Whakaari/White Island

**Whakaari / White Island** ([faˈkaːɾi]; kilala rin bilang **White Island** ) ay isang aktibong andesita stratovolcano, na nakatayo      mula sa silangang baybayin ng North Island ng New Zealand, sa Bay of Plenty . Ito ang pinaka-aktibong bulkang hugis apa sa New Zealand, at nabuo ng patuloy na aktibidad ng bulkan sa nakalipas na 150,000 taon. Ang pinakamalapit na bayan ng ay ang Whakatane at Tauranga . Ang isla ay nasa halos tuloy-tuloy na yugto ng pagpapakawala ng volcanic gas kahit noong nakita ito ni James Cook noong 1769. Patuloy na sumabog ang Whakaari mula Disyembre 1975 hanggang Setyembre 2000, na minarkahan ang pinakamahabang makasaysayang pagsabog sa mundo, ayon sa GeoNet, at gayundin noong 2012, 2016, at 2019.

Ang isla ay halos pabilog, mga   sa paikot, at umaakyat sa taas na      sa itaas ng antas ng dagat. Saklaw nito ang isang lugar na tinatayang    . Ang nakalantad na isla ay ang rurok lamang ng isang mas malaking nakalubog na bulkan, na tumataas hanggang sa   sa itaas ng pinakamalapit na ilalim ng dagat. Ang pagmimina ng asupre ay nangyayari sa isla, na nagtapos noong 1930s. Sampung mga minero ang namatay noong 1914 nang bumagsak ang bahagi ng gilid ng bunganga ng bulkan.

Ngayon, ang isla ay pangunahing nagho-host ng mga guided tour at sumusuporta sa patuloy na siyentipikong pananaliksik.

Ang isang malaking pagsabog ay naganap noong 14:11 noong 9 Disyembre 2019, na nagresulta ng hindi bababa sa walong namatay, walong nawawala at tatlumpu't tatlong nasugatan, karamihan ay nagtamo ng malubhang pagkasunog. Apatnapu't pitong katao ang nasa isla nang sumabog ito, lahat ay mga kalahok sa paglilibot o mga kawani. Ang pag-punta sa isla ay pinapayagan lamang bilang isang miyembro ng isang paglilibot na pinapatakbo ng isang rehistradong operator. Ang isang pangalawang pagsabog ay kasunod lamang ng sa una.

## Bulkanolohiya 
left|thumb| Pangunahing labasan ng Whakaari / White Island noong 2000
Ang Whakaari / White Island ay bahagi ng Taupo Volcanic Zone . Ang mga pagsabog nito ay gumawa ng andesita at dacite habang dumadaloy ang kumukulong putik, pagsabog ng abo, at pyroclastic flows  . Ang madalas na aktibidad nito at madaling mapuntahan ay nakakaakit ng mga siyentipiko at volcanologist pati na rin ang maraming turista.    
 
right|thumb| Eruption plume na umaabot sa hilagang-silangan mula sa Whakaari / White Island na nakikita mula sa kalawakan, Hunyo 2000
Ang mga volcanologist mula sa GeoNet Project ay patuloy na sinusubaybayan ang aktibidad ng bulkan sa pamamagitan ng mga camera ng pagsubaybay. Ang mga *survey pegs*, magnetometer at kagamitan sa seismograpiya para sa mga babala sa maagang lindol sa pamamagitan ng radyo ay na-install din sa mga dingding ng bunganga nito. Karaniwan na ang isla nasa isang antas ng alerto na antas ng 1 o 2 sa isang scale ng 0 hanggang 5. Ang bulkan na ito ay sinusubaybayan ng Deep Earth Carbon Degassing Project . Sa karamihan ng mga oras ang aktibidad ng bulkan ay limitado sa pag-usok ng mga fumarole at kumukulong putik.  
Noong Marso 2000, tatlong maliit na labasan ang lumitaw sa pangunahing bunganga at nagsimulang magbuga ng abo nasakop ang isla ng pinong pulbos. Isang pagsabog noong 27 Hulyo 2000 ay natakpan ang isla ng putik at scoria at lumitaw ang isang bagong bunganga. Ang mga pangunahing pagsabog noong 1981–83 ay nagbago ng halos lahat ng tanawin ng isla at sinira ang malawak na kagubatan ng pōhutukawa . Ang malaking bunganga ng bulkan na nilikha sa oras na iyon ay naglalaman ng isang lawa, na ang antas ay nag-iiba nang malaki.

Sa pagitan ng Hulyo at Agosto 2012 ang isla ay nagpakita ng mga palatandaan ng tumaas na aktibidad na may mga antas ng lawa at gas na tumataas mula sa loob ng bunganga. Noong 5 Agosto 2012 isang menor na pagsabog ang naganap, na nagdala ng abo sa hangin. Marami pang pagsabog ang sumunod mula noon.

Ang nagpapatuloy na aktibidad ng  bulkan at panginginig noong 25 Enero 2013 ay iminungkahi na ang isa pang pagsabog ay nalalapit. Ang isang maliit na pagsabog ay naganap noong 20 Agosto 2013 sa 10.23 am, na tumagal ng sampung minuto at lumikha ng maraming pag-singaw.

### Pagsabog ng 2019 
thumb|Tingnan ang 2019 pagsabog ng Whakaari / White Island mula sa Whakatane sa 14:20, 9 minuto pagkatapos ng pagsisimula ng pagsabog
Sa 14:11 NZDT  noong 9 Disyembre 2019, sumabog ang Whakaari / White Island. Naiulat na mayroong 47 katao sa isla nang mangyari ang pagsabog. Labinlimang tao ang namatay at itinatayang nasa tatlumpu ang mga nasaktan, marami ang kritical na nasaktan. Itinatayang may dalawang tao pa ang nawawala. Ang kasalukuyang paglindol at aktibidad ng bulkan sa lugar ay nagpatuloy na pumipigil sa pagsisikap na makasagip ng mga nasaktan.

Kinikilala ng mga eksperto na ang kaganapan ay isang *phreatic eruption,* ang pagbuga ng singaw at mga usok ng bulkan ang mga dahilan ng pagsabog, pagbuga ng mga bato at abo sa himpapawid.

## Kasaysayan 
left|thumb| Whakaari / White Island, 22 Oktubre, 1844, mula sa album ng mga guhit na naipon ni TE Donne

### Pangalan 
Ang pangalan na Māori na Whakaari ay naitala sa maraming teksto ng ika-19 na siglo ng mga taga-Europa, na may isang banggit simula pa noong 1849, bagaman iba-iba ang pagbaybay kabilang ang Wakaari, Whakari, at Whaka ari. Ang pangalang Whakaari ay nangangahulugang "gawing makita" o "nakalantad upang tingnan". Ang buong pangalan ng Māori para sa isla ay ang *te puia whakaari*, na nangangahulugang "Ang Dramatikong Bulkan".

Ang Whakaari ay pinangalanang "White Island" ni Kapitan Cook noong 1 Oktubre 1769. Ayon sa LINZ ang pangalang ito ay nagmula sa mga makakapal na ulap ng puting singaw na nagmula rito.  Bilang kahalili, maaaring siya ay naka-sangguni sa mga guano na nakadeposito na minsang tumatakip sa isla.  Bagaman naglayag si Cook malapit sa isla, hindi niya naitala na ito ay isang bulkan.

Ang opisyal na pangalan ng isla ay binago mula sa "White Island (Whakaari)" hanggang sa "Whakaari / White Island" noong 1997. Ginagawa nitong isa sa maraming mga lugar sa New Zealand na may dalawahan na pangalan ng Māori at Ingles.

### Mitolohiya 
Ang ilang mga mitolohiya ng Māori ay naglalarawan sa Whakaari bilang bahagi ng pag-akyat ng Ngātoro-i-rangi ng Tongariro. Sa isang *account*, tinawag niya ang kanyang mga ninuno para magpainit; nag-ningas ang apoy sa Whakaari at dinala sa kanya. Ang iba pang mga bersyon ng kuwentong ito ay magkatulad ngunit ito ay kanyang mga kapatid na babae, o mga diyos, na nagpapadala sa kanya ng init mula sa Whakaari.

Ang iba pang mga kwento ay nagbibigay ng mga orihinal na kwento para sa isla. Sinasabi ng isa na tumaas ito mula sa kailaliman ng diyos na Maui, na ang unang nahipo ng apoy ay labis na pinahirapan ng sakit na agad siyang sumisid sa ilalim ng tubig upang mapakalma ang hapdi; at sa lugar kung saan inalog niya ang apoy mula sa kanya ay lumabas si Whakaari. Sinabi ng isa pa na ang Moutohora Island at Whakaari / White Island ay mga taluktok sa Huiarau Range na malapit sa Waikaremoana ngunit may inggitan sa bawat isa, at nagmadaling tumungo sa karagatan, na iniwan sa kanila ang mga bakas na ngayon ay bumubuo sa lambak ng Whakatane at alinman sa lambak ng Tauranga o Te Waimana . Si Whakaari ay mas mabilis, kaya nakarating sa mas mahusay na posisyon kung saan ito nakatayo ngayon.

### Industriya 
right|thumb| Ang makinaryang kinakalawang sa lumang minahan ng asupre
Ang mga pagtatangka ay ginawa noong kalagitnaan ng 1880s, muli mula 1898 hanggang 1901, at pagkatapos 1913 hanggang 1914, sa minahan ng asupre mula sa Whakaari / White Island, kasama ang isla na sa una ay pag-aari ni John Wilson . Ang pagmimina ay nahinto noong Setyembre 1914, nang ang bahagi ng western crater rim ay gumuho, na lumikha ng isang lahar na pumatay sa lahat ng 10 manggagawa, na naglaho nang walang bakas. Tanging ang isang pusa ng kampo ang nakaligtas, natagpuan ilang araw ng barkong pangtustos at tinawag na "Peter the Great".

Noong 1923, muling tinangka ang pagmimina ngunit, natutunan mula sa sakuna ng 1914, itinayo ng mga minero ang kanilang mga kubo sa isang patag na bahagi ng isla malapit sa isang kolonya ng gannet . Sa bawat araw ibababa nila ang kanilang bangka papunta sa dagat mula sa isang gantry, at sumasagwan papunta sa pabrika ng pagmimina sa Crater Bay. Kung ang dagat ay masungit kailangan nilang dumikit sa paligid ng mga bato sa isang makitid na daanan sa gilid ng bunganga ng bulkan.

Bago ang mga araw ng mga antibiyotiko, ang asupre ay ginamit bilang isang gamit sa antibacterial sa mga gamot, sa paggawa ng mga ulo ng posporo, at para sa pag-isterilisa ng mga tapon ng alak. Ang asupre ay dinadala sa mga planta sa maliit na riles ng tren, at ang isang kagamitan sa pag-bagting ay itinayo din. Gayunpaman, walang sapat na asupre sa materyal na namimina sa isla, kaya ang dinurog na bato ay ginamit bilang isang bahagi ng pataba sa agrikultura. Natapos ang pagmimina noong 1930s, dahil sa hindi sapat na nilalaman ng mineral sa pataba. Ang mga labi ng mga gusali ay makikita pa rin, na sobrang nasira sa pamamagitan ng mga asupre na asupre.

### Pagmamay-ari 
Ang pagmamay-ari ng Whakaari / White Island ay isa sa unang dalawang kaso na dininig ng Native Land Court of New Zealand (na tinatawag na ngayong Māori  Land Court ), at ang iba pang pag-aari ng kalapit na Motuhora. Dinala ni Retireti Tapihana (Tapsell) ang kaso noong 1867, na nag-aangkin ng pagmamay-ari. Si Retireti ay anak ng isang marino na taga-Denmark at isang mataas na ranggo ng Maori. Ang pagmamay-ari ay iginawad nang magkasama kay Retireti Tapihana at sa kanyang kapatid na si Katherine Simpkins.

Ang isla ay pribadong pag-aari ng Buttle Family Trust. Nabili ito ni George Raymond Buttle, isang stockbroker, noong 1936. Kalaunan ay tumanggi si Buttle na ibenta ito sa gobyerno, ngunit sumang-ayon noong 1952 na idineklara itong isang pribadong nakamamanghang reserba.

## Lokal na pamahalaan 
Ang isla ay hindi kasama sa mga hangganan ng isang territorial authority council (district council) at ang Ministro ng Lokal na Pamahalaan ay ang teritoryal na awtoridad nito, na may suporta mula sa Kagawaran ng Panloob na Ugnayan . Ang mga gawain ng awtoridad ng teritoryo ay limitado, dahil ang isla ay walang nakatira, ang lupa ay hindi umuunlad at ito ay pribadong pag-aari.

## Likas na buhay 
Ang isla ng Whakaari / White Island ay isa sa pangunahing kolonya ng pagpapalahi ng New Zealand para Australasian gannet . Mayroong maliit na halaman sa isla mismo, ngunit ang damong-dagat ay lumalaki sa mga tubig sa paligid nito at inani ito ng mga magulang ng gannet upang palamigin ang mga sisiw. Ang isang ornithologist na bumisita noong 1912 ay natagpuan ang limang uri at kinilala ang apat; bilang karagdagan sa mga gannet ay natagpuan nila ang mga *pulang gull*, *great-winged petrels*, at mga *white-fronted terns* .

Ipinahayag ng BirdLife International na ang isla ay isang Mahalagang Pook ng mga Ibon dahil sa mga banner.

## Pag-access 
thumb|Mga turista sa isla noong Abril 2019
thumb|Ang mga bisita ay papalapit sa wharf
Ang Whakaari / White Island ay pribadong pag-aari. Idineklara itong isang pribadong nakamamanghang reserba  noong 1953, at napapailalim sa mga probisyon ng Reserves Act 1977 . Ang mga bisita ay hindi makakapasok nang walang pahintulot. Gayunpaman, madali itong mai-access ng mga awtorisadong operator ng turista.

Ang mga tubig na nakapaligid sa isla ay kilala sa kanilang mga naninirahang mga isda. Marami ang  yellowtail kingfish sa buong taon, habang mayroong malalim na pangingisda para sa hapuka at bluenose (isang uri ng warehou ) sa taglamig. Sa tag-araw, ang asul, itim at may guhit na marlin, pati na rin ang yellowfin tuna ay maaaring mahuli. Ang isang maliit na paupahang sasakyang dagat, na nag-aalok ng mga biyahe sa araw at magdamag o mas mahabang paglalakbay, ay nagpapatakbo mula sa kalapit na daungan sa Whakatane.

Talaksan:White Island crater lake, March 2004.jpg|The crater lake in 2004
Talaksan:White Island Lake n.jpg|Aerial view of the crater lake in 2005
Talaksan:White Island fumarole.ogv|Short video of sulphurous fumarole on White Island

## Tingnan din 
* Listahan ng mga isla ng New Zealand 
* Listahan ng mga bulkan sa New Zealand 
* Volcanology ng New Zealand

## Mga Tala 
## Sanggunian 
* "White Island" . Pangkalahatang Programa ng Volcanism . Institusyon ng Smithsonian . 
* Mga Panganib sa Bulkan sa White Island  
* White Island, Mundo ng Bulkan

## Mga panlabas na link 
* Ang camera ng bulkan ng White Island

Kategorya:Pages with unreviewed translations
Kategorya:Bulkan