Gastroenteritis

Ang **gastroenteritis** (Tinagalog: *gastoroenteraytis*) ay isang karamdaman na nakikilala sa pamamaga (*"-itis"*) ng gastrointestinal tract (tiyan at mga bituka) na kinasasangkutan ng parehong tiyan (*"gastro"*-) at ng maliit na bituka (*"entero"*-) na nagbubunga ng mga kombinasyon ng pagtatae, pagsusuka, sakit ng tiyan, at pamumulikat. Ang gastroenteritis ay tinatawag din na **gastro**, **bug sa tiyan**, at **birus ng tiyan**. Bagaman walang kaugnayan sa trangkaso, tinatawag din itong **trangkaso ng tiyan**, at **trangkaso sa tiyan at bituka**.

Sa buong mundo, karamihan ng mga tagpo sa mga bata ay sanhi ng rotabirus. Sa mga nasa sapat na gulang, ang norobirus at Campylobacter ang pangkaraniwan. Ang hindi pangkaraniwang sanhi ay kinabibilangan ng ibang bakterya (o ang kanilang mga lason) at mga parasito. Ang pagsasalin ay maaring mangyari sanhi ng paglamon ng mga pagkaing hindi maayos ang pagkahanda o dinapuang tubig o sa pamamagitan ng malapit na pagkakadikit sa mga taong may arthritis.

Ang haligi ng pamamahala ay ang sapat na pagbibigay ng tubig sa katawan. Para sa mga hindi malubha o katamtaman na mga tagpo, sa karaniwan maari itong malunasan sa pamamagitan ng solusyon na iniinom para sa muling pagbibigay ng tubig. Para sa mga tagpong malubha, maaring kailanganin ng likidong itinuturok sa ugat o ang dekstros. Ang pangunahing nakadaranas ng gastroenteritis ay ang mga bata at ang mga nasa mahirap na mga bansa.

## Mga hudyat at palatandaan 
Ang gastroenteritis ay karaniwang kinasasangkutan ng parehong pagtatae at pagsusuka, Kung sanhi ng birus na agent, ang kondisyon ay karaniwang nalulutas sa loob ng isang linggo. Gayunpaman, sa mga mahihirap na bansa, ang paglunas ng mga matinding pagsakop ay madalas na hindi nakukuha at ang paulit-ulit na pagtatae ay karaniwan. Ang pagkaubos ng tubig sa katawan ay isang karaniwang kumplikasyon ng pagtatae, at ang isang bata na may malaking antas ng pagkaubos ng tubig sa katawan ay maaring magkaroon ng matagal na capillary refill o muling pagpuno ng capillary sa dugo, mahinangpagkabanat ng balat, at hindi normal na paghinga. Ang paulit-ulit na pagsakop ay karaniwang nakikita sa mga lugar na may hindi sapat na kalinisan at malnutrisyon, Ang rotabirus ang pinaka-karaniwang sanhi ng gastroenteritis sa mga bata, Ang rotabirus ay hindi karaniwan sa mga nasa sapat na gulang dahil sa kanilang nakamit na panlaban sa sakit.

Ang norobirus naman ang pangunahing sanhi ng gastroenteritis sa mga nasa sapat na gulang sa Amerika, na nagsasanhi ng mas mataas sa 90% ng paglaganap. Sa mga bata, ang bakterya ang sanhi ng humigit-kumulang 15% ng mga tagpo at ang mga pinaka-karaniwang mga uri ay ang *Escherichia coli*, *Salmonella*,*Shigella*, at *Campylobacter*. Sa mga mahirap na bansa, lalo na sa bahagi ng Sahara sa Aprika at Asya, ang kolera ang isang karaniwang sanhi ng gastroenteritis. Ang pagsakop na ito ay karaniwang naisasalin sa pamamagitan ng tubig o pagkain na nadapuan o tinitirhan ng bakterya.

Ang nakakalason na *Clostridium difficile* ay isang madalas na sanhi ng pagtatae na nangyayari sa mga matatanda. Ang nakakahawang pagtatae na sanhi ng "Staphylococcus aureus* ay maari ring mangyari sa mga gumamit ng mga antibayotik. Ang "pagtatae ng manlalakbay" ay isang karaniwang uri ng gastroenteritis na sanhi ng bakterya. Ang gamot na nagpapahupa ng asido ay mukhang dinadagdagan ang panganib ng malubhang pahsakop pagkatapos ng pagkakalantad sa ilang bilang ng mga organismo, kabilang ang mga *Clostridium difficile*, *Salmonella*, at *Campylobacter*. Mas mataas ang panganib para sa mga umiinom ng mga proton pump inhibitor kaysa sa mga gumagamit ng mga H2 antagonist. Karaniwang nangyayari ito sa mga taong naglakbay sa mga lugar na may mataas na pagkalat nito, mga batang inaalagan sa mga sentro ng pang-umagang pag-aalaga (daycare) , mga lalaking nakikipagtalik sa ibang lalaki, at pagkatapos ng mga kalamidad. at sa mga mayroong mga umiiral na kalagayan ng kakulangan sa nutrisyon.

## Ukol sa Pagbabago ng Paggana ng Katawan Sanhi ng Sakit 
Ang gastroenteritis ay tinutukoy bilang pagsusuka o pagtatae sanhi ng impeksiyon ng maliit o malaking bituka. Ang mga pagbabago sa maliit na bituka ay karaniwang hindi namamaga, habang ang mga nasa malaking bituka ay namamaga. Ang ibang kapaki-pakinabang na mga matutuklasan (kapag ginamit nang magkasama) ay kinabibilangan ng pagkalubog ng mga mata, nabawasan na aktibidad, kakulangan sa mga luha, at tuyong bibig. Ang sistematikong diyagnosis ay maaring maging medyo mahirap maunawaan kung ang tao ay nagpapakita *lamang* ng pagsusuka o pagtatae (sa halip na pareho nito).

### Pagbabakuna 
Dahil sa parehong bisa at kaligtasan nito, noong 2009 iminumungkahi ng World Health Organization na ang bakunang rotabirus ay dapat ibigay sa lahat ng mga bata sa buong daigdig. Dalawang mga bakunang rotabirus ang mayroon at marami pa ang binubuo. Maaring iwasan ng bakunang ito ang sakit sa mga hindi binakunahang bata sa pamamagitan ng pagbawas sa bilang ng umiikot na mga pagsakop. Simula noong 2000, ang pagpapatupad ng isang programa para sa pagbabakuna ng rotabirus sa Estados Unidos ay nabawasan ang bilang ng mga tagpo ng pagtatae sa pangkalahatan na katumbas ng 80 bahagdan. Ang unang dosis ng bakuna ay dapat ibigay sa mga sanggol na nasa pagitan ng 6 at 15 linggo ng edad.

## Pamamahala 
Ang gastroenteritis ay karaniwang isang malala at sakit na tumatagal sa isang nakatakdang panahon na hindi kinakailangan ng paggamot. Ang Metoclopramide at/o ondansetron, gayunpaman, ay maaring makatulong sa ilang mga bata, at ang butylscopolamine ay kapaki-pakinabang sa paggamot ng pananakit ng tiyan.

### Muling paglalagay ng tubig sa katawan 
Ang pangunahing paggamot sa gastroenteritis sa kapwa mga bata at nasa sapat na gulang ay ang muling paglalagay ng tubig sa katawan. Ito ay natatamo sa pamamagitan ng oral rehydration therapy o terapiyutika sa muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom, bagaman ang intravenous therapy o pagtuturok ng gamot sa ugat na paghahatid ay maaring kailanganin kung mayroong pagbaba ng antas ng kamalayan o kung ang pagkaubos ng tubig sa katawan ay malubha. Ang mga bunga ng terapiyutika na iniinom para sa pagpapalit sa nawalang tubig na gawa sa masalimuot na carbohydrates (iyon ay ang mga gawa mula sa trigo o palay) ay maaring nakalalamang sa mga gawa sa payak na asukal. Ang mga inumin lalo na ang mataas sa payak na asukal, tulad ng mga soft drinks at mga fruit juice, ay hindi nararapat sa mga bata na mababa sa 5 taong gulang dahil maari nitong *pataasin* ang pagtatae. Ang ilang mga probiyotiko ay napatunayang nakabubuti sa pagbawas ng parehong tagal ng sakit at dalas ng pagdumi. Maari rin silang maging kapaki-pakinabang sa pag-iwas at paggamot ng pagtataeng sanhi ng antibiyotiko. Ang mga produktong gatas na binuro o fermented (tulad ng yogurt) ay nakabubuti din. Ang karagdagan ng sink ay mukhang mabisa sa parehong paggamot at pag-iwas sa pagtatae sa mga batang nasa mahirap na bansa.

### Mga Antiemetiko 
Ang mga gamot na antiemetiko ay maaring makatulong sa paggamot ng pagsusuka sa mga bata. Ang ondansetron ay may kapakinabangan, na may isang dosis na iniuugnay sa kakaunting pangangailangan ng likidong itinuturok sa ugat, mas kaunting pagka-ospital at binawasan na pagsusuka. Gayunpaman, ang paggamit ng ondansetron ay maaring maugnay sa pagtaas ng dami ng pagbalik sa ospital sa mga bata. Ang paghahanda ng ondansetron na itinuturok sa ugat ay maaring ibigay sa pamamagitan ng pag-inom kung ginagarantiya ng klinikal na pagpapasiya. Ang dimenhydrinate, bagaman binabawasan ang pagsusuka, ay mukhang walang malaking klinikal na kabutihang naidudulot. o kung ang mahahawahan ng sanhi ng bakterya ay ibinukod o pinaghihinalaan. Kung gagamit ng mga antibiyotiko, ang isang macrolide (tulad ng azithromycin) ay mas gugustuhin kaysa sa fluoroquinolone dahil sa  mas mataas na bilang ng panlaban kaysa sa nahuling binanggit na gamot. *Salmonella typhi*, at *Giardia* na uri. Ang Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan (WHO) ay inirerekomenda ang paggamit ng mga antibiyotiko sa mga batang may parehong madugong pagtatae at lagnat. Ang loperamide, isang opioid na kapareho ang hitsura, ay karaniwang ginagamit sa paggamot ng mga sintomas ng pagtatae. Gayunpaman, ang loperamide ay hindi inirerekomenda sa mga bata, dahil ito ay maaring tumawid sa wala pa sa gulang na hangganan ng dugo at utak at magdulot ng pagkalason. Ang bismuth subsalicylate, isang hindi natutunaw na complex ng trivalent bismuth at salicylate, ay maaring gamitin sa mga kasong hindi malubha hanggang katamtaman, ang karamihan sa mga ito ay nagaganap sa mga pinakamahihirap na bansa sa buong mundo. Ang kolera ay nagdudulot ng humigit-kumulang na tatlo hanggang limang milyong mga tagpo ng sakit at kumikitil sa humigit-kumulang na 100,000 tao taun-taon. Ang mga bilang ng pagkamatay ay nabawasan nang husto (sa humigit-kumulang na 1.5 milyong pagkamatay taun-taon) sa taong 2000, dulot ng pagpapakilala at malawakang paggamit ng oral rehydration therapy o terapiyutika ng muling paglalagay ng tubig sa katawan sa pamamagitan ng pag-inom. Sa Estados Unidos, ang mga impeksiyong nagdudulot ng gastroenteritis ang pangalawang pinaka-karaniwang impeksiyon (pagkatapos ng pangkaraniwang sipon), at nagdulot ang mga ito ng sa pagitan ng 200 hanggang 375 milyong mga kaso ng malubhang pagtatae Bago ang panahon na ito, mas partikular na kilala ito bilang tipus o "kolera morbus", bukod pa sa iba, at hindi gaanong partikular bilang "pasumpong-sumpong na pananakit ng bituka", "pagkabundat", "labis na pagdumi", "kabag", "pagrereklamo sa pagdumi", o anuman sa isa sa maraming bilang ng iba pang sinaunang pangalan para sa malubhang pagtatae.

## Lipunan at kultura 
Ang gastroenteritis ay inuugnay sa maraming pangkaraniwang mga pangalan, kabilang ang "ganti ni Montezuma", "tiyang Delhi", "ang turista", at "pagtakbo sa likuran ng pintuan", bukod sa iba. Sa Estados Unidos, ang gastroenteritis sa kabuuan ay pinaniniwalaang nagbubunga ng halagang 23 &nbsp;bilyong dolares kada taon at iyan ay dahil sa rotabirus lamang na nagbubunga sa humigit-kulang na 1 bilyong dolyares na halaga kada isang taon.

## Sa ibang mga hayop 
Ang gastroenteritis sa mga pusa at aso ay dulot ng maraming parehong mga agent kagaya ng sa tao. Ang pinaka-karaniwang mga tataghay ay ang: *Campylobacter*, *Clostridium difficile*, *Clostridium perfringens*, at *Salmonella''. Maraming mga halaman na nakakalason ang maari ring magdulot ng mga hudyat. Ang ilang mga agent ay mas tiyak para sa ilang mga uri. Ang transmissible gastroenteritis coronavirus o naihahawang gastroenteritis sanhi ng koronabirus (TGEV) ay nangyayari sa mga baboy na nagdudulot ng pagsusuka, pagtatae at pagkaubos ng tubig sa katawan. Ito ay pinaniniwalaang nadadala sa mga baboy ng mga ligaw na ibon at walang tiyak na magagamit na paggamot. Ito ay hindi naihahawa sa mga tao.

## Mga sanggunian
* 

## Mga pananda
Kategorya:Pedyatriya
Kategorya:Mga sakit dala ng pagkain
Kategorya:Nakakahawang sakit
Kategorya:Mga pamamaga
Kategorya:Sakit ng tiyan
Kategorya:Mga kondisyong nasusuri sa pamamagitan ng pagsusuri ng dumi ng tao
Kategorya:Di-nakakahawang pamamaga ng maliit na bituka at pamamaga ng colon
Kategorya:Pagtatae
Kategorya:Karamdaman