Aklat

**Aklát** o **libró** ang tawag sa katipunan ng mga nilimbag na akda. Pisikal na bagay ang tipikal na itinuturing na mga aklat; gayunpaman, maaari rin itong tumukoy sa isang bahagi ng mas mahabang komposisyon, tulad ng kaso ng mga aklat sa Bibliya. Ang digital na katumbas ng mga aklat ay tinatawag naman na mga *ebook*, samantalang *audiobook* naman ang tawag sa mga aklat na nasa anyong tunog.

*Dahon* ang tawag sa mga indibidwal na papel ng isang aklat, samantalang *pahina* naman ang tawag sa bawat harap at likod nito. *Lomo* naman ang tawag sa likurang bahagi o pinakatadyang ng isang aklat na hindi pa nabibigkis. Ayon sa isang dokumento ng UNESCO noong 1964, maituturing na isang aklat ang isang limbag kung ito ay may 49 na pahina (25 dahon) o higit pa. Tinatayang nasa 130 milyong aklat ang nailathala hanggang noong 2010, ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ng Google.

## Etimolohiya 
Ayon sa lingguwistang si Jean-Paul Portet, nagmula ang salitang *aklat* mula sa mga monosilabikong ugat na *ak* (panitikan, tulad sa *akda*) at *lat* (talâ, tulad sa *sulat*). Lumabas ito sa *Vocabulario de la lengua tagala* (1754) bilang *aclat*. Ayon dito, ang naturang salita ay ginamit din bilang isang pandiwa, para sa akto ng pagbuklat sa aklat.

Samantala, direktang hiniram naman mula sa wikang Espanyol ang salitang *libro*. Ginagamit din ito bilang isang pandiwa, para gawing aklat ang isang bagay (hal. pelikula o kanta). Dito umusbong ang pagsusulat sa mga tabletang gawa sa luwad, na tinatawag na mga kuniporme (). Kumalat ang paraan ng pagsusulat na ito mula sa Sumer papunta sa mga kapitbahay nitong rehiyon, partikular na sa Ehipto, kung saan naimbento naman ang mga hiroglipo ().

Ginamit ang mga tableta mula Panahon ng Bronse hanggang Bakal. Bukod sa luwad, nagsusulat din ang mga sinaunang tao sa mga tabletang gawa sa pagkit. Tinatayang unang nagawa noong , ginagawang mga scroll ang mga ito sa pamamagitan ng pagtatahi sa mga indibidwal na pahina nito. Gawa ito sa halamang tambo, na laganap sa mga dalampasigan ng Ilog Nile. Ang prosesong ito ay sinasabing naipasa sa mga Muslim noong bandang , sa rehiyon ng Samarkand. Dumating naman ang prosesong ito sa Europa noong ika-13 siglo. Dahil ginagawa ang karamihan sa mga papel sa lungsod ng Baghdad noon, tinawag itong *bagdatikos*.

Samantala, nagsimula rin sa Tsina ang paglilimbag na silograpiya (). Tinatayang nagsimula ito sa Dinastiyang Tang noong . Noong , nagpakomisyon naman si Prinsipe Shōtoku ng Hapón ng mga scroll na may nakalimbag na teksto ng mga dasal sa Budismo, isa sa mga pinakaunang halimbawa ng naturang proseso. Ang aklat na *Diamond Sutra*, inilimbag noong , ang itinuturing naman na pinakamatandang nailimbag na aklat napetsahan sa mundo.

Tinatayang noong , nilimbag rin sa lalawigan ng Zhejiang sa Tsina ang *Tripitaka*, isang banal na aklat sa Budismo, gamit ang mahigit 130,000 bloke ng kahoy para sa bawat pahina. Gayunpaman, ang pagkakaroon ng maraming karakter sa mga wikang Tsino ang naging balakid upang hindi tuluyang umusad ang imbensyon na ito sa mas nakakarami. Samantala, gumawa rin ang kaharian ng Goryeo sa tangway ng Korea ng sarili nitong *Tripitaka* noong 1087. Nakita ng mga hari ng Goryeo ang kahalagahan ng pagpreserba sa pagkakakilalanlan nila, dahil na rin sa tuloy-tuloy na pagsakop sa kanila ng mga tagalabas. Lalo pa itong naging mahalaga noong dekada 1220s nang sinugod at sinakop sila nang tuluyan (noong 1232) ng Imperyong Mongol sa pangunguna ni Ögedei Khan.

Mahal at matrabaho ang paggawa sa mga aklat noong panahong ito, kahit na mataas ang pagpapahalaga ang binibigay ng marami sa mga ito. Gayunpaman, nang dumating ang papel mula Tsina sa Europa, nagmura ito nang kaunti. Ang mga Muslim ang unang nakagamit sa prosesong ito mula Tsina. Sinasabi na noong ika-12 siglo, may isang kalsada sa Marrakesh sa Morocco na may daan-daang nagbebenta ng aklat. Aabot pa ng dalawang siglo bago nagsimula ring gumawa ng mga papel ang mga Europeo. Ito ang unang mahalagang aklat na nailimbag gamit ang palimbagang ito. May 180 kopya na nalimbag, at naging matagumpay ito. Nadiskubre lang ito noong 1952 sa Madrid, at pinaniniwalaang na ngayon ng mga eksperto na hindi ito napetsahan dahil di pa ito lisensiyado. Ito ang sinasabing aklat na tinukoy ni Gobernador-Heneral Perez Dasmariñas sa kanyang sulat noong 1593 sa hari ng Espanya na si Felipe II. Dito, nilahad niya na kailangan niyang makakuha ng lisensya para ilimbag ang dalawang *Doktrina* para sa pagpapakalat ng Kristiyanismo sa lugar.

Si Juan de Vera ang kinikilalang naglimbag rin sa ilang mga pinakaunang aklat sa Pilipinas. Noong 1604, nilimbag niya ang *Ordinationes Generales Provintiae Sanctissimi Rosarii Philippinarum* ('Mga Pangkalahatang Ordinansa ng mga Ordinansa sa Pilipinas ng Lalawigan ng Banal na Rosaryo sa Pilipinas'), na nakasulat sa wikang Latin. Ito ang itinuturing na ang pinakamatandang aklat na nalimbag gamit ang nagagalaw na uri, na nananatili hanggang ngayon.

Ang mga unang aklat sa Pilipinas ay puro mga doktrina ng Simbahan at diksyonaryo. Mga Tsino rin ang unang mga manlilimbag sa Pilipinas. Gayunpaman, ang Pilipinong si Tomas Pinpin ang sinasabing unang Pilipinong manlilimbag.

Ang paglaki ng industriya ay pansamantalang pinabagal nang sumiklab ang Unang Digmaang Pandaigdig sa Europa. Sinundan ito ng Dakilang Depresyon noong dekada 1920s hanggang 1930s, na lalo pang nagpabagal sa industriya. Gayunpaman, gumawa ng mga paraan ang mga palimbagan para manatiling buhay sa panahong ito, kabilang na ang pagbibigay ng diskwento at paglimbag sa mas marami at mas murang mga *paperback*. Parehas ding bumagal ang industriya sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, dahil sa kakulangan sa mga papel.

## Uri 
### Ayon sa nilalaman 
 sa isang tindahan ng mga aklat.|alt=Mga binebentang nobela.]]

Madalas hinahati ng mga aklatan ang mga aklat nila sa dalawa: piksyon at di-piksyon. Hinahati ang mga ito sa kani-kanilang mga dyanra, tulad ng komedya at horror sa piksyon.

#### Piksyon 
Piksyon ang tawag sa kahit anong produkto ng imahinasyon. Kathang-isip ang nilalaman ng mga aklat na piksyon. Bagamat gawa-gawa ito, posible ibase ng may-akda ang kuwento niya sa isang tunay na pangyayari. Posible ring tunay ang mga lugar o maging mga karakter.

Maraming dyanra ang piksyon. Nahahati ito kalimitan sa anim:

* **Historikal** – mga kuwentong nakabase sa mga pangyayari sa kasaysayan. Nakahalo ang mga tunay na pangyayari sa mga kathang-isip na ginawa ng may-akda para sa kuwento. Posibleng may karakter ito na totoong nabuhay noon. Historikal na pantasya at alternatibong kasaysayan ang ilan sa mga dyanrang nasa ilalim nito. Ang *All the Light We Cannot See* (2014) ni Anthony Doerr at *The Nightingale* (2015) ni Kristin Hannah ang ilan sa mga sikat na modernong halimbawa nito.

* **Makatotohanan** – mga kuwentong makatotohanan at posibleng mangyari sa tunay na buhay. Posible itong mangyari sa isang lugar sa tunay na mundo tulad halimbawa ng paaralan, at magkaroon ng mga problemang nagaganap sa tunay na buhay tulad ng rasismo. Kumpara sa historikal na piksyon, nagaganap ito sa kasalukuyan (ng panahong isinulat ang kuwentong yon). Gayunpaman, hindi ito base sa kasaysayan o agham.

* **Pantasya** – mga kuwentong di nakabase sa lohika at agham ng tunay na mundo. Ilan sa mga halimbawa ng dyanrang ito ang *The Lord of the Rings* (1954–1955) ni J.R.R. Tolkien, *One Hundred Years of Solitude* (1967) ni Gabriel García Márquez, *Frankenstein* (1818) ni Mary Shelley, at *Foundation* (1951) ni Isaac Asimov.

* **Tradisyonal** – mga kuwentong pinagpasa-pasahan ng iba't-ibang henerasyon, kagaya ng mga pabula, kuwentong-bayan, alamat, at epiko.

* **Tradisyonal** – mga di-piksyon na nagbibigay ng impormasyon sa mambabasa. Ilan sa mga halimbawa nito ang ensiklopedya, diksyonaryo, tesawro, at almanac.

* **Nagagalugad** – tulad ng mga tradisyonal na di-piksyon, nagbibigay din ito ng impormasyon. Gayunpaman, mas nagpopokus ito sa isang partikular na paksa, at kalimitang maiksi at para sa mga batang mambabasa.

* **Naratibo** – mga di-piksyon na gumagamit ng mga estilo at paraan ng pagkukuwentong tulad ng mga piksyon. Bagamat matagal na itong ginagamit ng ilang mga manunulat, sumikat lang ang estilong ito noong pagpasok ng ika-21 siglo, kaya naman maraming mga talambuhay at mga aklat sa kasaysayan na nilimbag sa kasalukuyan ang kabilang sa dyanrang ito.

* **Ekspositoryo** – mga di-piksyon na nagpopokus lang sa isang ispesipikong paksa. Madalas pambata, kalimitang agham at matematika ang pokus nito, at nagtatampok ng malikhaing sining upang mapukaw ang interes ng mambabasa.

* **Aktibo** – mga di-piksyon na nagtuturo at naggagabay sa mambabasa ng isang kasanayan. Ilan sa mga halimbawa nito ang aklat-panluto at field guide.

### Ayon sa pormat 
Hinahati din ang mga aklat base sa pormat nito — kung paano ito nilimbag. Sa mahabang panahon, may dalawang pormat lang ang meron: ang *hardcover* at *paperback*, pero sa pagpasok ng ika-21 siglo, nagkaroon din ng mga aklat na nililimbag nang digital (mga ebook) at nang tunog (mga audiobook).

#### Hardcover 
Hardcover (literal na 'matigas na pabalat') ang tawag sa mga aklat na may pabalat na gawa sa isang matigas na materyales. Sa modernong panahon, kalimitang cardboard ang materyales na ito. Nagmula ito sa mga kodeks na may pabalat na gawa sa kahoy. Para maprotektahan ang pabalat nito, kalimitang nilalagyan ang mga ito ng *dust jacket*.

Madalas na nililimbag muna ang isang aklat sa pormat na hardcover bago ang iba pang mga pormat. Madalas ding ito ang pormat na makikita sa mga aklatan, lalo sa mga sikat na aklat.

Kilala ito dati sa tawag na *talking book* (literal na 'nagsasalitang aklat'). Orihinal itong rinerekord sa mga cassette o vinyl. Sa kasalukuyan, naka-digital na ang halos lahat ng mga audiobook, na mapapakinggan naman sa isang smartphone, kompyuter, o entertainment system. Binebenta ang mga ito sa mga online na tindahan ng musika, tulad ng Spotify, o di kaya'y sa isang dedikadong tindahan para sa mga audiobook tulad ng Audible.

Ipinapakita ng talahanayan sa baba ang iba't-ibang sukat ng mga aklat na ginagamit sa industriya.

## Aklatan 
 sa Ermita sa Maynila.|alt=Pambansang Aklatan ng Pilipinas.]]

Aklatan ang tawag sa isang silid o gusali na may koleksyon ng mga aklat. Tinatawag ding ito na *bibliyoteka* at *ateneo*.

Makikita madalas ang mga aklatan sa mga paaralan, bagamat may mga pampublikong aklatan din tulad ng Pambansang Aklatan ng Pilipinas. Nagkakaiba ang laki ng mga aklatan depende sa koleksyon nito; ang Aklatang Briton at ang Aklatan ng Kongreso ng Estados Unidos ay may mahigit 170 milyong aklat sa kanilang koleksyon.

Orihinal na ginawa ang mga aklatan upang mga mga taguan ng aklat. Ang Dakilang Aklatan ng Alexandria ay ang pinakamalaking aklatan ng sinaunang panahon, kung saan nasa 200,000 hanggang 700,000 aklat ang tinatayang nakatago. Pagsapit ng ika-11 siglo, unti-unting naitatag ang mga pamantasan sa Europa, at nagkaroon ang mga ito ng mga aklatan. Sa mga sumusunod na siglo, lumaganap ang pagkakaroon ng mga pribadong aklatan, lalo na sa mga hari sa Europa. Gayunpaman, ang pagpasok ng Renasimiyento ang naging dahilan upang magkaroon ng mga aklatan na para mga iskolar. Ang Biblioteca Marciana ng Cosimo de' Medici at ang aklatan ni Lorenzo de' Medici ang ilan sa mga maagang halimbawa nito. Samantala, ang pagpasok ng internet sa ika-21 siglo ang nagbigay-daan naman upang magkaroon ng mga tinatawag na *virtual library* (literal na 'aklatang birtwal'), na inaalok ng maraming mga aklatan bilang isang karagdagang serbisyo. Ginamit din bilang batayan ng pagkaklase ang wika ng aklat gayundin ang pormat nito.

Gayunpaman, naging imposible ang pagkaklase sa mga aklat batay sa mga malalawak na paksa pagsapit ng ika-16 na siglo dahil sa mabilis na pagdami ng mga nalilimbag na aklat kada taon. Noong 1627, nilimbag ng Pranses na si Gabriel Naudé ang *Advis pour dresser une bibliothèque* ('Ukol sa Pagtatag ng isang Aklatan'). Dito, hinati niya ang mga aklat sa pitong (kalaunan labindalawang) larangan. Noong 1842 naman, dinebelop naman ni Jacques Charles Brunet ang isang sistema ng klasipikasyon na tatawagin kalaunan bilang ang klasipikasyong Paris Bookseller. Itinuturing na pinakaunang modernong klasipikasyon, hinati naman ni Brunet sa limang larangan ang mga aklat.

Ang Klasipikasyong Desimal ni Dewey ay ang pinakaginagamit na klasipikasyon ng aklat sa mundo ngayon. Unang dinebelop ni Melville Dewey noong 1876 sa Estados Unidos, hinahati nito ang mga aklat sa sampung pangunahing klase (kumakatawan sa mga malalawak na larangan tulad ng agham pangkalikasan at kasaysayan). Ito rin ang nagsilbing batayan para sa iba pang mga pangkalahatan at pambansang sistema ng klasipikasyon, tulad ng klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso at ng klasipikasyong tutuldok.

Heto ang mga sistema ng klasipikasyong na may malawakang paggamit lalo na sa mga bansang nagsasalita ng Ingles:

* Klasipikasyong Desimal ni Dewey (; DDC)
* Pandaigdigang Klasipikasyong Desimal (; UDC)
* Klasipikasyon ng Aklatan ng Kongreso (; LCC)
* Klasipikasyong Tutuldok (; CC)

May mga klasipikasyon ding ginawa para sa mga ispesipikong paksa o disiplina. Halimbawa nito ang Klasipikasyong Moys para sa larangan ng abogasya (sa Canada, Australia, New Zealand, at Gran Britanya), at Klasipikasyong Harvard-Yenching para sa mga aklat na nakasulat sa wikang Tsino. Bukod pa dito, may mga sistema ring ginawa ang ilang mga bansa para sa mga aklat nila: ilan sa mga halimbawa nito ang Klasipikasyong Desimal ng Hapon, Klasipikasyong Desimal ng Korea (sa Timog Korea), Klasipikasyon ng Aklatang Tsino (sa Tsina), at ang Bagong Klasipikasyon para sa mga Aklatang Tsino (sa Taiwan, Hong Kong, at Macau). Pinapalawak nito ang pag-intindi sa kalikasan ng tao, at ginagamit din bilang isang kasangkapan sa edukasyon. Naghihimok din ito ng malalimang pag-iisip, at hinuhulma din ito sa pagtingin sa mundo.

Sa isang pag-aaral sa sikolohiya sa Pamantasan sa Buffalo, napag-alaman ng mga sikolohista na kumikiling ang mga tao sa mga salitang may kinalaman sa kamakailang binasa nila, tulad ng mga salamangkero sa mga nakabasa ng *Harry Potter* at bampira naman sa mga nakabasa sa *Twilight*. Samantala, sa isang hiwalay na pag-aaral naman na isinagawa sa Pamantasan ng Toronto, napag-alaman na nakakapagpabago ng katauhan ang mga aklat. Sa eksperimentong ito, na isinagawa noong 2008 sa 166 na tao, pinabasa ang dalawang grupo ng maiksing kuwento ni Anton Chekhov na *Dama s sobachkoy* ('Ang Ginang na may kasamang Aso'), isa sa orihinal na anyo nito, at isa sa istilong dokumentaryo. Napag-alaman sa pag-aaral na ito na mas nakakapagbago ng personalidad ang mga piksyon kumpara sa di-piksyon, dahil sa pagpokus nito sa mga iniisip ng mga karakter, kumpara sa pagtingin bilang tagalabas, ayon kay Keith Oatley, isa sa mga sikolohista sa pag-aaral.

## Pagpepreserba 
Depende sa materyales na ginamit, mabilis na nabubulok ang mga aklat sa paglipas ng panahon, kabilang na yung mga itinuturing na mga "mahahalaga" sa kultura o kasaysayan. Pinapahaba ng mga konserbador () ang buhay ng mga ito, sa pamamagitan ng samu't saring paraan sa kimika, at nakadepende ito sa pagkakagawa sa aklat. Madalas na itong isinasagawa ng mga grupo ng konserbador, sa ilalim ng mga pamahalaan ng bansa, tulad ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas. Hindi pormal na propesyon ito hanggang noong dekada 1960s, nang naganap ang isang mapaminsalang baha sa Arno sa Florence, Italya noong 1966.

 sa Florence, Italya noong 1966 upang maging pormal na propesyon ang pagpepreserba sa mga aklat.]] 

May apat na pangunahing hakbang ang ginagawa sa pagpepreserba sa mga aklat: pagpapabagal, paglilinis, pagsasaayos, at pagpapanumbalik. Meron ding sinusunod na etika ang mga konserbador, lalo na sa mga kemikal na ginagamit nila na madalas ay hindi na maibabalik pa matapos nitong mailapat. Bilang pagtugon sa pagbabago ng klima, unti-unti na ring nagsasagawa ng mga pagbabagong nakapokus sa pagpapanatili. Noong dekada 2000s, nagsimula na'ng hindi gumawa ng isang pangkalahatang paraan sa pagpepreserba, at nagpokus na lang sa mga paraang nakadepende sa lokal upang umayon ang mga ito sa klima ng lugar at kagamitan.

## Talababa 
## Sanggunian 
Kategorya:Aklat
Kategorya:Dokumento
Kategorya:Produktong papel
Kategorya:Pormat ng midya