Kritisismong pangkasaysayan

Ang **Kritisismong pangkasaysayan** (Ingles: **Historical criticism**, **the historical-critical method** o **higher criticism**) ay isang sangay ng kritisismong pampanitikan na sumisiyasat sa mga pinagmulan ng sinaunang panitikan o teksto upang maunawaan "ang daigdig sa likod ng tekstong ito". Ang pangunahing layunin ng kritisismong historikal ay tiyakin ang pangunahin o orihinal na kahulugan ng teksto sa orihinal na kontekstong historikal nito at sa literal na kahulugan o *sensus literalis historicus* nito.  Ang ikalawang layunin nito ay hangarin na buuin ang rekonstruksiyon ng historikal na sitwasyon ng may akda at sinusulatan ng tekstong ito. Ito ay maaaring maisakatuparan sa pamamagitan ng muling paglikha ng tunay na kaliksan ng mga pangyayari na inilalarawan ng teksto. Ang sinaunang teksto ay maaari ring magsilbing isang dokumento, rekord, o pinagkukunan sa muling paglikha ng sinaunang nakaraan na maaari ring magsilbi bilang pangunahing interes sa kritikong historikal. Tungkol sa Semitikong interpretasyong Biblikal, ang kritikong historikal ay magagawang bigyang pakahulugan ang Panitikan ng Israel gayundin ang Kasaysayan ng Israel. Sa ika-18 siglo CE kritisismong biblikal, ang terminong "mas mataas na kritisismo" (higher criticism) ay karaniwang ginagamit sa nananaig na skolarsiyip bilang pagsalungat sa mas mababang kritisismo. Sa ika-21 siglo, ang *krtisismong historikal* ay ang mas karaniwang ginagamit na termino para sa *mas mataas na kritisismo* samantalang ang kritisismong tekstuwal ay mas karaniwang ginagamit kesa sa maluwag na ekspresyong *mas mababang kritisismo*. Ang kritisismong historikal ay nagsimula noong ika-17 siglo CE at nagkamit ng sikat na pagkilala noong ika-19 at ika-20 siglo CE. Ang perspektibo ng sinaunang kritikong historikal ay nakaugat sa ideolohiyang Protestanteng Repormasyon kung paanong ang kanilang pakikitungo sa mga pag-aaral biblikal ay malaya mula sa impluwensiya ng interpretasyong tradisyonal. Kung ang imbestigasyong historikal ay hindi magagamit, ang kritisismong historikal ay nakasalig sa interpretasyong pilosopikal at teolohikal. Sa paglipas ng mga siglo, ang kritisismong historikal ay pinino sa iba't ibang mga pamamamaraang ginagamit sa kasalukuyan: kritisismo ng pinagkunan, kritisismo ng anyo, kritisismong redaksiyon, kritisismong tradisyon, kritisismong kanonikal at mga kaugnay na pamamaraan. Kaya ang mas mataas na kritisismo, kahit pa ito ay biblikal, klasiko, Byzantine, o medibeal ay nakatuon sa mga pinagkunang dokumento upang tukuyin kung sino ang sumulat nito, kailan ito isinulat o saan ito isinulat. Ang kritisismong historikal-kritikal ay nilalapat rin sa iba pang mga kasulatang relihiyoso gaya ng Quran at iba pa.

### Mga pamamaraan
.

]]

Ang kritisismong historikal ay binubuo ng ilang mga disiplina na kinabibilangan ng sumusunod:

#### Kritisismo ng anyo
: diagrama ng hipotesis ng dalawang-pinagkunan sa problemang sinoptiko na isang paliwanag sa ugnayan ng Ebanghelyo ni Marcos, Ebanghelyo ni Mateo at Ebanghelyo ni Lucas.]]
Hinahati ng kritisismo ng anyo ang Bibliya sa mga seksiyon (*pericopes*, mga kuwento) na sinisiyasat at inuuri sa genres (prose o talata, sulat, arkibo ng korte, himno ng digmaan, tula etc). Ang kritiko ng anyo ay nagbibigay teoriya naman sa *Sitz im Leben* ("setting in life") ng pericope na kinalalagyan ng paglikha at pinaggamitan. Ang kasaysayang tradisyon ay isang spesipikong aspeto ng kritisismo ng anyo na naglalayon bakasin ang paraan kung saan ang mga pericope ay pumasok sa mas malaking mga unit ng kanon na Biblikal at lalo na sa paraan kung saan ito lumipat mula sa anyong pambibig tungo sa anyong isinulat. Ang paniniwala sa prioridad, stabilidad at pagiging matutukoy ng mga tradisyong pambibig ay nakikilala ngayon na malalim na kaduda duda upang gawin ang kasaysayang tradisyon na hindi magagamit ngunit ang mismong kritisismo ng anyo ay patuloy na nabubuo bilang nagpapatuloy na pamamaraan sa mga pag-aaral biblikal.

#### Kristisismong redaksiyon
Ang kritisismong redaksiyon ay nag-aaral ng "koleksiyon, kaayusan, pag-eedit, at pagbabago ng may akda o mga may akda sa teksto".

#### Kritisismong radikal
Sa huli nang ika-19 siglo, may mga tagapagtaguyod ng mas mataas na kritisismo na walang tigil sa pagsubok na iwasan ang anumang bakas ng dogma o pagkiling teolohikal sa muling paglilikha ng nakaraang realidad. Ito ay nagresulta sa sangay ng kritisismong radikal na pinursige ng mga kritikong historikal na ang karamihan ay skeptiko sa tradisyon ng simbahan at nagsasantabi ng simpatetikong skolarsiyip. Ang kritisismong radikal ay nagtaguyod ng konseptong si Hesus ay hindi kailanman umiral
 o ang kanyang mga apostol. Nagtangka rin ang mga kritikong radikal na ipakitang wala sa mga Sulat ni Pablo ang autentiko o tunay na isinulat ni Pablo.

## Mga may akda ng Bibliya
### Lumang Tipan
### Bagong Tipan
## Mga sanggunian
Kategorya:Kritisismong biblikal