Haykap na galing-paniki

Ang **haykap na galing-paniki** ay anumang haykap na ang pangunahing tipunan ay anumang sarihay ng paniki. Kasama sa mga sarihay ng haykap ang haykap-corona, haykap-hanta, haykap-lyssa, haykap-SARS corona, haykap-rabis, haykap-nipah, haykap-lassa, haykap-Henipa, haykap-Ebola at haykap-Marburg. Ang mga haykap na galing-paniki ay kabilang sa mga pinakamahalagang lumilitaw na mga haykap. 

## Paghahawa 
Ang mga haykap na galing-paniki ay hinahatid sa pamamagitan ng kagat at laway ng paniki, pati na rin sa pag-eerosol ng laway, tae, at/o ihi. Tulad ng haykap-rabis, ang mga bagong lumilitaw na mga haykap na galing-paniki ay maaaring ipasa nang direkta sa mga tao sa pamamagitan ng mga paniki. Kabilang dito ang haykap-Ebola, SARS, at ang *Chinese respiratory syndrome coronavirus*. 

Iniwang di-pinansin at di-ginamot, mga ilang oras hanggang ilang taon ang agwat mula sa paghahatid ng haykap-rabis hanggang sa paglitaw nito sa mga biktima. Hindi alam ng karamihan sa mga biktima na nakagat sila ng paniki o nakalantad sa yago ng paniki. Maaaring mangyari ito dahil sa kakulangan ng kamalayan ng pagkakaroon ng paniki sa parehong lugar, tulad ng tuwing natutulog, walang naramdamang kagat kung alam na mayroong paniki, at/o pagkakalantad sa laway, ihi, at/o tae ng paniki sa mga saradong kapaligiran. Kasama rito ang mga kuweba at tirahan ng tao na tulad ng mga atik, silong, kamalig at tangkil. 

## Kadaliang mahawaan ang paniki ng haykap 
Pinaniniwalaan na madaling mahawaan ng haykap ang mga painiki dahil sa kanilang gawi sa paghapon, siklo sa pag-aanak, ngibambayan, at mahabang pagtulog. Bilang karagdagan, kilala ang mga paniki dahil mas mahawain sila ng mga haykap kaysa sa iba pang mga mamal. Pinaniniwalaang dahil ito sa mas maikling kalahatimbuhay ng kanilang antibody. Ipinakita rin na mas madaling mahawa muli ang mga paniki sa parehong mga haykap, samantalang ang iba pang mga mamal, lalo na ang mga tao, ay may mas malaking propensidad sa pagbubuo ng iba't ibang antas ng imyunidad.

## Paniki laban sa mga wangis-daga bilang imbakan 
Mas marami ang ikinakargang hayak ng mga paniki kaysa sa mga wangis-daga at may kakayahan silang magkalat ng sakit sa mas malawak na heograpikong dako dahil sa kanilang kakayahang lumipad at ang kanilang mga huwaran ng paghapon at pangngibambayan. Bilang karagdagan, pinapaboran ng ilang mga sarihay ng paniki, tulad ng *myotis lucifugus*, ang mga pugahan sa mga puwang ng atik ng mga tahanan ng tao kung saan madalas nilang salakayin ang mga puwang sa ibang bahagi ng istraktura. Ito ang nagpapaugnay sa kanila sa mga tao. Ang mga wangis-daga, sa kabilang banda, ay higit na limitado sa kanilang heograpikong dako at humahanap ng pana-panahon na kanlungan sa mga lungga at sa mga tahanan at mga gusali sa kagyat na lugar. 

## Mga haykap-paniki 
### Haykap-corona 
Ang pagsiklab noong 2002 ng *severe acute respiratory syndrome* (SARS), at ang pagsiklab noong 2012 ng *Middle East respiratory syndrome* ay natuntong nanggaling sa mga paniki. Ang mga coronavirus ay positibong-sentido, isahang-strandong haykap-RNA na may apat na urihay, haykap-Alphacorona, haykap-betacorona, haykap-gammacorona, at mga haykap-deltacorona. Sa apat na ito, galing-paniki ang mga haykap-alphacorona at haykap-betacorona.

Noong 2020, isang palengke na nagbebenta ng mailap na hayop (tinatawag na *ye wei* ) sa Wuhan, Tsina ay naiugnay sa pagsiklab ng 2019-nCoV haykap-corona. Sa pamamagitan ng kamanahing pagsusuri, nahanap noong una ng mga dalub-agham na kahawig ang haykap-corona ng mga haykap na karaniwang matatagpuan sa mga paniki. Natuklasan ng mga kasunod na pagsusuring kamanahin na maaaring nailipat ang haykap sa mga tao mula sa mga ahas na sa huli ay maaaring nahawaan ng haykap mula sa mga paniki sa palengke kung saan naibenta ang dalawang sarihay. Gayunman, may mga alalahanin din mula sa pamayanang pang-agham tungkol sa katotohanan ng diskarteng kamanahin na ginamit (pagkiling ng paggamit sa kodon). 

### Haykap-rabis (angkanhay Rhabdoviridae, urihay Lyssavirus) 
Kahit hindi natatangi ang paniki sa mga mamal na kumakarga ng rabis, kilala ang mga ito sa pagdala at paghatid ng sakit. Halimbawa, pinanggalingan ang mga ito ng mga pagkamatay ng rabis sa Estados Unidos na nagreresulta sa isa hanggang dalawang pagkakahawa bawat taon sa nasabing bansa.  Sa ngayon, ang mga aso ay ang pangunahing sanhi ng pagkamatay ng tao sa rabis na nag-aambag ng hanggang sa 99% ng lahat ng paghahatid ng rabis sa mga tao ayon sa Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan. 

### Haykap-hanta 
Ang mga haykap-hanta na karaniwang matatagpuan sa mga wangis-daga at musaranya, ay natuklasan sa dalawang sarihay ng mga paniki. Nabukod ang haykap-Mouyassué (MOUV) mula sa mga *neoromicia nana* na nahuli malapit sa nayon ng Mouyassué sa Cote d'Ivoire, Kanlurang Aprika. Nabukod ang haykap-Magboi mula sa *nycteris hispida* na natagpuan malapit sa Ilog Magboi sa Sierra Leone noong 2011. Ang mga ito ay isahang-strando, negatibong sentido, haykap-RNA sa angkanhay Bunyaviridae.

### Haykap-henipa 
Ang haykap-henipa ay isang urihay ng mga haykap-RNA sa angkanhay Paramyxoviridae, sunudhayMononegavirales na naglalaman ng limang itinatag na sarihay. Likas na ikinakarga ang mga hakap-henipa ng mga batter ng mga maraming sarihay ng *pteropus* at *microchiroptera*. 

### Haykap-filo 
Responsable ang mga haykap-filo para sa mga nakamamatay na impeksyong pagdurugo sa mga tao at unggoy. Kabilang dito ang haykap-Marburg (MARV) at haykap-Ebola (EBOV). 

## Tingnan din 
* Kriptikong rabis-paniki 
* Histoplasmosis 

## Mga sanggunian 
## Mga kawing panlabas 
* Kagawaran ng Kalusugan ng New York: Mga Paniki at Rabis 
* Mga Sentro para sa Kontrol at Pag-iwas sa Sakit: Ang mga kinakalat na sakit ng mga paniki