Pandemya ng COVID-19

Ang **pandemya ng COVID-19** ay isang pandemya ng COVID-19 dulot ng SARS-CoV-2. Unang naiulat ang birus sa Wuhan, Hubei, Tsina, noong Disyembre 2019. Pagsapit ng , naiulat ang higit sa g kaso ng COVID-19 sa higit sa  bansa at teritoryo, na ikinamatay ng higit sa  katao. Higit sa  katao ang gumaling.
 Kabilang sa mga karaniwang sintomas ang lagnat, ubo, pagkapagod, pangangapos ng hininga, at pagkawala ng pangamoy. Kinabibilangan ang mga komplikasyon ng pulmonya and *acute respiratory distress syndrome* (ARDS). Ang karaniwang oras mula pagkalantad hanggang paglitaw ng sintomas ay halos limang araw, ngunit maaaring mula sa dalawa hanggang labing-apat na araw. Kasalukuyang walang bakuna o partikular na gamot kontra sa birus. Kabilang sa mga inirerekomendang hakbang sa pag-iwas sa sakit ang paghuhugas ng kamay, pagtakip sa bibig habang umuubo, pagpapanatili ng distansya sa ibang tao (partikular sa mga taong may sakit), pagsuot ng peysmask sa mga pampublikong lugar, at pagsubaybay at pagbubukod ng araw para sa mga taong pinaghihinalaang na nahawaan sila. Tumugon ang mga awtoridad sa buong mundo sa pamamagitan ng pagtupad ng paghihigpit sa paglalakbay, mga lockdown, pagkontrol ng panganib sa mga pinagtatrabahuan, at pagsasara ng mga pasilidad. Nagpunyagi rin ang mga mararaming lugar para pataasin ang kapasidad ng pagsusuri at matunton ang mga kontak ng mga nahawaang tao.

Nagdulot ang pandemya ng matinding pagkagambala sa pandaigdigang ekonomiya, Ito ay humantong sa pagpapaliban o pagkakansela ng mga kaganapan sa pakalasan, relihiyon, pulitika at kultura, laganap na kakulangan ng suplay na pinalala ng pagtataranta sa pagbili, at pagbaba ng mga emisyon ng mga pamparumi at *greenhouse gas*. Ipinasara ang mga paaralan, unibersidad, at kolehiyo sa  bansa, na nakaapekto sa halos  porsiyento ng pandaigdigang populasyon ng mga mag-aaral. Kumalat ang mga maling impormasyon tungkol sa birus *online*, at nagkaroon ng mga pangyayari ng xenopobya at diskriminasyon laban sa mga Tsino at laban sa mga nakikita bilang Tsino, o sa mga nanggagaling sa mga lugar na may matataas na bilang ng impeksyon.) tungkol sa sakit na coronavirus]]

## Epidemiyolohiya
### Sanligan 
Noong Disyembre 31, 2019, isang kumpol ng kaso ng pulmonya sa hindi alam na kadahilanan sa Wuhan, Hubei ang naiulat ng mga awtoridad ng Tsina sa Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan, at isang imbestigasyon ang nilunsad noong unang bahagi ng Enero 2020. Noong Enero 30, idineklara ng WHO declared ang pagsiklab bilang Kagipitan ng Pampublikong Kalusugang May Pandaigdigang Pakundangan (PHEIC)—7,818 kaso ang nakumpirma sa buong mundo, at apektado ang 19 bansa sa limang rehiyon ng WHO.

Nakabisita ang iilan sa mga unang kaso sa Bultuhang Palengke ng Pagkaing-dagat sa Huanan at kung gayon ipinapalagay na ang birus ay nanggaling sa hayop. mga coronavirus ng pangolin, at SARS-CoV. Marahil naipasa ang impeksyon mula sa paniki patungo sa mga tao, lalo na ang mga taong nagpoproseso ng mga patay na painiki at guano sa paggawa ng mga tradisyonal na gamot-Tsino.

Mahahanap ang pinakaunang taong may mga sintomas noong pang Disyembre 1, 2019, isang tao na walang koneksyon sa mga kalaunang kumpol sa palengke. Naiulat ng Italya, Iran, Timog Korea, at Hapon ang pagbugso ng kaso. Agad-agad nilagpasan ang kabuuang bilang ng kaso sa Tsina ng kabuuang bilang sa labas ng Tsina.

### Kaso
Tumutukoy ang kaso sa bilang ng mga taong nasubok na para sa COVID-19, at nakumpirmang positibo itong resulta ayon sa mga opisyal na protokol. Pagsapit ng , ang mga bansang naglalathala ng kanilang datos sa pagsusubok ay karaniwang nagsagawa ng pagsubok katumbas ng  porsiyento ng kanilang populasyon, habang walang bansang nakasubok ng mga sampol katumbas ng higit sa  porsiyento ng kanyang populasyon. Noong una, karamihan ng mga bansa ang nagkaroon ng mga opisyal na patakaran na hindi magsubok ng mga taong may banayad na sintomas lamang. Tinatantiya ng isang pagsusuri ng unang yugto ng pagsiklab hanggang ika-23&nbsp;ng Enero na hindi pa natuklasan ang 86 porsiyento ng mga nahawaan ng COVID-19, at mga ganitong di-dokumentadong impeksyon ang pinagmulan ng 79 porsiyento ng mga dokumentadong kaso. Tinatantya ng iilan pang mga pagsusuri sa pamamagitan ng iba't ibang paraan na ang mga bilang ng nahawaan sa mararaming bansa ay malamang na mas malaki kaysa sa mga naiulat na kaso.

Noong ika-9&nbsp;ng Abril 2020, natuklasan ng mga paunang resulta na ang 15 porsiyento ng mga nasubok sa Gangelt, ang sentro ng pangunahing kumpulan ng impeksyon sa Alemanya, ay nagpositibo sa mga *antibody*. Natuklasan din ng pagsusuri para sa COVID-19 sa mga babaeng buntis sa Lungsod ng New York at mga nagbibigay ng dugo sa Olanda na maaaring nagpapahiwatig ang mga tulin ng mga positibong pagsusuri sa mga *antibody* ng mas maraming nahawaan kaysa sa naiulat. Gayunpaman, maaaring hindi mapagkakatiwalaan ang mga ganitong surbey ng *antibody* dahil sa pagkiling sa pagpili (*selection bias*) sa mga nagboboluntaryo sa mga pagsubok, at dahil sa mga maling positibo. Napabalita ang iilang resulta (tulad ng pagsusuri ng Gangelt) nang hindi muna dumaan sa pagsusuri (*peer review*).

Nagpapahiwatig ang pagsusuri ayon sa edad sa Tsina na medyo kaunti lamang ang mga kasong nasa gulang 20 pababa. Hindi malinaw kung ito ay dahil mas malamang na hindi nahahawaan ang mga kabataan, o mas malamang na hindi nagkakaroon ng mga malubhang sintomas at nagpapatingin sa doktor at nagpapasuri. Natuklasan ng isang retrospektibong *cohort study* sa Tsina na pantay-pantay ang posibilidad na mahawaan ang mga kabataan at matatanda. Ang mga bansang nagsusuri nang mas marami, kaugnay sa bilang ng mga namatay, ay may mas batang pamamahagi ng edad, kaugnay sa mas malawak na populasyon.

Ang mga paunang pagtatantya ng pangunahing bilang ng pagpaparami (R0) para sa COVID-19 noong Enero ay nasa pagitan ng 1.4 and 2.5, ngunit naghinuha ang isang kasunod na pagsusuri na maaaring ito ay halos 5.7 (na may 95 porsiyentong interbal ng kompiyansa mula 3.8 hanggang 8.9). Maaaring magkaiba-iba ang R0 sa bawat populasyon at hindi dapat ikinalilito sa mabisang bilang ng pagpaparami (karaniwang tinatawag na R), na nagsasaalang-alang ng mga epekto tulad ng panlipunang pagdidistansiya at pangkalahatang imyunidad. Pagsapit ng kalagitnaan ng Mayo 2020, ang mabisang R ay malapit sa o mas mababa sa 1.0 sa mararaming bansa, na nangangahulugan na ang pagkalat ng sakit sa mga lugar na iyon ay ganoon pa rin o nababawasan.

Talaksan:Total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people.png|Kabuuang kumpirmadong kaso ng COVID-19 kada milyong katao
Talaksan:Worldwide Coronavirus Curve 5-20-20.png|*Linear plot* ng pandaigdigang kaso, gumaling, at namatay sa COVID-19
Talaksan:Covid-19 total cases per 100 000 population from selected countries.png|Kabuuang kaso ng COVID-19 kada 100 000 populasyon mula sa mga napiling bansa 

### Kamatayan
, Estados Unidos noong ika-27 ng Abril 2020]]

Gumagaling ang karamihan ng mga nahahawaan ng COVID-19. Para sa mga hindi gumagaling, ang oras mula paglitaw ng sintomas at kamatayan ay karaniwang nasa pagitan ng 6 hanggang 41 araw, kadalasan ay 14 araw. Sa kabaligtaran, maaaring humantong sa labis na pagbibilang ang mga kamatayan ng mga taong may mga pinakasaligang kondisyon. Ipinapahiwatig ng paghahambing ng estadistika ng kamatayan sa lahat ng kadahilanan kumpara sa pana-panahong balasak ang labis na mortalidad sa mararaming bansa. Sa mga pinakaapektadong lugar, napakahigit ang taas ng mortalidad kumpara sa balasak. Sa Lungsod ng New York, apat na beses ang kahigitang taas ng kamatayan kaysa sa balasak, dalawang beses sa Paris, at sa mararaming bansa sa Europa, 20 hanggang 30 porsiyentong mas mataas ang kamatayan sa katamtaman kumpara sa karaniwan.

Ipinansusukat ang iilang paraan sa mortalidad. Nag-iiba ang mga bilang sa bawat rehiyon at sa paglipas ng panahon, at naiimpluwensyahan ng dami ng nasusubukan, kalidad ng sistemang pangkalusugan, mapagpipiliang paggamot, bisa at bilis ng tugon ng pamahalaan, panahon mula noong unang pagsiklab, at katangian ng populasyon, tulad ng edad, kasarian, at pangkalahatang kalusugan. Isinasama ng ilang bansa (tulad ng Belhika) ang mga nangamatay na pinaghihinalaang kaso ng COVID-19, nasubukan man o hindi, na nagreresulta sa mas mataas na bilang kumpara sa mga bansang nagsasama lamang nga mga kasong nakumpirma ng pagsubok.

Ipinaaaninag ng tagay ng kamatayan sa kaso ang bilang ng mga nangamtay sa COVID-19 na hinati ng mga bilang ng narikonosiang kaso sa loob ng ibinigay na pagitan sa panahon. Ayon sa estadistika ng Unibersidad ng Johns Hopkins, ang pandaigdigang tagway kamatayan sa kaso ay  ( deaths for  cases) pagsapit ng . Nag-iiba-iba ang bilang sa bawat rehiyon.

## Mga palatandaan at sintomas
Hindi partikular ang mga sintomas ng COVID-19 at iyong mga nahawaan ay walang sintomas o nagkaroon ng sintomas ng parang sa trangkaso tulad ng lagnat, ubo, pagkapagod, hirap sa paghinga, o sakit ng kalamnan. Makikita sa katuwang na talaan sa kanan ang mga karaniwang senyas at sintomas ng sakit at kung gaano ito kalaganap.

## Tingnan rin
* Epidemya ng fungus sa India

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
* World Health Organization: Coronavirus disease outbreak (sa Ingles)
* U.S. CDC: Coronavirus Disease 2019 (sa Ingles)


Kategorya:2019
Kategorya:2019 sa Tsina
Kategorya:Mga sakit mula sa Tsina