Lumad

right|thumb| Ang mga Bagobo, isa sa mga Lumad, sa kanilang tradisyonal na kasuotan ()
Ang **Lumad** ay isang katawagan para sa pangkat ng mga katutubo mula sa Pilipinas na pangunahing matatagpuan sa pulo ng Mindanao. Isang katawagang Bisaya ang "lumad" na nangangahulgang "katutubo". Nangangahulugan din ito sa Bisaya bilang "isinilang mula sa lupa". Ang katawagan ay pinaikli mula sa **Katawhang Lumad** na nanganghulugang "Mga Katutubo".

Naging isa itong pampolitikang katawagan na unang naging tanyag nang ginagamit noong panahon ng pamumuno ni Pangulong Ferdinand Marcos upang tukuyin ang mga katutubong hindi Moro o hindi Kristiyano na nabiktima ng mga agresyon ng pag-unlad na naapekto sa kanilang lupaing ninuno.

Noong Hunyo 26, 1986, pinagtibay ang katawagang Lumad ng karamihan sa mga pangkat-etniko na delegado sa pagpulong ng ''Lumad Mindanao People's Federation'' (LMPF, o ) sa Guadalupe Formation Center, Balindog, Kidapawan, Hilagang Cotabato (Cotabato na lamang ngayon). Pumasok din ang katawagan sa Batas Republika Blg. 6734 na pinirmahan nang noo'y Pangulong Corazon Aquino. Nasaad sa Artikulo XII Seksyon 8(2) na ang mga Lumad ay grupong iba sa mga pamayanang etniko mula sa Bangsamoro. Bagaman, noong Marso 2, 2021, naglabas ang Pambansang Komisyon sa mga Katutubong Mamamayan ng resolusyon na tinututulan ang paggamit ng katawagang "lumad" at inatasan ang lahat ng tanggapan ng pamahalaan na iwasan ang paggamit ng "lumad" sa mga opisyal na dokumento at komunikasyon. Mariing namang binatikos ng ilang sektor ang resolusyon ng komisyon.

Kinabibilangan ng 17 pangkat-etniko ang mga Lumad, at mayaman at malawak ang kalinangan ng mga Lumad na kinabibilangan ng mga wika, ritwal, sayaw at iba pang mga tradisyon.

Maraming suliranin at madaling manganib ang mga Lumad tulad ng pag-atake at pagsuspetya sa kanila bilang komunista, mataas na insidente ng kahirapan dulot ng pag-agaw sa kanilang lupain, at diskriminasyon. Isa sa ayaw nilang pantawag sa kanila ang katawagang "minorya". Nagmula ang situwasyong mayorya-minorya sa kolonyalismong Kanluranin na nagpatuloy hanggang sa kasalukuyan. Ang iba pang panlalait na salita na tumutukoy sa kanila ay "pagano" at "nitibo". "isinilang mula sa lupa", o "katutubong inianak na mamamayan". Naging popular ang paggamit ng katawagang "Lumad" nang gamitin ito ng mga aktibista noong panahong diktadurya ni Pangulong Ferdinand Marcos para tukuyin ang mga katutubong di-Moro na nabiktima ng agresyon sa pag-unlad na kinakasangkutan na mga gawain tulad ng pagtotroso, pagmimina at agrikultura na naapektuhan ang kanilang lupaing ninuno. At maari ibakas pa ang salungatan ito noong panahon ng kolonyalismo ng Estados Unidos. Ayon din sa resolusyon, pinatotoo ni Datu Lito Omos, na nahalal bilang unang pangkalahatang kalihim ng LMPF, na napili ang katawagang "lumad" para kontrolin ang pagkakakilanlan ng mga katatubo sa ilalim ng mga pagsuporta ng CPP-NPA-NDF, at malawak na ginagamit ang mga katawagang "lumad" at "kalumaran" upang manghingi ng pagpopondong lokal at dayuhan para sa mga aktibidad na panlikha ng pananalapi ng CPP-NPA-NDF.  

Gayunpaman, binatikos ng ilang nasa akademya, pamunuan ng simbahang Katolika at antropologo ang pagtutol na ito sa paggamit ng katawagang "Lumad", at sinabing isa itong inimbentong krisis na kahit may mga taong ayaw sa katawagan, hindi naman ito katumbas ng isang masidhing paghihimok. Ipinahayag ng mga iskolar at pinuno ng Lumad na nagmumula ang resolusyon ay kawalan ng kamalayan sa kasaysayan ng katawagan at kamangmangan ng komisyon sa mga pakikibaka ng Lumad sa Mindanao. Sinabi pa sa isang lathalain na ginamit ang katawagan ng Simbahan Katoliko ng walang adyendang ideolohikal. Nang tiningnan ng *Rappler* ang pagiging totoo ng mga pahayag ni Badoy, nayamot si Badoy at sinabing kailangang humingi ng tawad ang *Rappler* sa mga katutubo sa pagsuporta nito sa CPP-NPA-NDF. Mariing tinanggi ng *Rappler* na dinidepensa nila ang CPP-NPA-NDF, samantalang nasuspinde naman ang akawnt ni Badoy sa Facebook ng 30 araw simula ng Marso 4 sa hindi pagsunod sa pamantayan ng pamayanan.

## Mga pangkat etniko at kanilang kalinangan 
thumb| Mapa ng Lumad sa Kapuluang Mindanao
Pinagkakaiba ang mga Lumad sa mga pangkat na hindi Kristiyano at hindi Muslim Mayaman at malawak ang kalinangan ng mga Lumad na kinabibilangan ng mga wika, ritwal, sayaw at iba pang mga tradisyon. Nakasentro din ang kanilang kalinangan sa mga pamanang nakabatay sa ekolohiya na napapanatili. Mahalaga din sa kanila ang "kefiyo fedew" na nangangahulugang "mabuting pakiramdam" o "kapayapaan ng isip". Isa itong konsepto ng Lumad na nakasentro sa katarungan, kapayapaan at pag-unlad.
thumb|Iba't ibang instrumento musika sa Mindanao ng mga Lumad at Bangsamoro

### Musika 
Ang musika ay bahagi na ng kultura ng mga Lumad at maraming silang katutubong instrumentong pang-musika tulad ng kulintang, agung, gandingan, babandil at dabakan. Karaniwan din ang intrumentong kudyapi na isang instrumentong de-kuwerdas. Sinasamahan ng mga Lumad ang kanilang musika ng sayaw.sa mga ritwal, pagdiriwang, at pasasalamat sa magandang ani. Pinapahayag sa musika at sayaw ang kanilang buhay at elemento ng kalikasan.

## Mga isyung panlipunan 
right|thumb| Isang pinuno ng Bagobo (*matanum*)
Iba't ibang isyung panlipunan ang kinakaharap ng mga Lumad. Kapareho ng iba pang mga katutubo (o madalas na tinutukoy na IP o *indigenous people* sa Ingles) sa buong mundo, kinakatawan ng mga katutubo sa Pilipinas ang pinakamahihirap na sektor ng bansa na nagtitiis ng walang patas na pagkuha sa pangangalagang pangkalusugan, edukasyon, at karapatang pantao.  Sinasabing nagmumula ang mga isyung panlipunan ng Lumad sa mga etnikong hinaing na nagiging isyu ng kasakiman sa ekonomiya.  Nahaharap sila sa pagkawala ng mga lupaing ninuno dahil sa pangangamkam ng lupa o militarisasyon, at mga banta sa kanilang tradisyonal na kultura at pagkakakilanlan. Ang mga grupong Lumad ay nakikipaglaban sa pagpapaalis, mga pagpatay na ekstrahudisyal, sa mga pagtatanggol ng mga karapatang Lumad,

Ang mga Lumad mismo ang nagtatanggol sa kanilang sarili. May mga kababaihang Lumad ang nagtatanggol sa kanilang karapatang katutubo na magkaroon ng lupaing katutubo at yaman. Nanawagan din ang mga lumad na ibalik muli ang mga paaralang sinara. Gayon din, hindi lamang sa mga lipi sila nanawagan ng karapatang pantao, pati na rin buong Pilipinas.

## Mga pananda
## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga pangkat-etniko sa Mindanao