Akhenaten

Si **Akhenaten** (; na binabaybay din bilang **Echnaton**, **Akhenaton**,
**Ikhnaton**,
at **Khuenaten**;
na nangangahulugang "buhay na espirito ni Aten") na kilala bago ang kanyang ikalimang taon ng paghahari bilang **Amenhotep IV** (na minsan ay ibinibigay sa anyong Griyegong *Amenophis IV*, at nangahulugang *Si Amun ay Nasiyahan*) ang Paraon ng Ikalabingwalong dinastiya ng Ehipto na namuno sa loob ng 17 taon at namatay noong 1336 BCE o 1334 BCE.  Siya ay mahusay na kilala sa kanyang paglisan mula sa tradisyonal na politeismo ng Sinaunang Ehipto at pagpapakilala ng pagsambang nakasentro kay Aten na tinatawag na Atenismo at inilalarawan na monoteistiko o proto-monoteistiko. Ang simulang inskripsiyon ay nagtutulad kay Aten sa araw kumpara sa mga bituin at kalaunan, ang opisyal na wika ay umiwas na tawagin si Aten na *isang diyos* na nagbibigay kay Aten na katayuan na mataas sa mga diyos. Tinangka ni Akhenaten na magdulot ng isang paglisan mula sa Panteon na Ehipsiyo ngunit sa wakas ay hindi ito tinanggap. Pagkatapos ng kanyang kamatayan, ang tradisyonal na relihiyon ay unti unting ibinalik. Pagkatapos ng ilang mga dosenang taon, ang mga pinuno na walang maliwanag na mga karapatan ng paghahali sa Ikalabingwalong dinastiya ay nagtatag ng bagong dinastiya at kanilang siniraang puri si Akhenaten at ang kanyang mga kahalili. Si Akhenaten ay tinawag na "ang kaaway" sa mga talaang arkibo ng Sinaunang Ehipto.
[thumb|Si Paraon Akhenaten (gitna) at ang kanyang pamilya ay sumasamba sa diyos na si [Aten.]] Si Akhenaten ang ama ni paraon Tutankhamun sa kanyang biolohikal na kapatid na babae. Ang mga magulang ng kanyang kahalili sa tronong si Smenkhkare ay hindi alam at si Akhenaten at ang isang hindi kilalang asawa ay iminungkahing mga magulang ni Smenkhkare. Ang ikawalang asawa ni Akhenaten na pinangalanang Kiya ay alam mula sa mga inkripsiyon. Ang ilan ay nagpalagay na kanyang nakamit ang kahalagahan bilang ina ni Tutankhamun, Smenkhkare, o parehong ito.

Ang mga anak ni Akhenaten(alam at teoretikal) na may mga minungkahing taon ng kapanganakan:
* Smenkhkare? – taong 35 o 36&nbsp;ng paghahari ni Amenhotep III
* Meritaten – taong 1.
* Meketaten – taong 3, at posibleng mas maaga.
* Ankhesenpaaten at kalaunan ay reyna ni Tutankhamun –taong 4.
* Neferneferuaten Tasherit – taong 8.
* Neferneferure – taong 9.
* Setepenre – taong 9.
* Tutankhaten – taong 8 o 9 – kalaunang muling pinangalanang Tutankhamun.

Ang kanyang mga alam na konsorte ay sina:
* Nefertiti ang Dakilang Maharlikang Asawa 
* Kiya mas mababang maharlikang Asawa.
* Isang anak na babae ni Šatiya na pinuno ng Enišasi
* Isang anak na babae ni Burna-Buriash na hari ng Babilonia

[thumb|left|Si Akhenaten na inilalarawan bilang isang [sphinx sa Amarna.]]
Ang relasyon sa pagitan ni Amenhotep IV at mga saserdote(pari) ni Amun-Re ay unti unting nasira. Sa ikalimang taon ng kanyang paghahari, gumawa ng mga desididong hakbang upang itayo si Aten bilang eksklusibo at monoteistikong diyos ng Ehipto]]. Pinahinto ni Amenhotep IV ang kaparian ng lahat ng ibang mga diyos at an inilipat ang mga sahod mula ibang mga kultong ito upang suportahan si Aten. Upang bigyang diin ang kanyang kumpletong katapatan kay Aten, kanyang opisyal na binago ang kanyang pangalan mula sa Amenhotep IV sa Akhenaten o "Buhay na Espirito ni Aten". Ang ikalimang taon ng paghahari rin ni Akhenaten ang nagmarka sa pagsisimula ng pagtatayo ng kanyang bagong kabisera na Akhetaten o "Horison ni Aten" sa lugar na kilala ngayon bilang Amarna. Sa sandali pagkatapos nito, kanyang senintralisa ang mga pagsasanay na Ehipsiyon sa Akhetaten bagaman ang pagtatayo ng siyudad ay tila nagpatuloy sa ilang mga taon. Bilang parangal kay Aten, pinangasiwaan ni Akhenaten ang pagtatayo ng ilang pinakamalalaking mga templong kompleks sa Sinaunang Ehipto. Sa mga bagong templong ito, si Aten ay sinasamba sa bukas na sikat ng araw sa halip na sa mga madidilim na mga hangganan ng mga templo gaya ng nakaraang kustombre. Pinaniniwalaang isinulat ni Akhenaten ang Dakilang Himno kay Aten. Sa simula, itinanghal ni Akhenaten si Aten bilang isang anyo ng pamilyar na supremang diyos na si Amun-Re. Gayunpaman, sa ikasiyam na taon ng kanyang paghahari, idineklara ni Akhenaten na si Aten ay hindi lamang ang supremang diyos kundi ang tanging tagapamagitan sa pagitan ni Aten at ng kanyang mga tao. Kanyang iniutos na lapastangin ang mga templo ni Amun sa buong Ehipto at sa ilang mga instansiya, ang inksripsiyon ng plural na "mga diyos"(gods) ay ianlis. Ang pangalan ni Aten ay isinulat rin ng iba pagkatapos ng ikasiyam na taon ni Akhenaten upang bigyang diin ang radikalismo ng bagong rehimen na kinabibilangan ng pagbabawal sa mga larawang kulto maliban sa may sikat na disko ng araw kung saan ang mga sinag ay tila kumakatawan sa hindi nakikitang espirito ni Aten na sa panahong ito ay ebidenteng itinuturing na hindi lamang isang diyos na araw kung isang pangkalahatang diyos.

## Mga sanggunian
Kategorya:Atenismo
Kategorya:Ikalabingwalong dinastiya ng Ehipto