Tagum

Ang **Lungsod ng Tagum ** ay isang unang-klaseng lungsod sa lalawigan ng Davao del Norte, Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan.

Isa ito sa mga nangungunang lungsod na matitirhan sa Pilipinas, at isa sa mga finalist sa kategoryang "most child-friendly city in the Philippines" kasama ang Laoag, at Talisay, Cebu. Sa 2021 Cities and Municipalities Competitiveness Index, ang lungsod ng Tagum ay pumangatlo sa pangkalahatang competitive component cities sa Pilipinas, pang-apat sa imprastraktura, pangalawa sa resiliency, pang-labintatlo sa economic dynamism at una sa kahusayan ng gobyerno.

## Etimolohiya
Walang opisyal na talaan tungkol sa pinagmulan at kahulugan ng pangalang Tagum, ngunit sa Kalagan ang *tagyum* (o mga variant na *tayum*, *tagung-tagung*) ay tumutukoy sa halaman ng indigo (*Indigofera tinctoria* Linn.). Sa isang banda, ipinaliwanag ng isang alamat kung paano nabuo ang pangalang Magugpo, ang dating pangalan ng lungsod. Sa simula, ang Magugpo ay walang iba kundi isang malawak na ilang, na tinitirhan ng mga Mansaka, Manguangan, Mandaya at mga Kalagan sa mga baybaying barangay. Ang pangalang Magugpo ay nagmula sa katutubong salitang *mago*, isang pangalan ng isang partikular na puno, at ang *ugpo* ay nangangahulugang napakataas. Ayon sa alamat, ang mga katutubo ay naninirahan sa isang palanggana ng ilog sa loob ng masukal na kagubatan kung saan hindi nila makita ang araw. Ang sapa kung saan naninirahan ang mga katutubo ay nananatili pa rin, ngunit ang dating masaganang tubig-tabang ay patay na ngayon dahil sa polusyon.

## Kasaysayan
Ang lugar ng Tagum ay tinitirhan ng Mandaya, Maguindanaon at Kagan. Pagsapit ng kalagitnaan ng 1800s, ito ay bahagi at nagsisilbing basalyo ng Sultanato ng Maguindanao at pinamunuan ng Maguindanaon Datu Bago, na sumasaklaw sa buong rehiyon ng Golopo ng Davao at ang kabisera nito ay nasa tinatawag ngayong Lungsod ng Davao na Pinagurasan. Nang dumating ang Espanyol kasama ang mga sundalo at naninirahan sa pangunguna ni Don Jose Cruz de Uyanguren upang sakupin ang pamayanan noong 1848, lumaban si Datu Bago at ang kanyang mga mandirigma sa loob ng tatlong buwan hanggang sa wakas ay nakita niya ang kawalan ng pag-asa ng kanyang layunin at tinalikuran ang pamayanan, na kinuha ng mga Espanyol pagkatapos noon at itinatag. isang bayan mula rito na nagbigay dito ng pangalang Nueva Vergara, na pinalitan ng pangalang Davao noong 1867. Pagkatapos ay tinipon ni Datu Bago ang kanyang mga tagasunod at muling itinatag ang kanyang tirahan at base sa Hijo, na kasalukuyang Barangay Madaum, kung saan ang mga kamag-anak ng kanyang asawa na si Kalagan magkaroon ng matibay na tanggulan. Mula roon, ipinagpatuloy niya ang paglaban sa mga Kastila hanggang sa kanyang kamatayan noong 1850. Inilibing siya sa kasalukuyang Barangay Pagsabangan kung saan patuloy na nagbibigay-pugay ang kanyang mga inapo hanggang sa kasalukuyan.

Ang mga tribong Muslim sa lugar na pinamumunuan ni Ipinagpatuloy ng kanilang mga datu ang pakikibaka laban sa mga Espanyol ilang taon at dekada matapos ang pagkamatay ni Dato Bago noong 1850. Samantala, nais ng gobernador ng distrito ng Davao, si Don Jose Pinzon y Purga, na magtatag ng maraming mga pagbawas sa Ilog Hijo upang permanenteng manirahan ang mga nomadikong Mandayan.

### Pag-angat sa pagiging bayan
Umalis ang mga awtoridad ng Espanya sa distrito ng Davao pagkatapos ng Rebolusyong Pilipino, at sinakop ng mga Amerikano ang pamamahala. Dumating ang mga Amerikanong prospector at nagtayo ng ilang plantasyon sa Busaon, Bincungan at Hijo noong 1906 at pataas. Ang Tagum ay naging isang distrito munisipal ng Davao noong Marso 10, 1917, sa pamamagitan ng pagpasa ng Batas Blg. 2711 na inaprubahan ni Gobernador-Heneral Francis Burton Harrison, na ang sentro ng pamahalaan ay matatagpuan sa Hijo sa tinatawag ngayong Barangay Madaum. Nang panahong iyon, ang mga lugar lamang ng Bincungan at mga pamayanan sa tabi ng Ilog Hijo ang tinitirhan, habang ang natitira ay mga birhen pa ring kagubatan at damuhan. Mahigit labindalawang taon lamang ang lumipas noong Oktubre 1929 nang maganap ang unang tunay na pagbabago sa Tagum nang dumating at nanirahan ang unang Kristiyanong imigrante, isang nagngangalang Sulpicio Quirante mula sa Moalboal, Cebu, sa tinatawag ngayong Magugpo Poblacion. Sinundan siya ng iba pang mga Cebuano pioneer pati na rin ang mga indibidwal mula sa Luzon at iba pang bahagi ng Visayas na nagtayo ng sarili nilang mga lote sa lugar. Nagsimulang lumitaw ang mga pisikal na pagpapaunlad ng lupa nang ang mga migrante ay nag-organisa ng kanilang sarili sa Magugpo Homesteaders' Association at binili ang homestead ni Lolo Mandaya, isang katutubo. Hinati nila ang lupa sa mga residential lot na may sukat na 750 metro kuwadrado bawat isa at ibinenta ang mga loteng ito sa halagang ₱1.50 bawat isa sa mga bagong dating. Ang halagang ibinayad ng mamimili ay nagsilbi ring bayad sa pagiging miyembro ng asosasyon.

Noong 1932, sina Engineers Ignacio at Alib, parehong mula sa Davao City, kasama ang 15 manggagawa ay nagsuri sa daanan para sa National Highway. Sa panahong ito at bago pa man maitatag ang haywey, ang tanging paraan ng transportasyon mula Davao City patungong Tagum ay sa pamamagitan ng bangka gamit ang Ilog Hijo at Tagum bilang mga pasukan nito. Ang mga unang pisikal na palatandaan ng Magugpo ay isang gusali ng paaralan, isang kubo ng mga guro, isang bahay-pahingahan, at isang kapilya, na pawang itinayo ng Homesteaders' Association noong mga unang taon ng 1930s.

Noong 1941, isang panukalang batas ang inisponsor ni Assemblyman Cesar Sotto, kinatawan ng Davao sa Pambansang Asamblea, na nagtatakda ng pagsasama ng Tagum mula sa isang distrito ng munisipyo ng Davao patungo sa isang ganap na munisipalidad. Sa wakas ay naging isang bayan ang Tagum sa pamamagitan ng paglagda sa Executive Order No. 352, na inilabas ng noo'y Pangulo ng Commonwealth na si Manuel L. Quezon noong Hunyo 23, 1941, na nagtatag ng Munisipalidad ng Tagum na ang sentro ng pamahalaan ay nasa Hijo pa rin gaya ng dati. Nagkaroon ito ng unang lokal na pamahalaang sibil sa ilalim ng pamumuno nina Manuel Baura Suaybaguio, Sr. at Sulpicio Quirante. Pareho silang hinirang bilang unang Alkalde at Bise Alkalde, ayon sa pagkakabanggit. Ngunit habang ang bayan ay nasa simula pa lamang bilang isang inkorporada na pamayanan, sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig noong Disyembre 1941. Lubhang napinsala ng digmaan ang pamayanan ng Magugpo kaya limang bahay na lamang ang natira sa Magugpo pagkatapos ng kalayaan. Mula sa mga guho, pinangunahan nina Suaybaguio at Quirante ang pagtatayo ng mga bahay, botika, tindahan at isang simbahan (na nananatili sa parehong lugar hanggang ngayon). Ang mga proyektong imprastraktura ng pambansang pamahalaan tulad ng Davao-Agusan National Highway at mga kalsadang panlalawigan patungong Kapalong at Saug ay nagbukas ng daan sa pagdagsa ng mas maraming migrante mula sa Luzon at Visayas at mga dayuhang imigrante sa munisipalidad.

### Kontemporaryong kasaysayan
Ang lokal na pamahalaan ng Magugpo ay naging pormal sa pagdaraos ng unang lokal na halalan noong 1947. Napanatili ni Suaybaguio ang kanyang posisyon, na nakakuha ng bagong Bise Alkalde sa katauhan ni Lucio Berdida.

Malaking pagbabago ang ginawa tulad ng pagpapalit ng pangalan ng Magugpo sa Tagum sa bisa ng resolusyon ng konseho ng munisipyo. Noong 1948, inilipat ni Mayor Suaybaguio ang puwesto ng pamahalaan mula Hijo patungong Magugpo Poblacion. Nang sumunod na taon ay isinilang ang bagong munisipalidad ng Panabo. Si Vice Mayor Berdida na talagang nagmula sa nasabing lugar ay itinalaga bilang Mayor ng Panabo. Naging daan ito para maging Bise Alkalde ng Tagum si Macario Bermudez.

Sa buong 1950s, nakaranas ang Tagum ng mga makabuluhang pagbabago sa parehong larangan ng pulitika at pisikal na tanawin nito. Sa ilalim ng administrasyon nina Mayor Eliseo Villanueva Wakan at Mayor Hermigildo Baluyo, noong 1951 at 1955, nasaksihan ng mga tao ng Tagum ang mga pisikal na pagbabago sa bayan. Nagkaroon ng malawakang konstruksyon ng mga kalsada. Ang Munisipyo ay itinayo at inilipat sa kasalukuyang lokasyon nito. Ang Municipal Health Center sa kahabaan ng Bonifacio St. ay itinayo rin. Isang pampublikong pamilihan ang ibinigay ng pamilyang Ilocano Pereyras.

Noong 1954, ang hangganan sa pagitan ng Tagum, Mabini (dating Doña Alicia), at Compostela ay pormal na ginawa sa pamamagitan ng Republic Act No. 1102, na inaprubahan noong Hunyo 15. Ang hangganan sa pagitan ng munisipalidad ng Tagum at Doña Alicia ay ang Ilog Dumlan mula sa Golpo ng Davao hanggang sa pinagmumulan ng ilog at isang tuwid na linya mula sa nasabing pinagmumulan na tumatakbo pahilagang-kanluran patungo sa konkretong monumento sa sityo ng Libaybay. Ang Ilog Hijo ay itinuturing na hangganan sa pagitan ng mga munisipalidad ng Tagum at Compostela.

Sa ekonomiya, ang Tagum ay unti-unting nagiging isang maginhawang lugar para sa mga mangangalakal upang makipagpalitan ng mga produkto sa mga kalapit na munisipalidad. Ang umuusbong na industriya ng abaka at niyog noong mga unang taon ng 1950s ay malaki ang naitulong sa paglago ng lokal na ekonomiya. Kasabay ng pag-unlad ng ekonomiya, dumating ang pagtatatag ng dalawang paaralan/kolehiyo, ang Holy Cross College (ngayon ay St. Mary's College) at ang Mindanao Colleges (ngayon ay University of Mindanao) na noon ay tanging mga tagapagbigay ng tersyarya na edukasyon sa probinsya sa labas ng Lungsod ng Davao. Ang pagkakaroon ng dalawang paaralang ito ay unti-unting nag-ambag sa paggawa ng Tagum bilang isa pang posibleng sentro ng edukasyon para sa Davao.

Ang papel ng Tagum bilang isang mahalagang sentro para sa iba't ibang aktibidad ang dahilan kung bakit ito naging kabisera ng bagong tatag na lalawigan ng Davao del Norte noong 1967, nang ang buong Davao ay tuluyang hinati sa tatlong lalawigan: del Norte, del Sur, at Oriental. Dahil naging punong-lalawigan ng Davao del Norte, nagpatuloy ito sa pagbabago. Sa lokal na halalan noong 1971, ang Baloyo, pagkatapos ng 16 na taon sa panunungkulan, ay pinalitan ni Gelacio "Yayong" Gementiza. Sa kabutihang palad para sa administrasyon ni Gementiza, ang mga pagkalugi sa ekonomiya ng namamatay na sektor ng abaka at ang paghina ng kahalagahan ng industriya ng niyog ay higit pa sa nabawi ng mga pakinabang ng mga umuusbong na plantasyon ng saging. Sa katunayan, ang pagsulong ng saging ang nagtulak sa kabuuang pag-unlad ng Tagum tungo sa isang masiglang metropolis. Ang dating inaantok na bayan ay naging pugad ng mga aktibidad sa negosyo sa Timog-Silangang Mindanao.

Dahil sa progresibong ekonomiya, mas pinadali ng administrasyon ni Gementiza ang pagsasagawa ng mga proyekto sa pagpapaunlad ng imprastraktura tulad ng pagpapalawak ng munisipyo, pagsemento ng pampublikong pamilihan (sa pamamagitan ng mga pautang mula sa Development Bank of the Philippines), pag-aspalto ng mas maraming kalsada ng munisipyo, at pagbubukas ng mas maraming kalsada ng barangay. Kasabay nito, iba't ibang opisina ang nilikha: Tanggapan ng Inhinyeriya ng Munisipyo, Tanggapan ng Pagpaplano at Pagpapaunlad ng Munisipyo, Tanggapan ng Tagatasa ng Munisipyo, at ang Istasyon ng Bumbero.

## Heograpiya
Ang Tagum ay may kabuuang lawak na , na pangunahing agrikultural, at nagbubunga ng iba't ibang uri ng pananim tulad ng niyog, palay, Cavendish saging, mga punong namumunga tulad ng durian, lanzones at iba pang pananim na pang-agrikultura para sa hindi pangkomersyal na paggamit.

Ang lungsod ay estratehikong matatagpuan sa hilagang bahagi ng Timog Mindanao at nasa interseksyon ng tatlong pangunahing sistema ng network ng kalsada: ang Phil-Japan Friendship Highway, ang kalsadang Davao-Mati-Agusan, at ang malapit nang matapos na kalsadang Davao-Bukidnon na nag-uugnay sa lungsod sa iba pang pangunahing destinasyon sa rehiyon at sa iba pang bahagi ng Mindanao. Dahil dito, ang lungsod ay nagsisilbing mahalagang sangandaan ng ekonomiya hindi lamang para sa probinsya kundi pati na rin sa buong Rehiyon ng Davao, na nag-uugnay sa Lungsod ng Davao sa hilagang lungsod ng Butuan (sa Agusan del Norte), sa Mati (sa Davao Oriental) at sa mga probinsya ng Surigao.

Ang lungsod ay matatagpuan 55 kilometro sa hilaga ng Lungsod ng Davao, ang pangunahing sentro ng ekonomiya at administratibo ng Rehiyon XI. Inaabot ito ng humigit-kumulang 1 oras at 30 minutong paglalakbay patungong Lungsod ng Davao. Ang lungsod ay nasa pagitan ng 7°26′ N latitude at 125°48' E Longitude. Ito ay napapaligiran ng mga Munisipalidad ng Asuncion, New Corella, at Mawab sa hilaga, Maco sa silangan, at Braulio E. Dujali sa kanluran. Carmen ay nasa timog-kanlurang mga hangganan nito, habang nakaharap ito sa Gol ng Davao nang direkta sa timog.

### Klima
Ang Tagum ay may klima ng tropikal na rainforest (uri *Af*) sa ilalim ng sistema ng klasipikasyon ng klima ng Köppen. Ang lungsod ay nagtatamasa ng panahon na nananatiling maaliwalas sa buong taon. Ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng pare-parehong distribusyon ng ulan, temperatura, kahalumigmigan, at presyon ng hangin. Wala itong malinaw na tag-ulan o tag-tuyo. Ang kakayahang mahulaan ang panahon ay ginagawa itong lubos na nakakatulong sa produksiyon ng agrikultura. Ang temperatura ay mula 20 hanggang 32°C at ang karaniwang pag-ulan ay hanggang 1,300 mm taun-taon.

### Mga Barangay 
Ang Lungsod ng Tagum ay nahahati sa 23 mga barangay.

## Demograpiko
## Mga kilalang tao 
* Pantaleon Alvarez, politiko, ang dating Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas at isang Kongresista mula sa Unang Distrito ng Davao del Norte
* Jay Durias, mang-aawit
* Iwa Moto, aktres, modelo at runner up ng *StarStruck* (season 3)
* Arrel Olaño, politiko
* Maris Racal, aktres at runner-up ng *Pinoy Big Brother: All In*
* Allan L. Rellon, politiko na dating alkalde ng Tagum 2013–2022

## Mga sanggunian
## Kawing panlabas 
* The Official website of Tagum City
* Another website of Tagum City
* www.TagumCity.com 
* Tagum City travel guide 
* Philippine Standard Geographic Code 

* Davao Real Estate
* Authentic Vintage shop in Tagum 

Tagum