Pangkukulam

[thumb|Pagpapakita ng pangkukulam sa [pinta ni John William Waterhouse na *The Magic Circle* (1886)]]
Ang **pangkukulam** o **panggagaway** ay ang paggamit ng mahika ng isang taong tinatawag na **mangkukulam**. Ayon sa kaugalian, ang ibig sabihin ng "pangkukulam" ay ang paggamit ng mahika upang magdulot ng sobrenatural na pinsala o kasawian sa iba, at ito ang nananatiling pinakakaraniwan at laganap na kahulugan. Ayon sa *Encyclopedia Britannica*, "*Witchcraft thus defined exists more in the imagination*" ("Binibigyan ng kahulugan ang pangkukulam na higit na umiiral sa imahinasyon", subalit "*has constituted for many cultures a viable explanation of evil in the world*" ("nabuo sa maraming kultura na isang animo'y paliwanag ng kasamaan sa mundo"). Ang paniniwala sa mga mangkukulam ay natagpuan sa buong kasaysayan sa isang malaking bilang ng mga lipunan sa buong mundo. Gumamit ang karamihan sa mga lipunang ito mahikang pamprotekon o kontra-mahika laban sa pangkukulam, at iniiwasan, pinalayas, ikinulong, pinarusahan o pinatay ang mga sinasabing mangkukulam. Ginagamit ng mga antropologo ang katawagag "pangkukulam" para sa magkatulad na paniniwala tungkol sa mga mapaminsalang gawaing okulto sa iba't ibang kultura, at kadalasang ginagamit naman ng mga lipunang ito ang katumbas na katawagang Ingles na *witchcraft* kapag nagsasalita sa Ingles.

Ang paniniwala sa pangkukulam bilang masamang salamangka ay pinatunayan mula sa sinaunang Mesopotamia, at sa Europa, na mababakas ang paniniwala sa mga mangkukulam pabalik sa klasikal na sinaunang panahon. Sa medyebal at maagang modernong Europa, karaniwang mga babae ang mga akusado na mangkukulam na pinaniniwalaang lihim na gumamit ng mahikang itim (*maleficium*) laban sa kanilang sariling komunidad. Karaniwan, ginawa ang mga akusasyon ng pangkukulam ng mga kapitbahay ng mga akusado na mangkukulam, at sinundan mula sa mga panlipunang tensyon. Minsan sinasabing nakipag-ugnayan ang mga mangkukulam sa mga demonyo o sa Diyablo, bagaman sinabi ng antropologo na si Jean La Fontaine na pangunahing ginawa ang gayong mga akusasyon laban sa mga pinaghihinalaang "mga kaaway ng Simbahan". Naisip na maaaring hadlangan ang pangkukulam ng mahikang puti, na ibinigay ng 'albularyo'  o 'pantas'. Ang mga pinaghihinalaang mangkukulam ay madalas na inuusig at pinarurusahan, kung napatunayang nagkasala o pinaniniwalaan lamang na nagkasala. Ang mga panghuhuli ng mangkukulam sa Europa sa paglilitis ng mangkukulam sa unang bahagi ng modernong panahon ay humantong sa libu-libong mga pagbitay. Habang ang mga albularyo at komadrona na minsan inaakusahan mismo ng pangkukulam, ay binubuo ng isang minorya ng mga akusado. Ang paniniwala ng mga Europeo sa pangkukulam ay unti-unting humina sa panahon at pagkatapos ng Panahon ng Kaliwanagan.

Maraming mga katutubong sistema ng paniniwala na kinabibilangan ng konsepto ng pangkukulam ay tumutukoy din sa mga mangkukulam bilang mapang-akit, at mga manggagamot na tradisyunal (tulad ng mga albularyo) upang itakwil at alisin ang pangkukulam. Ang ilang mga Aprikano at Melanesiyano ay naniniwala na hinihimok ang mga mangkukulam ng isang masamang espiritu o sangkap sa loob nila. Nagaganap ang modernong panghuhuli ng mangkukulam sa ilang bahagi ng Aprika at Asya.

Mula noong dekada 1930, ang mga tagasunod ng ilang uri ng modernong paganismo ay kinikilala bilang mga mangkukulam at muling tinukoy ang terminong "pangkukulam" bilang bahagi ng kanilang mga neopagano na paniniwala at gawain. Iniiwasan ng ibang mga neo-pagano ang termino dahil sa mga negatibong konotasyon nito.

## Panrehiyong pananaw 
right|thumb| Paglaganap ng paniniwala sa pangkukulam ayon sa bansa
Natuklasan ng isang pag-aaral noong 2022 na laganap pa rin sa ilang bahagi ng mundo ang paniniwala sa pangkukulam, gaya ng paggamit ng masasamang salamangka o kapangyarihan. Napag-alaman na ang paniniwala sa pangkukulam ay iba-iba mula sa 9% ng mga tao sa ilang mga bansa hanggang 90% sa iba, at nauugnay sa mga kadahilanang pangkalinangan at sosyoekonomiko. Ang mas malakas na paniniwala sa pangkukulam ay nauugnay sa mas mahinang pag-unlad ng ekonomiya, mahinang mga institusyon, mas mababang antas ng edukasyon, mas mababang pag-asa sa buhay, mas mababang kasiyahan sa buhay, at mataas na relihiyoso.

*Tagalog: mangkukulam, manggagaway
*Waray: *aswang*, *malupad*, *malakat*, *mambabarang*
*Bisaya: *aswang*, *mambabarang*

Ang kasanayan ng pangkukulam sa mga pangkat-etnikong Pilipino ay may kakaibang katawagan din. Ilan sa mga ito ang sumusunod:

*Ilokano: *gamod*, *tanem*
*Tagalog: kulam, gaway
*Mga wikang Bisaya: *barang*, *hiwit*, *lágà*, *haplit*, *paktol*, *anyaw*
*Moro: *pantak*

## Mga sanggunian 
### Mga pagbanggit
* 
* 
* 
* 

Kategorya:Pamahiin
Kategorya:Sosyolohiya ng relihiyon
Kategorya:Salamangka
Kategorya:Pangkukulam
Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Aleman (de)