Zambales

thumb|Kabundukan sa Botolan, Zambales.
Ang **Zambales** ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyong Gitnang Luzon. Iba ang kapital nito at napapaligiran ng  Pangasinan sa hilaga, Tarlac at Pampanga sa silangan, at Bataan sa timog. Matatagpuan ang lalawigan sa Kanlurang Dagat ng Pilipinas at sa Mga Bulubundukin ng Zambales.

## Kasaysayan
### Panahon ng kolonyal na Espanyol
Unang ginalugad ng Espanyol ang lugar noong 1572, sa pangunguna ni Juan de Salcedo. Sa baybayin ng Cape Bolinao (na ngayon ay bahagi ng Pangasinan), pinalaya niya at ng kanyang mga tauhan ang isang pinuno ng Zambal at ang kanyang mga tagasunod mula sa isang barkong pirata ng mga Tsino. Ang gawaing ito ay nakamit ang mabuting kalooban ng mga katutubo. Di-nagtagal pagkatapos nito, inorganisa ang lalawigan. Kabilang sa mga pinakaunang bayan na itinatag ay ang Masinloc (1607), Subic (1607), Iba (1611), Santa Cruz (1612, Botolantolan), at [[mbaBotolan] (1736). Ang Zambales ay orihinal na hinango sa 2 bahagi: ang katimugang lugar mula sa Pampanga at ang hilagang lugar mula sa Pangasinan.

Noong panahon ng mga Espanyol, isang mapa noong 1774 ang ginawa, na malinaw na pinangalanan ang Scarborough Shoals bilang *Panacot Shoal*, isang katangian sa ilalim ng ganap na soberanya ng Espanya sa Pilipinas, partikular na ng Zambales. Ang kasalukuyang pangalan ng shoal ay pinili ni Kapitan Philip D'Auvergne, na ang East India Company East Indiaman *Scarborough* ay sandaling sumadsad sa isa sa mga bato noong Setyembre 12, 1784, bago naglayag patungong Tsina. Nang ipagkaloob ang kalayaan sa Pilipinas noong ika-19 na siglo at ika-20 siglo, ang Scarborough Shoal ay ipinasa ng mga pamahalaang kolonyal sa soberanong Republika ng Pilipinas. Sa pagtatapos ng 1300 ay nagkaroon ng mga katutubong 1700 na pamilya Mga pamilyang Pilipinong Espanyol.

### Panahon ng kolonyal na Amerikano
Ang Masinloc ang naging unang kabisera ng lalawigan. Gayunpaman, ang kabisera ay inilipat sa mga huling tatlong bayan sa itaas sa panahon ng kasaysayan nito bago tuluyang nanirahan sa Iba, dahil sa estratehikong lokasyon nito. Pito sa orihinal na hilagang bayan ng lalawigan, na kinabibilangan ng Bolinao, Infanta, San Isidro, ngayon ay Burgos, Anda, Bani], Agno, at Agno Ang Pangasinan|Alaminos]] ay kalaunan ay inilipat sa ilalim ng hurisdiksyon ng Pangasinan dahil sa kanilang distansya mula sa kabisera. ipinagkaloob ng Pilipinas sa Estados Unidos ang 99-taong kontrata sa ilang Mga base ng U.S., kabilang ang U.S. Naval Base Subic Bay. Isang susog noong 1966 ang nagbawas sa orihinal na 99-taong termino ng kasunduan sa 25 taon. Isang pag-renew ng kasunduan noong 1979 pinayagan ang U.S. na ipagpatuloy ang pagpapatakbo ng mga base hanggang Nobyembre 1991, nang tanggihan ng Senado ng Pilipinas ang isang panukalang batas para sa pagpapanibago ng Mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas. Sa panahon ng kanyang kampanya ni Ferdinand Marcos noong 1969 para sa muling pagkahalal bilang pangulo ng Pilipinas na muling mahalal para sa pangalawang termino, inilunsad ni Ferdinand Marcos ang napakaraming proyekto ng mga gawaing pampubliko na pinopondohan ng utang panlabas. Ito ay nagdulot ng ang ekonomiya ng Pilipinas ay biglang bumagsak na kilala bilang Krisis sa balanse ng mga pagbabayad ng Pilipinas noong 1969, na siya namang humantong sa isang panahon ng kahirapan sa ekonomiya at isang makabuluhang pagtaas ng kaguluhan sa lipunan.

Ang pagtatapos ng dekada 1960 ay nasaksihan din ang isang malaking insidenteng diplomatiko sa Subic Naval Base sa anyo ng pagpatay noong Hunyo 10, 1969 sa 21 taong gulang na manggagawang Pilipino na si Glicerio Amor ng Mate 3/E ng US Navy Gunner na si Michael Moomey, na nagsabing sa kanyang paglilitis ay napagkamalan niyang si Amor ay isang Ligaw na Baboy noong siya ay nangangaso sa Boton Valley Rifle and Pistol Range habang wala sa tungkulin. Ang insidente sa Moomey, na kalaunan ay inangkop sa sikat na pelikulang Pelikulang Pilipino Minsa'y Isang Gamu-gamo noong 1976, na nakatulong sa pagsusulong ng muling negosasyon ng US-Philippines Bases Treaty sa pagtatapos ng dekada 1970.

Isang taon na lamang ang natitira sa kanyang huling termino na pinahihintulutan ng konstitusyon bilang pangulo, inilagay ni Ferdinand Marcos ang Pilipinas sa ilalim ng Batas Militar noong Setyembre 1972 at sa gayon ay napanatili ang posisyon sa loob ng labing-apat na taon pa. Ang panahong ito sa kasaysayan ng Pilipinas ay naaalala dahil sa talaan ng administrasyong Marcos ng mga pang-aabuso sa karapatang pantao, partikular na tinatarget ang mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mga mamamahayag, mga manggagawang relihiyoso, mga magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos. Noong panahon ng diktadura ni Ferdinand Marcos, ang Zambales ay isa sa mga pinakamilitarisadong lugar. Kabilang sa mga aktibista sa Zambales na pinatay ng rehimeng Marcos noong panahong ito ay sina Ellecer Cortes, Dennis Deveraturda, at Butch Landrito - lahat sila ay kinilala sa paglaon sa Bantayog ng mga Bayani memorial ng Pilipinas para sa paglaban sa pag-atake ng rehimeng Marcos sa demokrasya.

Sa Olongapo, ang pagpapatuloy ng digmaan sa Vietnam sa panahong ito ay nangangahulugan ng pagdating ng patuloy na lumalaking bilang ng mga Marino ng Estados Unidos sa Subic Naval Base, at kasabay nito, ang ang mabilis na paglago ng prostitusyon. Ang mga patakaran ng administrasyong Marcos ay naghikayat sa paglago ng industriya ng seks dahil pinataas nito ang daloy ng mas mataas na halaga ng pera sa ekonomiya ng Pilipinas. Ang ekonomiya ng bahaging ito ng Zambales ay umunlad mula sa isang oryentasyong higit na nakatuon sa agrikultura noong pagtatapos ng dekada 1960 patungo sa isa na itinayo sa paligid ng mga negosyong may kaugnayan sa industriya ng sekswal tulad ng mga bar noong kalagitnaan ng dekada 1970.

### Mga Huling Bahagi ng Ika-20 Siglo
Ang probinsya ay lubhang naapektuhan ng pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991. Dahil dito, humina ang ekonomiya ng probinsya nang ilang panahon, ngunit muling nabuhay ilang taon matapos iutos ng gobyerno ang muling pagpapasigla ng probinsya at pagtatatag ng paglago sa mga bayan nito sa timog, na kalaunan ay naging isang mahalagang sonang pang-ekonomiya sa bansa noong 1995.

### Kontemporaryong
Ang Scarborough Shoal standoff noong 2012 ay humantong sa isang sitwasyon kung saan ang pag-access sa shoal ay pinaghigpitan ng People's Republic of China. Gayunpaman, noong 2016, kasunod ng mga pagpupulong sa pagitan ng pangulo ng Pilipinas na si Duterte at ng kanyang mga katapat sa PRC, pinayagan ng PRC ang mga mangingisdang Pilipino na makapasok sa mga mababaw na lugar para sa pangingisda.

Noong 2018, nabunyag na sa bawat 3,000 pisong halaga ng isdang nahuli ng mga mangingisdang Sambal, ibinuhos sila ng Tsina kapalit ng 'dalawang bote ng mineral na tubig' na nagkakahalaga ng 20 piso. Ang mga rebelasyon ay humantong sa kaguluhan ng publiko laban sa Tsina at sa gobyerno ng Pilipinas na pinamunuan ni Duterte. Gumanti ng batikos si Pangulong Pilipino Rodrigo Duterte laban sa kanyang mga kapwa Pilipino, kabilang ang mga taga-Zambales, na nagsasabing 'ayos' ang mga ginawa ng Tsina dahil 'barter' lamang ang mga ito. Noong Hunyo 14, 2018, lumaganap ang pagkasira ng Tsina sa mga bahura ng Scarborough Shoal hanggang sa puntong nakita na ang mga ito sa pamamagitan ng Google Earth at mga satellite ng Pilipinas, gaya ng kinumpirma ng University of the Philippines Diliman.

## Heograpiya
### Pampolitika
Nahahati ang Zambales sa 13 bayan at 1 lungsod. Isang napakataas na urbanisado ang Lungsod ng Olongapo at may autonomiya sa lalawigan.

#### Lungsod
*Lungsod ng Olongapo

#### Mga Bayan

*Botolan
*Cabangan
*Candelaria
*Castillejos
*Iba
*Masinloc
*Palauig

*San Antonio
*San Felipe
*San Marcelino
*San Narciso
*Santa Cruz
*Subic

## Demograpiko
Ang populasyon ng Zambales noong senso noong 2024 ay 681,225 katao,  na may densidad na . Kapag isinama ang Lungsod ng Olongapo para sa mga layuning heograpikal, ang populasyon ng lalawigan ay 909,932 katao, na may densidad na .

### Mga Naninirahan
Ang mga Mga Aeta ng Bundok Pinatubo ang mga unang naninirahan sa tinatawag ngayong lalawigan ng Zambales. at iba pang mga salik. Ang hindi gaanong populasyon na lambak ng lalawigan ay pinatira ng mga settler mula sa Ilocos at sa Tagalog regions, na humahantong sa asimilasyon ng mga Sambal sa mga Ilokano at Tagalog na naninirahan at modernong paghina ng pagkakakilanlan at wika ng kultura ng Sambal. Karamihan sa mga tao sa katimugang Zambales ay mga migrante mula sa iba't ibang bahagi ng bansa, dahil sa pagdagsa ng mga oportunidad sa trabaho na dulot ng U.S Subic Naval Base (San Antonio at Subic) noong panahon ng Amerikano na rehimen ng bansa. Maraming tao ang nakahanap ng trabaho at permanenteng nanirahan doon. Ang presensya ng mga Amerikano ay lubos na nakaimpluwensya sa kultura at paraan ng pamumuhay ng mga naninirahan.

### Relihiyon
 Patroness of the province of Zambales]]

Ang mga taga-Zambales ay nakararami Katoliko Romano (78.22%) sa ilalim ng hurisdiksyon ng Diyosesis ng Iba. Ang isang malaking bahagi ng populasyon ay kabilang din sa Simbahang Aglipayano (6.12%) sa ilalim ng hurisdiksyon ng Diocese of Zambales at Iglesia ni Cristo (6%) ang lalawigan ay nahahati sa 2 Ecclesiastical na mga distrito sa mga lokal na distrito ng Simbahan. Ang mga natitira ay nahahati sa iba pang mga grupong Kristiyanismo tulad ng Mga Kristiyanong Born-again, Nagkakaisang Metodistang Simbahan, Ang Simbahan ni Jesucristo ng mga Banal sa mga Huling Araw, Mga Saksi ni Jehova, Adbentista ng Ikapitong Araw, Simbahan ng mga Nagkakaisang Simbahan ni Kristo sa Pilipinas pati na rin ang mga Hindi Kristiyano na karaniwang kinakatawan ng mga Muslim.

Ang Pista ng Bayan na nagpaparangal sa mga patron saint ay isinasagawa sa bawat parokya.

### Mga Wika
Ang Sambal, Tagalog, at Ilokano ang tatlong pangunahing wika ng Zambales. ay lumipat ng wikang Tagalog sa Imballo at Sambalo ng mga taga-Sambalo sa Ibacan, ang mga residente ng Castilla sa Ibacan ay lumipat mula sa Ilocano patungo sa Tagalog, at ang Cabangan mula sa Ilocano at Sambal tungo sa Tagalog. Sambal at Sambalic na mga wika sa kabuuan ay pinaka malapit na nauugnay sa Kapampangan. Mahigit sa 119,126 ang nagsalita ng ibang mga wika bilang kanilang wikang magulang, tulad ng Kapampangan at Pangasinan (sinasalita rin ng mga Sambal sa hangganan ng Zambales-Pangasinan), kabilang ang mga wikang hindi Pilipinas tulad ng English at Hokkien na Tsino. Ang iba pang mga wikang Sambalic na sinasalita sa Zambales ay ang Botolan, Ambala, at Mag-antsi. Humigit-kumulang 75 porsyento ng populasyon ang nagsasalita at nakakaintindi ng Ingles sa iba't ibang antas ng kahusayan, at ang mga Palatandaang pantrapiko ay kadalasang nakasulat sa wikang iyon.

## Mga kilalang tao 
* Gerald Anderson
* Republic Brass Band
* Norman Balbuena a.k.a. Boobay
* Megan Young
* Elmer Borlongan
* Eric Cray
* Rafael Corpus
* Hermogenes Ebdane
* Loi Ejercito
* Richard J. Gordon
* Luz Magsaysay
* Mitos Magsaysay
* Ramon Magsaysay
* Ramon Magsaysay Jr.
* Lou Diamond Phillips
* Isabel Rivas
* Dennis Roldan
* Ruben Torres
* Teodoro R. Yangco
* Freddie Aguilar
* K Brosas
* Gladys Guevarra
* Wowie de Guzman
* Kristofer Martin
* Blakdyak
* Willie Miller
* Samuel Morrison
* Topex Robinson
* Arnel Pineda
* Angelee delos Reyes
* Lauren Young
* Tom Rodriguez
* Angelu de Leon
* Raikko Mateo
* Ruby Rodriguez
* Jay Washington
* Rico Barrera
* Bea Alonzo
* Gigi de Lana
* Moira Dela Torre
* Christine Juliane Opiaza

## Mga sanggunian
## Mga Kawing Panlabas
*Opisyal na websayt ng Pamahalaang Panlalawigan 
* Executive Order No. 561: FORMATION OF THE "SUPER" REGIONS AND MANDATE OF THE SUPERREGIONAL DEVELOPMENT CHAMPIONS 
* North Luzon Super Region: Potentials 
* North Luzon Super Region: Projects 

Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas
*