Pulmonya

Ang **pulmonya** (*Ingles: pneumonia*) ay ang pamamaga ng baga—na pangunahing nakadadamay sa pinakamaliliit na air sac na tinatawag na alveoli. Ito ay kadalasang dulot ng 1) pagsakop ng mga birus, bakterya, at ng mga hindi karaniwang mikrobyo, 2) ng ilang mga gamot, at 3) ng ibang mga karamdaman tulad ng pagkakasakit na dulot ng paglusob sa sistema ng panangga ng katawan.

Ang karaniwang mga hudyat ay ang ubo, pananakit ng dibdib, lagnat, at kakapusan ng hininga. Ang mga kagamitan para sa pagkilala ng sakit ay ang x-ray, at pag-culture sa laway. Mayroon nang mga bakuna ngayon na pang-iwas sa ilang uri ng pulmonya. Ang lunas ay nakatangan sa kung ano ang pinakang sanhi. Ang itinuturing na pulmonyang dulot ng bakterya ay ginagamot ng mga antibayotik. Kung malala ang pulmonya, ang may-sakit ay maari nang mailuklok sa ospital.

Taun-taon, ang pulmonya ay nakapipinsala sa humigit-kumulang 450&nbsp;milyon katao, pitong bahagdan ng kabuuan ng mundo, at nagdudulot ng halos 4&nbsp;na milyong pagkamatay. Ang pulmonya ay tinagurian ni William Osler noong ika-19 na siglo na "ang datu ng kamatayan ng tao." Dángan sa pagdating ng antibayotik at mga bakuna sa ika-20 siglo, lalong natiyak ang kaligtasan at katagalan ng buhay ng mga tao sa hinaharap.

## Mga Hudyat 
thumb|left|alt=A diagram of the human body outlining the key symptoms of pneumonia|300px|Mga pangunahing hudyat ng nakahahawang pulmonya
Ang mga taong may nakahahawang pulmonya ay kadalasang mayroong ubong may plema, lagnat na may kasamang panginginaw at panginginig, kakapusan ng paghinga, matalas o tila sinasaksak na sakit sa dibdib tuwing humihinga ng malalim, at matulin na paghinga. Ang mga karaniwang hudyat at palatandaan na makikita sa mga batang wala pang limang taong gulang ay ang lagnat, ubo, at matulin o mabigat na paghinga. habang ang pulmonyang sanhi ng *Streptococcus pneumoniae* ay iniuugnay sa kalawanging kulay ng laway na may katangang plema, at ang pulmonyang sanhi ng *Klebsiella* ay maaring magkaroon ng madugong laway na may tangang plema na kalimitang nilalarawan bilang "buo-buong halaya." Ang madugong laway na may tangang plema (kilala bilang hemoptysis) ay maari ring mangyari kasama ang tuberkulosis, gram-negative na pulmonya, at mga nana sa baga, gayundin ang karaniwang malubhang bronchitis. Ang mga nakakahawang bagay (infective agents) ay hinati sa "karaniwan" at "hindi karaniwan" ayon sa kasaysayan batay sa kanilang ipinapalagay na mga pagkakaroon nito, nguni’t hindi sinusuportahan ng ebidendsiya ang pagkilalang ito, kung kaya hindi na ito binibigyang-diin. ng pulmonya. Ang katandaan ay maaari ring madaling kapitan ng pulmonya. Ang ibang karaniwang hiniwalay na mga bakterya ay kinabibilangan ng: *Haemophilus influenzae* sa 20%, *Chlamydophila pneumoniae* sa 13%, at *Mycoplasma pneumoniae* sa 3% ng mga kaso; Ang mga tao na kasunod ng pag-transplant ng bahagi ng katawan o kung hindi man ay ang mga may mahinang sistema ng resistensiya ay nagpapakita ng mataas na bilang ng cytomegalobirus na pulmonya. Ito ay pinakamadalas na sanhi ng *Histoplasma capsulatum*, blastomyces, *Cryptococcus neoformans*, *Pneumocystis jiroveci*, at *Coccidioides immitis*. Ang Histoplasmosis ay pinaka-karaniwan sa Mississippi River basin, at ang coccidioidomycosis ay pinaka-karaniwan sa Timog-kanluran ng Estados Unidos. Ang mga organismong ito ay karaniwang pumapasok sa katawan sa pamamagitan ng direktang pagkakadikit sa balat, paglanghap, o sa pamamagitan ng isang insektong nagdadala ng organismong nagdudulot ng sakit.

### Mula sa hindi alam na sanhi 
Ang pulmonya sa puwang sa mga tisiyu na hindi alam ang sanhi o ang hindi nakakahawang pulmonya  ay isang klase ng mga diffuse lung disease (sakit sa baga). Ang mga ito ay kinabibilangan ng: diffuse alveolar damage, organizing na pulmonya, hindi tiyak na interstitial na pulmonya, lymphocytic interstitial na pulmonya, desquamative interstitial na pulmonya, respiratory bronchiolitis interstitial na sakit sa baga, at karaniwang interstitial na pulmonya.

## Mga pagbabago sa paggana ng katawan sanhi ng sakit 
[thumb|alt= A schematic diagram of the human lungs with an empty circle on the right representing a normal alveola and one on the right showing an alveola full of fluid as in pneumonia|Pinupuno ng pulmonya ang [alveolus|alveoli ng baga ng likido, na humahadlang sa paglalagay ng oxygen sa katawan (oxygenation). Ang alveolus sa kaliwa ay normal, samantala ang nasa kanan ay puno ng likido mula sa pulmonya.]]
Ang pulmonya ay kadalasang nagsisimula bilang isang impeksiyon sa itaas na bahagi ng daanan ng hangin para sa paghinga na pumupunta sa ibabang bahagi ng daanan ng hangin.

### Sanhi ng birus 
Maaaring makarating sa baga ang mga birus sa pamamagitan ng maraming iba’t-ibang daan. Ang respiratory syncytial virus (birus na nagdudulot ng impeksiyon sa paghinga) ay karaniwang nakukuha kapag hinahawakan ng mga tao ang mga kontaminadong bagay at pagkatapos hinahawakan nila ang kanilang mga mata o ilong. Ang ibang mga impeksiyon ng birus ay nangyayari kapag ang mga kontaminadong maliit na patak na dala ng hangin ay nalanghap sa pamamagitan ng bibig o ilong. Ang pagsalakay sa baga ay maaaring humantong sa iba-ibang mga antas ng pagkamatay ng selula.

### Sanhi ng bakterya 
Karamihan sa mga bakterya ay pumapasok sa baga sa pamamagitan ng maliit na mga paglanghap ng mga organismo na namamalagi sa lalamunan o ilong. Ang mga neutrophil ay naglalabas rin ng mga cytokine, na nagdudulot ng isang pangkalahatang pag-aktiba sa sistema ng resistensiya. Ito ay humahantong sa lagnat, panginginig, at pagkapagod na karaniwan sa pulmonyang sanhi ng bakterya.

## Pagkilala sa sakit 
Ang pulmonya ay karaniwang nalalaman batay sa kombinasyon ng mga pisikal na palatandaan at isang X-ray sa dibdib. Gayunpaman, ang nasa ilalim na sanhi ay maaaring mahirap makumpirma, dahil walang tiyak na pagsusuri na maaaring makilala ang kaibahan ng pinagmulan na sanhi o hindi sanhi ng bakterya. Sa mga bata, ang tumaas na bilis ng paghinga at nakapasok na hitsura ng dibdib ay mas sensitibo kaysa marinig ang mga langutngot ng dibdib gamit ang isang stethoscope. Sa mga taong nangangailangang maospital, ang pulse oximetry (sumusubaybay sa antas ng oxygen sa dugo), radiography ng dibdib at mga pagsusuri sa dugo—kabilang ang isang kumpletong blood count, mga serum elektrolyte, lebel ng C-reactive na protina at malamang na mga pagsusuri sa paggana ng atay—ay inirerekomenda. Kaya, ang paggamot ay kadalasang batay sa pagkakaroon ng trangkaso sa komunidad o isang mabilis na pagsusuri ng trangkaso. Kung ang isang tao ay sapat na may sakit para mangailangan ng pagkakaospital, inirerekomenda ang isang radiograph ng dibdib. Ang pulmonyang sanhi ng bakterya, na nakuha sa komunidad, ay karaniwang nagpapakita ng pamamaga o paninigas ng isang lobe ng baga na binubuo ng bahagi na kilala bilang lobar pneumonia (pulmonyang naapektuhan ang isa o higit pang mga lobe ng baga). Ang pulmonya ay pinaka-karaniwang inuuri sa pamamagitan ng kung saan o kung paano ito nakuha: nakuha sa komunidad,pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia), may kaugnayan sa pangangalagang pangkalusugan, nakuha sa ospital, at pulmonyang may kaugnayan sa ventilator. Maaari rin itong uriin sa pamamagitan ng apektadong bahagi ng baga: lobar pneumonia (pulmonya sa lobe ng baga), bronchial pneumonia (pamamaga ng mga bronchiole sa baga) at acute interstitial pneumonia (malubhang pulmonya sa tisiyu sa pagitan ng selula); Ang pulmonya sa mga bata bilang karagdagan ay maaaring uriin batay sa mga palatandaan at sintomas bilang hindi malubha, malubha, o napakalubha.

### Pagkilala sa sakit para tukuyin ang mga sanhi 
Maraming mga sakit ang maaaring magpakita ng mga parehong palatandaan at sintomas sa pulmonya, tulad ng: chronic obstructive pulmonary disease (talamak na nakakahawang sakit sa baga), hika, pulmonary edema (pagkakaroon ng tubig sa baga), bronchiectasis (paglapad ng mga bronchi), kanser sa baga, at pulmonary emboli (pagbara sa pangunahing arterya ng baga). Ang Sentro para sa Pagkontrol ng Sakit at Pag-iwas (Center for Disease Control and Prevention) (CDC) ay inirerekomenda ang taunang pagbabakuna para sa bawa’t tao na 6&nbsp;na buwan at mas matanda pa. Ang pagbabakuna sa mga manggagawa para sa pangangalagang pangkalusugan ay binabawasan ang panganib ng pulmonyang sanhi ng birus sa kanilang mga pasyente. Kapag nangyayari ang paglaganap ng trangkaso, ang mga gamot na tulad ng amantadine o rimantadine ay maaaring pigilan ang kondisyon. Hindi alam kung ang zanamivir o oseltamivir ay mabisa dahil sa katunayan na ang kompanyang gumagawa ng oseltamivir ay tumangging ilabas ang datos ng pagsubok para sa malayang pagsusuri.

Ang mga pagbabakuna laban sa *Haemophilus influenzae* at *Streptococcus pneumoniae* ay mayroong magandang ebidensiya para suportahan ang kanilang gamit. Ang ibang pang mga bakuna na nariyan para suportahan ang nagpoprotektang epekto laban sa pulmonya ay kinabibilangan ng: pertussis (tuluy-tuloy na pag-ubo), varicella, at tigdas. Sa mga batang mas bata sa 6&nbsp;na buwang gulang hindi kasama ang pagpapasuso ay binabawasan ang parehong panganib at kalubhaan ng sakit. at maaari ring maging kapaki-pakinabang para sa pag-iwas sa mga humina ang sistema ng resistensiya nguni’t walang HIV.

Ang pagsusuri sa mga kababaihan para sa Group B Streptococcus at *Chlamydia trachomatis*, at pagbibigay ng paggamot gamit ang antibiyotiko, kung kinakailangan, ay binabawasan ang mga bilang ng pulmonya sa mga sanggol; ang mga pang-iwas na pamamaraan para sa pagsasalin ng HIV mula sa ina papunta sa anak ay maaaring mabisa rin. Ang paghigop sa bibig at lalamunan ng mga sanggol ng may bahid ng meconium na amniotic fluid ay natuklasang hindi mababawasan ang bilang ng pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia) at maaaring magdulot ng malamang na pinsala, kaya ang kasanayan na ito ay hindi inirerekomenda sa karamihan ng mga sitwasyon.

## Pamamahala 
Sa karaniwan, ang mga iniinom na antibiyotiko, simpleng analgesic, at likido ay sapat para sa kumpletong paglutas. Ang paggamit ng chest physiotherapy sa pulmonya ay hindi pa natukoy. Ang Non-invasive ventilation (mekanikal na bentilasyon gamit ang mask sa mukha) ay maaaring kapaki-pakinabang sa mga ipinasok sa intensive care unit. Ang gamot sa ubo na maaaring bilhin ng walang reseta ay hindi pa napatunayang mabisa  pati na rin ang paggamit ng zinc sa mga bata. Walang sapat na ebidensiya para sa mucolytics (mga panunaw sa plema). Sa mga batang mayroong hindi malubha o katamtaman na mga sintomas, ang amoxicillin ay nananatiling unang pipiliin. Ang tagal ng paggamot sa karaniwan ay pito hanggang sampung araw, nguni’t ipinapakita ng dumadaming ebidensiya na ang mas maikling panahon (tatlo hanggang limang araw) ay kasing bisa rin. Inirerekomenda para sa pulmonyang nakuha sa ospital kabilang ang ikatlo at ikaapat na henerasyon ng cephalosporins, mga carbapenem, fluoroquinolone, aminoglycoside, atvancomycin. Ang mga antibiyotikong ito ay kadalasang ibinibigay sa pamamagitan ng ugat at ginagamit nang magkasama. Ang pagpili ng antibiyotiko ay magiging depende sa maraming mga salik, kabilang ang pinaghihinalaang organismong nagdudulot nito at kung ang pulmonya ay nakuha sa komunidad o nabuo sa lugar ng ospital. Ang karaniwang mga opsyon ay kinabibilangan ng clindamycin, ang magkasamang beta-lactam na antibiyotiko at metronidazole, o isang aminoglycoside.
Ang mga Corticosteroid ay ginagamit minsan sa pulmonyang sanhi ng nalanghap na bagay papunta sa baga (aspiration pneumonia), nguni’t mayroong limitadong ebidensiya upang suportahan ang kanilang bisa. Ito ay kadalasang umaabot ng ilang linggo bago malutas ang karamihan sa mga sintomas. Bago ang pagdating ng mga antibiyotiko, ang bilang ng namamatay ay karaniwang nasa 30% sa mga naospital.

### Mga alituntunin sa klinikal na paghula 
Ang mga alituntunin sa klinikal na paghula ay binuo para talagang mas mahulaan ang mga kahihinatnan ng pulmonya.

### Pleural effusion (likido sa baga), empyema (nana sa baga), at nana 
[thumb|alt=An X-ray showing a chest lying horizontal. Ang itim na na nasa ibabang bahagi na ang kanang baga ay mas maliit na may mas maputing bahagi sa ilalim nito dahil sa pag-ipon ng likido sa baga. Mayroong mga pulang arrow na sumusukat sa laki ng mga ito.|Isang [pleural effusion (likido sa baga): katulad ng nakikita sa x-ray ng dibdib. Ipinapakita ng A arrow ang pagkakaipon ng likido sa kanang dibdib. Ipinapakita ng B arrow ang lapad ng kanang baga. Ang laki ng baga ay nabawasan dahil sa pag-ipon ng likido sa buong baga.]]

Sa pulmonya, ang isang pag-ipon ng likido ay maaaring mabuo sa puwang na pumapaligid sa baga. Paminsan-minsan, maiimpekisyon ng mga mikro-organismo ang likidong ito, na nagdudulot ng isang empyema (nana sa baga).

## Epidemiyolohiya 
[thumb|225px|alt=A map of the world with a far bit of dark red in Africa, orange colors in parts of Asia and South America, and yellow in Europe and North America|[Age adjustment|Age-standardized na bilang ng namamatay: mga impeksiyon sa baga at trachea kada 100,000&nbsp;mga naninirahan noong 2004.

]]

Ang pulmonya ay isang karaniwang karamdaman na nakakaapekto sa humigit-kumulang na  450&nbsp;milyong tao bawa’t taon at nangyayari sa lahat ng bahagi ng mundo. Ito ang pangunahing sanhi ng pagkamatay sa lahat ng edad na nagreresulta sa 4&nbsp;na milyong pagkamatay (7% ng kabuuang pagkamatay sa mundo) taun-taon.

### Mga bata 
Noong 2008, ang humigit-kumulang na 156&nbsp;na milyong mga bata ay nagkaroon ng pulmonya (151&nbsp;milyon sa mahirap na bansa at 5&nbsp;milyon sa maunlad na bansa). Ang mga bansang may pinakamabigat na pasan ng sakit ay kinabibilangan ng:  India (43&nbsp;milyon), Tsina (21&nbsp;milyon) at Pakistan (10&nbsp;milyon). Ito ang nangungunang dahilan ng pagkamatay sa mga bata sa mga bansang mababa ang kita. Karamihan sa mga pagkamatay na ito ay nangyayari sa panahon ng bagong panganak. Tinatantiya ng World Health Organization na isa sa tatlong pagkamatay ng bagong panganak na sanggol ay dahil sa pulmonya. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay na ito ay maaaring maiwasan ayon sa teorya, dahil ang mga ito ay sanhi ng bakterya kung saan mayroong magagamit na mabisang bakuna.

## Kasaysayan 
[thumb|alt=A poster with a shark in the middle of it which reads "Pneumonia Strikes Like a Man Eating Shark Led by its Pilot Fish the Common Cold"|left|[Works Progress Administration|WPA poster, 1936/1937]]

Pulmonya ang karaniwang sakit sa buong kasaysayan ng tao. Ang mga sintomas ay inilarawan ni Hippocrates (c. 460 BC – 370 BC): Gayunpaman, tinukoy ni Hippocrates ang pulmonya bilang sakit na "pinangalanan ng mga sinauna." Iniulat din niya ang mga resulta ng pagtanggal sa mga nana sa pamamagitan ng pag-oopera. Naobserbahan ni Maimonides (1135–1204 AD): "Ang mga pangunahing sintomas na nangyayari sa pulmonya at ang hindi nawawala ay ang mga sumusunod: labis na mataas na lagnat, masakit pamamaga ng pleura na pananakit sa tagiliran, maikling mabilis na mga paghinga, pabagu-bagong pulso at pag-ubo." Ang klinikal na paglalarawan na ito ay medyo pareho sa mga makikita sa mga makabagong aklat-aralin, at ipinakita nito ang lawak ng medikal na kaalaman sa pamamagitan ng Middle Ages hanggang sa ika-19na siglo.

Si Edwin Klebs ang unang nakaobserba ng bakterya sa mga daanan ng hangin ng mga taong namatay dahil sa pulmonya noong 1875. Ang inisyal na ginawa para matukoy ang dalawang karaniwang nagdudulot na bakterya na *Streptococcus pneumoniae* at *Klebsiella pneumoniae* ay isinagawa ni Carl Friedländer at Albert Fränkel noong 1882 at 1884, nang magkahiwalay. Ipinakilala ng inisyal na ginawa ni Friedländer ang Gram stain, isang mahalagang pagsusuri sa laboratoryo na ginagamit pa rin ngayon para matukoy at mauri ang mga bakterya. Ang dokumento ni Christian Gram na naglalarawan sa pamamaraan noong 1884 ay nakatulong para malaman ang kaibhan ng dalawang bakterya, at ipinakita na ang pulmonya ay maaaring maging dulot ng mahigit sa isang mikroorganismo.

Si Sir William Osler, kilala bilang "ang ama ng modernong medisina," ay tinanggap ang pagkamatay at pagkabalda na sanhi ng pulmonya, na inilalarawan bilang ang "kapitan ng kamatayan ng tao" noong 1918, dahil nalampasan nito ang tuberkulosis bilang isa sa mga nangungunang dahilan ng pagkamatay sa panahon na ito. Ang katagang ito ay orihinal na nilikha ni John Bunyan bilang pagtukoy sa "pagkonsumo sa katawan" (sanhi ng tuberkulosis). Inilarawan din ni Osler ang pulmonya bilang "ang kaibigan ng matanda" dahil ang kamatayan ay kadalasang mabilis at hindi masakit subali’t sa katunayan mayroon namang mas mabagal na mga masakit na paraan para mamatay.

Maraming mga pagsulong noong 1900s ang nagpabuti sa kinalabasan para sa mga may pulmonya. Sa pagdating ng penicillin at iba pang mga antibiyotiko, makabagong mga pamamaraan sa pag-oopera, at intensibong pangangalaga sa ika-20 siglo, ang pagkamatay dahil sa pulmonya ay umaabot sa 30%, na biglang bumaba sa maunlad na mga bansa. Ang pagbabakuna sa mga sanggol laban sa *Haemophilus influenzae* type B ay nagsimula noong 1988 at humantong sa kapansin-pansing pagbaba kaagad ng mga kaso pagkatapos ng pagbabakuna. Ang pagbabakuna sa mga nasa hustong gulang laban sa*Streptococcus pneumoniae* ay nagsimula noong 1977, at sa mga bata noong 2000, na nagresulta ng parehong pagbaba.

## Lipunan at kultura 
Dahil sa mataas na pasan ng sakit sa mga mahirap na bansa at napakababang kamalayan sa sakit sa mga maunlad na bansa, ang pandaigdigang komunidad ng kalusugan ay idineklara ang ika-12 ng Nobyembre na Pandaigdigang Araw ng Pulmonya, isang araw gumawa ng aksiyon ang mga nagmamalasakit na mamamayan at tagagawa ng patakaran laban sa sakit. Ang pandaigidigang pangkabuhayang gastos ng komunidad na natamo dahil sa pulmonya ay tinatayang nasa $17&nbsp;bilyon. baga o karamdaman ng baga at ng sistemang respiratoryo.  Ang baga ay naglalaman ng maraming maliliit na mga bulbo, mga bumbilya, o mga sako na tinatawag na mga *alveolus* (isahan) o *alveoli* (maramihan).  Nakakatulong ito sa pag-alis ng oksiheno mula sa hangin.  Sa kaso ng pulmonya, ang mga sako ay nagiging maga.  Napupuno sila ng mga pluwido, at hindi makasipsip ng sapat na oksiheno, hindi katulad ng dati.  Maaaring dulot ang pulmonya ng bakterya, birus, punggus, o parasito.  Maaari rin itong sanhi ng kimikal o pisikal na pinsalang nagawa sa mga baga.  Maaari ring magresulta sa pulmonya ang ibang mga karamdaman, katulad ng pag-abuso sa alak o alkohol o kanser sa baga.
Ang mga taong may pulmonya ay karaniwang nahihirapan sa paghinga. Maaari rin silang umuubo, o may nararamdamang hapdi sa lugar ng dibdib.  Ang paglulunas ng pulmonya ay naaayon sa kung ano ang sanhi ng karamdaman.  Kapag dulot ng bakterya, magagamit ang antibiyotiko upang gamutin ito.

## Klasipikasyon 
Ang salitang Ingles na *pneumonitis* ay tumutukoy sa pamamaga (inplamasyon) ng baga; ang pulmonya ay tumutukoy sa pamamaga ng baga, kadalasang dahil sa impeksiyon subalit minsang hindi nakakaimpeksiyon, na may karagdagang tampok ng konsolidasyon pulmonaryo (konsolidasyong pambaga). Ang pulmonya ay maaaring uri-uriin sa maraming mga pamamaraan.  Pinaka pangkaraniwang ikinaklasipika ito ayon sa kung saan o kung paano ito nakuha (pulmonyang nakuha sa pamayanan, pulmonya dahil sa aspirasyon, pulmonyang kaugnay ng pangangalagang pangkalusugan, pulmonyang nakuha mula sa ospital, at pulmonyang may kaugnayan sa bentilador), Ang pulmonya sa mga bata ay maaaring makapagdagdag ng klasipikasyon ayon sa mga tanda at mga sintomas bilang hindi malubha (hindi grabe), malubha (grabe), o napakalubha (napakagrabe).

## Mga Sanggunian 
**Bibliyograpiya**

* 
* 

Kategorya:Sakit