Albay

Ang **Albay** ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa Rehiyon ng Bicol sa Luzon. Ang Lungsod ng Legazpi ang kabisera nito. Ang lalawigan ay pinalilibutan ng mga lalawigan ng Camarines Sur sa hilaga at Sorsogon sa timog. Sa hilagang-silangan ay ang Golpo ng Lagonoy patungong Dagat Pilipinas at sa timog-kanluran ay ang Burias Pass.

## Kasaysayan 
### Maagang kasaysayan 
Matagal bago dumating ang mga Kastila, ang Albay ay mayroong maunlad na kabihasnan. Dating tinatawag na *Ibat*, at pagkatapos ay *Libog*, ang Albay ay dating pinamunuan ni Gat Ibal, isang matandang pinuno na nagtatag din ng lumang barangay ng Sawangan, na ngayon ay bahagi ng Lungsod ng Legazpi. Isinulat ng historyador na si William Henry Scott na sa lokal na epiko na tinatawag na *siday* na pinamagatang "Bingi ng Lawan", isang datu ng Albay na nagngangalang Dumaraog ang pumunta sa Lawan (kasalukuyang Laoang, Hilagang Samar) upang humingi ng tulong kay Bingi dala ang 100 barko. Si Datu Iberein ay nagmula sa pamayanan ng Lawan. Inilarawan siya ni Scott bilang isang “datu ng Samar na nagngangalang Iberein ay sinagwan papunta sa isang barkong Espanyol na nakaangkla sa kanyang daungan noong 1543 ng mga mananagwan na may kwelyo ng ginto; habang suot ang sarili niyang mga hikaw at kadena.”

### Panahon ng kolonyal na Espanyol 
 in Tabaco City. ]]
Noong Hulyo 1569, pinangunahan ni Luis Enriquez de Guzman, isang miyembro ng ekspedisyon na pinamunuan ni *Maestro de Campo* Mateo de Saz at Kapitan Martin de Goiti, ang isang grupo na tumawid mula sa Burias at Ticao Island|Ticao Islands na tinatawag ngayon sa isang' baybayin ng isla ang lalawigan ng Sorsogon. Mula sa puntong ito, isa pang ekspedisyon ang ipinadala upang tuklasin ang loob at itinatag ang bayan ng Camalig.
]]
Noong 1573, nakapasok si Juan de Salcedo sa Bicol Peninsula mula sa hilaga hanggang sa timog ng Libon, at itinatag ang pamayanan ng Santiago de Libon. Si Jose Maria Peñaranda, isang inhinyero ng militar, ay ginawang "*corregidor*" ng lalawigan noong Mayo 14, 1834. Nagtayo siya ng mga pampublikong gusali at nagtayo ng mga kalsada at tulay.

Ang buong tangway ng Bicol ay inorganisa bilang isang lalawigan na may dalawang dibisyon, Camarines sa hilagang-kanluran at Ibalon sa timog-silangan. Noong 1636, pinaghiwalay ang dalawang *partido*, at ang Ibalon ay naging isang hiwalay na lalawigan kung saan ang Sorsogon ang kabisera. Noong ika-17 siglo, sinalanta ng Moro ang mga alipin mula sa timog Pilipinas ang hilagang-silangang baybayin ng lalawigan ng Albay. Sa pagtatapos ng 1700s, nagkaroon ang Albay ng 12,339 katutubong pamilya at 146 Spanish Filipino family. name="Estadismo1">ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO PRIMERO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol) Noong 1800s, ang mga katutubo ay may bilang na 103,955 samantalang ang mga mestizo ay may bilang na 2,598; ito, higit pang pinaghiwa-hiwalay sa 579 Spanish-Mestizos at 933 Chinese-Mestizos.

Bulkan ng Mayon, sa isa sa pinakamarahas na pagsabog nito, ay winasak ang limang bayan na nakapalibot sa base nito noong Pebrero 1, 1814. Ang pagsabog na ito ang nagpilit sa bayan ng Cagsawa na lumipat sa kasalukuyang lugar nito, Legazpi.

Isang decree ang ipinalabas ni Governor-General Narciso Claveria noong 1846 na naghihiwalay sa Masbate, Ticao, at Ticao| (isla)|Burias]] mula sa Albay upang mabuo ang *comandancia* ng Masbate. Nahati noon ang Albay sa apat na distrito: Iraya,Tabaco, Sorsogon, at Catanduanes.

#### Rebolusyong Pilipino 
Si Glicerio Delgado, isang hinatulan na '''' (insurgent), ay nagsimula ng mga rebolusyonaryong aktibidad sa lalawigan. Sa pamamagitan ng isang punong-tanggapan sa bundok ng bayan ng Guinobatan, sumapi siya sa rebolusyonaryong pamahalaan ng Albay bilang isang tenyente sa infantry.

3,700 / 5,000
Isang yunit ng Philippine Militia ang inorganisa ng mga awtoridad militar ng Espanya. Si Mariano Riosa ay hinirang na mayor ng Tabaco Zone, na binubuo ng lahat ng mga bayan sa baybayin mula Albay hanggang Tiwi habang si Anacieto Solano ay hinirang na mayor para sa Iraya Zone, na binubuo ng mga bayan mula Daraga hanggang Libon. Ang bawat bayan ay inorganisa sa mga seksyon ng limampung kalalakihan sa ilalim ng pamumuno ng isang tinyente.

Sa panahon ng Rebolusyong Pilipino noong Setyembre 22, 1898, ang pansamantalang rebolusyonaryong pamahalaan ng Albay ay nabuo kasama si Anacieto Solano bilang pansamantalang pangulo. Si Major General Vito Belarmino, ang hinirang na kumander ng militar, ay muling inorganisa ang Filipino Army sa lalawigan.

### Panahon ng kolonyal ng Amerika 
Kasunod ng Digmaang Espanyol–Amerikano, hindi kinilala ng bagong kapangyarihang kolonyal na Estados Unidos ang kalayaan ng bansa, na idineklara noong Hunyo 1898, at kalaunan ay nakuha ng mga Amerikano ang direktang kontrol sa bansa bilang isang de facto na kolonya, sa ilalim ng mga tuntunin ng Kasunduan sa Paris (1898), kung saan walang kapangyarihan ang mga Pilipino. Noong Digmaang Pilipino-Amerikano, pinangunahan ni Brigadier General William August Kobbé ang ekspedisyon na dumaong sa mga daungan ng Sorsogon, Bulan at Donsol. Mula roon, nagmartsa ang mga Amerikano patungong Legazpi at sinakop ito.

Bagama't isang pamahalaang sibil ang itinatag sa Albay noong Abril 26, 1901, sinabi ni Colonel Harry Hill Bandholtz, Commanding Officer ng Constabulary sa Rehiyon ng Bicol, na si Heneral Simeon Ola, kasama ang isang libong tauhan, ay patuloy na sumalungat sa awtoridad ng Amerika pagkatapos mabihag ang Belarmino noong 1901. Kalaunan ay nabihag si Ola kasama ang humigit-kumulang anim na raan niyang tauhan.

### Pananakop ng mga Hapones 
Kasunod ng Disyembre 12, 1941, Pagsalakay ng mga Hapones sa Legazpi noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, sinakop ng Kimura Detachment ng Imperial Japanese Army ang Albay. Ang probinsya ay ipinagtanggol lamang ng yunit ng Philippine Constabulary sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco Sandico.

Noong panahon ng Pananakop ng mga Hapones, ang pangkalahatang punong-himpilan ng militar ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas ay nanatiling aktibo mula Enero 3, 1942, hanggang Hunyo 30, 1946, at ang ika-5 Rehimyento ng Konstabularyo ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas ay itinatag mula Oktubre 28, 1944, hanggang Hunyo 30, 1946, at nakadestino sa Albay. Pagkatapos ay dumating ang mga operasyon sa paglilinis at paghihimagsik laban sa mga Hapones sa Peninsula ng Bikol, na tinulungan ng lokal na paglaban ng mga Bikolano. Ang ilang grupong gerilya ng mga Bikolano ay sumalakay sa paligid ng lalawigan ng Albay noong panahon ng mga Paghihimagsik ng mga Hapones sa pagitan ng 1942 at 1944 at sinuportahan ng mga lokal na tropang Pilipino sa ilalim ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas at mga Rehimyento ng Ikalimang Infantry ng mga Konstabularyo ng Pilipinas bago ang digmaan na umaatake sa mga sundalong kaaway ng Hukbong Imperyal ng Hapon. Matapos ang tatlong taon ng pagkubkob at mga labanan, maraming gerilyang Bikolano ang napilitang umatras ng mga Hapones sa paligid ng probinsya bago ang pagpapalaya noong 1945 ng mga puwersang Alyado.

### Diktaduryang Marcos 
Oas, Albay, ay isa sa mga lokalidad na partikular na napinsala ng Diktaduryang Ferdinand Marcos; Sa mga huling araw ng diktadurya, ang Oas ay tinamaan ng sunod-sunod na mga pagpatay sa politika na tumatarget sa mga nangahas na magsalita laban sa mga pang-aabuso ng Militar at laban kay Ferdinand Marcos.

Ang pinakakilala sa mga biktima ay si Clemente Ragragio, ang inspektor ng sanitasyon ng munisipyo ng Ligao na kalaunan ay itinalaga rin sa Oas. Kilala sa kanyang pagiging epektibo, ginawaran siya ng 1983 Best Sanitary Inspector para sa Albay. Gayunpaman, ito ang nagtulak sa mga lokal na administrador ng diktadura na maghinala sa kanya bilang isang simpatisador ng mga rebelde, dahil ang kanyang malapit na pakikipag-ugnayan sa mga lokal sa malalayong barangay ay nagbigay-daan sa kanya upang makagalaw nang walang takot, at dahil nagpahayag siya ng mga hindi pagsang-ayon sa pamamahala ng diktadura. Isang mamamatay-tao ang bumaril sa kanya nang tatlong beses sa harap ng kanyang bahay noong unang bahagi ng gabi ng Agosto 21, 1985, at hindi iniimbestigahan ng gobyerno ang kanyang pagpatay. Kalaunan ay pinarangalan siya sa pamamagitan ng pag-ukit ng kanyang pangalan sa pader ng pag-alaala sa Bantayog ng mga Bayani (lit. Monumento ng mga Bayani) ng Pilipinas, na nagbibigay-pugay sa mga martir at bayaning lumaban upang maibalik ang demokrasya kasunod ng diktadurang Marcos.

### Topograpiya 
Ang lalawigan ay karaniwang mabundok na may kalat-kalat na matabang kapatagan at lambak. Sa silangang bahagi ng lalawigan ay isang hanay ng mga bundok na bulkan na nagsisimula sa pinakahilagang Malinao sa Tiwi, na sinusundan ng Bundok Masaraga at ng malayang nakatayong Bulkang Mayon. Pinaghihiwalay ng Look ng Poliqui ang Bundok Pocdol sa bayan ng Manito.

Ang stratovolcano ng Mayon na nasa bandang , ang pinakamataas na punto ng lalawigan. Ito ang pinakatanyag na anyong lupa sa Albay at sa buong Rehiyon ng Bicol. Ang aktibong bulkan ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng walong munisipalidad at lungsod ng Albay: Camalig, Daraga, Guinobatan, [[Legazpi], Albayobat, [[Legazpi], Albay| Malilipot, Santo Domingo, at Tabaco City.

Mabundok ang kanlurang baybayin ng lalawigan ngunit hindi kasing prominente ng silangang hanay na may pinakamataas na elebasyon sa humigit-kumulang . Kabilang sa mga bundok na ito ang Bundok Catburawan sa Ligao at Bundok Pantao sa Oas.

### Pampolitika 
Ang lalawigan ng Albay ay nahahati sa 15 bayan at 3 lungsod

#### Mga Lungsod 
* Lungsod ng Legazpi
* Lungsod ng Ligao
* Lungsod ng Tabaco

#### Mga Munisipalidad 
## Mga kilalang tao 
* Gwen Apuli - miyembro ng Pinoy pop girl group na Bini
*Crispin Beltran – Pinuno ng labor. Dating miyembro ng Ika-13 Kongreso ng Pilipinas kasama ang Anakpawis party-list at dating pinuno ng Kilusang Mayo Uno.
* Barbie Imperial – aktres, modelo, at dating housemate mula sa *Pinoy Big Brother: 737*
* Francis Tolentino – dating Tagapangulo ng Metropolitan Manila Development Authority
* Elizabeth Oropesa – aktres
* Simeon Ola – Rebolusyonaryong heneral
* Ramon Paje – Ika-19 na Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman
* Ramon Obusan – Pambansang Artista ng Pilipinas para sa Sayaw.
* Susan Enriquez – mamamahayag, host
* Salvacion Lim Higgins – Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa Disenyo ng Moda.
* Bogs Adornado – tatlong beses na Pinaka-Mahahalagang Manlalaro ng PBA (1975, 1976, at 1981), isa sa 25 Pinakamahuhusay na Manlalaro sa Lahat ng Panahon
* Merlinda Bobis – kontemporaryong Pilipino-Australyano na manunulat at akademiko
* Irene Cortes – dating Associate Justice ng Korte Suprema ng Pilipinas; unang babaeng Dekano ng UP College of Law
* Janelle Quintana – aktres; Ika-19 na Aliw Awards Nominado para sa Pinakamahusay na Bagong Babaeng Artista
* Valerie Weigmann – host sa TV, aktres; Miss World Philippines 2014
* Athena Imperial – reporter sa larangan, mananaliksik sa komunikasyon at Miss Philippines Earth 2011.
* Miguel White – atleta sa track and field; tansong medalista sa 400-metrong hurdles sa 1936 Summer Olympics
* Jun Lozada – electronics and communications engineer at dating chief executive officer ng Philippine Forest Corporation
* David Nepomuceno – 1924 Olympian, unang Pilipinong lumaban sa Olympics
* Catriona Gray – Miss Universe 2018 nagwagi
* Jonalyn Viray – mang-aawit-manunulat ng kanta
* Pedro Sabido – Dating Senador, Dating Embahador sa Espanya at sa Vatican, Dating Kinatawan ng Ikatlong Distrito ng Albay (1922–1925, 1925–1928, 1928–1931, 1931–1934, 1935–1938, 1938–1941)
* Joey Salceda – Kinatawan ng Ikalawang Distrito ng Albay (2016–kasalukuyan), Dating Gobernador ng Lalawigan ng Albay (2007–2016), Dating Albay 3rd District Representative (1998–2001, 2001–2004, 2004–2007), Malacañang Chief of Staff – February 10, 209 2007)
* Reno Lim – Dating Albay 3rd District Representative (2007–2010)
* Dianne Necio – Binibining Pilipinas International 2011, Binibining Pilipinas 2010 First Runner-up, Miss Tabak 2009, Mutya ng Bicolandia
* Rodolfo Salalima – Unang Kalihim ng Kagawaran ng Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon (DICT)
* Henry Omaga-Diaz – mamamahayag
* Thomas Franco Rodriguez – miyembro ng Pinoy pop boy band na Alamat at finalist, *Pinoy Big Brother: 737* edisyon para sa mga kabataan
* Migz Zubiri – senador (2007-2011, 2016-2022, 2022-kasalukuyan), ika-24 na pangulo ng Senado (2022-2024), Pinuno ng Mayorya ng Senado (2008-2010, 2018-2022); dating kinatawan ng Ika-3 distrito ng Bukidnon (1998-2007). Nagmula siya sa Libon, Albay, ang lugar ng kapanganakan ng kanyang inang si Maria Victoria Ocampo Fernandez na lumipat kasama ang kanyang pamilya sa Bukidnon noong bata pa.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas