Sultanato ng Buayan

Ang **Kasultanan ng Buayan** (Maguindanaon: *Kasultanan nu Buayan*; Jawi: كاسولتانن نو بواين دارالسلام), ay isang Muslim na estado sa isla ng Mindanao sa katimugang Pilipinas mula sa kalagitnaan ng ika-14 hanggang ika-20 siglo. Ang Buayan ay isa sa apat na pangunahing kasultanan sa Mindanao, ang iba pang mga kasultanan ay ang Kasultanan ng Sulu, ang Kasultanan ng Maguindanao, at ang Kumpederasyong Lanao. Bilang pangunahing kapangyarihan sa itaas na lambak ng Cotabato, nagkaroon ito ng access sa isang kasaganaan ng matabang lupa pati na rin ang mga hilaw na materyales, na naging isang planta ng agrikultura sa kaibahan sa Maguindanao. Dagdag pa rito, sa kabila ng katayuan nito bilang panloob na kasultanan, nagawa ng Buayan na magsagawa ng kalakalang pandagat at diplomasya sa pamamagitan ng bunganga ng ilog ng Pulangi, o ang daungan nito sa Sarangani. Sa pinakamataas na lawak nito, ang teritoryo nito ay umaabot mula sa kasalukuyang nasasakupan ng Kabuntalan hanggang sa Look ng Sarangani. Ang Buayan ay maituturing na isang makapangyarihang estado sa katimugan ng Pilipinas.

Kilala rin ang Buayan sa matagal na pakikipagtunggali nito sa Maguindanao, kadalasang ginagamit ang alyansa nito sa Espanya upang pahinain ang karibal nito at agawin ang trono sa Cotabato, gayundin ang pagmonopoliya sa kalakalan, impluwensya, at pagpupugay mula sa mahihinang sakop nito sa Mindanao.

Ang mga pinuno nito, na madalas na tinatawag na "Raha Buayan" ay nagpapahiwatig ng isang umiiral na Indiyanizadong anyo ng pamamahala sa rehiyon, na pinamumunuan ng isang Raha.

Ang Kasultanan ng Buayan ay nagwakas bilang isang soberanong entidad sa kamatayan ni Datu Ali, ang Raha ng Buayan, nang mapatay siya sa Labanan sa Ilog Malala noong 22 Oktubre 1905 laban sa mga pwersang Amerikano. Naigiit ng kolonyal na administrasyong Amerikano ang awtoridad nito sa tulong ni Datu Piang, ang inaakalang pinuno ng Cotabato.

## Lupain 
Nakasentro ang dating lupain ng Buayan sa lugar na nasasakupan ngayon ng Datu Piang, Maguindanao del Sur sa Basin ng Cotabato, na nilikha ng Rio Grande de Mindanao (o Ilog Pulangi), 30 na kilometro sa taas ng ilog mula sa Kasultanan ng Maguindanao.

Malaki ang impluwensya ng Buayan sa mga datu ng kaloob-looban sa pamamagitan ng mga kasal bilang pamumulitika. Parehong nakipagpaligsahan ang mga kasultanan ng Maguindanao at Buayan para sa dominasyon.

Bukod sa Basin ng Cotabato, ang Kasultanan ng Buayan ay mayroon ding daungan sa Sarangani Bay na ginamit para sa kalakalang pandagat nito.

Sa pamumuno ng Kasultanan ng Buayan sa Basin ng Cotabato, mayroong ilang mga kasultanan na nakilala bilang isa sa pinakamakapangyarihang mga kasultanan na napapaloob sa Buayan :

* Kasultanan ng Kabuntalan/Tumbao
* Kasultanan ng Kudarangan-sa-Buayan
* Kasultanan ng Talayan
* Kasultanan ng Tinungkup (kasalukuyang nasasakupan ng Datu Saudi-Ampatuan, Maguindanao del Sur, malapit sa Ilog Pulangi)
* Kasultanan ng Sapakan
* Kasultanan ng Matenggawan
* Kasultanan ng Kabakan
* Kasultanan ng Buluan
* Kasultanan ng Tacunabago (kasalukuyang nasasakupan ng Mangudadatu, Maguindanao del Sur )
* Kasultanan ng Bago Inged (kasalukuyang nasasakupan ng Pagalungan, Maguindanao del Sur )
* Kasultanan ng Talic
* Kasultanan ng Makar (kasalukuyang nasasakupan ng Heneral Santos)
* Kasultanan ng Glan
* Tawlan (Mga Iranun na Idalemen)

Sa buong kasaysayan ng Buayan, ang panlapi na '''sa-Buayan'* ay madalas na ginagamit sa pangalan ng mga distrito na tuwirang nahahawakan ng Buayan at hindi isang basalyo lamang. Ang pangunahing kabisera ng Buayan ay tinutukoy din bilang *Buayan-sa-Buayan at ito ang gumaganap na lunduyan ng Kasultanan ng Buayan*.

## Kasaysayan 
### Pagtagtag at Islamisasyon 
Ang tribong Buayan, na dating kilala bilang Kiliman, ay sinasabing itinatag noong kalagitnaan ng ika-14 na siglo kasunod ng maagang pangkat ng mga mangangaral ng sharif mula sa Maguindanao at Sulu. Ayon sa Tarsila, isang Talaangkanang Islamiko tungkol sa mga naghaharing angkan ng Mindanao, si Datu Mamu ang unang naitalang pinuno ng Buayan. Si Datu Mamu ay nagpakasal sa mga prinsesa mula sa ilang mga pinuno, na nagpalawak ng kanyang impluwensya. Nagiging hari siya ng maraming bansa sa pamamagitan ng kanyang pag-aasawa sa maraming mga prinsesa.

Matapos ang pagdating ni Rajah Baguinda Ali mula Basilan hanggang Mindanao, ang Maguindanao, Lanao, at Buayan ay pawang nagbalik-loob sa Islam.

Sa kalaunan, ang Kalupaang Mindanao ay nagsimulang mahati sa pagitan ng dalawang soberanong entidad, ang *Sa-raya* (Nakatataas na Bulubundukin) na pinamumunuan ng kaloob-loobang Kasultanan ng Buayan, at ang *Sa-ilud'' (Nakabababang Bulubundukin) na Kasultanang pandagat ng Maguindanao.

### Paghahari ni Rajah Silongan 
Isa sa mga unang pinuno ng Buayan na nakatagpo ng mga Kastila ay si Rajah Silongan. Noong Abril 1596, pinigilan ni Rajah Silongan ang magkasanib na pwersa ng Maguindanao at Espanya, na kalaunan ay pinasakop ang Sultan ng Maguindanao, Kapitan Laut Buisan, at bumuo ng isang kalipunan na binubuo ng Buayan, Cotabato, at Tamontaka.

Noong 1599, si Rajah Silongan, kasama ang 3000 Buayanong Moro, ay nakipagsanib-puwersa kila Datu Salikula ng Maguindanao at sinalakay ang mga pamayanan sa baybayin ng Cebu, Negros, at Panay, na nagdulot ng maraming pagkawasak. Isang malaking puwersa ang sinubukang ulitin noong 1600 ngunit naitaboy sa timog Panay. Noong 1602, sinalakay ng Sultan ng Buayan ang Batangas ngunit naitaboy sa Balayan. Nilusob din nila ang Calamianes at nakakuha ng 700 bihag. Noong 1603, sinalakay ng Buayan ang Leyte. Maraming mga lugar ang inatake ng Buayan sa kapuluan ng Visayas at Mindanao.

Noong 1605, isang kasunduang pangkapayapaan na napag-usapan ni Melchor Hurtado ang nilagdaan sa pagitan ng Maguindanao, Buayan at Espanya. Noong Setyembre 8, 1605, nilagdaan ng Espanya at Buayan ang isang kasunduan na kilalanin si Rajah Silongan bilang pangunahing pinuno ng Maguindanao kapalit ng kanyang katapatan sa Espanya. Ginawa ito bilang isang mapaghiwalay na hakbang para hikayatin ang hidwaan sa pagitan ng Maguindanao at Buayan. Sa kalaunan, si Kapitan Laut Buisan ng Cotabato ay dumistansya kay Rajah Silongan at magtatag ng sariling pamayanan sa baybayin. Sina Rajah Silongan at Kapitan Laut Buisan ay nagiging magiting na mag-karibal.

## Mga sanggunian