Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)

Ang pananakop ng Estados Unidos **sa Pilipinas**, na nangangahulugang ang Pilipinas ay itinuring na isang teritoryo ng Estados Unidos ay magmula 1898 hanggang 1946. Bukod sa ilang mga retensiyonista o mga tao na nais panatilihin ang Pilipinas bilang isang nasasakupan ng Estados Unidos, ang balak ng mga naging Pangulo ng Estados at ng mga kinatawan (representatibo) ng Estados Unidos hinggil sa kanilang misyon ng pangongolonya ay ang pag-iiwi (tutelahe, o pangangasiwa ng kapuluan ng Pilipinas hanggang sa maabot na nito ang ganap na gulang o tamang panahon ng pagpapalaya), na naaayon sa kung kailan at sa anong mga katayuan at mga kasunduan.

## Unang yugto (1898-1935)
Unang tumungtong sa kapuluan ng Pilipinas ay ang mga sundalo ng Estados Unidos noong 1898, subalit ang unang hakbang sa kanilang pamumuno sa Pilipinas ay nagsimula noong 1899, nang itinalaga ng Pangulo ng Estados Unidos na si William McKinley ang Unang Komisyon na pang-Pilipinas o Komisyon ni Schurman (*First Philippine Commission* o *Schurman Commission*) noong 20 Enero 1899, na nasundan ng iba pang mga Komisyon. Pinasa ng kongreso ang serbisyong sibil noong 1900.

### Genosido ng USA (1898-1902)
Sa madaling panahon, naging malinaw na ang USA ay narito upang manatili. Dahil dito, muling kinuha ng mga nasyonalista ang kanilang mga armas at hinarap ang mga Amerikano sa isang labanan na naganap mula 1899 hanggang 1902 (opisyal) at tinawag na Digmaang Pilipino-Amerikano, ang kauna-unahang digmaan para sa pambansang kalayaan ng ika-20 siglo.

Dito rin naitala ang isa sa pinakamalalaking genocide sa kasaysayan. Para sa mga Amerikano, ang mga Pilipino ay “hindi kayang pamahalaan ang sarili at kailangang turuan at gawing Kristiyano.” Upang sila’y mapailalim, gumamit sila ng di-mabilang na anyo ng karahasan.

Ang digmaan ay nagdulot ng pagkamatay ng 4,324 sundalong Amerikano at 16,000 sundalong Pilipino. Tinatayang higit sa isang milyong sibilyan ang namatay dahil sa paghihiganti ng hukbong Amerikano, gutom, at sakit. Partikular, sinabi ni Fray Manuel Arellano, may-akda ng “Geografía General de Las Islas Filipinas,” na “ang mga digmaan para durugin ang insurhensyang Pilipino ay nagdulot ng mga pagpatay, mabilisang pagbitay, at isang milyong namatay sa kapuluan.”

Ang malupit na katotohanan ay ang kilos ng hukbong Amerikano ay simple at hayagang genocidal. Sa panahon ng digmaan, nagpadala ng mga liham ang mga sundalong Amerikano at iba pang mga saksi na naglalarawan ng ilan sa mga kalupitan na isinagawa ng mga pwersang Amerikano. Halimbawa, noong Nobyembre 1901, sumulat ang korrespondent sa Maynila ng *Philadelphia Ledger*:“Ang aming mga lalaki ay walang habas; pinatay nila upang lipulin ang mga lalaki, babae, bata, bilanggo at bihag, pati na rin ang mga aktibo at pinaghihinalaang insurhens, simula sa mga batang sampung taong gulang pataas, dahil sa paniniwalang ang Pilipino ay hindi higit sa isang aso.”Nang ilang sa mga liham na ito ay nailathala sa mga pahayagan, naging pambansang balita ito, na pumilit sa Kagawaran ng Digmaan na magsagawa ng imbestigasyon. Dalawa sa mga liham na ito ay naglalaman ng mga sumusunod na testimonya:

**Isang sundalo mula sa New York:**

“Ilang araw na ang nakalipas, ipinagkaloob sa amin ang bayan ng Titatia, at dalawang kumpanya ang nag-okupa rito. Kagabi, natagpuan naming binaril ang isa sa aming mga kasamahan at may bukas na tiyan. Agad-agad kaming inutusan ni Heneral Wheaton na sunugin ang lungsod at patayin ang lahat ng katutubong nakikita; at isinagawa ito hanggang sa huling sandali. Naiulat na humigit-kumulang 1,000 lalaki, babae, at bata ang namatay. Marahil ay nagsisimula nang tumigas ang aking puso, sapagkat nasa kaluwalhatian ako kapag nakikita ko ang aking sandata na nakatutok sa isang “madilim na balat” at hinila ko ang gatilyo.”

**Korporal Sam Gillis:**

“Pinapasok namin ang lahat sa kanilang mga bahay ng alas-siyete ng gabi, at isang beses lamang namin itong ipinaalam. Kung tumanggi, binabaril namin sila. Pinatay namin ang higit sa 300 katutubo noong unang gabi. Sinubukan nilang sindihan ang lungsod. Kung may magpapaputok mula sa isang bahay, sinusunog namin ang bahay at lahat ng mga kalapit na bahay, at pinapaputukan ang mga katutubo, kaya ngayon ay tahimik na ang lungsod.”

Sa isang artikulong inilathala noong 2008 ng *The New Yorker*, sinabi ng Amerikanong historyador na si Paul A. Kramer na “ang pagsusunog ng mga baryo, ang karahasan, at ang pagpapahirap sa pamamagitan ng simuladong paglulunod ng mga tropang Amerikano ay nagdulot pa ng pagkagalit sa isang bahagi ng lipunang Amerikano na kumikilala bilang anti-militarista at anti-imperyalista.”

Noong Mayo 1900, inilathala ng pahayagan na *Omaha World-Herald* ang isang liham mula sa sundalong si A. F. Miller mula sa isang regimentong boluntaryo kung saan ibinunyag ang malawakang paggamit ng pagpapahirap laban sa mga bilanggo ng digmaan, partikular ang paggamit ng “water cure” bilang paraan upang makuha ang impormasyon mula sa mga Pilipino. Ang mga insurhensang Pilipino ay ipinapahiga, pinipigil ng ilang mga sundalo, at pinapasok sa kanilang bibig ang isang piraso ng bilog na kahoy upang pilitin silang panatilihing nakabukas. Kapag nasakop na ang bilanggo, ibinubuhos ang malaking dami ng tubig sa kanyang bibig at mga butas ng ilong hanggang sa siya’y mabulunan.

Nanatiling epektibo ang Republika hanggang sa pagkakahuli at pag-aresto kay Emilio Aguinaldo—na tinawag na “tumakas na tulisan” ng mga tropang Amerikano—noong Marso 23, 1901. Ilang buwan pagkatapos, noong Setyembre 1901, dahil sa galit sa isang masaker ng mga tropang Amerikano laban sa mga gerilya sa isla ng Samar, inutusan ni Heneral Jacob H. Smith ang isang di-piniling pag-atake laban sa mga residente, na nag-utos na “patayin ang lahat ng higit sa sampung taong gulang.” Sa pagkakataong iyon, tinatayang nasa pagitan ng 2,000 at 2,500 Pilipino ang namatay.

Sa kabilang banda, itinayo ang mga “zona de protección” at binigyan ng mga dokumento ng pagkakakilanlan ang mga sibilyan. Pinilit silang manirahan sa mga kampo ng konsentrasyon. Ipinilit ng mga Amerikano na ang mga kampo ay para “protektahan ang mga katutubong kaibigan ng mga insurhens at tiyakin na makatatanggap sila ng sapat na suplay ng pagkain,” habang sabay ding “tinuturuan sila ng tamang pamantayan sa kalinisan.”

Gayunpaman, isang komandante ng isa sa mga kampo ang naglarawan dito bilang “mga suburb ng impiyerno.” Tinatayang mula Enero hanggang Abril 1902, 8,350 katao ang namatay sa mga kampo mula sa kabuuang populasyon na 289,000, at sa ilang kampo umabot pa sa 20% ang antas ng pagkamatay.

Opisyal na idineklara ng pamahalaang Amerikano ang pagtatapos ng digmaan noong Hulyo 2, 1902. Gayunpaman, ipinagpatuloy ni Heneral Macario Sakay ng Katipunan ang paglaban hanggang 1907, nang siya’y mahuli at binitay. Mula noon, naging kolonya ng Estados Unidos ang Pilipinas. Noong 1916, binigyan ang bansa ng ilang awtonomiya bilang “Estado Libre Asociado.” Ngunit hindi hanggang Hulyo 1946 na idineklara ng bansa ang kalayaan nito matapos ang pananakop ng mga Hapones sa konteksto ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

## Batas Organiko ng Pilipinas (1902)
Noong Hulyo 1902, ipinatupad sa Pilipinas ang tinatawag na *Philippine Organic Act* (Batas Organiko ng Pilipinas) na maglulunsad ng nahalal na Kapulungan ng Pilipinas (Asamblea ng Pilipinas, o ang Mababang Kapulungan) at ng Mataas na Kapulungan na binubuo ng Komisyon ng Pilipinas na itinalaga ng pangulo ng Estados Unidos at may kakayahang magpasa ng batas hinggil sa mga Moro at mga taong hindi Kristiyano. Dahil sa batas na ito, umiral sa Pilipinas ang Tala ng mga Karapatan (*Bill of Rights*) na umiiral na sa Estados Unidos, at nakapagpapadala ang Pilipinas ng dalawang komisyonerong residente sa Washington, DC na luklukan ng pamahalaan ng Estados Unidos na dadalo sa mga sesyon ng Konggreso ng Estados Unidos. Naganap ang unang halalan para sa Mababang Kapulungan noong Hulyo 1907. Ginanap ang unang sesyon nito noong 16 Oktubre 1907.

## Batas Jones
Nagkaroon ng pagtutulungan sa pagitan ng mga panig ng mga Amerikano at ng mga Pilipino noong maging Gobernador-Heneral ng Pilipinas si Francis Burton Harrison (1913-21), isang pinuno na inilarawan bilang isang "monarkang pangkonstitusyon" na namamahala ng "pamahalaan ng mga Pilipino". Naging liberal si Woodrow Wilson, na nasa ilalim ng Democratic Party (Partido Demokratiko), sa pakikitungo sa mga Pilipino. Noong 1912, nagtalaga si Wilson ng 5 mga Pilipinas bilang miyembro ng pambatas na Komisyong Pilipino (unang pagkakataon na nasa mayorya ang bilang ng mga Pilipino sa nasabing Komisyon). Isinakatuparan ni Harrison ang Pilipinisasyon ng serbisyo sibil, na mas dumami ang bilang ng mga Pilipinong opisyal ng pamahalaan kaysa sa dami ng mga Amerikano. Sa panahong ito, nangingibabaw ang Nacionalista Party ng mga Pilipino.

Noong 1916, ipinasa ng Konggreso ng Estados Unidos ang Batas Jones (*Jones Act*), ang pangalawang organikong batas na may kaugnayan sa Pilipinas, at pumalit sa Batas na Organiko ng 1902. Isinasaad dito na may layunin ang Estados Unidos na palayain ang Pilipinas kapag nakapagtatag na ito ng isang matatag na pamahalaan. Napalitan ng Senado ng Pilipinas ang Komisyon ng Pilipinas sa pagganap bilang Mataas na Kapulungan na pambatas. Ang Mababang Kapulungan ay pinalitan naman ang pangalan upang maging Kapulungan ng mga Kinatawan (*House of Representatives*). Dahil sa Batas Jones, ang sangay na lehislatibo o pambatas ng pamahalaan ay napunta sa kontrol o pagtaban ng mga Pilipino, bagaman ang mga hukom ng Korte Suprema (Kataastaasang Hukuman) ay nananatiling mga Amerikano.

Mula 1921 hanggang 1927, ang naging kapalit ni Wilson bilang Gobernador-Heneral ng Pilipinas ay si Heneral Leonard Wood, isang pinuno na hindi naniniwala na dapat lisanin ng Estados Unidos ang Pilipinas dahil sa mga interes ng Estados Unidos sa pook ng kanlurang Pasipiko. Hindi katulad ni Wilson, ginamit ni Wood ang kaniyang kapangyarihan sa paggamit ng *veto* (pagtutol) na umabot sa 126 na mga ulit sa loob ng kaniyang anim na taon sa panunungkulan bilang gobernador-heneral ng Pilipinas. Noong 1923, maraming mga Pilipino ang umayaw sa kanilang mga tungkuling pampamahalaan, na hindi napunuan hanggang sa kamatayan ni Wood noong 1927. Dahil dito, binaligtad ng mga naging kahalili ni Wood bilang gobernador-heneral ang kaniyang mga patakaran at naglunsad ng mabuting pakikitungo sa mga Pilipinong nanunungkulan sa politika.

## Katayuan ng Mindanao at Sulu
Noong 1914, umiiral sa pamahalaan ng Pilipinas ang tinatawag na Kagawaran o Departamento ng Mindanao at Sulu. Noong panahong iyon, sa pananaw ng mga Pilipinong Moro (Pilipinong Muslim), isang panganib para sa kanilang katayuan sa politika ang mabilisang Pilipinisasyon ng serbisyong sibil at ang pagkakaroon ng sasapit na kalayaan ng Pilipinas, dahil sa ang pamahalaan ng isang malayang Pilipinas ay mapapangingibabawan ng mga Kristiyano. Noong panahong iyon, wala pang pambatas na pagkilala sa mga kostumbre at mga institusyon ng mga Muslim sa Pilipinas.

## Sampamahalaan ng Pilipinas
Noong 1935, dahil sa isang lehislasyon na ipinasa ng Konggreso ng Estados Unidos noong 1934, nailunsad ang pagiging Sampamahalaan o Komonwelt ng Pilipinas.

## Tingnan din
*Edukasyon noong panahon ng mga Amerikano sa Pilipinas

## Mga sanggunian
*