open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teoryang panlipunan

Ang mga **teoriya ng pakikipagkapwa**, **teoriyang sosyal**, **teoriya ng pakikisalamuha**, **teoriyang panlipunan**, **teoriyang pangsosyolohiya** o **teoriyang sosyolohikal** (Ingles: *social theory*, *social theories*, *sociological theory*, *sociological theories*) ay isang katagang nagsimula sa dalawang mga salita: "sosyal" mula sa Latin na *socius* at "teoriya" (panukala) mula sa Griyegong *theoria* . Ang mga teoriyang panlipunan ay mga balangkas ng ebidensiyang empirikal na ginagamit upang pag-aralan at unawain o maipaliwanag ang kababalaghang pangpakikipagkapwa o sosyal. Ang mga ito ay ginagamit ng mga siyentipikong sosyal, na may kaugnayan sa mga pagtatalong pangkasaysayan hinggil sa pinaka katanggap-tanggap at pinaka maaasahang mga metodolohiya o kaparaanan (katulad ng positibismo at antipositibismo), pati na ang pangingibabaw ng kayarian o ahensiya. Ilan sa mga teoriyang sosyal ang nagtatangkang manatiling mahigpit na makaagham, mapaglarawan, at obhektibo (malayunin). Bilang paghahambing sa mga teoriyang sosyal, ang mga teoriya ng hidwaan ay naghaharap ng pakunwaring mga posisyong normatibo, at kadalasang pumupuna sa mga aspetong pang-ideyolohiyang likas sa kaisipang kumbensiyunal at nakaugalian.

Bagaman mahirap mabakas ang pinagmulan ng mga teoriyang panlipunan, kadalasang nagbabalik ang mga pagtatalo papunta sa Sinaunang Gresya . Nagmula sa mga pundasyong ito ng pilosopiyang Kanluranin ang teoriya ng kontratang panlipunan ng  Kamulatan, positibismong sosyolohikal, at modernong agham na panlipunan. Sa kasalukuyan, ang 'agham na panlipunan' ay ginagamit bilang pansakop na kataga upang tukuyin ang sosyolohiya, ekonomiks, agham pampolitika, hurisprudensiya at iba pang mga disiplina. Ang teoriyang panlipunan ay interdisiplinaryo at humahango ng mga ideya mula sa mga larangang katulad ng antropolohiya at mga pag-aaral ng midya. Ang teoriyang panlipunan na mayroong isang kalikasang impormal, o ang pagka-may-katha ay nakabatay sa labas ng pang-akademiyang agham na panlipunan at pampolitika, ay maaaring tumukuyin bilang "kritisismong panlipunan" o "komentaryong panlipunan". Bilang kahalintulad, ang "kritisismong pangkultura" ay maaaring magkaroon ng kaugnayan sa pormal na mga pag-aaral na pangkultura at kadalubhasaan o karunungang pampanitikan, pati na sa iba pang hindi pang-akademiya o pampamamahayag na mga uri ng pagsusulat.

Lumitaw ang teoriyang panlipunan bilang isang bukod na disiplina sa loob ng ika-20 daantaon, at malakihang nakapantay sa isang kilos ng mapunahin o mapanuring pag-iisip, nakabatay sa pagka may katwiran, lohika at obhektibidad, at sa kagustuhan ng kaalaman sa pamamagitan ng mga metodong *a posteriori* ng pagtuklas (sa halip na gumamit ng nakaugaliang mga pamamaraang *a priori*. Sa pamamagitan nito, masa madaling maiugnay ang teoriyang panlipunan sa mas matatatag na mga talakayan na pampilosopiya upang matiyak ang pananagutan sa bawat isang tao.

## Mga kawing panlabas
* Social Theory , Alexander Street Press, alexanderstreet.com

Kategorya:Mga sangay ng sosyolohiya (interdisiplinaryo)
Kategorya:Mga teoriyang panlipunan
Kategorya:Teoriyang panlipunan
Agham na panghayop

Ang **agham na panghayop** (Ingles: ***animal science***) ay ang pag-aaral ng biyolohiya ng mga hayop na nasa ilalim ng pagtaban ng mga tao. Batay sa kasaysayan, ang mga hayop na pinag-aralan ay mga hayop na pambukid, kabilang na ang buhay na mga hayop na gagamiting pagkain at mga kabayo, subalit ang mga kurso makukuha sa mga paaralan sa kasalukuyan ay tumitingin sa isang mas malawak na kasaklawan upang maisama ang mga hayop na kinakapiling o pinangangalagaan, halimbawa na ang mga aso, mga pusa at mga espesyeng eksotiko. Ang mga degri sa agham na panghayop ay inaalok sa isang bilang ng mga dalubhasaan at mga pamantasan katulad ng Pamantasan ng Cornell, UC Davis at ang Pamantasan ng Minnesota sa Estados Unidos. Sa UC Davis, ang kurikulum ng agham na panghayop ay hindi lamang nagbibigay ng isang malakas na panglikurang kaalaman na pang-agham, ngunit pati na karanasang tuwiran na nakakasalamuha ang mga hayop. Ang edukasyong propesyunal sa agham na panghayop ay naghahanda ng mga estudyante para sa mga pagkakataon na pangkarera sa mga larangan na katulad ng pag-aanak, produksiyon, nutrisyon, agrinegosyong panghayop, ugali at kapakanan, at biyoteknolohiya. Ang mga kurso sa programang ito ay maaaring magsama ng henetika, mikrobiyolohiya, ugali ng hayop at pamamahala, nutrisyon, pisyolohiya at reproduksiyon. Inaalok din ang mga kurso sa mga larangang pangsuporta na katulad ng henetika, mga lupa, ekonomiks at pagmemerkadong pang-agrikultura, mga aspetong pambatas at ang kapaligiran. Ang lahat ng mga kursong ito ay mahahalaga sa pagpasok sa isang opisyo ng agham na panghayop.

Sa maraming mga unibersidad, isang degri ng Batsilyer ng Agham (*Bachelor of Science* o *BS degree* sa *Animal Science*) ang nagsasangkot ng isang opsiyon na pagbibigay ng diin sa Medisinang Prebeterinaryo. Sa Pamantasan ng Minnesota, ang kariinan sa prebeterinaryo (bago ang pagiging beterinaryo) ay nagbibigay ng isang malalim na batayang kaalaman ng mga agham na pambiyolohiya at pisikal na kasama ang nutrisyon, reproduksiyon, pisyolohiya at henetika. Ang mapipiling ito ay naghahanda ng mga estudyante para sa mga pag-aaral pagkaraang magtapos sa pag-aaral (*graduate studies*) sa agham na panghayop, paaralang pambeterinaryo, at mga industriyang parmasyutikal o agham na panghayop.

## Mga sanggunian
Kategorya:Paghahayupan
Kategorya:Agronomiya
Kategorya:Soolohiya
Kainterdisiplinaryuhan

Ang **kainterdisiplinaryuhan** (Ingles: *interdisciplinarity* o "pagiging may pakikipag-ugnayan sa iba pang mga disiplina") ay kinasasangkutan ng pagsasama ng dalawa o mahigit pang disiplinang pang-akademiya papaloob sa isang gawain (katulad ng isang proyektong pampananaliksik). Hinggil ito sa paglikha ng isang bagong bagay sa pamamagitan ng pagtawid sa mga hangganan, at pag-iisip sa pagtawid sa kahabaan ng mga ito. May kaugnayan ito sa isang **interdisiplina** o isang **larangang interdisiplinaryo** (**larangang makainterdisiplina** o 
"larangang may pakikipag-ugnayan o ugnayan sa iba pang mga larangan o disiplina"), na isang yunit na pang-organisasyon o pag-oorganisa na tumatawid sa mga hangganan na nasa pagitan ng mga disiplinang pang-akademiya o mga paaralan ng kaisipan, habang o kapag lumilitaw ang bagong mga pangangailangan o mga prupesyon (opisyo).

Noong una, ang katagang kainterdisiplinaryuhan ay ginagamit sa loob ng mga pedagohiya ng edukasyon at pagsasanay upang ilarawan ang mga pag-aaral na gumagamit ng mga paraan at mga kaisipan ng ilang nailunsad nang mga disiplina o tradisyunal na mga larangan ng pag-aaral. Kinasasangkutan ang kainterdisiplinaryuhan ng mga mananaliksik, mga mag-aaral, at mga guro na mayroong mga layunin na maiugnay at maisama ang ilang mga pang-akademiyang mga paaralan ng kaisipan, mga prupesyon, o mga teknolohiya - kapiling na ang kanilang kani-kaniyang mga pananaw - para sa paghanap ng isang pangkaraniwang mga gawain. Ang epidemiyolohiya ng AIDS o pag-init ng globo ay nangangailangan ng pag-unawa sa iba't ibang mga disiplina upang malitas ang napabayaang mga suliranin. Ang *kainterdisiplinaryuhan* ay magagamit kung saan ang paksa ay maramdamang napabayaan o pati na may kamalian sa pagkakatawan sa loob ng nakaugaliang kayarian na pangdisiplina ng mga institusyong pampananaliksik, halimbawa na sa mga araling pangkababaihan o etniko.

Ang pang-uring *interdisiplinaryo* ("pangpakikipag-ugnayan sa ibang mga disiplina") ay pinaka madalas na ginagamit sa mga larangang pang-edukasyon kapag ang mga mananaliksik mula sa dalawa o mahigit pang mga disiplina ay nagsasama-sama ng kanilang mga pagharap at binabago ang mga ito upang maging mas naaangkop nilang maharap ang problemang nilulutas.

Kategorya:Hanapbuhay
Kategorya:Pedagohiya
Kategorya:Kaalaman
Komunikasyong hindi pasalita

Ang **komunikasyong hindi pasalita**, **komunikasyong hindi binibigkas** o **pakikipagtalastasang hindi pasambit** (Ingles: *nonverbal communication*) ay kadalasang nauunawaan bilang proseso ng komunikasyon sa pamamagitan ng pagpapadala at pagtanggap ng mga palatandaan o hudyat na walang salita sa pagitan ng mga tao, na karamihan ay nakikita o napagmamasdan ng mata. Ang mensahe ay naipababatid sa pamamagitan ng mga galaw at paghipo, sa pamamagitan ng wika ng katawan o tikas, sa pamamagitan ng pagpapahayag ng mukha at pagtitinginan. Ang pagsasalita o pananalita ay naglalaman ng mga elementong hindi pasalita na nakikilala bilang paralengguwahe, kasama na ang kalidad ng tinig, grado o *rate*, tono o tinis (*pitch*), lakas o bolyum, at estilo ng pagsasalita, pati na mga katampukang prosodiko na katulad ng ritmo, intonasyon, at diin. Gayundin, ang nakasulat na mga teksto ay mayroong mga elementong hindi pasalita na katulad ng estilo ng pagsusulat, pagkakaayos ng puwang ng mga salita, o ang pisikal na kalatagan ng isang pahina.  Gayunpaman, karamihan sa mga pag-aaral ng komunikasyon hindi pasalita ay tumuon sa interaksiyon ng paghaharap ("mukha sa mukha"), kung saan maiuuri ito sa tatlong pangunahing mga pook: mga kalagayang pangkapaligiran kung saan nagaganap ang pakikipagtalastasan, mga katangiang pangkatawan ng mga nagtatalastasan, at mga ugali ng nagtatalastasan habang nakikisalamuha.

## Tingnan din
*Komunikasyong pasalita

## Mga sanggunian
Kategorya:Komunikasyong hindi pasalita
Araling Amerikano

Ang **araling Amerikano** o **pag-aaral na pang-Amerika**, na matatawag ding **sibilisasyong Amerikano** at **kabihasnang Amerikano** (Ingles: *American studies* o *American civilization*) ay isang larangang interdisiplinaryo na humaharap sa pag-aaral ng Estados Unidos (hindi ng mas malawak na Kaamerikahan). Pangtradisyong nilalangkap nito ang pag-aaral ng kasaysayan, panitikan, at teoriyang kritikal, subalit nagsasama rin ng mga larangan iba't iba na katulad ng batas, sining, midya, pelikula, araling panrelihiyon, araling urbano, araling pambabae, araling pangkasarian, antropolohiya, sosyolohiya, araling Aprikanong Amerikano, Araling Tsikano, araling Asyanong Amerikano, araling Amerikanong Indiyano, patakarang pang-ugnayang panlabas at kultura ng Estados Unidos, sa piling ng iba pang mga larangan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Araling Amerikano
Selibato

Ang **selibato** (Ingles: *celibacy*; mula sa Latin na *caelibatus*), tinatawag din bilang **pagkasoltero** o **pagkasoltera**, ay ang isang katayuan ng pagiging hindi nagpapakasal o hindi nag-aasawa, at kung gayon ay nagsasagawa ng abstinensiyang seksuwal, pangingiling pangpagtatalik, o pareho, na karaniwang may kaugnayan sa gampanin ng isang opisyal na panrelihiyon o deboto. Sa makitid na kahulugan nito, ang kataga ay ginagamit lamang sa mga tao na ang kalagayan ng hindi pagpapakasal o hindi pag-aasawa ay isang resulta ng isang banal na taimtim na panata o pangako, kilos ng pagtalikod, o panrelihiyong pananalig o paniniwala. Sa isang mas malawak na kahulugan, karaniwang inuunawa ito na abstinensya mula sa seksuwal na aktibidad. Umiiral ang selibato sa isa o iba pang uri sa kahabaan ng kasaysayan at sa halos lahat ng pangunahing mga relihiyon sa mundo, at iba't iba ang pananaw tungkol dito.

Hinihikayat sa kalinangan ng klasikong Hindu ang asetisismo at selibato sa kalaunang yugto ng buhay, pagkatapos na natamo ng isang indibiduwal ang mga obligasyon sa lipunan. Sa isang banda, ipinapangaral ng Jainismo ang kumpletong selibato kahit sa mga batang monghe at tinuturing ang selibato bilang isang mahalagang gawi para matamo ang moksha. Pareho ang Budismo sa Jainismo sa aspetong ito. Bagaman, may mahalagang pagkakaibang pangkultura sa iba't ibang lugar kung saan kumalat ang Budismo, na nakaapekto sa lokal na saloobin tungo sa selibato. Isang medyo parehong situwasyon na mayroon sa Hapon, kung saan sinasalungat ng tradisyong Shinto ang selibato. Sa karamihan ng tradisyong relihiyoso sa katutubong Aprikano at Katutubong Amerikano, negatibong tinitingnan din ang selibato, bagaman may mga eksepsyon tulad ng peryodikong selibato na sinasagawa ng ilang mandirigmang Mesoamerikano.

Tinitingnan ng mga Roma ang selibato bilang isang pagkaligaw at nagsabatas ng mga parusang pananalapi laban dito, na may eksepsyon sa mga Birheng Bestal, na kinuha ang 30-taon na panata ng kalinisang-puri upang pag-ukulan ang kanilang sarili sa pag-aaral ng tamang pagtalima ng mga rituwal ng estado.

Sa Kristiyanismo, nangangahulugan ang selibato bilang ang pangako na mamuhay ng pagiging birhen o selibato sa hinaharap. Naging karaniwan ang ganoong "panata ng selibato" sa ilang dantaon para sa mga paring Katoliko, at mongheng Silanganing Ortodokso, at madre. Karagdagan dito, maaring mangyari din ang isang pangako ng panata ng selibato sa Komunyong Anglikano at ilang pamayanan o Simbahang Protestante&shy;— tulad ng mga Shaker&shy;–, para sa kasapi ng ordeng relihiyoso at kongregasyong relihiyoso; para sa mga ermitanyo, birheng konsegrado, at diyakonesa.

Tinuligsa ng Judaismo at Islam ang selibato, yayamang binibigyan-diin ng parehong relihiyon ang kasal at buhay pamilya. Bagaman, ang mga paring Esenios, isang sektang Hudyo noong panahong Ikalawang Templo, isanasagawa ang selibato. Ipinahiwatig ng ilang hadith na tinuligsa ni propeta Muhammad ang selibato.

## Tingnan din
* Walang asawa
* Aseksuwalidad

## Mga sanggunian
Kategorya:Pangingiling seksuwal
Kategorya:Asetismo
Kasaysayang militar

Ang ***kasaysayang militar*** ay isang disiplina ng mga araling pantao na nasa loob ng saklaw ng pangkalahatang pangkasaysayang pagtatala ng hidwaang may sandata sa kasaysayan ng sangkatauhan, at ang epekto nito sa mga lipunan, sa kanilang mga kultura, mga ekonomiya at nagbabagong pakikipag-ugnayang pampolitika at pandaigdigan.

Ang mga propesyunal na manunulat ng kasaysayan ay karaniwang tumutuon sa mga bagay-bagay na militar na nagkaroon ng isang pangunahing epekto sa mga lipunan pati na sa kinahinatnan ng mga hidwaan, habang ang mga baguhang historyador ay kadalasang tumutuon ng pansin sa isang mas malaking mga detalye ng labanan, kagamitan at mga unipormeng ginamit.

Ang mahahalagang mga paksa sa pag-aaral ng kasaysayang militar ay ang mga sanhi ng digmaan, ang mga saligang panlipunan at pangkultura, ang mga ginamit na doktrinang militar ng bawat partido, ang lohistika, pamumuno, teknolohiya, estratehiya, at taktika, at kung paano nabago ang mga ito sa pagdaan ng panahon.

Bilang isang nilapat o ginagamit na larangan, ang kasaysayang militar ay pinag-aralan sa mga akademiya at mga paaralang pangpagsisilbi dahil ang pag-aatas na militar ay naglalayong huwag maulit ang nakaraang mga pagkakamali, at mapainam ang pangkasalukuyang pagganap nito sa pamamagitan ng pagkikintal ng isang kakayahan sa mga tagapag-atas (mga komander) na mawatasan ang mga pag-aagapayang pangkasaysayan habang nasa isang paglalaban, upang makapamuhunan sa mga aral na natutunan mula sa nakaraan.

Ang disiplina ng kasaysayang militar ay dinamiko, na nagbabago sa pag-unlad ng paksa at ng mga lipunan at mga organisasyon na gumagamit nito. Ang likas na kasiglahan ng disiplina ng kasaysayang militar ay malakihang may kaugnayan sa kabilisan ng pagbabagong naganap sa mga puwersang militar, at sa sining at agham na nangangasiwa ng mga ito, pati na sa pasilakbong tulin ng kaunlarang pangteknolohiya na naganap habang nasa panahon ng Rebolusyong Pang-industriya, at sa kamakailan habang nasa mga kapanahunang nukleyar at impormasyon.

Isang mahalagang kamakailang konsepto ay ang tinatawag sa Ingles na *Revolution in Military Affairs* (RMA) o Rebolusyon sa Mga Pakikitungong Militar na nagtatangkang ipaliwanag kung paanong ang pagdirigmaan ay nabigyang hugis ng lumilitaw na mga teknolohiya, katulad ng pulbura. Binibigyang liwanag nito ang maiiksing mga bugso ng mabilis na pagbabagong nasundan ng mga panahon ng kaugnay na katatagan.

## Mga sanggunian
Kasaysayan
Kasaysayan
Paglilingkod sa pamayanan

Ang **paglilingkod na pampamayanan** o **serbisyong pangkomunidad** ay isang inaambag na paglilingkod o gawain na isinasagawa ng isang tao o isang pangkat ng mga tao para sa kapakanan ng madla o ng mga panimulaan o institusyon nito. Ang pagboboluntaryo, pagpiprisinta o pagkukusang-loob ay kinasasangkutan ng mga boluntir (*volunteer*) na maaaring magbigay ng paglilingkod na pampamayanan, subalit hindi lahat ng mga taong nagbibigay ng serbisyong pampamayanan ay tinatanaw bilang isang boluntir, dahil ilan sa mga taong nagbibigay ng paglilingkod na pangkomunidad ay gumagawa nito dahil sa kanilang malayang kagustuhan o pagpapasya; sila ay sapilitang nagsasagawa nito dahil sa:

* kanilang pamahalaan, bilang isang bahagi ng pangangailangan na pangpagkamamamayan, bilang kapalit ng paglilingkod na pangmilitar;
* mga hukuman, bilang kapalit o bilang karagdagan sa ibang mga tadhanang parusa (mga sanksiyon) ng hustisyang pangkrimen;
* kanilang mga paaralan, upang maabot ang mga pangangailangan ng isang klase, katulad ng sa kaso ng pagkatuto sa paglilingkod o upang maabot ang pangangailangan sa pagtatapos ng pag-aaral, o sa kaso ng mga magulang, pangangailangan upang makapagbigay ng pagkaranas at pamayanan, at upang matulungan silang makamit ang kanilang mga layuning pang-edukasyon, pangkaunlaran at panglipunan o pakikipagkapwa.

Ang mga oras at/o mga proyektong paglilingkod ng kabataan ay kadalasang kailangan para sa pagsulong, halimbawa na ang upang sumulong ang isang Iskawt papunta sa susunod na ranggo o upang makapagtapos ng pag-aaral ang isang estudyanteng nasa hayskul.

Ang pagkatuto sa paglilingkod o serbisyong pampagtututo ay isang sinasadyang pag-uugnay ng paglilingkod na pampamayanan sa ipinahayag na mga layuning pampagkatuto. Mahalaga ang pagkaranas ng mga kabataan sa paglilimi, pagpaplano, pagsasakatuparan, at pagtitika hinggil sa kanilang paglilingkod na pampamayanan, na makapagbibigay at makapagpapanatili ng pagkatuto sa paglilingkod na may mataas na kalidad o kaantasan. Nilalayon ito upang magawang isang epektibong kasangkapang pampagkatuto ang paglilingkod na pampamayanan.

Kategorya:Lipunang pambayan
Lipunang pambayan

Ang **lipunang pambayan**, **lipunang makabayan** o **lipunang sibil** (Ingles: *civil society*) ay ang pook na nasa labas ng mag-anak, ng estado, at ng pamihilian kung saan nakikipag-ugnayan ang mga tao upang mapasulong ang karaniwang mga adhikain o mga layunin. Paminsan-minsan itong itinuturing na nagsasangkot ng pamilya at mga pribadong baluwarte at pagkaraan ay tinutukoy bilang "pangatlong sekto" ng lipunan, na kaiba mula sa pamahalaan at negosyo. Binigyan ito ng kahulugan ng *21st Century Lexicon* ng Dictionary.com bilang (a) kabuoan o pagsasama ng mga organisasyong hindi pampamahalaan at mga institusyon na nagpapahayag ng mga kagustuhan at kapasyahan ng mga mamamayan, o (b) mga indibidwal at mga organisasyon na nasa loob ng isang lipunan na hindi umaasa sa pamahalaan. Kung minsan, ang kataga ay ginagamit sa mas pangkalahatang diwa na "mga elementong katulad ng kalayaan sa pagsasalita, isang malayang puwersa ng hukuman, at iba pa, na bumubuo ng isang lipunang makademokrasya" (Collins English Dictionary).

Ang kataga ay napasok sa talakayan ng madla sa Estados Unidos noong dekada ng 1990, subalit ang tradisyon ng lipunang makabayan ay mas mayaman at mas matagal na ang naging pag-iral.  Ang pagboboluntir ay kadalasang itinuturing bilang isang katangiang nagbibigay ng kahulugan sa mga organisasyon na bumubuo sa lipunang pambayan, na kadalasan namang natatawag bilang mga *NGO* (*non-governmental organization* o mga samahang hindi pampamahalaan), o mga  *NPO* (*non-profit organization* o mga samahang hindi nakikinabang).

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagtatatag ng pamayanan
Kategorya:Lipunan
Kategorya:Lipunang pambayan
Kategorya:Ekonomiyang panlipunan
Kategorya:Demokrasya
Araling pangsining

hinggil sa mga embriyo, *c.* 1510-1513, ginamitan ng panulat na may tinta sa ibabaw ng pulang yeso, may sukat na 12" x 8" (30.5 cm × 20 cm), nasa Aklatang Maharlika ng Kastilyo ng Windsor.]]
Ang **araling pangsining** o **aralin** (Ingles: *study*, *art study*) lamang ay ang **paksang pinag-aaralan** sa sining, na maaaring isang larawang nakaguhit (krokis o drowing), banghay ng larawan (*sketch*) o dibuho (larawang nakapinta) na ginawa bilang paghahanda para sa isang pirasong tapos o buo na, o bilang mga tala na pampaningin. Ang araling pangsining ay maaaring maging maging mas matuon kaysa sa isang talagang binalak na akda, dahil sa sariwang mga kabatiran na nakakamit ng alagad ng sining hapang pinag-aaralan ang kaniyang paksa. Nakapagbigay ng sigla ang mga araling pangsining sa ilan sa mga sining na pangkonsepto ng ika-20 daantaon, kung saan ang sarili ng prosesong mapanlikha ay nagiging paksa ng piraso ng sining.  

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagguhit
Shawn Wayans

Si **Shawn Wayans** (ipinanganak Enero 19, 1971) ay isang Amerikanong aktor, komedyante at DJ na bumida sa In Living Color at The Wayans Bros.

Kaurian:Mga artista
Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos
Diplomasyang pampubliko

Sa mga ugnayang pandaigdigan, ang **diplomasyang publiko**, **diplomasyang pampubliko**, **diplomasyang pangmadla** o **diplomasya ng mga tao** (Ingles: ***public diplomacy***, '''''people's diplomacy'''''), sa malawak na pananalita, ay ang komunikasyon o pakikipagtalastasan sa dayuhang mga madla upang makapagtatag ng isang diyalogo na idinsenyo upang makapagpabatid o makaimpluwensiya.  Wala nag-iisang kahulugan ng diplomasyang publiko, at maaaring mas madaling ilarawan kaysa maginhawang mabigyan ng kahulugan, dahil sa ang mga kahulugan ay nagbago na at nagpapatuloy na magbago sa paglipas ng panahon. Isinasagawa ito sa pamamagitan ng isang kasamu't sarian ng mga instrumento at mga metodong sumasakop magmula sa pakikipag-ugnayang personal at mga panayam sa pamamagitan ng midya magpahanggang sa Internet at mga pagpapalitang pang-edukasyon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga uri ng diplomasya
Kategorya:Propaganda
Malikhaing pagsusulat

Ang **malikhaing pagsusulat** 
(Ingles: ***creative writing***) ay anumang pagsusulat na lumalabas sa mga hangganan ng karaniwang  prupesyunal, pampamamahayag, pang-akademiya, o teknikal na mga anyo ng panitikan, na pangkaraniwang nakikilala sa pamamagitan ng pagbibigay ng diin sa kagalingan o kasanayang pangpagsasalaysay, pagpapaunlad ng tauhan, at paggamit ng mga tropong pampanitikan. Dahil sa kaluwagan ng kahulugan, maaari para sa pagsusulat na katulad ng mga tampok na kuwento upang maituring bilang malikhaing pagsusulat, bagaman nakapailalim ang mga ito sa pamamahayag, dahil sa ang nilalaman ng mga tampok ay tiyakang nakatuon sa pagsasalaysay at pagpapaunlad ng tauhan. Ang mga akdang kathang-isip at hindi kathang-isip ay kapwa sumasailalim sa ganitong kategorya, kasama na ang mga anyong katulad ng mga akdang-buhay, mga talambuhay, mga maiikling kuwento, at mga tula. Sa kapaligirang pang-akademiya, ang malikhaing pagsusulat ay karaniwang pinaghihiwalay-hiwalay sa mga uring kathang-isip at panulaan, na may pagtutuon sa pagsusulat na nasa estilong orihinal, na salungat sa paggaya ng dati nang umiiral na mga henerong katulad ng krimen o katatakutan. Ang pagsusulat para sa pelikula at entablado&mdash; pagsusulat ng senaryo (*screenwriting*) at pagsusulat ng dula&mdash; ay itinuturo nang magkahiwalay, subalit naaangkop din sa kategorya ng malikhaing pagsusulat.

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagsulat
Kategorya:Panitikan
Kategorya:Pagkamalikhain
Kalkulus na diperensiyal

Ang **tingiring tayahan**, **kalkulus na diperensiyal** o **kalkulus na pampagkakaiba** (Ingles: ***differential calculus***) ay isang sangay ng kalkulus. Ito ang proseso ng pagtuklas sa antas ng pagbabago ng isang baryable (pabagu-bago) na inihahambing sa isa pang baryable, sa pamamagitan ng mga tungkulin. Isa itong paraan upang malaman kung paano nagbabago ang isang hugis magmula sa isang tuldok (punto) papunta sa kasunod nito, na hindi nangangailangan na hatiin ang hugis upang maging isang bilang na walang hanggang bilang ng mga piraso. Nilikha at pinaunlad ito noong mga dekada ng 1670 at ng 1680 nina Isaac Newton at Gottfried Leibniz.

## Tingnan din 
* Kalkulus na integral

## Mga sanggunian 
Kategorya:Calculus
Pisikang atomiko

Ang **pisikang atomiko** o **pisikang pang-atomo** (Ingles: ***atomic physics***) ay ang teoriya sa kayarian at komposisyon ng mga atom. Ang kayarian ng mga atom ay may pananagutan sa kung paano nagkakahitsura ang lahat ng mga bagay at kung paano kumikilos o umaasal ang mga bagay. Bilang larangan ng pisika, ang pisikang atomiko ang nag-aaral ng mga atom bilang isang nakabukod na sistema ng mga elektron at ng isang atomikong nukleyus. Pangunahin itong nakatuon sa kaayusan ng mga elektron na nakapaligid sa nukleyus at ang mga prosesong nakapagdurulot ng pagbabago sa mga kaayusang ito. Kabilang dito ang mga iyono (*ion*) pati na mga neyutral na atom at, maliban na lamang kung binanggit na taliwas dito, para sa mga layunin ng talakayang ito, dapat na ituring na ang katagang *atom* ay kinasasamahan ng mga iyono.

Ang katagang *pisikang atomiko* ay kadalasang may kaugnayan sa lakas nukleyar at mga bombang nukleyar, dahil sa masingkahulugang pagamit ng *atomiko* at *nukleyar* sa pamantayang Ingles. Subalit, pinaghihiwalay ng mga pisiko (mga pisista) ang pisikang atomiko at ang pisikang nukleyar. Ang pisikang atomiko ay hinaharap ang atom bilang isang sistema na binubuo ng isang nukleyus at mga elektron; habang ang pisikang nukleyar ay nag-iisang sumasaalang-alang lamang sa mga atomikong nukleyus.

Katulad ng maraming iba pang mga larangang pang-agham, ang mahigpit na pagbubukud-bukod ay maaaring maging napaka panghaka-haka, at ang pisikang atomiko ay kadalasang isinaalang-alang sa loob ng mas malawak na diwa ng *pisikang pang-atom, pangmolekula, at optikal*. Ang mga pangkat ng mga mananaliksik sa larangan ng pisika ay karaniwang napaka inililihim (nasa kaurian ng paglilihim).

## Mga sanggunian
Kategorya:Pisikang nukleyar
Kategorya:Mekanikang quantum
Kategorya:Kimikang pisikal
Kampanyang pangmilitar

Sa mga agham na pangmilitar, ang katagang **kampanyang pangmilitar** (Ingles: ***military campaign***) ay mailalapat sa plano ng estratehiyang pangmilitar na pangmalawakan, pangmatagalan, at makahulugan o makabuluhan nagsasama ng isang serye ng magkakaugnay na mga operasyong pangmilitar o mga pakikihamok o pakikilaban na bumubuo ng isang namumukod na bahagi ng isang mas malaking hidwaan na kadalasang tinatawag na digmaan.  Hinango ang kataga magmula sa kapatagan ng  Campania, isang lugar na ginagamit ng mga hukbong katihan ng Republikang Romano para magsagaw ng taunang mga operasyon na pangpanahon ng digmaan.

## Kahulugan
Nagpapahiwatig ang kampanyang pangmilitar ng panahon kung kailan ang isang puwersang pangmilitar ay nagsasagawa ng mga operasyong pangkombat sa loob ng isang ibinigay na pook. Ang pook ay tinatawag na pook ng operasyon. Maaaring isakatuparan ang isang kampanyang pangmilitar sa pamamagitan ng isang nag-iisang serbisyong armado o kaya sa pamamagitan ng isang pinagsanib na mga kampanyang pangserbisyo na isinasagawa ng mga puwersang panlupa, pandagat, panghimpapawid, *cyber*, at pangkalawakan.

## Layunin
Ang layunin ng kampanyang pangmilitar ay ang makapagkamit ng isang partikular na minimithing kalutasan ng isang hidwaang pangmilitar; ang kalutasang ito ang layuning pang-estratehiya ng kampanyang ito.  Kabilang sa mga sagabal sa kampanyang pangmilitar ang mga napagkukunan ng tauhan at kagamitan, heograpiya, at/o klima o taya ng panahon.  Ang kampanya ay sinusukat na nakaukol sa teknolohiyang ginamit ng mga taong nasa pakikidigma upang makamtan ang mga layunin.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga kampanyang pangmilitar
Kategorya:Mga operasyong pangmilitar
Etikang pangmilitar

Ang **etikang pangmilitar** (Ingles: ***military ethics***) ay nilayon na makapagbigay ng gabay sa mga kasapi ng sandatahang lakas upang makakilos sa isang gawi sumasang-ayon sa mga pangangailangan ng pakikihamok o pakikipaglaban at pag-oorganisang pangmilitar  Habang ang teoriya ng digmaang makatwiran ay pangkalahatang tinatanaw upang makapagtakda ng mga gawi na panlikuran ng mga pagtatalo o pagdedebateng pangmoralidad, ang mga bansa ay mayroong mas tiyak na mga paraan ng pagtataguyod ng mga prinsipyong ito na pang-etika.

Kabilang sa pangmilitar na etika ang maramihang mga kabahaging pook, kasama na ang sumusunod, sa piling ng iba pa:
:*ano ba, kung mayroon man, ang dapat na maging mga batas ng digmaan
:*pangangatwiran para sa pagsisimula ng paggamit ng puwersang militar
:*mga kapasyahan hinggil sa kung sino ba ang maaaring puntriyahin sa pakikidigma
:*mga pagpapasya hinggil sa pagpili ng mga sandata, at anong mga epektong kolateral ang idurulot ng ganiyang mga sandata
:*mga pamantayan sa pamamahala ng mga bihag na militar
:*mga paraan ng pagharap sa mga paglabag sa mga batas ng digmaan 

## Tingnan din
*Mga kumbensiyon ng Hinebra
*Mga prinsipyo ng Nuremberg

## Mga sanggunian
Kategorya:Etika
Kategorya:Militar
Araling Ruso

Ang **Araling Ruso** (Ingles: ***Russian studies***) ay isang larangan ng pag-aaral na unang umunlad noong Digmaang Malamig. Isa itong larangang interdisiplinaryo na lumalagos sa mga pag-aaral ng kasaysayan at wika. Malapit ang pagkakaugnay nito sa araling Sobyet at Komunista.

## Tingnan din
*Araling Sobyet at Komunista
*Islabistiks at Araling Islabiko
*Kremlinolohiya at Sobyetolohiya
*Kulturang Ruso
*Wikang Ruso
*Araling pampook

## Kawing panlabas 
* *St. Olaf College - Russian Studies* 

Kategorya:Araling pampook
Kategorya:Wikang Ruso
Kategorya:Kultura ng Rusya
Araling Ruso
Agham na pangmilitar

thumb|
Ang **agham na pangmilitar** (Ingles: ***military science***) ay ang pagsasalin ng pambansang patakaran na pampagtatanggol upang makalikha ng kakayahang pangmilitar sa pamamagitan ng pagkakaroon ng mga tauhang katulad ng mga siyentipikong pangmilitar, kasama na ang mga teorista, mga mananaliksik, mga siyentipikong pang-eksperimento, mga siyentipikong naglalapat, mga tagapagdisenyo, mga inhinyero, mga teknisyang nagsusulit, at mga tauhang militar na may pananagutan sa pagpoprototipo. Sa pagsasagawa nito, naglalayon ang **siyensiyang pangmilitar** na maunawaan ang patakaran kung anong mga kasanayang pangmilitar ang kinakailangan, na sa pamamagitan ng pagkakaroon ng mga diwang pangmilitar at mga kaparaanang pangmilitar ay makakagamit ng mga teknolohiyang pangmilitar, mga sistema ng sandatang pangmilitar, at iba pang kagamitang pangmilitar upang makagawa ng kinakailangang kakayahang pangmilitar.

Kinasasangkutan ang agham na pangmilitar ng paglikha ng mga teoriya, mga konsepto, mga metodo at mga sistemang mailalapat o magagamit sa mga tungkulin at mga gawain ng mga sandatahang lakas, na karaniwang isinasagawa upang mapataas ang pangkalahatang kakayahang pangmilitar sa pamamagitan ng pagpapataas ng kahusayan, pagkamabisa at kapayakan ng masalimuot na mga diwa, mga kaparaanan, at mga sistemang ginagamit sa mga operasyong pangmilitar sa panahon ng kapayapaan at habang mayroong digmaan. Ang agham na pangmilitar ay ang pamamaraan kung saan nagkakamit ang tauhang militar ng teknolohiyang pangmilitar, mga sandata, kagamitan at kasanayan upang kasiya-siyang makapagbigay ng kakayahang pangmilitar ayon sa pangangailangan ng pambansang patakaran sa pagtatanggol upang makapagkamit ng tiyak na mga layuning pang-estratehiya. Ginagamit din ang agham na pangmilitar upang makapagtatag ng kakayahang pangkaaway bilang bahagi ng intelihensiiyang teknikal.

Sa kasaysayang pangmilitar, ang agham na pangmilitar ay ginamit noong panahon ng Rebolusyong Pang-industriya bilang isang pangkalahatang kataga na tumutukoy sa lahat ng mga bagay-bagay na may kaugnayan sa teoriyang pangmilitar at paglalapat ng teknolohiya bilang isang nag-iisang disiplinang pang-akademiya, kasama na ang pagpapadala at paghirang ng mga tropa sa panahon ng kapayapaan o kaya ng digmaan.

Sa edukasyong pangmilitar, ang agham na pangmilitar ay kadalasang ginagamit na pangalan o katawagan sa kagawaran na nasa loob ng institusyon ng edukasyon na nangangasiwa sa edukasyon ng kandidato sa pagiging opisyal ng militar. Subalit, ang edukasyong ito ay karaniwang tumutuon sa pagsasanay sa pagkapinuno ng opisyal at saligang kabatiran hinggil sa paggamit ng mga teoriya, mga konsepto, mga metodo at mga sistemang pangmilitar; at ang mga mga nagsipagtapos ng pag-aaral ay hindi mga siyentipikong militar kapag nakumpleto na ang mga pag-aaral, sa halip sila ay mga nakababatang mga opisyal na pangmilitar.

## Tingnan din
*Teknolohiyang pangmilitar

## Mga sanggunian
Kategorya:Agham na pangmilitar
Paranthropus

Ang ***Paranthropus*** (mula sa Griyego παρα, Para "sa tabi ng"; άνθρωπος, *ánthropos* "tao"), ay isang ekstintong genus ng hominin. Ito ay kilala rin bilang **matipunong mga australopithecine**. Sila ay mga bipedal na hominin na malamang nagebolb mula sa mga balingkinitang mga australopithecine na hominid na Australopithecus noong mga 2.7 milyong taong nakakalipas.
Ardipithecus

Ang ***Ardipithecus*** ay isang fossil ng hominine. Dalawang species ang inilarawan sa panitikan: ang *A. ramidus* na umiral noong mga 4.4 milyong taon ang nakakalipas sa panahon ng maagang Plioseno, at *A. kadabba* na umiral noong humigit-kumulang 5.6 milyong taon nakakalipas noong panahong Mioseno.

Ang unang mga fossil ng *A. ramidus* ay natuklasan noong 1992-1993&nbsp;ng isang pangkat ng mananaliksik na pinangunahan ni Tim White. Ito ay binubuo ng mga 17 pragmento kabilang ang bungo, panga, mga ngipin at mga buto ng braso na natuklasan sa Depresyong Afar sa ilog lambak na Gitnang Awash ng Ethiopia. Ang marami pang mga pragmento nito ay natuklasan noong 1994 na katumbas ng 45% ng buong kalansay. Ito ay unang inilarawan bilang species ng *Australopithecus* ngunit kalaunang tinawag ng pangkat ni White sa ilalim ng isang bagong henus na *Ardipithecus*. Sa pagitan ng 1999 at 2003, natuklasan ng multidisiplinaryong pangkat na pinangunahan ni Sileshi Semaw  ang mga buto at mga ngipin ng siyan na indibidwal na A. ramidus sa  As Duma sa Kanluraning Marhin ng Gona ng Rehiyong Afar ng Ethiopia. The fossils were dated to between 4.35 and 4.45 million years old.

Ang *Ardipithecus ramidus* ay nag-aangkin ng isang maliit na utak na may sukat sa pagitan ng  300 at 350&nbsp;cm3. Ito ay kasing sukat ng modernong bonobo o babaeng karaniwang chimpanzee ngunit higit na mas maliit na utak kesa sa utak ng mga australopithecine tulad ni Lucy (~400 hanggang 550&nbsp;cm3) at tinatayang 20% ng sukat ng utak ng modernong tao. Tulad ng mga karaniwang chimpanzee, ang A. ramidus ay mas higit na prognatiko kesa sa mga modernong tao. Tulad ng karamihan ng mga hominid ngunit hindi tulad ng lahat ng mga nakaraang kinilalang mga hominin, ito ay nag-aangkin ng sumusunggab na hallux o malaking daliri ng paa na umangkop para sa lokomosyon sa mga puno. Hindi pa nakukumpirma kung gaanong kadami ng ibang mga katangian ng kalansay nito ang sumasalamin sa pag-aangkop sa bipedalismo sa lupain. Tulad ng ibang mga hominin, ang Ardipithecus ay nag-aangkin ng nabawasang ngiping canine.

Noong Oktubre 1, 2009, pormal na inanunsiyo ng mga paleontologo ang pagkakatuklas ng relatibong kumpletong fossil na kalansay ng A. ramidus na unang nahukay noong 1994. Ang fossil ang mga labi ng isang may maliit na utak na 50&nbsp;kg babaeng tinawag na Ardi na kinabibilangan ng karamihan ng bungo at mga ngipin gayundin ng pelvis, mga kamay at mga paa. Si Ardi ay tinawag na isang potensiyal na ninuno ng mga tao na nahuhulog sa pagitan ng isang hindi pa alam na species na karaniwang ninuno ng mga chimpanzee at tao at ni Lucy na kabilang sa henus na Australopithecus. Ang species ni Ardi ay maaaring nagpalitaw sa Australopithecus. Siya ay pinaniniwalaang nabuhay noong mga 5.6 milyong taong nakakalipas.
## Mga sanggunian
Kategorya:Hominini
Sikolohiyang pampagkakaiba

Ang **sikolohiyang diperensiyal** o **sikolohiyang pangpagkakaiba** (Ingles: ***differential psychology***) ay ang pag-aaral ng  mga paraan kung saan nagkakaiba-iba ang mga ugali ng bawat isang tao. Naibubukod ito mula sa iba pang mga aspeto ng sikolohiya dahil sa bagaman ang sikolohiya ay isang pag-aaral ng mga indibiduwal, ang makabagong mga sikologo ay kadalasang nag-aaral ng mga pangkat o pambiyolohiyang mga saligan ng pagtalos (kognisyon).

Bilang halimbawa, sa pagsusuri ng katalaban ng isang bagong terapiya, ang karaniwang pagganap ng terapiya sa isang pangkat ng paglulunas ay maaaring ihambing sa karaniwang katalaban ng isang plasebo (o ng isang bantog na terapiya) na nasa isang pangalawang pangkat na pantaban. Sa ganitong diwa, ang mga pagkakaiba sa pagitan ng mga indibiduwal sa kanilang pagtugon o reaksiyon sa mga pamamahala ng eksperimento at pagtaban ay talagang itinuturing bilang mga kamalian sa halip na bilang isang nakakatawag ng pansin na kababalaghan o penomenang pag-aaralan.

Ito ay dahil sa ang pananaliksik na pangsikolohiya ay nakasalalay sa mga pantaban o mga kontrol na pang-estadistika na nabigyang kahulugan lamang sa mga pangkat ng mga tao. Ang mga sikologo na pangpagkakaiba ng indibiduwal ay karaniwang nagpapahayag ng kanilang pagpansin sa mga indibiduwal habang nag-aaral ng mga pangkat sa pamamagitan ng paghahanap ng mga dimensiyong pinagsasaluhan ng lahat ng mga indibiduwal subalit ikinabubukod o ipinagkakaiba ng mga indibiduwal.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga sangay ng sikolohiya
Agham na panghukbong pangdagat

Ang **agham na panghukbong-dagat** (Ingles: ***naval science***) ay isang kurso o agham na pinag-aaralan ng mga estudyanteng nais kumuha ng degring Batsilyer sa Agham na Panghukbong-dagat (*Bachelor of Naval Science*) bilang paghahanda upang makapagsilbi bilang mga nakakumisyong opisyal sa hukbong pangdagat at hukbong marino, bagaman hindi ito nangangahulugan na pagka nakatapos na sa kurso ay magiging kabahagi na sila sa nakareserbang mga opisyal na panghukbong pangdagat.

Kabilang sa mga paksang pinag-aaralan sa kursong ito ang mga klase na panglaboratoryo, pang-oryentasyon (pagpapakilala ng kurso), inhinyeriyang panghukbong-dagat, mga sistemang pangsandata, lakas na pangdagat, nabigasyon (paglilibot na pangdagat), operasyong pangdagat, ebolusyon ng digmaang pangdagat, pamamahala na pang-organisasyon, pakikidigmang pang-ampibyan, pamumuno sa hukbong marino, at pamumuno at etika.

## Mga sanggunian
Kategorya:Edukasyon
Kategorya:Militar
Taktikang pandagat

Ang mga **taktikang nabal** o mga **taktikang pangdagat** (Ingles: ***naval tactics***) ay isang mapagtipong pangalan ng mga paraan ng pagharap at paggapi sa isang kalabang barko o pulutong ng mga sasakyang pangdagat na nakikipaglaban sa karagatan habang nagaganap ang isang digmaang pandagat. Ito ang katumbas ng taktikang pangmilitar na nagaganap sa lupa.

Ang mga taktikang pangdagat ay kaiba mula sa estratehiyang pangdagat (estratehiyang nabal). Nakatuon ang taktikang pangdagat sa mga galaw na ipinapagawa ng isang komander, na karaniwang nasa pagkakaroon ng isang kaaway. Nakatuon naman ang estratehiyang pangdagat sa pangkalahatang estratehiya para sa pagkakamit ng tagumpay at sa malalaking mga paggalaw na kinakamit ng isang komandante at ng komander ang kapakinabangan ng pakikipag-away habang nasa isang lugar na akma at marapat para sa kaniyang sarili.

## Mga sanggunian
Kategorya:Militar
Arkitekturang nabal

Ang **arkitekturang panghukbong pangdagat** o **arkitekturang nabal** (Ingles: ***naval architecture***) ay isang disiplinang pang-inhinyeriya na nakikibahagi sa pagdidisenyo, pagbubuo, pagpapanatili at pagpapaandar ng mga sasakyang pangdagat at mga kayariang pangdagat.  Kasangkot sa arkitekturang panghukbong-dagat ang saligan at inilalapat na pananaliksik, disenyo, pagpapaunlad, pagsusuri ng mga disenyo at ng mga kalkulasyon sa kabuoan ng buhay ng isang sasakyang pangkaragatan. Kabilang dito ang mga pangunahing gawain sa preliminaryo (paunang) disenyo ng sasakyan, ang detalyadong disenyo nito, pagbubuo, mga pagsubok habang pinaglalayag sa dagat, pagpapaandar at pagpapanatili, paglulunsad at paggagarahe ng sasakyan. Ang pagtutuos o kalkulasyon ng disenyo ng barko ay kailangan din para sa mga bapor na binabago o kinukumpuni (sa pamamagitan ng pagpapalit o kumbersiyon, muling pagbubuo, pagsasamakabago o modernisasyon, o pag-aayos ng sira). Kasangkot din sa arkitekturang nabal ang pormulasyon o paggawa ng mga regulasyong pangkaligtasan at mga patakaran sa pagtaban ng sira o pinsala, at ang pagpayag at pagbibigay ng katibayan (sertipikasyon) sa mga disenyong pambarko upang makaabot sa mga pangangailangang makabatas at hindi makabatas. Ang pangunahing mga elemento ng arkitekurang nabal ay kinabibilangan ng hidrostatiks, hidrodinamiks, inhinyeriyang estruktural (inhinyeriyang pangkayarian), at konstruksiyon ng barko (pagbubuo ng bapor).

## Mga sanggunian
Kategorya:Inhenyeriya
Katarungang pangkrimen

thumb|right|Isang halimbawa ng diyagrama ng mga hakbang sa isang sistema ng katarungang pangkrimen na mailalapat sa isang tao na nasa wastong gulang.

Ang **katarungang pangkrimen**, **hustisyang kriminal**, **hustisyang pangkrimen** o **katarungang pangkabuhungan** (Ingles: ***criminal justice***) ay ang sistema ng pagsasagawa, pagsasakatuparan at mga institusyon ng mga pamahalaan na nakatuon sa pagtataguyod ng kontrol na panglipunan, pagpigil at paghupay ng krimen, o pagtatakda ng kaparusahan sa mga tao na lumalabag sa mga batas sa pamamagitan ng mga multa o parusang pangkrimen at pagpupunyaging pangrehabilitasyon (pagpapabagong pang-ugali). Ang mga pinaratangan ng krimen ay mayroong mga proteksiyon laban sa pang-aabuso ng mga kapangyarihang pangpagsisiyasat at pangpag-uusig.

Kategorya:Katarungan
Kategorya:Krimen
Kalinisang pambibig

Ang **kalinisang pangngipin** (Ingles: ***dental hygiene***), o sa malawak na katawagan ay **kalinisang pambibig** (Ingles: ***oral hygiene***), ay ang gawain ng pangangalaga at pagpapanatili sa kalinisan ng bibig at ngipin upang maiwasan ang mga suliraning pangngipin at pambibig, na pinaka karaniwan ang mga butas o biyak sa ngipin, pamamaga ng gilagid, at masamang amoy ng hininga. Mayroon ding mga kalagayan ng patolohiyang pambibig kung saan kailangan ang mabuting paglilinis ng bibig upang gumaling at rehenarasyon ng mga tisyung nasa bibig. Ang mga kalagayang ito ay kinabibilangan ng pamamaga ng gilagid (*gingivitis*), periodontitis, at traumang pangngipin, na katulad ng subluksasyon, mga bukol sa bibig,  at ang panahon pagkaraan ng pagbunot (ekstrasiyon) ng ngiping tinatawag na "ngipin ng karunungan" (*wisdom tooth*).

## Mga sanggunian
Kategorya:Kalinisan
Kategorya:Kalusugan
Inhinyeriyang pangkaragatan

Ang **inhinyeriyang pangmarina** (Ingles: ***marine engineering***) ay tumutukoy sa inhinyeriya na may kaugnayan sa mga bangka, mga barko, platapormang pangkrudo (nasa dagat at malayo sa dalampasigan) at iba pang mga sasakyang pangdagat. Bilang isang larangan, ang inhinyeriyang pangmarina o **inhinyeriyang pangdagat** ay ang disiplina na naglalapat o gumagamit ng mga agham na pang-inhinyeriya, na karamihan ay may kaugnayan sa inhinyeriyang mekanikal at inhinyeriyang pangkuryente (inhinyeriyang elektrikal), hanggang sa paglikha, pagpapaunlad, pagdidisenyo, pagpapaandar, at pagpapanatili ng propulsiyon at mga sistemang nakalulan sa isang sasakyang pantubig; katulad halimbawa ng mga planta ng kuryente at ng propulsiyon, makinarya, mga tubo, sistema ng awtomasyon at kontrol, at iba pa, na para sa anumang mga uri ng sasakyang pangkaragatan, kabilang na ang mga barkong pang-ibabaw ng tubig at mga submarino. May kaugnayan ang inhiyeriyang pangmarina sa propulsiyong pangdagat, silid na pangmakina, kagawaran ng inhinyeriya ng barko, opisyal ng inhinyeriya ng bapor, at arkitekturang pangmarina.

## Mga sanggunian
Kategorya:Inhenyeriya
Arkitekturang pangmarina

Ang **arkitekturang pangmarina** (Ingles: ***marine architecture***) ay ang pagdidisenyo ng mga kayarian na sumusuporta sa mga barkong pangtransportasyon (naglululan ng mga tao), pampangingisda, pampamamahala ng dalampasigan o iba pang mga gawaing pangmarina (pangkaragatan). Kabilang sa mga kayariang ito ang mga daungan, parola, mga marina (pambarko) (mga bakurang pangpaggagarahe ng mga maliliit na sasakyang pantubig) at mga bakurang pambarko.

Arkitekturang pangmarina
Kategorya:Tubig at kapaligiran
Antropolohiyang pangsikolohiya

Ang **antropolohiyang pangsikolohiya** (Ingles: ***psychological anthropology***) ay isang kabahaging larangan na interdisiplinaryo na nagsasagawa ng pag-aaral ng mga prosesong pangkultura at pang-isipan.  Ang kabahaging larangang ito ay nakatuon sa mga paraan kung saan ang pag-unlad at enkulturasyon ng mga tao na nasa loob ng isang partikular na pangkat ng pangkultura (na mayroong sariling kasaysayan, wika, mga gawain, at mga kategoryang pangdiwa) ay nahuhubog ng mga proseso ng pantaong pagtalos, damdamin, persepsiyon, motibasyon, at kalusugang pang-isipan. Sinusuri rin nito ang kung paanong ang pagkaunawa ng kognisyon, emosyon, motibasyon, at kahalintulad na mga prosesong pangsikolohiya ay nakapagpapabatid (nakapagbibigay ng kabatiran) o nakakasagabal sa mga modelo ng mga prosesong pangkultura at panglipunan o pakikipagkapuwa. Bawat isang paaralan na nasa loob ng antropolohiyang pangsikolohiya ay mayroon pansarili nitong paraan ng pagharap.

## Mga sanggunian
Kategorya:Sikolohiya
Kategorya:Antropolohiya
Force majeure

Ang ***force majeure*** /fors ma·zhúr/ (hango sa Pranses "nakahihigit na puwersa") ay karaniwang takda sa mga kontrata na nagpapawala ng pananagutang legal o obligasyon sa mga nagkasundong panig kung saka-sakaling may mangyaring kaganapang hindi nila kontrolado, gaya ng digmaan, welga, kaguluhan, krimen, o isang kaganapan na kung ituring ay *gawa ng Diyos* (tulad ng bagyo, baha, lindol, pagsabog ng bulkan, atbp.), na humahadlang sa mga panig na isakatuparan ang mga obligasyon na nakasaad sa kontrata. Sa katunayan, karamihan sa mga takdang *force majeure* ay di-nagpapawalang pananagutan sa panig sa pagtupad ng kontrata, bagkus pansamantala lamang itong ipinagpapaliban habang nagaganap pa ang force majeure.

## Mga sanggunian
Kategorya:Batas
Tratado

Ang **tratado** (Ingles: *treatise*) ay isang pormal at masistemang nakasulat na diskurso hinggil sa ilang kaalaman o paksa, na sa pangkalahatan ay mas mahaba at sa paraang mas malalim kaysa sa isang sanaysay. Mas nakatuon ito sa pag-iimbistiga o paglalantad ng mga prinsipyo ng paksa.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga aklat na pang-agham
Kategorya:Panitikang pampilosopiya
Kategorya:Kasaysayang pang-arkitektura
Robert Recorde

Si **Robert Recorde** (*ca.* 1512 &ndash; 1558) ay isang Welsh na manggagamot at matematiko. Siya ang nagpakilala ng panandang "katumbas" o *"equals" sign* (=), at pati na ang mga panandang "pandagdag" o *"plus" sign* (+) noong 1557.

Kategorya:Mga matematikong Britaniko
Kapuluang Cook

Ang **Kapuluang Cook** ay isang pangkat ng mga pulo na nasa silangang Pasipiko. Binubuo nila ang isang nagsasariling estado, subalit mayroong malakas na pakikipag-ugnayan sa Bagong Selanda. Ang 15 maliliit na mga pulo ay mayroong kabuuang kalatagan ng lupain na may sukat na 240 kilometro kuwadrado. Tinatayang 18,000 katao ang naninirahan sa mga pulo, na ang karamihan ay nagmula sa turismo. Ang pinakamalaking pulo na Rarotonga ay naglalaman ng Avarua, ang kabisera ng teritoryo.

Ang bansa ay mayroon din isang namumukod na wikang Polinesyo na nakikilala bilang Maori ng Kapuluang Cook, na malapit ang pagkakaugnay sa wikang Maori ng Bagong Selanda at sa wikang Tahitiano.

## Mga bayan
### Avarua
Ang **Avarua** (nanganaghulugan bilang "Dalawang Daungan" sa Māori na Kapuluang Cook) ay isang bayan at distrito sa hilaga ng isla ng Rarotonga, at ang kabisera ng Kapuluang Cook.

Pinagsisilbihan ang bayan ng Pandaigdigang Paliparan ng Rarotonga (IATA Airport Code: RAR) at Daungan ng Avatiu.

Ang populasyon ng Distrito ng Avarua ay 4,906 (senso noong 2016).

## Mga sanggunian
Kategorya:Kapuluang Cook
Kategorya:Mga estadong kaugay ng New Zealand
Boryo

Ang **Bohrium** o **Boryo** ay isang elementong pangkimika na mayroong simbolong **Bh** at atomikong bilang na 107 (nasa posisyong 107 sa talahanayang peryodiko, at ito ang pinaka mabigat na kasapi sa pangkat na 7 (VIIB). Isa itong elementong sintetiko na ang pinaka matatag na nakikilalang isotopo na 270Bh, ay mayroong kalahating buhay na 61 mga segundo. Natiyak ng mga eksperimentong pangkimika na ang mahuhulang posisyon ng bohrium ay mayroon mas mabigat na homologo sa rhenium na nagkakaroon ng pormasyon o pagkakabuo ng isang matatag na katayuan ng oksidasyon na +7. Pinangalanan ang bohrium magmula kay Niels Bohr.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga elementong kimikal