open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cytoskeleton

[thumb|300px|Cytoskeleton ng isang selulang [eukaryotiko. Ang mga actin filament ay pinapakita sa pula, ang mga microtubule sa berde at nuclei ng selula sa asul.]]
Ang **cytoskeleton** ay isang "scaffolding"(platapormang ginagamit na pangsuporta) o "skeleton"(kalansay) na matatagpuan sa loob ng cytoplasmo ng selula at gawa sa protina. Ang cytoskeleton ay makikita sa lahat ng mga selula. Ito ay may mga istrakturang gaya ng flagella, cilia at lamellipodia at gumagampan ng tungkulin sa parehong paghahatid sa loob ng selula (gaya ng paggalaw ng mga besikulo at organulo) at paghahati ng selula.

Kategorya:Biyolohiya ng selula
Perikles

thumb|right

Si **Pericles** o **Perikles** (ca. 495–429 BK), Griyego: , na nangangahulugang "*napapalibutan ng luwalhati*" ay isang tanyag at maimpluhong politiko.  Isa rin siyang orador, at heneral ng Atenas.  Namuhay siya sa pagitan ng mga digmaang Persa *(Persian)* at Peloponesyano.  Ninuno niya, sa pamamagitan ng kanyang ina, ang pamilyang Alcmaeonidae.

Malaki ang impluwensiya ni Pericles sa lipunang Atenyano.  Inilarawan siya ni Thucydides, na kanyang kasabayan, bilang "ang unang mamamayan ng Atenas".  Ginawa ni Pericles ang Ligang Deliano upang maging isang imperyo Atenyano at pinamunuan ang kanyang mga kamamamayan noong unang dalawang mga taon ng Digmaang Pelopensiyano.  Ang kapanahunang kung kailan pinamunuan niya ang Atenas, humigit-kumulang magmula 461 hanggang 429 BK, ay tinatawag kung minsan bilang ang "Panahon ni Pericles," bagaman ang kapanahunan ay maaaring magsama ng panahon mas maaga katulad ng Mga Digmaang Persa *(Persian)*, o mas huli katulad ng kasunod na daantaon.

Pagkalipas ng edad 25 anyos ni Pericles, nagtaguyod siya ng isang pangunahing produksiyong dramatiko para sa pestibal ni Dionysus, at inaliw din niya ang buong lungsod.  Nag-asawa rin si Pericles at nagkaroon ng dalawang mga anak na lalaki.  Hindi nalalaman kung ano ang pangalan ng kanyang asawa.  Pagkaraan ng isang dekada, nagsimulang magustuhan si Pericles ng mga tao, at nadagdagan pa ang pagkagusto sa kanya ng mga ito.  Sumali siya sa politikong si Ephialtes.  Inalis nina Pericles at Ephialtes ang mga kapangyarihan ng mga maharlika at pagkaraan niyon ay nagkaroon ng mga kinahinatnan.  Dahil sa kanilang ginawa, ang kakampi ni Pericles na si Ephialtes ay dumaan sa isang asasinasyon.

Pinasulong ni Pericles ang sining at panitikan.  Ito ang pangunahing dahilan kung bakit may reputasyon ang Atenas bilang sentro ng edukasyon at kultura noong panahon ng mundo ng sinaunang Gresya.  Sinimulan ni Pericles ang isang maambisyosong proyekto na nagtayo ng karamihan sa nananatili pang mga estruktura na nasa Akropolis (kabilang ang Parthenon).  Ang proyektong ito ang lalo pang nagpaganda sa lungsod.  Ipinakita rin ng proyekto ang luwalhati ng lungsod, at nagbigay ng trabaho para sa mga tao. Bilang dagdag pa, nilinang ni Pericles ang demokrasyang Atenyano hanggang isang pagkakataon kung kaya't tinawag siya ng mga kritiko o mga tagapagsuri bilang isang populista.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga Griyego
Prostodontiks

Ang **Prostodontiks** (Ingles: *Prosthodontics*) o **Prostodontolohiya** (Ingles: *Prosthodontology*), kilala rin bilang **prostetiks na dental**, **prostetiks na pangngipin** o **dentistriyang prostetiko**, ay isa sa siyam na espesyalidad na pangngipin na kinikilala ng Amerikanong Dental na Asosasyon, Royal na Kolehiyo ng mga Dentista ng Canada, at Royal na Awstralasyanong Kolehiyo ng mga Siruhanong Dental.  Ang prostodontiks ay ang espesyalidad na pangngipin na tumutukoy sa diyagnosis, plano ng paggagamot, rehabilitasyon at pagpapanatili ng tungkuling *oral* o pangbibig, ginhawa, kaanyuan at kalusugan ng mga pasyente na may mga kundisyon o kalagayang klinikal na may kaugnayan sa nawawala o kulang na mga ngipin at/o pambibig at maksilopasyal (pangbuto sa pang-itaas na panga at pangmukha) na mga tisyu na ginagamit ang biyokompatible (kasundong pangbiyolohiya) na mga kapalit.  Palaging inaantas o inihahanay ng Forbes ang mga **prostodontista** bilang nasa ika-anim at ika-pitong puwesto sa loob ng mga hanapbuhay na pinakakompetitibo at may pinakamataas na sahod.

Ayon sa Amerikanong Kolehiyo ng mga Prostodontista, ang prostodontista ay isang dentistang:
# Espesyalista sa estetikong (kosmetiko) restorasyon at pagpapalit ng mga ngipin.
# Tumatanggap ng tatlo hanggang apat na mga taon ng karagdagang pagsasanay pagkaraan ng pag-aaral ng dentistriya.
# Nagbabalik ng optimo o pinakamaiging anyo at tungkulin ng ngiti.  Ang lahat ng pagpaplano ng pagbibigay ng lunas at restorasyon ng mga implanta, kapansanan ng hugpungang temporomandibular, at rehabilitasyon ng oklusyon (pagsasara) na may prostesis ay nakapaloob sa larangan ng prostodontiks.

## Mga sanggunian
Kategorya:Dentistriya
Kategorya:Prostodontolohiya
Siklo ng selula

[300px|right|thumb|Bawat yugto ng siklo ng selula ay humahati sa mga [kromosoma sa isang nucleus ng selula.]]
Ang **siklo ng selula** (Ingles: *cell cycle* o *cell-division cycle*) ang sunod sunod na mga pangyayaring nangyayari sa isang selula na tumutungo sa paghahati nito at pagkokopya sa sarili(duplication o replication). Sa mga selulang walang nucleus ng selula, ang siklo ng selula ay nangyayari sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na binaryong fission. Sa mga selulang may nucleus gaya ng mga eukaryotes, ang siklo ng selula ay maaaring hatiin sa tatlong yugto: 
*interphase: kung saan ang selula ay lumalago, nagtitipin ng mga nutriento na kailangan para sa mitosis at pagkopya ng sarili nitong DNA
*yugtong mitosis: kung saan sa prosesong ito ang mga selula ay humahati sa sarili nito sa dalawang walang katulad na mga selulang tinatawag na mga "anak na selula"(daughter cells)
*cytokensis: ang huling yugto kung saan ang mga bagong selula ay kumpletong nahahati. 
Ang siklong paghahati ng selula ay isang mahalagang proseso kung saan ang isang napunlay na itlog ay umuunlad sa isang matandang organismo gayundin ang proseso kung saan ang buhok, balat, selula ng dugo at ilang mga panloob na organo ng tao ay nababago. 
## Mga yugto
thumb|Skematiko ng siklo ng selula. panlabas na singsing(ring): I = Interphase, M = Mitosis; panloob na singsing: M = Mitosis, G1 = Gap 1, G2 = Gap 2, S = Sintesis; wala sa singsing: G0 = Gap 0/Pagpapahinga.
Ang siklo ng selula ay binubuo ng apat na walang mga katulad na yugto: yugtong G1, yugtong S(biosintesis), yugtong G2(na pinagsamang tinatawag na interphase), yugtong M(mitosis). Ang yugtong M ay mismong binubuo ng dalawang mahigpit na magkadugtong na mga proseso: ang mitosis kung saan ang mga kromosoma ng selula ay nahahati sa pagitan ng dalawang mga anak na selula at cytokinesis kung saan ang cytoplasmo ng selula ay nahahati sa kalahati na bumubuo ng mga walang katulad na selula. Ang pagpapagana ng bawat yugto ay nakabatay sa tamang progresyon at pagkumpleto ng nakaraang yugto. Ang mga selulang temporaryong o pabaliktad na huminto sa paghahati ay sinasabing pumasok sa estadong quiescence(hindi aktibo) na tinatawag na yugtong G0. 

Pagkatapos ng paghahati ng selula, ang bawat mga anak na selula(daugther cells) ay magsisimula ng interphase ng bagong siklo. Bagaman ang iba't ibang mga yugto ng interphase ay hindi karaniwang makikita ang pagkakaibang morpolikal, ang bawat yugto ng siklo ng selula ay may walang katulad na hanay ng mga ginawang espesyal na mga prosesong biokemikal na naghahanda sa celula sa pagsisimula ng paghahati ng selula.

Kategorya:Biyolohiya ng selula
*
Populismo

thumb|left|Sa retorika nito ng "ang 99%" (ang mga tao) laban sa "1%" (ang piling tao), ang kilusang internasyonal na Occupy ay isang halimbawa ng isang kilusang sosyalista.
thumb|Tulad ng tinukoy ng Nolan Chart, ang populasyon (at totalitarianism) ay matatagpuan sa ibabang kaliwa.
thumb|Isang cartoon mula 1896 kung saan si William Jennings Bryan, isang matatag na tagasuporta ng populasyon, ay nilamon ang simbolo ng Demokratikong Partido ng Amerika.
Ang **Populismo**, kilala rin bilang **Kilusang Populista** o **Partido ng mga Tao**, ay isang ideolohiya, pilosopiyang pampolitika, o uri ng diskurso. Binigyang kahulugan ito ng diksiyunaryo ng Cambridge bilang "mga ideya at mga gawaing pampolitika na inilaan upang katawanin ang ordinaryong mga pangangailangan at mga nais ng mga tao". Maaari itong unawain bilang isang diskursong pampolitika na nakahihimok ng masang pangkalahatan ng populasyon, sa mga "tao" bilang ganyan, kahit na ano pa ang pagkakaiba sa antas na panlipunan at kinakampihang partido sa politika: "isang payak at hindi mapagkunwaring paghimok sa 'karaniwang tao' o ilang diumanong pangkalahatang kagustuhan." Ito ay kabaligtaran ng estadismo o estatismo, na pinanghahawakan na ang isang maliit na pangkat ng prupesyunal na mga politiko ang mas nakakaalam kaysa sa mga tao ng isang estado at dapat na gumawa ng mga pagpapasya sa kabila ng mga taong ito.  Gayun pa man, ang diskursong pampolitika ay kadalasang (madalas, subalit hindi palagi, sa kaso ng Latino Amerika) nagpapatibay ito ng prosesong awtoritaryano mula itaas paibaba ng pagpapagalaw na pampolitika kung saan ang pinuno ay humaharap sa masa na walang medyasyon o pamamagitan ng kahit na anong mga partido o mga institusyon.

## Tingnan din 
* Argumentum ad populum
* Awtokrasya
* Kulto ng pagkatao
* Oklokrasya
* Pragmatismo

## Mga sanggunian
Kategorya:Populismo
Endoplasmikong reticulum

[300px|thumb|right|Mikrograpo ng magaspan ng endoplasmikong reticulum na nakapalibot sa [nucleus ng selula na pinapakita sa mababawang kanang gilid ng larawan. Ang madilim na mga maliit na bilog sa networko ay tinatawag na mga mitochondria.]]
Ang **endoplasmikong reticulum**(Ingles: **endoplasmic reticulum** o **ER**) ay isang organelo ng mga selula sa mga organismong eukaryotiko na bumubuo ng magkakadugtong na mga networko ng tubule, besikulo at cisternae. Ang mga magasapang na endoplasmikong reticulum(rough endoplasmic reticula) ay nagsi-sintesis ng mga protina samantalang ang makinis na endoplasmikong reticulum(smooth endoplasmic reticula) ay nagsi-sintesis ng mga lipid at steroid, nagme-metabolisa ng mga carbohydrate at steroid(ngunit hindi mga lipid), at kumokontrol ng konsentrasyon ng calcium, metabolismo ng droga at pagkakabit ng mga reseptor sa membrano ng selula na mga protina. Ang Sarcoplasmic reticula ay mag-isang kumokontrol sa lebel ng calcium. 

Ang mga membranong lacey ng endoplasmikong reticulum ayy unang nakita nina Keith R. Porter, Albert Claude, and Ernest F. Fullam noong 1945.

Kategorya:Biyolohiya ng selula
Sitosol

[thumb|300px|right|Ang sitosol ay isang masikip na solusyon ng maraming iba't ibang mga uri ng [molekula na pumupuno sa halos lahat ng bolyum ng mga selula.]]

Ang **sitosol** (Ingles: *cytosol*), **pluidong intraselular** (Ingles: *intracellular fluid*) o **sitoplasmikong matris** (Ingles: *cytoplasmic matrix*) ay isang likidong matatagpuan sa loob ng mga selula na hinihiwalay sa mga kompartmento (paghahati) ng mga membrano ng selula. Halimbawa, ang matris na mitokondriyal ay humihiwalay sa mitokondrion sa mga kompartmento. 

Ang nilalaman ng isang selulang eukaryotiko sa loob ng membrano ng selula (na hindi kasama ang nukleus ng selula) ay tinatawag na sitoplasma. Sa mga prokaryot, ang karamihan sa mga reaksiyong kemikal ng metabolismo ay nangyayari sa sitosol samantalang ang ilan ay nangyayari sa mga membrano ng selula o sa mga espasyong periplasmiko. Sa mga eukaryot, bagaman ang maraming mga metabolikong landas ay nangyayari pa rin sa sitosol, ang iba ay nakalagay sa loob ng mga organel.

Kategorya:Biyolohiya ng selula
Endodontiks

Ang **Endodontiks** (Ingles: *Endodontics*) (mula sa Griyegong *endo* "nasa loob"; at *odons* "ngipin") ay isa sa mga espesyalidad ng dentistriya na kinikilala ng Amerikanong Asosasyong Dental, Royal na Kolehiyo ng mga Dentista ng Canada, at Royal na Australasyanong Kolehiyo ng mga Siruhanong Dental, at nakatuon sa pulpo ng ngipin at ng mga tisyung nakapaligid sa ugat ng isang ngipin.  Nagsasagawa ang mga **endodontista** ng isang kasamu't-sarian ng mga hakbang na kasama ang terapiya na pang-kanal ng ugat, muling pagbibigay-lunas na endodontiko (*endodontic retreatment*), siruhiya, paggagamot ng may lamat na ngipin (sindroma ng may lamat na ngipin, *cracked tooth syndrome*), at paggamot ng nagimbal na ngipin (*dental trauma*).  Ang terapiya ng ugat ng ngipin ang isa sa pinaka karaniwang mga gawain.  Kung ang pulpo (naglalaman ng mga nerbyos o nerb, arteryol, benyul, tisyung limpatiko, at tisyung pibroso o mahibla) ay nagiging may sakit o napinsala, kailangan ang panggagamot na endodontiko upang masagip ang ngipin.

Kategorya:Endodontiks
Nymphai Hyperboreioi

Ang **Nymphai Hyperboreioi** (Νύμφαι Υπερβόρειοι) ay mga rustikong diyos na nangangasiwa sa mga aspeto ng pamamana (*archery*).  Kabilang sa mga diyos na ito sina:

***Hekaerge** (Εκαέργη), kumakatawan sa pagtimbang ng kalayuan o pagdidistansiya
***Loxo** (Λοξώ), kumakatawan sa trahektorya
***Oupis** (Ουπις), kumakatawan sa pagsipat

Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Galene

Si **Galene** (Sinaunang Griyego: Γαλήνη *Galênê* nangangahulugang 'kalmadong klima') sa sinaunang relihiyong Griyego ay isang menor na diyosa na binibigay katauhan ang kalmadong dagat. Binibilang siya ni Hesiod bilang isa sa mga 50 Nereitdas, mga nimpang-dagat na anak ng 'Matandang Lalaki ng Dagat' na si Nereo at Oseanideng si Doris, marahil, kapareho ng kanyang kapatid na si Galatea. 

Samantala, binabanggit ni Euripides si "Galaneia" (*Galênaiê*) bilang isang anak ni Ponto at tinutukoy siya ni Calimaco bilang "Galenaia." Isang bantayog ni Galene, na katabi ni Talasa, ang nabanggit ni Pausanias bilang isang alay sa templo ni Poseidon sa Corinto.

Ang alternatibong pangalan na Galatea, na nakakuha ng pananalapi noong ika-18 dantaon ay tumutukoy sa parehong diyosa.

## Notes
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Daemones Ceramici

Ang **Daemones Ceramici** (Δαίμονες Κεραμικοί), ayon sa mitolohiyang Griyego, ay ang limang malebolente o malisyosong mga espiritu na sumasalot sa mga palayok ng mga namamalayok o dalubhasa sa paggawa ng mga palayok o paso.  Kasama sa mga ito sina:

*Syntribos (Σύντριβος), ang mambabasag
*Smaragos (Σμάραγος), ang mandudurog
*Asbetos (Ασβετος), ang mang-uuling
*Sabaktes (Σαβάκτης), ang mangwawasak
*Omodamos (Ομόδαμος), ang tagapagpahilaw ng nilulutong palayok

Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Deipneus

Ayon sa mitolohiyang Griyego, si **Deipneus** (Δειπνεύς), na isang kalahating-diyos at kalahating-tao (isang *demi-god* sa Ingles), ay isang diyos ng paghahanda ng mga pagkain, partikular na ng paggawa ng tinapay.

Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Polymatheia

Ayon sa mitolohiyang Griyego, si **Polymatheia** (Πολυμάθεια) ay ang musa (mga *mousai* o *musae*) ng kaalaman.  Isa siya sa tatlong mga musang kinikilala sa Sicyon (Plut. *Sympos*. ix. 14) 

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Astra Planeti

Ang **Astra Planeti** (Αστρα Πλανετοι), ayon sa mitolohiyang Griyego, ay ang mga diyos ng limang palibut-libot na mga bituin o mga planeta. Kasama sa mga ito sina:

*Stilbon (Στιλβών), ang diyos ng Hermaon, ang planeta Merkuryo
*Eosphorus (Ηωσφόρος), ang diyos ng Benus, ang pang-umagang bituin
*Hesperus (Ἓσπερος), ang diyos ng Benus, ang panggabing bituin
*Pyroeis (Πυρόεις), ang diyos ng Areios, ang planetang Marte
*Phaethon (Φαέθων), ang diyos ng Dios, ang planetang Hupiter
*Phaenon (Φαίνων), ang diyos ng Kronion, ang planetang Saturno

Kategorya:Mga Griyegong diyos
Membrano ng selula

[thumb|400px|Ilustrasyon ng membrano ng isang selulang [eukaryotiko.]]
Ang **membrano ng selula** (Ingles: *cell membrane* o *plasma membrane*) ay isang lamad biolohikal na humihiwalay sa interior (loob) ng lahat ng selula mula sa panlabas na kapaligiran. Ang mga membrano ng selula ay selektibong matatagos (*permeable*) sa mga iono at molekulang organiko at kumokontrol sa paggalaw ng mga substansiyang labas-masok sa mga selula. Ito ay pangunahing pumoprotekta sa selula mula sa mga panlabas na puwersa. Ito ay binubuo ng mga dalawang patong (*bi-layer*) na lipido na may nakakabit na mga protina. Ang mga lamad ng selula ay nasasangkot sa iba't ibang uri ng mga prosesong selular gaya ng adhesyon ng selula, konduktibidad ng iono at paghuhudyat ng selula at nagsisilbi rin itong ibabaw na kabitan ng ilang mga istrakturang panlabas ng selula gaya ng pader ng selula, glikokaliks at sitoskeleton.

Kategorya:Biyolohiya ng selula
Urano (mitolohiya)

[thumb|right|*Ang Kastrasyon ni Uranus*: isang [presko (dibuho)|presko na iginuhit nina Giorgio Vasari at Cristofano Gherardi, c. 1560 (Sala di Cosimo I, Palazzo Vecchio).]]

Si **Urano**, **Uranus**, o **Ouranos** ( o ) (Sinaunang Griyegong ''*, *Ouranos*, na nangangahulugang "langit"), ay ang pangunahing Griyegong diyos na kumakatawan sa langit.  Katumbas niya sa mitolohiyang Romano si Caelus.  Sa Sinaunang panitikang Griyego, ayon kay Hesiod sa kanyang *Theogony'', si Uranus o "Amang Langit" ay anak na lalaki at asawa rin ni Gaia, ang Inang Mundo.  Sina Uranus at Gaia ang mga ninuno ng karamihan sa mga Griyegong diyos, subalit walang kultong tuwirang nakatuon kay Uranis ang nanatili noong mga kapanahunang Klasikal, at hindi lumilitaw si Uranus sa karaniwang mga tema ng Pinintahang palayok na Griyego. Ang Elemental na Mundo, Langit at Styx ay maaaring magkadikit, subalit, sa loob ng taimtim na sambitla o imbokasyon sa epikong Homeriko.

## Tingnan din
*Taranis

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Mitolohiyang Tsino

[thumb|right|Larawan ni Pangu mula sa *[Sancai Tuhui*.]]

Ang **Mitolohiyang Intsik** (中國神話) ay isang kalipunan ng kasaysayan ng kalinangan, mga kuwentong-bayan, at mga relihiyon na naipasa sa kaugaliang sinasambit o isinusulat.  Kasama sa mga ito ang mga mito ng paglikha at mga alamat at mga mitong nakatuon sa pagtatatag ng kalinangang Intsik at ng estadong Tsino.  Katulad ng maraming mga mitolohiya, pinaniniwalaan ito noong mga nakaraang panahon bilang, sa maliit na kabahagian, bilang isang makatotohanang pagtatala ng kasaysayan.

Ipinapalagay ng mga historyador na nagsimula ang **mitolohiyang Tsino** noong ika-12 daantaon BKE.  Naisalin ang mga mito at mga alamat sa anyong pasabi sa loob ng libong mga taon, bago naisulat sa mga aklat na katulad ng *Shan Hai Jing*. May iba pang mga sinasambit na mga mitong nagpatuloy na maipasa sa pamamagitan ng mga tradisyong pasambit katulad sa dulaan at awitin, bago naitala sa mga nobelang katulad ng ''Hei'an Zhuan'' - "Epiko ng Kadiliman" o "Epiko ng Karimlan". Ang koleksiyong ito ng mga epikong alamat (panulaang epiko) ay pinanatili ng isang pamayanan ng Intsik na may pagkamamamayang Han, mga nakatira sa mabundok na lugar sa Shennongjia sa Hubei, at naglalaman ng mga kuwento ng pagsilang ni Pangu magpahanggang sa kapanahunang historikal.

Ang mga dokumentong pangkasaysayan na pang-imperyo at mga kanong pampilosopiya na katulad ng Shangshu (Klasiko ng Kasaysayan), Shiji, Liji (Klasiko ng mga Rito), Lüshi Chunqiu, at iba pa, ay naglalaman ng mga mitong Intsik.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Tsino
Kategorya:Kultura ng Tsina
Plutus

Si **Ploutos** (Πλοῦτος, "Yaman"), karaniwang niroromanisa bilang **Plutus**, ay ang diyos ng yaman sa sinaunang relihiyon ng Gresya at mitolohiyang Griyego.  Anak na lalaki siya ni Demeter at ng demi-diyos na si Iasion, kung kanino siya humimlay sa bukiring tatlong ulit na inararo.  Sa teolohiya ng Mga Misteryong Eleusiniano, itinuring siya bilang ang Batang Banal.  Ang kaugnayan niya sa klasikal na pinuno ng mundong-ilalim na si *Plouton* (Latin: *Pluto*), kung kanino siya kadalasang isinasanib, ay masalimuot, dahil si Pluto ay diyos din ng mga yaman.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Orestes

[thumb|right|325px|*Ang Pagsisisi (Bagabag sa Budhi) ni Orestes* o *Si Orestes na Tinutugis (Inuusig) ng mga [Erinyes*, isang dibuho ni William-Adolphe Bouguereau (1862).]]

Sa mitolohiyang Griyego, si **Orestes** (;  ) ay ang anak na lalaki nina Clytemnestra at Agamemnon. Siya ang paksa ng ilang Sinaunang mga dulang Griyego at ng samu't saring mga mito na may kaugnayan sa kanyang kabaliwan at pagpapadalisay o puripikasyon, na nagpanatili ng tagong bakas ng mga mas nauna pa. 

Ang pangalang *Orestes* ay may pinag-ugatang ὄρος (*óros*), "bundok". Ang metaporikong kahulugan ng pangalang ito ay ang tao "na nakapananakop ng mga bundok".

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Periyodonsiya

Ang **periyodonsiya** (mula sa Griyego na περί *peri* "nasa paligid"; at ὀδούς *odous* "ngipin", henitibo o paari na ὀδόντος *odontos*) ay ang espesyalidad ng dentistriya na nag-aaral ng mga kayarian o estrukturang sumusuporta sa mga ngipin, mga karamdaman, at mga kalagayan o kondisyon na umaapekto sa mga ito. Ang mga tisyung sumusuporta ay kilala bilang periyodonto, na kinasasamahan ng mga gilagid, butong albeolar, sementum, at ng ligamentong periyodontal. Ang propesyunal na nagsasagawa ng larangang ito ng espesyalidad ng dentistriya ay kilala bilang isang **periyodontista**. Isang dentista din ang periyodontista na espesyalista sa pag-iwas, pagsuri at paggamot ng mga sakit na periyodontal at sa paglalagay ng mga *implant* sa ngipin.

Ang katawagang *periyodonto* ay ginagamit upang isalarawan ang pangkat ng mga istraktura na diretsong pumapalibot, sumusuporta at prinoprotekta ang ngipin. Higit na binubuo ang periyodonto ng mga tisyung *gingival* at sinusuporta ang buto.

## Mga sanggunian
Kategorya:Dentistriya
Kategorya:Periyodonsiya
Sonang nakaaantig

Ang **sonang nakaaantig**, **sonang nakakaantig**, **sonang nakapagpapaantig**, **sonang nakapupukaw**, **sonang nakabubuyo**, **sonang nakapag-uudyok**, **sonang nakauudyok**, **sonang nakadadarang**, **sonang nakahihikayat**, **sonang nakapagpapalibog**,  **sonang nakapagpapahalay** o **sonang seksuwal** (Ingles: *erogenous zone*) ay anumang mga bahagi sa katawan na kung hihipuin ay nakapagdudulot ng pagkadama ng pagkalibog. Laging tahasang kabilang sa mga pook na ito sa katawan ang mga kasangkapang pangkasarian o henitalya. Kilala rin bilang **sonang erohenosa** (Ingles: *erogenous zone*, mula sa Griyegong ἔρως *eros* o "pag-ibig" at Ingles na *-genous* o "nakagagawa" mula sa Griyegong -γενής *-genes* o "ipinanganak") ay isang lugar o pook sa katawan ng tao na may matindi, maigting, o masidhing sensitibidad o kaselanan, na ang istimulasyon o pag-udyok (paggising ng pakiramdam) nito ay maaaring magresulta sa produksiyon ng sensasyong erotiko (pantasyang seksuwal) o kasiglahang seksuwal.

Ang mga tao ay mayroong mga sonang nakadadarang sa kabuuan ng kanilang mga katawan, subalit paiba-iba kung anong mga pook ang higit na mas nakapagbubuyo kaysa sa iba. May ilang hindi tumutugon sa istimulasyon na nakapagpapasigla naman sa iba. Ang paggising sa mga pook na ito ay maaaring makapaggawa ng banayad, katamtaman o masidhing pagkapukaw.

Ang mga sonang erohenoso ay maaaring iklasipika ayon sa tipo ng pagkaantig na kanilang inuudyok. Marami ang banayad na naaantig kapag ang kanilang mga talukap, mga kilay, mga sentido, mga kamay, mga bisig, at buhok ay bahagyang hinawakan. Ang banayad na paghipo o paghagod ng mga sonang ito ay nakaaantig sa isang kapareha sa oras ng pagroromansa bago isagawa ang aktuwal na pagtatalik (*foreplay* sa Ingles) at napagpapataas ng antas ng kaantigan. Gayundin, ang banayad na paghilog o pagmasahe o paghimas ng pook na pangtiyan kasama ang paghahalikan o payak na paghipo sa pusod ay maaaring maging isang uri ng istimulasyon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Seksuwalidad
Sitoplasma

[thumb|350px|Skematikong nagpapakita ng sitoplasma at mga [organelo (*organelle*) ng isang tipikal na selula ng hayop: 
(1) nukleoli  
(2) nukleus  
(3) ribosoma (munting mga tuldok)  
(4) besikulo  
(5) magaspang na endoplasmikong retikulum (ER)  
(6) Aparatong Golgi  
(7) Sitoskeleton  
(8) makinis na endoplasmikong retikulum  
(9) mitokondriya  
(10) bakuola  
(11) sitosol 
(12) lisosoma  
(13) sentriyol sa loob ng sentrosoma]]

Ang **sitoplasma** (Ingles: *cytoplasm*) ay isang maliit na tulad ng dyel na substansiyang nakalagay sa pagitan ng membrano ng selula na humahawak sa lahat ng mga panloob na pang-ilalim na istraktura ng selula (na tinatawag na mga organelo) maliban sa nukleus. Ang lahat ng nilalaman ng mga selula ng mga organismong prokaryotiko (na walang nukleus) ay nakalagay sa loob ng sitoplasma. Sa loob ng mga selula ng mga organismong eukaryotiko ang mga nilalaman ng nucleus ng selula ay hinihiwalay mula sa sitoplasma at tinatawag na nucleoplasma(nucleoplasm). 

Ang nasa loob ng sitoplasma ang lugar kung saan ang halos lahat mga gawain ng selula ay nangyayari gaya ng maraming mga metabolikong landas kabilang ang glikolisis at mga proseso gaya ng paghahati ng selula. Ang panloob na masang granular ay tinatawag na endoplasma at ang panlas na maliwanag at masalaming patong ay tinatawag na korteks ng selula o ektoplasma.

## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya ng selula
Pagpili ng katalik

Ang **pagpili ng kapareha**, **pagpili ng katambal**, **pagpili ng maaasawa**, **pagpili ng kasiping**, **pagpili ng katalik**, o **seleksiyong interseksuwal** ay isang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang pagpili ng isang kapareha o kaparis ay nakabatay sa pagiging kaakit-akit ng kanyang mga katangian.  Isa ito sa dalawang mga komponente ng seleksiyong seksuwal o pagpiling seksuwal (ang isa pa ay ang kompetisyon ng lalaki laban sa ibang lalaki o seleksiyong intraseksuwal).  Unang ipinakilala ni Charles Darwin ang kanyang mga ideya hinggil sa seleksiyong seksuwal noong 1871 subalit ang mga kasulungan sa mga teknikong henetiko at molekular ay humantong sa pangunahing progreso sa larangang ito kamakailan lamang.

Limang mekanismong nagpapaliwanag ng ebolusyon ng pagpili ng kapareha ang kasalukuyang kinikilala.  Kasama rito ang mga tuwirang benepisyong penotipiko, kinikilingang sensoryo o pandama, mga katangiang panukat o indikador (*indicator trait*), at henetikong kompatibilidad.  Ang mga mekanismong ito ay maaaring maganap na magkakasama at maraming mga halimbawa ng bawat isa.

Sa mga sistema kung saan umiiral ang pagpili ng kapareha, ang isang kasarian ay nakikipagtunggali o nakikipagkompetensiya laban sa mga kasaping magkakatulad ang kasarian at ang kabaligtad na kasarian ay mapili (selektibo o maselan sa pagpili ng mga indibidwal na sisipingan).  Sa karamihan ng mga espesye, ang mga babae ang mapiling kasarian na umuuri o nangingilala sa loob ng nagtatagisan o nagpapagalingang mga lalaki subalit mayroong ilang mga halimbawa ng binaligtad na mga gampanin (kung saan ang lalaki ang mapili at ang mga nagtutunggali para sa atensiyon ng lalaki ay ang mga babae).

## Tingnan din
*Katambal sa pagtatalik

Kategorya:Reproduksiyon
Kategorya:Seksuwalidad
Faunus

thumb|right

Sa sinaunang relihiyong Romano at mito, si **Faunus** o **Fauno** ay ang diyos na may sungay ng kagubatan, mga kalatagan, at mga bukirin; nang gawin niyang magkaroon ng kakayahang magkaanak ang mga kawan ng baka at mga katulad na hayop, tinawag siyang Inuus. Naging katumbas siya sa panitikan ng Griyegong diyos na si Pan. 

Si Faunus ang isa sa pinakamatandang mga diyos ng sinaunang mga Romano, kilala bilang *di indigetes* o mga indihenang diyos (mga taal o katutubong diyos).  Ayos sa epikong makatang si Virgil, si Faunus ay isang maalamat na hari ng mga Latino na dumating na kasama ang kanyang mga tao mula sa Arcadia.  Ang kanyang lilim ay kinukunsulta bilang diyos ng propesiya o hula na may pangalang **Fatuus**, na may mga orakulo sa loob ng banal na kahuyan ng Tibur, sa paligid ng balon ng Albunea, at sa ibabaw ng Burol Aventine sa loob ng mismong sinaunang Roma.  

Binigyang diin ni Marcus Terentius Varro na ang mga tugong orakular ay ibinigay sa mga bersong Saturniano. Ipinahayag ni Faunus ang hinaharap sa pamamagitan ng mga panaginip at mga tinig na itinatalastas sa mga taong natutulog sa kanyang mga presinto, na nakahimlay sa mga balahibo ng isinakripisyong mga tupa. Iminungkahi ni W. Warde Fowler na si Faunus ay identikal o kaparis ni Favonius, isa sa mga diyos ng hangin ng sinaunang mga Romano (paghambingin ang mga Anemoi).

## Tingnan din
*Fauno (anito)

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Romano
Pantog

Ang **pang-ihing pantog** (Ingles: *urinary bladder*) ang organong kumokolekta sa ihing inilalabas ng bato (*kidney*) bago ang pagtatapon ng ihi sa pamamagitan ng pag-ihi.

Kategorya:Sistemang pang-ihi
Kategorya:Organo
Erinyes

[thumb|upright|Dalawang Erinyes, mula sa isang sinaunang [plorera.]]

Sa mitolohiyang Griyego, ang mga **Erinyes** (Ἐρινύες, pl. of Ἐρινύς, Erinys; literal na "ang mga mapaghiganti") mula sa Griyegong ἐρίνειν "tugisin, siilin"--paminsan-minsang tinutukoy bilang "kasuklam-suklam ng mga diyosa" (mga babaeng diyosa na masamang magalit) (Griyegong χθόνιαι θεαί)-- ay mga babeng espiritu o diyus-diyosang ng paghihiganti. Isang panunumpa sa *Iliad* ang tumatawag sa kanila bilang "ang mga nasa ilalim ng mundo na nagpaparusa sa mga nanumpa ng maling panunumpa".Iminungkahi ni Walter Burkert na sila ay "isang pagkakatawan ng gawain ng panunungayaw sa sarili na nilalaman sa panunumpa". Tumutugma sila sa mga ***Furies*** (mga *Fury* sa Ingles) o **Dirae** sa mitolohiyang Romano.

Noong kapunin ng Titanong si Cronus ang kanyang amang si Uranus at tinapon ang henitalya nito sa dagat, lumitaw ang mga Erinyes mula sa mga tulo ng dugo, habang ipinanganak naman si Aphrodite magmula sa mga paltok ng bula ng dagat.  Ayon sa magkakaibang mga kuwento,  sumulpot sila sa mas primordiyal na antas —  mula kay Nyx, "Gabi". Ang kanilang bilang karaniwang iniiwang hindi natitiyak. Si Virgil, na maaaring sumangguni sa isang pinagkunan sa Alexandria, ay kumilala ng tatlo: sina Alecto ("hindi mapangalanan" na lumitaw sa *Aeneid* ni Virgil), Megaera ("mapagkimkim" ng galit), at Tisiphone ("mapaghiganting pangwawasak").  Sumunod si Dante kay Virgil sa paglalarawan ng kahalintulad na triptiko (*triptych*) ng mga Erinyes; sa *Canto IX* ng *Inferno* kung saan hinarap nila ang mga makata sa tarangkahan ng lungsod ng Dis.  Ang mga ulo ng Erinyes ay nakokoronahan ng mga ahas (ihambing ang Gorgon) at ang kanilang mga mata ay may tulo ng dugo, na nagpapakita ng kanilang anyo bilang nakakatakot. Ang iba pang mga depiksyon ay nagpapakita sa kanila ng mga pakpak ng isang paniki o ibon at ang katawan ay ng isang aso.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Kategorya:Mitolohiyang Romano
Pangalawang mga katangiang pangkasarian

thumb|right|Mga katangiang pangkasarian ng isang lalaki.
thumb|right|Mga katangiang pangkasarian ng isang babae.

Ang **Pangalawang mga katangiang pangkasarian** (Ingles: *secondary sex characteristics*) ay mga tampok na nakapagpapakilala ng pagkakaiba ng dalawang mga kasarian ng isang uri o espesye, subalit hindi tuwirang bahagi ng sistemang reproduktibo.  Pinaniniwala ang mga ito bilang mga produkto ng seleksiyong seksuwal o pagpiling seksuwal para sa mga likas na gawi o katangian na nagbibigay sa isang indibidwal ng isang kainaman sa ibabaw ng mga katunggali sa panliligaw at agresibong mga interaksiyon o pakikipag-ugnayan.  Naiiba sila mula sa mga pangunahing mga katangiang pangkasarian na binubuo ng mga organong pangkasarian, na tuwirang kailangan upang maganap ang reproduksiyon o paggawa at pagpaparami ng anak.

Kabilang sa mga talagang nalalalaman na mga pangalawang mga katangiang pangkasarian ang mga buhok o balahibo sa batok at leeg ng mga leon at mahahabang mga balahibo ng mga lalaking peacock.  Iba pang dramatikong mga halimbawa ay ang mga pangil ng mga lalaking narwhal, malalaking mga probosis ng mga lalaking elepanteng-dagat at mga unggoy na probosis, ang makinang na kulay ng mukha at pigi o puwit ng mga lalaking mandril, at mga sungay ng maraming mga kambing at antelop.  Ang mga lalaking ibon at mga isda ng maraming mga uri ay mayroong mas makikinang na mga kulay o iba pang panlabas na mga palamuti o ornamento.  Ang kaibahan sa sukat o laki (dimorpismong seksuwal) sa pagitan ng mga kasarian ay itinuturing din bilang pangalawang mga katangiang pangkasarian.

Sa mga tao, kasama sa nakikitang pangalawang mga katangiang seksuwal ang malalaking mga suso ng mga kababaihan at ang buhok sa mukha ng mga kalalakihan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Seksuwalidad
Fauno (anito)

Ang **fauno**, **faun**, **phaunos**, o **faunus** ay isang rustikong diyos o anito ng kagubatan o espiritu ng pook (*genii*) ng mitolohiyang Romano na kadalasang inuugnay sa mga Griyegong satiro at sa Griyegong diyos na si Pan.  Ang *fauno*, *faun*, *phaunus*, at *faunus*, kasama ng pangalang ng diyosang si Fauna, ay ang mga pinagmulan ng salitang Ingles na *fauna* na pantawag para sa sanghayupan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Romano
Pan (diyos)

thumb|right|*Si Pan at si Psyche*, dibuhong iginuhit ni Edward Burne-Jones noong bandang 1872-1874.

Si **Pan** (Griyego: , *Pān*), sa relihiyong Griyego at mitolohiya, ay ang diyos ng ilang o liblib na pook, mga pastol at mga kawan, kalikasan, ng mga mababangis na hayop sa mga bundok, ng pangangaso at ng tugtuging rustiko, pati na ang pagiging kasama ng mga nimpa. Nanggaling ang kanyang pangalan mula sa wikang Griyego, mula sa salitang *paein* (πάειν), na nangangahulugang "mag-alaga ng hayop." Mayroon siyang panig ng likuran ng katawan (binubuo ng pata at isa o dalawang tadyang), puwit o pigi, mga binti, at mga sungay ng isang kambing, na kahalintulad ng sa isang fauno o satiro.  Sa kanyang inang bayan sa rustikong Arcadia, kinikilala siya bilang diyos ng mga bukirin, mga kahuyan, at makakahoy na mga libis: dahil dito, may kaugnayan si Pan sa pertilidad at sa panahon ng tagsibol.  Itinuturing din si Pan ng sinaunang mga Griyego bilang diyos ng pagsusuring pangdulaan o kritisismong pangtanghalan.

Sa relihiyon at mito ng Roma, katumbas si Pan ni Faunus, isang diyos ng kalikasan na ama ni Bona Dea, na kung minsan ay kinilala bilang Fauna. Noong ika-18 at ika-19 na mga daantaon, si Pan ay naging isang mahalagang pigura sa kilusang Romantiko ng kanlurang Europa, at gayundin sa kilusang Neopagano noong ika-20 daantaon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Griyego
Fauna (mitolohiya)

Sa sinaunang relihiyong Romano, si **Fauna** ay isang diyosa na sinasabi sa iba't ibang sinaunang mga pinanggalingan bilang asawa, kapatid na babae, o anak ni Faunus. Itinuring siya ni Varro bilang ang babaeng katumbas ni Faunus, at sinabing ang lahat ng mga *fauni* ay mayroong mga kapangyarihan ng panghuhula.  Tinatawag din siyang **Fatua** o **Fenta Fauna**.  Ang pangalan ni Fauna ang isa sa pinagmulan ng salitang Ingles na *fauna* na pantawag para sa sanghayupan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Romano
Aksiyon potensiyal

Ang **aksiyon potensiyal**(Ingles: **action potential**) ay isang maikling tumatagal na pangyayari kung saan ang elektrikal na membranong potensiyal ng isang selula ay mabilis na tumataas at bumabagsak kasunod ng konsistenteng trahektorya. Ang mga aksiyon potensiyal ay nangyayari sa ilang mga uri ng selula ng hayop na tinatawag na mga napananabik na mga selula na kinabibilangan ng mga neuron, selula ng masel, selula ng endokrina gayundin sa ilang mga selula ng halaman. Sa mga neuron, ang mga ito ay gumagampan ng isang sentral na papel sa selula-sa-selulang komunikasyon.

Kategorya:Pisyolohiya
Kategorya:Sistemang nerbiyos
Masters at Johnson

Ang pangkat sa pananaliksik na **Masters at Johnson** na binubuo nina William H. Masters at Virginia E. Johnson, ay gumawa ng pananaliksik tungkol sa mga reaksiyon ng mga tao tuwing sila'y natatalik. Sila rin ay nanaliksik tungkol sa pagkilala at paggamot ng sakit na sekswal.

Nagsimula silang nagtrabaho sa Departamento ng Obsetriko at Hinekolohiya sa Pamantasang ng Washington sa St. Louis at itinuloy nila ito, noong 1964, bilang isang independenteng at di-kumikitang organisasyon na unang ipinangalan bilang Reproductive Biology Research Foundation, ngunit pinalitan noong 1978 bilang Masters & Johnson Institute.

Sa simula na kanilang pananaliksik, mula 1957 hanggang 1965, itinala nila ang ilang unang datos ng laboratoryo sa anatomiya at pisyolohiya ng tugong sekswal na batay sa tuwirang pagmamasid ng 382 na babae at 312 na lalaki kung saan tinatawag nila bilang ang tinatayang "10,000 kumpletong siklo ng tugong sekswal."

Nagsulat sila ng dalawang aklat tungkol sa mga nahanap nila at nilimbag sa pangalan na *Human Sexual Response* at *Human Sexual Inadequacy* noong 1966 at 1970. Ang mga libro nito ay naging mabenta at isinalin sa 30 na wika.

Kaurian:Mga mananaliksik
Prosencephalon

Sa anatomiya ng utak ng mga bertebrado, ang **prosencephalon** o **harapangutak**(Ingles: forebrain) ang pinaka-rostral(pinakaharap) na bahagi ng utak. Ang prosencephalon, mesencephalon at rhombencephalon ang tatlong pangunahing mga bahagi ng utak sa simulang pag-unlad ng sentral na sistemang nerbiyos. Ito ay kumokontrol sa temperatura, mga tungkuling reproduktibo, pagkain, pagtulog at anumang pagpapakita ng mga emosyon. Sa limang besikulong yugto, ang prosencephalon ay humihiwalay sa diencephalon(prethalamus, thalamus, hypothalamus, subthalamus, epithalamus, at pretectum).

Kategorya:Utak
Mesencephalon

Ang **mesencephalon** o **gitnangutak**(Ingles: midbrain) ang bahagi ng sentral na sistemang nerbiyos na nauugnay sa bisyon(paningin), pandinig, kontrol na motor, pagtulog/paggising, pananabik(pagiging alert) at regulasyon ng temperatura. 

Sa anatomiya nito, ito ay binubuo ng tectum(o corpora quadrigemina), tegmentum, ventricular mesocoelia (or "iter"), at ang cerebral peduncles gayundin ng ilang mga nuclei at fasciculi. Sa caudal nito, ang mesencephalon ay kasunod ng pons(metencephalon) at sa rostral nito ay kasunod ng diencephalon(Thalamus, hypothalamus, etc.). Ang gitnangutak ay matatagpuan sa ilalim ng cerebral cortex at sa itaas ng likurangutak na naglalagay dito na malapit sa sentro(gitna) ng utak.

Kategorya:Utak
Anterior na sungay ng kordong espinal

Ang **Anterior na sungay ng kordong espinal**(Ingles: **anterior horn of the spinal cord** o **anterior cornu** o  **anterior column** o **ventral horn**) ang bentral(harapang) seksiyong materyang grey ng kordong espinal. Ang anterior na sungay ay naglalaman ng mga motor na neuron na umaapekto sa masel na axial samantalang ang posterior(likurang) sungay ay tumatanggap ng impormasyon tungkol sa paghipo at pandaman. Ang anterior na sungay ang lugar kung saan ng mga katawan ng selula ng mga alpha na motor na neuron ay matatagpuan. 

Kategorya:Sistemang nerbiyos
Oculomotor nucleus

Ang mga hibla ng nerbong oculomotor ay lumilitaw mula sa nucleus ng gitnangutak na nakahimlay sa substansiyang gray ng sahig ng cerebral aqueduct at lumalawig sa harapan ng aqueduct sa isang maliit na distansiya sa sahig ng ikatlong bentrikulo(ventricle). Mula sa nucleus na ito, ang mga hibla ay dumadaan paharap sa tegmentum, ang pulang nucleus at sa medial na bahagi ng substantia nigra na bumubuo ng serye ng mga kurba na may lateral na konbeksidad at umaahon mula sa oculomotor sulcus sa medial na gilid ng cerebral na penduncle.

Kategorya:Sistemang nerbiyos
Basal ganglia

Ang *basal ganglia** o **basal nuclei*' ay isang pangkat ng mga nuclei ng magkakaibang mga pinagmulan(na karamihan ay pinagmulang telencephalikong embryonal na may ilang diencephaliko at mesencephalikong mga elemento) sa mga utak ng mga bertebrado na umaasal na isang magkakaisang unit. Ang mga ito ay matatagpuan sa ilalim ng harapangutak at malakas na nakadugtong sa cerebral cortex, thalamus at iba pang mga bahagi ng utak. Ang basal ganglia ay nauugnay sa iba't ibang mga tungkulin kabilang ang boluntaryong motor na kontrol, pamamaraang pagkatuto(procedural learnign) na kaugnay ng mga paulit ulit na pag-aasal o "habit" gaya ng bruxismo, paggalaw ng mata at mga kognitibo at emosyonal na tungkulin.

Kategorya:Utak
Substantia nigra

Ang **substantia nigra** ay isang istraktura sa utak na matatagpuan sa mesencephalon(gitnangutak) na gumagampan ng mahalagang papel sa gantimpala, adiksiyon, at paggalaw. Ang substantia nigra ay Latin para sa "itim na substansiya" dahil ang mga bahagi ng substantia nigra ay lumalabas na mas maitim sa mga kapitbahay na area sanhi ng mga mataas na lebel ng melenin sa mga dopaminerhikong mga neuron. Ang sakit na Parkinson ay inilalarawan ng kamatayan ng mga dopaminerhikong mga neuron sa pars compacta ng substantia nigra.

Kategorya:Utak
Glandulang pituitaryo

Sa anatomiya ng bertebrado, ang **glandulang pituitaryo** o **hipopisis** (Ingles: **pituitary gland** o **hypophysis**) ay isang glandulang endokrina na kasinglaki ng isang gisantes (*pea*) at tumitimbang na 0.5 gramo (0.02 oz.) sa mga tao. Ito ay isang protrusiyon sa ilalim ng hipotalamus sa ilalim(base) ng utak at nakahimlay sa isang maliit mabutong kabidad (cavity) na tinatawag na *sella turcica* at natatakpan ng tiklop na dural na *diaphragma sellae*. Ang glandulang pituitaryo ay nakadugtong sa tungkulin sa hipotalamus ng eminensiyang medyano sa pamamagitan ng maliit na tubong tinatawag na sangang inpundibular (*pituitary stalk*). Ang pituitaryong posa kung saan ang glandulang pituitaryo ay nakaupo ay matatagpuan sa butong spenoid sa gitnang kranial posa sa ilalim (*base*) ng utak. Ang glandulang pituitaryo ay naglalabas ng siyam na mga hormona na nagreregula ng homeostasis.
 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Sistemang endokrina
Kategorya:Mga glandula
Phineas Gage

Si **Phineas P. Gage** (Hulyo 9?, 1823 – Mayo 21, 1860) ay isang Amerikanong kapatas(foreman) ng konstrukiyong daang-bakal na kilala sa kanyang hindi maaaring pagkaligtas sa isang aksidente kung saan ang isang malaking baras na bakal(iron) ay tumagos ng buo sa kanyang ulo at wumasak sa kaliwang harapang lobo ng kanyang utak. Ang pinsalang ito ay nakaapekto ng labis sa kanyang personalidad at pag-uugali na ang kanyang mga kaibigan ay nakita siyang "hindi na si Gage". 
[300px|thumb|right|Harapan at lateral na pananaw ng [cranium na kumakatawan sa direksiyon kung saan ang bakal ay tumagos sa bungo ni Gage.]]
## Sanggunian
Kategorya:Neurosiyensiya
Kategorya:Ipinanganak noong 1823
Kategorya:Namatay noong 1860
Kategorya:Mga Amerikano
Petisismo

Ang **petisismo** (Kastila: *fetichismo*; tinatawag ding *fetish* na hinango mula sa Pranses na *fétiche*; na nanggaling naman sa Portuges na *feitiço*; na nagmula pa rin naman sa Latin na *facticius*, "artipisyal" at *facere*, "gumawa") ay isang bagay na pinaniniwalaang may mga kapangyarihang supernatural, o sa partikular, isang bagay na gawa ng tao na may kapangyarihan sa iba.  Sa katunayan, ang petisismo ay isang atribustyong *etic* (salitang pang-antropolihiya na naglalarawan ng isang ugali o paniniwala na inilarawan ng isang tagapagmasid, sa kaisipang magagamit sa ibang mga kultura).

Ayon sa ''Gabby's Dictionary*, ang *fetish* o petisismo ay isang "bagay na pinaniniwalaang may kapangyarihan, na ayon sa *Gabby's Dictionary* *Bansa.org'' ay katumbas ng anting-anting, galing, o anito.  Kaya't ang bagay ay "pinagtutunan ng labis na atensiyon at pag-galang".  Idinagdag pa rin ng ''Gabby's Dictionary* na ang petisismo ay isang pagsamba o paniniwala sa *fetish''; o kaya isang labis na pagsampalataya o atensiyong ibinibigay sa isang bagay.

## Tingnan din
*Petisismong seksuwal

## Mga sanggunian
Kategorya:Antropolohiya ng relihiyon
Petisismong seksuwal

Ang **petisismong seksuwal** o **petisismong erotiko** ay ang pagkapukaw na seksuwal na nakukuha mula sa pisikal na bagay o partikular na sitwasyon. Ang bagay na nakakapagpapapukaw sa mga tao sa aspektong sekswal ay tinatawag na Fetish; ang taong may pagnanasa sa nasabing bagay ay tinatawag na Fetishist. Ang seksuwal na Fetish ay itinuturing sa mga pangkaraniwang na pamamaraan (pagsuot ng katalik ng partikular na kasuotan) o maaari itong maging isang uri ng karamdaman sa pag-iisip na maaaring magdulot ng problema sa nakagisnang kasarian kapag ito ay labis na nagsusulot ng saykososyal na pagkabalisa o nakasasama sa iba pang aspeto ng buhay indibidwal. Ang pagnanasa sa isang tiyak na bahagi ng katawan ay tinatawag na partialism.

Ayon sa ''Gabby's Dictionary'', ang petisismong seksuwal ay isang kakaiba o kakatwang pagkakaroon ng pagnanasang pangpagtatalik o kalibugan na may kaugnayan ng isang bagay o bahagi ng katawan ng tao, halimbawa na ang pagkagusto sa panti, bra, o baba.

## Mga sanggunian
Kategorya:Seksuwalidad
Kategorya:Petisismo
Carl Jung

Si **Carl Gustav Jung** (; 26 Hulyo 1875 – 6 Hunyo 1961) ay isang Suwisong sikyatriko at ang tagapagtatag ng sikolohiyang analitiko.  Itinuturing si Jung bilang ang unang modernong sikyatriko na tumanaw sa *psyche* ng tao bilang "likas na relihiyoso" at gawin itong tuon ng eksplorasyon. Si Jung ay isa sa pinaka kilalang mga mananaliksik sa larangan ng analisis ng panaginip at simbolisasyon.  Habang siya ay buhos na buhos na isang klinisyan, karamihan sa kanyang mga gawain noong nabubuhay pa ay naigugol sa panggagalugad ng mga lugar na tanhensiyal, kasama ang mga pilosopiya sa Silangan at sa Kanluran, alkimiya, astrolohiya, at sosyolohiya, pati na panitikan at mga sining.

Itinuring ni Jung ang indibidwasyon, isang prosesong sikolohial na nagiintegra ng mga magkakabaligtad kasama ang may malay-tao at walang malay-tao habang pinananatili pa rin ang kanilang awtonomiyang relatibo, na kailangan ng isang tao upang maging buo. Ang indibidwasyon ay ang pangsentrong konsepto ng analitikal na sikolohiya.

Maraming mga konseptong sikolohikal ay unang iminungkahi ni Jung, kasama ang arketipo, ang walang kamalayang kolektibo, ang kompleks, at sinkronisidad.  Ang isang popular na instrumentong sikometriko, ang Indikador ng Tipo na Myers-Briggs (*Myers-Briggs Type Indicator*, MBTI), ay prinsipal na ginawa at pinaunlad batay sa mga teoriya ni Jung.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga sikologo
Kategorya:Mga Suwiso
Pagkapukaw na seksuwal

thumb|right

Ang **pagkapukaw na seksuwal** o **pagkaantig na seksuwal** ay ang "pagkagising" ng damdaming seksuwal o pagkautog.  Ito ang "pagkabuhay" o pagkanaudyok, pagkanabuyo, o pagkanasulsulan na humahantong sa pagkakaroon ng pagnanasang seksuwal, habang nagaganap o habang inaasahan ang gawaing seksuwal.  Tinatawag na **estimulong erotiko** ang mga bagay na nakabubuo, nakabubuyo, o nakapagsusulsol ng **seksuwal na pagkapukaw** o **seksuwal na pagkaantig**.  Kolokyal itong tinatawag na mga **pampagana** o **pampaandar** (ng kalibugan), katumbas ng *turn-on* sa Ingles.  Maraming mga maaaring maging estimulo, kapwa pisikal o mental, na nakapagsasanhi sa isang tao upang malibugan.  Karaniwang humahantong ang **seksuwal na pagkaantig** sa mga pagbabagong pisyolohikal sa naantig na tao, na ang ilan sa mga ito ay malinaw, hayagan, at malinaw; habang ang iba ay mas banayad o hindi gaanong halata.      

Maaaring hindi humantong ang **kaantigang seksuwal** sa isang tiyak na gawaing seksuwal, na lampas sa kaantigang pang-isipan at sa mga pagbabagong pangpisyolohiyang kasabay o kasama nito.  Kapag nabigay ng sapat na estimulasyong pangseks, ang pagkapukaw na seksuwal ay tipikal na magtatapos sa orgasmo; subalit ang **kasabikang seksuwal** o **seksuwal na pananabik** ay maaaring pasigasigin para sa sarili nitong kapakanan, kahit na walang orgasmo. 

Ayon sa *The Free Dictionary* ng Farlex, ang mga **damdaming seksuwal** (*sexual feelings*) ay isang konstelasyon ng mga sentimyentong sikolohikal na binubuo ng hangarin o lunggati na seksuwal na masiyahan (katulad ng masiyahan sa pakikipagtalik) o pagpapakawala ng tensiyon o kaigtingan seksuwal.

## Tingnan din
*Libido
*Paglalandi

## Mga sanggunian
Kategorya:Seksuwalidad
Kategorya:Damdaming seksuwal
Kategorya:Seksuwal na pagkapukaw
Rhombencephalon

Ang **rhombencephalon** o **likurangutak**(Ingles: hindbrain) ay isang pang-unload na kategorisasyon ng mga bahagi ng sentral na sistemang nerbiyos sa mga bertebrado.  Ang rhombencephalon ay maaaring pang hatiin sa nagbabagong bilang ng mga bumabagtas na pamamagang tinatawag na mga rhombomeres. Sa embryo ng tao, ang walong rhombomeres ay maaaring makilala, mula sa caudal patungo sa rostral:Rh7-Rh1 at ang isthmus na pinakarostral na rhombomere. Ang isang bihirang sakit ng rhombencephalon na  "rhombencephalosynapsis" ay mailalarawan ng pagkawala ng vermis na nagreresulta sa magkasanib cerebellum. Ang mga pasyente nito ay pangkalahatang kinakitaan ng cerebellar na ataxia. Ang caudal na rhombencephalon ay pangkalahatang tinuturing na pinagmumulang lugar ng pagsasara ng tubong neural.

Kategorya:Utak