Word processor

thumb| Ang Toshiba JW-10 na nakapag-iisang tagaproseso ng salita, inilabas noong 1978
[thumb| Ang [LibreOffice Writer, isa sa mga libre at *open-source* na tagaproseso ng salita na may pinakamaraming gumagamit ]]
Ang isang ***word processor*** (**WP**) o tagaproseso ng salita ay isang aparato o programa ng kompyuter na nagsusuplay ng *input*, pang-*edit*, pang-*format,* at *output* ng teksto na madalas na may ilang karagdagang kakayahan. 

Ang mga unang tagaproseso ng salita ay mga aparatong nakapag-iisa na nakatuon sa naturang kakayahan, ngunit ang mga kasalukuyang tagaproseso ng salita ay mga programang tagaproseso na tumatakbo sa mga kompyuter na pangkalahatan ang gamit. 

Nabibilang sa pagitan ng isang simpleng taga-*edit* ng teksto at isang ganap na gumaganang programa sa paglalathalang pangmesa ang mga kakayahan ng isang programang tagaproseso ng salita. Gayunpaman, nagbago sa paglipas ng panahon ang mga pagkakaiba sa tatlong ito, at hindi na ito malinaw pagkatapos ng 2010.

## Kasaysayan 
Hindi *nagmula sa* teknolohiya ng kompyuter ang mga tagaproseso ng salita. Sa halip, umunlad ang mga ito mula sa mga makina at kalaunan lamang nang isinama sila sa larangan ng kompyuter.  Ang kasaysayan ng pagpoproseso ng salita ay kwento ng unti-unting pagiging awtomatiko ng mga pisikal na aspeto ng pagsulat at pag-*edit*, at pagkatapos ay pagpipino ng teknolohiya upang magamit ito ng mga korporasyon at mga indibidwal. 

Ang katawagang *word processing ay* lumitaw sa mga opisina sa Amerika noong unang bahagi ng *1970s* na nakasentro sa ideya ng pag-*streamline* ng trabaho sa mga taypista, ngunit agad na nagbago ang kahulugan at naging 'pagiging awtomatiko ng buong proseso ng pag-*edit*.' 

Noong una, pinagsama ng mga tagadisenyo ng mga sistema ng pagpoproseso ng salita ang mga umiiral na teknolohiya at iyong mga umuusbong upang makalikha ng mga kagamitang nakapag-iisa na lumikha ng isang bagong negosyong naiiba mula sa umuusbong na mundo ng pansariling kompyuter. Ang konsepto ng pagpoproseso ng salita ay lumitaw mula sa mas pangkalahatang pagpoproseso ng *data* na naging aplikasyon ng mga kompyuter sa pangangasiwa ng negosyo mula pa noong *1950s*.

Sa kasaysayan, may tatlong uri ng tagaproseso ng salita: de-makina, de-kuryente, at *software*. 

## De-makinang pagpoproseso ng salita 
Ang unang aparato sa pagpoproseso ng salita (isang "Makina para sa Pagsusulat ng mga Titik" na mukhang katulad ng isang makinilya) ay napatente ni Henry Mill para sa isang makina na may kakayahang "magsulat nang napakalinaw at walang kamali-mali hanggang sa punto na hindi mo makita ang kaibahan nito mula sa isang palimbagan." Makalipas ang mahigit isang daang siglo, may lumitaw pang ibang patente sa pangalan ni William Austin Burt para sa manlilimbag. Sa huling bahagi ng ika-19 siglo, nilikha ni Christopher Latham Sholes ang unang nakilalang makinilya na kahit na malaki ang sukat nito, inilarawan ito bilang isang "pampanitikang *piano.*"

Ang tanging "pagpoproseso ng salita" na maaaring isagawa ng mga de-makinang sistemang ito ay baguhin kung saan lumitaw ang mga titik sa pahina, punan ang mga puwang na dating iniwan sa pahina, o laktawan ang mga linya. Sa pagdating ng elektrisidad at electronika sa mga makinilya mga dekada ang lumipas, saka lamang natulungan ang manunulat sa parteng de-makina. Ang katawagan mismo na "pagpoproseso ng salita" ay nilikha noong *1950s* ni Ulrich Steinhilper, isang Alemang tagapangasiwa ng pagbebenta ng makinilya ng IBM. Gayunpaman, hindi ito lumitaw sa mga panitikan tungkol sa pamamahala ng opisina o pag-*compute* noong *1960s*, kahit kilala na ang marami sa mga ideya, mga produkto, at mga teknolohiya kung saan ito magagamit sa paglaon. Ngunit noong 1971, kinilala ng *New York Times* ang katawagan na ito bilang isang *"buzz word"* sa negosyo. Humilera ang pagpoproseso ng salita sa mas pangkalahatang "pagpoproseso ng *data*," o ang aplikasyon ng mga kompyuter sa pangangasiwa ng negosyo. 

Samakatuwid, noong 1972, ang talakayan sa pagpoproseso ng salita ay karaniwan sa mga pahayagang nakatuon sa pamamahala ng opisina ng negosyo at teknolohiya, at sa kalagitnaan ng *1970s,* pamilyar na ang katawagan sa sinumang tagapamahala ng opisinang kumunsulta sa mga periyodiko tungkol sa negosyo. 

## *Electromechanical* at de-kuryenteng pagpoproseso ng salita 
Sa huling bahagi ng *1960s*, nilikha ng IBM ang IBM MT/ST *(Magnetic Tape/Selectric Typewriter)*. Ito ay isang modelo ng *Selectric typewriter* ng IBM mula sa naunang bahagi ng dekadang ito, ngunit itinayo sa sarili nitong mesa, at kasama ang mga *magnetic tape recording* at *playback facility* na may mga kontrol at isang bangko ng mga *electrical relay*. Ginawang awtomatiko ng MT/ST ang *word wrap*, ngunit wala itong *screen*. Pinapayagan ng aparatong ito ang muling pagsusulat ng tekstong nakasulat sa ibang *tape* at maaari kang makipagtulungan (ipadala ang *tape* sa ibang tao para maka-*edit* o makagawa sila ng kopya). Ito ay isang rebolusyon para sa industriya ng pagpoproseso ng salita. Noong 1969, pinalitan ang mga *tape* ng mga *magnetic card*. Ang mga *memory card* na ito ay inintroduce sa gilid ng isang karagdagang aparatong kasama ng MT/ST, kung saan may kakayahan itong basahin at itala ang gawain. 

Noong unang bahagi ng *1970s*, ang pagpoproseso ng salita ay nabase sa kompyuter (bagaman ang *hardware* nito ay pang-isang gamit lamang) dahil sa pagdating ng maraming makabagong ideya. Bago dumating ang pansariling kompyuter (PC), nilikha ng IBM ang *floppy disk*. Noong unang bahagi rin ng *1970s* dinisenyo ang mga sistema ng pagpoproseso ng salita na may kasamang pag-*edit* sa *display* ng CRT *screen*. 

Sa panahong ito, ang mga nakapag-iisang sistemang ito ng pagpoproseso ng salita ay dinisenyo, nilikha, at ibinenta ng maraming nagpasimulang kumpanya. Itinatag noong 1970 nina James Lincoln at Robert Oleksiak ang Linolex Systems. Ibinatay ng Linolex ang teknolohiya nito sa mga *microprocessor*, mga *floppy drive,* at *software*. Ito ay isang sistemang nakabatay sa kompyuter para sa aplikasyon sa mga negosyo sa pagpoproseso ng salita at naibenta nito ang mga sistema sa pamamagitan ng sarili nitong puwersa sa pagbebenta. Dahil sa *installed* *base* na mga sistema sa higit na 500 *site*, nagbenta ng 3 milyong yunit ang Linolex Systems noong 1975—isang taon bago inilabas ang kompyuter na Apple.

Sa panahong iyon, gumawa rin ng isang serye ng mga dedikadong *microcomputer* na nagpoproseso ng salita ang Lexitron Corporation. Ang Lexitron ay ang kauna-unahang gumamit ng isang *full-size* na *video display screen* (CRT) sa mga modelo nito noong 1978. Gumamit din ang Lexitron ng mga *floppy diskette* na 51/4 ang laki na naging pamantayan sa larangan ng pansariling kompyuter. Ipinasok sa isang *drive* ang disk ng programa, at na-*boot up* ang sistema. Pagkatapos, inilagay ang *data diskette* sa ikalawang *drive*. Pinagsama sa isang *file* ang *operating system* at ang programa sa pagpoproseso ng salita.

Ang isa sa mga unang gumamit ng pagpoproseso ng salita ay Vydec na lumikha noong 1973 ng unang modernong tagaproseso ng teksto, ang "Vydec Word Processing System." Marami itong naka-*built-in* na kakayahan gaya ng abilidad na magbahagi ng nilalaman sa pamamagitan ng *diskette* at i-*print* ito. Nabibili sa halagang $12,000 sa panahong iyon ang Vydec Word Processing System (humigit-kumulang $60,000 na isinaayos para sa inplasyon).

Ang Redactron Corporation (na inorganisa ni Evelyn Berezin noong 1969) ay nagdisenyo at gumawa ng mga sistema sa pag-*edit*, kabilang ang pagwasto/pag-*edit* ng mga makinilya, mga yunit ng kaseta at *card*, at, kalaunan, isang tagaproseso ng salit na tinatawag na "Data Secretary." Binili ng Burroughs Corporation ang Redactron noong 1976. Ang isang sistemang nakabatay sa CRT ng Wang Laboratories ay naging isa sa mga pinakamaraming gumagamit na sistema noong *1970s* at unang bahagi ng *1980s*. Ang Wang ay nagpakita ng teksto sa isang CRT *screen*, at isinama nito ang halos lahat ng pangunahing katangian ng mga tagaproseso ng salitang alam natin ngayon—isang tunay na makinang pang-opisina, abot-kaya ng mga samahang gaya ng mga *medium-size* na *law firm*, at madaling matutunan at patakbuhin ng mga kalihim. 

Ang pariralang *"word processor"* ay mabilis na naging pantukoy sa mga makinang nakabatay sa CRT na katulad ng sa Wang. Lumitaw ang maraming makina ng ganitong uri na karaniwang inaalok ng mga kumpanyang nagbebenta ng mga tradisyunal na kagamitang pang-opisina gaya ng IBM, Lanier (mga AES Data machine - minarkahan muli ng *badge*), CPT, at NBI. Ang lahat ay mga sistemang dalubhasa, dedikado, at *proprietary* na may mga presyo sa saklaw na $10,000. Ang natirang merkado ng mga mura at pangkalahatang-gamit na pansariling kompyuter ay mga *hobbyist*. 

## *Software* sa pagpoproseso ng salita 
Ang huling hakbang sa pagpoproseso ng salita ay dumating sa pagkakaroon ng pansariling kompyuter noong huling bahagi ng *1970s* at *1980s* at sa kasunod na paglikha ng *software* sa pagpoproseso ng salita. Ang mga sistema ng pagpoproseso ng salita na lilikha ng mas kumplikado at mas angkop na teksto ay nilikha at nagsimulang bumagsak ang mga presyo na nagresulta sa mas madaling pag-*access* ng publiko sa mga ito.   

Ang unang programa sa pagpoproseso ng salita para sa mga pansariling kompyuter (mga *microcomputer*) ay Electric Pencil, mula sa Michael Shrayer Software, na ibinenta noong Disyembre 1976. Noong 1978, lumitaw ang WordStar at dahil sa marami nitong bagong kakayahan, agad itong nagibabaw sa merkado. Gayunpaman, isinulat para sa maagang *operating system* na CP/M *(Control Program–Micro)* ang Wordstar, at sa oras na muling naisulat ito para sa mas bagong MS-DOS (Microsoft Disk Operating System), lipas na ito. Ang WordPerfect at ang katunggali nitong Microsoft Word ay pinalitan ito bilang mga pangunahing programa sa pagpoproseso ng salita sa panahon ng MS-DOS, bagaman may mga hindi gaanong matagumpay na programang gaya ng XyWrite. 

Kinailangan ng karamihan sa unang *software* sa pagpoproseso ng salita na kabisaduhin ng mga gumagamit ang mga *semi-mnemonic key combination* kaysa sa pagpindot ng mga *key* gaya ng "kopyahin" o "naka-*bold.*" Bukod dito, walang mga *cursor key* ang CP/M; halimbawa, ginamit ng WordStar ang "diamanteng" nakasentro sa E-S-D-X para sa pag-*navigate* ng cursor. Gayunpaman, ang mga pagkakaiba sa presyo sa pagitan ng mga dedikadong tagaproseso ng salita at mga pangkalahatang-gamit na PC, at ang benepisyong idinagdag sa huli ng *software* gaya ng mga aplikasyon sa *spreadsheet* na *"killer app,"* hal. ang VisiCalc at Lotus 1-2-3, ay nakakakumbinsi hanggang sa punto na ang mga pansariling kompyuter at *software* sa pagpoproseso ng salita ay naging seryosong kumpetisyon ng mga dedikadong makina at, kalaunan, nangibabaw ang mga ito sa merkado. 

Pagkatapos, sa huling bahagi ng *1980s,* ang mga makabagong ideyang gaya ng pagdating ng mga *laser printer*, isang *"typographic"* na pamamaraan sa pagpoproseso ng salita (WYSIWYG - What You See Is What You Get), gamit ang mga *bitmap display* na may maraming font (pinasimunuan ng kompyuter na Xerox Alto at ng programa sa pagpoproseso ng salita na Bravo), at mga *graphical user interface* gaya ng "kopyahin at idikit" (isa pang makabagong ideya ng Xerox PARC kasama ang tagaproseso ng salita na Gypsy). Pinasikat ang mga ito ng MacWrite sa Apple Macintosh noong 1983, at ng Microsoft Word sa IBM PC noong 1984. Marahil, ito ang mga kauna-unahang totoong WYSIWYG na tagaproseso ng salitang nakilala ng maraming tao. Isang partikular na interes din ay ang standardisasyon ng mga TrueType na *font* na parehong ginamit sa Macintosh at mga Windows PC. Bagaman nagbibigay ng mga *typeface* na TrueType ang mga tagalathala ng mga *operating system*, karamihan sa mga ito ay kinakalap mula sa mga tradisyunal na *typeface* na na-*convert* ng mga mas maliliit na palimbagan ng *font* upang kopyahin ang mga karaniwang *font*. Nagkaroon ng isang pangangailangan para sa mga bago at nakaaakit na *font* na walang mga paghihigpit sa karapatang-sipi o kinomisyon mula sa mga taga-disenyo ng *font*. 

Kalaunan, isinama ang Microsoft Word sa lumalaking katanyagan ng *operating system* na Windows noong *1990s*. Orihinal na tinawag na *"Microsoft Multi-Tool Word,"* mabilis na naging kasingkahulugan ng "tagaproseso ng salita" ang programang ito. 

## Mga Sanggunian