Sistemang Solar

Ang **Sistemang Solar** o **sangkaarawaan** ay isang sistemang planetaryo na binubuo ng Araw at ng iba pang mga bagay sa kalawakan na apektado ng pwersa ng grabedad nito. Nabuo ito 4.6 bilyong taon na ang nakalilipas mula nang gumuho ang isang siksik na rehiyon ng isang molekular na ulap, na bumubuo sa Araw at isang *protoplanetary disc*. Ang Araw ay isang tipikal na bituin na nagpapanatili ng balanseng ekwilibriyo sa pamamagitan ng pagsasanib ng idrohino at elyo sa kaibuturan nito, na naglalabas ng enerhiyang mula sa panlabas na potospir nito.

Binubuo ng walong planeta ang sistemang planetaryo na umiikot sa araw. Apat sa mga ito ay mga planetang terestrial na pangunahing binubuo ng bato at metal—Merkuryo, Benus, ang Daigdig, at Marte, at apat sa mga ito ay mga higanteng planeta na mas malaki kumpara sa apat na planetang terestrial. Ang dalawa sa pinakamalaki, ang Hupiter at Saturno, ay mga *gas giant* na pangunahing binubuo ng idrohino at elyo, habang ang Urano, at Neptuno ay mga *ice giant* na pangunahing binubuo ng mga sangkap na may matataas na mga punto ng pagkatunaw tulad ng tubig, metano, at amonya. Mahigit sa 99.86% ng masa ng Sistemang Solar ay mula sa Araw, at halos 90% ng natitirang masa ay mula sa Hupiter at Saturno.

Mayroong isang malakas na kasunduan sa mga astronomo na ang may hindi bababa sa walong planetang unano ang Sistemang Solar—Ceres, Pluto, Haumea, Quaoar, Makemake, Gonggong, Eris, at Sedna. Mayroong malaking bilang ng maliliit na bagay sa Sistemang Solar tulad ng mga asteroyd, meteoroyd, kometa, bulkanoyd (mga batong lumiligid sa araw sa loob ng ligiran ng Merkuryo), sentauro, at mga ulap ng alikabok sa pagitan ng mga planeta. Ilan sa mga ito ay matatagpuan sa Sinturon ng asteroyd (pagitan ng ligiran ng Marte at Hupiter) at Sinturon ng Kuiper (labas ng ligiran ng Neptuno). Anim na planeta, anim na planetang unano, at iba pang mga bagay ang may mga natural na satelayt na umiikot sa kanilang ligiran, na karaniwang tinatawag na mga 'buwan'.

## Pagkatuklas at paggalugad 
Sa paglipas ng mga dantaon, unti-uting lumago ang kaalaman ng sangkatauhan sa Sistemang Solar. Hanggang sa huling bahagi ng Gitnang Kapanahunan at Renasimiyento, naniniwala ang mga astronomo mula sa Europa hanggang Indiya na nakatigil ang Daigdig sa gitna ng sansinukob, at tiyak na naiiba sa mga banal o malinang mga bagay na gumagalaw sa kalangitan. Bagaman ang pilosopong Griyego na si Aristarco ng Samos ang nag-mungkahi tungkol sa isang heliosentrikong pagsasaayos ng kosmos, si Nicolaus Copernicus ang unang taong kilala na nakabuo ng sistemang heliosentriko na ginamit ang matematika sa panghuhula.

Hindi nagtagumpay ang heliosentrisimo sa heosentrisimo, ngunit ang mga gawa ni Copernicus ay nagkaroon ng mga mananalig, tulad na lang ni Johannes Kepler. Nilikha ni Kepler ang *Rudolphine Tables* gamit ang isang modelong heliosentriko na mas pinabuti mula kay Copernicus sa pamamagitan ng pagpapahintulot sa mga daangtala na maging patambilog, na may kasamang tiyak na datos ng pagmamasid ni Tycho Brahe. Pinagana ng *Rudolphine Tables* ang mga tiyak na pagkalkula ng posisyon ng mga kilalang planeta noon. Ginamit ito ni Pierre Gassendi upang hulaan ang isang pagdaan ng Merkuryo noong 1631, at ginamit rin ito ni Jeremiah Horrocks para sa isang pagdaan ng Benus noong 1639. Nagbigay ito ng isang malakas na pagpapatunay ng heliosentrisimo at mga daantalang patambilog ni Kepler.

Noong ika-17 dantaon, isinapubliko ni Galileo ang paggamit ng teleskopyo sa astronomiya, kung saan natuklasan niya, kasama si Simon Marius, na ang planetang Hupiter ay may kasamang apat na buwan na nasa daantala sa paligid nito. Sinundan ng mga pagtuklas nito ang pagtuklas ni Christiaan Huygens sa buwan ng Saturno na Titan at sa hugis ng mga singsing ng Saturno.

## Pagbubuo at ebolusyon 
### Sa nakaraan 
Nabuo ang Sistemang Solar 4.568 bilyong taon na ang nakalipas mula sa pagkagiba ng pwersa ng grabedas ng isang rehiyon sa loob ng isang malaking molekular na ulap. Ang paunang ulap na ito ay maaaring ilang sinag-taon ang haba at maaring nagsilang ng ilang bituin. Gaya ng karaniwang mga molekular na ulap, halos binubuo ang isang ito ng idrohino, na may ilang elyo, at maliit na dami ng mga mas mabibigat na elemento na pinagsama ng mga naunang henerasyon ng mga bituin.

Habang bumabagsak ang *pre-solar nebula*, naging sanhi ang konserbasyon ng *angular momentum* upang umikot ito nang mas mabilis. Ang mga planeta ay nabuo sa pamamagitan ng pag-iipon mula sa diskong ito, kung saan ang mga alikabok at gaas ay dumidikit sa isa't-isa sa pamamagitan ng grabidad at nagbubuklod-buklod upang bumuo ng mas malalaking mga katawan. Daan-daang mga *protoplanet* ang maaaring umiral sa unang bahagi ng Sistemang Solar, ngunit sila ay maaaring nagsanib o nawasak, kaya naiwan ang mga planeta, planetang unano, at iba pang mga natitirang maliliit na katawan.

Dahil sa kanilang mas mataas na mga punto ng pagkulo, tanging ang mga metal at mga silikato lamang ang maaaring umiral sa solidong anyo sa mainit na panloob na Sistemang Solar na malapit sa Araw (sa loob ng *frost line*). Sa kalaunan ay bubuoin nila ang mga planetang terestrial, o ang mga mababatong planetang Merkuryo, Benus, ang Daigdig, at Marte. Dahil ang mga matitigas na materyales na ito ay binubuo lamang ng isang maliit na bahagi ng *solar nebula*, hindi lumaki nang napakalaki ang mga planetang terestrial. Habang nag-iipon ang elyo sa kaibuturan nito, lalong lumiliwanag ang Araw; sa unang bahagi ng buhay *main-sequence* nito, ang liwanag ng Araw ay nasa 70% kaysa sa kung ano ito ngayon. Ang temperatura, bilis ng reaksyon, presyon, at densidad ay tumaas hanggang sa makamit ang *hydrostatic equilibrium*: ang presyon na dulot ng init na sumasalungat sa puwersa ng grabidad. Sa puntong ito, naging bituing *main-sequence* ang Araw. Nilikha ng hangin ng Araw ang *heliosphere* at tinangay ang natitirang gaas at alikabok mula sa *protoplanetary disc* patungo sa kalawakan.

### Sa kasalukuyan at sa hinaharap 
Ang Sistemang Solar ay nananatili sa sa isang medyo matatag at dahan-dahang umuusbong na estado sa pamamagitan ng pagsunod sa mga nakahiwalay na ligiran na sumasailalim sa puwersa ng grabidad ng Araw. Bagama't medyo matibay ang Sistemang Solar sa loob ng bilyun-bilyong taon, ito ay teknikal na magulo, at sa kalaunan ay maaaring magambala. May maliit na posibilidad na isa pang bituin ang dadaan sa Sistemang Solar sa susunod na ilang bilyong taon. Bagama't maaari nitong masira ang sistema at kalaunan ay humantong  sa pagpapatalsik ng mga planeta, banggaan ng mga planeta, o mga planeta na tumatama sa Araw milyun-milyong taon ang makalipas, malamang na iiwan nito ang Sistemang Solar tulad sa ngayon.

Magtatagal ng 10 bilyong taon ang yugtong *main-sequence* ng Araw, mula simula hanggang wakas, kumpara sa humigit-kumulang dalawang bilyong taon para sa lahat ng iba pang kasunod na mga yugto ng pinagsama-samang buhay bago maging retaso ang Araw. Mananatili sa kung ano ang Sistemang Solar ngayon hanggang sa mapalitan ang idrohino sa kaibuturan nito sa elyo, na magaganap nang humigit-kumulang 5 bilyong taon mula ngayon. Mamarkahan nitong ang pagtatapos ng yugtong *main-sequence* ng Araw. Sa oras na iyon, kukurot ang kaibuturan ng Araw sa *hydrogen fusion* na nagaganap sa kahabaan ng balat na nakapalibot sa elyong hindi gumagalaw, at ang enerhiyang nailalabas ay mas malaki kaysa sa kasalukuyan. Ang mga panlabas na patong ng Araw ay lalawak sa humigit-kumulang 260 beses sa kasalukuyang diyametro nito, at ang Araw ay magiging isang ganap na pulang higante. Dahil sa tumaas na *surface area* nito, ang ibabaw ng Araw ay magiging mas malamig (2,600 K (4,220 °F) sa pinakamalamig nito) kaysa sa kung ano ito noong bituing *main-sequence* pa lamang ito. Sa kalaunan, magiging sapat na mainit ang kaibuturan ng Araw para sa *helium fusion*; magsusunog ng elyo ang Araw sa isang bahagi ng oras na sinunog nito ang idrohino sa kaibuturan. Hindi sapat ang laki ng Araw upang simulan ang pagsasanib ng mas mabibigat na elemento, at ang mga reaksyong nuklear sa kaibuturan nito ay bababa. Ang mga panlabas na patong nito ay iluluwa sa kalawakan, na mag-iiwan ng isang siksik na puting unano, kalahati ng orihinal na bigat ng Araw ngunit kasinlaki lamang ng Daigdig.

## Komposisyon
thumb|Ang mga planeta sa sistemang solar
Bagamat madalas ding gamitin ang salitang "sistemang solar" upang tumukoy sa iba pang mga sistemang planetaryong natuklasan sa mga bituin, ang tamang gamit nito ay sa sistemang kinabibilangan ng Daigdig. Hango ang salitang "solar" mula sa *Sol* na siyang pangalan ng Araw sa wikang Latin, kaya't marapat na gamitin lamang ang katawagang ito sa sistemang nabuo sa grabitasyon ng Araw. Kapag pinag-uusapan ang iba pang sistemang planetaryo, mas mabuting gamitin ang pangalan ng pangunahing bituin bilang kapalit ng pangalan ng Araw. Halimbawa, ang "sistemang Pollux" o "sistemang 51 Pegasi" upang tumukoy sa mga bituin nito kasama ang mga planetang lumiligid dito. Sa ngayon, umaabot na sa 200 ang bilang ng mga planetang natatagpuan sa ibang bituin.
## Araw
upright|thumb|Ang Araw (Sun)

Ang araw ay ang nag-iisang bituin sa kalagitnaan ng sistemang solar na ay nililibotan ng walong planeta, kasama na ang "Daigdig" (*Earth*), Ang enerhiyang nagmumula sa anyong ilaw at init na nagmumula rito. 

## Buwan (Earth)
[upright|thumb|Ang buwan ng [Mundo (planetang Earth).]]

Ang mga planeta ng Sistemang Solar at malamang ay mga unanong planeta ay inikutan ng hindi bababa sa 219 natural na satellite o buwan.
thumb|upright=1.5|Ilang mga buwan, maliliit na planeta at mga kometa sa Sistemang Solar.
thumb|upright=1.5|Ilang buwan sa Sistemang Solar.
thumb|upright=1.5|Bilang ng mga buwan sa planetang solar na natutuklasan kada taon hangang 2019
Ang Mercury na pinakamaliit at pinakaloob na planeta sa Sistemang Solar ay walang buwan. Ang Venus ay walang buwan. Ang Mundo(Earth) ay may isang buwan. Ang Mars ay may dalawang buwan: ang Phobos at Deimos. Ang Jupiter ay may 80 buwan. Ang Saturn ay may 83 buwan na walang alam na orbito. Kabilang dito ang Titan na ikalawang pinakamalaking buwan sa Sistemang Solar. Ang Uranus ay may 27 buwan. Ang Neptune ay may 14 buwan na ang pinakamalaki ang Triton. Ang Pluto na isang unanong planeta ay may 5 buwan. Ang pinakamalaki rito ang Charon. Sa mga unanong planeta, ang Ceres ay walang buwan.

: 

: 

## Panloob na mga planeta
thumb|Ang mga terrestrayal na mga panloob na planeta sa sistemang solar
Ang mga "Inner planets" nakacompurmiso sa isang rehiyon ito ay mga tinatawag na mga terrestriyal mga planeta na napapalibutan ng asteriod belt, Ay binubuo ng mga metal at mga bagay, Ang mga inner planets ay malapit sa Araw (*Sun*), Ito ay may layong 5 AU (750 milyon km; 460 milyon mi).

### 1. Merkuryo
upright|thumb|Ang Merkuryo (Mercury)

Ang merkuryo ay isang planeta sa sistemang solar ay ang ika-una at pinaka-maliit sa walong planeta, Ipinangalan ito sa Romanong diyos na si Merkuryo.

### 2. Benus
upright|thumb|Ang Benus (Venus)

Ang benus ay ang ikalawa at tinaguriang pinakamiit sa walong planeta, dahil sa inilalabas nitong "green house effect" na natatabunan mula sa mababang lebel ng ulap, Nahigitan nito ang planetang Merkuryo na ika-una na katabi mula sa *Araw*, Pinangalanan mula sa diyosa ng pag-ibig at kagandahan ng mga Romano.

### 3. Mundo (Earth)
upright|thumb|Ang Daigdig (Earth)

Ang mundo (*earth*) ay ikatlong planeta na umiinog sa gitnang bituin na *Araw* ng sistemang solar, Ang buhay at mayrong mga namumuhay na organismo, kasama nito ang "Buwan" sa pag-ikot sa rehiyon ng "frost line".

### 4. Marte
upright|thumb|Ang Marte (Mars)

Ang Marte o Mars ay ang ikaapat at mapulang planeta, dito matatagpuan ang pinakamataas na bundok sa sistemang solar ang "Olympus Mons", ito ay may kasakasamang dalawang siluna ito ang "Phobos" at "Deimos", Ang Mars ay kasinglaki ng kontinente ng Aprika na makikita sa Daigdig.

## Panlabas na mga planeta
Ang "outer region planets" o "giant planets" sa *sistemang solar* ay nagtataglay ng maraming siluna (buwan) at nag lalabas ng gas, ammonia, yelo at diyamante, Ang planetang Hupiter ay ang pinakamalaki sa 8 walong planeta, na siyang nagbabalanse ng puwersa sa pagitan ng Saturno, Marte at Benus ng asteriod belt mula sa kabilang rehiyon na terrestrayal planeta at frost line.

### 5. Hupiter
upright|thumb|Ang Hupiter (Jupiter)

Ang Hupiter ay ang ikalima at pinakamalaking planeta na nasa loob ng *sistemang solar* na nasa pagitan ng mga planetang Saturno at Marte. Ang hupiter ang siyang kumokontrol sa puwersa ng mga planetang Marte at Benus mula sa pag-inog nito sa gitnang *Araw*. Ang planeta ay mayroong mga malalaking bagyo mula sa apat na singsing nito at nagtataglay ng gas.

### 6. Saturno
upright|thumb|Ang Saturno (Saturn)

Ang Saturno ay ang ika-anim na planeta sa sistemang solar ito ay mga katabi ng planetang Hupiter at Urano, Ang saturn ay ang tinaguriang the "Jewel Planet of the Solar System" dahil sa taglay nitong nakapalibot na singsing, ito ay napapalibotan ng mga walong siluna ang mga: Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea, Titan, Hyperion, Lapetus.

### 7. Urano
upright|thumb|Ang Urano (Uranus)

Ang Urano o uranus ay ang ika pitong planeta sa loob ng sistemang solar at Jovian planets, ito ay nagtataglay ng ammonia, yelo at masangsang na amoy, may mga ilang pag-ulan ng diyamante, ito ay katabi ng mga planetang Saturno at Neptuno, kasama ng "uranus" ang limang siluna (buwan) sa pag-inog nito ito ang mga: Miranda, Ariel, Umbriel, Titana at Oberon.

### 8. Neptuno
upright|thumb|Ang Neptuno (Neptune)

Ang Neptuno o neptune ay ang ika walong planeta sa loob ng sistemang solar at Jovian planets, ito ay ang pinakamalayo at dulong planeta maliban sa planetang Pluto na sa ika-siyam na puwesto, Ang Neptuno ay ipinangalan sa Diyos ng dagat ng mga Romano. Ang kasamang siluna (buwan) nito sa pag-inog ay ang Triton.

## Kuiper belt
Ang mga planeta sa "kuiper belt" o napapaloob sa "trans-Neptunian region" kabilang ang planetang Pluto at Ceres na tinaguriang mga "dwarf planet".

### 9. Pluto
Ang Pluto ay ang pinakamaliit na planeta mula sa planetang Merkuryo, Ang "pluto" ay ang ika-siyam na planeta na nakapaloob sa sistemang solar, ngunit hindi nabibilang sa bilang ng walong planeta. kasama ng Pluto ang Ceres sa dwarf planets.

## Tingnan din
*Eksoplaneta
*Uniberso
*Araw (astronomiya)
*Bituin
*Pagtuklas at paggalugad ng Sistemang Solar

## Mga sanggunian 
## Mga panlabas na kawing 
* Talaan ng mga sistema ng mga bituin na pinananatili ng *Observatoire de Paris* sa pangunguna ni Jean Schneider ng ''Laboratoire de l'Univers et de ses Théories''.

*
Kategorya:Mga sistemang planetaryo