Mga Dumagat

Ang **mga Dumagat** (binabaybay minsan bilang **Dumaget**), na minsang kolektibong tinutukoy bilang **mga Dumagat–Remontado** o simpleng mga **Remontado**, ay isang katutubong subgrupo ng mga Negrito sa Pilipinas. Ang pangalang "Dumagat" ay isang eksonimo (o pangalang pampangkat na ginagamit sa labas ng isang pangkt) na ibinigay ng mga Tagalog na naninirahan sa mabababang lugar, na literal na nangangahulugang "mula sa dagat," bagaman ginagamit ito bilang endonimo (o pangalang pampangkat na ginagamit ng pangkat) ng ilang pamayanang Negrito sa kahabaan ng Ilog Umiray at mga kalapit na lugar. Maraming pamayanan ang tumutukoy sa kanilang sarili bilang **Agta**, na nangangahulugang “tao” sa kanilang katutubong wika.

Naninirahan sila sa parehong kabundukan at baybaying lugar sa kahabaan ng bulubunduking Sierra Madre at mga kalapit na lalawigan, kabilang ang Aurora, Quezon, Rizal, Bulacan, at Nueva Ecija. Sa tradisyonal na pamumuhay, sila ay medyo-nomadiko at umaasa sa pangangaso, pangingisda, kaingin, pagsasaka, at pangangalap sa kagubatan. Sa kabila ng mga presyur mula sa pag-unlad, pagtotroso, at pagmimina, patuloy na pinangangalagaan ng mga Dumagat ang kanilang kultural na identidad at karapatan sa kanilang lupang ninuno sa ilalim ng *Indigenous Peoples’ Rights Act* (IPRA, o Batas sa Karapatan ng mga Katutubo) ng 1997.

## Klasipikasyon at terminolohiya 
, Bulacan na nakasaad na nanirahan na sa lugar ang mga Dumagat bago pa man itinatag ng mga paring Kastila ang bayan.]]
Ang mga Dumagat, na kilala rin bilang Agta, ay isang katutubong pangkat ng Negrito sa Pilipinas. Karaniwang itinuturing silang subgrupo ng mga Aeta, na kinikilala bilang isa sa mga pinakaunang naninirahan sa kapuluan.

Ang ilang pamayanang Dumagat ay tinutukoy din bilang Remontado, mula sa salitang Kastila na *remontar* ("pumunta sa kabundukan"), na ginagamit noong panahon ng kolonyal para sa mga mabababang naninirahan na tumakas sa kabundukan upang umiwas sa pamahalaang Kastila. Ayon sa *National Commission for Culture and the Arts* (NCCA, o Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining), ang mga Remontado ng Sierra Madre ay pinaniniwalaang nagmula sa mga populasyon ng mabababang lugar na lumipat sa kabundukan upang umiwas sa pamumuno ng Kastila.

Ang terminong Dumagat ay isang eksonimo, at ang pinagmulan nito ay may ilang interpretasyon. Maaaring nagmula ito sa mga salitang "gubat" at "hubad", subalit mas malamang na nagmula ito sa "taga-dagat" (nakatira sa tabi ng dagat) o "mga dayuhan sa dagat." Konektado rin ito sa salitang Tagalog na *dagat*, kaya nangangahulugang "tao ng dagat" o "mula sa baybayin." Ang terminong Dumagat ay ginagamit bilang endonimo lamang sa mga Negrito sa kahabaan ng Ilog Umiray at kalapit na lugar sa Quezon at Aurora. May ilang pamayanan na mas gusto ang lokal na tawag tulad ng *taga-bundok* (mula sa bundok) o *magkakaingin* (mga nagsasagawa ng kaingin). Quirino, at Isabela, kadalasan malapit sa mga ilog at malinaw na bahagi ng kagubatan na sumusuporta sa kanilang kabuhayan.

## Kultura 
### Wika 
Ang mga pamayanang Dumagat–Remontado ay gumagamit ng iba’t ibang wika: ilan ay nagsasalita ng Casiguran Dumagat Agta (isang wika ng Hilagang-silangang Luzon na Agta), iba ay Remontado / Hatang-Kayi (isang natatanging wika sa Gitnang Luzon), at marami ang bilingguwal sa Tagalog. Ayon sa *Katig Collective* ng Unibersidad ng Pilipinas, ang Hatang Kayi ay dating malawakang sinasalita sa Sierra Madre subalit malaki ang pagbaba ng mga nagsasalita nito nitong mga nakaraang dekada. Bumaba ang bilang ng mga nagsasalita mula humigit-kumulang 2,530 noong 2000 sa halos 325 noong 2018, na nagpapahiwatig ng malubhang panganib sa wika.

### Kabuhayan 
Tradisyonal na umaasa ang mga pamayanang Dumagat sa pangangaso, pangingisda, pangangalap sa kagubatan, kaingin, at pagsasakang pampamayanan. Ginagamit ang mga pana, bitag, at lambat sa pangangaso; kadalasang sa mga ilog at baybayin ang pangingisda. Nangangalap sila ng ugat, pulot, at halamang gamot; ginagamit ang mga dahon at tirang pagkain sa pag-aabono o maliit na pagpapabuti ng lupa. May ilang bukirin na pinapamahalaan ng pamayanan, kung saan sabay-sabay na nagtatrabaho at gumagamit ng lupa ang mga pamilya. Ang Dumagat–Remontado ng General Nakar ay karaniwang nagtatanim ng maliliit na kaingin malapit sa kanilang paninirahang angkan. Bagaman, dahil sa paninirahan ng mga taga-mababang lugar sa ilang hindi matamnan na lupa, napipilitan ang ilang pamayanan na ilipat ang kanilang bukirin sa mas mataas at malapit sa gilid ng kagubatan. Tulad ng ibang grupo ng Agta at Negrito, mahalaga ang ugnayan sa kamag-anak at pamamahagi ng yaman sa pagpapanatili ng pagkakaisa at kaligtasan ng grupo. May ilang lugar na naging Kristiyano, subalit nananatili ang tradisyonal na ritwal.

Sa makabagong konteksto, ginagamit pa rin ng mga pamayanan ang musika at sayaw bilang pagpapahayag ng kultural na identidad at pagkakaisa. Ang mga awit tulad ng "Un Potok" ("Ang Lupa") ay simbolo ng pagtutol at pakikaisa sa kanilang laban sa mga proyektong pang-ekstraktibo at dam na nakakaapekto sa kanilang lupang ninuno.

Kilala rin ang Dumagat sa tradisyonal na sayaw na nagpapakita ng ugnayan nila sa kalikasan at komunidad. Isinasagawa nila ang pandanggo  sa mga pista, Kinilala ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas ang Mali bilang tradisyonal na sayaw ng Dumagat na kahawig ng agawan base (isang laro ng bata), at itinuturing na pambansang laro ng Dumagat sa San Jose del Monte, Bulacan. Isinasagawa ang Mali sa gabi sa tabi ng ilog pagkatapos ng isang araw ng trabaho, na may dalawang koponang nagtatanggol sa kanilang base at may lider na gumagabay sa laro.

### Pagkain at lutuin 
Ipinapakita ng tradisyonal na lutuin ng Dumagat ang malapit nilang ugnayan sa kagubatan at ilog, pati na rin ang sustenableng paraan ng pamumuhay.

Ilan sa mga kilalang tradisyonal na putahe ay ang sinagumpit, na halo ng isdang sariwa, batang yantok, at gata, at sinigang na niluluto sa kawayan na may katmon o ibang pampaasim. Maaari ring lutuin ang manok sa ilalim ng lupa na binalot ng dahon ng saging. at suso (*Pomacea canaliculata*) na kahawig ng ginataang kuhol, at adobo sa buho, kung saan hinihiwa ang baboy at niluluto sa loob ng kawayan kasama ang dahon ng laurel, bawang, sibuyas, paminta, at toyo sa ibabaw ng apoy. Parehong niluluto sa bamboo, na nagpapakita ng paggamit ng likas na materyales at tradisyonal na pamamaraan sa pagluluto. Ang proyekto, bahagi ng inisyatibong *New Centennial Water Source* (Bagong Sentenaryong Pinagmumulan ng Tubig), ay tinutulan ng Dumagat–Remontado dahil ipinaglalaban nilang napapahamak nito ang kanilang lupaing ninuno, sagradong lugar, at pagkuha sa malinis na tubig. Sa kabila ng katiyakan ng pamahalaan sa konsultasyon at kompensasyon, ayon sa mga pangkat pang-adbokasiya at mamamahayag, limitado ang partisipasyon ng komunidad sa desisyon at may pangamba sa pagtanggal sa kanila.

Bukod sa konstruksyon ng dam, nahaharap din ang mga pamayanan sa pagtotroso, pagmimina, at pagsakop sa lupa para sa agrikultura na nagdudulot ng pagkaubos ng kagubatan at yaman. bagaman mabagal ang proseso dahil sa burokrasya at pampolitikang hadlang. Gayunpaman, sinuportahan ng lokal at pambansang pangkat pang-adbokasiya ang Dumagat–Remontado sa pagpapatibay ng kanilang karapatan at pagpapanumbalik ng tradisyonal na kaalaman upang palakasin ang katatagan ng pamayanan.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Mga pangkat-etniko sa Pilipinas