Balarila ng Tagalog

Ang **balarila ng Tagalog** ay ang mga patakarang pang-gramatika na nalalarawan ng kayarian/kaayusan ng mga pahayag sa wikang Tagalog.

Sa Tagalog, may walong mga bahagi ng pananalita: ang pandiwa, pangngalan, pang-uri, pang-abay, pang-ukol, panghalip, pangatnig at pang-angkop. 
## Palatunugan 
Tumutukoy ang palatunugan sa pag-aaral ng mga tunog o ponema/multinig ng isang wika. Makikita sa talay sa ibaba ang lahat ng kinikilalang ponema sa wikang Tagalog:

### Palatuldikan 
## Palapantigan 
Tumutukoy ang **palapantigan** sa pagsasaayos ng mga tunog ng isang wika.

Sa dalisay mang pananagalog ay may apat lamang na uri ng sa pagbilang ng pantig: 
* P (patinig),  halimbawa: ***u**-ka*
* KP (katinig-patinig), halimbawa: ***ba**-ta*
* PK, halimbawa: ***ta**-bak*
* KPK, halimbawa: *bun-**dok***
Mapapansing walang kambal-patinig ni katluang-pantig na makikita.

## Palabuuan 
Tumutukoy ang **palabuuan** o **palaturingan** sa pag-aaral ng mga pagbuo ng mga morpema/multuran, na siyang pinakamaliit na bahagi ng salita na may kahulugan. Halimbawa, binubuo ang salitang *doktora* ng dalawang morpema: *doktor* at ang hulaping *-a*, na nagsasaad ng kasarian ng isang tao o hayop. Nguni’t hindi multuran ang salitang *baba* sa *babae*, sapagka’t wala namang kinalaman ang kahulugan ng *baba* sa salitang *babae*, kahi’t may sarili itong kahulugan.
#### Pagpapalit ng /d/ at /r/ 
Minsan ay nagiging ang /r/ ang /d/ sa unahan o hulihan ng salita kapag kinakabitan ito ng morpema. Halimbawa:
: *ma-* + *dapat* → *ma**r**apat*
: *ka- -an* + *dunong* + → *ka**r**nungan*
: *tawid* + *-an* → *tawi**r**an*
Nguni’t mayroong ding salita kung saan hindi o madalang ito nangyayari, tulad ng sa *madilaw* (Bibihira marinig ang *marilaw*, maliban na lamang kung tumutukoy ito sa lungsod ng *Marilaw*). Mayroon namang mga salita kung saan mag-iiba ang kahulugan kung pinalitan ang /d/ ng /r/ (tulad ng sa *madamdamin* at *maramdamin*).
### Paghahalo 
Sa kamakailan, marami na ring salita ang nabubuo sa pamamagitan ng paghahalo ng dalawa o higit pang salita sa pamamaraang ito tulad ng:
: ***tap**si* + ***si**nangag* + *it**log*** →***tapsilog***
: ***kanin*** + *sa**baw*** → ***kaninbaw***

## Bahagi ng pananalita 
### Pangngalan 
Ang pangngalan ay nagngangalan ng tao, hayop, bagay, lugar, pangyayari, konsepto at kaisipan.

### Panghalip 
Ang panghalip ay humahalili sa pangngalan.

### Pang-uri 
Ang pang-uri ay naglalarawan ng pangngalan at panghalip.

### Pandiwa 
Ang pandiwa ay nagsasaad ng kilos o galaw.

### Pang-abay 
Ang pang-abay ay naglalarawan ng pandiwa, pang-uri at kapwa pang-abay.

### Pangatnig 
Ang pangatnig ay nag-uugnay ng dalawang salita, parirala, sugnay o pangungusap.

### Pang-ukol 
Ang pang-ukol ay nag-uugnay sa isang pangngalan sa iba pang mga salita sa pangungusap.

### Pang-angkop 
Ang pang-angkop ay nag-uugnay sa panuring at salitang tinuturingan.

## Panandang kohesyong pambalarila 
Ginagamit ang panandang kohesyong gramatikal upang maiwasan ang paulit-ulit na paggamit ng pangngalan o salitang ginagamit sa pagpapahayag.

### Pagpapatungkol 
Ito ay ang paggamit ng panghalip na tumutukoy sa mga nauna o nahuling pangngalan. May dalawang uri ito.

#### Anapora o Sulyap na Pabalik 
Ito ang tawag sa mga panghalip na ginagamit sa hulihan bilang pananda sa pinalitang pangngalan sa unahan ng pangungusap o talata.

Halimbawa:Ang *Kyogen* ay isang dulang pantanghalang isinisingit sa pagtatanghal ng Noh. **Ito** ay naglalayong magpatawa o aliwin ang mga manonood. Kadalasan, **ito** ay nagpapatungkol sa realidad ng buhay at sumasalamin sa mga totoong katangian ng tao.

#### Katapora o Sulyap na Pasulong 
Ito ang tawag sa mga panghalip na ginagamit sa unahan bilang pananda sa pinalitang pangngalan sa hulihan ng pangungusap o talata.

Halimbawa:Sa Kyogen na ating binasa, makikita ang hangarin **niyang** mapunta sa langit. Bagama't **siya** ay kumikitil ng buhay ng mga ibon upang pagkakitaan, ipinaliwanag **niyang** hindi siya ang nakikinabang dito. Iyan ang katwiran ni *Kiyoyori*, ang pangunahing tauhan sa dula.

### Tulduk-tuldok 
Ito ay ang pagtitipid sa pagpapahayag. May mga salitang hindi na inilalagay o nawawala na sa pahayag sa kadahilanang naiintindihan na ito sa pahayag at magiging paulit-ulit lamang.

Halimbawa:Bibihira ang nagsasalin ng mga **ganito** sa ibang wika.

### Pagpapalit 
Ito ay ang paggamit ng iba't iba pang reperensiya sa pagtukoy ng isang bagay o kaisipan.

Halimbawa:Dahil sa pagsasalin ng mga akda sa wikang nauunawaan natin ay namumulat tayo sa **kulturang banyaga**. Nalalaman natin ang **kulturang Hapones** at natututo tayo sa mga gawain nila.

### Pag-uugnay 
Ito naman ay paggamit ng iba't ibang pangatnig upang pag-ugnayin ang dalawa o higit pang pahayag.

Halimbawa:Itinanghal ang Kyogen **kapag** tapos na ang pagtatanghal ng Noh **upang** maging kaaliw-aliw naman sa manonood ang panonood sa teatro.

## Wastong Gamit ng Salita 
May mga ibang salita sa Tagalog na nakakalito o nagagamit nang mali.

### **Nang** at **Ng** 
Ginagamit ang **nang** sa sumusunod na mga pagkakataon:

* bilang pangatnig sa mga pangungusap na hugnayan; ito ay panimula sa sugnay na di makapag-iisa

Halimbawa:Ang Pilipinas ay lalong nakilala sa buong mundo **nang** mapili ang Underground River sa Palawan bilang isa sa New Seven Wonders of the World.

* bilang pang-abay

Halimbawa:Nakatapos **nang** mabilis sa mga gawain ang mag-anak na nagtulungan.

* sa gitna ng dalawang salitang-ugat o dalawang pandiwang inuulit

Halimbawa:Parami **nang** parami ang mga turistang dumarating sa bansa.Ginagamit naman ang **ng** sa sumusunod na mga pagkakataon:

* bilang pananda sa tuwirang layon ng pandiwang palipat

Halimbawa:Ang nanay ay naghahanda **ng** pagkain sa bahay.

* bilang pagpapakita ng pagmamay-ari ng isang bagay o katangian

Halimbawa:Ang programa **ng** pamahalaan para sa pamilya ay maganda.

### **Din/Rin** at **Daw/Raw** 
Ginagamit ang **rin** at **raw** sa mga sumusunod na pagkakataon:

* kung ang sinusundang salita ay nagtatapos sa patinig at malapatinig na *y* at *w*.

Halimbawa:Gusto **raw** niyang mamasyal sa Pilipinas.Ginagamit ang **din** at **daw** sa sumusunod na pagkakataon:

* kung ang sinusundang salita ay nagtatapos sa katinig maliban sa *y* at *w*

Halimbawa:Mas mahal **daw** pumunta sa ibang bansa.

* kung ang sinusunsang salita ay nagtatapos sa *-ri*, *-ra*, *-raw* o *-ray*

Halimbawa:Maaari **din** akong pumunta sa Pilipinas.

### **Subukin** at **Subukan** 
Ginagamit ang **subukin** kung sumusuri at nagsisiyat sa uri, lakas o kakayahan ng isang tao o bagay.

Halimbawa:**Subukin** mo ang husay ng mga Pilipino.Ginagamit ang **subukan** kapag gustong malaman kung ano ang ginagawa ng isang tao o bagay nang palihim.

Halimbawa:**Subukan** mo kung ano ang ginagawa ng mga pinuno ng bansa kapag nagtitipon.

### **Pahirin** at **Pahiran** 
Ginagamit ang **pahirin** kung ang ibig sabihin ay pag-alis ng isang bagay. Ginagamit ang **pahiran** kung ang ibig sabihin ay paglalagay ng bagay sa isang lugar o karaniwan ay sa isang bahagi ng katawan.

Halimbawa:**Pahirin** mo ang luha sa iyong mata upang ma**pahiran** ng gamot.

### **Sundin** at **Sundan** 
Ginagamit ang **sundin** kung ang pahayag ay nangangahulugang pagsunod sa payo o pangaral.

Halimbawa:**Sundin** mo ang payo at utos ng iyong magulang.Ginagamit ang **sundan** kung ang pahayag ay nangangahulugang gayahin o puntahan ang pinupuntahan ng iba.

Halimbawa:**Sundan** mo ang ginagawa ng iyong magulang upang maging matagumpay ka rin sa buhay.

### Walisin at Walisan 
Ginagamit ang **walisin** kung ang pahayag ay nangangahulugang mga bagay na iwawalis.

Ginagamit ang **walisan** kung ang pahayag ay nangangahulugang lugar kung saan magwawalis.

### **Pinto** at **Pintuan** 
Ginagamit ang **pinto** kung ang pahayag ay nangangahulugang mismong nahahawakang pinto.

Ginagamit ang **pintuan** kung ang pahayag ay nangangahulugang lugar kung saan nakikita ang pinto.

### **May** at **Mayroon** 
Ginagamit ang **may** kung ang sinusundang salita ay pangngalan, pandiwa, pang-uri, panghalip o pang-abay.

Ginagamit ang **mayroon** kung ang sinusundang salita ay pangatnig o pang-ukol.

### **Kata** at **Kina** 
Ginagamit ang **kata** kung ang ibig-sabihin ay taong kinakausap.

Ginagamit ang **kina** kung ang ibig-sabihin ay taong pinag-uusapan.

### Ikit at Ikot 
Ginagamit ang **ikit** kung ang ibig-sabihin ay gumugulong (*spiral*) paloob.

Ginagamit ang **ikot** kung ang ibig-sabihin ay gumugulong (*spiral*) palabas.

### **Hagdan** at **Hagdanan** 
Ginagamit ang **hagdan** kung ang pahayag ay nangangahulugang mismong nahahawakan at naaapakang hagdan.

Ginagamit ang **hagdanan** kung ang pahayag ay nangangahulugang lugar kung saan nakikita ang hagdan.

### **Operahin** at **Operahan** 
Ginagamit ang **operahin** kung ang ibig-sabihin ay ang mismong parte ng katawan na ioopera.

Ginagamit ang **operahan** kung ang ibig-sabihin ay ang taong ioopera.

### Hatiin at Hatian 
Ginagamit ang **hatiin** kung ang ibig-sabihin ay maghiwa.

Ginagamit ang **hatian** kung ang ibig-sabihin ay magbigay sa iba.

### **Iwan** at **Iwanan** 
Ginagamit ang **iwan** kung ang ibig-sabihin ay hindi naisama.

Ginagamit ang **iwanan** kung ang ibig-sabihin ay magbigay.

### Nabasag at Binasag 
Ginagamit ang **nabasag** kung hindi sinasadya ang pagkabasag.

Ginagamit ang **binasag** kung ang sinasadya ang pagkabasag.

### Bumili at Magbili 
Ginagamit ang **bumili** kung ang ibig-sabihin ay gumastos.

Ginagamit ang **magbili** kung ang ibig-sabihin ay magbenta.

### **Kumuha** at **Manguha** 
Ginagamit ang **kumuha** kung iisa.

Ginagamit ang **manguha** kung maramihan o sama-sama.

### **Dahil** **Sa** at **Dahilan** 
Ginagamit ang **dahil sa** kung ito ay nagpapahiwatig ng sanhi.

Ginagamit ang **dahilan** kung ito ay ginagamit bilang pangngalan.

### **Taga** at **Tiga** 
Ginagamit ang **taga** kung ang sumusunod na salita ay pangngalang pambalana.

Ginagamit ang **tiga** kung ang sumusunod na salita ay pangngalang pantangi.

## Mga sanggunian 
### Mga Sipi 
### Mga Pinagkukunan 
* *Pinagyamang Pluma 9,* by Ailene G. Baisa-Julian, Mary Grace G. del Rosario, Nestor S. Lontoc ISBN 978-971-06-3652-5, pp. 48-49, 254

## Tingnan din 
* *Balarila ng Wikang Pambansa*

Kategorya:Balarila ng partikular na wika
Kategorya:Balarila
Kategorya:Wika