Zamboanga del Sur

Ang **Zamboanga del Sur** (Filipino:*Timog Sambuangga*) ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyong Tangway ng Zamboanga sa Mindanao. Lungsod ng Pagadian ang kapital nito at napapaligiran ng Zamboanga del Norte sa hilaga, Zamboanga Sibugay sa kanluran, Misamis Occidental sa hilaga-silangan, at Lanao del Norte sa silangan. Nasa timog ang Golpo ng Moro.

Nahati kamakailan lamang naihawalay ang Zamboanga Sibugay sa Zamboanga del Sur. Ang Lungsod ng Zamboanga ay ang pinakamalaking siyudad ng probinsya pero hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.

## Etimolohiya
Ang pangalan ng Zamboanga ay ang Hispanicized spelling ng Sinama term para sa "mooring place" - *samboangan* (na binabaybay din na *sambuangan*; at sa Subanen, *sembwangan*), mula sa root word ("sambowangan*), mula sa root word ("sambowangan*). Ang "Samboangan" ay ang orihinal na pangalan ng Zamboanga City, kung saan nagmula ang pangalan ng peninsula. Ang "Samboangan" ay pinatutunayan nang husto sa Espanyol, French, German, at Amerikano mga talaang pangkasaysayan mula pa noong ika-17 siglo.

Karaniwang pinagtatalunan ito ng mga mga katutubong etimolohiya na sa halip ay iniuugnay ang pangalan ng Zamboanga sa salitang Indones na *jambangan* (inaangkin na nangangahulugang "lugar ng mga bulaklak", ngunit ang totoo ay nangangahulugang "paso" o "mangkok"), kadalasan ay inaangkin na ang lahat ng mga pangkat etniko sa Zamboanga ay "Malay". Gayunpaman, ang pangalang ito ay hindi kailanman pinatunayan sa anumang makasaysayang talaan bago ang dekada 1960.

## Kasaysayan
.

### Maagang kasaysayan 
Ang mga orihinal na naninirahan sa Tangway ng Zamboanga ay ang mga Subanen, na nanirahan sa mga pampang ng ilog sa mga lugar sa looban; at ang iba't ibang pangkat etniko na Sama-Bajau at Yakan na nanirahan sa mga lugar sa baybayin. Ang mga naninirahang Tausūg mula sa hilagang-silangang Mindanao ay lumipat din sa rehiyon noong ika-13 siglo.

Ang rehiyon ay pinanirahan din ng mga migrante (karamihan ay mula sa mga isla ng Visayas) pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Kasama ang orihinal mga settler, tumulong ang mga pioneer na ito na paunlarin ang Zamboanga del Sur tungo sa sagana at magkakaibang kultura, na ginagawa itong isang tunawan ng mga kultura.

### Panahon ng kolonyal na Amerikano 
Sa kasaysayan, ang Zamboanga ay ang kabisera ng Lalawigan ng Moro sa kanlurang Mindanao, na binubuo ng limang distrito: Cotabato, Davao, Sulu, [[)|Lanaoprovince], [Lanaoprovince] (probinsya)|Zamboanga]]. Noong 1940, naging mga indibidwal na lalawigan ang mga distritong ito. Ang Zamboanga City ay naging kabisera ng lalawigan ng Zamboanga.

### Kalayaan ng Pilipinas 
Di-nagtagal pagkatapos ng World War II, ang kabisera ng probinsiya ay inilipat sa Dipolog. Molave ay nilikha bilang kabisera ng probinsiya noong 1948.

#### Pundasyon
Noong Hunyo 6, 1952, sa pamamagitan ng *Batas Republika Blg. 711*, ang Zamboanga del Sur ay hiniwalay mula sa dating lalawigan ng Zamboanga na sumasaklaw sa buong peninsula sa timog-kanlurang Mindanao. Bilang ika-52 lalawigan ng Pilipinas, ito ay orihinal na binubuo ng 11 bayan kasama ang Lungsod ng Zamboanga at ang Isla ng Basilan, na kalaunan ay pinalawak sa 42 munisipalidad kasama ang Lungsod ng Pagadian bilang kabisera.

Nangyari ito sa kalagitnaan ng panahon pagkatapos ng digmaan, isang panahon kung kailan ang Mindanao ay mapayapa at lalong umuunlad. Minimal lamang ang mga tensyong etniko, at halos walang presensya ng mga grupong separatista sa Mindanao. Ang mga tensyon sa Mindanao ay kadalasang nagsimulang tumaas lamang habang papalapit ang dekada 1970, bilang resulta ng mga tensyong panlipunan at pang-ekonomiya na nakaapekto sa buong bansa.

#### Ang panahon ni Marcos
Nasaksihan ng huling bahagi ng dekada 1960 sa Mindanao ang pagtaas ng mga alitan sa alitan sa lupa na nagmula sa pagdagsa ng mga naninirahan mula sa Luzon at Visayas, at mula sa paghihikayat ng administrasyong Marcos sa mga grupong milisya tulad ng Ilaga. simula sa halos pampulitikang Muslim Independence Movement at Bangsamoro Liberation Organization, at kalaunan ay ang Moro National Liberation Front (MNLF), at ang Moro Islamic Liberation Front (MILF). na kadalasang kinasasangkutan ng detensyon na walang warrant, pagpatay, at pisikal, sekswal, o mental na pagpapahirap sa mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mamamahayag, manggagawang relihiyoso, magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos. Sa Zamboanga del Sur, ang mga ito ay madalas na iniuugnay sa militias na ineendorso ng militar, na kinabibilangan ng Ilaga at ilang armadong grupo ng kulto, na ginamit upang palakasin ang bilang ng militar habang lumalaban ito sa iba't ibang paglaban. mga paggalaw.

Ang taong 1982 ay isang partikular na madugong taon para sa Zamboanga del Sur sa ilalim ng diktadurang Marcos, dahil dalawang masaker ang naganap sa probinsya nang taong iyon. Noong Pebrero 12, 1982, pinatay ng mga miyembro ng Ilaga ang 12 katao sa Dumingag, Zamboanga del Sur, diumano'y upang ipaghiganti ang pagkamatay ng kanilang pinuno, na pinaniniwalaan nilang pinatay ng NPA. At noong Mayo 25, 1982, tatlong tao ang namatay at walong tao ang nasugatan nang maghulog ng mga bomba ang mga eroplano ng administrasyon sa Barangay Dimalinao ng Bayog, Zamboanga del Sur, na umano'y bilang paghihiganti sa pagpatay ng mga umano'y rebelde sa 23 sundalo dalawang araw na ang nakalilipas. Pagkalipas ng ilang araw, dalawa pang lalaki mula sa komunidad ang dinampot at pinatay, at pagkalipas ng ilang buwan, ang tirahan ng kura paroko Heswita ni Bayog ay pinaputukan matapos siyang sumulat ng mga liham na tumutuligsa sa pagpapahirap at panggigipit sa mga katutubong Subanon mula sa kanyang parokya, na itinalaga ng gobyerno bilang mga tagasuporta ng komunista.

### Kontemporaryong
#### Paghihiwalay ng Zamboanga Sibugay 
Ang mga pangyayaring pampulitika noong Pebrero 2001 ay nakakita ng isa pang malaking pagbabago sa hurisdiksyon ng teritoryo ng Zamboanga del Sur. Bumoto ang mga naninirahan dito upang lumikha ng isang bagong lalawigan mula sa ikatlong distrito ng kongreso, na pinangalanang Zamboanga Sibugay.

## Heograpiya 
### Pampolitika 
Nahahati ang Zamboanga del Sur sa 26 munisipalidad at 1 lungsod kasama ang sariling kinatawan sa Kongreso ng Pilipinas.
Ang Lungsod ng Zamboanga, hindi bahagi o naiuugnay ng lalawigang ito, ay isang independent at highly urbanized na lungsod.

#### Mataas na urbanisadong lungsod 
* Lungsod ng Zamboanga

#### Lungsod 
* Lungsod ng Pagadian

#### Mga munisipalidad 

* Aurora
* Bayog
* Dimataling
* Dinas
* Dumalinao
* Dumingag
* Guipos
* Josefina
* Kumalarang
* Labangan
* Lakewood
* Lapuyan
* Mahayag

* Margosatubig
* Midsalip
* Molave
* Pitogo
* Ramon Magsaysay (Liargo)
* San Miguel
* San Pablo
* Sominot (Don Mariano Marcos)
* Tabina
* Tambulig
* Tigbao
* Tukuran
* Vincenzo A. Sagun

## Demograpiko
Ang populasyon ng Zamboanga del Sur sa senso noong 2024 ay 1,045,126 katao, na may densidad na . Kapag isinama ang Lungsod ng Zamboanga para sa mga layuning pang-estadistika, ang populasyon ng lalawigan ay 2,063,975 katao, na may densidad na .

### Relihiyon
Karamihan sa mga naninirahan sa Zamboanga del Sur ay mga Romano Katoliko. Ang iba pang mga grupong Kristiyano ay ang Mga Baptist, Mga Metodista, Mga Aglipayan, Simbahan ni Kristo ng mga Banal sa mga Huling Araw, Iglesia ni Cristo, Mga Saksi ni Jehova, Adventista ng Ikapitong Araw at iba pang Mga Ebangheliko Kristiyano. Mayroong malaking minoryang Muslim.

### Mga Wika
Ang pinakakaraniwang sinasalitang unang wika sa lalawigan ay ang Cebuano, habang ang Chavacano ang pangunahing wika sa loob at paligid ng Lungsod ng Zamboanga. Ang Filipino at Ingles ay malawak ding ginagamit at nauunawaan bilang pambansa at opisyal na wika (Filipino) at kapwa opisyal na wika (Ingles) ng Pilipinas, kung saan ginamit ang dating bilang lingua franca para at sa pagitan ng iba't ibang di-lokal na pangkat etniko o kamakailang mga migrante at kanilang mga pamilya. Kabilang sa mga minoryang wika ang Maguindanaon, Subanen, Tausug, Maranao, at Iranun pati na rin ang Hiligaynon, Ibanago na wika, Ibanag| people|Ilocano]], Kapampangan, Pangasinan at Waray.

## Mga kilalang tao
### Sa loob ng hurisdiksyon ng probinsya
* Felip Jhon Suson a.k.a. Ken - miyembro ng Filipino pop boy band, SB19 (Lakewood)
* Antonio Cerilles - dating Kalihim ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman (DENR) noong panahon ni Pangulong Joseph Estrada; ; Gobernador ng Zamboanga del Sur mula 2010 hanggang 2019 (Pagadian)
* Mateo Olivar - Manggagawa ng simbahang Katoliko ng Diyosesis ng Pagadian pinaslang noong panahon ng diktaduryang Marcos at isa sa mga unang pormal na kinilala bilang martir ng paglaban ng sektor ng relihiyon laban sa diktaduryang Marcos sa Bantayog ng mga Bayani (Pagadian){{Cite web |date=2023-06-20 |title=Mga Martir at Bayani: Mateo Olivar |url=https://bantayogngmgabayani.org/bayani/mateo-olivar/ |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20231004021546/https://bantayogngmgabayani.org/bayani/mateo-olivar/ |archive-date=2023-10-04 |access-date=2023-10-04 |website=Bantayog ng mga Bayani website |language=en-US
* Enrique Ona - dating Kalihim ng Kalusugan ( - ); dating executive director ng National Kidney and Transplant Institute (Pagadian)
* Francese Therese Pinlac - ay miyembro ng Team L ng MNL48. Siya rin ay miyembro ng TGC Senbatsu bago na-promote bilang opisyal na miyembro ng MNL48, ang opisyal na sister group ng pinakamataas na nabentang JPOP phenomenon, AKB48 (Pagadian)
* Divina Grace Yu - kasalukuyang Gobernador ng Zamboanga Del Sur mula 2025-kasalukuyan
* Victor Yu - dating Gobernador ng Zamboanga del Sur mula 2019–2025 (Pagadian)

### Sa labas ng hurisdiksyon ng probinsya (highly-urbanized na lungsod ng Zamboanga)
Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas
*