Henetika

[thumb|right|upright|Ang [DNA. .]]
Ang **henetika** (mula sa Griyegong *genetikos*,  o "pinagmulan") ay ang agham ng mga hene *(gene, genes)*, pamanang katangian at pagkakaiba-iba ng mga organismo. Ang katagang “henetika” ay unang iminungkahi upang ipaliwanag ang pag-aaral ng mga namamanang katangian at ng agham ng pagkakaiba-iba ng mga organismo ng bantog na Britanyong siyentipiko na si William Bateson sa kanyang liham kay Adam Sedgwick na may petsang 18 Abril 1905.  Unang ginamit ni Bateson ang katagang “henetika” sa publiko noong 1906 sa Pangatlong Pandaigdigang Pagpupulong sa Haybridisasyon ng mga Halaman na naganap sa (Londres, Ingglatera).

Ang henetika ang pag-aaral ng mga hene, kung ano ang bumubuo sa mga ito, paano sila gumaganap, paano sila naipapasa mula sa mga magulang patungo sa mga anak, at paano sila nagbabago.

### Mga pamanang katangian 
Ang pamanang katangian at pagkakaiba-iba nito ang bumubuo sa henetika.  Ginamit ng tao ang kaalaman nito sa henetika bago pa man ang kasaysayan sa kanyang paghahayupan at paghahalaman.  Sa makabagong pananaliksik, nagbibigay ng mahalagang kasangkapan ang henetika sa pananaliksik sa gawain ng isang partikular na hene, katulad ang pagsusuri ng mga pagniniig ng mga hene.

### Ang mga hene 
[thumb|right|350px|Ilustrayon ng [genome|henomo ng tao, mula sa henomo hangang kromosomo, at mula kromosomo hanggang mga hene.]]
Sa loob ng mga organismo, karaniwang dala ng mga kromosoma ang mga henetikong impormasyon na ipinakikita bilang kimika ng mga partikular na molekula ng DNA (*deoxyribonucleic acid*).
Ang mga hene ang nagdidikta sa mga impormasyong kailangan upang maiayos ang mga aminoasidos sa pagbuo ng proteina na sa lumaon ay may malaking papel sa pagtiyak ng penotipo (*phenotype*) o itsurang pisikal na isang organismo.  Sa mga diploideng organismo, ang alelong  dominante  (*dominant allele*) sa isang kromosoma ay nagkukubli sa pagpapahiwatig ng isang mahinang henes (*recessive gene*) sa kahati nitong henes.

Ang salitang “magtakda” sa henetika ay karaniwang ginagamit upang ipakahulugan na ang isang hene ay naglalaman ng mga instruksiyon kung paano makabubuo ng isang partikular na proteina tulad ng “nagtatakda ng hene para sa proteina”.  Ang kaisipang “isang hene, isang proteina” ay sinasabing pinapayak na paliwanag lamang.   Halimbawa, ang isang nag-iisang henes ay maaring makabuo ng iba’t-ibang produkto depende kung papaano sinupil ang transkripsiyon nito.   Ang kodigo ng hene (*gene code*) sa pagkakaayos ng mga nucleotide na mRNA, tRNA at rRNA ay kinakailangan sa sintesis ng proteina.

Maraming mga uri at bilang ng mga hene. Naglalaman ang bawat uri o espesye ng iba't ibang mga hene.  Sa bawat panahon ng paggawa ng anak o reproduksiyon, nagpapasa ang mga magulang ng ilang bungkos ng mga hene sa kanilang mga supling.  Subalit may maliit na pagkakaiba ang bawat bungkos mula sa iba pang mga bungkos ng mga hene na ipinasa ng parehong pares ng magulang.  Dahil dito, kapag nagkaanak ang mga magulang ng ilang bilang ng mga supling, matutuklasan ng mga magulang na ito, mahigit-kumulang, na mayroon silang pagkakatulad o pagkakahawig sa kanilang mga anak, bagaman natatangi ang bawat anak.

[150px|thumb|Ang kulay ng [pusa ay nag-iiba dahil sa mga henes nito.]]

Ang mga hene ang nakaalam ng mga ninuno ng isang organismo lalo na sa tao. Ang mga hene ng isang patay ng tao ay pwedeng i-kumpara sa mga buhay na tao para malaman ang mga kalahi o kamaganak niya dahil ang mga hene ay mag-kaparehas lang sa mga mag-kalahi.

### Mga katungkulan ng hene 
Maraming tinitiyak (ngunit hindi lahat) ang henetika sa itsura ng mga organismo kasama ang tao.  May papel rin ang pagkakaiba ng kapaligiran at mga bagay na walang direksiyon.  Ang monosigotikong kambal (“*identical twins*”), ay klona na bunga ng maagang paghahati ng isang bilig.  Mayroong parehong DNA ang mga kambal ngunit magkaiba ng ugali at markang-daliri.  Ang mga halamang henetikong magkapareho na pinalaki sa malamig na klima ay mayroong maikli at less-saturated (hindi gaanong tigib) na mga asidong matataba upang maiwan ng paninigas nila kumpara sa pinalaki sa normal na kondisyones.

## Kasaysayan ng larangan 
Sa kanyang sulating may pamagat na  *"Versuche über Pflanzenhybriden"* ("Mga Eksperimento sa Hibridisasyon ng Halaman") na inilathala noong 1865 sa *Brunn Natural History Society*,  ipinakita ni Gregor Mendel (isang monghe) ang mga padron ng ilang namamanang katangian ng halamang habitsuwelas at kanyang ipinakita na maipaliliwanag ito sa pamamagitan ng paggamit ng matematika.  Kahit na hindi sumusunod sa padrong ito ang lahat ng katangian ng pamanang Mendelyano,  ipinakita ng kanyang saliksik ang kainaman sa paggamit ng estadistika sa pag-aaral ng namamanang katangian.  Mula noon marami pang mas kumplehong porma ng namamanang katangian ang ipinakita.

Ang kahalagahan ng trabaho ni Mendel ay naunawaan lamang lubos matapos dumating ang bungad ng siglo 20 at pagkamatay niya, nang matagpuang muli ang resulta ng kanyang pananaliksik ng ibang siyentipiko na nanaliksik sa mga kamukhang suliranin.

Hindi naunawaan ni Mendel ang kalikasan ng mga namamanang katangian.  Ating alam ngayon na dala ng DNA ang ilang namamanang impormasyon.  (Sa mga retrobirus kasama ang mga birus ng trangkaso, onkobirus, HIV at marami pang ibang birus ng mga halaman na nasa RNA.) Ang manipulasyon ng DNA ay magkapagbabago sa namamanang katangian ng maraming organismo.

## Mga natuklasan sa loob ng paglakad ng panahon 
Isa itong talaan ng mga mahahalagang pangyayaring may kaugnayan sa larangan ng henetika:

## Sanggunian 
*