José Rizal

Si **José Protacio Rizal Mercado y Alonzo Realonda**  (19 Hunyo 1861–30 Disyembre 1896), na mas kilala bilang **José Rizal**, ay isang Pilipinong makabayan, manunulat, polimata, at isa sa pinakatanyag na tagapagtaguyod ng pagbabago sa Pilipinas noong panahon ng pananakop ng mga Kastila. Kinikilala siya bilang ang pinakamahusay na bayani at itinala bilang isa sa mga pambansang bayani ng Pilipinas ng Lupon ng mga Pambansang Bayani.

Isinilang si Rizal sa isang mayamang angkan sa Calamba, Laguna at ikapito siya sa labin-isang anak ng mag-asawang Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro at Teodora Morales Alonzo Realonda y Quintos. Nag-aral siya sa Ateneo Municipal de Manila, at nakakuha ng diploma sa Batsilyer ng Sining at nag-aral ng medisina sa Pamantasan ng Santo Tomas sa Maynila. Ipinagpatuloy niya ang kanyang pag-aaral sa Universidad Central de Madrid sa Madrid, Espanya, at nakakamit ng *Lisensya sa Medisina*, na nagbigay sa kanya ng karapatan na magsagawa ng panggagamot. Nag-aral din siya sa Pamantasan ng Paris at Pamantasan ng Heidelberg.

Isang napakahusay na tao si Rizal; mahusay siya sa pagpinta, pagguhit, paglilok, at pag-ukit. Isa siyang makata, manunulat, at nobelista at ang pinakatanyag sa kanyang mga likha ay ang nobela na *Noli Me Tángere*, at ang kasunod nitong *El filibusterismo*. Maraming kayang bigkasing wika si Rizal, na nakakaunawa ng dalawampu't dalawang wika.

Itinatag ni José Rizal ang *La Liga Filipina*, na samahan na naging daan sa pagkabuo ng Katipunan na pinamunuan ni Andrés Bonifacio, na isang lihim na samahan na nagpasimula ng Himagsikang Pilipino laban sa Espanya na naging saligan ng Unang Republika ng Pilipinas sa ilalim ni Emilio Aguinaldo. Isa siyang tagapagtaguyod ng pagkakaroon ng sariling pamahalaan ng Pilipinas sa mapayapang paraan, sa halip na isang marahas na pag-aalsa na tataguyod lamang sa karahasan bilang huling paraan.  Naniniwala si Rizal na ang tanging katwiran sa pagpapalaya sa Pilipinas at pagkakaroon nito ng sariling pamahalaan ay ang pagbabalik ng karangalan ng mga mamamayan, at winika niya "Bakit kalayaan, kung ang mga alipin ngayon ay magiging maniniil ng hinaharap?" Ang pangkahalatang napagsang-ayunan ng mga bihasa sa buhay ni Rizal ay ang pagbitay sa kaniya ang nagtulak upang magsimula ang Himagsikang Pilipino.

[thumbnail|Ang bahay ni Rizal sa [Calamba, Laguna]]

## Ang mag-anak ni Rizal
200px|thumb|right|Si Francisco Rizal Mercado (1818–1897)
180px|thumb|left|Si Teodora Alonzo, ang ina ni Dr. José Rizal

Anak si Rizal nina Francisco Rizal Mercado (1818–1897) at Teodora Morales Alonzo y Quintos (1827-1911; na ang mag-anak nila ay pinalitan ang kanilang apelido bilang "Realonda"), na parehong masaganang magsasaka na pinagkalooban ng upa sa isang *hacienda* at kaakibat nitong palayan ng mga Dominikano. Ikapito sa labing-isang magkakapatid si Rizal: sina Saturnina (Neneng) (1850–1913), Paciano (1851–1930), Narcisa (Sisa) (1852–1939), Olympia (1855–1887), Lucia (1857–1919), María (Biang) (1859–1945), José Protasio (1861–1896), Concepción (Concha) (1862–1865), Josefa (Panggoy) (1865–1945), Trinidad (Trining) (1868–1951) at Soledad (Choleng) (1870–1929).

thumb|Nilikhang puno ng mag-anak (Ingles: family tree) ni Rizal, na ginawa noong siya ay nasa Dapitan,

Ikalimang salinlahi na si Rizal sa inanak ni Domingo Lam-co Quanzhou noong kalagitnaan ng ika-17 dantaon. Napangasawa ni Lam-co si Inez de la Rosa, na isang Sangley ng Luzon.

Mayroon ding lahing Kastila at Hapones si José Rizal. Ang kanyang lolo na ama ni Teodora ay kalahating Kastila at isang inhinyero na ang ngalan ay Lorenzo Alberto Alonzo. Ang kanyang lolo sa talampakan sa ina ay si Eugenio Ursua, na inanak ng isang Hapones.

Ang ina ni Rizal ay ang kanyang unang guro at nagturo sa kanya ng abakada noong siya ay tatlong taon pa lamang. Noong siya naman ay tumuntong ng siyam na taon ay ipinadala siya sa Biñan, Laguna upang mag-aral sa ilalim ng pamamatnubay ni Justiano Aquino Cruz. Ilang buwan ang nakalipas, pinayuhan niya ang mga magulang ni Rizal na pag-aralin siya sa Maynila. Noong nagsimula siyang mag-aral sa Ateneo Municipal de Manila, inalis niya ang tatlong huling pangalan na bumubuo sa kaniyang buong pangalan, sa payo ng kanyang kapatid na si Paciano Rizal at ng mag-anak Mercado-Rizal, kaya ang kanyang pangalan ay naging "Jose Protasio Rizal." Dahil dito, minsang naisulat ni Rizal na nagmistula siyang "hindi tunay na anak". Ginawa ang pagbabagong ito upang mas malayang makapaglakbay si Rizal, at mailayo ang kaniyang ugnayan sa kanyang kapatid na minsan nang nagkaroon ng ugnayan sa Gomburza. Mula pagkabata ay nakakarinig na si Jose at Paciano ng mga hindi pa naririnig na mga kaisipang pambatas ukol sa kalayaan at karapatang pantao na kinagagalit ng pamahalaan. Sa kabila ng pagbabago sa kanyang pangalan, naging kilala din si Jose bilang "Rizal" sa mga patimpalak sa pagtutula, kung saan humanga ang kaniyang mga guro sa wikang Kastila at iba pang mga banyagang wika, at kalaunan, sa pagsusulat ng mga sanaysay na mapanuri sa mga sanaysay ng mga Kastila ukol sa sinaunang lipunang Pilipino.

## Pag-aaral
Ang *Ateneo Municipal de Manila* ang unang paaralan sa Maynila na pinasukan niya noong ikadalawampu ng Enero 1872. Sa pananatili niya sa paaralang ito, natanggap niya ang lahat ng mga pangunahing medalya at notang sobresaliente sa lahat ng aklat. Sa paaralan ding ito niya natanggap ang kaniyang Batsilyer sa Sining na may notang sobresalyente kalakip ang pinakamataas na karangalan.

Nang sumunod na taon, kumuha siya ng Pilosopiya at Panitikan sa Unibersidad ng Santo Tomas. Sa Ateneo, kasabay niyang kinuha ang agham ng Pagsasaka. Pagkaraan nito, kinuha niya ang kursong panggagamot sa Santo Tomas pagkatapos mabatid na ang kaniyang ina ay tinubuan ng katarata. Noong 5 Mayo 1882, nang dahil sa hindi na niya matanggap ang tagibang at mapanuring pakikitungo ng mga paring Kastila sa mga katutubong mag-aaral, nagtungo siya sa Espanya. Doon pumasok siya sa Pamantasan Sentral ng Madrid, kung saan, sa ikalawang taon ay natapos niya ang karerang Medisina, bilang "napakahusay." Nang sumunod na taon, nakamit niya ang titulo sa Pilosopiya-at-Titik. Naglakbay siya sa Pransiya at nagpakabihasa sa paggamot ng sakit sa mata sa isang klinika roon. Pagkatapos ay nagtungo siya sa Heidelberg, Alemanya, kung saan nakatamo pa siya ng isang titulo.

Sa taon din ng kanyang pagtatapos ng Medisina, siya ay nag-aral ng wikang Ingles, bilang karagdagan sa mga wikang kanya nang nalalaman gaya ng Pranses. Dalubwika si Rizal na nakaaalam ng Arabe, Katalan, Tsino, Inggles, Pranses, Aleman, Griyego, Ebreo, Italyano, Hapon, Latin, Portuges, Ruso, Sanskrit, Espanyol, Tagalog, at iba pang mga katutubong wika ng Pilipinas.

## Pansariling buhay
Marahil ang buhay ni Rizal ang pinakanatala sa mga Pilipinong nabuhay noong ika-19 dantaon dahil sa maraming mga talang isinulat niya at tungkol sa kanya. Halos bawat ukit ng kaniyang buhay ay naitala, dahil sa kanyang araw-araw na pagsulat sa kaniyang talaarawan at dahil din sa kanyang pagiging manunulat, at ang karamihan sa mga bagay na ito ay nananatili parin. Naging mahirap sa mga tagatalambuhay ang pagsasalin ng mga likha niya dahil sa ugali ni Rizal na pagpapalit ng wika.

Kabilang sa mga nilalalaman ng mga tala ni Rizal ang pananaw ng isang Asyano na nakarating sa Kanluran sa unang pagkakataon. Kabilang dito ang kanyang mga paglalakbay sa Yuropa, Hapon, at Estados Unidos, at pati narin ang kanyang pananatili sa Hong Kong.

Matapos siyang makapagtapos sa Ateneo Municipal de Manila, pumaroon si Rizal at ang isang kaibigang si Mariano Katigbak upang dumalaw ang lola ni Rizal sa ina na naninirahan sa Tondo, Maynila. Isinama ni Mariano ang kanyang kapatid na si **Segunda Katigbak**, na isang 14-taong Batangueña mula sa Lipa, Batangas. Karamihan sa mga panauhin ng lola ni Rizal ay mga mag-aaral sa pamantasan, at alam nila na mahusay sa pagpipinta si Rizal. Pinakiusapan siya na gumawa siya ng larawan ni Segunda. Bagaman tumanggi si Rizal noong una, ginawan din niya ng guhit si Segunda. Sa kasamaang palad, may kasintahan na si Katigbak na ang pangalan ay Manuel Luz.

Mula Disyembre 1891 hanggang Hunyo 1892, nanirahan si Rizal at kanyang mga mag-anak sa Blng 2&nbsp;ng Rednaxela Terrace, sa pulo ng Hong Kong. Nangupahan si Rizal sa 5 kalye D'Aguilar, Distritong *Central*, Isla ng Hong Kong bilang kaniyang klinika sa mata mula 2&nbsp;ng hapon hanggang 6&nbsp;ng gabi. Kabilang sa mga naitala sa bahagi nito ng kaniyang buhay ay ang kaniyang mga pagkahanga na kung saan siyam ang nakilala. Sila ay sina Gertrue Beckett, na taga Londres, Nelly Boustead na nagmula sa mag-anak na mangangalakal galing sa Inglatera at Iberia, Seiko Usui (na tinatawag ding O-Sei-san) na kabilang sa lahi ng maharlikang Hapon, ang kaniyang naunang mga pagkakaibigang sina Segunda Katigbak, Leonor Valenzuela, at ang kaniyang panliligaw sa kaniyang malayong pinsan na si Leonor Rivera, na sinasabing kinuhanan ng inspirasyon sa karakter na *Maria Clara* sa *Noli Me Tangere*.

### Leonor Rivera
Makikita ang malaking bahagi ni Leonor Rivera sa buhay ni Rizal sa mga sulating kagaya ng “If Dreams Must Die” at “The Love of Leonor Rivera” ni Severino Montana. Kung saan kapwa nagpapakita ng imahe ng isang dalagitang umiibig sa bata nitong puso, isang kolehiyala na naihahalintulad kay Maria Clara, at isang walang-hanggang pag-ibig ni Rizal.

Sinasabing udyok ni Rizal si Leonor Rivera para sa kaniyang tauhan na Maria Clara sa *Noli me Tangere* at *El FIlibusterismo*. Unang nagkita si Rizal at Rivera sa Maynila noong 14 taong gulang pa lang si Rivera. Noong lumuwas si Rizal sa Europa nong 3 Mayo 1882, si Rivera ay 16 taong gulang pa lamang. Nagsimula ang kanilang pagtatalastasan noong nag-iwan si Rizal ng tula para kay Rivera na namamaalam. Lubusang nasaktan si Rizal noong nabalitaan niyang nagpakasal na si Rivera kay Kipping.

Itinabi ng mga kaibigan ni Rizal ang halos lahat ng mga bagay na binigay niya, kabilang ang mga guhit sa mga tapyas ng papel. Ang ilan sa mga bagay na ito ay mga ohales at panyo na may guhit at sulatin na binigay sa mga Blumentritt, na kalaunan ay binigay din sa mag-anak ni Rizal.

Kabilang sa mga namangha kay Rizal ay ang anak ng isang liberal na Kastila na si Pedro Ortiga y Perez; at maging si Dr. Reinhold Rost ng Museong Britanya kung saan siya naging regular na panauhin sa kaniyang tahanan habang siya'y nagsasaliksik sa mga sulat ni Morga sa Londres, kung saan binansagan siya bilang "hiyas ng isang tao". Matapos ang ilang mga pagparoon, nagkaibigan si Rizal at Bracken sa isa't isa. Nais nilang magpakasal, ngunit dahil sa reputasyon ni Rizal dahil sa kaniyang mga sinulat at pananaw pambatas, tumanggi ang lokal na kura na si Padre Obach na ikasal sila liban na lang kung makakakuha si Rizal ng pahintulot mula sa Arsobispo ng Cebu. Hindi sila makapagkasal sa simbahan dahil tumangging bumalik si Rizal sa Katolisismo.

Matapos samahan ang kaniyang ama sa Maynila upang bumalik sa Hong Kong, at bago siya bumalik sa Dapitan upang tumira kay Rizal, pinakilala ni Josephine ang kaniyang sarili sa mag-anak ni Rizal sa Maynila. Minungkahi ng ina ni Rizal na magdaos sila ng kasalang malipon, upang hindi mabagabag ang bait ni Rizal ukol sa kaniyang pambatas na pananaw upang makakuha ng pahintulot mula sa isang Obispo. Naikasal si Rizal at Josephine sa pamamagitan ng kasalang sibil sa Talisay sa Dapitan. Sinasabing nagkaroon sila ng isang anak na nagngangalang Francisco, na namatay din agad pagkasilang.

## Sa Bruselas at Espanya (1890–1892) 
Noong 1890, lumisan si Rizal sa Paris patungong Bruselas habang naghahanda sa paglilimbag ng kaniyang mga anotasyon ng *Sucesos de las Islas Filipinas* ni Antonio de Morga. Nanirahan siya sa isang pangupahang bahay ng magkapatid na Jacoby, sina Catherina at Suzanna, na mayroong pamangking nagngangalang Suzanna ("Thil") na may edad 16. Ayon sa tagasaysay na si Gregorio F. Zaide, umibig si Rizal kay Suzanne Jacoby, 45 taong gulang, ngunit naniniwala ang Belgang si Pros Slachmuylders na umibig si Rizal sa 17 taong gulang na pamangking si Suzanna Thil. Nakita niya ang mga talang naglilinaw sa kanilang mga ngalan at gulang.

Saglit lang nanirahan si Rizal sa Bruselas; pagkatapos noon ay lumuwas siya patungong Madrid. Binigyan niya si Suzanna ng isang kahon ng tsokolate. Lumiham si Suzanna kay Rizal sa wikang Pranses, na sinasabing hindi siya kumuha ng kahit isang tapyas ng tsokolate, at halos mapudpod na ang kaniyang sapatos sa pagbabalik-panaog sa hulugan ng sulat upang tignan kung may liham na hatid sa kaniya, at hinihintay ang kaniyang muling pagbabalik.

Bagaman si Blumentritt ay apo ng Ingat-yaman ng Imperyo sa Vienna at matibay na tagapagtanggol ng pananampalatayang Katoliko, sinulat pa rin niya ang panimulang salita ng *El Filibusterismo* matapos niyang isalin ang *Noli Me Tangere* sa wikang Aleman. Gaya ng binabala ni Blumentritt, naging dahilan ang mga nobelang ito upang usigin si Rizal bilang pasimuno ng himagsikan. Kalaunan ay nilitis si Rizal ng militar at tuluyang binitay. Ngunit, ang kaniyang mga nobela ang nagbigay udyok sa mga Pilipino upang maglunsad ng Himagsikang Pilipino noong 1896.

Bilang pinuno ng kilusang propaganda ng mga Pilipino sa Espanya, nagsulat si Rizal ng mga sanaysay, tula at editoryal sa pahayagang *La Solidaridad* sa Barcelona, kung saan ginamit niya ang sagisag-panulat na "Dimasalang". Ang karaniwang paksa ng kaniyang mga likha ay umiikot sa liberal at progresibong kaisipan ng karapatang pantao at kalayaan, lalo na para sa mga mamamayang Pilipino. Katulad ng kaniyang pananaw sa ibang mga kasapi ng kilusan, na ang Pilipinas ay humaharap sa, ayon sa tuwirang salita ni Rizal, na "Goliath na may dalawang mukha"—mga tiwaling prayle at masamang pamahalaan. Paulit-ulit na kaniyang binabanggit sa kaniyang puna ang mga nasa gaya ng mga sumusunod:

* Na ang Pilipinas ay gawing probinsya ng Espanya
* May pagkakatawan sa Cortes
* Mga Pilipinong pari sa halip na mga prayleng Kastila
* Kalayaan sa pagtitipon at pananalita
* Pantay-pantay na karapatan sa ilalim na batas sa pagitan ng mga Pilipino at Kastila

Tumutol ang mga maniniil sa Pilipinas sa mga repormang ito. Hindi rin ito inendorso ng ilang mga masining na Kastila tulad nina Morayta, Umamuno, Pi y Margall at iba pa.

Gumanti si Wenceslao Retana, isang politikal na komentador sa Espanya, sa pamamagitan ng pagsulat ng artikulo sa *La Epoca*, isang pahayagan sa Madrid, na umiinsulot kay Rizal. Kinuwento niya ang ukol sa pagpapalayas ng pamilya ni Rizal mula sa kanilang lupa sa Calamba dahil sa hindi pagbabayad ng upa. Nag-ugat ang sakunang ito mula sa pagkakakulong sa ina ni Rizal na si Teodora noong bata pa si Rizal, dahil sa bintang na pagtangkang paglason sa kaniyang hipag. Dahil sa pakikisabwatan ng mga prayle ay kinulong siya ng wala man lang paglilitis. Pinaglakad din siya ng sampung milya (16&nbsp;km) mula Calamba. Pinalaya din siya matapos ang dalawa at kalahating taong pakikipag-apela sa Kataas-taasang Hukuman.

## Pagbabalik sa Pilipinas (1892–1896) 
### Pagpapatapon sa Dapitan
Pagbalik sa Maynila noong 1892, binuo ni Rizal ang isang samahang *La Liga Filipina*. Isinusulong ng samahang ito ang pagkakaroon ng pagkukumpuni sa pamamagitan ng wastong paraan, ngunit ito ay binuwag ng gobernador. Sa mga panahong iyon, tinuturing na siya bilang kalaban ng pamahalaang Kastila dahil sa kaniyang mga nobela.

Nasangkot si Rizal sa mga gawaing mahimagsik at noong Hulyo 1892 ay pinatapon siya sa Dapitan sa probinsya ng Zamboanga. Habang nasa Dapitan ay nagtayo siya ng isang paaralan, pagamutan, at isang sistema ng suplay ng tubig, at nagturo rin ng pagsasaka.

Nagtayo si Rizal ng paaralan para sa mga batang lalaki. Sa paaralang ito, wikang Kastila ang ginagamit sa pagtuturo, at nagtuturo din ito ng Ingles bilang wikang banyaga. Ang layunin ng paaralang ito ay upang turuan ang mga mag-aaral ng pagiging maparaan sa buhay.  Ang ilan sa mga mag-aaral ay naging matagumpay bilang mga magsasaka at tapat na kinatawan ng pamahalaan. Isang Muslim ang naging datu, at isa pa, si Jose Aseniero, ay naging gobernador ng Zamboanga.

Nagkaroon ng tangka ang mga Heswita na pabalikin si Rizal mula sa Dapitan sa pamumuno ni Padre Sanchez, na dati niyang guro, ngunit nauwi ito sa kabiguan. Muli itong tinangka ni Padre Pastelles, na kilalang bahagi ng Orden.

Naging tagapamagitan ang kaniyang matalik na kaibigang si Ferdinand Blumentritt sa kaniyang mga kaibigan sa Europa, at patuloy ang kaniyang pakikipagtalastasan sa kanila na siyang patuloy na nagpapadala ng mga liham na nakasulat sa mga wikang Olandes, Pranses, Aleman at Ingles na lumito sa mga sensura, kaya naantala ang kanilang mga pagpapadala. Sa pananatili ni Rizal sa Dapitan sa loob ng apat na taon ay umti-unti ding umusbong ang Rebolusyong Pilipino na kinalaunan ay nagpahamak sa kaniya. Bagaman tutol siya sa himagsikan, ginawa siyang pandangal na pangulo ng mga kasapi ng Katipunan at ginamit din ang kaniyang pangalan bilang sigaw sa digmaan, pakikibaka, at kalayaan.

### Pagbaril sa Bagumbayan
[350px|thumb|Isang larawan ng pagbaril kay Rizal sa [Rizal Park|Bagumbayan.]]

Ang inatasan na bumaril kay Rizal ay isang hanay ng mga Pilipinong kasapi ng Hukbong Kastila, habang isa pang hanay ng mga Kastilang kasapi ng Hukbong Kastila ang nakahanda upang barilin ang sinuman sa kanila na susuway. Kinunan ng manggagamot ng Hukbong Kastila ang pintig ni Rizal at ito ay pangkaraniwan. Pinatahimik ng sarhento ang mga Kastilang hukbo nang magsimula na silang sumigaw ng "Viva" at iba pang mga katagang sang-ayon sa Kastila kasama ang mga manonood na karamihan ay mga Peninsulares at mga Mestisong Kastila. Ang kaniyang huling salita ay isa sa mga huling salita ni Jesucristo: "Consummatum est"—natapos na.

Lihim siyang nilibing sa Libingang Paco sa Maynila ng wala man lang tanda sa libingan. Nilibot ng kaniyang kapatid na si Narcisa ang lahat ng maaaring libingan at natagpuan ang bagong baong lupa sa isang libingan na may mga bantay sa tarangkahan. Sa kanyang paniwala na maaring ito nga ang pinaglibingan, at wala pang ibang mga nilibing, nagbigay siya ng handog sa taga-ingat upang ukitan ng tanda ang nasabing lugar na "RPJ" - mga daglat ni Rizal na saliwa.

Nakatago naman sa lampara ang kanyang tulang ''Mi ultimo adios na pinaniniwalaang sinulat ilang araw bago ang kanyang pagbitay, at binigay ito sa kanyang mag-anak kasama ang ilan nyang mga natirang pag-aari, kabilang na ang kanyang mga huling liham at huling habilin. Sa kanilang pagdalaw, pinaalalahanan ni Rizal ang kanyang mga kapatid sa wikang Ingles na mayroong isang bagay sa loob ng lamparang binigay ni Pardo de Taveras na ibabalik din pagkabitay, upang bigyang-diin ang kalahagahan ng tula. Ang sumunod na habilin ay, "Tingnan din ang aking sapatos", kung saan isa pang bagay ang nakasuksok. Noong hinukay ang kaniyang labi noong Agosto 1898, sa panahon na ng pananakop ng mga Amerikano, nalaman na hindi siya isinilid sa ataul, at nilibing siya hindi sa 'lupa ng mga banal', at anuman ang nakasiksik sa kaniyang sapatos ay nalusaw.*

Sa kanyang liham sa kanyang pamilya ay kaniyang isinulat: *"Turingan ang may-gulang nating magulang kagaya ng nasa niyong maturing... Mahalin silang lubos sa aking alaala... 30 Disyembre, 1896."*

Sa kanyang huling sulat kay Blumentritt: *"Bukas, sa ganap na 7, ay babarilin ako; ngunit ako ay walang-sala sa pagkasala ng paghihimagsik. Mamamatay ako nang may tahimik na konsiyensiya."* Pinaniniwalaan na si Rizal ang unang mapaghasik na Pilipino na namatay dahil sa kaniyang mga gawa bilang manunulat, at dahil sa kaniyang panlipunang pagsuway ay matagumpay niyang natibag ang moral na pamumuno ng Espanya. Nagbigay din siya ng isang aklat sa isang *matalik at minamahal na kaibigan*. Noong natanggap ito ni Blumentritt sa Leimeritz siya ay umiyak.

## Mga nailathala
Nakilala si Rizal sa dahil sa kanyang dalawang nobela, ang *Noli Me Tangere,* na nilimbag sa Berlin, Alemanya (1886) sa tulong ni Dr. Maximo Viola, at ang *El Filibusterismo*, na nilathala sa Gante, Belgica (1891); pinahiram siya ni Valentin Ventura ng 300 piso sa pagpapalimbag ng El Filibusterismo. Naglalaman ang mga ito ng mga paglalarawan at pagpuna sa mga nagaganap na pangyayari sa lipunang Pilipino ng mga panahong iyon. Ang mga aklat na ito ay halaw sa Don Quixote ni Miguel Cervantes, manunulat na Espanyol. Ang mga ito ang naging daan upang magising ang puso at diwa ng mga Pilipino.

## Mga pamana sa lahi
Si Rizal ay naghangad ng isang lipunang malaya at hindi mapaghasik at naghahangad din ng kasarinlan. Bilang pinuno ng Kilusan ng Pagbabago ng Pilipinas na itinatag ng mga Pilipino sa Barcelona, Espanya, nagbigay siya ng kanyang ambag sa *La Solidaridad''.

Ang kanilang mga mithiin: 
# na ang Pilipinas ay maging bahaging-lalawigan ng Espanya; 
# na magkaroon ng mga kinatawan sa Batasan ng Espanya (Parlyamento);  
# na magkaroon ng mga namumunong paring Pilipino o magkaroon ng sekularisasyon;  
# kalayaan sa pagtitipon-tipon at pamamahayag; 
# pantay na karapatan sa harap ng batas, maging Pilipino man o Kastila.

Hindi matanggap ng mga maykapangyarihang kinatawan ang mga pagbabagong iyon, sapagkat nangangahulugan ito ng pagkawala ng pangingibabaw ng Kastila. Kaya sa pagbabalik ni Rizal sa Maynila mula sa Espanya, pinaratangan siya ng paghahasik ng gulo dahil sa pagtatatag ng La Liga Filipina, kaya siya ay nilitis at ipinatapon sa Lungsod ng Dapitan/Dapitan, Zamboanga del Norte/Zamboanga noong 1892. Doon, nagtayo siya ng isang paaralang pambata, at isang pagamutan. Bukod dito, nagsagawa rin siya ng isang pambayang sistema ng daluyan ng tubig.

## Tingnan din
* Mga lugar sa Pilipinas na may pangalang Rizal

## Mga pananda
## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas 
* Rizal the OFW, artikulo tungkol kay Rizal sa INQ7
* Rizal's official web pages
* prof. Ferdinand Blumentritt's web pages, Rizal's friend + Lea-Katharina Steller: Ferdinand Blumentritt
* The knights of Jose Rizal, Order

Rizal, Jose
Kategorya:Himagsikang Pilipino
Kategorya:Mga manunulat mula sa Pilipinas
Rizal, Jose
Rizal, Jose
Rizal, Jose
Rizal, Jose
Rizal, Jose
Kategorya:Mga Pilipinong manggagamot
Kategorya:Mga nobelista
Kategorya:Mga pintor mula sa Pilipinas
Kategorya:Pilipinong manlilikha
Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas