Haiphong

Ang **Haiphong** o **Hai Phong** ay ang pangatlo sa pinakamalaking lungsod sa Biyetnam at ang pangunahing daungan ng Delta ng Ilog Pula.  Ang munisipalidad ay may lawak na , na binubuo ng 8 sibikong distrito, 6 rural na distrito at 1 munisipal na lungsod. Dalawa sa mga rural na distrito ang sumasakop sa mga pulo sa Dagat Timog Tsina: Bạch Long Vĩ at Cát Hải . Ito ay may populasyon na 2,130,898 noong 2023. Ang ekonomiya ng lungsod ay may lakas sa pagmamanupaktura, tulad ng nakikita ng malalaking parkeng pang-industriya at maraming mas maliit na tradisyonal na mga nayon ng handicraft . Sa kasaysayan, ang Haiphong ang unang lugar sa Biyetnam at Indotsina na nakakuha ng kuryente .

Sa panahong imperyal ng Đại Việt, ang Ilog Bạch Đằng sa Haiphong ay isang lugar ng maraming maalamat na tagumpay, na pinamunuan ng mga maalamat na kumander na sina Ngô Quyền at Trần Hưng Đạo. Noong ika-16 na siglo, itinaguyod ng Dinastiyang Mạc ang baybaying pamayanan bilang pangalawang kabisera, na lumago upang maging isang mahalagang daungang bayan ng Đàng Ngoài. Matapos ang pananakop ng mga Pranses sa Biyetnam, noong 1888, ang pangulo ng Ikatlong Republika ng Pransya, si Sadi Carnot, ay nagpahayag ng isang utos na itatag ang Haiphong bilang isa sa mga pangunahing lungsod ng Indotsinang Pranses. Mula 1954 hanggang 1975, ang Haiphong ay nagsilbing pinakamahalagang lungsod sa dagat ng Hilagang Biyetnam . Ito ay isa sa mga direktang kontroladong munisipalidad ng isang muling pinagkaisang Biyetnam kasama ang Hanoi at lungsod ng Ho Chi Minh noong 1976. Noong ika-21 siglo, ang Haiphong ay nasa ilalim ng aktibong land reclamation, ang pinakahuling pagsisikap ay ang pagtatayo ng Dike ng Timog Đình Vũ noong 2022.

Ang Haiphong ay isang sikat na pasyalang bakasyon at kilala sa mga biological reservation sa Pulo ng Cát Bà. Para sa malawak na daungan nito, ang lungsod ay nangunguna ng punong-tanggapan ng Hukbong-dagat ng Bayan ng Biyetnam   . Ang royal poinciana ay karaniwang nauugnay sa Haiphong sa kulturang Biyetnames.

## Kasaysayan 
### Dinastiyang Biyetnam 
Ang kasalukuyang Haiphong ay ang tahanan ni Lê Chân, isa sa mga babaeng heneral sa ilalim ng utos ng Magkakapatid na Babae ng Trưng na bumangon laban sa pangingibabaw ng Tsino noong 40 CE at namuno hanggang sa kanilang pagkatalo noong 43 CE. Si Lê Chân ay kinilala na nagtatag ng *Hải tần Phòng thủ* ("Pinirotektahang Baybaying-dagat") sa panahon ng digmaan laban kay heneral Ma Yuan ng Dinastiyang Han. 
Pagkalipas ng mga siglo sa ilalim ng paghahari ng Emperador ng Nguyễn na si Tự Đức ang lugar ay nakakuha ng tawag na: ***Hải**- Dương thương-chính quan-**phòng*** (" Ang Trading defensive na lugar ng Lalawigan Ng Hải Dương").
left|thumb|Isang kalye noong huling bahagi ng ika-19 na siglo
Noong ika-19 na siglo, sa pagtatapos ng paghahari ni Tựđ Đức, ang Hang Kenh Communal House sa kung ano ngayon ang lungsod Distrito Ng Le Chan ay ginawang administratibong upuan ng Distrito Ng An Dương, na binabalik ang rehiyonal na kahalagahan nito. Nang panahong iyon, ang lugar ay naging isang malaking daungan sa komersyo.

Sa bisperas ng pananakop ng Pransya noong 1881, isang bagyo ang sumira sa lugar, na pumatay ng 3,000 katao sa loob at sa paligid ng Haiphong. Sa kabila ng mga pinsala, ang Haiphong ay binuo ng mga Pranses upang maglingkod bilang  ang pangunahing kuta ng hukbong-dagat ng Indotsina sa sumunod na mga dekada.

### Demokratikong Republika ng Biyetnam at ang Digmaang Biyetnam 
Kasunod ng pagkatalo ng Hapon sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, Ang mga Biyetnames na nasyonalista ay nabalisa para sa kalayaan laban sa pagbabalik ng Pranses. Ang mga puwersa ng Pransya ay lumipad sa Haiphong at nakatagpo ng paglaban na nagresulta sa pagkamatay ng tatlong sundalong Pranses. Bilang paghiganti, ang mga barkong Pranses, kasama ng mga ito ang cruiser na  ay nagtanggal ng proteksyon ng lungsod at  sinunog ito na naging dahilan upang magsimula ang Unang Digmaang Indotsina. Mga puwersa ng hukbo ng Pransya sa ilalim ni Jean-Étienne Valluy  ay pumasok sa lungsod at nakikipaglaban sa mga bahay-bahay sa suporta ng mga armadong hukbo at eroplano.

Huli sa Digmaang Biyetnam, Ang Haiphong ay sumailalim sa mabigat na pagbomba ng mga eroplano ng pag-atake ng Hukbong Dagat at Hukbong Himpapawid ng Estados Unidos dahil ito ay ang tanging pangunahing daungan ng Hilagang Biyetnam. Ang Almirante ng Estados Unidos na si Thomas H. Moorer ay nag-utos ng pagmimina ng harbor ng Haiphong noong 8 Mayo 1972, na epektibong nirestrikta ang daungan hanggang sa ito'y alisin. Ang pagmimina ay hindi nagdulot ng mga biktima. Sa kabila ng pagiging tudlaan, ang pisikal na istraktura ng lungsod ay halos hindi naapektuhan ng digmaan dahil ang Estados Unidos ay may isang self-imposed prohibition zone para sa lungsod. Pagkatapos ng digmaan, nakuha ng lungsod ang papel nito bilang isang makabuluhang sentro ng industriya.

## Heograpiya 
Ang Haiphong ay isang lungsod sa baybayin na matatagpuan sa bibig ng Ilog Cấm, sa hilagang-silangan na lugar ng baybayin ng Biyetnam,  silangan ng Hanoi. Ang Tulay Ng Bính ay tumatawid sa Cam at nag-uugnay sa lungsod sa Distrito Ng Thyy Nguyên. Ito ay may kabuuang lawak na  (2001). Ito ay may hangganan sa Lalawigan Ng Quảng Ninh sa hilaga, Lalawigan Ng Hải Dương sa kanluran, Lalawigan Ng Thái Bình sa timog, at ang Golpo ng Tonkin sa silangan. Ang pulo ng Bach Long Vi ,pulo ng Cat Ba at ang Kapuluan ng Long Châu na matatagpuan sa Golpo ay pinamamahalaan din bilang bahagi ng lungsod. Ang mga tidal flat na ekosistema ay nangyayari sa tabi ng lungsod, gayunpaman, marami ang na-reclaim para sa mga layunin sa agrikultura o sa pag-unlad.

### Klima 
Tulad ng natitirang bahagi ng Hilagang Biyetnam, Ang Haiphong ay nagtatampok ng isang humid na subtropikal na klima (Koppen: CWA) na may mainit, basahang tag-init at mainit, tuyo na taglamig. Ang lungsod ay kapansin-pansin na mas basa mula Abril hanggang Oktubre; humigit-kumulang na 90% ng taunang pag-ulan ng lungsod (na kabuuang humigit-kumulang na ) ay karaniwang bumabagsak sa mga buwan na ito. May kapansin-pansin na pagkakaiba sa temperatura sa pagitan ng taglamig at tag-init ng lunsod. Ang pinakamalamig na buwan ng Haiphong, Enero at Pebrero, ay nakikita ang average na mataas na temperatura na maabot  at average na mababang temperatura sa paligid ng . Ang pinakamainit na buwan nito, hunyo at Hulyo, ay nakikita ang average na mataas na temperatura na lumilipad sa paligid  at average na mababang temperatura sa paligid ng . Ang temperatura ng dagat ay mula sa isang mababang  noong Pebrero sa isang mataas na  sa mga buwan ng Hulyo at Agosto.

## Administrative divisions
Haiphong is subdivided into 15 district-level sub-divisions:

They are further subdivided into 10 commune-level towns (or townlets), 148 communes, and 72 wards.

### Table of local government districts
## Economy
Haiphong is a major economic center of the North in particular and Vietnam in general both. Under French domination, Haiphong was level 1 city, equal to Saigon and Hanoi. The last years of the 19th century, the French had proposed to build Haiphong into the economic capital of Indochina.
Today, Haiphong is still one of the most important economic centers of Vietnam. In 2009, Haiphong state budget revenue reached 34,000 billion Vnd. In 2011, budget revenues in the city reached 47,725 billion, increase 19% compared to 2010. In 2015, total revenues of the city reached 56 288 billion. Government plans that to 2020, Haiphong's revenues will be over 80,000 billion and the domestic revenue reach 20.000 billion. In the ranking of the Provincial Competitiveness Index (PCI) 2013 of Vietnam, Haiphong city ranked at No. 15/63 provinces.
Haiphong has relationship of trading goods with more than 40 countries and territories around the world. Haiphong is striving to become one of the largest commercial centers of the country.

On Vietnam's Provincial Competitiveness Index 2023, a key tool for evaluating the business environment in Vietnam’s provinces, Hai Phong received a score of 70.34. This was an improvement from 2022 in which the province received a score of 70.76. In 2023, the province received its highest scores on the 'Labor Policy' and 'Time Costs' criterion and lowest on 'Policy Bias' and ‘Transparency’.

### Industry
Industry is a key sector in Haiphong including food processing, light industries and heavy industries. Major products include fish sauce, beer, cigarettes, textiles, paper, plastic pipes, cement, iron, pharmaceuticals, electric fans, motorbikes, steel pipes and ships and out-sourcing software implementation. 270,600 people were employed in Haiphong's industry. 112,600 industrial jobs were created between 2000 and 2007. Other agricultural products include maize, sugar and peanuts. The gender distribution is half female (50.4%).

### Population growth 
As of the 2009 census, Haiphong's average annual population growth rate was given as 4.0%. Haiphong's crude birth rate was recorded at 18.1 live births per 1000 persons vs the crude death rate of 7.6 per 1000 persons. Life expectancy at birth was estimated at 77.1 years for women and 72.0 years for men, or 74.5 years overall. Infant mortality rate was measured at 11.8 infant deaths per 1000 live births, just over two points above the nation's average for urban areas. In the same census, the city's out-migration was 1.9% vs in-migration of 2.8% and, for a net migration rate of 0.9%.

Within the city there are several long-distance bus depots: Niem Nghia, Vinh Niem, Thuong Ly.

A new highway route was completed last year 2016 to make the transfer faster and easier. From Hanoi to Haiphong and back, it takes less than 2 hours to reach not so long as 3 hours as before. Also shorten the distance from Haiphong to Thai Binh, Hai Duong, Hung Yen.

Tourists can easily catch a coach from Niem Nghia bus station to Hanoi or Cat Ba island, either Quang Ninh, or South of Vietnam.

### Airports 
The main airport serving Haiphong is Cat Bi International Airport with three flights daily to Ho Chi Minh city. In April 2011, Vietnam Airlines launched routes to Da Nang with 5 flights a week. An international airport for Haiphong, situated in Tien Lang district, is in the planning stages; if realized it would become the largest airport in northern Vietnam.

### Seaports
Haiphong port is one of the largest ports in Vietnam and south-east Asia as a whole. The Port of Haiphong on the Cấm River is divided into three main docks: Hoang Dieu (Central terminal) located near the city's center, Chua Ve, and Dinh Vu both farther downstream to the east. Several ferry terminals connect Haiphong with the neighboring Cát Hải and Cát Bà Islands; Ben Binh Ferry terminal is located near the city center while Dinh Vu Ferry is located on a spit of land on the coast. The government had approved the plans to build an international port in Lach Huyen – 15 kilometers from the current port. Once completed this will be one of the deepest port in Vietnam with draft of 14m, capable of receiving ships up to 100.000 DWT.

### Railway
Haiphong station built in 1902 is the eastern terminus of the Kunming–Hai Phong Railway, also known as the Yunnan–Vietnam Railway. Built at by the French during their occupation, the railway once connected Haiphong to the city of Kunming in Yunnan, China, although service along the Chinese portion of the line is currently suspended. Rail travel from Haiphong with connections to the rest of the Vietnamese railway network is via Hanoi.

Passenger trains run daily from 6AM until 6PM from Hai Phong city to the capital Hanoi and back. The travel time between the two cities by rail is approximately 3 hours.

## Cuisine
Hai Phong specialties are known throughout Vietnam for their seafood dishes. Seafood restaurants in the Do Son area are famous for having very fresh shrimp, crab, fish, and squid at affordable prices. The seafood processing style in Hai Phong is simple, emphasizing the essence and freshness of ingredients, not spices.

Dishes such as bánh đa cua (red noodle soup with crab), bún cá (fish rice noodle soup), bánh mỳ que cay (spicy stick-bread), cơm cháy hải sản (crispy rice cracker with seafood), nem cua bể (square crab spring rolls) are notable and popular dishes. These dishes can be found on the streets of other places like Ho Chi Minh City, Hanoi, but enjoying them on the Flamboyant City (the other name of Haiphong City) is still the most ideal because of the choice of raw ingredients and cooking secrets of local chefs. Hai Phong cuisine has been promoted to Europe at the Brest Maritime Festival 2008 (France) and resonated greatly.

In addition, Hai Phong also has many other dishes such as mantis shrimp hot pot, bean sprouts salad, sủi dìn, bánh bèo (Haiphong's version, which is different from Hue's version).

## Notable people
* Mạc Đăng Dung (1483–1541) king of *Đại Việt* country, the founder of the Mạc dynasty
* Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) thinker, poet, prophet, Cao Dai religion saint
* Mai Trung Thu (1906–80) painter
* Văn Cao (1923–95) musician, poet, painter and composer of the national anthem of Vietnam *Tiến Quân Ca*
* Ngọc Sơn (born 1970) singer, songwriter
* Trà Giang (born 1942) film actress (born in Quảng Ngãi Province, grew up and schooled in Haiphong)
* Wong Kwok-hing (born 1949) Hong Kong trade unionist and a former member of the Legislative Council of Hong Kong (2004–2016)
* Phan Thị Hà Thanh (born 1991) artistic gymnast, first gymnast to win a world medal for Vietnam gymnastics (2011)
* Thu Phương (born 1972) famous pop singer and Haiphong native; she now lives in the U.S.

## Twin towns – sister cities
* Da Nang, Vietnam
* Incheon, South Korea
* Kitakyushu, Japan
* Livorno, Italy
* Nanning, China
* Saint Petersburg, Russia
* Seattle, United States
* Tianjin, China
* Gödöllő, Hungary

## Gallery
## See also
* List of East Asian ports
* Haiphong Road

## References
### Notes
## External links
* Official Website of Haiphong City
* Official Website of Haiphong Tourism.
* History of Haiphong: interactive Google Map with specific sites and historic views of the city from French colonial times.

|Centre    = Haiphong
|North     =
|Northeast = Quảng Ninh Province
|East      = *Gulf of Tonkin*Guangdong}}|style="background: #FFCC66; color: black;"|Southeast=*Gulf of Tonkin*Hainan}}
|South     = *Gulf of Tonkin*
|Southwest = Thái Bình Province
|West      =
|Northwest = Hải Dương Province
}}
Kategorya:Golpo ng Tonkin