open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alimangong putik

Ang **alimango** (***Scylla serrata***; Ingles: *mud crab* o *mangrove crab*) ay anumang hayop na pantubig (mga *crustacean*) na may malapad ngunit sapad na katawan.  Malalaki ang mga ito at may maitim na kulay.  Nakatikom ang tiyan nito sa ilalim ng kaniyang katawan.  May sampung mga paa ang isang alimango (kabilang ang dalawang sipit).  Kamag-anak ito ng mga maiitim din subalit mas maliit na talangka at katang.  May pagkakaiba at mas malaki ang alimango kaysa sa alimasag.

## Tingnan din 
* Alimasag
* Dakumo
* Katang
* Talangka

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Arthropoda
Kategorya:Alimango
Talaba

thumb|right|Larawan ng talaba (nakabukas).

Ang **talaba** (Ingles: ***oyster***) ay kahit na anong hayop mula sa pamilya ng mga nakakaing molusk na pandagat (kilala bilang *Ostreidae*) na may dalawang may-pagkakaiba at magkasalikop (ngunit naibubuka at naipipinid) na mga kabibe.

## Mga Uri ng Talaba
*Sisi (*Saccostrea* sp.)

*Talabang Tsinelas (*Crassostrea iredalei*)

*Talabang Kukong Kabayo (*Crassostrea malabonensis*)

## Mga sanggunian 
Kaurian:Hayop
Kaurian:Pagkain
Tatampal (isda)

Ang **tatampal** (Ingles: *flounder* o *flatfish*, literal na "pisang isda" o "isdang pipis") ay karaniwang pangalan sa Pilipinas ng mga uri ng **isdang-lapad**.  Kabilang dito ang *Bothus pantherinus*, *Engyprosopon macrolepis*,  *Pseudorhombus dupliciocellatus*, at *Pseudorhombus megalops*  

## Kapangalan
Tumutukoy din ang karaniwang pangalang "tatampal" sa isang uri ng alupihang-dagat o hipong-dapa na kapamilya ng mga ulang at maaaring kainin.

## Mga sanggunian
*
Kaurian:Pagkain
Ulang

thumb|right|Larawan ng isang ulang.

Ang **ulang** o  **lobster** ay anumang iba't ibang mga nakakaing krustasyanong kinabibilangan ng pamilyang *Nephropidae* na kilala rin bilang *Homaridae*.  May limang pares ng mga paa ang mga ulang, ang dalawa rito ay tinatawag na mga sipit.  Partikular na tumutukoy ang **ulang laktaw** sa isang uri ng ulang, at ang **pitik-pitik** sa ulang na kilala sa Ingles bilang *rock lobster* (literal na "batong ulang" o "ulang na bato").

## Mga sanggunian 
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Arthropoda
Tulya

Ang **tulya** (***Corbicula manilensis***; Ingles: ***clam*** [katawagang panlahat]) ay isang uri o espesye ng maliliit na molusk na nakakain at may magkasalikop na pares ng kabibe na naibubuka at naipipinid.

## Tingnan din
*Tahong

## Mga sanggunian
Tatampal

Ang **tatampal** ay maaring isa sa mga sumusunod:

*Tatampal (isda)
*Tatampal (alupihang-dagat) o hipong-dapa
Alupihang-dagat

thumb|Pagkaing alupihang dagat sa Camarines Sur
Ang **tatampal** o **alupihang-dagat** o **hipong-dapa** (Ingles: ***mantis shrimp*** o ***stomatopod***) ay mga nakakaing lamang-dagat (mga krustasyano) na kabilang sa ordeng Stomatopoda, katulad ng *Oratosquilla oratoria*.  Kamag-anak nito ang mga hipon, sugpo at ulang.

## Kapangalan
Tumutukoy din ang karaniwang pangalang "tatampal" sa isang uri ng isdang lapad.

## Mga sanggunian
Kaurian:Arthropoda
Kaurian:Pagkain
Alba (kasuotan)

Ang **alba** ay isang mahaba at kulay puting damit o kasuotang suot ng isang pari habang nagmimisa.

## Mga sanggunian
Kategorya:Kasuotan
Kategorya:Kasuotang panrelihiyon
Alba

Ang salitang **alba** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

* alba (kasuotan), damit ng isang pari.
* Alba (apelyido), katulad ng pangalang pampamilya ng artistang Pilipinong si Panchito Alba o ng isang tauhan sa *Noli Me Tangere* na may pangalang Pia Alba.
* Tingnan din ang mga kalapit-salitang albino o albinismo.
* Alba, Piamonte, Italya
Anak-araw

thumb|Isang anak-araw

Ang **anak-araw** o **albinismo**, na mula sa Latin na "albus" (puti), ay isang kalagayang konhenital at kakulangan ng kulay sa katawan. Ang organismong may kalagayang albinismo ay tinatawag na "anak-araw" na tumutukoy sa mga mamalya, isda, ibon, reptilya at amphibian na may maputing balat, buhok, at iba bahagi ng katawan. May kakulangan (Tinagalog: *hipomelanismo* o *hipomelanosis*) kun kaya buong kawalan (Tinagalog: *amenalismo* o *amelanosis*) ng kulay o melanin (isang sustansiyang nagbibigay kulay sa mata, balat, at buhok) ang organismong may ganitong katangian namamana o kamaliang henetiko. Ito ay isang namamanang katangiang natutulog o hindi kadalasang lumilitaw (Ingles: recessive trait). Ang iba pang mga bansag na ginagamit upang tukuyin ang mga anak-araw ay ang mga salitang "albinistiko", "albinoid" (o "albinoyd") at "albiniko".

## Kamag-anak na salita 
* Alba (kasuotan)

## Mga sanggunian 
Kategorya:Kalagayan
Graphical user interface

Ang isang ***graphical user interface*** o **GUI** () ay isang uri ng *user interface* na pinapahintulot ang isang tao na magamit ang kompyuter at mga kagamitang kinokontrol ng kompyuter.  Imbis na magbigay ng teksto lamang na mga *menu*, o pagpasok ng mga utos: mga *graphical icon*, biswal na pahiwatig o natatanging elementong grapikal na "*widget*", ang pinapakita.  Kadalasang ginagamit ang mga *icon* na sinasamahan ng teksto, tatak, o tekstong nabigasyon upang buong mailarawan ang impormasyon at mga aksiyon na gagamitin ng isang tagagamit.  Kadalasang naisasagawa ang mga aksiyon sa pamamagitan ng direktang pagmanipula ng mga elementong grapikal.

Kategorya:User interface
Hipon

thumb|right|Larawan ng tatlong hipon.
thumb|Lutong hipon
Ang **hipon** (Ingles: *shrimp*; Kastila: *camaron*
) ay kahit na anong maliliit at hindi gaanong kalakihang

## Uri ng Hipon 
* Alamang - (*Acetes sp.*) ito ay isang uri ng hipon na bihirang lumagpas ng isang pulgada ang haba.

* Hipong Puti - (*Fenneropanaeus indicus*, *Panaeus merguiensis*) ang kulay ng katawan nito ay magkahalong abuhin at dilaw namay pula sa paa at buntot.

* Tagonton - (*Palaemon* sp.) ay napakaliit na hipon na malapad ang ulo kaysa sa kanyang katawan.

* Ulang - (*Macrobrachium rosenbergii*) ay may matibay na sipit. Ito ay matatagpuan sa tubig tabang at ilog.

* Suahe - (*Metapanaeus ensis*) ang katawan nito ay mababalutan ng di pantay-pantay ng pinong buhok na may batik.

* Sugpo - (*Panaeus monodon*) ang katawan nito ay umaabot ng labing-tatlong pulgada (13 inches) ang haba.
*Hibi - ito ay maliit at tuyong hipon.

## Tingnan din 
* Kalkag
* Sugpo

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Arthropoda
MS-DOS

Ang **MS-DOS** (pinaikling **M**icro**s**oft **D**isk **O**perating **S**ystem) ay isang *operating system* na ginawa ng Microsoft para sa komersyo.  Ito ang pinaka-karaniwang ginagamit na kasapi sa pamilya ng *operating system* na DOS at ang namamayaning *operating system* para sa platapormang *PC compatible* noong dekada 1980.  Unti-unting napalitan ito ng iba't ibang henerasyon ng *operating system* na Windows para sa mga kompyuter na pang-*desktop*. Ngunit, ito parin ay isang applet ng mga bersyon ng Windows mula sa Windows 2000 at ang applet file nito ay *cmd.exe*. Ito ay nahahanap sa */%SystemRoot%/%Windows Folder%/System32*.

Kategorya:Operating system
Operating environment

Sa agham pangkompyuter, ang isang ***operating environment*** ay isang *environment* (kapaligiran) kung saan pinapatakbo ng mga tagagamit ang mga programa, ito man ay sa isang *command line interface*, katulad ng MS-DOS o Unix shell, o isang *graphical user interface* (GUI), katulad ng Macintosh operating system. Hindi nangangahulugang buong *operating system* ang isang *operating environment*. Halimbawa, hindi buong *operating system* ang unang bersyon ng Microsoft Windows, ngunit isang GUI na nakapatong sa DOS.

Kaurian:User interface
MacOS

thumb
Ang **macOS**, dating kilala bilang **OS X** () at  **Mac OS X**, ay mga serye ng mga *graphical interface operating system* na nakabatay sa Unix na ginawa, pinapamahagi, at binebenta ng Apple Inc.  Dinesenyo ito para eksklusibong tumakbo sa mga kompyuter na Mac na nakargahan na sa lahat ng mga Mac noon pang 2002.  Ito ang sumunod sa Mac OS 9, na nilabas noong 1999, ang huling labas ng "klasikong" Mac OS, na naging pangunahing *operating system* ng Apple noon pang 1984.  Nailabas ang unang bersiyon na Mac OS X Server 1.0 noong 1999, at sumunod noong Marso 24, 2001 ang pang-*desktop* na bersiyon, Mac OS X v10.0 "Cheetah".   Pinangalan sa mga malalaking pusa ang mga bersiyon ng OS X: halimbawa, tinutukoy ang OS X v10.8 bilang "Mountain Lion" (Tagalog: Leong Bundok).

## Mga sanggunian 
Kategorya:Operating system
Sugpo

Ang **sugpo** (Ingles: *prawn*, *giant tiger prawn*; Kastila: *camaron*
) ay isang malaking hipon na kamag-anak ng ulang (Ingles: *lobster* o *crayfish*).  Kabilang ang sugpo sa mga nakakaing *crustacean* katulad ng mga *genus* na *Peneus*, *Palaemon*, *Pandalus* at iba pa.

## Mga sanggunian
Kaurian:Arthropoda
Ginatan

Ang **ginatan** o **ginataan** ay isang salitang nagmula sa ugat-salitang *gata* na nangangahulugang tubig o katas o gatas ng niyog mula sa bunga ng punong Niyog.  Ito ay isang lutuing Pilipino na ginagamitan ng gata.  Ang mga halimbawa ng lutuing may gata ay ginatang-mais, ginatang-munggo, ginatang-manok, ginatang saging, ginatang gulay, ginatang hipon, ginatang isda, ginatang kalabasa na may hipon, at ginataang talong.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Kategorya:Panghimagas ng Pilipinas
Palitaw

thumb|Sangkap ng Palitaw

Ang **palitaw** ay isang uri ng mamon o keyk Ang palitaw ay tinatawag na bilu-bilo (bilog o binilog)

## Sa popular na kultura
Sa panitikang Pilipino, nabanggit ang katangian ng palitaw sa isang tula ng manunulat na si Lamberto Antonio na *Takada ni Islaw Palitaw* kung saan ang unang dalawang linya ay sinabi na "Ang tawag sa akin ay Islaw Palitaw Lulubong-lilitaw sa tae ng kalabaw".

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Batsoy

Ang **bachoy** o **batsoy** ay isang lutuing Pilipino na may sabaw at sinahugan ng pasta o bihon o miswa (Ingles: *noodle*; Italyano: *vermicelli*)) na pang-*macaroni* at hiniwa-hiwang laman at taba ng karneng baboy.  Maraming baryasyon ang lutuing ito sa iba't ibang bahagi ng Pilipinas. Halimbawa na lamang ang La Paz Batchoy na nagmula sa distrito ng La Paz, Lungsod ng Iloilo.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Papaitan

Ang **papaitan** ay isang uri ng mapait na lutuing Pilipino na may sabaw at sinahugan ng mga pait o bituka ng baboy, baka, o kambing.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Binatog

Ang **binatog** ay isang pagkaing Pilipino na gawa sa pinakuluang mga butil ng mais at hinaluan ng asukal at kinayod na murang niyog.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Matsuo Bashō

Si  ay ang pinakatanyag na manunulat sa panahon ng Edo sa bansang Hapon. Sa kanyang buhay, nakilala si Bashō sa kanyang mga gawa sa pinagtulungan *haikai no renga* na anyo; ngayon, kinikilala siya bilang maestro ng maikli at malinaw na haiku.

## Mga sanggunian
Kategorya:Panulaan
Kategorya:Hapon
Bagoong

[thumb|Mga tradisyonal na [Tapayan|burnay na nilalaman ng pinakasim na bagoong sa Ilocos Norte]]

Ang **bagoong** ay isang pagkaing Pilipino na gawa mula sa binurong maliliit na hipon, sugpo o isda.  Karaniwan itong ginagamit na sawsawan para sa kare-kare at mangga.  Mabibili itong nakadelata o nakabote.

Ang binagoong na isda na galing sa mga kapuluan ng Bisayas ay tinatawag na **ginamos**.

## Mga sanggunian
Kaurian:Mga sawsawan
Kaurian:Lutuing Pilipino
Alimasag

Ang **alimasag** (***Portunus pelagicus***; Ingles: *crab* [panlahat na katawagan], *blue crab* o *spider crab*) ay anumang hayop na pantubig (mga *crustacean*, mula sa *suborder* na *Brachyura*) na may malapad ngunit sapad na katawan.  Mas maliit ito kung ihahambing sa alimango.  Isang katangian din ng alimasag ang pagkakaroon ng mga mapuputi at nakakalat na mga tuldok sa ibabaw ng kaniyang matigas na balat.  Nakatikom ang tiyan nito sa ilalim ng kaniyang katawan.  May sampung mga paa ang isang alimasag (kabilang ang dalawang sipit).

## Tingnan din
*Alimango
*Talangka
*Katang
*Dakumo

## Talababa
## Mga sanggunian
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Alimango
Kategorya:Arthropoda
Windows NT

Ang **Windows NT** ay isang pamilya ng mga *operating system* na ginawa ng Microsoft, nilabas ang unang bersyon noong Hulyo 1993. Orihinal na binalangkas ito bilang isang makapangyarihang nakabatay sa mataas na antas na wikang pamprograma, hindi umaasa sa prosesor, maramihang proseso, maramihang tagagamit na *operating system* na may katangiang maihahalintulad sa Unix. Hangad ng Microsoft na makabuo ng bersyon ng Windows na hindi umaasa sa MS-DOS; noong una ay para lamang sa mga serbidor at kumpanya ang NT samantalang naka-depende sa DOS ang mga bersyon ng Windows para sa ordinaryong tagagamit, ngunit simula noong inilabas ang Windows XP ay naging batayan na ang NT para sa mga susunod na bersyon ng Windows. Ang NT ang unang bersyong buong 32-bit ng Windows, habang ibang katulad na mga produkto, ang Windows 3.1x at Windows 9x, ay mga 16-bit/32-bit *hybrid*. Nakabatay ang Windows 2000, Windows XP, Windows Server 2003, Windows Vista, Windows Server 2008 (beta), at Windows Home Server sa sistemang Windows NT, bagaman hindi sila nakatatak bilang Windows NT dahil bago na ito.

Kategorya:Microsoft Windows
Tokwa

thumb|right|*Kinugoshi tōfu*

Ang **tokwa** (Ingles: *tofu*, *soy bean cake*) ay isang hilaw o piniritong pagkaing na gawa sa mula sa kinultang balatong &ndash; mga buto ng halamang ginagamit sa paggawa ng sawsawang toyo. Kapag dumaan sa paraan ng permentasyon o pagpapaasim ang tokwa, tinatawag itong tahure. Tinatawag naman na taho, ang malambot na uri nito. Mayroong banayad na lasa ang tokwa, kung kaya ginagamit ito sa mga lutuing malasa at matamis. Kadalasan itong tinitimplahan o minamarinada upang umangkop sa lutuin at mga lasa nito, at dahil parang espongha ito, sinisipsip din nito ang mga lasa.

Sa nutrisyon, mababa ang kalorya ng tokwa, habang naglalaman ng medyo malaking halaga ng protina. Mataas din ito sa bakal at maari din na mayroong mataas na kalsyo o magnesyo depende sa mga sangkap na pangkulta (e.g. *calcium chloride*, *calcium sulfate*, *magnesium sulfate*) na ginawa sa pagmamanupaktura.

Nagmula ang pagkaing ito sa mga Tsino na ginagawa na nila simula pa noong 2,000 nang nakalipas. at Pilipinas. Sa makabagong Kanluraning pagluluto, kadalasang tinuturing ang tokwa bilang kapalit ng karne.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Lutuing Koreano
Kategorya:Lutuing Tsino
Kategorya:Lutuing Hapones
Kategorya:Vegetarianism
Pansit palabok

:*Para sa ibang gamit, tingnan ang luglog (paglilinaw).*
right|thumb|200px|Pansit Palabok

Ang **pansit palabok** o **pansit luglug** (bersyon ng mga Kapampangan ay literal na "pansit na sinawsaw") ay isang lutuing Pilipino na may pansit (Ingles: *noodle*) at sarsang mapula at malapot sa ibabaw nito inilalahok ang nilagang itlog, ginisang hipon, pusit at tinadtad na dahon ng sibuyas o sibolyino. Ito ay ang uri ng pansit sa Pilipinas na maihahalintulad sa spaghetti ng Europa.  Ang unang pangalan ng uri ng Pilipinong pansit na ito ay ayon sa salitang *palabok* na nangangahulugang "mabulaklak", samantalang ang pangalawang katawagan ay mula sa salitang *luglug* na ang ibig sabihin ay "hinugasan o binanlian ng tubig".

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
palabok
Pansit

Ang **pansit** o **pancit** ay mga pagkaing may mga luglog, tulad ng *makaroni*, bihon, o miswa na pangkaraniwan sa Asya tulad ng Pilipinas, Tsina, Vietnam at Hapon.  Karaniwang kalakip ng mga luglog ang mga laman at gulay. o **pancitan/pansitan**.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pansit
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Pilipinas
Leche flan

thumb|Leche flan na gawang bahay
Ang **leche flan** (Ingles: *caramel custard*) ay isang panghimagas na gawa sa gatas, prutas narangha, asukal, kape at mga itlog.  May mga leche flan na gumagamit lamang ng pula ng itlog sa halip na buong itlog o kasama ang puti ng itlog.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Pansit bihon

thumb|right|230px|Pansit bihon
Ang **pansit bihon gisado** o **pansit bihon gisado** ay isang lutuing Pilipino na may ginisang bihon (Ingles: *sauteed rice noodles*).

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
bihon
Pansit canton

Ang **pansit canton** ay isang lutuing Pilipino na may ginisang gulay at mga pansit na yari sa mga itlog (Ingles: *egg noodle*).

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
canton
Pansit miki

Ang **pansit miki** o **pancit Malabon** ay isang lutuing Pilipino na may ginisang pansit na yari sa mga itlog (Ingles: *sauteed egg noodles*).

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
miki
Kare-kare

Ang **kare-kare** (mula sa salitang "kari") ay isang lutuing Pilipino na nagtatampok ng malapot na sarsang mani. Sinasangkapan ito ng mga buntot, tuwalya, paa, at laman ng baka; mga pata, paa at laman ng baboy; at paminsan-minsan, ng lamanloob ng mga hayop. Dinaragdagan din ito ng mga gulay gaya ng talong, petsay o iba pang dahon, labanos, sitaw, at okra. Nagpapalasa sa sarsa ang mga binusang giniling na mani o mantikilyang mani, sibuyas, at bawang. Binibigyang-kulay ito ng atsuwete at maaaring laputan sa paglalagay ng giniling na bigas. Maaari ring gumawa ng kare-kare na gawa sa lamang dagat, tulad ng sugpo, pusit at tahong, o sa gulay lamang.  

Kadalasang may bagoong kasama na pansawsawan. Paminsan-minsan, pinapaanghang ito ng sili o ginisang bagoong, at pinapatakan ng kalamansi. Mayroon ding mga baryante ng gawa sa kambing o (bihira) manok.

## Kasaysayan
Daan-daang taon na ang kasaysayan ng kare-kare bilang pagkaing Pilipino. May apat na kwento ukol sa pinagmulan nito. Una, nanggaling daw ito mula sa Pampanga (ang probinsyang kilala bilang "kabisera ng lutuin sa Pilipinas"). Madalas may reputasyon ang mga Kampampangan na magluto sa kasiyahan ng kani-kanilang mga puso at makabuo ng napakasarap na pagkain. Pangalawa, nangaling ang sarsa mula sa mga galyeon ng Acapulco.  Malawakang ibinabiyahe ang pangunahing sangkap nito, ang mani, sa mga barko gaya ng mais, na mula rin sa Imperyong Asteka at mula sa malayong lupain. Inihahain pa rin ngayon sa Jalisco at Guerrero, mga lalawigan sa Mehiko, ang *lomo encacahuatado*, na kahawig na kahawig sa kare-kare. Iba lang ang ginagamit na bahagi ng baboy— lomo sa Mehiko at buntot naman sa Pilipinas. Ipinapalagay na isang diminutibo ang "kare-kare" ng salitang *cari* na nangangahulugang "kulay tanso"— ito nga ang naging pantukoy ng mga Kastila at Portuges sa mga katutubo na nakita nila sa mga daungan. Ikatlo, nagmula raw ito sa mga pagkain ng mga kamaharlikaan ng mga Moro na nanirahan sa Maynila bago dumating ang mga Kastila (sikat pa rin ang kare-kare sa Sulu at Tawi-Tawi). Ikaapat, nanggaling daw ito sa mga Indiyanong *sepoy* mula sa Timugang Indiya na nagsipamayan sa Pilipinas noong pananakop ng mga Ingles sa Maynila. Sabik-makauwi, kumatha sila ng kanilang lutuin gamit ang mga makukuhang sangkap. *Kari-kaari* (kari) ang tawag nila rito, na naging kare-kare sa paglipas ng panahon. Reduplikasyon ang pangalan ng salitang  ().
## Tingnan din 
* Afritada
* Dinuguan
* Escabeche
* Kaldereta
* Mechado
* Menudo
* Sarsiyadong isda
* Tinola
* Sinigang

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Mami

Ang **mami** ay isang pagkaing Pilipino na may sabaw at sahog na maninipis na pansit na gawa mula sa harina.  Dahil sa karaniwan itong sinasangkapan ng mga hibla ng dibdib ng pinakuluang manok, ito ay tinatawag ding *chicken mami* (salitang Ingles na nangangahulugang "maming manok") o *chicken noodle soup*.  Hango ito sa estilo ng pagluluto ng mga Intsik.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Sopas macaroni

Ang **sopas macaroni**, **sopa de fideos** (Kastila), o  **macaroni soup** (Ingles) ay isang uri ng sopas ng mga Pilipino na may sabaw, *macaroni*, gulay at karne ng baboy, baka o manok.  Dahil sa ito ang kadalasang uri ng sopas na niluluto sa tahanang Pilipino, karaniwan itong tinatawag na **sopas** lamang.

## Tingnan din
* Halaw na katas ng karneng baka
* Karinyusa ng karneng baka
* Tsaa ng karneng baka

## Mga sanggunian
Suka (paglilinaw)

Ang salitang **suka** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*suka (laman-tiyan), laman ng tiyan na itinulak ng tiyan at iniluwa ng bibig.
*suka (sawsawan), isang uri ng sawsawan o panimpla.
Dinuguan

Ang **dinuguan** ay isang Pilipinong ulam na yari sa lamanloob ng baboy (karaniwang baga, bato, bituka, tainga, puso at nguso) at/o karne na pinakulo sa malinamnam, maanghang, maitim na sarsa na gawa sa dugo ng baboy, bawang, sili (kalasdan ang siling haba), at suka.

## Etimolohiya at papangalan
[thumb|Tinumis ng [Nueva Ecija na pinaasim ng sampalok sa halip na suka|alt=Tinumis ng Nueva Ecija]]
Ang pinakakilalang termino *dinuguan* at iba pang rehiyonal na baryante ng pagpapangalan ay nanggagaling sa mga salita para sa "dugo" (kaya sa wikang Tagalog, "ilaga sa dugo" ang kahulugan ng "dinuguan"). Sa wikang Ingles, maaari itong tawaging  o .

Ang *dinuguan* ay tinatawag ding *sinugaok* sa Batangas,  sa Ibanag,  sa Itawis,  sa Kapampangan,  sa Iloko,  sa Sebwano,  sa Waray, *sampayna* o *champayna* sa Hilagang Mindanao at *tinumis* sa Bulacan at Nueva Ecija. Isang eupemismo para sa ulam na ito ang "karneng tsokolate".

Matatagpuan din ang *dinuguan* sa Kapuluang Mariana kung saan tinatawag itong *fritada*. Pinaniniwalaan na ipinakilala ito ng mga dayuhang Pilipino.

## Paglalarawan
Maaring ihain ang dinuguan na walang lamanloob; gagamitin lang ang mga hiniwang karne ng baboy. Sa Batangas, *sinungaok* ang tinatawag sa bersiyong ito. Maaari ring gamitin ang karne ng baka at manok. Karaniwang sinasabayan ang dinuguan ng puting kanin o puto.

Hindi kinakain ang ulam na ito ng mga relihiyosong grupo na may batas sa pagkain na nagbabawal ng pagkonsumo ng dugo, kagaya ng Iglesia ni Cristo, Mga Saksi ni Jehova, Adbentistang Pang-ikapitong Araw, at Pilipinong Hudyo.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Suka (pagkain)

[thumb|right|Mga binoteng suka na binabaran ng pampalasang mga dahon ng [oregano.]]

Ang **suka** (Ingles: *vinegar*, Griyego: *acetum*) ay isang uri ng maasim na panimpla o sawsawan.  Karaniwang gamit ito bilang panimpla ng mga *salad* o ensalada.  Maaaring gumawa ng suka mula sa sabaw ng buko, palma, mansanas, bigas at iba pa.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga sawsawan
Kategorya:Pagkain
Pansit lomi

Ang **lomi** o **pansit lomi** ay isang pagkaing Pilipino na may sabaw mula sa pinakuluang manok, baboy o baka at pansit na kilala rin sa katawagang *lomi*.  Mayroon ding halong gulay at laman ng hipon ang lutuing ito.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
lomi
Tamales

thumb|Tamales
Ang **tamales** ay isang pagkaing Pilipino na halaw sa impluwensiya ng mga Mehikano.  Karaniwang kinasasangkapan ang pagluluto nito ang pulbos o galapong, itlog, at kulay-tsokolateng asukal.  Madikit ang kaning-bigas na ito na hinaluan ng maraming panimpla at sinahugan din ng karne ng baboy, manok at nilagang itlog.  Karaniwan itong pinauusukan para maluto habang nakabalot sa mga dahon ng saging.

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagkain
Yema

Ang **yema** (mula sa Kastilang *yema* "pula ng itlog") ay isang kendi o minatamis na pang-himagas ng mga Pilipino.

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Panghimagas ng Pilipinas
Sago

thumb|right|Perlas na sago
Ang **sago** ay isang pulbong gawgaw na mula sa prinosesong ubod ng punong palma ng sago. Tinatawag ding sago ang mga bunga ng punong ito. Isa itong pagkain o inuming pang-meryenda (na karaniwang kasama ng gulaman) sa Pilipinas na ginagamit sa halu-halo at mga minatamis na pagkain.

Sa maraming kaso, nagmula ito sa *Metroxylon sagu*. Isa ang pangunahing pangunahing pagkain para sa maraming tao na naninirahan sa Bagong Ginea at Maluku. Tinatawag ito na *saksak*, *rabia,* at *sagu* sa mga lugar na iyon.

Ang pinakamalaking tagapagtustos ay karaniwang nasa Timog-silangang Asya, partikular sa Indonesia at Malaysia. Madalas na ipinapadala ang malalaking dami ng sago sa Europa at Hilagang Amerika para sa mga layunin ng pagluluto. Sa maraming bansa kabilang ang Australya, Brasil at Indya, tinutukoy din ang perlas ng *tapioca* na gawa sa ugat ng kamoteng-kahoy bilang *sago*, *sagu*, *sabudana*, atbp.

## Mga tala sa kasaysayan 
Ang sago ay natala ng mananalaysay na Tsino na si Zhao Rukuo (1170–1231) noong Dinastiyang Song. Sa kanyang gawang *Zhu Fan Zhi* (1225), isang koleksyon ng mga paglalarawan ng mga dayuhang bansa, isinulat niya na ang kaharian ng Boni ay "walang trigo, kundi abaka at bigas, at ginagamit nila *ang sha-hu* (sago) para sa butil".

## Pagluluto 
Tradisyonal na niluluto ito at kinakain sa iba't ibang anyo. Maaari itong igulong sa pamamagitan ng pagpapakulo nito sa mainit na tubig. Bumubuo ito ng pasta na parang pandikit (papeda), o bilang pankeyk.

Ang sago ay kadalasang ibinebenta sa anyo ng "perlas", na ang maliit na bilugan na gawgaw na nagiging mala-gulaman sa pamamagitan ng pag-init. Maaaring pakuluan ang perlas ng sago ng tubig o gatas at asukal para maging matamis na pudin ng sago. Kamukha ng mga perlas ng sago ang iba pang mga perlas na gawgaw tulad ng mga perlas na gawa sa gawgaw ng kamoteng-kahoy (tapioca) at gagaw ng patatas. Kumpara sa mga perlas ng kamoteng-kahoy, mamuti-muti ang perlas ng totoong sago, hindi pantay ang sukat, malutong, at napakamadaling iluto. Karagdagan pa dito, kadalasang minemerkado ang perlas ng kamoteng-kahoy bilang "sago", yayamang, mas mura silang gawin. Maaari silang magamit nang salitan sa ilang mga lutuin o meryenda.

## Mga sanggunian
Kategorya:Pangunahing pagkain
Gulaman

Sa lutuing Pilipino, ang **gulaman** ay bareta o pulbos-pulbos ng tuyong agar o carrageenan na ginagamit sa paggawa ng mga mala-helatinang panghimagas. Sa karaniwang paggamit, madalas tumutukoy rin ito sa inuming sago't gulaman, na minsan tinatawag na samalamig, na ibinebenta sa mga tindahan sa kalye.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kategorya:Panghimagas ng Pilipinas
Putuseko

Ang **putuseko** o **puto-seko** (Kastila: *puto seco*, "putong tuyo") ay isang uri ng tuyong biskwit sa Pilipinas na gawa mula sa galapong.

## Mga sanggunian
Kaurian:Kanin
Kaurian:Lutuing Pilipino
Putok (paglilinaw)

Ang salitang **putok** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*putok (tinapay), isang uri ng tinapay sa Pilipinas.
*putok (tunog), tunog na sanhi ng pagsabog katulad ng mula sa baril, dinamita o bulkan.
*putok (amoy), mabahong amoy na karaniwang nagmumula sa kili-kili.
Putok (tinapay)

Ang **putok** o **monay putok** ay isang uri ng matigas na tinapay sa Pilipinas.  Mayroon itong hiwa sa ibabaw.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Mga tinapay
Kategorya:Mga tinapay ng Pilipinas
Monay

Ang **monay** () ay isang uri ng malambot na tinapay sa Pilipinas. Gawa ito sa harina, gatas, at asin. Mayroon itong natatanging hugis, na may lundo sa gitna na naghahati sa tinapay sa dalawang bilog na seksyon. Simpleng pagkain ito na karaniwang kinakain pangmerienda kasabay ng keso o sinawsawan sa mainit na inumin.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kategorya:Mga tinapay ng Pilipinas
aaw
Sabaw

:*Tungkol sa pagkaing may likido. Huwag itong ikalito sa sa bao.*

Ang **sabaw**, **sopas** o **kaldo** (Ingles: *soup*, *broth*, o *stock*; Kastila: *caldo*) ay anumang pagkain o lutuin na may likido at sahog, o likido lamang na kadalasang inihahain habang mainit.

## Tingnan din 
* Sopa de fideos o *macaroni soup*, sopas sa Pilipinas
* Halaw na katas ng karneng baka
* Karinyusa ng karneng baka
* Tsaa ng karneng baka

## Mga sanggunian 
Kaurian:Pagkain
Torta

thumb|right|Isang pangkaraniwang torta
Ang **torta** (Ingles: *omelet* o *omelette*) ay isang uri ng pagkain na may binating itlog at hinaluan ng gulay (katulad ng patatas), giniling na karne ng baka o baboy, o kaya laman ng alimasag o alimango. Tinatawag na **tortilya** ang isang maliit na torta. Isang halimbawa ng pagkaing tinorta ang tortang talong.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Pinakbet

thumb|Mga gulay pampinakbet: ipinapakita ang ampalaya, kalabasa, okra, talong, sitaw, at sili
thumb|Ang tunay na pinakbet ng Bulacan (La Familia ng Baliuag)
Ang **pinakbet** o **pakbet** (Ingles: *meat-vegetable stew*) ay isang pagkaing Pilipino mula sa rehiyon ng Ilocos ng Pilipinas. Kabilang sa mga sangkap nito ang kamatis, sibuyas, bawang, talong, okra, ampalaya, kamote o kalabasa na may laman ng baboy o baka at gulay. Karaniwang ginigisa at pinakukuluan ang mga sangkap nito at sinasahugan ng bagoong bilang pampalasa. Ang salita ay pinaikling anyo ng salitang Ilokano na *pinakebbet* na may kahulugang "umikli" o "nalanta." Sa orihinal na Ilokanong baryante, ginagamit ang bagoong ng nangasim na monamon o iba pang isda, bilang sawsaw, habang sa katimugan, ginagamit ang bagoong alamang.

Karamihan sa mga gulay na ginagamit dito ay madaling hanapin at itinatanim sa mga bakuran at hardin ng mga Ilokanong sambahayan. Tulad ng imumungkahi ng pangalan nito, kadalasang niluluto ito hanggang maging halos tuyo; sa baryanteng Tagalog, pinapatingkad ng bagoong. Minsan, idinaragdag ang lechon, chicharon, o iba pang karne (kadalasan, karneng baboy).

## Tingnan din 
* Dinengdeng — isang salita ng ginagamit ng mga Ilokano para tumukoy sa anumang putaheng gulay. Kahit iba ito sa pinakbet, ginagamit din ang salitang ito para sa pinakbet. Magkakaiba itong dalawa sa pamamaraan ng pagluto at kahit sa mga sangkap.

## Mga sanggunian
Kategorya:Lutuing Pilipino
Tinola

Ang **tinola** ay isang uri ng Pilipinong sabaw na karaniwang inihahain bilang ulam na sinasabayan ng kanin. Kabilang sa mga sinasahog nito ang manok o isda, mga piraso ng papaya at/o sayote, at mga dahon ng siling labuyo. Tinitimplahan ang sabaw nito ng luya, sibuyas, at patis.  Tinotola rin ang isda o iba pang karne.

## Mga baryante
Sa mga ibang baryante, maaaring palitan ang manok ng isda, pagkaing-dagat, o baboy. Maaaring palitan din ang berdeng papaya ng sayote o upo. Bukod sa dahon ng labuyo, maaaring sahugin ang mga ibang madahong gulay tulad ng petsay, espinaka, malunggay, mustasa, at iba pa. Maaari rin itong dagdagan ng patatas, kamatis at iba pang sahog.

Talaksan:Tinolang Manok IMG 4152.jpg|Tinolang manok na may siling haba
Talaksan:Chicken tinola with green papaya and lemongrass.jpg|Tinolang manok na may berdeng papaya at tanglad
Talaksan:Tinola na Manok.jpg|Tinolang manok na may espinaka

## Mga katulad
Magkahawig ang tinola sa binakol at ginataang manok, ngunit nag-iiba sila sa paggamit ng katas ng buko at gata, ayon sa pagkabanggit. May kaugnayan din ang *lauya* ng mga Ilokano. Subalit kadalasang ginagamit ang paa ng baboy o baka sa *lauya*.

Magkahawig na sabaw ang sinabawang gulay (kilala rin bilang *utan Bisaya*), na sinasahugan ng malunggay at iba pang mga gulay.

## Tingnan din
* Sinampalukan
* Nilaga

## Mga sanggunian
Kategorya:Lutuing Pilipino
Sinampalukan

Ang **sinampalukan** o **sampalukan** (Ingles: *tamarind soup*) ay isang uri ng pagkaing Pilipino may sabaw na pinaasim ng prutas ng punong sampalok.

## Mga sanggunian
Embutido

Ang **embutido** o **imbutido** (Ingles: *ground meat roll*, *ground meat loaf*) ay isang uri ng pagkaing tinimplahan at matapos ay binalot o hinubog na parang longganisa.  Pinalaman ito ng giniling na laman ng baboy, hiniwang karot, mga sangkap na inatsara, at nilagang itlog.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Baboy

Ang mga **baboy** ay mga unggulado (hayop na may kuko o *hoof*) na nasa Klaseng Mamalya.  Likas sa Eurasya, sama-sama silang nakapangkat sa genus ***Sus*** ang pamilyang Suidae.  Maliban sa reputasyon nila sa pagiging matakaw at marumi, isang hindi gaanong kilalang katangian ng baboy ang katalinuhan. Ayon sa mga dalubhasa, sila ay mas magaling pa sa mga aso pagdating sa katalinuhan.  Ninuno ng mga **domestikadong baboy** ang mga baboy-ramo.

Ang **biik**, **kulig**, **buwik** o **bulaw** ay isang uri ng bata o sanggol at sumususo pang anak ng inahing baboy. Bagaman tumutukoy ang *bulaw* sa paglalarawan ng mamula-mula o mala-gintong kulay na biik (at ginagamit din para sa tandang na manok).

Tinatawag na **barakong baboy** ang isang lalaking baboy na nasa hustong gulang na.  Samantalang **inahing baboy** naman ang babaeng nasa tamang edad na..  May isa ring hiwalay na domestikasyon ng mga baboy sa Tsina noon mga 8000 taong nakakaraan.

Ang ebidensiya ng DNA mula sa mga fossil ng mga ngipin at mga panga ng mga neolotikong baboy ay nagpapakitang ang mga unang domestikadong baboy sa Europa ay dinala mula sa Malapit na Silangan. Ito ang nagtulak sa domestikasyon ng lokal na mga baboy ramo na nagresulta sa ikatlong pangyayaring domestikasyon na ang mga gene ng mga baboy ng Malapit na Silangan ay nawala sa mga baboy na Europeo.  Ang mga historikal record ay nagpapakitang ang mga Asyanong baboy ay ipinakilala sa Europa noong ika-18 hanggang ika-19 siglo. Ang mga baboy ay dinala sa timog silangang Hilagang Amerika mula sa Europa nina de Soto at ibang mga eksplorador na Espanyol.

## Mga sanggunian
Kategorya:Suidae
Kategorya:Baboy
Kategorya:Mga domestikadong hayop
Longganisa

]]
thumb|**Chorizo De Cebu**
Ang **longganisa o** **langgonisa** (Kastila: *longaniza* o *chorizo*; Ingles: *sausage*) ay isang uri ng pagkaing may palamang giniling na karne ng baboy, baka o manok, at binalot sa balat ng bituka.  Mayroon ding longganisang walang balat o walang balot (*skinless* longganisa).  Ang uri ng maanghang na longganisa na galing sa Bilbao, Espanya ay tinatawag na *chorizo de Bilbao* (longganisa ng Bilbao o tsurisong mula sa Bilbao).  Kung minsan, nababaybay din itong **langgunisa** o **longaniza**.  Tinatawag na **batutay** ang mga longganisang yari sa laman ng baboy na orihinal na gawang Cabanatuan.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kategorya:Karne
Relyeno

Ang **relyeno**, **rilyeno** o **relyenado** (Kastila: *relleno*) ay isang uri ng pinalamanang nilutong manok, pabo, isda at iba pa.  Tuwing may kapistahan o ibang okasyon sa Pilipinas, palagiang inihahanda ang **relyenong bangus**.  Pinipili ng tagapaghanda ang pinakamalaking bangus na umaabot sa dalawang paa ang haba.  

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Soriso

Ang **Soriso** ay isang *comune* (komuna o munisipalidad) sa Lalawigan ng Novara, rehiyon ng Piamonte, hilagang Italya, na matatagpuan mga  hilagang-silangan ng Turin at mga  hilagang-kanluran ng Novara.

May hangganan ang Soriso sa mga sumusunod na munisipalidad: Gargallo, Gozzano, Pogno, at Valduggia.

## Kasaysayan 
Sa katotohanan, walang tiyak na impormasyon at walang tiyak na patotoo tungkol sa mga pinagmulan at unang mga naninirahan sa Soriso; gayunpaman, ang pananaliksik na ginawa ng marami sa mga unang populasyon at sa mga makasaysayang kaganapan ng Cusio ay nagbibigay-daan sa amin upang makagawa ng ilang mga kongklusyon na may bisa din para sa bayang ito.

Bago dumating ang mga Romano, isang sinaunang populasyon ang naninirahan sa Cusio: ang tribong Usii. Sila ay mga mangangaso at mangingisda at marahil ay nagsagawa na sila ng kaunting pastoralismo at agrikultura ngunit wala nang nalalaman tungkol sa kanila.

Gayunpaman, maaaring ipagpalagay na ang pangalan ng Soriso ay dahil sa isang pagbabago ng Or (burol) at Usium (ng Usii) ibig sabihin, "Burol ng Usii".

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont
Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata
Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano
Pulburon

250px|thumb|right|Polvorón
Ang **pulburon** (Kastila: *polvoron*) ay isang uri ng kendi sa Pilipinas na yari mula sa mga *cereal*, asukal at mantikilya.

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagkain
Sinangag

Ang **sinangag** (Ingles: *Philippine fried rice* o *fried rice*) ay ang piniritong kanin sa Pilipinas o sa iba pang mga bansa, na maaaring wala o mayroong mga sahog na gulay o/at karne at iba pa.

## Mga sanggunian
## Kawing Panlabas
Kategorya:Kanin
Kategorya:Lutuing Tsino
Buro (atsara)

Ang **atsara**, **buro** o **binuro** (Ingles: *pickle*, *pickled*, *Philippine relish*; Kastila: *achara*) ay mga pagkaing binabad sa matamis at maasim na likido, katulad ng berde o hilaw na papaya Karaniwang isinisilbi ito bilang katambal ng mga pinirito o inihaw na isda o karne.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Pandesal

Ang **pandesal** ay isang tinapay sa Pilipinas na karaniwang kinakain sa almusal. Gawa ito sa harina, pampaalsa, asukal, mantika, at asin.

## Paglalarawan
Sikat na tinapay sa Pilipinas ang pandesal. Ang mga indibidwal na piraso ay hinuhubog na maging mahahaba at malabaston, at iginugulong sa mga dinurog na tinapay. Pagkatapos, hinahati, pinapaalsa, at niluluto sa hurno.

Kadalasan itong hinahain nang mainit at maaaring kainin nang mag-isa, o isawsaw sa kape, tsokolate, o gatas. Maaari rin itong palasahan ng mantikilya, margarin, keso, halaya, , , o iba pang palaman kagaya ng itlog, sardinas at karne.

Kahawig ang lasa at tekstura nito sa *pan de agua* ng Porto Riko, baguette ng Pransiya, at *bolillos* ng Mehiko. Salungat sa pangalan nito, medyo matamis ang pandesal sa halip na maalat. Sa umaga gumagawa ng pandesal ang karamihan ng mga panaderya bilang pang-almusal, pero buong araw gumagawa ng pandesal ang mga iba.

## Mga uri
Ang ibang pandesal sa mga supermarket at panaderya ay di-gaano magaspang at mas maputi. Wari bang mas marami ang asukal nito kaysa sa tradisyonal na pandesal na may 1.75% asukal lamang.

Sa Isla ng Siargao, mayroong pandesal na hugis-itlog na tinatawag na "pan de surf" dahil kahawig nito ang isang surfboard. Sikat ito katulad ng mga *surfing spot*. Niluluto ito sa mga hurno na pinapagana ng bunot ng niyog, at kadalasan ibinebenta kasama ng pan de coco.

Minsan hinahalo ang pinatuyo at tinadtad na malunggay sa harina para maging mas masustansya; tinatawag itong "malunggay pandesal" o "malunggay bread". Kasama sa iba pang mga kontemporaryong uri ang lasang tsokolate, matcha, istoberi at blueberry.

Yumabong ang pandesal noong panahong Amerikano sa umpisa ng dekada 1900, kung kailan madaling kunin ang trigo mula sa Amerika. Mula noon, naging pangunahing tinapay ito pang-almusal sa Pilipinas.

Nabawasan ang pagbeyk ng pandesal sa pugon dahil sa pambansang pagbabawal sa pagputol ng mga bakawan para sa gatong, at lumipat ang mga panandero sa paggamit ng hurnong ginagatungan ng gas.

## Galeriya 

Talaksan:Pampanga Prado Farm - Sausage, Egg, Kesong Puti, and Pan de Sal.jpg|Tradisyonal na almusal sa Pilipinas na may kesong puti, pandesal, sinangag, at longganisa
Talaksan:Bag of pandesal.JPG|Pandesal na nakabalot sa plastik para sa mga nagtitinda
Talaksan:Pandesaljf1683.JPG|Ang "putok" ay uri ng pandesal na gawa sa pangmonay na masa
Talaksan:Ube Pandesal (Filipino purple yam Bread roll).jpg|Pandesal na may ube
Talaksan:RNJ PANDESAL.jpg|Pandesal na may malunggay
Talaksan:4921ZMcDonald's products.jpg|Pang-almusal na sanwits na may pandesal mula sa McDonald's ng Pilipinas

## Tingnan din
* Monay

## Talababa
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga tinapay
Kategorya:Lutuing Pilipino
Kategorya:Mga tinapay ng Pilipinas
Mani

Ang **mani** o **peanut** (Arachis hypogaea) ay isang uri ng halaman na karaniwang inaakalang nasa pamilyang Fabaceae na likas sa Timog Amerika, Mehiko at Gitnang Amerika. 
## Pinagmulan ng mani
Ang genus na Arachis ay naglalaman ng 81 espesye na karamihan ay mga diploid (2n = 2x = 20). Ang mga ebidensiyang henetiko, cytohenetiko, pilogeograpiko at molekular ay nagpapakitang ang hybridisasyon sa pagitan ng mga diploid na A. duranensis (AA genome) at A. ipaensis (BB) ay lumikha ng  allotetraploid na A. hypogaea (AABB, 2n = 4x = 40).Ang henomiko in situ ay nagmumungkahing ang  A. monticola ang malapit na ligaw na ninuno ng A. hypogaea.

Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|

## Mga sanggunian 

Kategorya:Fabaceae
Kategorya:Mga pagkaing pangminandal
Halabos

Ang **halabos**, **halbos** o **banli** ay ang paraan ng pagluluto ng mga hipon sa pamamagitan ng pagpaso o pagbanli na maaaring may bahagyang pagkahilaw sa mga ito ng kaunting tubig na may asin.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Pagluluto
Humba

thumb|Ang lutong Humbang Bisaya
Ang **humba** o **pata humba**, **humbang bisaya**, (Ingles: *pork with black bean sauce* o *pork hocks stew*) ay isang lutuing katutubo sa Pilipinas na may pata ng baboy, inasnang maitim na munggo, saging na saba, dahon ng laurel, kalamansi, bawang, kayumangging asukal, sili, mani, toyo, oregano, suka, itlog at tubig.

## Mga sanggunian
Kategorya:Lutuing Pilipino
Kategorya:Baboy
Kategorya:Pagkain
Tikoy

Ang **tikoy** (Lan-nang: 甜粿 *tiⁿ-kóe*) o ***nian gao*** () ay isang matamis at malagkit na kakanin ng mga Tsino na niluluto sa pamamagitan ng pagpapasingaw o pagprito rito. Habang makakain naman ito sa buong taon, pinakasikat ito tuwing Bagong Taon ng mga Tsino. Kinokonsiderang swerte na kainin ang tikoy sa panahong ito ng santaon, dahil ang *nian gao* (), ang pangalan nito sa wikang Mandarin, ay isang homonimo para sa "mas mataas na taon" o "tumangkad bawat taon" (), na nangangahulugang "isang mas maunlad na taon". "Taon" ang literal na salin ng  (*nián*), at "keyk" naman ang literal na salin ng karakter na  (*gāo*) at kabigkas sa karakter na , na nangangahulugang "matangkad" o "mataas". Eksaktong homonimo rin ang *nian gao* () ng "malagkit na keyk" (), kung saan "malagkit" ang kahulugan ng karakter na  (*nián*).

Pinaniwalaaan na handog itong malagkit at matamis na meryenda sa Maykapal ng Kusina, upang mapuno ang kanyang bibig ng malalagkit na kakanin at sa gayon, hindi niya kayang siraan ang pamilyang tao sa harap ng Emperador ng Hade.

## Tingnan din 
*Kakanin
*Tteok

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Lutuing Tsino
Tangway

[thumb|300px|Isang tangway sa [Kroasiya.]]

Ang isang **tangway** o **tangos** () ay isang anyong lupa na napapaligiran ng tubig sa tatlong sulok.  Maaaring maging tangway ang mga punong lupain (headland), tangos (cape), pulong promontoryo, lupaing palabas ng dagat, punto o *spit*. Isang halimbawa nito ay ang Lungsod ng Cavite (Cavite City), na dating pangalan nito ay Tangwáy.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Heograpiya
Kategorya:Mga tangway
Talangka

Ang **talangka** (***Varuna litterata***; Ingles: *shore crab*, *river crab*) ay isang maliit na uri ng alimango na maaaring kainin.  Tinatawag na **katang** ang isang uri ng talangka na nabubuhay sa tubig tabang.

Ang siyentipikong pangalan nito ay ***Varuna litterata***, na kilala din sa wikang Ingles bilang ***river swimming crab*** o ang ***peregrine crab***. Isa ito espesyeng *euryhaline* na likas sa Indo-Pasipiko. Matatagpuan ito sa mga tubigang mabagal ang daloy o halos walang daloy na tubig-tabang o maalat-alat na tubig sa mga estuwarinong tirahan.

## Tingnan din
* Dakumo
*Alimango (paglilinaw)
*Alimasag (paglilinaw)
*Talangka (paglilinaw)

## Mga sanggunian
Kaurian:Arthropoda
Stenochlaena palustris

Ang ***Stenochlaena palustris***, () karaniwang tinatawag bilang **diliman** o **hagnaya**, ay isang halamang gamot na isang espesye ng pako na nakakain. Sa medisinang pambayan ng Indya at Malaysiya, ginagamit ang dahon ng pakong ito bilang lunas sa lagnat, sakit sa balat, ulser, at sakit ng tiyan.

Isang mahabang gumagapang na pako ang halamang ito na may itim na kaliskis at tangkay na maaring umabot sa hanggang 20 m. Nakaayos sa dalawang gilid ang dahon nito na nasa  30–100&nbsp;cm ang haba, at mga tangkay na nasa 7–20&nbsp;cm ang haba, at may *ovate lanceolate pinnae* na nasa 10–15&nbsp;cm ang haba at 1.5–4.5&nbsp;cm ang lapad. Mahaba at makitid ang *sporophylls* nito at mala-kayumanggi ang kulay ng *sorus* nito sa ilalim.

Natagpuan ang pinaghiwalay na mga *acylated flavonol glycoside* mula sa pako na ito na mayroong aktibidad sa kontra bakterya. Ang hinandang krudo o bahagyang purong katas mula sa pako ay nakitaan ng mayroong aktibidad pangontra-fungus, antioksidante, at antiglucosidase.

Ipinangalan sa halamang ito ang distrito ng Diliman sa Lungsod Quezon. Latin para sa "ng latian" ang palayaw o *epithet* na *palustris*, at ipinapahiwatig ang karaniwang tirahan.

## Lutuin
Sa estado ng Sarawak sa Malaysiya, tinatawag ang halaman bilang "Midin". Isang tanyag na pagkain ang halaman sa mga tagarito. Kadalasang inihahain ang mga batang dahon na prinito na nilagyan ng bawang, tuyong hipon, o bagoong na hipon (*belacan*). Sa Sabah, tinatawag itong "Lembiding". Niluluto din ito kadalasan na may sardinas o belacan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Halaman
Kategorya:Halamang-gamot
Kataba

:*Tungkol ang artikulong ito sa isda.  Para sa bayan sa Zambia, tingnan Kataba (Zambia).

Ang **kataba** (*Toxotes jaculatrix'') ay isang uri ng maliit na isda.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga isda ayon sa karaniwang pangalan
Kategorya:Toxotidae
Salaan

thumb|right|Isang salaan pang-pagkain.

Ang **salaan** o **panala** ay isang kasangkapang ginagamit upang mahiwalay ang mga malalaki mula sa maliliit na bagay, o para maihiwalay ang mga solido mula sa mga likido.  Tinatawag din itong **pansala** o **pilter**. Halimbawa na lang, sa hayop (kasama ang tao), ang renal na piltrasyon ay nakakatanggal ng aksaya sa dugo, at ito ay treatment sa tubig at sewage.

## Mga sanggunian
Kaurian:Gamit
Kamaron rebosado

thumb|Kamaron rebosado
Ang **kamaron rebosado** (Kastila: *camaron rebosado*) ay isang pagkain na may mga hipong binalutan o tinubog sa tinimplahang harina at saka ipiniritong babad sa mantika.  Bagaman binalatan ang katawan ng hipon, hinahayaang nakakabit pa rin ang buntot ng mga ito.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Matamis sa bao

:*Para sa ibang gamit, tingnan ang bao (paglilinaw) at sa bao (paglilinaw).  Huwag itong ikalito sa sabaw.*

Ang **matamis sa bao**, **sa bao** o **kalamay-hati** ay isang matamis na pagkaing Pilipino na gawa mula sa gatas ng bunga ng punong buko at asukal.  Hinahaluan din ito ng pulot o inuyat.  Tinatawag din itong **santan**. 

[250px|thumbnail|center|Sundot Kulangot, isang uri ng kalamay mula sa [Lingayen]]

May mas malabnaw na bersiyon na gawa sa gata na kilala bilang latik, at ginagamit sa halip ng sirup sa iilang katutubong panghimagas sa Pilipinas.

## Indonesya, Malasya at Singapura
Sa wikang Malayo, ***kaya*** ang salita para sa matamis na bao, na nangangahulugang mayaman, na tumutukoy sa tekstura ng pagkain. Tinatawag din itong ***srikaya***. Sa Malasya, Indonesya at Singapura, makrema ang tekstura ng . Gawa ito mula sa kakanggata (kilala roon bilang 'santan') at mga itlog ng  pato o manok, na pinalasa ng mga dahon ng pandan at pinatamis ng asukal. Nakadepende ang kulay ng *kaya* sa kulay ng mga apyak ng itlog, dami ng pandan, at kung gaano kakaramelisado ang asukal. Bilang isang sikat na palamang lokal, karaniwang ipinapalaman sa tinapay ang ''* para makabuo ng *kaya toast* at kinakain sa umaga, ngunit kinakain din sa maghapon. Matatagpuan ang  sa karamihan ng kopitiam at merkado sa gabi.

[thumb|center|Malapitang larawan ng *kaya* mula sa [Malasya na nagpapakita ng tekstura nito]]

Kabilang sa mga baryante nito ang *nyonya kaya*, na may mas mapusyaw na berdeng kulay, at Haynanes na *kaya'', na may mas maitim na kayumanggi na kulay at gumagamit ng karamelisadong asukal, at kadalasang pinapatamis pa lalo ng hani.

Sa rehiyong ito, nilalahok din ang  sa ilang panghimagas kabilang dito ang  o , isang panghimagas na gawa sa matamis na malagkit na kinulayang asul ng mga bulaklak ng pukingan ('**), at **', isang kahawig na panghimas ngunit kinulayang berde dahil sa pagdagdag ng mga dahon ng pandan. Ginagamit din ito kasama ng malagkit upang magawa ng *kuih seri kaya*.

## Tingnan din 
*Kalamay
*Latik
*Nata de coco

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kamatsile

thumb|right|Mga bunga ng kamatsile.

Ang **kamatsile** o **kamatsili** (Ingles: *guamachili*, *Manila tamarind* o *monkeypod*, pangalang pang-agham: *Pithecellobium dulce*) ay ang tawag sa isang uri ng puno o bunga nito.  May mga butong napaliligiran ng nakakain at mapuputing laman ang mahabang bunga ng punong ito.  Ginagamit naman sa pagbibigay ng maitim na kulay sa balat (Ingles: *tanning*) ang balat ng puno ng kamatsile. 

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Prutas
Kaurian:Fabaceae
Kaurian:Punungkahoy
Talisay

:*Para sa ibang gamit, tingnan ang talisay (paglilinaw) at almendro (paglilinaw).*

Ang **talisay** o **almendro** (pangalang pang-agham: ***Terminalia catappa***; Ingles: *shade tree*) ay isang malaking puno na nasa pamilyang  Combretaceae.  Pinagtatalunan ang pinagmulan ng punong ito, na maaaring mula sa India, tangway ng Malay, o New Guinea.  Kabilang din sa mga katawagan nito sa wikang Ingles ang  *Indian almond*, *Bengal almond*, *Singapore almond*, *Malabar almond*, *tropical almond*, *sea almond*, at *umbrella tree*.  Tumutubo rin ito sa Pilipinas.

## Mga sanggunian 
[thumb|right|Anyo ng talisay bago maglagas ng dahon, sa [Kolkata, Kanlurang Bengal, India.]]

Kategorya:Almendro
Kategorya:Halaman
Kategorya:Punungkahoy
Tilapya

Ang **tilapia** (Ingles: *yellow leather jacket* o *tilapia*) ay isang uri ng isdang nakakain.Nabubuhay ang mga ito sa tubig-tabang at tubig-alat ng mga pook na tropikal.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Perciformes