Libingan ng mga Bayani

Ang **Libingan ng mga Bayani** (**LNMB**, ) ay isang pambansang libingan-militar na matatagpuan sa Kutang Bonifacio, Lungsod ng Taguig, Pilipinas. Itinatag bilang *Republic Memorial Cemetery* (Libingang Pang-alaala ng Republika) matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nagsisilbi itong huling hantungan ng mga sundalo, beterano, at piling sibilyang opisyal na kinilalang naglingkod sa bansa, alinsunod sa mga pamantayang itinakda ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas at ng pambansang pamahalaan. Matatagpuan sa loob ng kompleks ang mga bantayog, haliging pang-alaala, at ang Libingan ng Di-Kikilalang Sundalo, na ginagamit sa mga seremonyang pang-estado at pagbisita ng mga dayuhang dignitaryo. Sa paglipas ng panahon, ang LNMB ay nagsilbing sagradong pook ng paggunita at naging paksa rin ng pampublikong diskurso, partikular kaugnay ng mga usapin ng kabayanihan, pag-alaala sa kasaysayan, at pambansang pagkakakilanlan.

## Kasaysayan 
### Pinagmulan at pakakatatag 
Ang pinakamaagang yugto ng kasaysayan ng Libingan ng mga Bayani ay nagsimula noong Mayo 1947, nang itatag ng pamahalaan ng Pilipinas ang *Republic Memorial Cemetery* (Libingang Pang-alaala ng Republika). Nilayon itong maging isang pambansang libingan para sa mga sundalong Pilipino na nasawi o naglingkod noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, bilang pagkilala sa kanilang sakripisyo para sa kalayaan ng bansa. Nasa higit sa 30,000 ang nailibing na beterano noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

Noong Oktubre 27, 1954, sa bisa ng Proklamasyong Pampanguluhan Blg. 86 na nilagdaan ni Pangulong Ramon Magsaysay, opisyal na pinalitan ang pangalan ng *Republic Memorial Cemetery* at ginawang Libingan ng mga Bayani. Ayon sa hangarin ng proklamasyon, ang pagpapalit ng pangalan ay ginagawang mas malinaw ang pambansang simbolismo ng lugar bilang pook-parangal sa mga bayani ng Republika.

Sumunod, noong Hulyo 12, 1957, sa pamamagitan ng Proklamasyong Pampanguluhan Blg. 423 na inilabas ni Pangulong Carlos P. Garcia, ang lupang kinalalagyan ng Libingan ng mga Bayani, na bahagi ng Kutang William McKinley, ay opisyal na inireserba para sa mga layuning militar. Pinagtibay nito ang administrasyon ng sandatahang lakas sa pamamahala at pangangalaga ng sementeryo.

Noong Mayo 28, 1967, sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong Ferdinand E. Marcos, nilagdaan ang Proklamasyong Pampanguluhan Blg. 208, na nagreserba ng karagdagang 142 ektarya lupain mula sa *Fort Bonifacio Military Reservation* (Reserbasyong Pangmilitar ng Kutang Bonifacio) para sa pagpapalawak at pagpapatatag ng Libingan ng mga Bayani bilang isang pambansang dambana. Dahil sa proklamasyong ito, sumailalim ang libingan sa pamamahala ng *Military Shrines Services* (Mga Serbisyong Pang-Dambana Militar) ng Tanggapan ng Ugnayang Pambeterano ng Pilipinas, isang ahensiya sa ilalim ng Kagawaran ng Tanggulang Bansa. Sa panahong ito higit na pinagtibay ang papel ng Libingan ng mga Bayani hindi lamang bilang libingan ng mga kawal kundi bilang isang sentral na pook-alaala ng bansa hinggil sa paglilingkod, sakripisyo, at kabayanihan sa kasaysayan ng Pilipinas.

### Mga pagbabago sa polisiya at mga pag-unlad 
Noong Abril 9, 1986, kasunod ng Rebolusyong EDSA, naglabas ang Hepe ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas na si Fidel V. Ramos at Pangulong Corazon Aquino ng Mga Regulasyon ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas G 161-373, na pinamagatang *"The Allocation of Cemetery Plots at the Libingan ng mga Bayani"* (Ang Paglalaan ng mga Lote sa Libingan ng mga Bayani). Ang regulasyong ito ng militar ang nagtatag ng malinaw na patakaran sa paglilibing na nagsilbing pangunahing batayan sa paglilibing ng mga personalidad sa Libingan ng mga Bayani sa mga sumunod na dekada.

Dagdag pa rito, sa bisa ng Kautusang Tagapagpaganap Blg. 131 na inilabas ni Pangulong Fidel V. Ramos noong 26 Oktubre 1993, pinalawak ang mga kuwalipikado para sa paglilibing sa Libingan ng mga Bayani upang isama ang mga Pambansang Alagad ng Sining at mga Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas, bilang pagkilala sa kanilang natatanging ambag sa kultura, agham, at pambansang kaunlaran.

Noong 2007, bunsod ng pagsisikip at kakulangan ng espasyo sa pangunahing lokasyon sa Kutang Bonifacio, sinimulan ng administrasyon ng Libingan ng mga Bayani ang pag-aaral para sa pagtatatag ng mga *annex* o karugtong na libingan sa Luzon, Visayas, at Mindanao. Sa mga planong ito, isa pa lamang ang naisakatuparan: ang limang-ektaryang pagpapalawak na nagkakahalaga ng humigit-kumulang ₱24 milyon sa Kampo Hernandez sa Dingle, Iloilo.

Noong Enero 4, 2019, inaprubahan ng Kalihim ng Tanggulang Bansa na si Delfin Lorenzana ang isang limang-taóng programang pangkaunlaran para sa Libingan ng mga Bayani na tinatayang nagkakahalaga ng humigit-kumulang ₱3.3 bilyon. Layunin ng programa na isaayos at baguhin ang sementeryo upang maging isang pambansang libingan na may pandaigdigang antas, na maihahambing sa kalapit na *Manila American Cemetery* o Libingang Amerikano sa Maynila. Ang unang yugto ng programa, na ipatutupad ng *Bases Conversion and Development Authority* (BCDA, literal na Pangasiwaan sa Pangkaunlarang Kumbersiyon ng mga Base), ay kinabibilangan ng pagtatayo ng isang marangal na sonang-libingan, isang makasaysayang pook-pasyalan, at isang dambanang pang-alaala.

## Lokasyon, ayos, at tampok 
Matatagpuan sa loob ng dating kampong militar ng mga Amerikano na Kutang William McKinley, na ngayo'y Kutang Bonifacio, ang Libingan ng mga Bayani ay may lawak na humigit-kumulang 103 ektarya.
Sa gitna ng kompleks matatagpuan ang *Tomb of the Unknown Soldier* o Libingan ng Hindi Nakikilalang Sundalo, na nagsisilbing simbolikong alaala para sa mga hindi nakilalang sundalong Pilipino na namatay sa paglilingkod sa bansa. Malapit dito ang mga monumento na nakatalaga sa mga tiyak na yunit ng militar, mga beterano ng digmaan, at mga kilalang pigura sa kasaysayan. Isinasagawa sa Libingan ng Hindi Nakikilalang Sundalo ang mga seremonya ng paglalagay ng mga korona tuwing bumibisita ang mga opisyal ng pamahalaan at mga dayuhang dignitaryo. Sa likuran ng libingan ay may tatlong haliging marmol na kumakatawan sa tatlong pangunahing pangkat ng mga pulo sa Pilipinas: ang Luzon, ang Visayas, at ang Mindanao. Nakaukit sa libingan ang mga salitang:*"Here lies a Filipino soldier whose name is known only to God."* ("Naririto ang isang sundalong Pilipino na ang pangalan ay tanging alam lamang ng Diyos.")Ang *Heroes Memorial Gate* o Tarangkahan ng Pag-alala sa mga Bayani ay ang unang istrukturang makikita ng mga bisita pagpasok sa loob ng sementeryo. Isa itong malaking konkretong tatluhang-haligi na may hagdan na patungo sa itaas na platapormang tanawan, na may nakapuwestong metal na iskultura sa gitna.*"I do not know the dignity of his birth, but I do know the glory of his death."* ("Hindi ko alam ang dangal ng kanyang kapanganakan, subalit alam ko ang kaluwalhatian ng kanyang kamatayan.")May ilang *pylon* o haliging-pang-alaala din sa loob ng Libingan bilang pagkilala sa kagitingan ng mga Pilipinong sundalo na namatay sa iba't ibang digmaan sa kasaysayan ng mundo. Kabilang dito ang:

* Haliging Pang-alaalang Koreano — nagbibigay parangal sa 112 Pilipinong opisyal at tauhan ng Philippine Expeditionary Forces to Korea (PEFTOK, literal na Puwersang Ekspedisyunaryo ng Pilipinas sa Korea) na namatay noong Digmaang Koreano.
* Haliging Pang-alaala ng mga Beterano sa Biyetnam — inilalaan para sa mga miyembro ng *Philippine contingent* (PHILCON-V, literal na pangkat mula sa Pilipinas) at *Philippine civic action groups* (PHILCAG-V, literal na mga pangkat Pilipino ng gawaing sibiko) na ipinadala sa Biyetnam mula 1964 hanggang 1971 sa panahon ng Digmaang Biyetnam.
* Haliging Pang-alaala ng mga Gerilyang Pilipino noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig — itinayo ng Veterans Federation of the Philippines (literal na Pederasyon ng mga Beterano ng Pilipinas) bilang patunay sa matatag na diwa at katapangan ng mga gerilyang Pilipino noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

* Mga ginawaran ng Medalya ng Kagitingan (o *Medal of Valor*)
* Mga Pangulo o *Commander-in-Chief* (Punong Hepe) ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas
* Mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas
* Mga Kalihim ng Tanggulang Pambansa
* Mga Hepe (*Chiefs of Staff*) ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas 
* Heneral o Opisyal na may Bandila
* Mga kasalukuyan at retiradong kawani ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas
* Mga Hukom ng Kataas-taasang Hukuman (Punong Mahistrado o Kasamang Mahistrado)
* Mga Hukom ng Hukuman ng Pag-aapela (Namumunmong Mahistrado o Kasamang Mahistrado)
* Mga Senador at Pangulo ng Senado
* Mga dating miyembro ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas na sumali sa Pambansang Pulisya ng Pilipinas o Tanod Baybayin ng Pilipinas
* Mga beterano ng Rebolusyong Pilipino ng 1896, Unang at Ikalawang Digmaang Pandaigdig, pati na rin ang kinikilalang mga gerilya
* Mga dignitaryo ng pamahalaan, estadista, pambansang alagad ng sining, at iba pang yumao na pinayagan ng *Commander-in-Chief*, Kongreso, o Kalihim ng Tanggulang Pambansa
* Mga dating Pangulo, Pangalawang Pangulo, Kalihim ng Tanggulang Pambansa, biyuda ng dating Pangulo at Hepe ng Santahang Lakas ng Pilipinas
* Mga Pambansang Alagad ng Sining at Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas

Ipinagbabawal naman ng parehong regulasyon ang mga sumusunod sa paglilibing sa Libingan ng mga Bayani:

* Mga kawani na natanggal o napatalsik sa serbisyo sa di-marangal na paraan
* Mga kawani na nahatulan sa pamamagitan ng pinal na desisyon ng anumang kasalanang may kaugnayan sa moralidad o kasuklam-suklam na asal

## Papel sa mga paggunita 
May mahalagang papel ang Libingan ng mga Bayani sa mga pambansang paggunita, partikular tuwing Araw ng Kagitingan at Undas. Dumadalaw sa sementeryo ang mga opisyal ng pamahalaan, mga kawani ng militar, at mga sibilyan upang magbigay-galang, mag-alay ng mga bulaklak, at alalahanin ang mga naglingkod sa bansa.

Paminsan-minsan ay isinasagawa rin sa lugar ang mga lakbay-aral at seremonyal na gawain, na nagpapatibay sa papel nito sa paghubog ng pampublikong pag-unawa sa kasaysayan ng Pilipinas at sa paglilingkod-militar.

## Kontrobersiya at pampublikong pagtatalo 
Ang Libingan ng mga Bayani ay naging sentro ng pambansang kontrobersiya noong 2016, kasunod ng paglilibing kay dating Pangulong Ferdinand Marcos sa lugar. Si Marcos, na namuno sa Pilipinas mula 1965 hanggang 1986, ay isang lubhang kontrobersiyal na pigura dahil sa pagdedeklara niya ng Batas Militar noong 1972 at sa mga dokumentadong paglabag sa karapatang pantao, katiwalian, at pang-aabuso na naganap sa panahon ng kanyang rehimen.

Iginiit ng mga sumusuporta sa paglilibing na si Marcos ay kuwalipikado sa ilalim ng umiiral na mga patakaran bilang dating pangulo, *commander-in-chief*, at beterano ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Sa kabilang banda, iginiit ng mga tumututol na ang pagpapahintulot sa kanyang paglilibing ay ipinagbabawal sa batas, labag sa orihinal na intensyon ng sementeryo na inilaan para sa alaala ng mga tunay na bayani, at hindi nagbibigay-halaga sa pagdurusa ng mga biktima ng batas militar.

Umabot ang usapin sa Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas, na nagpasya pabor sa pagpapahintulot ng paglilibing, sa dahilang walang umiiral na legal na pagbabawal sa ilalim ng mga kasalukuyang regulasyon. Sa kabila ng desisyon, nagbunsod ang paglilibing ng malawakang protesta at muling nagpaigting ng mga talakayan tungkol sa pananagutang historikal, katarungan, at depinisyon ng kabayanihan.

## Mga nakalibing 
Maraming kilalang pinunong Pilipino ang inilibing sa Libingan ng mga Bayani, kabilang ang mga dating pangulo tulad nina Elpidio Quirino, Carlos P. Garcia, at Diosdado Macapagal. Inilibing din dito ang mga matataas na opisyal ng militar at mga bayani ng digmaan mula sa iba't ibang tunggalian, kabilang ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, Digmaang Koreano, at mga operasyong panseguridad sa loob ng bansa. Tinatayang nasa 50,000 ang nakalibing dito noong 2016.
* Carlos P. Garcia (1896–1971), ika-8 Pangulo.

### Mga Pangalawang Pangulo ng Pilipinas 
* Salvador H. Laurel (1928–2004), ika-1 Pangalawang Pangulo

### Mga Punong Mahistrado ng Pilipinas 
* Fred Ruiz Castro, (1914–1979), ika-12 Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas
* Enrique Fernando, (1915–2004), ika-13 Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas
* Claudio Teehankee, Sr. (1918–1989), ika-16 na Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas

### Mga Senador ng Pilipinas 
* Arturo Tolentino (1910–2004), dating Kalihim ng Ugnayang Panlabas at Senador
* Rodolfo Biazon (1935–2023),  Senador, ika-21  Senador, ika-21 Hepe ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas at Kasapi ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas mula sa Muntinlupa
* Juan Ponce Enrile (1924–2025), Punong Pampanguluhang Tagapagpayong Legal, dating Kalihim ng Tanggulang Bansa, Senador Member of the at Kasapi ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas mula sa Cagayan

### Mga dating nakalibing 
* Vicente Manansala (1910–1981), Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa Sining-Biswal. Hinukay at inilipat ang kaniyang mga labi patungo sa Loyola Memorial Park o Liwasang Pang-alaala ng Loyola.
* Cesar Legaspi (1917–1994), Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa Sining-Biswal. Hinukay at inilipat ang kaniyang mga labi patungo sa Loyola Memorial Park o Liwasang Pang-alaala ng Loyola. Nagpasya ang pamilya Legaspi na ilipat ang mga labi ni Cesar bilang protesa sa pagpapalibing kay Ferdinand Marcos

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga libingan sa Pilipinas