Lilian Pateña

Si **Lilian Pateña** ay isang Pilipinong siyentipiko na kilala bilang nakatuklas ng *breed* ng kalamansi at suhang walang buto (*seedless*) at nakadiskubre ng *micropropagation* na nagpatatag sa industriya ng saging na saba sa Pilipinas. Siya rin ang imbentor ng *leaf-bud cutting* sa pagpapatubo ng cassava. Pinarangalan siya bilang ''One of The Outstanding Women in the Nation's Service (TOWNS) noong 1998, *Women of Distinction for Science and Technology* noong 1995 at *Outstanding Young Scientist* noong 1990.

Setyembre 16, 1953 nang isilang si **Lilian Formalejo Pateña** sa Ibaan, Batangas kina Teodoro at Crisanta Pateña. Ang kanyang ina ay mahilig sa mga orkidya, samantalang ang kanyang lolo ay nagmamay-ari ng taniman ng palay at mga niyog. Ang mga bunot ng niyog galing sa niyugan ng kanyang lolo ay nakikita ni Lilian na ginagamit ng kanyang ina bilang taniman ng mga orkidya. Palagi nang punong-puno ng mga bulaklak ang kanilang bakuran noon.

Valedictorian si Lilian nang magtapos ng Elementarya sa Ibaan Central School (1966) at Valedictorian pa rin nang magtapos ng High School sa St. James Academy (1970). Ang kanyang tiyuhin  na si Felimon Javier ang sumuporta sa iba niyang gastusin sa Unibersidad ng Pilipinas sa Los Baños, kung saan nagtapos siya ng *Bachelor of Science in Sugar Technology* (pinagsamang *Chemistry* at *Sugar Engineering*). Siya ay panglabingtatlo (13) sa 223 na nagtapos sa kanilang kolehiyo.

Pinili niyang makapagtrabaho sa unibersidad kung saan pinagdalubhasaan niya ang *tissue culture* ng mga halaman. Ang kauna-unahang tagumpay ni Lilian ay ang pagkakatuklas nila ni Dr. Ramon Barba ng isang *tissue culture* na ginamit nila sa kalamansi at suha na napag-alaman nilang maaari ring gamitin sa patatas, orkidya, rattan at iba pang mga halaman. Nailathala ang kanilang pag-aaral sa *Philippine Journal of Crop Science* at napiling *Best paper of the Crop Science Society of the Philippines* (CSSP) taong 1978. Hindi lamang dito sa Pilipinas kinilala ang kanilang natuklasan, maging sa Hawaii, Guam at sa mga bansang Hapon at Tsina. Sa pag-aaral na ito naitala ang pagku-*culture* sa *endosperm* upang makapag-*produce* ng isang prutas na walang buto tulad ng kalamansi at suha.

Ang sumunod na tagumpay ni Lilian ay ang kanyang ''Master's Thesis* tungkol sa mabilisan at maramihang pagpapatubo ng cassava gamit ang *leaf-bud cutting technique*. Sa *technique* na ito, maaaring makapag-produce ng 4 na milyong halaman mula lamang sa iisang magulang na halaman sa loob ng isang taon. Ito ay ginagawa sa pamamagitan ng  pagputol sa usbong ng dahon at panaka-nakang pag-spray upang mabilis itong magkaugat. Patutubuin ang ugat at ililipat sa lupa kung sapat na ang haba nito. Sa ganitong paraan, napapabi1is ang pagdami ng ugat ng cassava at mabilis na napapadami ang tubo nito.

Ang *Centro Internacional de Agricultura Tropical* (CIAT) ng Colombia (ang pangunahing sentro ng pag-aaral ng cassava sa buong mundo) ang lalong nagpatingkad sa pagkakatuklas na ito ni Lilian. 

Pinalitan ng CIAT ang kanilang lumang teknolohiya at ginamit ang tuklas ni Lilian. Maging ang *La Tondeña Distilleries'' ay nagplano na makapagtayo ng 20,000 ektarya ng taniman gamit ito. 

Lalo pang pinalawak ni Lilian ang kanyang pananaliksik sa mga halaman ng kanyang pag-aralan ang iba't ibang uri ng saging tulad ng: lakatan, bungulan at saba, gamit ang *micropropagation technique*. Nalathala ang kanyang pag-aaral sa *The Philippine Agriculturist* noong 1989. Ito ang nagbukas ng isipan ng mga pribadong sektor upang magtayo ng mga laboratoryo para sa maliliit na magsasaka ng saging at maging malalaking korporasyon man. Kumalat sa mga bansang Malaysia, Indonesia, Thailand at sa buong Pilipinas ang teknolohiyang ito na nagbigay ng isang superior na uri ng saging. Ito ang nagbigay daan upang ang saging na saba ay makilalang pangunahing pagkain lalo na sa kanayunan. Nakilala rin ang Pilipinas bilang isa sa mga nangunguna na exporter ng mga saging na de kalidad.
Maraming pananaliksik ang isinagawa ni Liian sa iba't ibang halaman tulad ng patatas, sibuyas at luya. Lahat ay pawang para sa pagpapaganda at mabilisang pagpapatubo nito.

## Sanggunian
*Lilian Formalejo Pateña, Scientist Database, Webdb.STII.DOST.gov.ph
*Lilian Formalejo Pateña, Scientist Profile, Web Database System, Webdb.STII.DOST.gov.ph
*Lilian F. Pateña, Researcher Curriculum Vitae, UPD.edu.ph 
*Secretary Professor Lilian F. Pateña, UPLB.edu.ph
*Ms. Lilian Pateña, Los Baños Chapter, Officers of All UP Academic Employees Union, All UP Academic Employees Union, ALLUPAU.multiply.com
*Dr. Lilian Pateña, Philippines,  Affiliation Ex Situ Conservation Group, South East Asia Regional Group: (...) "Lilian (Pateña) is a University Researcher and Project Leader at the Institute of Plant Breeding, University of the Philippines, and is working on the conservation of indigenous Philippine orchids, including seed storage and regeneration of conserved seeds using in vitro techniques." (...), Orchid Specialist Group

Kaurian: Mga imbentor at siyentipiko ng Pilipinas