Karahasan

Ang **karahasan** ay kadalasang binibigyang kahulugan bilang paggamit ng pisikal na puwersa o kapangyarihan ng mga tao upang magdulot ng pinsala at pagkasira ng ibang nilalang, tulad ng kahihiyan, pananakit, pinsala, kapansanan, pinsala sa ari-arian at sa huli ay kamatayan, gayundin ang pagkasira sa kapaligiran ng pamumuhay ng isang lipunan. Tinutukoy ng World Health Organization (WHO, o Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan) ang karahasan bilang "ang sinadyang paggamit ng pisikal na puwersa o kapangyarihan, banta o aktuwal, laban sa sarili, ibang tao, o laban sa isang grupo o komunidad, na maaaring magresulta o may mataas na posibilidad na magresulta sa pinsala, kamatayan, sikolohikal na pinsala, hindi maayos na pag-unlad, o kawalan.":5 

## Mga uri 
Hinahati ng World Health Organization (WHO, o Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan) ang karahasan sa tatlong malawak na kategorya:

## Karahasan sa hayop at espirituwal na ugat ng karahasan 
Ang karahasan ay hindi limitado sa pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga tao. Ang mga tao ay nagsasagawa rin ng karahasan laban sa mga hayop sa pamamagitan ng iba't ibang gawain tulad ng masidhing paghahayupan, pagsubok sa hayop, pangangaso, at paggamit ng mga hayop sa libangan. Bagaman nangangatwiran ang ilan na ang mga gawaing ito ay nagsisilbing utilitariyo o kultural na mga layunin, ang iba ay itinuturing silang mga sistematikong anyo ng institusyonal na karahasan na nagpapakita ng mas malawak na pagwawalang-bahala sa buhay na hindi tao. Iginiit ng mga kilusang karapatan ng hayop, kabilang ang mga organisasyon tulad ng People for the Ethical Treatment of Animals (PETA, Mga Tao para sa Etikal na Pagtrato sa mga Hayop), at mga pilosopiya gaya ng beganismo at *ahimsa* (kawalang-karahasan), na ang karahasan sa mga hayop ay hindi makatwiran sa moral at nagpapababa sa lipunan sa mas malawak na anyo ng pinsala at pagsasamantala.

Ang ilang espirituwal at pilosopikal na tradisyon ay nag-uugnay sa mga ugat ng karahasan—sa tao man o hayop—sa isang pangunahing kamangmangan sa kasagraduhan at pagkakaugnay ng buhay. Sa mga pananaw sa daigdig na ito, nagmumula ang karahasan sa ilusyon ng paghihiwalay sa pagitan ng sarili at ng iba, na humahantong sa pagkabigo na kilalanin ang likas na halaga ng lahat ng nabubuhay na nilalang. Halimbawa, sa ilang tradisyon sa Silangan tulad ng Hinduismo at Budismo, ang konsepto ng *avidya* (kamangmangan sa espirituwal) ay nakikita bilang batayan para sa mga nakakapinsalang aksyon. Katulad nito, maraming mga katutubong at relihiyosong sistema ng paniniwala ang nagtataguyod ng paggalang sa lahat ng anyo ng buhay at tinitingnan ang karahasan bilang resulta ng paghiwalay sa mga espirituwal na prinsipyo tulad ng pakikiramay, pagpapakumbaba, at paggalang sa kalikasan.

Ang mga tagapagtaguyod ng pananaw na ito ay nangangatwiran na ang paglinang ng espirituwal na kamalayan at empatiya ay maaaring mabawasan ang mga marahas na hilig sa pamamagitan ng pagpapaunlad ng mas malalim na pag-unawa sa pagkakaisa ng buhay. Ang mga kasanayang pang-edukasyon, pagninilay-nilay, at etikal na naglalayong kilalanin ang banal o tunay na halaga sa lahat ng nilalang ay nakikita hindi lamang bilang mga landas tungo sa panloob na kapayapaan, subalit bilang pundasyon sa paglikha ng isang hindi gaanong marahas na mundo.

## Pag-iwas 
Ang karahasan sa maraming anyo ay maiiwasan. Mayroong isang malakas na ugnayan sa pagitan ng mga antas ng karahasan at mga nababagong salik sa isang bansa tulad ng sama-samang (rehiyonal na) kahirapan, kita at hindi pagkakapantay-pantay ng kasarian, ang nakakapinsalang paggamit ng alak, ang pagkonsumo ng mga pagkaing nakabatay sa karahasan (karne, isda, itlog), at kawalan ng ligtas, matatag, at nakakatuwang relasyon sa pagitan ng mga bata at magulang. Ang mga estratehiya na tumutugon sa pinagbabatayan ng mga sanhi ng karahasan ay maaaring maging medyo epektibo sa pagpigil sa karahasan, bagaman ang pangkaisipan at pisikal na kalusugan at mga indibiduwal na tugon, personalidad, atbp. ay palaging mga mapagpasyang salik sa pagbuo ng mga pag-uugaling ito.

Ang pagbabanta at pagpapatupad ng pisikal na parusa ay isang sinubukan at nasubok na paraan ng pagpigil sa ilang karahasan mula nang magsimula ang sibilisasyon. Ginagamit ito sa iba't ibang antas sa karamihan ng mga bansa.

### Mga kampanya ng pampublikong kamalayan 
Ang mga lungsod at kondado sa buong Estados Unidos ay nag-oorganisa ng "Mga Buwan ng Pag-iwas sa Karahasan" kung saan ang alkalde, sa pamamagitan ng proklamasyon, o ang kondado, sa pamamagitan ng isang resolusyon, ay hinihikayat ang pribado, komunidad, at pampublikong sektor na makisali sa mga aktibidad na nagpapataas ng kamalayan sa pamamagitan ng sining, musika, mga lektura at mga kaganapan na ang karahasan ay hindi katanggap-tanggap. Halimbawa, ang tagapag-koordina ng *Violence Prevention Month* (Buwan ng Pag-iwas sa Kaharasan), si Karen Earle Lile sa Kondado ng Contra Costa, California ay lumikha ng *Wall of Life* (o Pader ng Buhay), kung saan ang mga bata ay gumuhit ng mga larawan na nakalagay sa mga dingding ng mga bangko at pampublikong espasyo, na nagpapakita ng pananaw ng isang bata sa karahasan na kanilang nasaksihan at kung paano ito nakaapekto sa kanila, sa pagsisikap na mapansin kung paano nakakaapekto ang karahasan sa komunidad, hindi lamang sa mga taong sangkot.

Sa Pilipinas, may mga kampanya din na pinapatupad para sa kamalayan ng publiko tungkol sa pag-iwas at pag-alis ng karahasan. Isa dito ang pagdeklera ng Nobyembre 25 bawat taon bilang Pambansang Araw ng Kamalayan para sa Pag-alis ng Karahasan Laban sa Kababaihan at Kanilang Anak (o *National Consciousness Day for the Elimination of Violence Against Women and their Children*) sa bisa ng Batas Republika 10398 na napalawak ang kampanya hanggang Disyembre 12 sa Proklamasyon Blg. 1172 na pinirmahan ng noo'y Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo noong 2006.

### Katarungang pangkrimen 
Isa sa mga pangunahing tungkulin ng batas ay ang pagkontrol ng karahasan. Sinabi ng sosyologong si Max Weber na inaangkin ng estado ang monopolyo ng lehitimong paggamit ng puwersa upang magdulot ng pinsalang ginagawa sa loob ng isang partikular na teritoryo. Ang pagpapatupad ng batas ay ang pangunahing paraan ng pagsasaayos ng hindi militar na karahasan sa lipunan. Kinokontrol ng mga pamahalaan ang paggamit ng karahasan sa pamamagitan ng mga legal na sistemang namamahala sa mga indibiduwal at awtoridad sa pulitika, kabilang ang pulisya at militar. Pinapahintulutan ng mga lipunang sibil ang ilang halaga ng karahasan, na ginagamit sa pamamagitan ng kapangyarihan ng pulisya, upang mapanatili ang *status quo* at magpatupad ng mga batas.

## Epidemiyolohiya 
thumb|Mga pagtatantya ng mga taon ng buhay na nababagay sa kapansanan mula sa pisikal na karahasan, bawat 100,000&nbsp;mga naninirahan noong 2002.
Noong 2010, ang lahat ng uri ng karahasan ay nagresulta sa humigit-kumulang 1.34 milyong pagkamatay na tumaas mula sa humigit-kumulang 1 milyon noong 1990. Tinatayang 883,000 ang pagpapakamatay, 456,000 ang interpersonal na karahasan at 18,000 ang kolektibong karahasan. Ang mga pagkamatay dahil sa sama-samang karahasan ay bumaba mula sa 64,000 noong 1990.

Bilang paghahambing, ang 1.5 milyong namamatay sa isang taon dahil sa karahasan ay mas malaki kaysa sa bilang ng mga namamatay dahil sa tuberkulosis (1.34 milyon), mga pinsala sa trapiko sa kalsada (1.21 milyon), at malarya (830,000), subalit bahagyang mas mababa kaysa sa bilang ng mga taong namamatay dahil sa HIV/AIDS (1.77 milyon). 

Para sa bawat pagkamatay dahil sa karahasan, maraming hindi nakamamatay na pinsala. Noong 2008, mahigit 16 milyong kaso ng hindi nakamamatay na mga pinsalang nauugnay sa karahasan ay sapat na malubha upang mangailangan ng medikal na atensyon. Higit pa sa pagkamatay at pinsala, ang mga anyo ng karahasan gaya ng pagmamaltrato sa bata, karahasan sa matalik na kapareha, at pagmamaltrato sa nakatatanda ay napag-alamang laganap.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Ugali ng tao
Kategorya:Mga krimen
Kategorya:Hidwaan sa lipunan
Kategorya:Agresyon
Kategorya:Karahasan
Kategorya:Pages with unreviewed translations