Daigdig

**Daigdíg** ang ikatlong planeta mula sa Araw at ang natatanging astronomikong bagay na may buhay. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng tubig sa ibabaw nito, na natatangi sa Sistemang Solar. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga karagatan nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga kontinente. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at nababalutan ng mga halaman, habang yelo naman ang parehong rehiyong polar nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga tektonikong plato na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga kabundukan, bulkan, at lindol. Gawa sa likido ang panlabas na kaibuturan nito, na siyang gumagawa sa magnetospera nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang hanging solar at kosmikong radyasyon.

May dinamikong atmospera ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga bulalakaw at radyasyong UV. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng oksiheno at nitroheno. Meron ding singaw sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga ulap na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong greenhouse gas na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na , temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa rehiyon ng ekwador at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa daloy ng hangin at tubig sa buong planeta, na nagreresulta sa isang pandaigdigang sistema ng klima na may iba't-ibang rehiyon ng klima, gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng pag-ulan, na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng karbon at nitroheno sa iba't-ibang panig nito.

Sinusukat ang Daigdig bilang isang  na may tinatayang sirkumperensiya na . Daigdig ang pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar; sa apat na planetang lupa ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. Umiikot ang Daigdig sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 AU (o 8 sinag-minuto) ang layo nito sa Araw, na nililibot nito sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa lapag ng ligiran nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga kapanahunan (). May isang likas na satelayt ang Daigdig, ang Buwan, na lumilibot sa planeta sa layong  at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga kati () at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng grabidad ng Daigdig, naka- ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na "harap" nito.

Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa maagang kasaysayan ng sistema. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa pag-usbong ng buhay. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa mabilis na pagkalat ng oksiheno sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga tao sa kontinente ng Aprika tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa biospera ng Daigdig, ngunit unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga malawakang pagkalipol ng buhay.

## Etimolohiya 
Nagmula ang salitang *daigdig* sa wikang Gitnang Pilipinong  ("kulog"), na nagmula naman sa wikang Proto-Austronesyo  ("kulog"). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling *sandaigdigan*, na orihinal na tumutukoy noon sa "lugar kung saan maririnig ang kulog", mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa uniberso. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang *sanlibutan* at *sansinukob*, na ngayo'y mas tumutukoy sa Ariwanas at uniberso.

Sinusulat ang daigdig sa malaking titik kung tumutukoy ito sa planeta; sa maliit na titik, tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang *mundo*, na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso. Nagmula ito sa wikang Kastila at sumailalim sa proseso ng paglipat ng diin nang hiniram sa wikang Tagalog, mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa wikang Latin na , na nagmula naman sa wikang Etrusko o di kaya'y sa wikang Proto-Indo-Europeo.

## Likas na kasaysayan 
### Pagbuo 
Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa Sistemang Solar noong  Ga (bilyong taon).

Samantala, di hamak na mas bata ang Buwan kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad. Ayon sa nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito, nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng Marte at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang Theia. Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang Huling Malawakang Pambobomba, kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng asteroyd ang ibabaw ng Daigdig gayundin sa Buwan.

### Pagkatapos mabuo 
Nabuo ang atmospera ng Daigdig mula sa mga gawain ng mga bulkan gayundin sa paglalabas ng gas. Nakondensado ang mga singaw-tubig mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, protoplaneta, at kometa. Sa modelong ito, napigilan ng mga greenhouse gas sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong nasa 70% lamang ng kasalukuyang liwanag ang bagong buong Araw. Dahil sa pagkakaroon ng mineral na sirkon mula sa panahong Hadiko sa mga batong sedimentaryo na mula naman sa Eoarkeo, ipinagpapalagay naman may  na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito. na tumindi noong Pleistoseno tatlong milyong taon ang nakaraan. Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.

### Pinagmulan ng buhay at ebolusyon 
Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga reaksyong kemikal simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan. Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang eukaryota. gayundin sa mga biohenikong grapito sa mga batong nakita naman sa kanlurang Greenland na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon, at sa mga bakas ng biotikong materyal sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.

Noong panahong Neoproterosoiko (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang  (), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na Kambrianong pagdami, kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular. Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang pagkalipol, at napakaraming mas maliliit na pagkalipol. Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga kagamitan at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng komunikasyon na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng utak at nagpasimula sa ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo. Natuklasan nila ang agrikultura, na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang sibilisasyon. Dahil dito, patuloy na malaki ang impluwensiya nila sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan. Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa manto dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig. at may karaniwang diametro na , ang panglimang pinakamalaking planeta sa Sistemang Solar at ang pinakamalaking planetang lupa ng naturang sistema. Dahil sa pag-ikot nito, mas malapit ang hugis nito sa isang  kaya nakaumbok ang bahaging ekwador nito, kung saan nasa  na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo. Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang Chimborazo sa Ecuador, sa taas na , ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.

Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng heodesiya ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong , na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.

### Ibabaw 
thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.
Tinatayang may lawak na  ang kabuuang ibabaw ng Daigdig. na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, Karagatang Pasipiko, Atlantiko, Indiyo, Katimugan, at Artiko. Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan.

Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng . Nahahati ito sa apat na pangunahing lupalop: mula pinakamalaki, Apro-Eurasya, Kaamerikahan, Antartika, at Australia. Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na kontinente at subkontinente. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa,  sa Dagat Patay, hanggang sa pinakamataas,  sa Bundok Everest. Gayunpaman, nasa  lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan. Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o behetasyon, na siyang pinakamadalas. Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa pagsasaka, at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.

Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa litospera ng planeta kasama ng ilang bahagi ng itaas na manto nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: pandagat at pangkontinente. Tipikal na gawa sa basalto ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga batong sedimentaryo at metamorpiko.

### Loobang estraktura 
thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.
Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong manto. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa hangganang Mohorovičić.

Sa ilalim ng litospera makikita ang astenospera, ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga kristal pagsapit ng lalim na , na nagsisilbi din bilang transisyon ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong labas na kaibuturan na nakapatong naman sa isang solidong loob na kaibuturan. Ilan sa mga isotopo na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang potasyo 40, uranyo 238, at toryo 232. at presyur hanggang .

### Magnetikong sakop 
Ginagawa ang pangunahing bahagi ng magnetikong sakop ng Daigdig sa kaibuturan nito, kung saan nagaganap ang prosesong daynamo na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong dipolo. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa , na may magnetikong momento na  sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito. Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa sekular na pagkakaiba sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas. Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong arko ng banggaan () sa bahaging nakaharap sa Araw. Nananatili lamang ang mga kargadong partikulo sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito. Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon. Samantala, nabubuo naman ang sinturong Van Allen dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera. Tuwing nagaganap ang mga magnetikong bagyo, lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa ionospera ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga aurora sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera. Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo. Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.

Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga solstisyo at ekinoksiyo. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito. Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.

## Buwan 
[thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [Buwan (astronomiya)|Buwan.]]
Buwan ang tanging likas na satelayt ng Daigdig. Isa itong malaking mala-planetang lupa na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa Sistemang Solar kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang Charon kung ikukumpara sa Pluto, na isang planetang menor. Kapitalisado ang salitang *Buwan* upang ihiwalay ito sa kalendaryong buwan gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding *buwan*. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng banggaan ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng Marte, na tinatawag na Theia. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang bakal at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.

Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa grabidad ang siyang dahilan kung bakit may mga kati. Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng . Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga yugto ng buwan. Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na . Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.

May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa paleontolohiya at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.

Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.

### Asteroyd at artipisyal na satelayt 
[thumb|Ang [Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan (ISS) noong 2021.]]
May mga asteroyd na dumadaan malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig. Kinabibilangan ito ng mga kwasisatelayt, mga bagay na may ligirang hugis sapatos ng kabayo, at mga trojan. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang 469219 Kamoʻoalewa, na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro. Sumasailalim sa librasyon ang isang asteroyd na trojan, , sa pangunahing puntong Lagrange na L4 sa ligiran ng Daigdig.

Tinatayang nasa 4,550 artipisyal na satelayt ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021, Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, Vanguard 1, gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.

## Katubigan 
thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.
Saklaw sa hidrospera ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga karagatan. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa  ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang  at karaniwang lalim na  upang magkaroon ng tinatayang bolyum na . 30% ang nakalagak sa loob ng kalupaan, at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at singaw sa atmospera.

Sa mga rehiyong polar ng Daigdig, nananatili ang niyebe kahit tag-init at nagiging yelo. Nakakabuo ito kalaunan ng mga glasyar, akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa grabidad. Nabubuo ito sa mga kabundukan (alpino) at mga malalawak na kapatagan (kontinental). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga lambak na hugis U. Bukod dito, meron ding mga malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan, na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa pagbabago ng klima.

Nasa 35 gramo ng asin kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang salinidad (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig. May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.

## Himpapawid 
Karaniwang nasa  ang atmosperikong presyur ng himpapawid ng Daigdig sa eskalang taas na mga . Nakadepende sa latitud ang taas ng tropospera, mula  sa mga polo hanggang  sa ekwador. Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong tropospera. Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa sirkulasyon ng hangin na siyang nagmamando naman sa panahon at klima sa pamamagitan ng pamamahagi ng enerhiyang termal.

## Mga tao 
[thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw mula sa mga lungsod tuwing gabi.]]
Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang primado sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at kumalat sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang agrikultura tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga lipunan. Nagawa nilang marating ang Antartika, ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo. Marami sa kanila ang nakatira sa katimugan at silangang bahagi ng Asya at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa Hilagang Hemispero dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.

Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga estasyong pangkalawakan, minahan, at submarino. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.

### Epekto sa kalikasan 
alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.
Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga gas na greenhouse sa himpapawid, na nagpapabago sa klima. Tinatayang nasa  na mas mainit kesa bago ang Rebolusyong Industriyal ang pandaigdigang temperatura noong 2020. Ipinagpapalagay na posible ang nasusustentong paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.

## Tingnan din 
* Mundo
* Marte
* Buwan
* Benus
* Sistemang Solar

## Talababa
## Sanggunian
## Link sa labas
* Earth&nbsp;– Profile – Solar System Exploration – NASA
* Earth Observatory – NASA
* Mga bidyo ng Daigdig mula sa Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan sa YouTube
** Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)
** Ang Daigdig at mga aurora (00:27)
* Google Earth
* Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan
* GPlates Portal (Pamantasan ng Sydney)

Astronomiya
*
Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar