Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway

Ing **Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway** (**TPLEx**) metung yang 89.21 kilometro (o 55.43 milyang) mabilis na dalanan (*expressway*) na kasalukuyang gagawan da king hilaga ning Maynila. Pitutuglung ne ini ing gitna at hilagang Luzon, kung nokarin ing pekatimog na dulo na nini ay king Lungsod ning Tarlac at ing pinakahilagang dulo na nini ay keng Rosario, La Union.

Ing mumunang bahagi ning proyekto, manibat Lungsod ning Tarlac hanggang Pura, ay pamunuan ne ning metung ah batayang "*soft opening*" simula 31 Oktubre 2013, at meging handa ya ini king buong operasyun anyang Nobyembri 2013.

Kayabe ning kadwang bahagi na mamabut hanggang Ramos memuklat ya anyang Disyembri 23, 2013. Ing mitatagan na bahagi simula Anao hanggang Rosales binuklat de anyang Abril 2014, at ing mitatagan na bahagi na mag-ugne king Rosario king Urdaneta ay binuklat de anyang Disyembri 20 king parehung banwa.

Binuklat deng bagya ing pangatlung bahagi papuntang Binalonan anyang 2016,

Ating panukala na pakabaan ing mabilisang dalanan hanggang king Laoag, Ilocos Norte.

Ing TPLEx karugtong na ning North Luzon Expressway at Subic–Clark–Tarlac Expressway simula Tarlac papuntang Rosario, La Union.

Tatawid ing mabilisang dalanan king atlung ilog king kilub ning lalawigan ning Pangasinan. Dening ilog na  reni ay Ilog Agno, Ilog Binalonan, at Ilog Bued.

## Kasaysayan
### Ideya at mumunang pamagpapausbong
Nung wari binangun la ring kahilingan para king pagtatatag ning metung ah sistemang mabilisang dalanan na mamabot king Rosario, ing pinakatimug na pamayanan ning lalawigan ning La Union, simula king pambansang kabisera ning Maynila bayu ing pamagyari ning ika-20 dantaon, matupad lamu ding kahilingan na reni anyang kalagitnaan ning dekada-2000..

Sinimulan anyang 2005, ing pamagtikdo ning Subic–Clark–Tarlac Expressway (SCTEx) na gewa da nang makarugtong na sistemang mabilisang dalanan na mamabut king Lungsod ng Tarlac - metung pamagbayu simula king dating dulu ning North Luzon Expressway king Mabalacat, Pampanga.

Anyang 2006, ding kinatawan ning Kongreso simula king Hilagang Luzon ay sinamantalahan ing talwing pamagbasa ning Panukalang Batas ning Kapulungan Blg. 5749 para maglobi para king metung proyekto na magpatuluy ng sistemang mabilisang dalanan papunta Rosario, bilang paralan para makasawup king pangangalakal, turismo, at apabilis ing transportasyun kareng lalawigan na ning Tarlac, silangang Pangasinan, at La Union. Bilang bunga king paglolobi da keni, pehayag na ning administrasyung Arroyo anyang Oktubri 2006 ing apulung-banwa panahun kung kapilan ipakaba ing North Luzon Expressway (NLEx) simula Mabalacat papuntang Rosario, La Union, at ipakaba ing South Luzon Expressway (SLEX) simulaCalamba, Laguna papuntang Lucena, Quezon, at king talwi king Matnog, Sorsogon.

Pormal danang binulat ing SCTEx anyang 2008 na maging mitsa ning pagpapausbong ning TPLEx na idugtong king kabilang ibayu ning dulo ning SCTEx king Lungsud ning Tarlac.

Basi king mumunang panukala ning pamagpatikdo ning TPLEx, ini ay bubuuan ning adwang yugtu: Ing mumunang yugtu ay makapalub ing pamagpatikdo ning adwang landas habang ing angadwang yugtu ay makapalub ing pamagpalawak na nini king apat na landas para apikasya ing 25,000 na saken.

Tinikdo de ing penukalang *superhighway* kalinya ning Lansangang MacArthur, at dumalan ya ini king Lungsud ning Tarlac at kareng bayan ning La Paz, Gerona, Victoria, Pura, Anao, at Ramos king lalawigan ning Tarlac; Nampicuan at Cuyapo king lalawigan ning Nueva Ecija; at Rosales, Villasis, Urdaneta, Binalonan, Laoac, Pozorrubio, at Sison king lalawigan ning Pangasinan, at Rosario king lalawigan ning La Union.

Dintang ing panahun, perangalan ing amagtustus, disenyu, pamagtalakad, operasyun, at pamanatiling mumunang yugto ning Tarlac–La Union Toll Expressway king Private Infra Dev Corporation (PIDC)

#### Pamagtustus king Proyektu
Sepuan da ring atlung lokal na bangku ing pamagtutus ning TPLEX: BDO Unibank, Bangko sa Pagpapaunlad ng Pilipinas, at Land Bank of the Philippines. Dahil keni akilala de ing TPLEX king industriya ning impraestruktura at pamanalapi pamagaunlad bilang "mumunang proyektung *Public-Private Partnership* king Pilipinas na tampuk ing buung-domestikung hanay dareng isponsor at tagapagpautang.” Pelayu de ing *Project Finance Magazine* simula Londres ing TPLEX bilang "*Asia Pacific Transport Deal of the Year*" para king banwang 2011.

Patupad ing proyektu king pamamagitan ning *public-private partnership* gamit ing paraang build–operate–transfer (BOT) kung nokarin atsu ring pananagutan ning tagapanukala ning proyektu ing disenyu, pagtutustus, at amagtikdo ning mumunang pangadwang mabilisang-dalanan.

Habang mayayari ing pamanikdo ning bawat bahagi ning mabilisang dalanan, papasa de ini king pamahalaan. Ing pamahalaan naman ing magpahintulut king megpanukala ing prangkisa para apulayan at panatilihin ing mabilisang dalanan. Keni ing megpanukala iyang magpapulayi king mabilisang dalanan king lagyu na ning pamahalaan king lalam ning pangmalwatan kasunduan king konsesyun, pagkaraang pepalwal ning *Toll Regulatory Board* ing sertipiku para asimulan ing pamagpapulayi ning mabilisang dalanan.

### Ding pamagtatalu
280px|thumb|Pagtatalo sa pagkakalinya sa mga rutang San Fabian at Pozorrubio kapuwa sa Pangasinan

#### Pamangwang karapatan king dalan.
Metung mag-ambag kareng antala mumunang pamagpausbung king TPLEx ay ing pamanyaling karapatan king daralanan o *right of way* (ROW) ning proyektu. Dahil tinukuy ing TPLEX bilang atin matas na prayoridad na proyektu ning pamahalaan, binye king Kagawaran ng mga Pagawain at Lansangang Bayan (DPWH) ing obra ning pamangwang karapatan king daralanan ning ipinanukalang pagkakalinya ning proyekto, at linaan ing ₱793 milyon king pag-asang apabilis ing prosesu.  Pero dakal ah ligal na pamipate tungkul king mituruan na mga ari-arian, lalu na king bahagi Tarlac ning proyekto, ay mangahulugang mga antala king prosesung pamisabi na gagawan na ning DPWH.

#### Pamaghanay ng Palitan na Rosario
Migkaroon lang metung ah mumunang antala king asahang pamiyari ning pamanalakad king buung mabilisang dalanan ning herap ing metung ah kusang panukala para baywan ing kung nokarin ing pekatalwi palitan king Rosario. Ipinanukala ng Rep. Mark Cojuangco, dating panglimang Distrito ning Pangasinan, ing atlung pamagpalinya: metung na dumalan king Urdaneta at San Fabian, at lumwal king Brgy. Cataguintingan ning Rosario, La Union. Mas-makaba ya ini na 1.48 kilometro king mumunang dulo ning TPLEx king Barangay Subusob, Rosario. Ing pangadwang pagkakalinya ay dadalan yarin king San Fabian pero mayari ya king mumunang dulo king Barangay Subusob. Ing mumunang adwang panukala ay ali la dumalan king Pozorrubio. Ing pangatlong panukala ay dumalan king Pozorrubio, San Fabian, at mayari king Barangay Subusub. Lakwatan no ngan ding panukala ing bayan ning Sison. Ali de ini tinggap ning *Cordillera Administrative Region Development Council*. Linipat de ing lalayun dang petsa ning pamagyari king katapusan ning Abril 2018 simula king dating katapusan ning Abril 2017.

### Pamanikdo ning mumunang yugtu (Lungsod ning Tarlac papuntang Rosales)
thumb|TPLEx malapit sa Victoria Exit sa Victoria, Tarlac. Bahagi ito ng unang yugto na binuksan sa mga motorista noong Nobyembre 2013
Migsimula ing pamagpatikdo ning mumunang yugtu ning Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway anyang Eneru 2010.

Anyang Abril 2013, pehayag ng San Miguel Corporation na talakad na atin apat na landas ing bahaging Lungsod ning Tarlac–Urdaneta, king halip na ing minunang panukala na adwang landas yamu. Pero inurung nerin ini ing pamamuklat ning mabilisang dalanan king Nobyembre 2013 simula king dating Hunyo 2013.

#### Pamagbuklat ning bahaging Lungsod ning Tarlac–Pura
Anyang 25 Oktubre 2013, peyagan na ning *Toll Regulatory Board* ing pamagpalabas ning *Toll Operation Permit* para king bahaging Lungsod ning Tarlac–Pura ng TPLEx pagkaraang meyari ing Private Infra Dev Corp. (PIDC) ing pamagatikdo ning bahaging ayta. Ing PIDC ing konsorsyum na buung Pilipino at susuppportan de ring kompanyang San Miguel Corporation (SMC) at DMCI Holdings, Inc. Pero atin antala king pagpapatupad ning proyekto, na kabibilangan ning pipapaten na panukala na ilihis ing pilwalan nang pitung kilometro (4.3 milya) papunta San Fabian.

Inihayag ng kapuwa DPWH at PIDC anyang Hulyo 2015 na patuloy lang susunud king mumunang panukala para king talwing bahagi na manari king Rosario. Dagdag dapa na mayari ya ini king tutuking banwa, king 2016.

Ing yugto ning pagpapaunlad na iti ay pinitna deng husto king yugtong 3A, simula Urdaneta hanggang Pozorrubio, at yugtong 3B, simula Pozorrubio hanggang Rosario. Kayabe king "Bahaging 3A" ing hugis-trumpeta na mga palitan king Binalonan at Pozorrubio, habang kayabe king Bahaging 3B ing metung palitan king Sison at estilong-rotonda na dulong palitan king Rosario, La Union.

Katuki naning amagbuklat keng Binalonan anyang Disyembre 2017, sinabi ng DPWH na inaasahang mayari  ing bahagi 3B simula Pozorrubio papuntang Rosario king Hunyo 2019.

#### Pamagbuklat ning bahaging Urdaneta–Binalonan
Pagsapit ng kalagitnaan ning Agosto 2016, binuklat ne king publiko ing  mumunang  pilwalan ning Bahaging 3A king Binalonan. Gewa de ini na mabilis na dalan papalub ning Basílica Menor de Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Manaoag na atagpuan king 10 minuto mu simula king bayung pilwalan nig Binalonan.

#### pamagbuklat ning bahaging Binalonan–Pozorrubio
thumb|left|Labasan ng Pozorrubio noong itinatayo pa ito, Nobyembre 2017.
Pagsapit ning 6 Disyembre 2017, binuklat ne keng publiko ing talwing pilwalan ning Bahaging 3A king Pozorrubio. Noong Setyembre 2016, winika ning DPWH na ing dalanan ini ning Bahaging 3A, na sasaklo king kabang 7.53 kilometro simula Binalonan hanggang Pozorrubio, ay dapat sanang buklat de anyang Disyembre 2016. Asahan deng buklat ing bahaging Binalonan hanggang Pozorrubio anyang 27 Oktubre 2017, pero ali ini milyari dahil king malating pisasabyan na karapatan king  dalan tungkul king mawawalang  1-kilometrong bakod.

#### Pamagbuklat ning bahaging Pozorrubio–Rosario
thumb|Tanawing panghimpapawid ng bahaging Pozorrubio–Rosario ng mabilisang daanan
Noong 15 Hulyo 2020, binuksan sa mga motorista ang bahaging Pozorrubio hanggang Rosario ng mabilisang daanan, maliban sa labasang Sison, na itinatayo pa rin noong binuksan ang pangunahing daanan nito.

## Paglalarawan ng ruta
Sinusunod ang TPLEX sa isang ruta na naglilinya sa Lansangang MacArthur mula Lungsod ng Tarlac sa lalawigan ng Tarlac hanggang Binalonan sa lalawigan ng Pangasinan. Ang buong mabilisang daanan ay may apat na mga linya, na may dalawang linya sa bawat direksiyon, at hinihiwalay ng isang kongkretong harangan. Ang mga bahagi sa mga labasan at mga kalapit nito ay ini-ilawan ng mga ilawan sa daan sa gabi. Mga mahalagang bahagi ng mabilisang daanan ay nakatayo sa pilapil na tanaw ang mga palayan. Ang buong mabilisang daanan ay itinakda bilang bahagi ng E1 ng makabagong Sistemang Pamilang ng Ruta ng Kagawaran ng mga Pagawain at Lansangang Bayan.

### Tarlac
thumb|TPLEx malapit sa Tarangkahang Pambayad ng Tarlac sa Lungsod ng Tarlac
Nagsisimula ang Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway sa Lungsod ng Tarlac bilang pisikal na karugtong ng Subic–Clark–Tarlac Expressway. Dumadaan ang mabilisang daanan sa mga bayan ng Victoria, Pura, Ramos, at Anao. Nakatayo ang mga mahalagang bahagi ng mabilisang daanan sa mga nakaangat na lupa o pilapil, at ang mga umiiral na mga daan ay tumatawid sa ilalim ng mga daang pang-ilalim na itinayo sa mga hati ng pilapil. Papasok ang daan sa Cuyapo sa lalawigan ng Nueva Ecija nang walang tinutumbok na mga pangunahing sangandaan, bago pumasok sa Pangasinan sa bayan ng Rosales.

### Pangasinan
[thumb|left|Ang biyadukto sa ibabaw ng [Ilog Agno sa hangganan ng Rosales–Villasis.]]
Nagsisimula ang bahaging Pangasinan ng TPLEx sa bayan ng Rosales na may dalawang labasan, Rosales at Carmen. Nanatiling hindi bukas ang Labasan ng Rosales. Tatawid ang mabilisang daanan sa isang biyadukto sa ibabaw ng Ilog Agno. Papasok naman ang mabilisang daanan sa Urdaneta na pinagsisilbihan ng isang palitang dumudugtong sa Lansangang MacArthur. Ang labasang Urdaneta ay nagsilbing hilagang dulo ng mabilisang daanan bago binuksan ang karugtong sa Binalonan. Paglampas nito, tatawid ang TPLEx sa ibabaw ng Lansangang MacArthur at daraan sa ibabaw ng Binalonan at Pozorrubio. Ang huling labasan sa lalawigan ay sa Sison, na itinatayo pa rin at hindi nakabilang sa pagbubukas ng pangunahing daanan.

### La Union
Paglampas ng labasang Sison, tatawirin ng mabilisang daanan ang Ilog Bued sa pamamagitan ng isang biyadukto. Papasok naman ito sa bayan ng Rosario, kung saang matatagpuan ang pangunahin at hilagang tarangkahang pambayad. Paglampas nito, may isang daang sangay na mag-uugnay nito sa rotondang Rosario. Ito rin ang hilagang dulo ng mabilisang daanan.

## Sa hinaharap
### Huling bahagi mula Pozorrubio papuntang Dulo sa Rosario
Kalakip ng pagbubukas ng labasan sa Pozorrubio noong 6 Disyembre 2017 at ang pasiya ng DPWH na pairalin ang naunang paghahanay, inihayag ng PIDC ang pagtatayo ng isa pang labasan sa Sison na hindi kasama sa unang panukala. Ipapangalan ito mula sa bayan ng Sison. Inasahan na matatapos ang bahaging Pozorrubio–Sison sa Marso o Abril 2018, ngunit dahil sa di-pagkakasundo dulot ng kusang panukala ng pagkakalinya patungong San Fabian, nailipat ang pinuntiryang pagtatapos ng proyekto sa Hunyo 2019.

### Karugtong sa La Union
Bilang bahagi ng proyekto ng pagpapadagdag ng 200 kilometrong radyos ng mga Mataas na Pamantayan na Lansangan (*High Standard Highway*) ng Japan International Cooperation Agency (JICA) sa loob ng 300 kilometrong radyos mula Kalakhang Maynila, ipapahaba ang mabilisang daanan patungo sa lungsod ng San Fernando, La Union. Mayroon ding mga panukala na ilipat sa San Juan ang dulo karugtong, at mahahati ito sa tatlong mga bahagi.

### Karugtong sa Laoag
Noong 11 Hunyo 2013, sa Taunang *Stockholders Meeting* ng *San Miguel Corporation*, ibinunyag ni Eduardo Cojuangco Jr., tagapangulo ng SMC, ang mga panukalang pagpapahaba ng mabilisang daanan patungong Laoag, Ilocos Norte sa hilaga. Sinabi niya na ang pagpapahaba ng mabilisang daanan ay naungkat pa mula noong pamamahala ni dating pangulong Gloria Macapagal-Arroyo.

## Mga bayarin
Gumagamit ang Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway ng isang sistemang nakasara kung saan ang mga motorista ay kukuha ng isang kard pagkapasok at ibibigay ito paglabas. Ang bayarin ay batay sa kilometrong nilakbay, at nahahati ayon sa uri ng sasakyan. Noong 8 Abril 2019, ipinatupad sa TPLEx ang sistemang *Autosweep electronic toll collection* (ETC) na sistemang RFID ng magulang komapnya (*parent company*) nito sa lahat ng mga kontroladong mabilisang daanan nito sa bansa. Tinitiyak nito ang kakayahang mapagsabay sa ibang mga mabilisang daanan na pinapatakbo ng SMC pati na rin sa mga mabilisang daanan na pinapatakbo ng MPTC tulad ng NLEx at SCTEx.

## Talaan ng mga Labasan
Ang mga labasan ay nakabilang sa pamamagitan ng *kilometer post* kung saan ito ay nagsisimula sa Rizal Park sa Maynila at nakatalaga bilang *kilometer zero*. Ang mga labasan ay nagsisimula sa 124 dahil ang SCTEX ay karugtong ng TPLEX kaya ang huling labasan ng SCTEX ay susundan ng labasan ng TPLEX.

thumb|Ang dating tarangkahang pambayad ng Carmen

### Mga kasalukuyang labasan
### Mga labasan sa hinaharap
## Mga sanggunian
## Kawing Panlabas
*Mapa ng daanan sa ipinanukalang Tarlac-La Union expressway 

Kategorya:Mga mabilisang daanan sa Pilipinas