Candelaria, Quezon

thumb|Kalsada sa Bayan ng Candelaria, Quezon.
Ang **Bayan ng Candelaria** ay isang ika-1 klaseng bayan sa lalawigan ng Quezon, Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan. Ang bayan ay matatagpuan 107 kilometro timog ng Manila at humigit-kumulang 23 kilometro mula sa Lungsod ng Lucena. Ito ay binabaybayan ng  Maharlika Highway at ng Philippine National Railways' Southrail Line patungong Lungsod ng Legazpi sa Albay. Nahahangganan ito ng Bundok Banahaw sa hilaga, San Juan, Batangas sa timog, Tiaong at Dolores sa kanluran, at Sariaya sa silangan. Ang bayan ay may lawak na 175&nbsp;km².

Ang Candelaria ay pangalawa sa pinakamalaking sentrong industriyal ng lalawigan, sunod sa Lungsod ng Lucena. Sa mga munisipalidad ng lalawigan ng Quezon, ang Candelaria ang may pinakamaraming pabrika ng desiccated coconut at oil refineries, tulad ng Peter Paul, Primex, Pacific Royal, SuperStar, Licup Oil Mills, naririto rin ang AMC Robledo's Catering na pinakauna at pinakamalaking caterer sa Southern Luzon at ibat iba pa, na nagbibigay ng trabaho sa mga libu-libong residente nito. Sa bayang ito rin matatagpuan ang isa sa mga sangay ng Dave Vergel B. Castro and Associates, isa sa pinaka-pinagkakatiwalaang engineering and planning firm sa bansa.

## Kasaysayan
### Pundasyon
Bago ang 1885, ang mga pangunahing barangay ng Candelaria sa kanlurang bahagi nito, ang Taguan (Bukal), Kinatihan at Masin ay bahagi ng Munisipyo ng Tiaong, habang ang Malabanban, Mangilag at Santa Catalina sa silangan, ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng bayan ng Sariaya. Don Ciriaco Nadres, isang lokal na pinuno ng Barangay Masin at ang kanyang asawang si Sra. Doña Baltazara Bustamante, sa suporta ni Don Simeon Nadres at ng asawang si Doña Everista Ona, Don Justo Argao, Don Elino de Gala, Don Apolinario Gonzales, Don Tomas Cabuñag, Don Ignacio de Ramos, Don Domingo de Alday, Don Tomas Regidor, Don Juan del Valle, Don Ambrocio Salazar, Don Buenaventura ang nagtatag ng mga independiyenteng pamahalaan ng mga ito, si Don Buenaventura Cedeño at Don mga barangay. Nakilala sila bilang mga founding family ng bayan.

Noong Disyembre 26, 1878, ipinagkaloob ang isang permiso ng Gobernador-Heneral ng mga Kapuluang Pilipino, Domingo Moriones y Murillo para sa pagtatatag ng isang malayang pamahalaan sa mga barangay na ito. Ang mga hangganan nito ay itinakda sa pamamagitan ng isang kasunduan na nilagdaan ng mga kilalang pinuno ng Tiaong, Sariaya at ng mga pamilyang nagtatag ng Candelaria.

Sa wakas ay inaprubahan ni Haring Alfonso XII ng Espanya ang pagtatatag ng Candelaria bilang isang malayang bayan noong Agosto 5, 1879.

### Panahon ng mga Amerikano at Pananakop ng mga Hapones
Noong 1902, pagkatapos ng pagtigil ng pangkalahatang labanan laban sa mga Amerikano, ang Candelaria ay pinagsama sa kalapit na bayan ng Sariaya. Noong 1907, ang Candelaria ay muling pinamahalaan nang nakapag-iisa, bilang isang ikaapat na uri ng munisipalidad. Sa panahon ng rehimeng Amerikano, ang bayan ay umunlad nang husto. Maraming bahay at pampublikong gusali ang itinayo, at lumago ang komersyo at industriya, hanggang sa ang pagsalakay ng mga Hapones ay nagdala ng karagdagang alon ng pagkawasak.

## Heograpiya
Ang Candelaria ay nasa kanlurang bahagi ng lalawigan,  mula sa kabisera ng bansa Manila,  mula sa kabisera ng probinsiya Lucena, at  mula sa Batangas City. Sa hilagang bahagi nito matatagpuan ang sikat na Bundok Banahaw, sa silangan ay Sariaya, sa timog ay San Juan, at sa kanluran ay Dolores at Tiaong. Ang mga kalapit na lungsod ay Lucena, Tayabas, San Pablo at Lipa. Ito ay dinadaanan ng Pan Philippine Highway at ng Philippine National Railways.

Ang Candelaria ay may lawak na humigit-kumulang  at isang munisipalidad na pang-agrikultura, na matatagpuan sa katimugang bahagi ng Bundok Banahaw. Ang mismong bayan ay pinaghihiwalay ng dalawang ilog, ang mga ilog Masin at Quiapo.

### Mga Barangay
Ang bayan ng Candelaria ay nahahati sa 25 mga  barangay.

### Klima
May dalawang kapansin-pansing panahon sa Candelaria: Tagtuyot at mainit na panahon mula Marso hanggang Mayo, Tag-ulan mula Hunyo hanggang Disyembre. Tinamaan ng mga bagyo ang munisipalidad kada tatlo hanggang limang taon. Ang pinakakapansin-pansin ay ang Supertyphoon Angela (Rosing) noong 1995, Typhoon Xangsane (Milenyo) noong 2006, at Typhoon Rammasun (Glenda) noong 2014.

Ang normal na temperatura sa Candelaria ay mula  hanggang . Lumamig ang temperatura noong Enero na may saklaw na humigit-kumulang , habang sa Abril, ang pinakamainit na buwan, ay maaaring tumaas ng hanggang .

## Demograpiko
Ang Candelaria ay may populasyon na 137,933 ayon sa senso noong 2024. Ang pagtaas ng populasyon ay naging mabilis noong dekada 1990, noong 1995, mayroon itong populasyon na 80,733 na naninirahan, habang noong 2000, ang populasyon ay lumago sa 92,429, na may pagtaas na humigit-kumulang 15 porsyento.

Noong 2007, ang opisyal na bilang ng mga naninirahan sa munisipalidad batay sa senso noong 2007 ay 105,997, o humigit-kumulang 4,240 pamilya o 21,243 kabahayan. Karamihan sa mga Candelarian ay naninirahan sa Pahinga Norte at Malabanban Norte, ang mga katabing barangay ng mismong bayan.

Noong 2007, halos 93 porsyento ng populasyon ay mga Romano Katoliko, 3.5 porsyento ay mga Protestante, humigit-kumulang 3 porsyento ay mga miyembro ng Iglesia ni Cristo, 0.05 porsyento ay mga Islam, 0.97 porsyento ay mga kabilang sa iba pang mga denominasyon tulad ng Church of Christ/Mga Simbahang Kristiyano, Mga Pentecostal, Mga Baptist, Mga Banal sa mga Huling Araw, Adventista ng Ikapitong Araw, Mga Saksi ni Jehova at iba pa.

### Wika
Ang Tagalog ay malawakang sinasalita ng mga tao. Gayunpaman, ang kanilang punto ay kahawig ng diyalektong Tagalog na sinasalita sa Batangas dahil sa lokasyon at kasaysayan nito. Karamihan sa mga residente ay nagmula sa kalapit na lalawigan ng Batangas.

## Pamahalaan
### Mga nahalal na opisyal
Konseho ng munisipyo (2025-2028):
* **Mayor**: George D. Suayan
* **Vice Mayor**: Ireneo C. Boongaling
* **Mga Konsehal**:
** Davielyn A. Alcala
** Aileen M. Dellosa
** Estelito A. Sulit
** Joy Anne M. Pasumbal
** Numeriano S. Briones
** Anatalia R. Atienza
** Manuel Antonio V. De Luna
** Ma. Lourdes Bernadette G. Liwanag
* **ABC President**: Manuel S. Ebora
* **Presidente ng SK Federation**: Ann Ivy Nicole B. Cuadro

### Mga dating pinuno at alkalde (1879–2022)
* Don Simeon Nadres, 1879–1883
* Don Clemente Nadres, 1883–1887
* Don Tomas Cabunag, 1887–1891
* Don Apolinario Gonzales, 1891–1895
* Don Pedro de Gala, 1895–1898
* Don Benigno Nadres, 1898–1900
* Don Elino de Gala, 1900–1902
* Don Herminigildo Nadres, 1908–1912, 1919–1921
* Don Juan Javier, 1912–1916
* Don Generoso de Gala, 1916–1918
* Don Gregorio Remata, 1918–1919
* Don Francisco Fernandez, 1921–1922
* Don Mansueto Javier, 1922–1925
* Don David Reyroso, 1925–1928
* Don Emilio de Gala, 1928–1931
* Dr. Generoso Nadres Sr., 1931–1934
* Dr. Vicente Macasaet, 1934–1937
* Pastor Javier, 1937–1941, 1943–1944, 1945–1946
* Juan Ramos, 1941
* Francisco Malabanan, 1941–1943
* Cresenciano de Gala, 1944–1945
* Felix Ona, 1946–1947, 1955–1959
* Eligio Manalo, 1947–1955
* Venancio Dia, 1959–1967
* Sinabi ni Atty. Cipriano Maliwanag, 1967–1978
* Pedro Cedeno, 1978–1986
* David Emralino, 1986–1998, 2001–2007
* Isidro de Gala, 1998–2001
* Sinabi ni Atty. Ferdinand Maliwanag, 1998, 2007–2016
* Macario Boongaling, 2016-2022

## Imprastraktura
### Transportasyon
#### Road network
Tatlong pangunahing highway ang dumadaan sa munisipyo at sa town proper. Ang **South Luzon Expressway** Toll Road 4 (TR4) na mula Santo Tomas, Batangas hanggang Lucena ay dadaan sa hilagang bahagi ng munisipyo, na planong matapos sa 2028. Ang bagong expressway ay sasakupin ang mga bahagi ng Barangay Bukal Norte, Masalukot II, Masalukot I, Mayabobo, at Mangilag Norte.

*Ang **Pan-Philippine Highway** (kilala rin bilang Maharlika Highway o National Highway), ay dumadaan sa munisipyo sa kanluran–silangan mula sa Barangay Bukal Sur hanggang sa Barangay Mangilag Sur. Ito ang nag-uugnay sa munisipalidad sa mga karatig na bayan nito ng Tiaong at Sariaya at mga lungsod tulad ng San Pablo sa Laguna at Lucena, ang kabisera ng probinsiya.
****Rizal Street** ay ang dalawang-lane na pangunahing kalsada at isang bahagi ng Pan-Philippine Highway sa Barangay Poblacion. Nag-uugnay ito sa Barangay Masin Norte at Sur sa kanluran at Malabanban Norte sa silangan. Ang ilang mga palatandaan na matatagpuan dito ay ang Municipal Hall, ang Simbahang Katoliko, at ang Plaza Narra.
*Ang **Candelaria–San Juan Road** (kilala rin bilang Candelaria-Bolboc Road) ay isang  two-lane highway na nagsisimula sa Pan Philippine Highway junction sa Barangay Malabanban Norte, dumiretso sa timog patungo sa munisipyo ng San Juan, Batangas. Ito ay isang alternatibong kalsada para sa mga commuters mula Metro Manila sa pamamagitan ng Batangas.
*Ang **Candelaria Bypass Road** (kilala rin bilang Candelaria Diversion Road) ay isang two-lane bypass road na nagsisilbing alternatibong kalsada para sa mga commuter mula Metro Manila patungong Batangas at Rehiyon ng Bicol. Binuksan noong 2012, ang kalsadang ito na  ay dumadaan sa Poblacion.

Mayroon ding mga pangunahing kalsada sa loob ng munisipalidad.
***Cabunag Street** na nasa Barangay Poblacion din ang pangunahing distrito ng negosyo ng munisipalidad. Karamihan sa mga establisyimento ng negosyo, tulad ng mga tindahan ng hardware tulad ng Licup Builders, ang pinakamatandang tindahan ng hardware sa bayan, mga RTW, mga botika, sapatos, pangkalahatang paninda, at mga restawran ay matatagpuan dito. Nagsisilbi rin itong daanan para sa mga lokal na commuter na papunta sa mga kalapit na barangay tulad ng Pahinga Norte at Masalukot I.
***Ramos Street-Masalukot Barangay Road** ay isang kalsada na nagsisimula sa Maharlika Highway sa Barangay Poblacion at nagtatapos sa Barangay Masalukot III. Ito rin ay daan patungo sa karamihan ng mga subdivision na matatagpuan sa Barangay Masalukot I, tulad ng School View Park Subdivision, Village of St. Jude (VSJ), Maria Cristina Village, St. Anthony Subdivision, Villa Macaria Country Homes, Clarisse Subdivision, Faustin Floraville, at iba pa. Mayroon ding mga paaralan na matatagpuan sa tabi ng kalsada, tulad ng Grabsum School Inc. at Dr. Panfilo Castro National High School Annex.
Ang ***Tibanglan Road** ay isang dirt road na nagsisilbing pangunahing daan patungo sa Barangay Mayabobo mula sa Maharlika Highway sa Barangay Malabanban Norte, sa harap ng Iglesia ni Cristo Church.
***Pahinga-Kinatihan Road** is a barangay road that starts at Cabunag Street down south to Barangay Kinatihan II. Ito ay nagsisilbing daan patungo sa **Candelaria Bypass Road** mula sa town proper. Ilang landmark na matatagpuan sa kahabaan ng kalsada ay ang Peter Paul Philippine Corporation, Pahinga Norte Elementary School, Cocoma, at Villa Katrina Subdivision. Isang junction na matatagpuan sa Barangay Pahinga Norte, pagkatapos mismo ng spillway sa Quiapo River, ang nagdudugtong dito sa Barangay Santa Catalina Norte.
Ang ***Mangilag-Concepcion Road** ay isang barangay road na nagsisimula sa Maharlika Highway sa Mangilag Sur at isang access road sa Barangay Mayabobo at Concepcion Banahaw sa Sariaya, Quezon. Ang ilang mga palatandaan na matatagpuan dito ay ang Dr. Panfilo Castro National High School, Mangilag Norte Elementary School, at Mount Mayabobo.

#### Pampublikong transportasyon
Ang mga bus ng probinsya papunta at pabalik sa Metro Manila at Lungsod ng Lucena tulad ng JAC Liner Inc., DLTBCo, JAM Liner, Dela Rosa Liner at Lucena Lines ay humihinto sa mga itinalagang hintuan ng bus ng munisipyo sa Poblacion.

Ang SUPREME, isang bus na bumibiyahe mula Batangas City patungong Lucena City at vice versa, ay dumadaan din sa Candelaria (Sambat).

Mayroon ding mga terminal ng jeepney na matatagpuan sa mismong bayan. Para sa mga pasaherong papunta sa Lucena City, ang terminal ay matatagpuan sa interseksyon ng Rizal Avenue sa kanto ng Gonzales Street. Para sa mga pasaherong papunta sa Lungsod ng San Pablo, ang terminal ay matatagpuan sa interseksyon ng Rizal Avenue sa kanto ng Ona Street. Para sa mga pasaherong papunta sa San Juan, Batangas, ang terminal ay matatagpuan sa Gonzales Street.

Tricycle ang pinakakaraniwang paraan ng transportasyon sa munisipyo. Maraming mga terminal ng tricycle sa Barangay Poblacion, na nagsisilbi sa mga lokal na commuters patungo sa mga kalapit na barangay.

#### Pagdala ng tubig
Ang Candelaria ay walang baybayin at isa sa mga panloob na munisipalidad ng Quezon, kasama ang Dolores, Lucban, Sampaloc, San Antonio, Tayabas, at Tiaong. Ang daungan na pinakamalapit sa munisipyo ay ang Dalahican Port sa Lucena City para sa mga pasaherong papunta sa Marinduque, Masbate, at iba pang isla na probinsya. Ang Dalahican Port ay humigit-kumulang  mula sa Candelaria. Sa mga internasyonal na daungan sa Luzon, Batangas Port sa Batangas City ang pinakamalapit. Aabutin ng humigit-kumulang dalawang oras sakay ng pribadong sasakyan ang biyahe mula sa Candelaria, na dadaan sa mga munisipalidad ng San Juan, Rosario, at Ibaan, Batangas.

#### Transportasyon sa himpapawid
Ang Candelaria ay walang paliparan, runway o anumang pasilidad para sa mga operasyon sa himpapawid. Ang pinakamalapit na airbase sa munisipalidad ay ang San Fernando Airbase sa Lipa City na may distansyang humigit-kumulang  kanluran ng munisipalidad, habang ang pinakamalapit na internasyonal na paliparan ay ang Ninoy Aquino International Airport sa Metro Manila. Dati itong pinaglilingkuran ng Lucena Airport sa Lucena na isinara na. Para sa mga manlalakbay sa himpapawid, kailangan mong maglakbay nang mahigit dalawang oras para makarating sa Metro Manila at ilang minuto pa papunta sa Ninoy Aquino International Airport kung sakaling may mga sagabal sa trapiko.

### Komunikasyon
Ang Candelaria ay pinaglilingkuran ng General Telephone System, Inc. (GTSi) at Digitel Telecommunications (PLDT-Digitel) bilang mga pangunahing tagapagbigay ng serbisyong telekomunikasyon. Nagsimula ang operasyon ng GTSi sa munisipalidad noong 1981, kaya ito ang ikatlong munisipalidad kung saan nagsimula ang operasyon nito, ang unang dalawa ay ang Gumaca noong 1977 at Atimonan noong 1979.

Karaniwang matatagpuan ang mga internet shop sa mismong bayan.

## Edukasyon
Mayroong dalawang tanggapan ng distrito ng paaralan na namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nila ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan. Ito ang Tanggapan ng Distrito ng Paaralan ng Candelaria East, at Tanggapan ng Distrito ng Paaralan ng Candelaria West.

### Primary at elementarya
* Brentley Montessori School
* Brisbane Integrated School
* Buenavista East Elementary School
* Buenavista West Elementary School
* Bukal Norte Elementary School
* Bukal Norte Elementary School (Mayapyap Annex)
* Bukal Sur Elementary School
* Candelaria Elementary School (Pangunahing)
* Candelaria Elementary School (Annexes 1)
* Candelaria Elementary School (Annexes 2)
* GRABSUM School (School View)
* Headstart Christian Learning Institute
* Kinatihan I Elementary School
* Kinatihan II Elementary School
* Manuel Luis Quezon Elementary School (Cheng Hua Chinese School)
* Manuel S. Enverga University Foundation
* Malabanban Norte Elementary School
* Malabanban Sur Elementary School
* Mangilag Norte Elementary School
* Mangilag Sur Elementary School
* Masalukot I Elementary School
* Masalukot II Elementary School
* Masalukot III Elementary School
* Paaralang Elementarya ng Masalukot IV
* Paaralang Elementarya ng Masalukot V
* Paaralang Elementarya ng Masin
* Paaralang Elementarya ng Mayabobo
* Paaralang Agham ng Newton
* Paaralang Elementarya ng Pahinga Norte
* Paaralang Elementarya ng Pahinga Sur
* Paaralang Elementarya ng San Andres
* Paaralang Elementarya ng San Isidro
* Paaralang Elementarya ng Santa Catalina Norte
* Paaralang Sentral ng Santa Catalina
* Paaralang Komprehensibong Montessori ng Timog-Silangang Asya (SEACOMS)
* Tayabas Western Academy
* The Lady Mediatrix Institute
* Trinity Christian Academy
* Paaralang United Evangelical

### Mga paaralang sekundarya
* Atty. Celso M. Reyes Integrated National High School
* Bukal Sur National High School
* Dolores Macasaet National High School
* Dr. Panfilo Castro National High School
* GRABSUM School
* Manuel S. Enverga University (Junior at Senior High School)
* Newton Science School
* Santa Catalina National High School
* The Lady Mediatrix Institute
* Tayabas Western Academy (Junior at Senior Highschool)

### Tersiyarya
* GRABSUM School
* Compskill Learning Academy
* Chrisville Institute of Technology
* Manuel S. Enverga University Foundation
* Tayabas Western Academy

## Mga kilalang personalidad 
* Raimund Marasigan, rock musician ng bandang Eraserheads, Pedicab, Sandwich, Cambio, Project 1, Squid 9, at Gaijin
* Ahtisa Manalo, Miss Universe Philippines 2025 at Miss International 2018 1st Runner-Up
* Rio Locsin, artista
* Cirilo Rigos, Miyembro ng 1986 Constitutional Commission at pastor

## Mga sanggunian 
## Mga Kawing Panlabas
*Philippine Standard Geographic Code 
*2010 Philippine Census Information 
*Quezon Province Web Portal 

Kategorya:Mga bayan ng Quezon