Gubat

[thumb|300x300px| Ang [Amazonia|maulang gubat ng Amasoniya sa tabi ng Ilog Solimões. Ang mga kagubatan na ito ay ang pinaka-biyodiberso at produktibong ekosistema sa mundo.]]
Ang **kagubatan** o **gubat** ay ang pinakamalaking ekosistemang panlupa sa Daigdig o Earth ayon sa sukat, na matatagpuan saan mang panig ng daigdig. Nasa tropikal na latitud ang 45 porsiyento ng kagubatan. Ang susunod na pinakamalaking bahagi ng kagubatan ay matatagpuan sa mga subartikong klima, na sinusundan ng mga katamtaman, at subtropikal na mga sona.

Ang mga kagubatan ay bumubuo ng 75% ng kabuuang pangunahing produksyon ng biyospero ng Daigdig, at naglalaman ng 80% ng biyomasa ng halaman ng Daigdig. Tinatayang ang pangunahing produksyon ay nasa 21.9 gigatonelada ng biyomasa bawat taon para sa kagubatang tropikal, 8.1 para sa kagubatang may katamtamang temperatura, at 2.6 para sa kagubatang boreal. Kasama sa mga biyoma na ito ang mga kagubatang boreal sa mga subartikong klima, mga kagubatang tropikal na mamasa-masa at mga kagubatang tuyong tropikal sa paligid ng gitnang-hati o Ekwador, at kagubatang katamtamang klima sa gitnang latitud. Nabubuo ang mga kagubatan sa mga lugar ng Daigdig na may mataas na pag-ulan, habang nagdudulot ang mga tuyong kondisyon ng paglipat sa sabana. Gayunpaman, kahit sa mga lugar na may katamtamang antas ng pag-ulan, mabilis parin na lumilipat ang kagubatan papunta sa sabana kapag ang porsyento ng lupa na sakop ng mga puno ay bumaba sa 40 hanggang 45 porsyento. Naipapakita ng pananaliksik na isinagawa sa maulang gubat ng Amasoniya, na maaaring baguhin ng mga puno ang antas ng pag-ulan sa isang rehiyon, dahil sila ay naglalabas ng tubig mula sa kanilang mga dahon bilang pagdaos ng mga pana-panahong pag-ulan upang magbunsod ng tag-ulan nang lalong maaga. Dahil dito, nagsisimula ang pana-panahong pag-ulan sa Amasoniya ng dalawa hanggang tatlong buwan ng lalong maaga kahit na hindi man payagan ng klima. May potensyal na magambala ng pagputol ng kagubatan ang Amasoniya at antropohenikong pagbabago ng klima, na magiging sanhi na ang kagubatan ay dumaan sa isang saklaw kung saan lilipat ito sa pagiging sabana.

Ang deporestasyon o pagputol ng kagubatan ay nagbabanta sa maraming ekosistema ng kagubatan. Nangyayari ang deporestasyon kapag tinanggal ng mga tao ang mga puno sa isang lugar ng kagubatan sa pamamagitan ng pagputol o pagsunog o alinman para sa pag-aani ng troso o upang magbigay-daan sa pagsasaka. Nangyayari ang karamihan sa deporestasyon ngayon sa mga kagubatang tropikal. Ang karamihan sa deporestasyon na ito ay dahil sa produksyon ng apat na kalakal: kahoy, baka, balatong, at langis ng palma. Sa nakalipas na 2,000 taon, nabawasan ang puwang ng lupain na sakop ng kagubatan sa Europa mula 80% papuntang 34%. Ang malalaking puwang ng kagubatan ay natanggal na rin sa Tsina at sa silangang Estados Unidos, kung saan 0.1% lamang ng lupain ang hindi pa nagagalaw. Halos kalahati ng kagubatan ng Daigdig (49 porsiyento) ay di na buo, habang matatagpuan ang 9 na porsiyento sa mga hilahis na may munti o walang koneksyon. Ang mga maulang gubat at koniperong boreal na kagubatan ay ang mga kagubatan na pinakamababa ang pagkabasag-basag, samantalang ang mga kagubatang tuyong subtropikal at oseanikong katamtaman na kagubatan ang kabilang sa mga pinakabasag-basag. Humigit-kumulang 80 porsiyento ng kagubatan sa mundo ay matatagpuan sa mga hilahis na mas malaki kaysa sa . Matatagpuan ang natitirang 20 porsyento sa higit sa 34 milyong mga hilahis sa buong mundo - mas mababa ang karamihan sa  ang lawak. Nagbibigay ang mga kagubatan ng mga serbisyo sa ekosistema ng mga tao at nagsisilbing mga atraksyong panturista. Maaari ring makaapekto ang kagubatan sa kalusugan ng mga tao. Ang mga aktibidad ng tao, kabilang ang hindi napapanatiling paggamit ng mga mapagkukunan ng kagubatan, ay maaaring negatibong makaapekto sa mga ekosistema ng kagubatan.

## Kasaysayan ng ebolusyon 
Ang mga unang kilalang kagubatan sa Daigdig ay lumitaw noong Gitnang Deboniyano (humigit-kumulang 390 milyong taon na ang nakalilipas), kasama ang ebolusyon ng mga kladoksilopsido na halaman tulad ng *Calamophyton*. Lumitaw sa Huling Deboniyano, ang *Archaeopteris* ay parehong puno at mala-pako na halaman, lumalaki hanggang  sa taas o higit pa. Mabilis itong kumalat sa buong mundo, mula sa ekwador hanggang sa latitud na subpolar.

### Mga bahagi 
Ang kagubatan ay binubuo ng maraming bahagi na maaaring malawak na nahahati sa dalawang kategorya: biyotiko (nabubuhay) at abiotiko (hindi nabubuhay). Kabilang sa mga nabubuhay na bahagi ang mga puno, palumpong, baging, damo at iba pang mala-damo (hindi makahoy) na halaman, lumot, alga, halamang-singaw, insekto, mamalya, ibon, reptilya, anpibiyo, at mikroorganismo na naninirahan sa mga halaman at hayop at sa lupa, konektado ng mga sala-salabat na mikorrisa.

### Mga uri 
thumb| Proporsyon at pamamahagi ng pandaigdigang sukat ng kagubatan ayon sa klimatiko na dominyo, 2020 |500px
Ang mga kagubatan ay inuri nang iba at sa iba't ibang antas ng pagtitiyak. Ang isa sa gayong pag-uuri ay sa mga tuntunin ng mga biyoma kung saan umiiral ang mga ito, na sinamahan ng mahabang buhay ng mga dahon ng nangingibabaw na espesye (kung sila ay palaging-lunti o naglalagas). Ang isa pang pagkakaiba ay kung ang mga kagubatan ay binubuo ng pangunahing mga malapad na dahon, punong konipero (mala-karayon na dahon), o halo-halo.

* Ang mga kagubatang boreal ay sumasakop sa sonang subartiko at sa pangkalahatan, palaging-lunti at konipero.
* Sinusuportahan ng mga sonang katamtaman ang parehong malapad na dahon na naglalagas na kagubatan (hal., kagubtang katamtamang naglalagas) at kagubatang laging-lunting konipero (hal., kagubatang katamtamang konipero at katamtamang maulang gubat). Sinusuportahan ng mga sonang katamtamang mainit ang malapad na dahon na laging-lunti na kagubatan, kabilang ang mga kagubatang laurel.
* Ang mga tropikal at subtropikal na kagubatan ay kinabibilangan ng mga tropikal at subtropikal na mamasa-masa na kagubatan, tropikal at subtropikal na mga tuyong kagubatan, at mga tropikal at subtropikal na konipero na kagubatan.
* Ang mga kagubatan ay inuri ayon sa pisonomiya batay sa kanilang pangkalahatang pisikal na istraktura o yugto ng pag-unlad (hal. lumang paglaki kumpara sa pangalawang paglaki).
* Ang mga kagubatan ay maaari ding uriin nang mas partikular batay sa klima at ang nangingibabaw na espesye ng puno na naroroon, na nagreresulta sa maraming iba't ibang uri ng kagubatan (hal., *Pinus ponderosa* / *Pseudotsuga menziesii* na gubat).

Ang bilang ng mga puno sa mundo, ayon sa isang pagtatantya noong 2015, ay 3 trilyon, kung saan 1.4 trilyon ay nasa tropiko o sub-tropiko, 0.6 trilyon sa mga sonang katamtaman, at 0.7 trilyon sa gubat koniperong boreal. Ang pagtatantya noong 2015 ay humigit-kumulang walong beses na mas mataas kaysa sa mga nakaraang pagtatantya, at nakabatay sa mga densidad ng puno na sinusukat sa mahigit 400,000 lupa. Nananatili itong napapailalim sa isang malawak na puwang ng pagkakamali, hindi bababa dahil ang mga sampol ay pangunahing mula sa Europa at Hilagang Amerika.

## Mga pinagmumulan 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga ekosistema
Kategorya:Punungkahoy
Kategorya:Mga gubat