open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tradisyong pasalita

Ang **tradisyong pasalita** ay isang paraan ng paglilipat o paghahatid ng kasaysayan, panitikan, o batas magmula sa isang salinlahi papunta sa kasunod na salinlahi sa loob ng isang kabihasnan na walang ginagamit na sistema ng pagsusulat, bagkus ay sa pamamagitan lamang ng pagbigkas, pagsambit, pagsasabi sa pamamagitan ng bukambibig, o pabigkas na pagkukuwento, paglalahad, o pagsasalaysay at pag-uusap.  Isang halimbawa ng pinagsamang katangian ng pasabi o pabanggit na panitikan at sinasabing kasaysayan, bago pa man ito naisulat, ay ang panulaang Homeriko ng *Iliada* at ng *Odisea*.

Ang kaugaliang sali't saling sabi ay isang materyal at mga kaugalian o tradisyon na pangkalinangan na inililipat sa pamamagitan ng pagsasalita lamang magmula sa isang salinlahi papunta sa isa pa. Ang mga mensahe o testimonya (patotoo o salaysay) ay inililipat na pasabi sa pamamagitan ng talumpati o awit at maaaring magkaroon ng anyo, bilang halimbawa ng mga kuwentong-bayan, mga kasabihan, mga balada, mga awitin, o mga kanta. Sa ganitong paraan, maaaring magawa ng isang lipunan na mailipat ang kasaysayang sali't saling sabi, panitikang sali't saling sabi, batas na sali't saling sabi at iba pang mga kaalaman patawid na papunta sa mga salinlahi na walang sistema ng pagsusulat.

Ang isang mas makitid na kahulugan ng kaugaliang sali't saling sabi ay paminsan-minsang naaakma. Sa pangkalahatang diwa, ang "tradisyong pasabi" ay tumutukoy sa transmisyon ng materyal na pangkultura sa pamamagitan ng pagbigkas o pabadya, at matagal nang pinanghahawakan bilang isang susing panglarawan ng kuwentong-bayan (isang pamantayan na hindi na mahigipit na pinanghahawakan ng mga polklorista). Bilang isang disiplinang pang-akademya, tumutukoy ito sa isang pangkat ng mga bagay at isang pamamaraan kung saan pinag-aaralan ang mga ito—ang pamamaraan ay maaaring tawagin sa pamamagitan ng sari-saring "teoriya ng kaugaliang sali't saling sabi", "ang teoriya ng Kumposisyong Oral-Pormulaiko" at ang "teoriyang Parry-Lord" (mula sa dalawang tagapagtatag nito).  Ang pag-aaral ng kaugaliang pabigkas ay kaiba mula sa disiplinang akademiko ng kasaysayang pabadya (kasaysayang pabigkas), na isang pagtatala ng mga alaalang personal (pansarili) at mga kasaysayan ng mga nakaranas ng kapanahunan o kaganapang pangkasaysayan. Naiiba rin ito magmula sa pag-aaral ng oralidad, na maaaring bigyan ng kahulugan bilang kaisipan at pagpapadama nitong pabigkas sa loob ng mga lipunan kung saan ang mga teknolohiya ng literasya (natatangi na ang pagsusulat at paglilimbag) ay hindi pangkaraniwan sa karamihan ng populasyon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Humanidades
RNA

thumb|right
Ang **Ribonucleic acid** o **RNA** ay isa sa tatlong pangunahing mga makromolekula(kasama ng DNA at mga protina) na mahalaga para sa lahat ng alam na mga anyo ng buhay. Gaya ng DNA, ang RNA ay binubuo ng mahabang kadena(chain) ng mga bahaging tinatawag na mga nucleotide. Ang bawat nucleotide ay binubuo ng nucleobase na isang ribosong asukal at isang pangkat phospate. Ang sekwensiya ng mga nucleotide ay pumapayag sa RNA na magkodigo ng henetikong impormasyon. Ang lahat ng mga selular na organismo ay gumagamit ng mensaherong RNA(messenger RNA o mRNA) upang magdala ng henetikong impormasyon na dumidirekta ng sintesis ng mga protina. Sa karagdagan, maraming mga virus ay gumagamit ng RNA imbis na DNA bilang mga henetikong materyal nito. 

Ang ilang mga molekulang RNA ay gumagampan ng aktibong papel sa mga selula sa pamamagitan ng pagkakatalisa ng mga biolohikal na reaksiyon, pagkontrol ng mga ekspresyon ng gene, o pagsesenso at pakikipagtalastasan ng mga tugon sa mga hudyat selular. Ang isa sa mga aktibong prosesong ito ang sintesis ng protina na isang pangkalahatang tungkulin kung saan ang mRNA na mga molekula ay dumidirekta ng pagbuo ng mga protino sa ribosoma. Ang prosesong ito ay gumagamit ng lipat RNA(transfer RNA o tRNA) na mga molekula upang maghatid ng mga asidong amino sa ribosoma kung saan ang ribosomal na RNA(rSNA) ay nagdudugtong ng mga asidong amino upang bumuo ng mga protina. 

Ang istrakturang kemikal ng RNA ay napaka-kapareho ng sa DNA na may dalawang mga pagkakaiba: (a) ang RNA ay naglalaman ang asukal na riboso samantalang ang DNA ay naglalaman ng medyo ibang asukal na deoxyribose na isang uri ng riboso na nagkukulang isang isang atomong oxygen (b) ang RNA ay may nucleobase na uracil samantalang ang DNA ay naglalaman ng thymine. Hindi tulad ng DNA, ang karamihan ng mga molekulang RNA ay may isang-strando(single-stranded) at maaring kumuha ng napaka komplikadong tatlong dimensiyonal na mga istraktura.  

Kategorya:RNA
Kategorya:Henetika
Józef Gosławski

Si **Józef Jan Gosławski** (24 Abril 1908 sa Polonówka, malapit sa Lublin – 23 Enero 1963 sa Warsaw), ay isang alagad ng sining mula sa Polonya.  Kilala si Gosławski bilang isang manlililok at taga-disenyo ng mga barya at medalya, kung saan karaniwan sa kaniyang mga gawaing pansining ang mga temang may kinalaman sa Polonya at mga kilalang Polako.  Sa kurso ng kaniyang karera bilang isang alagad ng sining, naging maka-impluwensiya sa kaniyang mga gawa ang kubismo, ang pilosopiyang pansining ni Stanisław Szukalski, at ang sining ng sinaunang kasaysayan at ng Muling Pagsilang (Renasimiyento).

Dulot ng sistematikong pagwasak ng patrimonyang kultural ng Polonya noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, hindi naisalba ang karamihan sa mga gawa ni Gosławski, lalo na ang kaniyang mga gawa bago sumapit ang digmaan.  Gayunpaman, may ilang mga nailigtas na gawa na kasalukuyang nasa kamay ng mga kolektor o kaya'y nakatayo ngayon sa mga museo sa Polonya at mundo, at nakapagsali si Gosławski sa mga paligsahang pansining at mga pagtatanghal.  Dahil dito, naigawad siya ng Pilak na Krus ng Merito noong 1952, isa sa mga pinakamataas na gawad ng Polonya sa mga sibilyan.

## Mga kawing panlabas 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorya:Mga manlililok
Kategorya:Mga Polako
Sining ng pagtatanghal

Sa sining, ang **sining ng pagtatanghal**, na tinatawag ding **sining ng pagganap** o **sining ng pagpapalabas**, ay isang pagtatanghal, pagsasagawa, pagganap, pagsasakatuparan, o pagpapalabas na inihaharap sa madla o kapulungan ng mga tagapanood at takapakinig, na nakaugaliang interdisiplinaryo. Ang pagtatanghal ay maaaring ayon sa inihandang panitik o *script* sa Ingles, o kaya ay kusa at hindi pinaghandaan, o kaya ay maingat na pinaghandaan at binalak na maaaring mayroon o walang paglahok ng madla. Ang pagtatanghal ay maaaaring isinasakatuparan sa oras mismo ng pagtatanghal (iyong tinatawag na *live*, literal na "buhay") o kaya ay sa pamamagitan ng midya; at ang tagapagtanghal ay maaaring naroroon sa oras ng pagtatanghal o wala dahil, bilang halimbawa, ay nairekord na ("hindi buhay" ang palabas). Maaari itong isang sitwasyon na kinasasangkutan ng apat na mga payak o pampatakarang mga elemento: oras (panahon), puwang (espasyo), ang katawan ng tagaganap, o pagiging naroroon ngunit nasa isang midyum (midya), at isang ugnayan sa pagitan ng manggaganap at ng tagapanood at tagapakinig. Maaaring mangyari ang sining ng pagtatanghal kahit na saan man, na maaaring sa isang itinakdang tanghalan o tagpuan, at isinasakatuparan sa loob ng anumang haba o tagal ng oras. Ang mga kilos ng isang indibidwal o isang pangkat sa isang partikular na lugar at sa isang tiyak na oras ang bumubuo sa gawain.

Kategorya:Mga kilusan sa sining
Sining-pagganap

Ang ***Sining-pagganap*** ay ang mga uri o anyo ng sining na naiiba mula sa mga plastik na sining dahil sa ang isinasagawang sining ay gumagamit ng sariling katawan, mukha, at ang pagharap ng artista bilang isang midyum, samantalang ang plastik na sining ay gumagamit ng mga materyal na katulad ng putik, metal, o pintura na maaaring hubugin o baguhin upang makalikha ng isang pisikal o may katawang akda ng sining o masining na bagay.

## Mga uri
Kabilang sa isinasagawang sining ang sayaw, tugtugin, opera, tanghalan, salamangka (ilusyon), binibigkas na salita, sining sa sirkus, at tanghalang matugtugin. Ang mga alagad ng sining na nakikilahok sa isinasagawang sining na nasa harapan ng mga manonood ay tinatawag na mga tagapagtanghal, na kinabibilangan ng mga aktor, mga komedyante, mga mananayaw, mga ilusyonista (mga madyikero o salamangkero), mga musikero (mga manunugtog), at mga mang-aawit (mga manganganta).  Ang isinasagawang sining ay sinusuportahan din ng mga manggagawang nasa kaugnay na mga larangan, katulad ng pagsusulat ng awit at gawaing pang-entablado.  Ang mga nagtatanghal ay kadalasang ibinabagay ang kani-kanilang kaanyuan para sa pagtatanghal, katulad ng paggamit ng mga kostyum at mga kosmetikong pantanghalan. 

Mayroon ding isang espesyalisadong anyo ng pinong sining kung saan ang mga artista ay *isinasagawa* ang kanilang gawain sa harapan ng mga manonood na talagang pumupunta bilang panauhin sa tanghalan.  Ito ay tinatawag na sining ng pagtatanghal.  Karamihan sa sining ng pagtatanghal o sining ng pagganap ay kinasasangkutan ng ilang uri ng plastik na sining, marahil ay sa paglikha ng mga *prop* o kaariang pangtanghalan.  Ang sayaw ay kadalasang tinutukoy bilang isang *plastik na sining* noong kapanahunan ng Modernong sayaw.

## Mga sanggunian
Kategorya:Sining
*
Mine

Ang **mine** ay maaaring tumukoy sa:

*Salitang Ingles na may kahulugang akin.
*Salitang Ingles na may kahulugang mina, na may kaugnayan sa larangan ng pagmimina ng mga mineral at mga metal.
Chloroflexi

Ang **Chloroflexi** ay isang pansamantalang taksonomiya para sa:

* Chloroflexi (phylum)
* Chloroflexi (klase)

Ang pangalan ng taksonomiya ay nabuo noon sa edisyon ng 2001&nbsp;ng unang bolyum ng Bergey's Manual of Systematic Bacteriology at ang maramihang Latin nito ay *Chloroflexus*, ang pangalan ng isang uri ng genus ng phylum, isang kadalasan nang ginagawa.

## Talababa
Masbate (pulo)

Ang **Masbate** ay isa sa tatlong pangunahing mga pulo ng Lalawigan ng Masbate sa Pilipinas. Ang dalawa pang pangunahing pulo ay ang Ticao at Burias. 

## Kawing panlabas
*Masbate Information Service Website 

Kaurian:Kabisayaan
Kaurian:Masbate
Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas
Australian Open

Ang **Australian Open** ay isa sa apat na Grand Slam na torneo ng larong tenis. Taon-taong idinaraos ang torneo magmula nang ito'y sinimulan noong 1905 at huling namang naglaro sa damo ang mga pagtutunggali noong 1987. Simula 1972, ito'y ginaganap sa Melbourne, Victoria. Noong 1988, naging hard court event na ang nasabing torneo. Sa kasalukuyan, dinaraos ito sa Melbourne Park. Ginaganap ang torneo sa Melbourne tuwing tag-init sa Australia sa huling dalawang linggo ng buwan ng Enero. Nagpapatupad ng extreme-heat policy kapag umaabot na sa mapanganib na antas ang temperatura.

Ang dalawang pangunahing pinaglalaruan ng torneo ay ang Rod Laver Arena at John Cain Arena na may mga bubungang naiuurong at isinasara tuwing umuulan o sa tuwing matindi ang init. Ang Australian Open at Wimbledon lamang sa mga torneong Grand Slam ang may laro sa looban. Noong 2008, ang sahig na Rebound Ace na ginagamit na sa loob ng 20 taon sa Melbourne Park ay pinalitan ng  almohado at katamtamang-bilis, na acrylic na sahig na tinatawag na Plexicushion Prestige. Tanging sina Roger Federer at Serena Williams ang mga manlalarong nanalo sa Australian Open sa parehong Rebound Ace at Plexicushion Prestige. Ang kainaman ng bagong sahig na ginagamit ay pagigingkonsistent nito at kaunting init lang ang pinapanatili nito, sanhi ng mas manipis na pang-ibabaw na suson nito. Kaakibat ng pagapapalit na ito, ang pagpapalit din ng lahat ng sahig ng mga torneong tinanghal-patungo sa Australian Open. Naging kontrobersiyal ang pagpapapalit ng sahig dahil kagaya nito ang DecoTurf na ginagamit ng US Open.

Gaya ng iba pang torneong Grand Slam, may mga kompetisyong panlalake at pambabae na pang-isahan, pandalawahan, magkahalong dalawahan; at  junior's, wheelchair, ekshibisyon, at legends' competitions.

## Mga sanggunian
Kategorya:Tennis
Pagmimina

[thumb|*Diorama* ng kalimitang pagmimina sa Pilipinas na masisinayahan sa [Pambansang Museo ng Pilipinas|Pambansang Museo.]]
Ang **paghuhukay** ay isang takbo ng pagkuha ng mga yamang mineral mula sa kapwa ibabaw at ilalim ng lupa. Ang anumang bagay na hindi malilikha at mapapalago ay kailangang hukayin. Ang paghuhukay ng mga bagay mula sa lupa ay tinatawag na *paghango*, o *paghugot*. Maaring maging kabilang sa paghuhukay ang paghango ng mga metal at mga mineral, na katulad ng uling, ginto, pilak, platinum, tanso, at bakal. Maari rin namang iba pang mga bagay, katulad ng langis at likas na gas. Ang taong naghuhukay ay tinatawag na **tagahukay**.

Ilang uri ng paghuhukay ay ginagawa sa pamamagitan ng pagkayod ng lupa mula sa ibabaw ng lupa. Tinatawag itong **paghuhukay na patalop** (Ingles: strip mining). Ang ilang paghahango ay isinasagawa sa pamamagitan ng malalim na pagtungo sa ilalim ng lupa upang marating ang isang **poso ng hukay** (Ingles: mine shaft). Tinatawag ang ganitong paghuhukay bilang **paghuhukay sa ilalim ng lupa**. Ang ilang paghuhukay, katulad ng paghahango ng ginto ay isinasagawa sa ibang paraan. Ang ginto ay maaring mahango sa pamamagitan ng paghahanap sa himlayan ng isang ilog o ibang agusan o bugsuan ng tubig upang maalis ang mga maliliit na piraso ng ginto. Tinatawag itong **pananala ng ginto**.

Ang paghuhukay ang tanging paraan upang makangalap ng uling, isang mahalagang mapagkukunan ng lakas at panggatong. Ang mga minahang ito ay maaring paghuhukay na patalop, o kaya ay maaring paghuhukay na umaabot sa daan-daang talampakan ang ilalim ng lupa. Ang paghuhukay sa ilalim ng lupa ay isang mapanganib na hanapbuhay. Nagkakaroon ng mga sakuna sa mga minahan ng uling at tanso, at maraming mga tagapaghukay ng uling ang namamatay taun-taon. Ang mga panuntunan na pangkaligtasan at natatanging mga kagamitang pangkaligtasan ay ginagamit upang mabigyan ng panangga ang mga tagahukay mula sa mga sakuna.

Kategorya:Hanapbuhay
Kategorya:Negosyo
Kainan

Ang **kainan** ay maaaring tumukoy sa o may kaugnayan sa:

* Pagkain
* Pagkain (gawain)
* Handaan o pagdiriwang
* Silid-kainan
* Hapag-kainan

## Tingnan din
* Kainan, Wakayama, isang lugar sa bansang Hapon.
Sleeper

Ang **sleeper** ay isang taong natutulog.

Ang **sleeper** ay maaari ring sumangguni sa:

## Mga sining at libangan 
### Musika 
#### Mga grupong 
* Sleeper (banda), isang Britpop band sa 1990s

#### Mga album 
* *Sleeper* (album), isang 2013 album ni Ty Segall

Kategorya:Paglilinaw
Antok

Ang **antok** ay maaaring tumukoy sa:

*Damdamin na kailangan ang pagtulog at pamamahinga.
*Sakit ng pagkaantok

## Tingnan din
*Hikab
*Diperensiya sa pagtulog
*Pungay
Kalinangang tanyag

Ang **kalinangang tanyag** (Ingles: *popular culture*, *pop culture*), na tinatawag ding **kalinangang bantog**, **kulturang popular**, **kulturang tanyag**, **kulturang bantog**, **kalinangang kinakatigan**, o **kulturang kilala**, ay ang kabuuan ng mga ideya, mga pananaw, mga saloobin, mga *meme*, mga imahe, at iba pang mga penomeno na winawaring pinipili at tinatangkilik ayon sa isang impormal na konsensus sa loob ng pangunahing agos ng isang ibinigay na kalinangan, natatangi na ang sa kalinangang Kanluranin ng maaga hanggang kalagitnaan ng ika-20 daanton at ng lumilitaw at bumabangong pangunahing global na pangunahing daloy ng kultura noong hulihan ng ika-20 daantaon at kaagahan ng ika-21 daantaon.  Ang kalipunang ito ng mga ideya, na mabigat na naimpluwensiyahan ng masa ng midya, ay tumatagos at lumalagpas sa pang-araw-araw na buhay ng lipunan.

Ang kalinangang tanyag ay kadalasang tinatanaw bilang pangkaraniwan at may kababaan ng antas (sa diwang "bakya" o hindi mataas ang uri) upang makahanap ng konsensuwal na pagtanggap sa kahabaan ng pangunahing daloy ng isang kultura.  Bilang kinalabasan, sumailalim ito sa mabigat na kritisismo o pagbatikos ng sari-saring mga napakukunang wala sa pangunahing daloy ng kultura (higit na ang mga pangkat na panrelihiyon at mga pangkat na kontra-kultura) na humahatol dito bilang superpisyal, konsumerista, sensasyonalista, at may katangian ng korupsiyon o kabulukan.

Ang katagang "kulturang popular" ay unang naimbento noong ika-19 daantaon o mas maaga pa upang tumukoy sa edukasyon at pangkalahatang "kakalinangan" o "kakulturahan" ng mga taong nasa mas mababang antas ng lipunan. Lumitaw rin ito isang talumpating ipinahayag sa Bulwagang Pambayan ng Birmingham sa Inglatera. Ang kataga ay nagsimulang kuhanin at ariin ang kahulugan na bilang isang kalinangan ng mga taong nasa mababang antas ng lipunan na nakahiwalay mula sa (at paminsan-minsang laban sa) tinataguriang "tunay na edukasyon" hanggang sa pagsapit ng hulihan ng daantaong iyon, isang paggamit na naging naitatag ng kapanahunang nasa pagitan ng mga digmaan. Ang pangkasalukuyang kahulugan ng kataga, isang kulturang para sa pagkonsumo ng masa o madla, iyong natatanging nagsimula sa Estados Unidos, ay nailunsad at tumatag sa pagwawakas ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Sa gawi sa wikang Ingles, ang *popular culture* ay pinaiiksi bilang *pop culture* o "kulturang pop" at "kalinangang pop", at ang naunang paggamit ay maipepetsang nasa dekada 1960.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Kulturang popular
Kategorya:Araling pangmidya
Kategorya:Kabataan
Arabe (paglilinaw)

Ang **arabe**, **arabo**, o **arabiko** ay maaaring tumukoy sa:

*Wikang Arabe
*Mga bagay, kultura, at iba pa na may kaugnayan o nauukol sa mga taong Arabo o Arabyano.
*Arabya o Arabia
*Arabyang Saudi
Panukat

, isang panukat ng oras]]

Ang mga **panukat**, tinatawag ding **pangsukat**, **pansukat**, o **sukatan**, ay mga kagamitang ginagamit na pamantayan sa pagsusukat.  Ilan sa mga halimbawa nito ay ang mga sumusunod:

* Dangkal, ang paggamit ng hinlalaki ng kamay at hinliliit (kung minsan ang hintuturo o ang gitnang daliri ng kamay ang ginagamit) sa pagsusukat.
* Salop, isa pang pansukat ng dami ng bigas.
* Takal, pansukat ng dami ng bigas at iba pang mga butil.

## Tingnan din
* Dimensiyon
Kasaysayan ng matematika

Ang larangan ng pag-aaral na nakikilala bilang **kasaysayan ng** **matematika** ay pangunahing isang pagsisiyasat sa pinagmulan ng mga natuklasang may kaugnayan sa larangan ng matematika at, sa mas kaunting dako, isang pag-uusisa sa mga pamamaraang pangmatematika at notasyon mula sa nakaraang mga panahon.

Bago sumapit ang makabagong panahon at ng pandaigdigang paglaganap ng kaalaman, ang nakasulat na mga halimbawa ng bagong mga kaunlarang pangmatematika ay lumitaw lamang sa loob ng mangilan-ngilang mga lugar. Ang pinaka sinaunang mga tekstong pangmatematika ay nakuha magmula sa *Plimpton 322* (Matematika sa Babilonya, c. 1900 BK), sa *Papirong Pangmatematika ni Rhind* (matematika sa Ehipto, c. 2000-1800 BK) at sa *Papirong Pangmatematika ng Moskow* (matematika sa Ehipto, c. 1890 BK). Ang lahat ng mga tekstong ito ay nakatuon sa tinatawag na teorem na Pitagoreano, na tila pinaka sinauna at pinaka malaganap na kaunlaran pagkaraan ng payak na aritmetika at heometriya.

Ang pag-aaral ng matematika ay naging isang nagsasariling paksa magmula noong ika-16 daantaon BK sa pamamagitan ng mga Pitagoreano, na umimbento ng katagang "matematiks" o "matematika" na nagmula sa sinaunang Griyegong *μάθημα* (*mathema*), na nangangahulugang "paksa ng pagtuturo". Ang matematikang Griyego ang malakihang nagpainam o nagpadalisay ng mga pamamaraan (natatangi na sa pamamagitan ng pagpapakilala ng mga pangangatwirang deduktibo o pangangatwirang humahango, pangangatwirang humuhulo, o pagrarasong nag-aawas, bumabawas, o nagbabawas; at ng mga rigor na pangmatematika o kahigpitang pangmatematika) sa mga pruwebang pangmatematika at nagpalawak sa paksa ng matematika. Ang matematikang Intsik, sa pamamagitan ng pagbibilang ng mga tukod ay nakapagbigay na maaagang mga abuloy sa larangan ng matematika, kabilang ang isang sistema ng pagbibigay ng halaga sa isang lugar. Ang Hindu-Arabeng sistema na pangnumero at ang mga panuntunan sa paggamit ng mga operasyon o pagsasagawa nito, na ginagamit na sa buong mundo sa pangkasalukuyan, ay maaaring umunlad sa loob ng kahabaan ng unang milenyo AD sa India at nailipat sa Kanluraning Mundo sa pamamagitan ng matematikang Islamiko. Sa kabilang dako, ang matematikang Pang-Islam ang nagpaunlad at nagpalawig ng matematikang nakikilala ng mga kabihasnang ito. Maraming mga tekstong Griyego at Arabiko na ukol sa matematika ay dating isinasalinwika papuntang wikang Latin, na humantong sa lalo pang pagpapaunlad ng matematika noong Gitnang Kapanahunan sa Europa.

Magmula sa kapanahunang sinauna hanggang sa Gitnang Kapanahunan, ang mga pasilakbong pagkamalikhain sa larangan ng matematika ay kadalasang nasusundan ng mga daantaon ng pagtigil o istagnasyon.  Noong ika-16 daantaon sa Italyang may Renasimyento, nagkaroon ng bagong mga kaunlarang pangmatematika, na may pakikipag-ugnayan sa bagong mga makaagham na pagtutuklas, na nagawa sa tumutulin na hakbang at kalakaran na nagpapatuloy hanggang sa pangkasalukuyang panahon.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Kasaysayan
Kategorya:Matematika
Seksuwalidad ng hayop

Ang **seksuwalidad ng hayop** o **ugaling pampagtatalik ng hayop** ay tumutukoy sa kaasalang seksuwal ng mga hayop na bukod pa sa tao.  Ang seksuwalidad ng hayop ay mayroong marami at iba't ibang mga anyo, kahit na sa loob ng katulad na mga uri o mga espesye.  Sa mga hayop, ang mga mananaliksik ay nakapagmasid ng mga gawaing may kaugnayan sa monogamiya, kaalibughaan, pagtatalik sa pagitan ng mga uri, pagkaantig na seksuwal na sanhi ng mga bagay o mga lugar, panggagahasa, nekropilya (pakikipagtalik sa patay nang hayop), homoseksuwalidad, heteroseksuwalidad, at biseksuwalidad, ugaling seksuwal na pangsitwasyon, at isang kasaklawan ng iba pang mga gawain.  Mayroon ding mga pag-aaral na nakapagtala ng pagkakaiba-iba o dibersidad sa mga katawang pampagtatalik at mga ugaling pangkasarian, katulad ng may kaugnayan sa interseks at transhender.

Ang pag-aaral ng seksuwalidad sa hayop, partikular na ang seksuwalidad ng mga primado, ay isang mabilis na umuunlad na larangan.  Noong dati, pinaniniwalaan na ang mga tao lamang at isang mabibilang na iba pang mga uri ang nakapagsasagawa ng mga gawaing seksuwal na may bukod na layuning may kaugnayan sa prokreasyon, at na ang seksuwalidad ng mga hayop ay instintibo at isang payak na tugon lamang sa tama o tumpak na estimulasyon (iyong sa estimulasyon ng pananaw o kaya ng pang-amoy).  Sa pangkasalukuyang pagkakaunawa, maraming mga uri na dating pinaniniwalaang monogamo ay napatunayan nang alibugha o nagsasagawa ng promiskuwidad o kaya ay likas na oportunistiko (kumukuha o naghihintay lamang ng pagkakataon o marapat na panahon).  Mayroon ding natuklasan na mga uri tila may kakayahang magsalsal at gumagamit ng mga bagay na pantulong upang maisagawa ito.  Sa maraming mga espesye, mayroong mga hayop na nagtatangkang magbigay at makakuha ng estimulasyong seksuwal sa piling ng ibang mga hayop kung saan ang layunin ay hindi ang prokreasyon.  Napansin din ang ugaling homoseksuwal sa 1,500 na mga espesye, at sa 500 mula sa bilang na ito ay nakapagsagawa ng matibay na dokumentasyon.

## Tingnan din
*Pagtatambalan (pangangasawa ng hayop)

## Mga sanggunian
Kategorya:Seksuwalidad ng hayop
Kategorya:Etolohiya
Kategorya:Reproduksiyon
Kategorya:Pagtatambalan 
Kategorya:Pangangasawa
Pamayanan

Ang katagang **pamayanan** o **komunidad** ay may dalawang magkaibang mga kahulugan.  Ito ay maaaring isang pangkat ng nag-uugnayang mga tao, na nabubuhay na magkakalapit, na ang kalapitan ay ayon sa puwang, oras, o ugnayan.  Ang pamayanan ay pangkaraniwang tumutukoy sa isang yunit na panlipunan o pakikipagkapwa na mas malaki kaysa sa isang tahanan, mag-anak, o pamamahay (kabahayan) na may pinasasaluhang karaniwang mga pagpapahalaga at may matibay na pagsasamahang panlipunan (kohesyong panlipunan).  Ang kataga ay maaari ring tumukoy sa pambansang pamayanan o sa pandaigdigang pamayanan (pamayanang internasyunal).  Ang pangalawang pangunahing kahulugan ng pamayanan ay ang pagiging isang pangkat ng mga organismo, maaaring ibang hayop na bukod pa sa tao, na may interaksiyon o ugnayan na namumuhay at nagsasalo ng isang kapaligirang may populasyon.

Sa mga pamayanang pantao, maaaring mayroong intensiyon (hangarin), paniniwala, likas na mga mapagkukunan, mga preperensiya (pagpili o paghihirang ng mga kagustuhan), mga pangangailangan, mga panganib o pakikipagsapalaran, at isang bilang pa ng ibang mga kondisyon o kalagayan, na pangkaraniwan at nakakaapekto sa katauhan ng mga nakikiisa o  nakikilahok at ang antas ng kanilang kohesyon o pagsasamahan.

Magmula noong pagsilang o pagdating ng Internet, ang diwa ng pamayanan ay nabawasan ang pagkakaroon ng limitasyon o hangganang pangheograpiya, dahil sa ang mga tao ay birtwal na nakapagtitipon sa loob ng tinatawag na pamayanang "nasa linya" o *online community* sa Ingles, at may pinagsasaluhang pangkaraniwang mga hangarin kahit na saan man sila naroroon.  Bago ang pagsapit ng Internet, ang mga pamayanang birtwal (katulad ng mga organisasyong panlipunan o akademiko) ay talagang mas limitado dahil sa mga kaampatan o kasalatan ng magagamit na mga teknolohiyang pangkomunikasyon at pangtransportasyon.

Ang salitang "komunidad", na nangangahulugang "pamayanan" ay mula sa wikang Kastila.  Samantala, ang katumbas nito sa wikang Ingles na *community* ay nagbuhat sa Lumang Pranses na *communité* na hinango naman mula sa wikang Latin na *communitas* (*cum*, "may/magkasama" + *munus*, "alay/regalo/aginaldo"), isang malawak na kataga o katawagan para sa samahan o inayos na lipunan (organisadong kapisanan).holding mine

## Tingnan din 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Ekolohiya

Kategorya:Mga uri ng organisasyon
Kasaysayan ng teknolohiya

Ang **kasaysayan ng teknolohiya** ay ang kasaysayan ng pagkaimbento ng mga kasangkapan at mga teknik, at kahalintulad ng maraming mga paraan sa kasaysayan ng sangkatauhan. Ang panlikurang sanligan o kaalaman ay nagbigay ng kakayahan sa mga tao upang makalikha ng bagong mga bagay at maraming mga pagsusumikap na pang-agham na naging maaari dahil sa teknolohiya na nakakatulong sa mga tao upang makapaglakbay at marating ang mga pook o lugar na hindi nila mapupuntahan, at kilatisin o siyasatin ang kalikasan ng uniberso na lalong mas detalyado kaysa sa napapahintulutan lamang ng likas na mga pandama. 

Ang **artipaktong pangteknolohiya** ay mga produkto ng sistemang pang-ekonomiya, isang puwersa para sa kaunlarang pangkabuhayan, at isang malaking bahagi ng pang-araw-araw na buhay. Ang mga inobasyong pangteknolohiya ay nakakaapekto sa at naaapektuhan din ng mga kaugaliang pangkalinangan ng isang lipunan. Ang mga ito ay isa ring kaparaanan o kagamitan upang makapagpaunlad at makapagpamukha o makapagpamalas ng kapangyarihang pangmilitar.

## Tingnan din 
* Kasaysayan ng agham at teknolohiya

Kategorya:Kasaysayan
Kategorya:Teknolohiya
Konstruksiyon

thumb|Konstruksiyon
Sa mga larangan ng arkitektura at inhinyeriyang sibil, ang **konstruksiyon** o **paggawa ng gusali** ay isang prosesong binubuo ng paggawa, pagtatayo, o pagbubuo ng imprastruktura. Malayo sa pagiging iisang gawain, ang isang gawaing panggusali na malakihan ang sukat ay isang gawain ng paggawa ng maraming mga tungkulin at gawain na pantao. Sa pangkaraniwan, ang trabahong ito ay pinamamahalaan ng isang tagapamahala ng proyekto, at pinangangasiwaan ng isang tagapangasiwa ng konstruksiyon, inhinyero ng disenyo, inhinyero ng konstruksiyon o arkitekto ng proyekto.

Para sa matagumpay na pagsasakatuparan at katalaban ng isang proyekto, mahalaga ang mabisang pagpaplano. Ang pagiging kasangkot sa disenyo at pagsasakatuparan ng isang imprastruktura ay dapat na magsang-alang-alang ng epekto sa kapaligiran ng nasabing trabaho o gawain, mapagkukunan at makukuhang mga materyales na pangtayo, lohistika, kawalan ng kaginhawahan ng publiko na sanhi ng pagkaantala ng konstruksiyon at turingan at alukan ng halaga na pangkonstruksiyon, at marami pang iba.

## Mga uri ng proyektong pangkonstruksiyon 
Sa pangkalahatan, mayroong tatlong mga uri ng konstruksiyon:

# Pagtatayo ng gusali
# Mabigat na konstruksiyon o konstruksiyong sibil
# Konstruksiyong industriyal

Ang bawat isang tipo ng proyekto ng konstruksiyon ay nangangailangan ng isang namumukod-tanging pangkat na magpaplano, magdidisenyo, magbubuo at magpapanatili ng proyekto.

Kategorya:Konstruksiyon
Pagtatatag

Ang **pagtatatag** ay maaaring tumukoy sa o may kaugnayan sa:

*Organisasyon
*Konstruksiyon

## Tingnan din
*Katatagan, kasingkahulugan ng matatag, katibayan at tibay
Journey

Ang **Journey** ay isang Amerikanong bandang rock na nabuo sa San Francisco noong 1973 ng mga dating miembro ng mga bandang Santana at Frumious Bandersnatch. Ang pinakamalakas na  komersiyal na tagumpay ng grupo ay nangyari sa pagitan ng 1978 at 1987 at pagkatapos ay temporaryong nabuwag. Sa panahong iyon, ang banda ay naglabas ng sunod sunod na mga hit song kabilang ang 1981 "Don't Stop Believin'" na noong 2009 ay naging nangungunang bumentang catalog track sa kasaysayan ng iTunes. Ang parent studio album, *Escape* ang ikawalo at pinakamatagumpay na na album nila na nagkamit ng no. 1 sa   Billboard 200 at lumikha ng sumikat na single na "Open Arms". Noong 1983, ito ay sinundan ng *Frontiers* na matagumpay rin sa Estados Unidos at umabot na no. 2 at lumikha ng ilang mga single. Ang kasikatan ng grupo ay umabot sa United Kingdom kung saan ito naging no.6 sa  UK Albums Chart. Ang Journey ay muling nagsama noong gitnang dekada nobenta at muling nabuo bilang grupo na may sunod sunod na mga lead singer.

Ang mga naipagbiling record ng grupo ay nagresulta sa dalawang gold album, walong multi-platinum albums,at isang diamond album (kabilang ang magkakasunod na multi-platinum album sa pagitan ng 1978 at 1987). Sila ay nagkamit ng 18 Top 40 single sa  US na anim sa mga ito ay umabot ng Top 10 sa US Billboard Hot 100 chart at dalawa ay naging No.&nbsp;1 sa ibang Billboard charts, at isang No.&nbsp;6 hit sa UK Singles Chart ng "Don't Stop Believin'". Ayon sa  Recording Industry Association of America, ang Journey ay nakapagbenta ng 47  milyong album sa Estados Unidos na gumagawa sa kanilang ika-28 pinakabumentang banda. Sila ay nakapagbenta ng 80 album sa buong mundo. Ang isang 2005 USA Today opinion poll ay nagpangalan sa Journey na ikalimang pinakamahusay na bandang Amerikano sa kasaysayan.  
## sanggunian
Kategorya:Mga banda mula sa Estados Unidos
Gumawi

Ang **gumawi** ay maaaring tumukoy sa:

*Maging isang ugali.
*Pumunta sa isang direksiyon, katulad ng kumaliwa o pumakaliwa at kumanan o pumakanan. Maaari ring mapunta sa isang lugar.
Guanine

Ang **Guanine** (G) ay isa sa apat na pangunahing mga nucleobase na matatagpuan sa mga asidong nukleiko na DNA at RNA na ang iba ang adenine, cytosine, at thymine(uracil sa RNA). Sa DNA, ang guanine ay kapares ng cytosine. Sa pormulang C5H5N5O, ang guanine ay isang deribatibo ng purine na binubuyo ng magkasanib(fused) na singsing na sitemang pyrimidine-imidazole ring na may magkadugtong na mga dobleng bigkis. Sa pagiging hindi saturado, ang bisikliko ay planar. Ang guanine nucleoside ay tinatawag na guanosine. 
## Sanggunian
Kategorya:Mga purine
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Adenine

Ang **Adenine**(A, Ade) ay isang nucleobase(deribatibong purine) na may iba ibang mga tungkulin sa biokemika kabilang ang respirasyong selular sa anyo ng parehong mayaman sa enerhiyang adenosine triphosphate (ATP) at mga kapwa-paktor na nicotinamide adenine dinucleotide (NAD) at flavin adenine dinucleotide (FAD), at sintesis ng protina bilang kemikal na sangkap ng DNA at RNA. Ang hugis ng adenine ay komplementaryo sa thymine sa DNA o uracil sa RNA.

## Sanggunian
Kategorya:Mga purine
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Cytosine

Ang **Cytosine** (C) ang isa sa apat na pangunahing mga base na matatagpuan sa DNA at RNA kasama ng adenine, guanine at thymine(uracil sa RNA). Ito ay isang deribatibo ng pyrimidine na may isang heterosiklikong aromatikong singsing at dalawang mga substituente na nakakabit(isang pangkat amine sa posisyong 4 at isang pangkat keto sa posisyong 2). Ang nucleoside ng cytosine ay cytidine. Sa Watson-Crick na baseng pagpapares, ito ay bumubuo ng tatlong mga bigkis hydroheno kasama ang guanine. 
## Sanggunian
Kategorya:Mga purine
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Thymine

Ang **thymine** (T, Thy) ay isa sa apat na nucleobase sa asidong nukleiko ng DNA na kinakatawan ng mga letrang G–C–A–T. Ang iba pang nucleobase ang adenine, guanine, at cystosine. Ang thymine ay kilala rin bilang 5-methyluracil na isang pyrimidine na nucleobase. Gaya ng minumungkahi ng pangalan nito, ang thymine ay maaaring mahango sa pamamagitan ng methylasyon ng uracil sa ika-limang carbon. Sa RNA, ang thymine ay pinalitan ng uracil sa maraming mga kaso. Sa DNA, ang thymine ay nagbibigkis sa adenine sa pamamagitan ng dalawang mga bigkis na hydroheno kaya ito ay nagpapatatag ng mga istrakturang asidong nukleiko. 
## Sanggunian
Kategorya:Mga pyrimidine
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Uracil

Ang **Uracil** ang isa sa apat na nukleyobase ng asidong nukleyiko ng RNA na kinakatawan ng mga letrang A, G, C at U. Ang iba pang nukleyobase ang adenine, cytosine, at guanine. Sa RNA, ang uracil ay nagbibigkis sa adenine sa pamamagitan ng dalawang mga bigkis na hidroheno. Sa DNA, ang nukleyobaseng uracil ay pinalitan ng thymine. Ang uracil ay karaniwan at natural na umiiral na deribatibo ng pyrimidine. Ito ay orihinal na natuklasan noong 1900 at naihiwalay sa pamamagitan ng hidrolisis ng lebadurang nucleain na matatagpuan sa bovine thymus at spleen, sperm ng herring at wheat germ. Ito ay isang planar, hindi saturadong compound na may kakayahang sumipsip ng liwanag. 
## Sanggunian
Kategorya:Mga pyrimidine
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Iskwalang panubok

thumb|250px|Try square
Ang **iskwalang panubok**, tinatawag ding **iskwalang pansubok** o **iskwalang pangsubok** (Ingles: *try square*, na minsang binabaybay bilang *tri square*) ay isang kasangkapang panggawaing kahoy, katulad ng sa gawain ng karpintero, o kagamitang panggawaing metal na ginagamit sa pagmamarka o pagsusukat ng isang piraso ng kahoy. Ito ay kasangkapang hugis L na may anggulong nasa degring 90 upang makatiyak na iskwalado o tumpak ang anggulong tuwiran. Ito ang dahilan kung bakit may salitang *square* (parisukat) sa pangalan nito sa Ingles na *try square*; samantala ang *try* ay may kaugnayan sa pagsubok sa isang kalatagan upang masuri ang katuwiran nito o pagkakatugma sa isang kadikit na kapatagan. Ang isang piraso ng kahoy, partikular na ang isang tabla, na parihaba, patag (sapad), at ang lahat ng mga bingit (mga mukha, mga gilid, o mga dulo) ay may degring 90 ay tinatawag na "apat na parisukat" (*four square* sa Ingles). Ang tabla ay kadalasang tinabas na may apat na tinabas natuwid na gilid (mga "parisukat na gilid") bilang paghahanda sa paggamit nito sa mga paggawa ng mga muwebles o iba pang mga proyektong pangkahoy. Hinggil sa pagbabaybay ng *try square* bilang *tri-square* sa Ingles, ang *tri* (tatluhan) ay maaaring tumukoy sa tatlong mga layunin ng kasangkapang ito, na: (1) upang tiyakin ang pagiging parisukat (iskwalado), (2) upang tiyakin ang pagkakapatag, at (3) upang maglapat ng mga guhit. Ang isang tradisyunal na iskwala ay mayroong isang malapad na talim o "dahon" na maaaring yari sa asero o tansong dilaw na nakatutop sa isang hawakang gawa sa kahoy. Ang loob ng tanganang kahoy ay pangkaraniwang may isang piraso ng aserong bakal o tansong dilaw na nakapirmi rito at tumpak ang pagiging nasa degring 90.

## Tingnan din 
* Iskwala ng karpintero
* Iskwalang kumbinasyon
* Iskwala ng makinista
* Iskwalang asero
* Iskwala ng anggulo ng tahilan, kilala sa Ingles bilang *speed square* o *rafter angle square*

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga panukat
Mikrobyo (paglilinaw)

Ang **mikrobyo** ay maaaring tumukoy sa:

*mikroorganismo
*ang tinatawag na mga lithayop o *germ* (bigkas: /dyerm/) sa Ingles, na may kahulugang binhi, pinanggagalingan, o pinagbubuhatan.
:*katulad ng gonad ng tao.
*bakterya

## Mga sanggunian
Mikroorganismo

:*Para sa ibang paggamit, tingnan ang mikrobyo (paglilinaw).*

[thumb|250px|right|Isang kumpol ng [bakteryang *Escherichia coli* na pinalaki ang kuhang larawan ng 10,000 mga ulit.]]

Ang isang **mikroorganismo** (Ingles: *microorganism*, buhat sa , *mikrós*, "maliit" at , *organismós*, "organismo"; binabaybay ding **mikro-organismo**, **mikro organismo**) o **mikrobyo** ay isang mikroskopikong organismo na maaaring binubuo ng isang selula (uniselular), mga kumpol ng selula, o walang selula (aselular). Ang pag-aaral ng mga mikroorganismo ay tinatawag na mikrobiyolohiya, isang paksang nagsimula sa pagkatuklas ni Anton van Leeuwenhoek ng mga mikroorganismo noong 1675, na ginagamit ang isang mikroskopyong siya mismo ang nagdisenyo.

Napaka sari-sari at magkakaiba ang mga mikroorganismo; kabilang sa mga ito ang bakterya, halamang-singaw, archaea, at mga protista; mikroskopikong mga halaman (mga lunting lumot; at mga mikro-hayop na katulad ng plankton at ang planariano.  Ilang mga mikrobiyologo ang nagsasama rin ng mga birus, subalit ang iba ay nagtuturing sa mga ito bilang walang buhay o hindi nabubuhay. Karamihan sa mga mikroorganismo ay uniselular (may iisang selula), subalit hindi unibersal, dahil ang ilang mga organismong multiselular (may maraming mga selula) ay mikroskopiko, habang ang ilang mga protista at bakteryang uniselular, katulad ng *Thiomargarita namibiensis*, ay makroskopiko at makikita sa pamamagitan ng mata.

Ang mga mikroorganismo ay namumuhay sa lahat ng mga bahagi ng biyospero kung saan may likidong tubig, kabilang ang lupa, maiinit na mga bukal, sahig ng karagatan, sa itaas sa loob ng panganorin (atmospera), at sa kaloob-looban ng mga batong nasa loob ng upak (balat) ng daigdig. Mahalaga ang mga mikroorganismo sa pagpapaikut-ikot at muling paggamit ng mga nutriyente o sustansiya sa loob ng mga ekosistema dahil gumaganap sila bilang mga tagapagbulok.  Dahil sa ang ilan sa mga mikroorganismo ay nakabubuwag ng nitroheno, mahalaga ang mga ito sa paulit-ulit na pagpapaikot ng nitroheno, at ang kamakailang mga pag-aaral ay nagpapakita na ang mga mikrobyong nasa hangin ay maaaring may ginagampanan sa presipitasyon at panahon.

Ang mga mikrobyo ay ginagamit at sinasamantala ng mga tao na nasa larangan ng biyoteknolohiya, kapwa sa pangtradisyong paghahanda ng pagkain at inumin, at sa makabagong mga teknolohiyang nakabatay sa inhinyeriyang panghenetika,  Subalit, ang mga mikrobyong patoheniko ay nakakapanganyaya o nakasasalanta, dahil lumulusob sila at lumalaki sa loob ng iba pang mga organismo, na nagiging sanhi ng mga karamdaman na nakamamatay ng mga tao, ibang mga hayop, at mga halaman.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga mikroorganismo
Kategorya:Mikrobiyolohiya
Iskwala

Ang **iskwala** o **eskwala** ay maaaring tumukoy sa:

* Iskwalang panubok
* Iskwala ng karpintero
* Iskwalang kumbinasyon
* Iskwala ng makinista
* Iskwalang asero
* Iskwala ng anggulo ng tahilan, kilala sa Ingles bilang *speed square* o *rafter angle square*
Likas na kasaysayan

Ang **likas na kasaysayan** o **kasaysayang pangkalikasan** (Ingles: *natural history*, mula sa Latin na: *naturalis historia* o "kasaysay ng kalikasan") ay ang makaagham na pananaliksik ng mga halaman at mga hayop, na mas nakakiling patungo sa mga paraan ng pag-aaral na pang-obserbasyon sa halip na pang-eksperimento, at mas sumasaklaw sa mga pananaliksik na nalathala sa mga magasin kaysa sa mga diyaryong pang-akademya. Ipinangkat sa piling ng mga likas na agham, ang likas na kasaysayan ay isang masistemang pag-aaral ng anumang kategorya ng likas na mga bagay o mga organismo. Iyan ay isang napakalawak na kapangalanan o designasyon sa loob ng isang mundo puno ng maraming mga disiplinang may kakitiran ang pagtutuon.  Kung kaya't habang ang modernong likas na kasaysayan ay maipepetsang pangkasaysayan na nagmula sa mga pag-aaral sa sinang mundong Greko-Romano at midyibal na mundong Arabo hanggang sa nagkalat ngunit magkakalayo at magkakabukod na mga siyentipiko noong panahon ng Renasimyento sa Europa, ang larangan sa kasalukuyan ay mas isang pangunahing disiplinang nagtatawiran ng maraming mga agham na pang-espesyalidad. Halimbawa na, ang heobiyolohiya ay may isang malakas at likas na katangiang multidisiplinaryo na nagsasama-sama ng mga siyentipiko at kaalamang pang-agham ng maraming mga agham na pang-espesyalidad.  Ang isang taong nag-aaral ng likas na kasaysayan ay tinatawag na **naturalista** (literal na makakalikasan) o **pangkalikasang manunulat ng kasaysayan** ("natural na historyador").

## Mga sanggunian
Kategorya:Likas na kasaysayan
Kategorya:Kasaysayan ng agham
Kategorya:Kasaysayan ng agham na pangmundo
Kategorya:Kasaysayan ng biyolohiya
Agham na porensiko

[300px|thumb|right|[Lugar ng krimen|Eksena ng krimen.]]

Ang **agham na porensiko** o **agham pamporensiko** (Ingles: *forensic science*, *forensics*; Espanyol: *forense*), kadalasang pinaiiksi bilang **porensiko** o **porensiks**, ay ang paggamit o aplikasyon ng malawak na saklaw ng mga agham upang masagot ang mga katanungang may kapakinabangan sa isang sistemang legal.  Maaaring may kaugnayan ito sa isang krimen o isang aksiyong sibil.  Bukod sa kahalagahan nito sa sistemang legal, sumasaklaw ang porensiks sa tanggap na madalubhasa o makaagham na metodolohiya at mga pamantayan na sa ilalim nito ay pinatototohanan ang pagiging kaso ng mga katotohang nauukol sa isang kaganapan, artipakto, ilang mga bagay na pisikal (katulad ng bangkay).  Kung gayon, ang diwa nito ay kaugnay sa nosyon ng awtentikasyon, kung saan ang umiiral ang pagtuong nasa labas ng isang pormang legal para sa pagtukoy kung ang isang bagay ay siya ngang katuturan o katangian, o pinaparatangan bilang gayon nga.

Nagmula ang salitang *porensik* buhat sa pang-uring Latin na *forensis*, na may kahulugang "ng o sa harap ng poro".  Noong kapanahunan ng mga Romano, ang isang pagsasakdal na kriminal ay may ibig sabihing paghaharap ng kaso sa harap ng isang pangkat ng mga publikong indibidwal na nasa loob ng poro o porum.  Kapwa ang taong pinararatangan ng krimen at ang mambibintang ay magbibigay ng mga pananalita batay sa kanilang gawi ng kuwento.  Ang taong may pinakamahusay na argumento at pagsasaad ang siyang makapagtutukoy ng kalalabasan ng kaso.  Ang pinagmulang ito ang napagkunan ng dalawang makabagong paggamit ng salitang *porensiko* - bilang isang anyo ng ebidensiyang legal at bilang isang kategorya o kaurian ng presentasyon sa madla.

Sa modernong paggamit, ang salitang *porensiks* bilang kapalit ng **agham pamporensiko** ay maituturing bilang hindi tama dahil matibay na isang sinonimo ang "porensiko" para sa "legal" o "kaugnay ng mga korte o hukuman".  Subalit ang kataga ay kasalukuyang napakalapit nang may kaugnayan sa pang-agham na larangan kaya't maraming mga talahuluganan ang nagsasama ng kahulugan na nagtutumbas sa "porensiks" bilang "agham pamporensiko".

## Tingnan din
*Antropolohiyang porensiko

Kategorya:Kriminolohiya
Kategorya:Batas
Kategorya:Nilapat na agham
Kategorya:Heuristika
Kategorya:Porensiks
Bagay na walang buhay

Ang mga **bagay na walang buhay** o mga **bagay na hindi buhay** ay ang mga bagay na hindi matatawag bilang mga bagay na buhay sapagkat hindi sila makakakitaan ng pitong mga katangian na mayroon sa buhay na bagay (iyong kakayahang kumain, gumalaw, magtanggal ng dumi ng katawan, magparami o magsupling, paghinga, pagdama, at paglaki).  Ang mga bagay na walang buhay ay nakapagpapamalas lamang ng isa o dalawang mga katangian na karaniwang nakikita sa mga bagay na may buhay.  Bilang halimbawa, ang kotse ay umaandar at kailangang lagyan ng gasolina upang maimaneho.  Samantala, ang mga kristal ng yelo, tuwing taglamig ay maaaaring lumaki ayon sa kalagayan ng panahon o klima.     

## Mga pangkat
Mayroong dalawang kapangkatan ang mga bagay na walang buhay: (1) ang mga bagay na hindi kailanman naging bahagi ng isang buhay na bagay (katulad ng pilak at bato); at (2) ang mga bagay na dating naing bahagi ng isang buhay na bagay (katulad ng uling na dating bahagi ng mga puno, subalit nabuo nang mamatay ang puno at lumubog sa malambot na lupa; bago mabuo ang uling sa kalikasan, kailangan ang pagdaan ng milyun-milyong mga taon).

## Tingnan din
*Patay

## Mga sanggunian
:Kategorya:Bagay
Indibiduwal

Ang **indibiduwal** o **sarili** (Ingles: *individual*, *self*) ay isang tao o isang partikular na bagay. Ang **indibiduwalidad**, na tinatawag ding **pagkatao** o  **kasarilihan** (Ingles: *individuality*, *selfhood*) ay isang katayuan o kalidad o katangian ng pagiging isang indibiduwal; isang persona o tao na nakabukod mula sa iba pang mga persona o mga tao at nag-aangkin kaniyang pansariling mga pangangailangan o mga layunin; at may pagiging mapagpahayag ng sarili, at may pagsasarili o hindi umaasa sa ibang mga tao (independiyente).   

Mula ika-15 daantaon at mas maaga pa, at pati na rin ngayon sa mga larangan ng estadistika at metapisika, ang indibiduwal ay nangangahulugang hindi mahahati (hindi mapapagparte-parte, hindi maihihiwalay), na karaniwang naglalarawan ng anumang bagay na pangnumerong nag-iisa, subalit paminsan-minsang nangangahulungang "isang tao" o "isang persona" (tingnan din ang "ang suliranin ng mga pangngalang pantangi). Mula ika-17 daantaon at pasulong pa, ang *indibiduwal* ay nagpapahiwatig ng **bukod** o **pagkakabukod**, katulad ng sa indibiduwalismo.

Ang indibiduwalismo ay maaaring kasingkahulugan o may kaugnayan sa mga salita o mga pariralang ito: **nag-iisa**, **pang-isa**, **isa**, **para sa isa**, '''bawa't**, **para sa bawa't isa**, at **panarili'''.

## Tingnan din
*Indibiduwalismo
*Pansarili
*Bukod-tangi
*Isolasyonismo

## Mga sanggunian
Kategorya:Sarili
Kategorya:Indibiduwalismo
Running Man

Ang ***Running Man*** isang lingguhang palabas ng Seoul Broadcasting System.

Kategorya:Mga serye sa telebisyon
Anyong suso

Ang **anyong suso** ay maaaring tumukoy sa:

* kawangis ng suso, isang bahagi sa katawan ng tao
* Sinuso (hugis), isang paikot na hugis
Teorya ng komputabilidad

Ang **teoriya ng komputabilidad** (Ingles: **Computability theory** o **recursion theory**) ang sangay ng matematikal na lohika na nagmula noong mga 1930 sa pag-aaral ng mga komputableng mga punsiyon at mga digring Turing. Ang larangang ito ay lumago upang isama ang nilahat at komputabilidad at pagiging mailalarawan (definability). Sa mga sakop na ito, ang teoriya ng rekursiyon ay sumasanib sa teoriya ng pagpapatunay at teoriyang deskriptibong pangkat. 

## Tingnan din 
* Teorya ng komputasyonal na komplehidad

Kategorya:Lohika matematika
Kategorya:Teoretikal na agham pangkompyuter
Teorya ng komputasyonal na komplehidad

Ang **teoriya ng komputasyonal na kompleksidad** (Ingles: **Computational complexity theory**) ang sangay ng teoriya ng komputasyon teoretikal na agham pangkompyuter at matematika na pumopokus sa pag-uuri ng mga komputasyonal na proiblema ayon sa kanilang likas na kahirapan at inuugnay ang mga klaseng ito sa bawat isa. Sa kontekstong ito, ang komputasyonal na problema ay nauunawaang isang gawain na sa prinsipyo na bukas na malulutas ng isang kompyuter (na simpleng ang problema ay maaaring isaad ng isang pangkat ng mga instruksiyong matematikal). Sa inpormal na paglalarawan, ang isang komputasyonal na problema ay binubo ng mga instansiya ng problema at mga solusyon sa mga problemang instansiyang ito. Halimbawa, ang pagsubok ng primalidad ang problema ng pagtukoy kung ang isang bilang ay bilang na prima (*prime number*) o hindi. Ang mga instansiya ng problemang ito ang mga likas na bilang at ang solusyon sa isang istansiya ay oo o hindi batay sa kung ang isang bilang ay bilang na prima (*prime number*) o hindi.

Kategorya:Teoretikal na agham pangkompyuter
Teoretikal na agham pangkompyuter

Ang **Teoretikal na agham pangkompyuter** (Ingles: **Theoretical computer science** o **TCS**)  ang dibisyon o pangilalim-na-hany ng pangkalahatang agham pangkompyuter at matematika na pumopokus sa mas abstrakto o matematikal na mga aspeto ng pagkukwenta(computing). Ang mga dibisyon at pagilalim na hanay na mga ito ay kinabibilangan ng analisis ng mga algoritmo at mga pormal na semantiko ng mga wikang pamprograma. Sa teknikal na paglalarawan, mayroong mga daan daang mga dibisyon at pangilalim na hanay bukod pa sa dalawang ito.