Biyolohikal na kasarian

Ang **biyolohikal na kasarian** o **seks** (Ingles: *sex*) ay ang katangian na tumutukoy kung ang isang organismong nagpaparami nang sekswal ay gumagawa ng mga gametong lalaki o babae. Ang mga organismong lalaki ay gumagawa ng maliliit na gametong nakagagalaw (*spermatozoa*, tamod o *sperm*, bulo o *pollen*), habang ang mga babaeng organismo ay gumagawa ng mga gametong mas malaki at hindi nakagagalaw (*ova*, madalas tinatawag na itlog o *egg cell* sa Ingles). Ang mga organismong gumagawa ng parehong uri ng gameto ay tinatawag na mga *hermaphrodite*. Sa pagpaparaming sekswal, ang mga gametong lalaki at babae ay nagsasama upang bumuo ng mga sigoto o *zygote*, na nagiging mga supling na nagmamana ng mga katangian mula sa bawat magulang.

Ang mga lalaki at babae ng isang *species* ay maaaring may mga pisikal na pagkakatulad (monomorpismong sekswal o *sexual monomorphism*) o mga pagkakaiba (dimorpismong sekswal o *sexual* *dimorphism*) na sumasalamin sa iba't ibang puwersang pamparami sa kani-kanilang kasarian. Ang pagpili ng katalik at pagpiling sekswal o *sexual selection* ay maaaring mapabilis ng ebolusyon ng mga pagkakaibang pisikal sa pagitan ng mga kasarian.

Ang mga terminong *lalaki* at *babae* ay karaniwang hindi nalalapat sa mga *species* na walang pagkakaibang sekswal kung saan ang mga indibidwal ay isomorpiko o *isomorphic* (magkapareho ng itsura o magkamukha) at ang mga gametes ay isogamo o *isogamous* (hindi matukoy sa laki at hugis), tulad ng berdeng alga na *Ulva lactuca*. Ang ilang mga uri ng pagkakaiba sa paggamit o *functional differences* sa pagitan ng mga gameto, tulad ng sa *fungi*, ay maaaring tukuyin bilang mga uri ng pagtatalik o *mating types*.

Ang kasarian ng isang buhay na organismo ay tinutukoy ng mga *gene* nito. Karamihan sa mga mamalya ay may sistemang pampasiya-kasariang XY o *XY sex-determination system*, kung saan ang mga mamalyang lalaki ay kadalasang nagdadala ng mga kulaylawas o *chromosome* na X at Y (XY), at ang mga mamalyang babae ay karaniwang nagdadala ng dalawang kromosomang X (XX). Kabilang sa iba pang mga sistemang pampasiya-kasariang kromosomal sa mga hayop ang sistemang ZW sa mga ibon, at ang sistemang X0 sa mga insekto. Kasama sa iba't ibang sistemang pangkapaligiran ang pagpasiya ng kasarian batay sa temperatura sa mga reptilya at mga krustaseo o *crustacean*.

## Pagpaparaming sekswal 
left|thumb| Ang siklo ng buhay ng mga organismong nagpaparami nang sekswal ay umiikot sa mga yugtong haploide o *haploid* at diploide o *diploid*

Ang pagpaparaming sekswal ay isang proseso na eksklusibo sa mga eukaryota kung saan ang mga organismo ay gumagawa ng mga supling na nagtataglay ng isang seleksyon ng mga katangiang *genetic* mula bawat magulang. Ang mga katangiang *genetic* ay nakapaloob sa *deoxyribonucleic acid* (DNA) ng mga kromosoma. Ang mga selula o *cells* ng mga eukaryota ay may isang pangkat ng magkapares na mga kromosomang homologo, isa mula sa bawat magulang, at ang yugtong doble-kromosoma o *double-chromosome* na ito ay tinatawag na "diploide o *diploid*". Sa pagpaparaming sekswal, ang mga diploideng organismo ay gumagawa ng inispesyalisang mga *sex cell* na haploide o *haploid* na tinatawag na mga gameto sa pamamagitan ng *meiosis*, na sa bawat isa ay may iisang pangkat ng mga chromosome. Ang *meiosis* ay kinasasangkutan ng isang yugto ng *genetic recombination* sa pamamagitan ng *chromosomal crossover*, kung saan ang mga rehiyon ng DNA ay nagpapalitan sa pagitan ng pinagtugmang pares ng mga kromosoma, upang bumuo ng mga bagong kromosomang may bago at natatanging kumbinasyon ng mga *gene* ng mga magulang sa bawat isa. Pagkatapos, ang mga kromosoma ay pinaghihiwalay sa mga solong pangkat sa loob ng mga gameto. Sa gayon, ang bawat gameto sa mga supling ay may kalahati ng *genetic material* ng ina at kalahati ng ama. Ang kumbinasyon ng *chromosomal crossover* at pagpupunla o *fertilization*, na pinagsasama-sama ang dalawang solong pangkat ng mga *chromosome* upang makagawa ng bagong diploide na sigoto, ay nagreresulta sa mga bagong organismong naglalaman ng iba't ibang pangkat ng mga katangiang *genetic* ng bawat magulang.

Sa mga hayop, ang yugtong haploide ay nangyayari lamang sa mga gameto, ang mga selulang haploide na dumadaan sa espesyalisasyon upang magsama para bumuo ng isang sigoto na bubuo sa isang bagong diploideng organismo. Sa mga halaman, ang diploide na organismo ay gumagawa ng mga sporang haploide sa pamamagitan ng *meiosis* na may kakayahang sumailalim sa paulit-ulit na paghahati ng selula upang makabuo ng mga multiselular na organismong haploide. Sa alinmang kaso, ang mga gameto ay maaaring magkatulad sa panlabas na anyo (isogamya) tulad ng sa berdeng alga na *Ulva* o maaaring magkaiba sa laki at iba pang aspeto (anisogamya). Ang pagkakaiba ng laki ay pinakamalaki sa oogamya, isang uri ng anisogamya kung saan ang isang maliit at nakagagalaw na gameto ay sumasama sa isang gametong mas malaki at hindi nakagagalaw.

Ayon sa konbensyon, ang mas malaking gameto (tinatawag na *ovum*, itlog, o *egg cell*) ay itinuturing na babae, habang ang mas maliit na gameto (tinatawag na *spermatozoon*, tamod, o *sperm cell*) ay itinuturing na lalaki. Ang isang indibidwal na eksklusibong gumagawa ng malalaking gameto ay babae, at ang isang eksklusibong gumagawa ng maliliit na gameto ay lalaki. Ang isang indibidwal na gumagawa ng parehong uri ng gameto ay isang *hermaphrodite*. Sa ilang mga kaso, ang mga *hermaphrodite* ay nagagawang makipagtalik sa sarili at nakakagawa ng mga supling nang mag-isa, nang hindi nangangailangan ng kapareha o asawa.

### Mga hayop 
[left|thumb| [Hoverfly|Mga *hoverfly* na nakikipagtalik]]

Karamihan sa mga hayop na nagpaparami nang sekswal ay gumugugol ng kanilang buhay bilang diploide, at ang yugtong haploide stage ay natitira sa mga gametong *single-cell* o iisa ang selula. Ang mga gameto ng mga hayop ay may mga anyong panlalaki at pambabae—tamod (*spermatozoa*) at mga itlog (*egg cell*). Ang mga gameto na ito ay nagsasama-sama upang bumuo ng mga bilig o *embryo* na lumalaki bilang mga bagong organismo.

Ang gametong lalaki, ang tamod o *spermatozoon* (ginagawa sa mga vertebrates sa loob ng bayag o *testes*), ay isang maliit na selula na naglalaman ng isang mahabang *flagellum* (isang mala-buntot na organulo) na nagtutulak dito.
Ang tamod ay lubhang nabawasang mga selula, na nagkukulang sa maraming bahaging panselula na kinakailangan para sa paglaking embriyoniko. Ang mga ito ay iniespesyalisa para sa paggalaw, naghahanap ng isang *egg cell*, at nagsasanib rito sa isang proseso na tinatawag na pagpupunla.

Ang mga gametong babae ay mga *egg cell*. Sa mga bertebrado o *vertebrate*, ang mga ito ay ginagawa sa loob ng mga bahay-itlog o *ovary*. Ang mga ito ay malaki at hindi kumikibo na mga selula na naglalaman ng mga sustansya at mga selular na sangkap na kinakailangan para sa pagbuo ng *embryo*. Ang mga *egg cell* ay madalas na nauugnay sa iba pang mga selula na sumusuporta sa pagbuo ng embryo, na bumubuo sa isang itlog. Sa mga mamalya, ang napunlang *embryo* ay lumalaki naman sa loob ng babae at direktang tumatanggap ng nutrisyon mula sa ina nito.

Ang mga hayop ay madalas nakagagalaw at naghahanap ng kapareha o asawa sa kabaligtarang kasarian para sa pakikipagtalik. Ang mga hayop na nakatira sa tubig ay maaaring makipagtalik gamit ang panlabas na pagpupunla, kung saan ang mga itlog at tamod ay inilalabas sa at nagsasama-sama sa loob ng nakapalibot na tubig. Karamihan sa mga hayop na nakatira sa labas ng tubig, gayunpaman, ay gumagamit ng panloob na pagpupunla, kung saan direktang inililipat ang tamod sa loob ng babae upang maiwasan ang pagkatuyo ng mga gameto.

Sa karamihan ng mga ibon, ang pagdumi at pagpaparami ay parehong ginagawa sa pamamagitan ng iisang butas sa likuran na tinatawag na *cloaca*—ang lalaki at babaeng ibon ay nagdidikitian ng *cloaca* upang ilipat ang tamod, isang proseso na tinatawag na "*cloacal kissing*". Sa marami sa iba pang mga hayop panlupa, ang mga lalaki ay gumagamit ng mga espesyal na organong pangkasarian upang tulungan ang paglipat ng tamod—ang mga organong pangkasariang panlalaki na ito ay tinatawag na mga organong *intromittent*. Sa mga tao at iba pang mga mamalya, ang organong panlalaki na ito ay kilala bilang titi o *penis*, na pumapasok sa pambabaeng *reproductive tract* (tinatawag na kaluban o *vagina*) upang makamit ang inseminasyon—isang proseso na tinatawag na pakikipagtalik. Ang titi ay naglalaman ng isang tubo kung saan ang semilya (isang likido na naglalaman ng tamod) ay naglalakbay. Sa mga babaeng mamalya, ang kaluban ay kumokonekta sa bahay-bata o *uterus*, isang organong direktang sumusuporta sa pagbuo ng isang napunlang *embryo* sa loob nito (isang proseso na tinatawag na pagbubuntis o *gestation*).

Dahil sa kanilang kakayahang makagalaw, ang pag-uugaling sekswal ng mga hayop ay maaaring magsangkot ng sapilitang pakikipagtalik o panggagahasa. Ang tromatikong inseminasyon, halimbawa, ay ginagamit ng ilang *species* ng insekto upang inseminahin ang mga babae sa pamamagitan ng isang sugat sa lukab ng tiyan—isang prosesong nakakasira sa kalusugan ng babae.

### Mga halaman 
left|thumb| Ang mga bulaklak ang naglalaman ng mga organong sekswal ng mga halamang namumulaklak, kadalasang naglalaman ng mga bahaging panlalaki at pambabae.
Tulad ng mga hayop, ang mga halamang panlupa ay may mga espesyalisadong gametong lalaki at babae. Sa mga halamang may buto, ang mga gametong lalaki ay ginawa ng mga pinaliit na lalaking *gametophyte* na nakapaloob sa matitigas na balat at bumubuo ng bulo o *pollen*. Ang mga gametong babae ng mga halamang may buto ay nasa loob ng mga *ovule*. Kapag napapunla na, ang mga ito ay bumubuo ng mga buto na, tulad ng mga itlog, ay naglalaman ng mga sustansyang kinakailangan para sa paunang pag-unlad ng halamang *embryonic*.

Ang mga bulaklak ng mga halamang namumulaklak ay naglalaman ng kanilang mga organong sekswal. Ang mga bulaklak ay kadalasang *hermaphroditic* o naglalaman ng parehong panlalaki at pambabae na organong sekswal. Ang mga bahaging pambabae, sa gitna ng isang bulaklak, ay ang mga *pistil*, na binubuo ng isang *carpel*, isang estilo, at isang *stigma* sa bawat yunit. Dalawa o higit pa sa mga yunit-pamparami na ito ay maaaring pagsamahin upang makabuo ng isang tambalang *pistil* kung saan ang pinagsanib na mga *carpel* ay bumubuo ng isang obaryo. Sa loob ng mga *carpel* ay may mga *ovule* na nagiging mga buto pagkatapos ng pagpupunla. Ang mga bahaging panlalaki ng bulaklak ay ang mga *stamen*. Ang mga ito ay binubuo ng mahahabang *filament* na nakaayos sa pagitan ng *pistil* at mga talulot o *petal* na gumagawa ng bulo o *pollen* sa mga *anther* sa kanilang mga dulo. Kapag dumapo ang butil ng bulo sa *stigma* sa ibabaw ng istilo ng *carpel*, tumutubo ito upang makabuo ng tubo ng bulo o *pollen tube* na lumalaki pababa sa pamamagitan ng mga limaymay o *tissue* ng istilo patungo sa *carpel*, kung saan naghahatid ito ng mga nukleo ng gametong lalaki upang pagpunlain ang isang *ovule* na sa kalaunan ay bubuo sa isang buto.

Ang ilang mga halamang *hermaphroditic* ay nakakapaglihi sa sarili o *self-fertile*, ngunit ang mga halaman ay nag-*evolve* ng iba't ibang mga mekanismo ng hindi pagkakatugma sa sarili o *self-incompatibility* upang maiwasan ang pagpupunla sa sarili o *self-fertilization*, na kinasasangkutan ng *sequential hermaphroditism*, sistemang pangkilalang molekular o *molecular recognition system*, at mekanismong morpolohikal o *morphological mechanism* gaya ng *heterostyly*.

Sa mga pino at iba pang konipero, ang mga organong pangkasarian ay ginawa sa loob ng mga *cone* na may mga anyong panlalaki at pambabae. Ang mga *cone* na lalaki ay mas maliit kaysa sa mga *cone* na babae at gumagawa ng bulo o *pollen* na dinadala ng hangin papunta sa mga *cone* na babae. Ang mas malaking mga *cone* na babae ay mahahaba ang buhay, karaniwang mas matibay, at naglalaman ng mga *ovule* sa loob ng mga ito na nagiging mga buto pagkatapos ng pagpupunla.

Dahil ang mga halamang may buto ay hindi nakagagalaw, umaasa sila sa mga pamamaraang pasibo o *passive* para sa pagdala ng mga butil ng bulo o *pollen* sa ibang halaman. Marami sa kanila, kabilang ang mga konipero at damo, ay gumagawa ng magaan na pollen na dinadala ng hangin sa mga kalapit na halaman. Ang ilang halamang namumulaklak ay may mas mabigat at mas malagkit na bulo na inispesyalisa upang magamit ang transportasyon ng mga insekto o mas malalaking mga hayop gaya ng mga *hummingbird* at mga paniki na maaaring maakit sa mga bulaklak na naglalaman ng mga gantimpala tulad ng nektar at bulo. Ang mga hayop na ito ay nagdadala ng bulo habang lumilipat sila sa iba pang mga bulaklak, na naglalaman din ng mga organong pamparaming babae na nagreresulta sa polinasyon.

### Mga kolatkolat o *fungi* 
thumb|Ang mga kabute o *mushroom* ay binubuo bilang bahagi ng pagpaparaming sekswal ng mga fungi

Karamihan sa mga kolatkolat o *fungi* ay nagpaparami nang sekswal at may parehong yugtong haploide at diploide sa kanilang mga siklo ng buhay. Ang mga *fungus* na ito ay karaniwang isogamo, walang espesyalisasyon ng lalaki at babae: ang mga haploide na *fungi* ay lumalaki sa pakikipag-ugnayan sa isa't isa at pagkatapos ay pinagsasanib ang kanilang mga selula. Sa ilan sa mga kasong ito, ang pagsasanib ay asimetriko, at ang selula na nagdo-*donate* lamang ng nukleo (at hindi kasama ang iba pang materiyal na selular) ay maaaring ituring na "lalaki". Ang mga *fungus* ay maaari ring magkaroon ng mas kumplikadong *allelic mating system*, na may ibang mga kasarian na hindi tumpak na mailalarawan bilang lalaki, babae, o *hermaphroditic*.

Ang ilang *fungi*, kabilang ang lebadura ng panadero o ''baker's yeast'', ay may mga uri ng pagtatalik na lumilikha ng dualidad na katulad ng mga gampaning panlalaki at pambabae. Ang lebadura na may parehong uri ng pagtatalik ay hindi magsasanib sa isa't isa upang bumuo ng mga selulang diploide, tanging sa mga lebadura na nagdadala ng ibang uri ng pagtatalik lamang.

Maraming *species* ng mas matataas na kolatkolat o *higher fungi* ay gumagawa ng kabute o *mushroom* bilang bahagi ng kanilang pagpaparaming sekswal. Sa loob ng kabute, ang mga selulang diploide ay nabubuo at kalaunan ay nahahati sa mga sporang haploide. Ang tangkad ng kabute ay nakakatulong sa pagpapakalat ng mga anak na ito na ginawa sa pamamaraang sekswal.

## Mga sistemang sekswal 
Ang isang sistemang sekswal ay isang pamamahagi ng mga tungkuling panlalaki at pambabae sa mga organismo sa isang *species*.

### Mga hayop 
Humigit-kumulang 95% ng mga *species* ng hayop ay may hiwalay na lalaki at babaeng mga indibidwal, at sinasabing *gonochoric*. Halos 5% ng mga *species* ng hayop ay *hermaphroditic*. Halos 99% ng mga bertebrado ay *gonochoric*, at ang natitirang 1% na *hermaphroditic* ay halos puro isda.

### Mga halaman 
Ang karamihan ng mga halaman ay *bisexual*, maaring *hermaphrodite* (na parehong may *stamen* at *pistil* sa iisang bulaklak) o *monoecious*. Sa *dioecious* na mga *species*, ang lalaki at babae ay nasa magkahiwalay na halaman. Halos 5% ng mga halamang namumulaklak ay *dioecious*, na nagreresulta mula sa halos 5,000 malayang pinagmulan. Ang *dioecy* ay karaniwan sa *gymnosperms*, kung saan halos 65% ng mga *species* ay *dioecious*, ngunit karamihan sa mga konipero ay *monoecious*.

## Ebolusyon ng sex 
 Iba't ibang anyo ng anisogamya:A) anisogamya ng mga selulang nakagagalaw,B) oogamya (itlog o *egg cell* at tamod o *sperm cell*),C) anisogamya ng mga selulang hindi nakagagalaw (itlog o *egg cell* at *spermatia*).
Iba't ibang anyo ng isogamya:A) isogamya ng mga selulang nakagagalaw,B) isogamya ng mga selulang hindi nakagagalaw,C) pagsasama o *conjugation*.

Karaniwang tinatanggap na ang isogamya ay ninuno ng anisogamya at ang anisogamya ay malayang umusbong nang ilang beses sa iba't ibang grupo ng mga eukaryota, kabilang ang mga protista, mga *algae*, mga halaman, at mga hayop. Ito rin ang unang hakbang patungo sa dimorpismong sekswal at nakaimpluwensya sa ebolusyon ng iba't ibang pagkakaibang pangkasarian.

Gayunpaman, ang ebolusyon ng anisogamya ay walang iniwang ebidensyang posil o *fossil evidence* at hanggang 2006 ay wala pang ebidensyang *genetic* para sa ebolusyonaryong ugnayan sa pagitan ng mga kasarian at mga uri ng pagtatalik. Hindi malinaw kung ang anisogamya ay unang humantong sa ebolusyon ng *hermaphroditism* o sa ebolusyon ng *gonochorism*.

Ang orihinal na anyo ng kasarian ay panlabas na pagpupunla. Ang panloob na pagpupunla, o kasarian gaya ng alam natin, ay nag-*evolve* nang maglaon at nangibabaw sa mga bertebrado pagkatapos ng kanilang paglitaw sa lupa.

## Mga sistemang pampasiya-kasarian 
left|thumb|Tinutulungan ng kasarian (*sex*) ang pagkalat ng mga kapaki-pakinabang na katangian sa pamamagitan ng rekombinasyon. Inihahambing ng mga *diagram* ang ebolusyon ng dalas ng allele sa isang sekswal na populasyon (itaas) at isang asekswal na populasyon (ibaba). Ang *vertical axis* ay nagpapakita ng dalas o *frequency* at ang *horizontal axis* ay nagpapakita ng panahon. Ang mga *allele* na a/A at b/B ay nangyayari nang *random*. Ang mga kapaki-pakinabang na mga *allele* na A at B, na malayang umusbong, ay maaaring pagsamahin nang mabilisan sa pamamagitan ng pagpaparaming sekswal sa pinakakapaki-pakinabang na kumbinasyong AB. Ang pagpaparaming asekswal ay umaabot nang mas matagal upang makamit ang kumbinasyong ito dahil maaari lamang itong makabuo ng AB kung ang A ay lumitaw sa isang indibidwal na mayroon nang B o kabaligtaran.

Ang biyolohikal na sanhi sa isang organismo na maging isang kasarian o iba pa ay tinatawag na *pagpapasiya ng kasarian* o *sex-determination* sa Ingles. Ang sanhing ito ay maaaring *genetic*, pangkapaligiran o *environmental*, *haplodiploidy*, o maraming mga salik. Ang mga sistemang hindi *genetic* ay maaaring gumamit ng mga pahiwatig sa kapaligiran o *environmental cues*, tulad ng temperatura sa panahon ng maagang pag-unlad ng mga buwaya, upang mapasiya ang kasarian ng mga supling.

Ang pagpapasiya ng kasarian ay madalas naiiba sa pagiiba ng kasarian. Ang pagpapasiya ng kasarian ay ang pagtatalaga para sa yugto ng paglaki patungo sa pagiging lalaki o babae habang ang pagiiba ng kasarian ay ang landas patungo sa pagbuo ng *phenotype* (ang panlabas o pisikal na anyo ng isang organismo).

### *Genetic* 
#### XY na pagpapasiya ng kasarian 
[thumb|Tulad ng mga tao at karamihan sa iba pang mga mamalya, ang karaniwang langaw ng prutas ay may [Sistemang pampasiya-kasariang XY|sistemang pampasiya-kasariang XY o *XY sex-determination system*.]]

Ang mga tao at karamihan sa iba pang mga mamalya ay may sistemang pampasiya-kasariang XY o *XY sex-determination system*: ang kromosomang Y ay nagdadala ng mga salik na responsable sa pag-*trigger* sa pagiging lalaki. Ibig sabihin nito na ang XY na pagpapasiya ng kasarian ay madalas nakabatay sa pagkakaroon o kawalan ng kromosomang Y. Ang gametong lalaki ang tumutukoy sa kasarian ng supling. Sa sistemang ito, ang mga mamalyang XX ay karaniwang babae at ang mga XY ay karaniwang lalaki.

Ang XY na pagpapasiya ng kasarian ay matatagpuan rin sa iba pang mga organismo, kabilang ang mga insekto tulad ng karaniwang langaw ng prutas (*common fruit fly*), at ilang mga halaman. Sa ilang mga kaso, ang bilang ng mga kromosomang X ang siyang tumutukoy sa kasarian ng supling sa halip na pagkakaroon ng isang kromosomang Y.

#### ZW na pagpapasiya ng kasarian 
Sa mga ibon, na mayroong sistemang pampasiya-kasariang ZW o *ZW sex-determination system*, ang kromosomang W ang nagdadala ng mga salik na responsable para sa pagiging babae, at ang kusang pagusbong ay ang pagiging lalaki. Sa kasong ito, ang mga indibidwal na ZZ ay lalaki at ang mga ZW ay babae. Ang babaeng gameto ang tumutukoy sa kasarian ng mga supling. Ang sistemang ito ay ginagamit ng mga ibon, ilang mga isda, at ilang mga krustaseo o *crustacean*.

#### X0 na pagpapasiya ng kasarian 
Sa sistemang pampasiya-kasariang X0 o *X0 sex-determination system*, ang mga lalaki ay may isang kromosomang X (X0) habang ang mga babae ay may dalawa (XX). Ang lahat ng iba pang mga kromosoma sa mga organismong diploide na ito ay naka-pares, ngunit ang mga organismo ay maaaring magmana ng isa o dalawang kromosomang X. Ang sistemang ito ay matatagpuan sa karamihan ng mga araknid, mga insekto tulad ng isdang pilak o *silverfish* (Apterygota), tutubi (Paleoptera) at tipaklong (Exopterygota), at ilang mga nematoda, krustaseo, at gastropoda.

Sa mga kuliglig sa bukid, halimbawa, ang mga insekto na may iisang kromosomang X ay nagiging lalaki, habang ang mga may dalawa ay nagiging babae.

Sa *nematode* na *Caenorhabditis elegans*, karamihan ng mga uuod ay mga *hermaphrodite* na nakakapaglihi sa sarili o *self-fertilizing* at may *karyotype* na XX, ngunit ang mga paminsan-minsang abnormalidad sa pagmana ng mga kromosoma ay maaaring magbunga ng mga indibidwal na may iisang X chromosome lamang—ang mga X0 na indibidwal na ito ay mga lalaking nakapaglilihi (at kalahati ng kanilang mga supling ay mga lalaki).

#### Z0 na pagpapasiya ng kasarian 
Sa sistemang pampasiya-kasariang Z0 o *Z0 sex-determination system*, ang mga lalaki ay may dalawang kromosomang Z samantalang ang mga babae ay may isa. Ang sistemang ito ay matatagpuan sa ilang mga *species* ng gamugamo o *moth*.

### Pangkapaligiran 
Para sa maraming mga *species*, ang kasarian (*sex*) ay hindi pinapasiya ng mga minanang katangian, ngunit sa halip ay pinapasiya ng pangkapaligirang mga salik tulad ng temperaturang naranasan sa panahon ng pagusbong o mamaya sa buhay.

Sa pako na *Ceratopteris* at iba pang *homosporous* na *species* ng mga pako, ang likas na kasarian ay *hermaphrodite*, ngunit ang mga indibidwal na tumutubo sa lupa na dati nang sumuporta ng mga *hermaphrodite* ay naiimpluwensyahan ng *pheromone* na*antheridiogen* na maging lalaki. Ang mga *larva* ng *bonelliidae* ay magiging lalaki lamang kapag nakatagpo sila ng isang babae. Ang mga isdang *teleost* ay ang tanging angkang bertebrado kung saan nangyayari ang *sequential hermaphroditism*. Sa mga *clownfish*, ang mas maliliit na isda ay mga lalaki, at ang nangingibabaw at pinakamalaking isda sa isang grupo ay nagiging babae; kapag ang isang dominanteng babae ay nawala, ang kanyang kapareha o asawang lalaki ay nagbabago ng kasarian (nagiging babae). Sa maraming mga *wrasse* ang kabaligtaran ang totoo—ang isda ay babae sa una at nagiging lalaki kapag umabot sila sa isang tiyak na sukat. Ang *sequential hermaphroditism* ay nangyayari rin sa mga halaman tulad ng *Arisaema triphyllum*.

#### Pagpapasiya ng kasaria na nakadepende sa temperatura 
Maraming mga reptilya, kabilang ang lahat ng mga buwaya at karamihan ng mga pagong, ay may pagpapasiya ng kasaria na nakadepende sa temperatura. Sa mga *species* na ito, ang temperaturang naranasan ng mga *embryo* sa panahon ng kanilang pag-usbong ang nagpapasiya sa kanilang kasarian.

#### *Haplodiploidy* 
Ang ilang mga insekto, kabilang ang mga pukyutan o *honey bees* at mga langgam, ay gumagamit ng sistemang pampasiya-kasariang haplodiploide. Ang mga diploide na bubuyog at langgam sa pangkalahatan ay babae, at ang mga haploideng indibidwal (na nabubuo mula sa mga itlog na hindi napunla) ay mga lalaki. Ang sistemang pampasiya-kasarian na ito ay nagreresulta sa mataas na *bias* sa mga *ratio* ng kasarian, dahil ang kasarian ng mga supling ay pinapasiya ng pagpupunla (*arrhenotoky* o *pseudo-arrhenotoky* ang nagreresulta sa mga lalaki) sa halip na ng *assortment* ng mga kromosoma habang nagaganap ang *meiosis*.

## Rasyo ng kasarian 
Ang isang rasyo ng kasarian o *sex ratio* ay ang rasyo ng kalalakihan at kababaihan sa isang populasyon. Gaya ng paliwanag ng prinsipyo ni Fisher, dahil sa mga kadahilanang ebolusyonaryo, ito ay kadalasang halos 1:1 sa mga *species* na nagpaparami nang sekswal. Gayunpaman, maraming mga *species* ang lumilihis sa pantay na *sex ratio*, mapa paminsan-minsan o permanente. Halimbawa nito ang ilang mga *species* na *parthenogenic*, mga organismong paminsan-minsang nakikipagtalik tulad ng mga *aphid*, ilang mga *eusocial* na putakti o *wasp*, mga bubuyog, mga langgam, at mga anay o *termite*.

Ang rasyo ng kasarian ng mga tao o *human sex ratio* ay partikular na kinaiintersan ng mga antropologo at mga demograpo. Sa mga lipunang pantao, ang mga *sex ratio* sa pagpanganak ay maaring lubhang mapilipit ng mga salik tulad ng edad ng ina sa pagpapanganak at ng paglalaglag batay sa kasarian o *sex-selective abortion* at pagpatay ng mga sanggol o *infanticide*. Ang pagkahantad sa mga *pesticide* at iba pang mga pangkapaligirang *contaminant* ay maari ring mga makahulugang salik na nakaapekto rito. Noong 2014, ang kabuuang rasyo ng kasarian ng daigdig sa pagpanganak ay tinatayang nasa 107 lalaki sa 100 babae (1,000 lalaki kada 934 babae).

## Mga pagkakaibang pangkasarian 
Ang anisogamya ay ang pangunahing pagkakaiba ng lalaki at babae. Sinabi ni Richard Dawkins na posibleng bigyang-kahulugan ang lahat ng pagkakaiba sa pagitan ng mga kasarian bilang nagmumula dito.

Kasama sa mga pagkakaibang pangkasarian sa mga tao ang karaniwang mas malaking sukat at mas maraming buhok sa katawan ng mga lalaki, at ang mas malalaking mga suso, mas malalawak na mga balakang, at mas mataas na porsyento ng taba sa katawan ng mga babae. Sa ibang mga *species*, maaaring may mga pagkakaiba sa kulay, laki, o iba pang mga tampok nila, at maaaring napakatingkad ng mga ito na ang mga magkaibang kasarian ay maaaring mapagkamalang dalawang *taxa* na ganap na magkaiba.

### Dimorpismong sekswal 
[thumb| [Karaniwang mangangalakal|Ang mga karaniwang mangangalakal o *common pheasants* ay sekswal na dimorpiko, parehong sa laki at sa itsura.]]

Sa maraming mga hayop at ilang mga halaman, ang mga indibidwal ng mga kasariang lalaki at babae ay naiiba sa laki at hitsura, isang *phenomenon* na tinatawag na dimorpismong sekswal o *sexual dimorphism*. Ang dimorpismong sekswal sa mga hayop ay kadalasang inuugnay sa pagpiling sekswal o *sexual selection*—ang kumpetisyon sa pakikipagtalik sa pagitan ng mga indibidwal ng isang kasarian *vis-à-vis* sa kabaligtarang kasarian.

Ang mga babae ang mas malaking kasarian sa karamihan ng mga hayop. Ang pagkakaiba sa laki na ito ay maaaring iugnay sa laki ng paggugol na kinakailangan sa paggawa ng mga itlog o *egg cell* na nangangailangan ng higit na nutrisyon kaysa sa paggawa ng tamod o *sperm*: ang mas malalaking mga babae ay nakakagawa ng mas maraming mga itlog. at ang *genus* ng *liverwort* na *Sphaerocarpos*. Mayroong ilang ebidensya na, sa mga *genera* na ito, ang dimorpismo ay maaaring nakatali sa isang kromosomang pangkasarian, o sa pagbibigay-senyas na kemikal mula sa mga babae.

Sa mga ibon, ang mga lalaki ay kadalasang may mas makulay na anyo at maaaring may mga tampok (tulad ng mahabang buntot ng mga lalaking paboreal o *peacock*) na tila naglalagay sa kanila sa isang kawalan (hal. ang maliliwanag na kulay ay tila ginagawang mas litaw ang isang ibon sa mga mandaragit o *predator*). Ang isang iminungkahing paliwanag para rito ay ang prinsipyo ng kapansanan. Ang *hypothesis* na ito ay nangangatwiran na, sa pamamagitan ng pagpapakita na maaari siyang mabuhay kahit na mayroon siyang gayong mga kapansanan, inaanunsyo ng lalaki ang kanyang *genetic fitness* sa mga babae—mga katangiang mapakikinabangan din ng mga anak nilang babae, na hindi mabibigatan ng gayong mga kapansanan, hindi lamang dahil walang gayong gayong kapansanan ang mga babae, kundi dahil kaya silang protektahan ng kanilang ama kahit pa mayroong siyang gayong kapansanan.

### Mga katangiang sekswal 
Ang mga katangiang sekswal ay mga katangiang pisikal ng isang organismo (madalas ng isang organismong sekswal na dimorpiko) na nagpapahiwatig ng o nagmula sa mga bayolohikal na salik sekswal. Sakop nito pareho ang mga pangunahing katangiang sekswal, tulad ng mga *gonad*, at ang mga pangalawang katangiang sekswal, tulad ng buhok sa ari.

### Mga pagkakaibang pangkasarian sa pag-uugali 
Ang mga kasarian sa iba't ibang uri ng mga *species* na *gonochoric* ay karaniwang naiiba sa pag-uugali. Sa karamihan ng mga *species* ng hayop, ang mga babae ay namumuhunan nang higit sa pangangalagang pangmagulang, bagaman sa ilang mga *species*, tulad ng ilang mga *coucal*, ang mga lalaki ang namumuhunan ng higit na pangangalagang pangmagulang. Ang mga babae ay madalas ding maging mas mapili kung kanino sila makikipagtalik o mag-aasawa, gaya ng sa karamihan sa mga *species* ng ibon. Ang mga lalaki ay madalas mas mapagkumpitensya para sa pakikipagtalik o pag-aasawa kaysa sa mga babae.

## Tingnan din 
* Uri ng pagsasama
* Panunuri ng kasarian (sex)
* Paglalaan ng kasarian (sex)
* Pagkakaiba ng seks at gender
* Pagtatalaga ng kasarian (sex)
* Organong pangkasarian

## Mga sanggunian 
## Karagdagang pagbabasa 
* 
* 
*  *N.B*.: One of many books by this pioneering authority on aspects of human sexuality.
* 
* 

## Mga panlabas na link 
* Human Sexual Differentiation  likha ni P.C. Sizonenko

Kategorya:Prosesong pambiyolohiya
Kategorya:Kasarian