Sun Yat-sen

Si **Sun Yat-sen** (; 12 Nobyembre 1866 – 12 Marso 1925) ay isang Intsik na manggagamot at rebolusyonaryo, ang unang pangulo at ang amang tagapagtatag (*founding father*) ng Republika ng Tsina. Bilang ang nangunguna sa lahat ng mga tagapanguna ng Republika ng Tsina, si Sun ay tinaguriang "Ama ng Bansa" sa Republika ng Tsina (ROC), Hong Kong at Macau, at ang "hudyat ng demokratikong rebolusyon" sa Republikang Bayan ng Tsina (PRC). Ito ay dahil sa kanyang makasaysayang papel na nakatulong sa pagbagsak ng kapangyarihan ng Dinastiyang Qing sa mga panahon na humahantong sa Rebolusyong Xinhai. Siya ay itinalaga upang maglingkod bilang Pansamantalang Pangulo ng bagong tatag na Republika ng Tsina noong 1912. Siya rin ay kasama sa mga nagtatag ng Makabayang Samahan ng Tsina, kung saan siya ang itinalagang unang pinuno nito. Si Sun ay naging simbolo ng pagkakaisa sa post-Imperyal na Tsina, at siya ay nananatiling kahanga-hangang Tsinong politiko sa loob ng ika-20 siglo, kung saan pinupuri siya ng magkabilang panig sa Taiwan Strait.

Kahit na si Sun ay itinuturing na isa sa mga pinakadakilang lider ng modernong Tsina, ang kanyang pampulitikang buhay ay puno ng pakikibaka at madalas na pagpapatapon. Matapos ang tagumpay ng rebolusyon, mabilis siyang sumang-ayon, dahil sa panggigipit ng Grupong Beiyang, mula sa kanyang posisyon bilang Pangulo ng bagong tatag na Republika ng Tsina, at pinamunuan ang sunud-sunod na rebolusyonaryong pamahalaan bilang hamon sa mga *warlord* na kumokontrol sa karamihan ng bansa. Hindi nabuhay si Sun upang makita ang kanyang partido na pinagsama ang kapangyarihan nito sa panahon ng Hilagang Paglalakbay. Ang kanyang partido, na bumuo ng isang marupok na alyansa sa Komunista, ay nahati sa dalawang paksyon pagkatapos ng kanyang kamatayan.

Ang pangunahing pamana ni Sun ay nakasalalay sa kanyang pagbuo ng mga pilosopiyang pampulitika na kilala bilang Tatlong Prinsipyo ng Bayan: nasyonalismo (di-etniko, kalayaan mula sa imperyalistang dominasyon), demokrasya, at kabuhayan ng mga tao (malayang kalakalan at repormang Georgist sa buwis).

## Pangalan 
Si Sun ay ipinanganak bilang **Sun Wen** (Cantonese: *Syūn Màhn*; ), at ang kanyang angkanang pangalan (*geneological name*) ay **Sun Deming** (*Syūn Dāk-mìhng*; ). Bilang isang bata, ang kanyang palayaw ay Dixiang (*Dai-jeuhng*; ). Habang nasa paaralan sa Hong Kong nakuha niya ang pangalang Yat-sen (). Ang pangalang **Sūn Zhōngshān** (), ang pinakatanyag sa kanyang mga pangalang Tsino, ay nagmula sa pangalang Hapones na *Nakayama Shō* (), kung saan ibinigay ito sa kanya ni Tōten Miyazaki. at Cantonese. Pagkatapos ng elementarya, lumipat siya sa Honolulu sa Kaharian ng Hawaii, kung saan namuhay siya ng komportableng buhay na may katamtamang kayamanan na sinusuportahan ng kanyang nakatatandang kapatid na si Sun Mei.

### Mga taon ng pag-aaral 
Sa edad na sampung taong gulang, nagsimulang maghanap ng edukasyon si Sun Yat-sen. Nagtapos si Sun mula sa 'Iolani noong 1882. Pagkatapos nito, nag-aral siya sa Kolehiyong Oahu (kilala ngayon bilang Paaralang Punahou) sa loob ng isang semestre. Noong 1883, sa lalong madaling panahon, pinauwi muli siya sa Tsina dahil sa takot ng kanyang kapatid na baka si Sun ay tuluyang yakapin ang pananampalatayang Kristiyano. Habang nasa Hong Kong noong 1883, nag-aral siya sa Diyosesang Paaralan para sa Kalalakihan (''Diocesan Boys' School*), at mula 1884 hanggang 1886, siya ay nasa Pampaaralang Sentral ng Gobyerno.

Noong 1886, nag-aral si Sun sa Paaralang Medikal sa *Guangzhou Boji Hospital'' sa ilalim ng Kristiyanong misyonero na si John G. Kerr.

## Kristiyanong bautismo 
Noong unang bahagi ng 1880s, ipinadala ni Sun Mei ang kanyang mga kapatid sa Paaralang 'Iolani, na nasa ilalim ng pangangasiwa ng mga Britanyong Anglican at pinamumunuan ng isang Anglican na obispo na si Alfred Willis. Ang wikang panturo ay Ingles. Bagaman binigyang-diin ni Obispo Willis na walang pinipilit na tumanggap ng Kristiyanismo, ang mga mag-aaral ay kinakailangang dumalo sa kapilya ng buong linggo. Sa Paaralang 'Iolani, unang nakipag-ugnayan ang batang si Sun Wen sa Kristiyanismo, at nakagawa ito ng malalim na impresyon sa kanya. Isinulat ni Schriffin na ang Kristiyanismo ay magkakaroon ng malaking impluwensya kay Sun sa kanyang buong buhay pampulitika sa hinaharap.

Kalaunan ay bininyagan si Sun sa Hong Kong ng isang Amerikanong misyonero ng Congregational Church ng Estados Unidos pero ito ay ikinadismaya ng kanyang kapatid. Nabuo din ng ministro ang pakikipagkaibigan kay Sun. Sumapi si Sun sa Simbahang Tsai (), na itinatag ng Lipunang Misyonero ng London noong 1888, habang nag-aaral siya ng kanluraning medisina sa *Kolehiyong Medisina ng Hong Kong para sa mga Tsino*. Inilarawan ni Sun ang isang rebolusyon na katulad ng misyon ng kaligtasan ng simbahang Kristiyano. Ang kanyang pagbabalik-loob sa Kristiyanismo ay nauugnay sa kanyang mga rebolusyonaryong mithiin at pagtulak para sa agham.

## Ang pagbabago sa pagiging isang rebolusyonaryo 
right|thumb|Larawan ni Sun Yat-sen (nakaupo, pangalawa mula kaliwa) at ng kanyang mga rebolusyonaryong kaibigan, ang Apat na Tulisan, kasama sina Yeung Hok-ling (kaliwa), Chan Siu-bak (nakaupo, pangalawa mula sa kanan), Yau Lit (kanan), at Guan Jingliang (關景良) (nakatayo) sa *Kolehiyong Medisina ng Hong Kong para sa mga Tsino*

### Ang Apat na Tulisan 
Sa panahon ng paghihimagsik laban sa Dinastiyang Qing noong 1888, si Sun ay nasa Hong Kong kasama ang isang grupo ng mga rebolusyonaryo na binansagang "*Ang Apat na Tulisan*" sa Kolehiyong Medisina ng Hong Kong para sa mga Tsino.  Si Sun, ngayo'y lalong nadismaya sa pamamagitan ng konserbatibong pamamahala ng Qing at ang pagtanggi nito na tanggapin ang mga makabagong kaalaman mula sa mas maunlad na mga bansang Kanluranin, ay iniwan ang kanyang medikal na kasanayan upang italaga ang kanyang oras sa pagbabago ng Tsina.

### Mula sa Lipunang Pampanitikan ng Furen hanggang sa Lipunang Muling Pagkamalay ng Tsina 
Noong 1891, nakilala ni Sun ang mga rebolusyonaryong kaibigan sa Hong Kong kabilang si Yeung Ku-wan na pinuno at tagapagtatag ng Lipunang Pampanitikan ng Furen. Ang grupo ay nagpapakalat ng ideya na ibagsak ang pamumuno ng Dinastiyang Qing. Noong 1894, sumulat si Sun ng 8,000 karakter na petisyon kay Biseharing Li Hongzhang na naglalahad ng kanyang mga ideya para sa modernisasyon ng Tsina. Naglakbay siya sa Tianjin upang personal na iharap ang petisyon kay Li ngunit hindi nabigyan ng pansin. Pagkatapos ng karanasang ito, si Sun ay umasa sa pagbabago ng rebolusyon. Umalis siya sa Tsina patungong Hawaii at itinatag ang Lipunang Muling Pagkamalay ng Tsina, na nakatuon sa pagpapaunlad ng kaunlaran ng Tsina. Ang mga miyembro ay higit sa lahat ay nakuha mula sa mga Tsinong taga-ibang bansa, lalo na ang mas mababang uri ng lipunan. Sa parehong buwan noong 1894, ang Lipunang Pampanitikan ng Furen ay isinama sa *Kabanata ng Hong Kong* ng Lipunang Muling Pagkamalay ng Tsina. Nang maglaon, si Sun ay naging kalihim ng bagong pinagsamang Lipunang Samahang Pagkamalay ng Tsina, na pinamunuan ni Yeung Ku-wan bilang pangulo. Nagbalatkayo sila ng kanilang trabaho sa Hong Kong sa ilalim ng operasyon ng isang "Kompanyang Qianheng" ().

### Unang Digmaang Sino-Hapones 
Noong 1895, nagkaroon ng malubhang pagkatalo ang Tsina noong Unang Digmaang Sino-Hapones. Mayroong dalawang uri ng mga tugon. Isang grupo ng mga intelektuwal ang nagtalo na ang gobyerno ng Manchu Qing ay maaaring ibalik ang pagiging lehitimo nito sa pamamagitan ng matagumpay na paggawa ng makabago. Sa pagdiin na ang pagpapabagsak sa Manchu ay magreresulta sa kaguluhan at hahantong sa pag-ukit ng mga imperyalista sa Tsina, ang mga intelektwal na tulad nina Kang Youwei at Liang Qichao ay sumuporta sa pagtugon sa mga hakbangin tulad ng *Daang Araw na Reporma (Hundred Days Reform)*.

## Mula sa pag-aalsa hanggang sa pagpapatapon 
thumb|Plaka sa London na nagmamarka sa site ng isang bahay kung saan nakatira si Sun Yat-sen habang nasa destiyero
thumb|Liham mula kay Sun Yat-sen para kay James Cantlie na nagsasabi sa kanya na siya ay namumuno sa Panguluhan ng Pansamantalang Republikang Pamahalaan ng Tsina. Napetsahan noong 21 Enero 1912.

### Unang pag-aalsa sa Guangzhou 
Sa ikalawang taon ng pagkakatatag ng Lipunang Muling Pagkamalay ng Tsina noong 26 Oktubre 1895, ang grupo ay nagplano at naglunsad ng Unang pag-aalsa sa Guangzhou laban sa Dinastiyang Qing. Gayunpaman, lumabas ang mga plano at mahigit 70 miyembro, kabilang si Lu Haodong, ang nahuli ng gobyerno ng Qing. Ang pag-aalsa ay isang kabiguan. Nakatanggap si Sun ng pinansiyal na suporta karamihan mula sa kanyang kapatid na nagbebenta ng karamihan sa kanyang 12,000 ektarya ng lupang sakahan at mga baka sa Hawaii.

### Pagpapatapon sa Bansang Hapon 
Ginugol ni Sun Yat-sen ang kanyang oras na naninirahan sa Hapon mula sa kanyang pagkatapon. Nakipagkaibigan siya at tinulungang pinansyal ng isang demokratikong rebolusyonaryo na si Miyazaki Toten. Karamihan sa mga Hapones na aktibong nagtrabaho kay Sun ay naudyukan ng isang pan-Asyadong takot dahil sa panghihimasok ng imperyalistang Kanluranin. Habang nasa Hapon, nakilala at nakipagkaibigan din si Sun kay Mariano Ponce, na noon ay diplomat ng Unang Republika ng Pilipinas. Sa panahon ng Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino–Amerikano, tinulungan ni Sun si Ponce na gumawa ng paraan para sa paghahanda ng mga armas upang maligtas mula sa Imperyalistang Hapones at ipinadala ang mga armas sa Pilipinas. Sa pagtulong sa Republika ng Pilipinas, umaasa si Sun na mapagtagumpayan ng mga Pilipino ang kanilang kalayaan upang magamit niya ang kapuluan bilang isang yugto ng panibagong rebolusyon. Gayunpaman, sa pagtatapos ng digmaan noong Hulyo 1902, ang Amerika ay nagwagi mula sa isang mapait na 3-taong digmaan laban sa Republika. Samakatuwid, ang pangarap ng mga Pilipino na kalayaang naglaho kay Sun ay ang pag-asa ng pakikipagtulungan ng Pilipinas sa rebolusyon nito sa Tsina.

### Pag-aalsang Huizhou sa Tsina 
Noong 22 Oktubre 1900, inilunsad ni Sun ang pag-aalsa ng Huizhou upang salakayin ang Huizhou at kontrolin ang probinsiya sa loob ng Guangdong. Dumating ito limang taon pagkatapos ng nabigong pag-aalsa sa Guangzhou. Sa pagkakataong ito, humingi ng tulong si Sun sa mga *triad*. Ang pag-aalsa ay kabiguan din. Si Miyazaki na lumahok sa pag-aalsa ni Sun ay nagsulat ng isang ulat ng rebolusyonaryong pagsisikap na ito sa ilalim ng pamagat na "33-taong pangarap" () noong 1902.

### Karagdagang pagpapatapon 
Naka-exile si Sun hindi lamang sa Hapon kundi maging sa Europa, Estados Unidos at Canada. Nakalikom siya ng pera para sa kanyang mga rebolusyonaryong partido at para suportahan ang mga pag-aalsa sa Tsina. Noong 1896 siya ay nakakulong sa Chinese Legation sa London, kung saan ang Chinese Imperial secret service ay nagbalak na patayin siya. Pinalaya siya pagkatapos ng 12 araw sa pamamagitan ng pagsisikap ni James Cantlie, *The Globe*, at ng Foreign Office, na umalis siya sa Araw ng mga Bayani ng Britanya. Si James Cantlie, ang dating guro ni Sun sa Hong Kong College of Medicine para sa mga Tsino, ay nagpanatili ng isang panghabambuhay na pakikipagkaibigan kay Sun at nagsulat ng isang maagang talambuhay ni Sun.

### Lipunang Langit at Lupa pati na rin ang paglalakbay sa ibang bansa 
Matagal nang umiral ang sektang "Lipunang Langit at Lupa" na kilala bilang Tiandihui. Ang grupo ay tinutukoy din bilang "tatlong nagtutulungang organisasyon" pati na rin ang mga triad. Gayunpaman, sa unang pagtatangka ni Sun na pumasok sa Estados Unidos, hindi pa rin siya naaresto. Inabandona niya ito pagkatapos nitong matupad ang layunin nitong maiwasan ang Chinese Exclusion Act ng 1882. Ang mga opisyal na dokumento ng Estados Unidos ay nagpapakita na si Sun ay may nasyonalidad ng pagka-Amerikano, lumipat sa Tsina na kasama ang kanyang pamilya sa edad na 4, at bumalik sa Hawaii makalipas ang 10 taon.

## Rebolusyon 
right|thumb|Isang liham na may selyo ni Sun na nagsasabing simulan na ang Tongmenghui sa Hong Kong

### Tongmenghui 
Noong 1904, nagkaroon ng layunin si Sun Yat-sen na "paalisin ang mga barbaro ng Tatar (i.e. Manchu), muling gisingin ang Zhonghua, magtatag ng Republika, at ipamahagi ang lupain nang pantay-pantay sa pagitan ng mga tao." (). Ang isa sa mga pangunahing pamana ni Sun ay ang paglikha ng kanyang pampulitikang pilosopiya ng "*Tatlong Prinsipyo ng Bayan*". Kabilang sa mga Prinsipyong ito ang mga prinsipyo ng nasyonalismo (minzu, ), demokrasya (minquan, ), at kapakanan (minsheng, ).

Noong 20 Agosto 1905, nakipagsanib-puwersa si Sun sa mga rebolusyonaryong estudyanteng Tsino na nag-aaral sa Tokyo, Hapon upang bumuo ng pinag-isang grupo ng Tongmenghui (Ligang Estado), na nag-sponsor ng mga pag-aalsa sa Tsina. Noong 1906 ang bilang ng mga miyembro ng Tongmenghui ay umabot sa 963 katao.
right|thumb|Sa loob ng Wan Qing Yuan na nagtatampok ng mga larawan at bagay na pagmamay-ari ni Sun

### Pagkuha ng suporta sa Malaya 
right|thumb|Ang Sun Yat-sen Museum sa Penang, Malaysia kung saan niya binalak ang Xinhai Revolution.
Si Sun, sa pangkalahatan, ay umaabot ang katanyagan sa kabila ng rehiyon ng mga malalaking bahagi ng Tsina, lalo na sa Nanyang (sa may Timog-Silangang Asya), kung saan ang malaking konsentrasyon ng mga banyagang Tsino ay nakatira sa Malaya (Malaysia at Singapore). Habang nasa Singapore, hindi nagtagal ay nakilala niya ang mga lokal na mangangalakal na Tsino na sina Teo Eng Hock, Tan Chor Nam at Lim Nee, na minarkahan ang simula ng direktang suporta mula sa mga Tsinong Nanyang. Ang kabanatang Singapora ng Tongmenghui ay itinatag noong 6 Abril 1906. Bagama't inaangkin ng ilang talaan ang petsa ng pagkakatatag sa katapusan ng 1905. Sa puntong ito ang Singapore ang punong-tanggapan ng Tongmenghui. Nabigo ang pag-aalsa pagkatapos ng pitong araw ng pakikipaglaban. Noong 1907 mayroong kabuuang apat na pag-aalsa na nabigo kabilang ang pag-aalsa ng Huanggang, pag-aalsa ng pitong kababaihan sa lawa ng Huizhou at pag-aalsa ng Qinzhou. Ang kanilang layunin ay ma-target ni Sun bilang isang pinuno na namumuno sa isang pag-aalsa upang agawin ang mga natamo. Ang mga pinuno ay naglunsad ng isang malaking pagtungo para sa mga donasyon sa buong Tangway ng Malaya. Ang mga rebolusyonaryong namatay ay kinilala bilang mga martir.

Lumawak ang pag-aalsa hanggang sa Rebolusyong Xinhai na kilala rin bilang "Rebolusyong Tsino" upang ibagsak ang huling Emperador na si Puyi. Pagkatapos ng kaganapang ito, ang ika-10&nbsp;ng Oktubre ay naging kilala bilang pagdiriwang ng Dobleng Sampung Araw.

## Republika ng Tsina kasama ang mga iba't-ibang pamahalaan 
### Pansamantalang pamahalaan 
Noong 29 Disyembre 1911 sa isang pulong ng mga kinatawan mula sa mga lalawigan sa Nanking (Nanjing) si Sun Yat-sen ay nahalal bilang "pangulong probisyonal" (). Noong 1 Enero 1912, itinakda ito bilang unang araw ng Unang Taon ng Republika. Si Li Yuanhong ay ginawang pansamantalang bise-presidente at si Huang Xing ay naging ministro ng hukbo. Ang bagong Pansamantalang Pamahalaan ng Republika ng Tsina ay nilikha gamit ang Pansamantalang Konstitusyon ng Republika ng Tsina. Kinilala si Sun sa pagpopondo ng mga rebolusyon at sa pagpapanatili ng pagkabuhay-diwa ng rebolusyon, kahit na matapos ang isang serye ng mga bigong pag-aalsa. Ang kanyang matagumpay na pagsasama-sama ng mga menor de edad na rebolusyonaryong grupo sa isang solong mas malaking partido ay nagbigay ng isang mas mahusay na batayan para sa lahat ng mga nagbabahagi ng parehong mga mithiin.  Ang ilang mga bagay ay ipinakilala tulad ng sistema ng kalendaryo ng republika at mga bagong uso tulad ng kasuotang Zhongshan.

### Pamahalaan ng Beiyang 
Si Yuan Shikai, na kumokontrol sa Hukbong Beiyang, ang militar ng hilagang Tsina, ay pinangakuan ng posisyon ng Pangulo ng Republika kung maaari niyang makuha ang korte ng Qing na magbitiw. Noong 12 Pebrero 1912, si Emperador Puyi ay nagbitiw sa trono. Ang pansamantalang pamahalaan ay walang sariling pwersang militar, ang kontrol nito sa mga elemento ng Bagong Sundalong naghimagsik ay limitado at mayroong  makabuluhang pwersa pa rin na hindi pa rin naipahayag laban sa Qing.

Si Sun Yat-sen ay nagpadala ng isang telegrama sa mga pinuno ng lahat ng mga lalawigan na humihiling sa kanila na maghalal at magtatag ng Pambansang Asembleya ng Republika ng Tsina noong 1912. Noong Mayo 1912 ang asembleyang lehislaibo ay inilipat mula Nanjing patungong Beijing sa kanyang 120 miyembro na hinati sa pagitan: Ang mga miyembro ng Tongmenghui at isang Republikanong partido na sumuporta kay Yuan Shikai. Sa maraming rebolusyonaryong miyembro, naalarma sila sa mga ambisyon ni Yuan at ng pamahalaang Beiyang na nakabase sa hilaga.

### Partidong Makabayan at ang Pangalawang Rebolusyon 
Mabilis na sinubukan ng miyembro ng Tongmenghui na si Song Jiaoren na kontrolin ang kongreso. Pinakilos niya ang lumang Tongmenghui sa pinakangsentrong pagsasama ng ilang bagong maliliit na partido upang bumuo ng isang bagong partidong pampulitika na tinatawag na Kuomintang (partidong makabayan ng Tsino, karaniwang dinaglat bilang "KMT") noong Agosto 25 1912 sa Huguang Guild Hall Beijing. Ang Pambansang eleksiyon ng asembleya noong 1912–1913 ay itinuturing na isang malaking tagumpay para sa KMT na nanalo ng 269 sa 596 lower house seat at 123 sa 274 na upuan sa senado. Naganap ang Ikalawang Rebolusyon kung saan sinubukan ni Sun at KMT military forces na ibagsak ang Yuan forces na humigit-kumulang 80,000 katao sa isang armadong labanan noong Hulyo 1913. Ang mga pag-aalsa laban kay Yuan ay hindi nagtagumpay. Napilitan si Sun na humingi ng asylum sa Japan kasama ang politiko at industriyalistang si Fusanosuke Kuhara.  Bilang paghihiganti ang pinuno ng pambansang partido na si Song Jiaoren ay pinaslang, halos tiyak sa pamamagitan ng isang lihim na utos ni Yuan, noong 20 Marso 1913.

### Ang mga pampulitikang kaguluhan 
Noong 1915, idineklara ni Yuan Shikai ang Imperyo ng Tsina (1915-1916) bilang Emperador ng Tsina. Nakibahagi si Sun sa digmaan laban sa monarkiya ng paglalakbay patungo sa Health Protection Movement, habang sinusuportahan ang mga lider ng bandido gaya ni Bai Lang sa panahon ng Rebelyong Bai Lang. Ito ay minarkahan ang simula ng Panahon ng mga Warlord. Noong 1915, sumulat si Sun sa Pangalawang Internasyonal, isang organisasyong sosyalistang nakabase sa Paris, na humihiling sa kanila na magpadala ng isang pangkat ng mga espesyalista upang tulungan ang Tsina na itayo ang unang republikang sosyalista sa daigdig.

## Daan sa Hilagang Ekspedisyon 
[thumb|(Kaliwa-Kanan): Sina Liao Zhongkai, [Chiang Kai-shek, Sun Yat-sen at Soong Ching-ling sa pagtatag ng Whampoa Military Academy noong 1924]]

### Militaristang pamahalaan ng Guangzhou 
Nahati ang Tsina sa iba't ibang pinunong militar nang walang maayos na pamahalaang sentral.  Nakita ni Sun ang panganib nito at bumalik sa Tsina noong 1917 upang isulong ang muling pagsasama-sama ng mga Tsino. Noong 1921 nagsimula siya ng isang sariling-tatag na pamahalaang militar sa Guangzhou at nahalal na Grand Marshal ng hukbo. Sa pagitan noong 1912 at 1927 tatlong pamahalaan ang itinatag sa Timog Tsina: ang Pansamantalang pamahalaan sa Nanjing (1912), ang pamahalaang Militar sa Guangzhou (1921 hanggang 1925), at ang Pambansang pamahalaan sa Guangzhou at sa ibang lugar ng pagkakataon sa Wuhan (1925-1927).  Ang isang separatistang pamahalaan sa timog ay itinatag upang karibal ang pamahalaan ng Beiyang sa hilaga.
[left|thumb|197x197px|Si Sun Yat-sen (na nakaupo sa kanan) at si [Chiang Kai-shek]]

### Tulungang KMT–CPC 
Sa oras na ito ay nakumbinsi na si Sun na ang tanging pag-asa para sa isang pinag-isang Tsina ay nasa isang militar na pananakop mula sa kanyang base sa timog, na sinundan ng isang panahon ng pangangalaga sa pulitika na humantong sa paglipat sa demokrasya. Upang mapabilis ang pananakop ng Tsina, sinimulan niya ang isang patakaran ng aktibong pakikipagtulungan sa Partido Komunista ng Tsina (CPC). Nilagdaan ni Sun at Adolph Joffe ng Unyong Sobyet ang Manipesto ng Sun-Joffe noong Enero 1923. Nakatanggap si Sun ng tulong mula sa Comintern para sa kanyang pagtanggap ng mga kasaping komunista sa kanyang KMT. Pinuri ng rebolusyonaryo at sosyalistang lider na si Vladimir Lenin si Sun at ang KMT sa kanilang ideolohiya at prinsipyo.   Pinuri ni Lenin si Sun at ang kanyang mga pagtatangka sa repormang panlipunan, at binati rin siya sa pakikipaglaban sa dayuhang imperyalismo. Binalikan din ni Sun ang papuri, na tinawag siyang "dakilang tao", at nagpadala ng kanyang pagbati sa rebolusyong Ruso.

Sa tulong ng mga Sobyet, napaunlad ni Sun ang kapangyarihang militar na kailangan para sa Hilagang Ekspedisyon laban sa militar sa hilaga. Itinatag niya ang Whampoa Military Academy malapit sa Guangzhou kasama si Chiang Kai-shek bilang kumander ng National Revolutionary Army (NRA). Kasama sa iba pang mga pinuno ng Whampoa sina Wang Jingwei at Hu Hanmin bilang mga pampulitikang gabay. Ang buong pagtutulungan ay tinawag na Unang United Front.

### Alalahaning pananalapi 
Noong 1924, hinirang ni Sun ang kanyang bayaw na si T. V. Soong na magtayo ng unang bangko Sentral ng Tsina na tinatawag na Bangko Sentral ng Canton. Ang magtatag ng pambansang kapitalismo at isang sistema ng pagbabangko ay isang pangunahing layunin para sa KMT. Gayunpaman, walang pagsalungat si Sun dahil nagkaroon ng pag-aalsa ang Canton volunteer corps laban sa kanya.

right|thumb|Si Sun (nakaupo, kanan) at ang kanyang asawang si Soong Ching-ling (nakaupo sa tabi ng sa kanya) sa Kobe, Hapon noong 1924

### Huling mga talumpati 
Noong Pebrero 1923, gumawa si Sun ng isang pagtatanghal sa Unyon ng mga Mag-aaral sa Unibersidad ng Hong Kong at ipinahayag na ang katiwalian ng Tsina at ang kapayapaan, kaayusan at mabuting pamahalaan ng Hong Kong ang naging dahilan upang siya ay maging isang rebolusyonaryo. Ang  sa parehong taon, nagpahayag siya ng talumpati kung saan idineklara niya ang kanyang Tatlong Prinsipyo ng Bayan bilang pundasyon ng bansa at ang Limang Yuan na Konstitusyon bilang mga patnubay para sa sistemang pampulitika at burukrasya. Ang bahagi ng talumpati ay ginawa sa Pambansang Awit ng Republika ng Tsina.

Noong 10 Nobyembre 1924, si Sun ay naglakbay pahilaga sa Tianjin at binigyan ng isang salita upang magmungkahi ng isang pagtitipon para sa isang "Pambansang kumperensya" para sa mga mamamayang Tsino. Nanawagan ito para sa pagtatapos ng mga patakaran ng warlord at ang pagpawi ng lahat ng hindi pantay na kasunduan sa mga kapangyarihang Kanluranin. Pagkalipas ng dalawang araw, naglakbay siya sa Beijing upang talakayin ang kinabukasan ng bansa, sa kabila ng lumalalang kalusugan at patuloy na digmaang sibil ng mga warlord. Kabilang sa mga taong nakilala niya ay ang mga Muslim na si Heneral Ma Fuxiang, kung saan tinatanggap nila nang malugod ang pamumuno ni Dr. Sun. Noong 28 Nobyembre 1924 naglakbay si Sun sa Hapon at nagbigay ng  sa Kobe, Hapon.

### Kamatayan 
Namatay si Sun sa kanser ng atay noong 12 Marso 1925 sa edad na 58 sa Peking Union Medical College na pinopondohan ng Rockefeller. Kasunod ng karaniwang gawaing Tsino, ang kanyang mga labi ay inilagay sa Templo ng Azure Clouds, isang dambanang Budista sa Western Hills ilang milya sa labas ng Beijing. Nag-iwan din siya ng  na isinulat ni Wang Jingwei upang salubungin ang masa, na nagkaroon ng malawak na impluwensya sa kasunod na pag-unlad ng Republika ng Tsina at Taiwan.

## Legasiya 
[thumb|
Ang mga Tsinong Heneral ay nagbigay pugay sa Sun Yat-sen Mausoleum sa Beijing noong 1928 matapos ang tagumpay ng Hilagang Dagat. Mula kanan pakaliwa, sina Heneral Cheng Jin (何成浚), Zhang Zuobao (張作寶), Chen Diaoyuan (陳調元), [Chiang Kai-shek, Woo Tsin-hang, Yan Xishan, Ma Fuxiang, Ma Sida (馬四 達)  , at Bai Chongxi.]]
### Kapangyarihan pakikibaka 
Pagkatapos ng kamatayan ni Sun, isang labanan sa kapangyarihan sa pagitan ng kanyang batang patron na si Chiang Kai-shek at ng kanyang matandang rebolusyonaryong kasamahan na si Wang Jingwei ang nahati sa KMT. Ang nakataya sa pakikibakang ito ay ang karapatang mag-angkin sa hindi maliwanag na pamana ng Sun. Noong 1927, pinakasalan ni Chiang Kai-shek si Soong Mei-ling, isang kapatid ng biyuda ni Sun na si Soong Ching-ling, at nang maglaon ay maaari niyang i-claim na siya ay bayaw ni Sun. Nang maghiwalay ang mga Komunista at ang Kuomintang noong 1927, na minarkahan ang simula ng Digmaang Sibil ng Tsina, ang bawat grupo ay umaangkin na sila ang mga tunay na tagapagmana nito, isang tunggalian na nagpatuloy hanggang sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Si Sun ay balo ni Soong Ching-ling, pumanig sa mga Komunista noong Digmaang Sibil ng Tsina at nagsilbi mula 1949 hanggang 1981 bilang Bise-Presidente (o Bise-Chairwoman) ng Republika ng Tsina at bilang Honorary President ilang sandali bago siya namatay sa  1981.

### Uri ng pagsamba ng pagkatao 
Isang uri ng kulto ng personalidad sa Republika ng Tsina na nakasentro kay Sun at sa kanyang kahalili, si Heneral Chiang Kai-shek. Ang mga Heneral at Imam na Muslim na Tsino ay nakikilahok sa ganitong uri ng pagsamba sa personalidad at isa sa mga partido ng estado, kung saan ang Heneral ng Muslim na si Ma Bufang ay nagpapayuko sa mga tao para sa larawan ni Sun at nakikinig sa pambansang awit sa panahon ng isang relihiyosong seremonya ng mga Tibetan at mga Mongol para  sa Diyos ng Lawa ng Qinghai. Ang mga sipi mula sa Quran at Hadith ay ginagamit ng mga Muslim upang bigyang-katwiran ang pamamahala ni Chiang Kai-shek sa Tsina.

Ang konstitusyon ng Kuomintang ay itinalaga si Sun bilang pangulo ng partido. Pagkatapos ng kanyang kamatayan, pinili ng Kuomintang na panatilihin ang mga wikang iyon sa konstitusyon upang parangalan ang kanyang alaala magpakailanman.   Ang partido ay pinamumunuan ng isang direktor-heneral (1927-1975) at isang tagapangulo (mula noong 1975), na nagpapatupad sa tungkulin ng pangulo.
[right|thumb|213x213px|Rebulto sa Mosoleum kasama ang bandila ng [Kuomintang sa kisame]]

### Ama ng Bansa 
Nananatiling kakaiba si Sun Yat-sen sa mga lider ng Tsina noong ika-20 siglo dahil sa pagkakaroon ng mataas na reputasyon sa Tsina at Taiwan. Sa Taiwan, siya ay nakikita bilang Ama ng Republika ng Tsina, at kilala ito sa pangalan ng ama na ipinanganak sa kamatayan ng "*Ama ng Bansa, si Ginoong Sun Zhongshan*" (, kung saan ang espasyong may isang karakter ay isang tradisyonal na simbolo ng karangalan). Patuloy na lilitaw ang isang malaking larawan ng Sun sa Tiananmen Square para sa Araw ng Mayo at Pambansang Araw.

### Relihiyosong pamimitagan 
Si Sun ay pinarangalan bilang isang Santo ng Đạo Cao Đài, isang relihiyon na itinatag sa Vietnam noong 1926. Siya, kasama ang dalawa pang Santo, sina Victor Hugo at ang Kinumpirmang si Bụnh Khiêm, ay kumakatawan sa sangkatauhan upang ipahayag ang Alyansa (mapayapang kasunduan) sa Diyos .

## Pamilya 
right|thumb|200x200px|Si Lu Muzhen (1867-1952), asawa ni Sun mula noong 1885 hanggang 1915
Si Sun Yat-sen ay ipinanganak sa Sun Dacheng () at ang kanyang asawa na si Ginang Yang () noong 12 Nobyembre 1866. Sa panahon na iyon, ang kanyang ama ay 53 taong gulang, habang ang kanyang ina ay 38 taong gulang. Sa oras na siya ay ipinanganak, siya ay mayroong nakakatandang kapatid na lalaki na si Sun Dezhang (), at isang nakakatandang kapatid na babaeng si Sun Jinxing () na namatay sa maagang edad na 4. Ang isa pang nakakatandang kapatid na lalaking si Sun Deyou () rin ay namatay sa edad na 6. Siya ay nagkaroon ng dalawa pang mga babaeng kapatid, sina Sun Miaoqian (), na mas matanda, at si Sun Qiuqi (), na mas bata. Si Sun Yat-sen din ang ninong ni Pablo Myron Anthony Linebarger, isang Amerikanong may-akda at makata na sumusulat sa ilalim ng pangalang  "Cordwainer Smith".

Si Sun, sa dakong huli, ay ikinasal kay Soong Ching-ling, isa sa mga babae ng angkang Soong.

Ang ama ni Soong Ching-Ling ay ang ministrong Metodista na nag-aral sa Amerika na si Charles Soong, na gumawa ng kayamanan sa pagbabangko at pag-iimprenta ng Bibliya; kahit na siya ay isang personal na kaibigan ni Sun, siya ay nagalit nang ipahayag ni Sun ang kanyang intensyon na pakasalan si Ching-ling dahil si Sun mismo ay isang Kristiyano ngunit may dalawang asawa, sina Lu Muzhen at Kaoru Otsuki; Itinuring ni Soong ang aksyon ni Sun bilang direktang paglaban sa kanilang ibinahaging relihiyon.

## Mga kultural na mga sanggunian 
[right|thumb|200x200px|Mosoliem ng Sun Yat-sen, [Nanjing.]]

### Salaysay ng kasaysayan at kaayusan sa Asya 
[thumb|230x230px|Sun Yat-sen Memorial Hall, [Taipei]]
Sa karamihan ng mga pangunahing lungsod ng Tsina, ang isa sa mga pangunahing kalye ay pinangalanang *Zhongshan Lu* () upang ipagdiwang ang kanyang memorya. Marami ring parke, paaralan, at heograpikal na katangian na ipinangalan sa kanya. Ang Xiangshan, ang bayan ni Sun sa Guangdong, ay pinalitan ng pangalan na Zhongshan sa kanyang karangalan, at mayroong isang bulwagan na nakatuon sa kanyang alaala sa Templo ng Mga Ulap Azure sa Beijing. Mayroon ding serye ng mga selyo ni Sun Yat-sen.

Kabilang sa iba pang mga sanggunian ni Sun ang Sun Yat-sen University sa Guangzhou at National Sun Yat-sen University sa Kaohsiung. Kasama sa iba pang istruktura ang Sun Yat-sen Mausoleum, Sun Yat-sen Memorial Hall subway station, Sun Yat-sen house sa Nanjing, Dr. Sun Yat-sen Museum sa Hong Kong, Chung-Shan Building, Sun Yat-sen Memorial Hall sa Taipei at Sun Yat Sen Nanyang Memorial Hall sa Singapore. Ang Zhongshan Memorial Middle School ay isang pangalan din na ginagamit ng maraming paaralan. Ang Liwasang Zhongshan ay isa ring karaniwang pangalan na ginagamit para sa ilang lugar na ipinangalan sa kanya. Ang unang highway sa Taiwan ay tinatawag na Sun Yat-sen expressway. Dalawang barko ang ipinangalan sa kanya, ang Chinese gunboat na Chung Shan at ang Chinese cruiser na si Yat Sen. Ang lumang Chinatown sa Calcutta (ngayon ay kilala bilang Kolkata), Indiya ay may isang sikat na kalye sa pangalan ng kalyeng Sun Yat-sen.

Sa Penang, Malaysia, ang Penang Philomatic Union ay nagkaroon ng lugar sa 120 Armenian Street noong 1910, sa panahon na si Sun ay gumugol ng higit sa apat na buwan sa Penang, nagpulong ng makasaysayang "Pagpupulong ng Penang" upang ilunsad ang kampanya sa pangangalap ng pondo para sa Pagrerebeldeng Huanghuagang at itinatag Kwong Wah Yit Poh; ang bahay na ito, na napanatili bilang Museong Sun Yat-sen ng Penang (dating kilala bilang Sun Yat Sen Penang Base), ay binisita ng designadong Pangulong si Hu Jintao noong 2002. Ang Penang Philomatic Union ay pagkatapos ay inilipat sa isang bungalow bahay sa 65 Macalister Road na napanatili bilang Sun Yat-sen Memorial Center ng Penang.
[right|thumb|Sun Yat-sen Memorial Center Penang sa [Malaysia]]
Bilang pagtatalaga, ang Chinese Cultural Renaissance ng 1966 ay inilunsad sa kaarawan noong Nobyembre 12.

Ang Nanyang Wan Qing Yuan sa Singapore ay napanatili at pinalitan ng pangalan bilang Sun Yat Sen Nanyang Memorial Hall.

Ayon sa sertipiko ng kapanganakan bilang mamamayan ng Estados Unidos sa Hawaii ay nagpapakita na hindi siya ipinanganak sa Tsina, bagkus ay ipinanganak sa U.S. ay naka-display para sa publiko sa American Institute ng Taiwan sa Amerikanong Araw ng Kalayaan - 4 Hulyo 2011.

Ang isang kalye sa Medan, Indonesia ay pinangalanang "Jalan Sun Yat-Sen" sa kanyang karangalan.
right|thumb|Isang marker sa Sun Yat-sen Historical Trail sa Hong Kong Island

### Salaysay ng kasaysayan at mga istraktura sa labas ng Asya 
Ang Pamantasan ni San Juan sa Lungsod ng New York noong 1973, ang Sun Yat-Sen Memorial Hall, na itinayo upang maging isang tradisyonal na gusaling Tsino bilang parangal kay Sun. Ang *Dr. Sun Yat-Sen Classical Chinese Garden* ay matatagpuan sa Vancouver, ang itinuturing na classical Chinese garden sa labas ng Asia. Nariyan ang *Dr. Sun Yat-sen Memorial Park* sa Chinatown, Honolulu. Sa Sacramento, California mayroong isang tansong estatwa ni Sun sa harap ng *Chinese Benevolent Association of Sacramento*. Ang isa pang rebulto ni Sun Yat-sen ay inililok ni Joe Rosenthal. Ito'y matatagpuan sa Riverdale Park sa Toronto, Canada. Mayroon ding Pamantasang Sun Yat-sen ng Moscow. Sa Chinatown, San Francisco, mayroong 12-talampakang rebulto niya sa St. Mary's Square. Sa Chinatown, Los Angeles, mayroong nakaupong rebulto niya sa Central Plaza.

Noong huling bahagi ng 2011, ang Lipunan ng mga Kabataang Tsino ng Melbourne ay naglantad ng isang rebulto ni Sun Yat-Sen bilang paggunita sa ika-100 anibersaryo ng pagkakatatag ng Republika ng Tsina. Inilabas ang rebulto sa isang seremonya ng pagpapalang sayaw ng leon sa harap ng Tsinong Museo sa Melbourne Chinatown—ang mismong lugar kung saan nagwawakas ang kanilang tradisyonal sayaw ng leon tuwing Bagong Taon ng mga Tsino.

Noong 1993, si Lily Sun, isa sa mga apo ni Sun Yat-sen, ay nag-donate ng mga libro, litrato, likhang sining at iba pang alaala sa silid-aklatan ng Kapiʻolani Community College bilang bahagi ng "Asyanong Koleksyon ni Sun Yat-sen." Sa panahon ng Oktubre at Nobyembre bawat taon ang buong koleksyon ay ipinapakita.

Ang plaka na ipinakita kanina sa artikulong ito ay gawa ni Dora Gordine, at nakatayo sa lugar ng mga tuluyan ng Sun sa London noong 1896, 8 Grays Inn Place. Mayroon ding asul na plaka na ginugunita si Sun sa Kennel, Cottered, Hertfordshire, ang bansang tahanan ng mga Cantlies kung saan dumating si Sun upang magpagaling pagkatapos niyang iligtas mula sa legasyon noong 1896. 

Ang isang kalye na pinangalanang Sun Yat-Sen Avenue ay matatagpuan sa Markham. Ito ang unang pangalan ng kalye sa labas ng Asya. 

Isang rebulto ni Dr. Sun Yat-Sen ang ginawa ng artistang Kanadyanong si Una Mavis Ehlert. Ang estatwa ay bahagi ng isang pribadong koleksyon na pag-aari ni Juliet Margaret Gordon sa Hamilton, Ontario, Canada.

## Sa popular na kultura 
[right|thumb|Pagkilala kay Sun Yat-sen sa [Tiananmen Square, 2010]]

### Opera 
Ang "*Dr. Sun Yat-sen*" () ay isang operang nasa Wikang Tsino at istilong kanluranin sa tatlong akto ng Amerikanong kompositor na nakabase sa New York na si Huang Ruo, na isinilang sa Tsina at nagtapos sa Konserbatoryo ng Kolehiyong Oberlin at Paaralang Julliard. Ang libretto ay isinulat ni Candace Mui-ngam Chong, isang kamakailang katulong kasama ang manunulat ng dula na si David Henry Hwang. Ito ay ginanap sa Hong Kong noong Oktubre 2011 at binigyan ng pangunahin nito sa Hilagang Amerika noong 26 Hulyo 2014 sa Santa Fe Opera.

### Serye sa TV at mga pelikula 
Ang buhay ni Sun Yat-sen ay ipinakita sa iba't ibang mga pelikula, pangunahin ang *The Soong Sisters* at *Road to Dawn*. Isang kathang pagtatangkang pagpatay sa kanyang buhay ang itinampok sa *Bodyguards and Assassins*. Inilalarawan din siya sa panahon ng kanyang pakikibaka upang ibagsak ang dinastiyang Qing sa *Once Upon a Time in China II*. Tampok sa seryeng telebisyon na *Towards the Republic* si Ma Shaohua bilang Sun. Sa *1911*, isang pelikulang paggunita ng ika-100 anibersaryo ng Rebolusyong Tsino, si Winston Chao ang gumanap bilang Sun.

### Pagtatanghal 
Noong 2010, ang dulang dulang Yellow Flower on Slopes () ay nilikha at itinanghal. Noong 2011, ang grupong Mandopop na Zhongsan Road 100 () ay kilala sa pag-awit ng kantang "Our Father of the Nation" ().

## Kontrobersya 
### Bagong Tatlong Prinsipyo ng mga Tao 
Sa isang pagkakataon CPC Pangkalahatang kalihim at PRC president Jiang Zemin inaangkin Sun Yat-sen ay nagkaroon ng isang "Bagong Tatlong Prinsipyo ng mga Tao" () na kung saan ay binubuo ng mga "nagtatrabaho sa ang soviets, nagtatrabaho sa ang communists at pagtulong sa mga magsasaka" (). Lily Araw sinabi ang CPC ay distorting Araw ng legacy noong 2001. Siya pagkatapos ay tininigan ang kanyang sama ng loob sa 2002 sa isang pribadong sulat sa Jiang tungkol sa pagbaluktot ng kasaysayan. Taiwanese Edukasyon ministro Tu Cheng-sheng at Pagsusuri Yuan miyembro Lin Yu-ti, pareho ng kanino suportado ang panukala, ay nagkaroon ng kanilang mga portrait pelted may itlog sa may pasubali. Sa isang Sun Yat-sen rebulto sa Kaohsiung, isang 70-taon gulang na ROK retiradong kawal maglaslas ng kanyang sariling lalamunan upang magpakamatay bilang isang paraan upang tutulan ang ministry panukala sa ang anibersaryo ng Araw ng kaarawan sa nobyembre 12.

## Tingnan din 
* Chiang Kai-shek
* Anarkismong Tsino
* Kasaysayan ng Republika ng Tsina
* Pulitika ng Republika ng Tsina
* Saligang batas ng Estados Unidos at sa buong mundo
* Kasuotang Zhongshan

## Mga sanggunian 
## Karagdagang pagbabasa 
* 
* Sun Yat-sen ni pangitain para sa China / Martin, Bernard, 1966.
* Sun Yat-sen, Yang Chu-yun, at ang mga unang bahagi ng rebolusyonaryong kilusan sa Tsina / Hsueh, Chun-tu
* 
* Sun Yat-sen 1866-1925 / Ang Millennium Talambuhay / Hong Kong, 1999
* Sun Yat-sen at ang mga pinagmulan ng Chinese revolution Schiffrin, Harold Z. /1968.
* Sun Yat-sen; ang kanyang buhay at ang kahulugan nito; isang kritikal na talambuhay. Sharman, Lyon, / 1968, c. 1934
* Sun Yat Sen sa Penang. Khoo Salma Nasution, Areca mga Aklat / 2008, c. 2010
* 
* 
* 
* 
* Pearl S. Buck, *Ang Tao Na Nagbago ng Tsina: Ang Kuwento ni Sun Yat-sen* (1953)
* Lawrence M. Kaplan, Homer Lea: Amerikano Kawal ng Fortune (University Press ng Kentucky, 2010).

## Panlabas na mga link 
* ROK Pamahalaan Talambuhay (Ingles) (Tsino)
* Sun Yat-sen sa Hong Kong  University of Hong Kong mga Aklatan, mga Digital na mga Hakbangin
* Kontemporaryong mga tanawin ng Araw kasama ng mga overseas Chinese
* Yokohama Overseas Chinese School na itinatag sa pamamagitan ng Dr. Sun Yat-sen 
* Pambansang Dr. Sun Yat-sen Memorial Hall Opisyal na Website (Ingles) (Tsino)
* Si Dr. Sun Yat Sen Sa Gitnang Paaralan 131, New York City
* Dr Sun Yat Sen Museum, Penang, Malaysia 
* Homer Lea Research Center
* Ay Yung Wing Dr. Sun ay tagataguyod?  Ang Pulang Dragon pamamaraan ay ipinapakita ang katotohanan!
* Miyazaki Toten  Siya nakatuon ang kanyang buhay at lakas sa mga Intsik mga tao.
* Ang AKING LOLO, si DR. SUN YAT-SEN – sa Pamamagitan ng Lily Sui-fong Araw 
* 浓浓乡情系中原—访孙中山先生孙女孙穗芳博士 – 我的祖父是客家人
* Si Dr. Sun Yat-Sen Pundasyon ng Hawaii Isang virtual library sa Dr. Sun sa Hawaii kabilang ang mga pinagkukunan para sa anim na mga pagbisita
* Sino Homer Lea?  Araw ay pinakamahusay na kaibigan. Siya sinanay na mga Intsik sundalo at inihanda ang mga frame trabaho para sa 1911 Chinese Revolution.
* Project Gutenberg
* Internet Archive

Kategorya:Ipinanganak noong 1866
Kategorya:Namatay noong 1925
Kategorya:Mga pangulo ng Republika ng Tsina