Intramuros

Ang **Intramuros** (wikang Latin ng "loob ng kuta") sa Maynila ay ang kuta at ang pinakamatandang kabayanan ng Maynila.

May lawak itong 67 ektarya at ang nangangasiwa dito ay ang Administrasyon ng Intramuros (IA), na nilikha sa pamamagitan ng *Presidential Decree No.* 1616, na nilagdaan noong 1979. Ang tungkulin ng IA ay paunlarin, pangalagaan, pangasiwaan, at itayo muli ang mga gusali at istraktura, pati na ang mga kuta ng Intramuros.

Ang Intramuros ay tinatawag ding **Napapaderang Lungsod** (Ingles:Walled City), at nung panahon ng mga Kastila ay itinuturing bilang ang lungsod ng Maynila. Ang tawag sa mga distrito sa labas ng pader ay *extramuros*, na nangangahulugang "sa labas ng pader".

Sinimulan ng pamahalaang kolonyal ng Kastila ang pagtatayo ng pader na pananggalang noong huling mga bahagi ng ika-16 siglo upang masangga ang lungsod mula sa mga mananakop sa ibayo. Ang 0.67 km2 na nakapader na lungsod ay naunang matatagpuan sa baybayin ng Look ng Maynila, timog ng pasukan ng Ilog Pasig. Ang Fort Santiago ang nakatalagang tagabantay ng lungsod, kung saan ang kuta nito ay matatagpuan sa bunganga ng ilog. Dahil sa pagbalik ng lupa na ginawa noong unang mga bahagi ng ika-20 siglo naatras ang mga pader at kuta nito mula sa baybayin.

Lubusang nawasak ang Intramuros dahil sa pagpapaaabog sa labanan upang mabawi ang lungsod mula sa kilusang Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Sinimulan ang pagtatayong muli ng mga haligi noong 1951 kung kailan itinatag ang Intramuros bilang Pambansang Makasaysayang Bantayog, kung saan isinasagawa parin ito hanggang sa kasalukuyan ng Administrasyong Intramuros *(Intramuros Administration, IA)*.

Sa ulat na *Saving Our Vanishing Heritage* (Sagipin Ang Ating Naglalahong Mga Pamana) nilabas ng *Global Heritage Fund* noong 2010, nakatala ang Intramuros sa isa sa mga 12 mga pook sa buong daigdig na nanganganib mawasak at mawala, kung saan nabanggit ang hindi maayos na pamamalakad at paggigipit sa pag-unlad.

## Pangalan 
Ang **Lungsod na Nakapader** o **Napapaderang Lungsod** (Ingles: *Walled City*) ang bansag sa Intramuros at Kutang Santiago at dati, sa buong Lungsod ng Maynila. Ang mga lugar na nasasakupan nito ay may mga antigong tindahan at ang pamumuhay ng mga tao dito ay sumasalaysay sa kasaysayan at ugali ng pamumuhay na ibinigay ng mga Espanyol. Tumukoy na rin ang taguri na "Walled City" sa Lungsod ng Maynila dahil ang tunay na Maynila ay nasa loob ng pader. Sa may hilaga nito ang ilan pa sa mga lugar ng Kutang Santiago, at doon din matatagpuan ang "*Shrine of Freedom*", na gumugunita sa mahigit 100,000 Pilipino na napatay sa pagpapalaya ng lungsod ng Maynila mula sa magkasanib na mga sundalong Pilipino at Amerikano noong 1945.

## Kasaysayan 
### Kutang Maynila ng kaharian ng Lusóng
Noong kapanahunan ng kaharian ng Lusóng, ang kuta ng Maynila ay humaharap sa look ng Maynila at bumubungad sa bahagi ng Ilog Pasig. Ang Maynila ang naging pinakamahalagang bayan sa mga Tagalog at Kapampangan. Noong taong 1570, ang Maynila ang kinalalagyan ng karurukan ng kaharian ni Ladya Atsi Matanda at gayon din ang tahanan ng pamangkin niyang si Ladya Mura Sulayman, tagapagmana ng kapangyarihan. Sa Maynila nakikipag-usap at nakikipagkalakalan sa mga sugo at mangangalakal mula sa iba't ibang kaharian katulad ng Bunláy (i.e., Brunei), Sungsóng (i.e., Tsina), at Hapon. Ang mga ito ay pawang pinapatawan ng buwis ng kaharian ng Lusóng.

### Pag-agaw ng kaharian ng mga Espanya at ng mga India sa kuta
#### Pagsira ng mga Kastila sa Maynila
Noong 1564, nagpalayag ang ika-2 Felipeng hari ng Kastila patungong Asia upang matiyak lamang na magkakaroon ng kalakalan sa pagitan ng mga lupalop ng Asia at Amerika. Inatasan ang kinatawan ng haring Kastila sa bagong Espanya sa lupalop ng Amerika upang maghalal ng mamumuno sa pagpapalayag na ito, at nabigyan ng pamumuno ang tagapamahala ng bayan ng Mexico na si Miguel Lopez de Legaspi. Nakarating ang paglalayag na ito sa Sugbo o Cebu noong 13 Pebrero 1565. Dito niya sinimulan ang unang pananahan ng Kastila sa Pilipinas. Noong mapag-alaman niya ang tungkol sa masaganang bayan ng Maynila na karurukan ng kaharian ng Lusóng, nagpadala siya ng dalawa sa kaniyang mga punong-alagad, sina Martin de Goiti at Juan Salcedo upang dumalaw at makipagkilala sa hari ng Lusóng.

Nakarating ang mga Kastila sa kaharian ng Lusóng noong taong 1570. Nagkaroon ng hindi pagkakaunawaan ang mga namunong Lusong at Kastila at nagkaroon ng labanan. Matapos ang ilang matagal na pakikipaglaban, nakipagkasundo ang mga Kastila kina Ladya Atsi Matanda, Ladya Mura Sulayman, at Lakan Dula patungkol sa magiging panuntunan dapat ng paghahari sa Maynila.

Itinatag ni Legazpi ang lugar sa Maynila bilang bagong kabisera ng kolonyang Espanya noong 24 Hunyo 1571, dahil sa kaniyang mainam na lokasyon at masaganang yaman. Itinatag din niya ang kahigpunuan ng Kaharian ng Espanya sa buong kapuluan. Nagalak si Haring Felipe II ng Espanya sa bagong pagsakop na ginawa ni Legazpi at ang kaniyang mga tauhan, at iginawad sa lungsod ang eskudo at itinatag ito bilang *Ciudad Insigne y Siempre Leal* (Dakila At Magpakailanmang Tapat Na Lungsod). Simula noon ang Intramuros ang nagsilbing lundo ng pulitika, militar, at relihiyon ng Imperyong Kastila sa Asiya.

#### Pagpapatayo ng kutang kahoy ng Kastila
Ang lungsod ay nahaharap sa panganib ng mga unos na dala ng kalikasan at ng tao, at maging sa mga mananalakay sa labas. Noong 1574, nilusob ng isang pulutong ng piratang Intsik na pinamumunuan ni Limahong ang lungsod, at nawasak nila ito bago pa sila tuluyang naitaboy ng mga Kastila. Itinayo muli ng mga nakaligtas ang kolonya. Dahil sa pag-atakeng ito ay ginawa ang pagpapatayo ng pader. Sa panahon ni Gobernador-Heneral Santiago de Vera ang paggamit ng bato sa pagpapatayo ng lungsod. Ang pader ay itinayo ng wala man lang na napagkasunduang iisang balak dahil sa paglalaktaw-laktaw na paggawa nito na ang ilan sa mga ito ay napakatagal ang pagitan sa isa't isa.

Maraming mga pagpapainam ang ginawa pa sa ilalim ng mga humaliling Gobernador-Heneral. Ang isang proyekto sa kuta na sinimulan ni Gobernador-Heneral Juan de Silva noong 1689 ay pinainam ni Juan Niño de Tabora noong 1626, at pinainam pa ni Diego Fajardo Chacon noong 1644. Noong taong din iyon natapos ang pagpapatayo ng Baluarte de San Diego. Ang balwarteng ito na naghuhugis na "alas ng pala" ay ang pinakatimog na bahagi ng pader at ang kauna-unahan sa mga balwarte na idinagdag sa pumapalibot na pader, na noon ay hindi pa lubusang natatapos. Nasa lugar na ito ng dating *Nuestra Señora de Guia*, ang kauna-unahang batong kuta ng Maynila. Idinagdag din ang mga rabelin at mga *reducto* upang patatagin ang mga mahinang bahagi at upang magsilbi ding panlabas na sanggalang. Naghukay din ng kanal (moat) sa paligid ng Intramuros, kung saan ang Ilog Pasig ay nagsisilbing likas na pananggalang sa hilagang bahagi. Bandang ika-18 siglo, lubos na napapaligiran na ang lungsod. Ang huling pagpapatayo ay natapos sa pagsisimula ng ika-19 siglo.

#### Kasalukuyang anyo ng kuta
Ilang mga balwarte, rabelin at reducto ang maingat na inilagay sa iba't ibang bahagi ng malaking pader na isinunod sa medyebal na pagkukuta. Ang pitong mga balwarte (paorasan, mula Fort Santiago) ay ang Balwarte ng Tenerias, Aduana, San Gabriel, San Lorenzo, San Andres, San Diego at Plano.

#### Ang mga pintuan papasok ng kuta
Bago ang panahon ng mga Amerikano, ang mga lagusan ng lungsod ay sa mga walong pintuang-daan, na tinatawag ding *Puerta*. Ang mga ito ay (pa-orasan, mula Fort Santiago) *Puerta Almacenes*, *Puerta de la Aduana*, *Puerta de Santo Domingo*, *Puerta Isabel II*, *Puerta de Parian*, *Puerta de Real*, *Puerta Sta. Lucia* at *Puerta del Postigo*. Noong una, itinataas at ibinababa ng mga bantay ang puente lebadiso (drawbridge) mula 11:00&nbsp;ng gabi hanggang 4:00&nbsp;ng umaga. Nagpatuloy ito hanggang 1852, kung saan dahil sa naganap na lindol noong taong iyon, ipinag-utos na mananatiling bukas ang mga pintuang-daan araw at gabi.

### Panahon ng mga Amerikano
Matapos ang Digmaang Kastila-Amerikano sa ilang kapuluan sa lupalop ng Amerika, isinuko ng Kastila ang lahat ng salita ng pang-aangkin nito sa Pilipinas, bagama't halos wala na silang mga mananandata roon nang matalo ng mga Pilipino, at ang iba pang mga teritoryo ng Kastila sa Amerika nang umaayon sa Kasunduan sa Paris sa halagang $20 milyon. Itinaas ang watawat ng Amerika sa Fort Santiago noong 13 Agosto 1898 na tandang pumapalit na ang Amerika sa pananahan sa kuta, sa harap ng pumapalibot na sandatahang Pilipino. Ang sanggunian o *ayuntamiento* ang naging luklukan ng mga katiwala sa Pilipinas o ng komisyong Pilipino ng Estados Unidos noong 1901 at naging punong-tanggapan ng bahagi o dibisyon ng Pilipinas sa hukbong Amerikano ang Tanggulan ni Santiago (o Fuerte de Santiago).

Maraming mga binago ang mga Amerikano sa lungsod, gaya noong 1903 kung saan giniba ang pader mula Puerta Santo Domingo hanggang Puerta Almacenes at ang pantalan sa timog na bahagi ng Ilog Pasig ay pinainam. Ang mga tinanggal na bato ay ginamit sa paggawa sa iba pang bahagi ng lungsod. Binutas din ang pader sa apat na bahagi nito upang madaling makapasok sa lungsod: ang timog-kanlurang bahagi ng *Calle Aduana* (ngayo'y Abenida Andres Soriano Jr), ang silangang dulo ng *Calle Anda*, ang hilagang-silangang dulo ng *Calle Victoria* (na dati'y *Calle de la Escuela*), at ang timog-silangang dulo ng *Calle Palacio* (ngayo'y Kalye Heneral Luna). Ang dalawang sapa na nakapaligid sa Intramuros ay binansagang marumi at tinabunan ito ng putik na galing sa Look ng Maynila kung saan matatagpuan ang kaslaukuyang Daungan ng Maynila. Ang mga dating nakapaligid na sapa ay ginawang *golf course* ng lungsod.

Ang mga reklamasyong ginawa sa paggawa ng Daungan ng Maynila, Manila Hotel, at ng Liwasang Rizal ay tumakip sa mga haligi at tanawin ng lungsod mula sa Look ng Maynila. Itinatag ng mga Amerikano ang kauna-unahang paaralan sa ilalim ng bagong pamunuan, ang Manila High School (Mataas na Paaralan ng Maynila) noong 11 Hunyo 1906 sa Kalye Victoria.

### Ikalawang Digmaang Pandaigdig
Noong Disyembre 1941, sinakop ng mga Hapon ang Pilipinas. Ang unang mga pagwasak na naganap sa Intramuros sanhi ng digmaan ay ang pagwasak sa Simbahan ng Sto. Domingo at ang orihinal na Pamantasan ng Santo Tomas sa naganap na labanan. Dahil hindi kayang mapagtanggol ang Maynila, itinatag ni Heneral Douglas MacArthur ang buong Lungsod ng Maynila bilang "Open City" (bukas na lungsod).

Noong 1945, sinimulan ang pagpapalaya ng Maynila nang tinangka ng mga puwersang Amerikano na makuhang muli ang Maynila noong Enero 1945. Nagkaroon ng matinding labanan sa pagitan ng pinagsanib na puwersa ng Amerikano at Pilipino sa ilalim ng Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos at ng Hukbo ng Komonwelt ng Pilipinas kasama ang mga gerilya, laban sa 30,000 na tagapagtanggol na mga Hapon. Habang rumagasa ang labanan ay nagtamo ng matindi at malawakang pagkawasak ang lungsod na binunsod pa ng Masaker sa Manila ng mga Hapon. Napaurong ang Hukbong Imperyo ng Hapon na siyang nagkuta sa Intramuros. Bagaman tutol si MacArthur na bombahin ang nakapader na lungsod, ay sinang-ayunan pa rin niya ang pagbobomba nito na nagdulot ng pagkasawi ng 16,665 na mga Hapon sa Intramuros. Dalawa sa walong pintuang-daan ng Intramuros ang nagtamo ng matinding pinsala galing sa mga tangkeng Amerikano. Sa naganap na pagbobomba, nawasak ang halos buong lungsod maging ang halos kalahati ng nakapalibot na pader. Sa labanang ito mahigit 100,000 mga Pilipinong sibilyan ang nasawi.

Matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, halos buong Intramuros ang nawasak, ang tangi lamang natirang nakatayo ay ang Simbahan ng San Agustin, bagama't nagtamo din ito ng kaunting pinsala.

### Rehabilitasyon at ang Administrasyong Intramuros 
Noong 1951, itinatag bilang Pambansang Bantayog ang Intramuros maging ang Fort Santiago sa ilalim ng Batas Republika Blg 597, na siya ring nagtatakda ng patakaran ng pagbabalik, pagpapatayong-muli at pagbabalak-urban ng Intramuros. Ilang mga katulad na batas din ang itinakda ngunit dahil sa kakulangan sa pondo ay hindi naging maganda ang kinalabasan. Noong 1979, sa ilalim ng Kautusan ng Pangulo Blg 1616, na nilagdaan ni Pangulong Ferdinand Marcos, ay itinatag ang Administrasyong Intramuros.

Sa ngayon sinisikap ng Administrasyong Intramuros (*Intramuros Administration*, IA) ang pagbabalik ng mga pader, maging ang ilang mga detalye ng kuta, at ang pinapalibutan nitong lungsod. Ang mga natitirang limang pintuang-bayan o puerta ay ibinalik: ang Puerta Isabel II, Puerta Parian, Puerta Real, Puerta Santa Lucia at ang Puerta Postigo. Ang apat na mga bahagi ng pader na binutas ng mga Amerikano ay dinadangkalan ngayon ng tulayan na siyang nagsisilbi ding dugtungan, na siya ding nagbibigay ng kaurian sa tunay na pader.

## Kasalukuyang Intramuros 
Sa kasalukuyan ang Intramuros na lamang ang nagsisilbing distrito sa Maynila kung saan makikita pa rin ang maraming impluwensyang iniwan ng mga Kastila. Isa na ngayong pasyalan ang Intramuros na siya ring mabuting pinapangalagaan, at isa rin itong bantog na atraksyon ng mga turista. Sa tabi ng Fort Santiago ay ang Pader ng Maestranza na itinayong ulit, noong panahon ng mga Amerikano ito ay giniba upang palawakin ang mga pantalan na siyang nagbubukas sa lungsod sa Ilog Pasig. Ang isa sa mga balak ng Intramuros sa hinaharap ay ang pagtapos sa pagbuo ng pader upang lubusan na itong pumalibot sa lungsod sa pamamagitan ng tulayan sa ibabaw ng mga pader.

May bahagya ding komersyalismong nagaganap sa loob ng distrito sa kabila ng pagsisikap restorasyon. Ilang mga modernong kainan na kung tawagi'y fastfood ay nagtayo ng mga tindahan pagdating ng ika-21 siglo upang pagsilbihan ang mga estudyanteng namamasukan sa Intramuros.

### Mga paaralan
Nananatili pa ring tahanan ang Intramuros ang sa mga pinakamatandang paaralan sa Pilipinas, ang Colegio de San Juan de Letran na tinatag noong 1620, kung saan ito ay itinayo sa parehong lugar matapos ang pagkawasak noong digmaan.  Ang Colegio de Santa Rosa at ang Mataas na Paaralan ng Maynila ay itinayo ding muli sa kanilang orihinal na lugar. Ang Pamantasan ng Santo Tomas (UST) ay lumipat sa mas malawak pa nitong kampus sa Sampaloc noong 1927 dahil sa dumaraming nitong mga mag-aaral; tanging ang mga kursong Batas Sibil at Medisina ang naiwan sa Intramuros. Pagkatapos ng digmaan, hindi na bumalik ang pamantasan sa Imtramuros. Lumipat naman ang Ateneo sa Ermita matapos mawasak ng sunog ang orihinal nitong gusali noong 1932. Matapos mawasak ng digmaan ang kampus nito sa Ermita (na kasalukuyang kinatitirikan ng Robinsons Ermita) ay lumipat ito sa kasalukuyan nitong kampus sa Loyola Heights noong 1976. Inilipat naman ng mga Agustinong Rekoleto ang isa pa sa kanilang simbahan, ang Simbahan ng San Sebastian, 2.5&nbsp;km hilagang-silangan ng nakapader na lungsod. Nilipat ng mga Capuchin ang Simbahang Lourdes noong 1951 sa panulukan ng Kalye Kanlaon at Retiro (ngayo'y Abenida Amoranto) sa Lungsod Quezon. Idineklara itong Pambansang Dambana noong 1997. Kasalukuyang tinatayo muli ang Simbahang San Ignacio kung saan hinahango ang orihinal nitong harapan habang nakapanatili dito ang tanggapan at isang museo ng simbahan. Ang katabi nitong Tahanan ng Misyong Heswita ay itinatayo ding muli bilang bahagi ng pagpapatayong muli ng Simbahan ng San Ignacio.

### Mga bantayog na tumagal ng siglo 
Bagaman nawasak ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at iba pang mga kalamidad ang karamihan sa mga lumang gusali sa bansa, marami ding mga bantayog na itinayo noong panahon ng mga Kastila ang nakapanatili sa pagdaan ng panahon. Ang mga sumusunod ay makikita pa rin sa Intramuros sa kasalukuyan.
* Bantayog ng Anda
* Bantayog ng Legaspi - Urdaneta
* Bantayog ni Reyna Isabel II
* Replika ng Bantayog ni Benavides (ang orihinal na bantayog nito ay nilipat sa kasalukuyang kampus ng Pamantasan ng Santo Tomas)
* Bantayog ni Carlos IV
 Intramuros-30 Mayo 2007|thumb]]
 sa Plaza Roma|thumb]]

## Mga Barangay
Binubuo ang Intramuros ng limang barangay na may bilang 654, 655, 656, 657 at 658. Ang limang barangay na ito ay nangangasiwa lamang sa kapakanan ng kanilang mga mamamayan dahil wala silang kapangyarihang ehekutibo at pambatas. Ang Administrasyon ng Intramuros ang nangangasiwa sa distrito, kabilang na ang pagbibigay ng mga permiso, pangangasiwa sa daloy ng trapiko, at iba pa.

 

## Larwanan 

 

File:CasaManilajf1591 12.JPG|Casa Manila, isang makasaysayang museong bahay na naglalaman ng pamana ng Kolonyalismong Kastila
File:IntendenciaMurallaAduanaIntersection.JPG|Guho ng Gusaling Aduana
File:General Luna Street Entrance 06.jpg|Ang timog na lagusan ng Intramuros sa Kalye Heneral Luna
File:FvfManila0350 37.JPG|Gusali ng Ayuntamiento de Manila na itinayong muli
Image:A_statue_of_Queen_Isabel_II_in_Intramuros.jpg|Istatwa ni Reyna Isabel II sa lagusan ng Puerta de Isabel II
File:DOLEIntramurosjf0430 04.JPG|Tanggapanng ehekutibo ng Kagawaran ng Paggawa at Empleyo sa Kalye Muralla

## Tignan din 
* Fort Santiago
* Kasaysayan ng Maynila
* Kaharian ng Maynila

## Mga Sanggunian
Kategorya:Distrito ng Maynila
Kategorya:Kasaysayan ng Maynila