Mga pag-atake noong Setyembre 11

Ang **mga pag-atake noong ika-11&nbsp;ng Setyembre** (madalas na tawagin bilang **9/11** o *September 11 attacks* sa Ingles) ay serye ng isang planadong pag-atake habang nagpapakamatay na isinagawa ng grupong Al-Qaeda sa Estados Unidos noong 11 Setyembre 2001. Sa umagang iyon, 19 na terorista ng Al-Qaeda ang tumambang sa apat na pangkalakalan *(commercial)* na eroplanong pampasahero. Sinadya ng mga mananambang na itama ang dalawa sa mga eroplano sa kambal na gusali ng World Trade Center sa Lungsod ng New York na kumitil sa lahat ng mga nakasakay sa eroplano at mga ilang nagtatrabaho sa WTC. Ang kambal na gusali ay gumuho pagkatapos kung saan sa loob ng dalawang oras ay nagdulot ng labis na pagkawasak maging sa mga katabing establisimyento nito. Ang mga nanambang ay nagpatama pa ng ikatlong eroplano sa gusaling Pentagon sa Arlington, Virginia sa labas lang ng Washington, DC. Ang ikaapat na eroplano ay tumama sa isang palayan na malapit sa Shanksville, isang pook-rural sa Pennsylvania matapos ang ilan sa mga pasahero at mga tauhan ng eroplano ang nagtangkang bawiin ang kontrol ng eroplano mula sa mga nanambang. Sa halip na tumama sa kabisera ng Estados Unidos, ito ay bumagsak na lamang sa nabanggit na lugar. Walang mga nakaligtas mula sa alinman sa mga eroplanong ito.

Sa kabuuang 2,993 mga tao, kabilang ang mga nangha-hijack, ay namatay sa atake. Ang napakalaki karamihan ng mga casualties ay sibilyan, kabilang ang mga mamamayan ng higit sa 90 mga bansa. Sa karagdagan, ang pagkamatay ng hindi bababa sa isang tao mula sa sakit sa baga ay pinasiyahan sa pamamagitan ng isang medikal na tagasuri na maging isang resulta ng paglanghap sa alikabok mula sa pagbagsak ng World Trade Center. Ang Estados Unidos ay tumugon sa pag-atake sa pamamagitan ng paglulunsad ng isang "Digmaan sa Terorismo ", pag-atake sa Afghanistan upang atakihin ang mga Taliban na kaanib ng mga Al-Qaeda, at nakakabisa ang Batas Pangkamakabayan ng Estados Unidos. Maraming mga ibang bansa rin pinalakas ang kanilang laban sa terorismo na batas at mga pinalawak na pagpapatupad ng batas kapangyarihan. Ang ilang mga American stock exchange ay nanatiling sarado na para sa ang magpahinga ng linggong iyon matapos pagsunod ng mga atake, at nagkaroon ng isang malaking pagkalugi sa muling pagbubukas, lalo na sa industriyang eroplano at insurance. Ang pagkasira ng bilyun-bilyong dolyar halaga ng mga opisina ng puwang na sanhi ng malubhang pinsala sa ekonomiya ng Manhattan.

## Mga pag-atake 
[thumb|Ang Twin Towers kuha mula sa Lungsod ng [New Jersey]].
Noong umaga ng 11 Setyembre 2001, labinsiyam na nangha-hijack ang kumuha sa kontrol ng apat na eroplanong pangkalakalan na mga pupuntahang San Francisco papuntang Los Angeles mula Boston, Newark at Washington, D.C. (Washington Dulles International Airport). Isa pang pangkat ng mga nangha-hijack ay pinatama ang America Arilines Flight 77 sa Pentagon noong 9:37&nbsp;ng umaga. Ang ikaapat na eroplano na nagngangalang United Airlines Flight 93 ay bumagsak sa Shanksville, Pennsylvania noong 10:30&nbsp;ng umaga matapos mnakipag-agawan ang mga pasahero at nangha-hijack ng eroplano ng kontrol dito. Ang talagang dapat tamaan ng United Airlines Flight 93 ay sinasabing ang Kapitolyo ng Estados Unidos o ang Puting Kabahayan.

Habang hinahijack ang mga eroplano, ang mga nangha-hijack ay gumamit ng mga sandata para saksakin at/o patayin ang mga piloto, mga tagapag-asikasong panghimpapawid at ang mga pasahero. Ang mga balita mula sa mga pasaherong tumatawag gamit ang mga cell phones ay nagsasabing ang mga kutsilyo rin ng mga nangha-hijack para sumaksak ng mga attendants at sa isang pangyayari, isang pasahero na naganap sa dalawang paghahaijack. Ang ilang mga pasahero ay nakagatawag gamit ang serbisyong eropono at ang kanilang mga teleponong selular  at nakapagbigay ng mga detalye, kasama ang ilang nangha-hijack na nasa bawat eroplano, ang mace o iba pang uri ng lubhang mapaminsalang mga kimikang wisik, gaya ng gas na nakapagpapaluha o pambuga ng paminta ay nagamit at ang ibang tao ay nasaksak.

Ang Komisyong 9/11 ay nagsasabing ang dalawa sa mga nangha-hijack ay kabibili lang ng Leatherman multi-function hand tools. Isang flight attendant sa Flight 11, isang pasahero sa Flight 175, at mga pasahero sa Flight 93 ay nagsasabing ang mga nangha-hijack ay may mga bomba, ngunit ang isang pasahero ay nagsasabing ang mga bomba ay hindi tunay. Walang naiwang bakas ng mga pampasabog ang nakita sa mga lugar ng pagtama ng mga eroplano at pinaniniwalaan ng Komisyong 9/11 na ang mga bombang iyon ay malamang hindi tunay. Ayon sa transkripto ng recorder ng Flight 93, isa sa mga nangha-hijack ay nagbigay ng hudyat na i-rolyo ang eroplano kung malapit nang makuha ng mga pasahero at mga kawani ang kontrol sa nasabing eroplano. Matapos noon, ang eroplano ay bumagsak sa isang palayan malapit sa Shanksville sa Stonycreek Township, Kondado ng Somerset, Pennsylvania, noong 10:03:11&nbsp;ng umaga local time (14:03:11 UTC). Si Khalid Sheikh Mohammed, ang nagsagawa ng mga atake, ay nagsabi sa isang interview noong 2002 kasama ni Yosri Fouda, isang mamahayag na al Jazeera na ang punterya ng Flight 93 ay ang Kapitolyo ng Estdos Unidos, na nabugyan ng hudya na "the Faculty of Law". Tatlong gusali sa World Trade Center Complex ang bumagsak dahil sa pagkasira noong araw ng atake. Ang South Tower (2 WTC) ay bumagsak noong 9:59&nbsp;ng umaga, matapos masunog ng 56 na minuto sa apoy na dulot ng pagtama ng United Airlines Flight 175.

Ang mga pag-atake ay nakalikha ng malakihang kaguluhan sa mga samahan sa balita at ang mga tagapagtaban ng trapiko sa himpapawid ng Estados Unidos. Lahat ng pandaigdigang air traffic na pangsibilyan ay pinagbawal muna sa Estados Unidos ng tatlong araw. Ang mga eroplanong papunta na ay pinapabalik sa mga paliparan ng mga kalapit na bansa gaya ng Kanada at Mehiko. Ang mga balita noong araw na iyon ay hindi pa kumpirmado at may mga hindi-makatotohanang balita. Isa sa mga laganap na balita ay nagbabalita ng isang bomba sa kotse na natigil sa himpilan ng Kagawaran ng Estado ng Estados Unidos sa Washington, D.C. Matapos magbalita nang unang pagkakataon sa pag-atake sa Pentagon, ang CNN at ang iba pang midya ay nagbalita na isang apoy ang tumupok sa Pasyalang Pangmadla ng Washington. ISa pang balita ay lumabas ng linya ng Kalapian ng mga Mamamahayag na nagsasabing ang Delta Air Lines airliner—Flight 1989—ay na-hijack. Ang balitang ito ay isang pagkakamali at ang eroplano ay sinabing isang paglalarawan ng isang panganib ng pagha-hijack nunit ito ay nagbigay ng balita sa mga controller at lumapag nang ligtas sa Cleveland, Ohio.

## Mga nasira 
### World Trade Center 
Ang World Trade Center ay tinamaan ng dalawang na-hijacked na eroplano at pareho silang bumagsak malipas ang dalawang oras.

Talaksan:World-Trade-Center 9-11.jpg|Ang kasukdulan ng mga pangyayari noong Setyembre 11
Talaksan:6-wtc-photo.jpg|Mga labi ng "Lupang Sero" ng World Trade Center 
Talaksan:September 14 2001.jpg|14 Setyembre 2001 
Talaksan:September 17 2001.jpg|17 Setyembre 2001 
Talaksan:State Department Images WTC 9-11 Welders in the North Tower.jpg|Paghalungkat sa mga labi ng World Trade Center

Dagdag pa sa mga nasira na twin towers may mga gusali rin sa World Trade Center site na nawasak o malubhang nasira gaya ng 7 World Trade Center, 6 World Trade Center, 5 World Trade Center, 4 World Trade Center, Marriott World Trade Center (3 WTC), at ang hugnayan ng Lunduyang Pampananalapi ng Daigdig at Griyegong Simbahang Ortodokso ni San Nikolas.

Ang Gusali ng Bangkong Deutsche sa kahabaan ng Daang Liberty sa World Trade Center complex ay iniwanan matapos ang mga atake dahil sa pagiging hindi kanais-nais, kundisyon na nakalalason sa loob ng office tower, at sumasailalim sa pagbubuwag ng gusali.

### Ang pentagon 
Ang na-hijacked na American Airlines Flight 77 ay tumama sa Pentagon na kumitil sa 189 na katao na binubou ng 64 na katao mula sa eroplano at 125 na katao na nagtatrabaho sa Pentagon.

Talaksan:Aerial_view_of_the_Pentagon_during_rescue_operations_post-September_11_attack.JPEG|Ang crash site ng Pentagon 
Talaksan:Pentagon video security4.jpg|Isang kuha ng security video sa pagtama ng eroplano sa Pentagon

### Shanksville, Pennsylvania 
Ang ikaapat na eroplano ay tumama sa palayan malapit sa Shanksville sa Pennsylvania na ang dapat titirahin ay ang Kapitolyo ng Estados Unidos o ang Puting Tahanan.

Talaksan:UA93 crash site noborder.jpg|Crash site sa Shanksville

## Mga nasawi 
Umabot sa 2,993 ang bilang ng mga namatay. Ang mga namatay ay ang 19 na nangha-hijack, 246 sa apat na eroplano (ngunit walang nakaligatas sa mga pagtama ng mga eroplno), 2,603 sa Lungsod ng Bagong York sa World Trade Center at sa paligid nito, at 125 naman sa Pentagon. Dagdag pa roon, may 24 na tao ang itinatalang nawawala. Lahat ng mga nasawi ay ay mga sibilyan maliban sa 55 mga tauhang militar. Mahigit sa 90 na mga bansa ay nasawian ng kani-kanilang mga mamamayan  kasama na ang 15 mula sa Pilipinas.

## Mga umatake 
Ang mga umatake ay kasapi ng Al-Qaeda. Ang mga kasangkot na kasapi ng grupo ay sina Osama bin Laden, Khalid Sheikh Mohammed at iba pang mga kasapi.

## Pangmatagalan na mga bunga 
### Ang ekonomiya 
Ang mga atakeng ito ay may napalaking bunga sa ekonomiya ng Estados unidos at sa pandaigdigang mga pamilihan. Ang New York Stock Exchange (NYSE), ang American Stock Exchange (AMEX) at ang NASDAQ ay sarado noong ika-11&nbsp;ng Styembre hanggang sa ika-17&nbsp;ng Setyembre. Nang magbukas ang mga stock exchange, ang Dow Jones Industrial Average (DJIA) stock market index ay bumaba ng 684 na puntos, o 7.1 na bahagdan (percent), sa 8921, na isang record-breaking na pagbaba sa loob ng isang araw.

### Mga bunga sa kalusugan 
Ang libu-libong tonelada ng mga nakakalasong mga bahagi na bunga ng pagbagasak ng Twin Towers ay may higit sa 2,500 na contaminants kasama na ang ilang mga kilalang carcinogen. Ag mga ito ay humantong sa mga sakit na natamo ng mga nanliligtas na marami sa kanila ay nagsasabing may exposure sila sa mga bahaging natira. Ang isang halimbawa ay ang NYPD Officer Frank Marci ay namatay sa kanser sa baga na kumalat sa kanyang katawan noong 3 Setyembre 2007; ang kanyang pamilay ay nagsasabing ang kanser na iyon ay dulot o bunga ng napakahabang oras sa sayt na iyon at sila ay tumalaga sa mga benepisyo na ibibigay ng pamahalaan ng Lungsod ng Bagong York.

## Mga pag-aalala 
[thumb|left|Ang [Papintuhong May Liwanag]]
Matapos ang trahedya, iba't ibang mga pag-aalala at vigil ang ginawa sa ibat-ibang parte ng mundo. Karagdagan, maraming mga larawan ang inilagay sa Lupang Sero. Isang nakakakita ay naglarawan na hindi "makaalis sa mga mukha mga inosenteng mga biktimang namatay. Ang kanilang mga larawan ay nakikita kahit saan, sa mga telepono, mga ilaw sa lansangan, mga pader ng mga trambiya. Ang lahat ay nagpatanda sa akin ng isang napakalaking libingan, mga taong tahimik at malungkot, ngunit sobrang bait din. noon, ang Bagong York ay nagbigay sa akin ng malamig na pakiramdam; ngayon ang mga tao ay nagtutulungan para matulungan ang isa't isa."

Ang ilan sa mga unang pag-aalala, ang Papintuhong May Liwanag (*Tribute in Light* sa Ingles), ay ang paglalagay ng 88 na ilaw sa mga paanan ng Wprld Trade Center na umilaw ng dalawang tuwid na ilaw sa langit.. Sa Bagong York, ang Paligsahan para sa Pook na Bantayog ng World Trade Center ay iginawad para makagawa ng disenyo para sa isang kanais-nais na pag-aalala sa lugar. Ang nanalong disenyo, *Reflecting Absence*, ay napili noong Agosto 2006 at binubuo ng pares ng sumasalamin na palanguyan sa mga paanan ng mga tore, na pinalilibutan ng isang listahan ng mga pangalan ng mga biktima sa isang lugar ng pag-aalala sa ilalim ng lupa. Ang mga plano para sa museo sa sayt ay naitigil, kasunod ng pag-iwan sa International Freedom Center sa reaksiyon ng mga mungkahi ng mga pamilya ng maraming mga biktima.

Ang Liwasang ng Pentagon ay natapos at ibinukas sa publiko sa ika-7 pagdiriwang ng mga atake, 11 Setyembre 2008. Ito ay binubuo ng isang pinagandang tanawin na may 184 na upuan na nakaharap sa Pentagon. Nang ayusin ang Pentagon noong 2001-2002, isang pribadong kapilya at isang pag-aalalang panloob ay isinali na mattagpuan sa mismong lugar na kung saan tumama ang Flight 77 sa gusali.

Sa Shanksville isang permanenteng Flight 93 National Memorial ay nakaplano na maglagay ng nalilok na mga puno na bumubou ng pabilog sa sayt na nahati ng daanan ng eroplano habang ang wind chime ay humahawak sa ngalan ng mga biktima. Isang panandaliang pag-aalala ang nasa 500 yardo ang layo sa lugar ng pagtama. Ang mga mamamatay sunog ng Lungsod ng Bagong York ay nagbigay ng pag-aalala sa Kagawaran ng Kusang-loob na Mamumuksa ng Sunog ng Shanksville. Ito ay isang krus na gawa sa bakal na mula sa World trade Center at nakatayo sa isang maliit na plataporma na hugis Pentagon. It was installed outside the firehouse on 25 Agosto 2008.

Marami pang mg permanenteng mga pag-aalala ang itinatayo kung saan, at mga kaloob pangkapahaman at pagtlong ay naitatag ng mga pamilya ng biktim, kasama ng ilang mga samahan at iba pa.

## Mga sanggunian 
## Mga kawing panlabas 
* National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States *punong komisyong websayt*
* 11 Setyembre 2001, Documentary Project mula sa Silid aklatan ng kongreso ng Estados Unidos, *Memory.loc.gov*
* 11 Setyembre 2001, Web Archive mula sa Silid aklatan ng kongreso ng Estados Unidos, *Minerva*
* Setyembre 11 Digital Archive: Saving the Histories of 11 Setyembre 2001 mula sa *Sentro para sa Kasaysayan at Makabagong Midya* at ang *Proyektong Pangkasaysayang Panlipunan ng Amerika/Sentro ng Midya at Pag-aaral*
* 
* New York Fire Department audio tapes from 11 Setyembre 2001  mula sa *TheMemoryHole.org*
* DoD: Khalid Sheikh Mohammed Verbatim Transcript of Combatant Status Review Tribunal Hearing for ISN 10024, mula sa WikiSource
* Sept. 11 Co-Conspirators mula sa Kagawaran ng Pagtatangol ng Estados Unidos sa komisyong Hukbo kasama ang mga ksaong dokumento kay Khalid Sheikh Mohammed at iba pa.
* Joint Inquiry into Intelligence Community Activities before and after the Terrorist Attacks of 11 Setyembre 2001  mula sa *TheMemoryHole.org*

### Multimidya 
* CNN.com - Arkibo ng Video, mula sa ikauna at ikalawang mga eroplano.
* Inside 9/11 - Samahan ng National Geographic
* Time.com  - 'Shattered: a remarkable collection of photographs', James Nachtwey
* 11 Setyembre 2001 Screenshot Archive  - Pagkukuhanan ng 230 na retrato mula sa mga balitang websayt sa buong mundo.
* 

### Mga pag-aalala 
* CNN Setyembre 11 Memorial - Talaan ng mga biktima at mga retrato.

Kategorya:Kasaysayan ng Estados Unidos
Kategorya:Relihiyon at karahasan
Kategorya:Terorismo
Kategorya:Mga kontrobersiyang kaugnay ng Islam
Kategorya:2001