open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suha

Ang **suhà** o **lukban** (Ingglés: *Chinese grapefruit* o *pomelo*) ay isang uri ng prutas.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Rutaceae
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Prutas
Rambutan

Ang **rambutan** ay isang uri ng prutas na may mga bungang kahawig ng sa puno ng litsihas.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sapindaceae
Kategorya:Prutas
Kategorya:Punungkahoy
Lukban (paglilinaw)

Maaaring tumukoy ang katagang **Lukban** sa:

*Suha, isang prutas.
*Lucban, Quezon, isang lugar sa Pilipinas.
*Vicente Lukban, Pilipinong Heneral.
Pusit

:*Tungkol ang artikulong ito sa hayop na pusit.  Para sa artista, tingnan ang Tiya Pusit.

Ang **pusit** ay isang malaking, bukod tanging pangkat ng mga marinong *cephalopoda*.  Katulad ng mga ibang *cephalopod'', makikilala ang pusit sa kanyang naiibang ulo. Maaaring magbago ng kulay ang pusit para sa pagbabalatkayo at pagbibigay ng senyas. Ang ilang uri ng hayop ay bioluminescent, na ginagamit ang kanilang liwanag para sa kontra-iluminasyong pagbabalatkayo, habang maraming uri ng hayop ang maaaring maglabas ng ulap ng tinta upang ilihis ang atensyon ng mga mandaragit.

## Mga sanggunian
Kategorya:Hayop
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Mollusca
Buhay

Ang **buhay** ay katangian at kaurian na nagbubukod sa mga butang na may mga haynaying saayos, tulad ng sihaying pagsasatanda at mga sinariling-pananatiling saayos na, mula sa wala ng mga katangian na ito, at tumutukoy sa kakayahang tumubo, pagtugon sa ganyak, kapbisa, paghalinyó ng kusóg, at pagbalisuplingan. Mayroong maraming anyo ng buhay, tulad ng mga halaman, hayop, buót, protista, archaea, at bacteria. Ang haynayan ay ang agham sa pag-aaral ng buhay.

Ang kamana ang sahin ng kamanahan, habang ang sihay ang pangkayarian at panungkuling sahin ng buhay. May dalawang uri ng sihay, dipabutod o *prokaryotik*, at butibutod o *eukaryotik*, parehong binubuo ng silidkaphay kalakip na napapalibutan ng lamad ng sihay at naglalaman ng mga haymulatil tulad ng protina at buturing asido. Nagbabalisupling at nagpaparami ang sihay sa pamamaraan ng sihaying paghati, kung saan magulang sihay ay hinahati ang sarili sa dalawa o higit pa na supling sihay, at sinasalin ang kamana nito sa bagong salinlahi, na minsan nagbibigay ng kamanang kaaligan.

## Kahulugan 
Walang tunay na napatunayan na kahulugan ang salitang *buhay*; maraming kahulugan ang mga siyentipiko para sa salitang ito dahil nakakalito para sa mga siyentipiko kung bibigyan ito ng tahasang kahulugan.

## Buhay sa labas ng mundo 
Ang Daigdig ang nag-iisang planetang may buhay sa Kalawakan. Pero, sa Teoriyang Drake, nagkaroon ng pagtataya sa kung paano magkakaroon ng buhay sa ibang planeta; ang mga siyentipiko ay tutol dito subalit ang teoriyang ito ay ginawa upang malaman ang probabilidad ng buhay sa ibang planeta. Ang teoriya-ekwasyon ni Drake ay nagsasabing ang *buhay ay tumataas ng madalas o madalang*. Si Drake mismo ang nagtaya kung gaano karami ang mga sibilisasyon sa ating galaksiya, at kung paanong maaaring makipag-ugnayan ang mga tao sa mga ito.

## Tingnan din
*Kamatayan

## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya
Kategorya:Biyolohiya ng mga sistema
*
Kategorya:Mga pangunahing paksa

* Diyos ang Pinagmulan ng Buhay ng Tao”
Buhay (paglilinaw)

Maaaring tumukoy ang **buhay** sa:

* Buhay, isang kalagayan
* Buhay sa Daigdig, ang mga karakteristik ng mga buhay sa daigdig at sa ibang planeta
* Buhay (banda), grupo ng mang-aawit
* Buhay (instrumento), isang instrumentong pang-musika mula sa Kanlurang Ukranya.
* Buhay Hayaan Yumabong, isang partidong nakalista sa Pilipinas.
My Bestfriend's Girlfriend

Ang '''''My Best Friend's Girlfriend''''' ay isang paparating na palabas na ng ipinamahagi ng GMA Films at Regal Films. Ito ay pinangasiwaan sa pangunguna ni Mark A. Reyes.

Nakatakda na itong ipalabas sa 13 Pebrero 2008, Araw ng mga Puso. Pinangungunahan ito nina Richard Gutierrez at Marian Rivera. Ito rin ang una nilang pagtatambal sa isang pelikula.

## Balangkas
Pagkatapos magkakilala sa isang panlalaking kasiyahang kahiya-hiya ngunit kaala-alalang araw, buong pagkakaakala nina Evo (Richard Gutierrez), isang mayaman ngunit aroganteng lalaki, at Grace (Marian Rivera), isang masikap na mag-aaral, na hindi na sila magkikita pang muli. Ngunit, hindi nila alam na si Grace ay kasintahan ng matalik na kaibigan ni Evo, si Mark (JC de Vera). nalaman na lamang nila ito nang ipakilala ni Mark si Grace kay Evo isang araw. Ginamit ni Evo ang pangyayari sa kasiyahang dinaluhan ni Evo, kung saan si Grace ay isang waitress, ang pagkakataon upang magamit niya si Grace sa kanyang mga plano. Pinilit niya si Grace na magpanggap bilang kanyang nobya upang pagselosin si Akiko (Ehra Madrigal), kanyang dating kasintahan. Pero habang isinasagawa nila ang kanilang plano, hindi nila aakalain na sila ay mahuhulog sa isa't isa.

## Mga gumanap
*Richard Gutierrez bilang Evo
*Marian Rivera bilang Grace
*JC de Vera bilang Mark
*Ehra Madrigal bilang Akiko
*Paolo Paraiso
*Chariz Solomon
*Maria Ozawa 
*LJ Reyes
*Alex Castro
*JC Cuadrado

## Mga sanggunian
Kategorya:GMA Network
Kategorya:Mga pelikula mula sa Pilipinas
Kategorya:Mga pelikula ng 2008
Baklad

Ang **baklad** o **kural** (Ingles: *fish corral* o *fish trap*) ay isang uri ng kulungan o panghuli ng mga isda o ibang hayop na pantubig.  Inilalagay itong malayo sa dalampasigan o baybayin.

## Mga sanggunian
Kaurian:Gamit
Lumot

Ang **lumutan** (Ingles: "bryophyte") ay ang pangkalahatang tawag sa lahat ng mga uri ng mga nakakain at hindi nakakaing halaman.  Tumutukoy din ito sa mga maliliit, malambot, magkakatabi at luntiang halamang tumutubo na mukhang karpet sa ibabaw ng lupa katulad ng mga bato, pader, at balat ng puno.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Lumot
Kategorya:Pagkain
Lumpiya

Ang **lumpiya**, **lumpia** o **lumpya** Ingles: *spring rolls*, *egg rolls*) ay isang pagkaing unang pinasikat ng mga Tsino na sinahugan ng mga hiniwa-hiwang karne, gulay, hipon, at ibang mga lamang-dagat, na binalot sa pambalot na yari mula sa harina ng bigas.  Pinagsanib sa lutuing ito ang mga katangiang galing mula sa Tsino at Pilipino. Tinatawag itong *loempia* sa Indonesia.

Ilan sa mga halimbawa nito ang lumpiyang Shanghai, lumpiyang ubod, lumpiyang sariwa, at lumpiyang gulay (Ingles: *Lumpia, Pampango style* o *vegetable spring rolls*)

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Lutuing Pilipino
Kategorya:Lutuing Tsino
Kategorya:Lutuing Indones
Buhay Hayaan Yumabong

Ang **Buhay Hayaan Yumabong** ay isang *party-list* sa Pilipinas.  Noong halalan ng 2004 para sa Kapulungan ng Kinatawan, nakakuha ang partido ng 705,730 mga boto (5.5473% ng kabuuang boto para sa *party-list*) at dalawang puwesto (Christian M. Señeres at Rene Velarde). Noong halalan ng 2007, nakakuha sila ng 3 puwesto.

## Mga sanggunian
Kaurian:Politika ng Pilipinas
Sarsa

Ang **sarsa** o **salsa** (Ingles: *sauce* o *gravy*, Kastila: *sarza*) ay isang uri ng sawsawan o sabaw para sa isang putahe.

## Mga sanggunian
Sarsalida

Ang **sarsalida** ay isang uri ng mapait na yerbang gulayin.

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Halaman
Yerba

Sa pangkalahatng gamit, ang **yerba**, tinatawag din bilang **damong-gamot**, **halamang-damo**, o **damong-ipinanggagamot** na binibigyan kahulugan bilang isang maliit na nagdadala ng binhi na walang tangkay na makahoy na lahat ng mga bahagi sa himpapawid (i.e., sa taas ng lupa) ay namamatay sa lupa sa dulo ng bawat panahon ng paglago. 

## Mga sanggunian
Sarsaparilya

Ang **sarsaparilya** (Kastila: *zarsaparilla*, Ingles: *sarsaparilla*) ay isang uri ng halamang tropikal mula sa kontinente ng Amerika.  May naggagawang inumin mula sa mga ugat nito.

## Mga sanggunian
Kategorya:Smilacaceae
Roxas

Tumutukoy ang **Roxas** sa:

Mga lugar sa Pilipinas:
* Pres. Manuel A. Roxas, Zamboanga del Norte
* President Roxas, Capiz
* President Roxas, Cotabato
* Lungsod Roxas, Capiz
* Roxas, Isabela
* Roxas, Oriental Mindoro
* Roxas, Palawan

Mga tao:
* Manuel Roxas, dating Pangulo ng Pilipinas
* Mar Roxas, politikong Pilipino
Sipa

Ang **sipa** ay isang uri ng laruang panlibangan, o laro na ginagamitan ng bolang ratan (tulad ng sa sepak takraw) o isang bilog at pinisang piraso ng bakal na may buntot na mga hibla ng plastik.
__TOC__

## Paraan ng Paglalaro
Ang Sipa ay isang laro sa Pilipinas. Ito ay nilalaro sa pamamaraang pag sala ng sipa. Maaari saluhin sa paa, tuhod, ulo, siko o braso. Hindi maaari na gamitin ang kamay sa paglalaro ng sipa.

## Mga sanggunian
Kaurian:Laruan
Kaurian:Sipa
Kategorya:Laro
Kategorya:Palaro
Kategorya:Palakasan
Dampalit

Ang **dampalit** ay isang uri ng halamang-dagat. Ang pangalang pang-agham nito ay ***Sesuvium portulacastrum***. Ito ay madalas ihanda at kainin bilang ensalada o atsara.  Ipinangalan sa halamang ito ang isang ilog at isang grupo ng mga talon sa bayan ng Los Baños, Laguna sa Pilipinas, na siya namang pinagkunan ng pangalan ng "Sitio Dampalit", ang unang komunidad sa bayang iyon na itinatag noong mga unang taon ng ika-17 dantaon.

## Tingnan din
*Kulasiman
*Kulasimang pandagat

## Mga sanggunian
Kaurian:Aizoaceae
Kaurian:Pagkain
Bermuda

Ang **Bermuda** ay isang British overseas territory sa Hilagang Karagatang Atlantiko. Matatagpuan ito sa silangang baybayin ng Estados Unidos, mga 1770&nbsp;km (1100 milya) hilagang-silangan ng Miami, Florida at 1350&nbsp;km (840&nbsp;mi) timog ng Halifax, Nova Scotia. Ang pinakamalapit na lupain ay ang Cape Hatteras, North Carolina, mga 1030&nbsp;km (640&nbsp;mi) kanluran-timog-kanluran. Ito ang pinakamatanda at pinakamatao sa natitirang British overseas territory. Nanirahan dito ang mga Ingles isang dantaon bago ang Acts of Union na bumo ng United Kingdom.

## Talababa 
Kategorya:Britanikong Teritoryo sa Ibayong-dagat
Usa

Ang **usa** (Ingles: *deer*) ay isang uri ng hayop na namumuhay sa bundok at gubat.  *Venison* (Ingles) ang karneng nakakain mula sa usa.  Tinatawag na libay (Ingles: *doe* o *hind*) ang babaeng usa, samantalang barako naman  (Ingles: *roebuck* o *hart*) ang lalaking usa.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Usa
Saba

thumb|Hilaw na saba
Ang **saba** ay isang uri ng saging na niluluto muna bago kainin.  Manamis-namis ang lasa nito kapag naluto.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Musaceae
Bulig

Ang **bulig** (*Ophicephalus striatus*) ay isang bata pang gulang o may katamtamang laking dalag.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Osmeriformes
Kaurian:Dalag
Roxas, Capiz

Ang **Lungsod Roxas** ay ikalawang uring lungsod sa lalawigan ng Capiz, Pilipinas. Ito ang kabisera ng Capiz. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan. Ipinangalan ang lunsod sa dating Pangulo ng Pilipinas na si Manuel Roxas.

## Mga barangay 
Nahahati ang Lungsod Roxas sa 47 mga barangay.

## Media
### TV
* IBC DYJJ TeleRadyo 2
* GMA 5
* ABS-CBN 21
* RMN DYVR TeleRadyo 23
* DYOW TeleRadyo 25
* SMNI 39

### Radyo
#### AM
* RMN DYVR 657
* DYOW Bombo Radyo 900
* IBC DYJJ Radyo Budyong 1296

#### FM
* CMN 88.9 Radyo Totoo
* 93.9 iFM
* 97.7 Radyo Pilipinas
* 100.9 Radyo Bandera
* 102.5 Wild FM
* 103.7 Star FM
* 105.7 Love Radio

## Demograpiko
## Mga sanggunian 
## Mga Kawing Panlabas
*Philippine Standard Geographic Code 

Roxas
Sasa

Ang **sasa**, **nipa**, o **pawid** (Ingles: *nipa palm*; pangalang pang-agham: ***Nypa fruticans***) ay isang halaman o mga dahon nitong ginagamit sa mga bubungan at dingding ng bahay. Tinatawag naman na pulot-sasa o pulut-sasa ang arnibal na nayayari mula sa halamang sasa.

Isa itong espesye ng palma na katutubo sa mga baybayin at wawang pinaninirahan sa mga Karagatang Indiyo at Pasipiko. Ito lamang ang tanging palma na nagkaroon ng pag-aangkop sa biyomang bakawan. Nag-iisa lamang ito sa kanyang henus na ***Nypa*** at ang subpamilya na **Nypoideae** dahil ito lamang ang tanging kasapi nito.

Bagaman iisang uri na lamang ng *Nypa* ang umiiral ngayon, ang *N. fruticans*, na may likas na saklaw mula Hilagang Australya, tumatawid sa Kapuluang Indonesya at sa mga pulo ng Pilipinas hanggang Tsina, ang henera ng *Nypa* ay minsang may halos pandaigdigang abot noong panahong Eoseno (56–33.4 milyong taon na ang nakalipas).

## Paglalarawan
Hindi tulad ng karamihan sa mga palma, ang punò ng nipa ay tumutubo sa ilalim ng lupa; tanging ang mga dahon at tangkay ng bulaklak lamang ang tumutubo paitaas sa ibabaw. Umaabot hanggang 9 m (30 piye) ang taas ng mga dahon.

Ang mga bulaklak ay bumubuo ng isang bilugang bungkos ng bulaklak kung saan ang mga bulaklak na pambabae ay nasa dulo at ang mga bulaklak na panlalaki na kahawig ng *catkin* ay mapula o dilaw at nasa mga mababang sanga. Ang bulaklak ay namumunga ng matitigas na mani na nakaayos sa isang bilugang kumpol na umaabot hanggang 25 sentimetro (10 pulgada) ang lapad sa isang tangkay. Ang bungkos ng prutas ay maaring tumimbang nang hanggang 30 kg (4 st 10 lb).

Ang bunga ay bilugan at binubuo ng maraming bahagi ng buto; bawat buto ay may hiblang balat na bumabalot sa endosperma (laman ng buto) na nagbibigay-daan upang ito ay lumutang. Lumalaylay ang tangkay habang nahihinog ang mga bunga. Kapag umabot na sa ganitong yugto, humihiwalay ang mga hinog na buto mula sa kumpol at lumulutang palayo kasabay ng agos, at kung minsan ay sumisibol na habang nasa tubig pa.

## Mga sanggunian
## Mga pananda
## Tingnan din
*Niyog
*Kubo

Kategorya:Halaman
Uwang

Ang **uwang** o **uang** (Ingles: *horned beetle*, *weevil*, *coconut beetle*) ay isang uri ng kulisap na salot sa mga puno ng palma tulad ng niyog.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Kulisap
Uwak

Ang **uwak** (Ingles: *crow* o *raven*) ay isang uri ng ibong kumakain ng prutas.  Sa Hebreo, ayon sa Bibliya, kilala ang uwak bilang *oreb* (isang pangalang ginamit para sa isang prinsipeng Madian na kalaban ni Gideon; kasama ni Zeb).

## Mga sanggunian
Kaurian:Corvidae
Loro (isda)

Ang **loro** (Ingles: *parrot fish*) ay isang uri ng isdang may tukang katulad ng sa lorong ibon.

## Mga talasangunian
Kaurian:Perciformes
Bibi

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang itik-itik.*

Ang **bibe**, **bibi**, **itik**, o **pato** (Ingles: *duck*) ay isang uri ng ibon.  Karaniwang tinatawag na bibi o bibe ang mga uring may mapuputing balahibo, samantalang itik naman ang may mga kayumanggi o itim na kulay. Ito ay ibong lumalangoy (*waterfowl*) na kamag-anak ng gansa at sisne. Ang likás na ninuno ng karamihan sa domestikadong itik ay ang tinatawag na *Mallard* (*Anas platyrhynchos*) na mas maliit, mas magaan at may kakayahang lumipad. Ang mga laláking Mallard ay may luntiang ulo at kulay-abong katawan; ang mga inahin ay batik-batik na kayumanggi at itim.

Ang pangalawang uri ng domestikadong itik ay ang mas malaking **moskobito** o *Muscovy duck* sa Ingles (*Cairina moschata*). Ang mga ito ay may balahibong puti, itim o batik-batik na puti at itim. Bukod sa pagiging mas malaki kaysa mga ibang itik, ang mga ito ay may taglay na mga pulang palong at mala-maskarang balat sa paligid ng mga mata at tuka. Sa mga ibong maygulang lang ito makikita; ang mga bibi nito ay mukhang pangkaraniwang bibi rin.

Ang mga itik ay siyang pinagkukunan ng itlog na balut at penoy, at gayundin ang karne nito ay karaniwang matitikman sa mga lutong Intsik at Timog-Silangan Asyano.

## Paglilinaw
Ang salitang "bibi/bibe" at "itik" ay katutubong Pilipino (katumbas ng Indo-Malay: *bebek* at *itik*); ang "bibi/bibe" ay maaari ding tumukoy sa sisiw o inakay ng ibong ito. Ang salitang "pato" ay mula sa Kastila.

## Mga sanggunian
Kaurian:Anatidae
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Bibi
Sisne

Ang **sisne** (Ingles: *swan*) ay isang uri ng ibon na kahawig ng mga bibe. Lumilipad sa himpapawid at lumalangoy din na nakalutang sa ibabaw ng tubig ang mga ito. Kabilang ito sa mga tinatawag na ibong pampaghahayupan. Kilala rin ang mga sisne bilang ***Cygnanser***.

Ang sisne ay isang uri ng ibong lumalangoy (*waterfowl* kung tawaging sa Ingles, o "ibon sa ilang") na kamag-anak ng itik at gansa. Ang mga sisne ay nag-aasawang panghabambuhay, ngunit nagkakaroon din ng mga paghihiwalayan. Ang mga sisne ay kabilang sa mga pinakamalalaki at pinakamabibigat na ibong lumilipad, halimbawa ay ang mga sisneng pipi (*Cygnus olor*) at sisneng trompetista (*Cygnus buccinator*).

Karamihan sa mga uri ng sisne ay may puting balahibo; dalawang uri lamang ang may itim - ang Awstralyanong sisneng itim (*Cygnus atratus*) at ang Timog Amerikanong sisneng itim ang leeg (*Cygnus melancoryphus*).

## Mga sanggunian 
Kategorya:Cygnus
Pikoy

Ang **pikoy** /pi·kóy/ o **loro** (mula sa Espanyol: *loro*) ay isang uri ng ibon na may mataba at may kalawit na tuka, at karaniwang may mga matitingkad na balahibong may kulay. 

## Mga sanggunian 
Kategorya:Psittaciformes
Karaniwang pugo

Ang ***karaniwang pugo*** o ***pugo*** (Ingles: *common quail*, *quail*; pangalang pang-agham: ***Coturnix coturnix***) ay isang uri ng maliit na ibong hinuhuli o inaalagaan para kainin o paitlugin.  **Kutipaw** ang tawag sa isang batang pugo.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Coturnix
Kaurian:Pugo
Pugo (paglilinaw)

Ang **pugo** ay maaaring tumutukoy sa mga sumusunod:

* Pugo (Ingles: mga *quail*), pangkalahatang katawagan para sa mga ibong ito:
:* karaniwang pugo (Ingles: *common quail*), mga ibon mula sa Matandang Mundo; kabilang sa mga Phasianidae.
:* pugo (Ingles: *partridge*), mga ibong kabilang sa mga labuyong manok o *pheasant* sa Ingles.
:* pugo, ang mga pugo ng Bagong Daigdig; mga ibon sa Amerika o Bagong Mundo; kabilang sa mga Odontophoridae.
:* pugo, mga ibong "pugong-butones" (o *buttonquail* sa Ingles); kabilang sa mga Turnicidae.
* Sa pangalan ng tao:
:* Kay Pugo, isang artistang Pilipino.
* Sa pook:
:* Pugo, La Union, Pilipinas

Kategorya:Paglilinaw
Hito

Ang **hito** (Ingles: *fresh-water catfish*) ay isang uri ng isdang kanduli na nabubuhay sa tubig-tabang.  Ang hito ay kilalang isdang na may "balbas" o "bigote". Maitim at madulas ang balat nito at masakit dumuro ang tibo nito, pero masarap itong gawing inihaw, prito at adobo.
thumb|Ang isdang hito

## Pag-aalaga ng hito 
Madali itong alagaan kaysa tilapia

at iba pang isda. Ito ay makakatipid ng pambili ng ulam ang isang pamilya. At kapag ito ay ipagbibili pwede itong makadagdag ng kita. Sa makatuwid, kung may alagang sapat sa dami ng hito, may masarap na ulam na may pera pa.

Ang hito ay mahuhuli sa mababaw na tubigan, gaya ng ilog, sapa, latian o kahit kanal. Ito'y sumisiksik sa putik, sa burak at mga nabubulok na halaman. Nakakatagal ito kahit ilang oras nang wala sa tubig basta basa ang katawan nito.

Puwedeng mag-alaga ng hito kahit sa likod ng bahay. Pumili lamang ng lugar na na mababa at patag para gawing munting palaisdaan. Hangga't maari, pumili din ng lugar ng lagkitin ang lupa. Mas matagal matuyo ang tubig sa lugar na malagkit ang lupa. Mainam din na malilim ang lugar para may kanlungan kung mainit ang araw at mas madaling tubuan ng lumot ang palaisdaan.

Ang paggawa ng kulungan kailangan matigas ang dike sa paligid ng hukay na paglalagyan ng hito. Dikdikin ang gilid ng hukay hanggang tumigas upang hindi ito suot o mapasok o maakyat ng hito. Kung sementado ang loob ng hukay, lagyan naman ng makapal na putik sa ibabaw ng semento para may mapaglaruan ang isda at ang ilalim ay dapat takpan ng anim na pulgadang magandang klaseng putik para makapagbigay ng natural looking habitat para sa isda.

Ang pag-aalaga ay hindi basta basta. Matakaw ang hito, kailangan ang pagkain nito ay 90 pursyento karne at diyes pursyento darak. Pwede ding ihalo sa pagkain ang bulate, insekto, simi ng isda, bituka at lamang loob ng manok, alamang, at iba pang masisimot ng karne sa madero. Pakainin ang hito dalawang beses isang araw. Unting unti ibigay ang pagkain hanggang ang mga ito ay huminto na sa kumain at busog na.

## Mga sanggunian 
## Mga kawing panlabas 
* Pag-aalaga ng hito 
* Pagaalaga ng hito

Kategorya:Hito
Salmon

::*Ang artikulong ito ay tungkol sa isang isda, para sa kulay na salmon tingnan ang salmon (kulay).*

Ang **salmon** (Kastila: *salm&#243;n*; Ingles: *salmon*) ay isang uri ng isdang nakakain.  Maaaring gawing delatang pagkain ang mga ito.

## Mga sanggunian
Kaurian:Mga isda ayon sa karaniwang pangalan
Kaurian:Pagkain
Bambangin

Ang **bambangin** (Ingles: *snapper fish*) ay isang uri ng isda. 

Kabilang sa mga bambangin ang mga sumusunod:
*Mga *Lutjanus* 
***Lutjanus fulvus* (Ingles: *blacktail snapper*)
**Alisagan (*Lutjanus decussatus*) o *checkered snapper* 

## Mga sanggunian
Kaurian:Perciformes
Kaurian:Bambangin
Balungos

Ang **balungos** (Ingles: *fish snout*) ay ang nguso at bibig ng isang isda.

## Mga sanggunian
Kategorya:Anatomiya
Banakal

thumb|right|Banakal ng isang puno.

Ang **banakal** (Ingles: *fruit rind* o *tree bark*) ay ang balat ng prutas o balat ng punong-kahoy. Tinatawag din ang mga banakal ng puno bilang **balakbak**, **ubak**, **upak** o **talupak**, katulad ng mula sa puno ng saging. 
## Mga sanggunian 
Kaurian:Halaman
Kaurian:Anatomiya
Bamban

[thumb|alt=Ang puting bulaklak ng bamban|Ang [bulaklak ng bamban]]

Ang **bamban** (*Donax cannaeformis*) ay isang yerba na nagagamit sa paghabi ng mga basket, pagtahi ng mga bubong na nipa, at paggawa ng mga paniklo ng isda ang hinating katawan nito.

## Mga sanggunian
Kaurian:Halaman
Bakawan

Ang **bakawan** (Ingles: *mangrove tree*, *mangrove*

Bilang pangkat, binubuo ito ng mga subtropikal at tropikal na mga palumpong at mga punong karaniwang nasa mga latian at mga dalampasigan.  Karaniwang umuusbong ang mga buto habang nakakabit pa sa magulang na halaman.  Nakabitin sa hangin ang mga ugat ng bata pang halaman.  Kapag bumagsak na ang buto, paibabang tumutubo ang mga ugat na ito, pumipirmi sa lupa, at nagiging suporta ng bagong puno habang nasa ibabaw ng tubig ang mga ito.

Sa Estados Unidos, pangkaraniwan ang mga bakawan sa kahabaan ng mga baybayin at mga latian ng Plorida.

## Mga sanggunian
Kaurian:Punungkahoy
Kategorya:Rhizophoraceae
Bakaw

Ang **bakaw** ay isang uri ng puno na nagbubunga ng mga bulaklak at may mga banakal na ginagamit na gamot laban sa ukab ng ahas.

## Mga sanggunian
Kaurian:Halaman
Kaurian:Punungkahoy
Kaurian:Panggagamot
Bakaw (ibon)

:*Para sa ibang gamit, gamit tingnan ang bakaw (paglilinaw).*

Ang **bakaw** o **tagak** (Ingles: *heron*, *crane* o *egret*) ay isang uri ng ibong kumakain ng isda.  Kabilang sila sa mga ibong lumulusong sa tubig na kabilang sa pamilyang **Ardeidae**.  Mayroon kahirapan sa klasipikasyon ng bawat isang uri ng bakaw o tagak, at wala pa ring malinaw na pagkakasundo hinggil sa tamang paglalagay ng maraming mga uri sa loob ng dalawang pangunahing sari, ang *Ardea* at *Egretta*.  Bilang katulad, ang pagkakaugnayan ng mga sari sa loob ng pamilya ay hindi pa rin lubos na nalulutas. Subalit may isang uring dating itinuturing na bumubuo sa isang nakahiwalay na monotipikong pamilya, o mag-anak na binubuo ng iisang uri lamang, na **Cochlearidae** ang itinuturing na ngayon bilang isang kasapi sa Ardeidae.

Kilala rin ang mga bakaw bilang **tipol**, **tika**, **kanasta**, at **tikling**.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Ciconiiformes
Bamban (paglilinaw)

Ang **bamban** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*bamban, laman o masel na nasa pagitan ng dibdib at puson sa loob ng katawan ng tao.
*bamban, isang uri ng halaman.
*bamban (bahagi), panloob na bahagi ng mga prutas.
*bamban (hukay), isang malalim na hukay.
*Bamban, Tarlac, isang pook sa Pilipinas.
*ibang tawag para sa lamad o membrano.
*ibang tawag din para sa litid.
*ibang tawag din para sa peritonyo.

## Tingnan din
*Pilm (paglilinaw)
Dao

:*Tungkol ito sa isang puno, para sa pilosopiya tingnan ang Dao (pilosopiya).*

Ang **dao** ay isang uri ng punong katulad ng alawihaw.

## Mga sanggunian
Kategorya:Punungkahoy
Kategorya:Halaman
Sayote

Ang **sayote** (Nahuatl: *chayohtli*, Ingles: *chayote*) ay isang uri ng halamang gulay na kahugis ng prutas na peras.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Cucurbitaceae
Kaurian:Gulay
Kaurian:Pagkain
Balite

Ang **balete**, **balite** o **baliti** (Ingles: *fig tree* o *banyan tree*) ay isang igos na nagsimula ang buhay bilang isang epipitas (*epiphyte*) kapag sumibol ang buto nito sa mga bitak at siwang sa ng isang puno (o sa estruktura tulad ng mga gusali at tulay).

__TOC__

## Mga gamit
Sa Pilipinas, itinanim ang mga balite bilang mga magandang puno sa kahabaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila at iba pang mga lungsod, at mahusay rin ang mga ito bilang mga punong silongan (*shade trees*). Ilan sa mga uri ng punong ito ay ginagamit din sa paggawa ng bonsai sa bansa.

Ginagamit din ang mga balite bilang mga halamang pambahay; subalit, ito ang pinagmumulan ng mga panloob na *household allergen* na nagdudulot ng alerhiya sa paghinga (*respiratory allergy*).

## Sa kultura
Sa alamat, kasabihan, at mitolohiyang Pilipino, pinaniniwalaang may maraming enkanto iniuugnay dito tulad ng kapre, tikbalang, babaeng nakaputi, aswang, duwende at iba pa. Gayundin, may ilang naniniwala na sa loob ng mga siwang sa puno isinasagawa ang mga rituwal ng pangungulam. Dagdag pa riyan, nagmumungkahi ang ilang mga matatanda na huwag gawing halamang palamuti sa loob ng bahay ang balete sapagkat nangaakit daw ito ng mga multo.

## Mga imahe

Talaksan:Millennium tree of Balete Park, Maria Aurora, Philippinesjf.jpg|Ang bantog na “*Millennium Tree*” sa Liwasang Balete sa bayan ng Maria Aurora, Aurora.
Talaksan:Balete Tree.jpg|Isang balite sa Tagkawayan, Quezon.
Talaksan:Enchanted Balete Tree in Lazi.JPG|Ang punong balite ng Lazi, Siquijor, na may edad na 400 taong gulang.

Talaksan:Big Banyan Tree at Bangalore.jpg|Isang balite sa Bangalore, Indiya.
Talaksan:Ficus benjamina (Weeping Fig) in Hyderabad W IMG 8314.jpg|Sa Hyderabad, Indiya.
Talaksan:Wuergefeige 2.jpg|Sa Costa Rica.
Talaksan:Banyantree.jpg|Sa Fort Myers, Florida, Estados Unidos.
Talaksan:Ficus elastica.jpg|Sa Fiji.

## Mga sanggunian
Kaurian:Moraceae
Kaurian:Punungkahoy
Kaurian:Kultura
Kategorya:Ficus
Tamban

Ang **tamban**, **sardinas**, **silinyasi** o **tunsoy** (Ingles: *herring* o *sardine*) ay isang uri ng isdang nakakain.  Maaaring gawing delatang pagkain ito.

## Mga larawan

Heringsfass.JPG|thumb|240px|Clupea harengus
Sardine fish being dried under the Sun from Rosario, Cavite, Philippines.jpg|thumb|240px|Mga tamban mula sa Rosario, Cavite

## Mga sanggunian
Kategorya:Clupeiformes
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Tamban
Peras

Ang **peras** (Kastila: *pera*; Ingles: *pear*) ay isang uri ng halamang gamot o prutas na may matamis na lasa. Bilugin mula sa isang dulo na paliit patungo sa tangkay ang makatas na bunga nito. 

## Mga sanggunian
Kaurian:Rosaceae
Kaurian:Prutas
Kaurian:Pagkain
Saluyot

Ang **saluyot** (*Corchorus olitorius*) ay isang uri ng halamang gulay na ginagamit sa pagluluto.  Mayabong ang mga lunting dahon ng halamang ito at kahawig ng espinaka subalit nagiging madulas sa pandama, katulad ng mga okra, kapag naluto na.

## Mga sanggunian
Kaurian:Malvaceae
Kaurian:Gulay
Kaurian:Pagkain
Patola

Ang **patola** ay isang uri ng halamang baging o gumagapang na may mga mahahaba at ma-anggulong bunga na nagagamit sa pagluluto.  Kahawig ito ng pipino (partikular na ang *English cucumber*) ngunit may matigas na balat.  Kasinlasa ito ng mga *zucchini*.

## Mga sanggunian
Kaurian:Cucurbitaceae
Kaurian:Gulay
Kaurian:Pagkain
Upo

thumb|*Mga buto ng Lagenaria siceraria var peregrina*

Ang **úpo** (*Lagenaria siceraria*; Ingles: *calabash*) ay isang uri ng halamang baging o gumagapang na may mga mahahaba at mapuputing bunga na kahugis ng batuta. Nagagamit sa pagluluto ang bungang ito.

## Tingnan din 
* Kukurbita

## Mga sanggunian 
Kategorya:Cucurbitaceae
Kategorya:Gulay
Kategorya:Pagkain
Pipino

:*Huwag ito ikalito sa :en:Pepino*

Ang **pipino** o **pepino** (Ingles: *cucumber*) ay isang uri ng prutas na kinakain ng hilaw kung bagong pitas.  Kahawig ito ng mga patola.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Cucurbitaceae
Kategorya:Gulay
Sampalok

thumb|Ang bunga ng sampalok sa malapitan
Ang **sampalok** (Ingles: *tamarind*) ay isang uri ng tropikal na puno o maasim na prutas.

## Mga sanggunian
Kaurian:Fabaceae
Kaurian:Prutas
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Punungkahoy
Sampaga

Ang **sampaga**, **yasmin**, **sampaka** o **tsampaka** (Ingles: *jasmin shrub* o *jasmine*) ay anumang uri ng mababango at mapuputing mga bulaklak, kabilang na ang sampagita.  May mas maliliit na mga bulaklak ang sampagita.

## Tingnan din
*Sampaguita

## Mga sanggunian
Kaurian:Bulaklak
Kategorya:Oleaceae
Bamban (bahagi)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang bamban (paglilinaw).*

Ang **bamban** ay ang panloob na membrano ng mga prutas.

## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya
Solea solea

Ang ***Solea solea*** (Ingles: *common sole* o *Dover sole*) ay isang uri ng isda ng pamilya Soleidae. Mahilig ito sa mga lugar na may mababaw na tubig at may lupa na tinatabunan ng buhangin o putik. Matatagpuan ito sa Silangang bahagi ng Karagatang Atlantiko mula sa Timog ng Norway hanggang Sengal. Matatagpuan rin ito sa halos lahat ng bahagi ng Dagat Mediterranean. Pumupunta ito sa katimogang bahagi ng Dagat Hilaga kung saan mas mainit ang tubig.

Ang mga maliliit na mga mata ng isdang ito ay magkadikit at nakikita lamang sa kanang bahagi ng katawan ng isda. Ginagamit ito ng isda sa pag-huli ng mga isda habang nakatago sa buhangin. Ang isda ay pinapanganak na mayroong mata sa magkabilang bahagi ng katawan. Subalit ito ay nagiiba pag umabot na ito sa haba na isang sentimetro. Umaabot ang isda ng 70 sentimetro na haba.

Ang *S. solea* ay kilala sa kanyang parang mantikilya na lasa at sa kanyang fillet na ginagamit sa iba't ibang putahe.

Ang Ingles na katawagang "Dover" ay nagmula sa bayan ng Dover, isang Ingles na daungan na naging kilalang bagsakan ng isda noong ika-19 na siglo. Ang Dover sole ay pinantatawag din sa Silangang Pasipikong uri na *Microstomus pacificus*. Ang fillets ng Pasipikong dover ay mas manipis at matibay kaysa sa *S. solea* at mabibili sa mas mura na halaga.
## Mga sanggunian 
* Clover, Charles. 2004. *The End of the Line: How overfishing is changing the world and what we eat*. Ebury Press, London. ISBN 0-09-189780-7

Kategorya:Pleuronectiformes
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Solea
Bawang

Ang **bawang** (Ingles: *garlic*) o ***Allium sativum*** (L.) ay isang uri ng halamang gulay na ginagamit sa pagluluto.  Isa itong uri ng sibuyas na nasa pamilyang Alliaceae.  Kalapit na kamag-anak nito ang mga sibuyas.  Ginagamit na ito sa kabuoan ng kasaysayang nakatala, partikular na sa pagluluto at panggagamot.  Mayroon itong maanghang na amoy o lasang nakapagpapabanayad at nakapagpapatamis sa mga lutuin..  Nahahati ang mga kumpol nito sa mga malalamang mga butil (bahaging karaniwang ginagamit).  Ginagamit ang mga butil bilang buto, pagkain (hilaw o luto), at para sa panggagamot.  Nakakain din ang mga dahon, sanga o tangkay, bulaklak sa ulo at kalimitang kinakain kapag mura at malambot pa.  Ang tila mga papel na balot o balat at mga ugat na nakadikit sa mga kumpol ang mga natatanging bahaging hindi nakakain.  Nagmumula ang matapang na amoy ng bawang sa nilalaman nitong kompawnd na may sulpur.

Bilang panlaban sa mga impeksiyon, partikular itong epektibo sa mga karamdamang pangbaga, suliraning dihestibo (sa panunaw ng tiyan), at mga impeksiyong dulot ng halamang singaw (*fungus*).  Mainam din ito sa paglaban sa aterosklerosis at pagkakaroon ng trombosis.  Nakapagpapaluwang ito ng butas ng mga ugat na daluyan ng dugo na nakapagpapababa ng presyon ng dugo.  Nakakatulong din ito sa pagpapanatili ng antas ng asukal sa dugo, kaya't nakatutulong sa mga taong may diyabetes.  Bilang pamahid, nagagamit ang mga butil sa mga impeksiyon sa balat at akne.  Mas mainam ito kung ginagamit ang sariwang bawang.  Sa kasalukuyan, ilan sa mga paghahanda at anyong gamit sa panggamot ang mga bawang na dinurog at pinulbos, nasa loob ng kapsula o "perlas", o pinisa (giniling o piniga).

## Mga sanggunian 
## Mga link na panlabas 
* Atlas ng mga Uri ng Bawang

Kategorya:Gulay
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Yerba
Kategorya:Amaryllidaceae
Sibuyas

Ang **sibuyas** (Ingles: *onion*, Kastila: *cebolla*) o **lasuna** (mula sa Sanskrito: *लशुन* [laśuna]) ay isang uri ng halamang gulay na ginagamit sa pagluluto.  Nakakasanhi ng luha ang bunga nito kapag hinihiwa kung hindi nahugasan.  Tinatawag na sibuyas ang anumang maraming mga halamang nasa saring *Allium*.  Bagaman kilala ng mga ito bilang *sibuyas* sa pangkaraniwan katawagan, kalimitan itong tumutukoy sa  ***Allium cepa***, ang "sibuyas mula sa hardin o halaman."  Kilala lamang ang *Allium cepa* sa larangan ng pagtatanim, subalit mayroon ding mga likas na uri matatagpuan sa Gitnang Asya.  Kabilang sa mga pinakamalapit na mga uri ang *Allium vavilovii* Popov & Vved. at ang *Allium asarense* R.M. Fritsch & Matin mula sa Iran.  Subalit nagbigay ng babala sina Zohary at Hopf na "mayroong pagaalangan kung ang kalipunan *vavilovii* sinuri ay kumakatawan sa tunay na materyal na ilang o mga ligaw o naging mailap lamang na halaw din lamang mula sa mga itinatanim."

## Pagtatanim 
Sa Pilipinas, itinatanim ng mga magsasaka ang sibuyas bago sumapit ang Undas para maging mabuti ang ani.

## Sanggunian 
Kategorya:Dahong gulay
Kategorya:Amaryllidaceae
Talahib

Ang **talahib** (***Saccharum spontaneum***;  o ) ay isang uri ng pangkaraniwang damo na katutubo sa karamihang bahagi ng tropiko at subtropiko ng Asya, hilagang Australya, at silangan at hilagang Aprika. Isa itong pangmatagalang damo, na lumalaki hanggang tatlong metro ang taas, na may kumakalat na risomatosong ugat.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Poaceae
Buko

Ang **buko** (Ingles: *coconut*, *coconut palm* o *coconut tree*) ay isang uri ng palmang namumunga ng niyog at makapuno.  Ang bunga nito ay tinatawag ding *buko*, isang sariwa at bata pang prutas na malambot ang laman.  Napagkukunan ang bunga nito ng gata at sabaw ng buko.

## Tingnan din
* Makapuno

## Mga sanggunian
Kaurian:Mga palmera
Kategorya:Arecaceae
Buko (paglilinaw)

Ang **buko** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*buko (usbong), usbong ng isang bulaklak o halamang namumulaklak
*buko, isang punong palma at bunga nito
Buko (usbong)

::*Para sa ibang gamit, tingnan din ang *buko (paglilinaw).*

Ang **buko** (Ingles: *sprout* o *bud'') ay ang usbong ng mga bulaklak o ng mga halaman bago mamulaklak.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Halaman
Bulaklak

thumb|alt=Iba't ibang uri ng bulaklak na ipinagbibili|Iba't ibang uri ng bulaklak sa Dangwa
thumb|alt=Mga dilaw na kumpol ng bulaklak|Mga dilaw na kumpol ng bulaklak

Ang **bulaklak** ang anumang bahagi ng halaman na may talulot (halamang namumulaklak) tulad ng gumamela, sampagita, sampaga, rosas, at magnolya. Ang bulaklak ay ginagamit ng mga halaman upang makapagparami.

## Mga taal na bulaklak ng Pilipinas
***Waling-waling** (Vanda sanderiana)
Ang waling-waling ay isang taal na dapo ng Mindanao sa lalawigan ng Davao, Cotabato, at Zamboanga kung saan ito ay matatagpuang nakatangan sa mga dipterocarp na mga puno. Namumukadkad ito ng isang ulit kada taon mula Hulyo hanggang Oktubre. Ito ay tinaguriang "Reyna ng mga Pilipinong bulaklak" at itinuturing na diwata ng mga Bagobo.

***Summer Hoya** (Hoya obscura)
Ito ay isang taal na hoya na matatagpuan sa timog na ibayo ng malawak na pulong Luzon. Ito ay may di-gaano kalaking mga maugat na dahon na nagiging matingkad na itim-lunti kapag lumago sa lilim na nagiging matingkad na pula kapag lumago sa sinag ng araw. Ang mga bulaklak ay may kaaya-ayang halimuyak na lalong humahalina tuwing gabi.

***Tayabak** (Strongylodon macroborys)
Ito ay isang espesye ng naglalagas na baging na nasa mag-anak ng patani. Isa itong katutubo ng mga maulang kagubatan ng Quezon at Rizal. Ang mga baging nito ay kayang humaba ng 18 metro. Ang mga bulaklak nito ay namumukadkad lamang ng isang ulit sa isang taon tuwing Marso o Abril, na tumatagal lamang ng dalawang linggo.

***Rafflesia Philipensis**
Ito ay isang parasitikong halaman na walang dahon na sumisipsip ng lakas mula sa isang natatanging espesye ng halaman. Matatagpuan lamang ang espesyeng ito sa isang nag-iisang tipon sa Bundok Banahaw.

## Mga sanggunian
## Mga pananda
Kategorya:Halaman
Kategorya:Bulaklak
Kategorya:Halamang Namumulaklak
Kategorya:Halamanan
Binlid

Ang **binlid** o **pinlid** ay mga durog na piraso ng mga giniling na bigas.  Maaari din itong tumukoy sa iba pang mga maliit na butil o buto mula sa mga bunga ng mga halaman; maging sa maliit na halaman na kauusbong pa lamang mula sa pinakabuto at sa pinagtanimang lupa (halimbawa ang mga toge).

## Mga sanggunian
Kaurian:Agrikultura
Tambiki

Ang **tambiki** (katawagang agham: *Solea humilis*) ay isang uri ng isda.

## Talaasanggunian
Kaurian:Pleuronectiformes
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Solea
Sampagita (paglilinaw)

Ang **sampagita** o **sampaguita** ay maaaring tumukoy sa:

* Sampagita, isang uri ng palumpong;
* Sampaguita Pictures, kompanyang pang-pelikula;
* Sampaguita (banda), isang Pilipinong bandang *rock*;
Salaginto

Ang ***Charidotella sexpunctata***, **salaginto**, **giginto** (Ingles: *golden tortoise beetle*, *goldbug* Ang pangalang pang-agham na *Charidotella sexpunctata* ay dating *Metriona bicolor*.  Karaniwan sila sa Hilagang Amerika, at madalas na makita sa mga dahon ng *morning glory* habang nanginginain.  Isang katangian nila ang pagkakaroon ng kakayahang magpalit ng kulay.

## Mga sanggunian
Kaurian:Chrysomelidae
Kaurian:Hayop
Kaurian:Kulisap
Kaurian:Salaginto
Salagubang

Ang **salagubang** ay isang uri ng kulisap na karaniwang nakikita o namamahay sa mga puno ng mangga. Ang siyentipikong pangalan nito ay ***Phyllophaga*** na isang napakalaking genus (may higit sa 900 espesye) ng mga Bagong Mundong eskarabahong uwang sa subpamilyang Melolonthinae. Salagubang ang karaniwang pangalan para sa genus na ito at maraming ibang kaugnay na genera sa subpamilyang Melolonthinae. Sa wikang Ingles, tinatawag itong mga ***May beetle***, ***June bug***, at ***June beetle***. Sumasukat ito mula 12 hanggang 35 mm (0.47 hanggang 1.38 pul)[ at may kulay na maitim-itim at mapula-pulang kayumanggi, na walang prominenteng mga marka, at kadalasang mabalahibong tiyan. Lumalabas sa gabi ang mga uwang na ito, na dagsang lumalapit sa mga ilaw.

## Mga sanggunian
Kaurian:Kulisap
Kaurian:Gagapang
Santol

Ang **santol** (*Sandoricum koetjape*, syn. *S. indicum* at *S. nervosum*) (Ingles: *sandor tree*) ay isang uri ng puno at prutas nito. Lumalago ang prutas sa mabilis na tumutubong puno na maaaring umaabot sa taas na 150 talampakan.  Mayroon itong kulay rosas o dilaw-berdeng mga bulaklak na may habang 1 sentimetro.
thumb|Sinigang na bangus at santol (sinigang with milkfish and santol)
thumb|left|300px|Isang babae na kumukuha ng Santol.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Punungkahoy
Kategorya:Meliaceae
Kategorya:Prutas
Sigarilyas

Ang **sigarilyas** ay isang uri ng gulay na kamukha ng prutas na balimbing.

## Mga sanggunian
Kategorya:Gulay
Kategorya:Halaman
Crispy pata

Ang **krispipata** o ***crispy*** **pata** (literal na "malutong na pata") ay isang pagkaing Pilipino na pinirito ang paa ng baboy.

## Mga sanggunian
## Kawing panlabas
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Santol (paglilinaw)

Maaaring tumukoy ang **santol** sa:
*Santol, ang prutas at puno nito.
*Santol, La Union, isang bayan sa Pilipinas.
*Santol, Quezon City, isang barangay sa Pilipinas.
Palaka

]]

Ang **palaka** ay isang uri ng hayop na gumagawa ng tunog na *kokak*. Isa itong amphibian (nabubuhay sa katihan at sa tubig) na walang buntot at madalas tumalon.  Kabilang sa uri nito ang **kakapsoy**.  Ipinagkakaiba ito sa mga karag (mga *toad* sa Ingles) dahil sa kanilang kaanyuan.

## Tingnan din 
* Palakang kabkab

## Mga sanggunian 
Kategorya:Amphibia
Kategorya:Palaka
Kabute

[right|thumb|250px|Ang kabute ng *[Amanita muscaria*]]
[right|thumb|250px|Ang kabute ng *[Mycena interrupta*]]
thumb|Ang "Oyster mushroom" na pwedeng kainin

Ang **kabute**

## Mga sanggunian
Kategorya:Fungi
Santol, La Union

Ang **Santol** ay isang ika-5 klaseng bayan sa lalawigan ng La Union, Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan. 

## Mga barangay
Nahahati ang Santo sa 11 barangay.

* Corrooy
* Lettac Norte
* Lettac Sur
* Mangaan
* Paagan
* Poblacion
* Puguil
* Ramot
* Sapdaan
* Sasaba
* Tubaday

## Demograpiko
## Mga sanggunian 
## Mga Kawing Panlabas
*Santol La Union Community Site 
*Pasyalan La Union 
*Philippine Standard Geographic Code
Sans rival

Ang **sans rival** (Ingles: *cashew torte*) ay isang uri ng keyk.  Isa itong pangalan ng pagkain na nagmula sa pinagsanib na mga salitang *sans* (wala) at *rival* (kalaban) ng wikang Pranses, na nangangahulugang "walang kalaban" sa payak na salinwika kapag pinagsama.  Mula sa diwang ito ng pinagsamang dalawang salita, ang *sans rival* ay isang uri ng mamon na katangi-tangi at walang kapantay na ibang mamon o pagkain dahil sa kalinamnamang dala sa panlasa ng kumakain nito.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Makahiya

Ang **makahiya** (Ingles: *mimosa plant*) ay isang uri ng halamang may maraming mga ulo ng kulay-rosas na bulaklak.  Mahiyain o maramdamin ang mga sensitibong dahon nito, na bumbaluktot, yumuyuko at kumukuyom kapag hinihipo. ***Mimosa pudica*** (Linnaeus) ang pangalang pang-agham nito.  Kilala rin bilang ***Mimosa asperata*** (Blanco).Nakikita ang damong ito karaniwan sa bukid.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Fabaceae
Hibi

Ang **hibi** o **hibe** ay mga nakakaing nabalatan at pinatuyong hipon na karaniwang hinahalo sa lugaw at ibang lutuin.

## Tingnan din
*kalkag

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Lutuing Pilipino
Akasya

Ang **akasya** (Ingles at Kastila: *acacia*) ay isang uri ng matinik na punung-kahoy. Nasa *genus* ito ng mga palumpong at puno at kabilang sa *subfamily Mimosoideae* ng *family Fabaceae*.  Una itong sinalarawan nit Carolus Linnaeus noong 1773 sa Aprika.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Fabaceae
Kaurian:Punungkahoy
Makapuno

Ang **makapuno** (Ingles: *coconut sport* o *tender coconut*) ay isang pagkabago o mutasyon ng bukong may mga bungang napapalooban ng malambot na laman.  Bahagya ring manikit-nikit ang mga laman nito.

File:Macapuno Tart.jpg|Mga makapunong tarta mula sa Pilipinas
File:9806Foods in Bulacan Macapuno 09.jpg|Makapunong *pastilyas* mula sa Pilipinas
File:FvfFoodsPhil9233 05.JPG|Ubeng makapuno *pianono* mula sa Pilipinas
File:My last Halo-Halo in the Philippines.jpg|*Halo-halo* na may mga pirasong niyog na makapuno mula sa Pilipinas
File:Macapuno Icecream (Oakland, CA, USA).jpg|Makapunong ice cream sa California
File:Ube Macapuno.jpg|Ubeng makapuno ice cream sa Hawaii
File:Es kelapa kopyor.JPG|*Es kelapa kopyor* mula sa Indonesia

## Mga sanggunian
Kaurian:Arecaceae
Kaurian:Punungkahoy
Kategorya:Lutuing Pilipino
Kategorya:Lutuing Indones
Magnolya

Ang **magnolya** o **magnolia** (Ingles: *magnolia plant* o *magnolia flower*) ay isang uri ng halamang namumulaklak.

## Mga sanggunian
Kategorya:Magnoliaceae
Kategorya:Bulaklak
Garapata

Ang **garapata** (Ingles: *tick*) ay isang uri ng kulisap, kuto o gagamba na nabubuhay sa ibabaw ng katawan ng mga hayop at sumisipsip ng dugo ng mga ito.  Nakikita ang mga ito sa aso, subalit may mga natatanging insektong kumakapit sa mga aso lamang na ang tawag ay garapito.  Kahawig ng mga garapata ang garapito.

## Tingnan din
*Niknik
*Kagaw
*Pulgas
*Bangaw

## Mga sanggunian
Kategorya:Ixodida
Garapito

Ang **garapata** (Ingles: *dog lice* o *dog louse*) ay isang uri ng kulisap o kuto na nabubuhay sa ibabaw ng katawan ng mga aso at sumisipsip ng dugo ng mga ito. Kahawig ng mga ito ang mga garapata.

## Tingnan din
*Kuto
*Kuto sa bulbol
*Pulgas
*Niknik
*Kagaw
*Pulgas
*Garapata
*Bangaw

## Mga sanggunian
Kategorya:Phthiraptera
Garapito (paglilinaw)

Ang **garapata** at **garapito** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*garapata, salot ng mga aso at iba pang mga hayop
*garapito, peste ng mga aso
Latik

Ang mga **latik** (Ingles: *brownish residue*) ay ang kayumangging  latak o tining na lumilitaw at tumitining sa ilalim ng isang pluido matapos lutuin at pagkuhanan ng langis ang katas at laman ng buko.  Tawag din ito sa isang uri ng pagkaing gawa mula sa buko.  Ginagamit itong pambudbod o pamatong sa mga mamong yari sa bigas.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Latik (paglilinaw)

Ang **latik** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*latik, uri ng dumi
*latik, isang pagkain
*sayaw ng maglalatik, isang uri ng sayaw
Sayaw ng maglalatik

Ang **sayaw ng maglalatik** ay isang uri ng katutubong sayaw sa Pilipinas na may mabilis na galaw habang pinatutunog ng mga mananayaw ang mga bao ng buko.

## Mga sanggunian
Kaurian:Kultura
Kaurian:Sayaw
Kaurian:Sayaw sa Pilipinas
Monggo

Ang **munggo**, **monggo**, Maliliit at luntian ang mga butil na ito na karaniwang ipinagbibiling tuyo at itinitimbang ng mga tindahan. at ginagamit bilang sangkap sa parehong malasang at matatamis na lutuin.

Tinatawag na **toge**, **tawge**, o **tawgi** (Ingles: mung bean sprout) ang mga gulaying panimulang usbong ng munggo. Tinatawag din itong **patol**.

## Paggamit
### Halagang nutrisyonal 
Kilala ang munggo dahil sa mataas nitong halagang nutrisyonal. Ang munggo ay naglalaman ng humigit-kumulang 55–65% karbohidrata (katumbas ng 630 g/kg sa tuyong timbang) at mayaman sa protina, bitamina, at mineral. Binubuo ito ng humigit-kumulang 20–50% protina ng kabuuang tuyong timbang, kung saan ang globulin (60%) at albumin (25%) ang mga pangunahing protinang imbakan (tingnan ang talahanayan). Ang munggo ay itinuturing na isang mahalagang pinagkukunan ng protina sa diyeta. Mas mataas pa ang proteolitikong paghahati ng mga protinang ito habang sumisibol. Ang mga karbohidrata ng munggo ay madaling matunaw, na nagdudulot ng mas kaunting kabag sa mga tao kumpara sa iba pang mga legumbre. Ang mga buto at usbong ng munggo ay may mas mababang kaloriya kumpara sa iba pang mga sereales, na ginagawa itong mas mainam na pagpipilian para sa mga taong may labis na timbang at may diyabetes.

### Pagluluto 
Ang buong nilutong munggo ay karaniwang inihahanda mula sa pinatuyong munggo sa pamamagitan ng pagpapakulo hanggang lumambot. Ang munggo ay may mapusyaw na dilaw na kulay kapag tinanggal ang balat nito. Ginagamit din ang munggo sa panghimagas na Pilipino na ginataang munggo (kilala rin bilang balatong), isang lugaw na gawa sa bigas na may gata at asukal, at pinalalasahan ng dahon ng pandan o banilya.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Gulay
Kategorya:Fabaceae
Kategorya:Buto
Kategorya:Halaman
Kategorya:Baging
Laing (paglilinaw)

Ang **laing** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*laing, isang pagkaing Pilipino
*laing, mga natuyo at kupas na mga dahon ng mga gulay at prutas
Laing (katayuan)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang laing (paglilinaw) at tuyo (paglilinaw).*

Ang **laing**, **tuyo**, **tuyot**, **lanta**, o **luoy** ay ang katayuan ng pagkatuyo, pagkalanta o pagkakupas ng mga dahon ng mga gulay at prutas.

## Tingnan din
*Tagtuyot

## Mga sanggunian
Kaurian:Agrikultura
Luya

Ang **luya** (Ingles: *ginger*) ay isang uri ng gulaying ugat na ginagamit panimpla ng mga lutuin.

## Katangian 
Maaari itong itabi sa repridyeretor nang walang taning sa panahon.

## Tingnan din 
* luya-luyahan

## Mga sanggunian 
Kategorya:Gulay na ugat
Kategorya:Pagkain
Kategorya:Zingiberaceae
Kategorya:Mga espesya
Am

Ang **am** o **aam** ay isang uri ng sabaw na gawa galing sa pinakuluang bigas.  Nagmula ang salitang ito sa wikang Tsino

## Mga sanggunian
Kaurian:Inumin
Luya-luyahan

Ang **luya-luyahan** (*Curcuma zedoaria*) ay isang uri ng halamang kahawig ng tunay na luya. Ito ay isang perenyal  na damong-gamot at nabibilang sa saring Curcuma, pamilya Zingiberaceae. Ang halamang ito ay katutubo sa mga bansang India at Indonesia. Ipinakilala ito ng mga Arabo sa Europa noong ika-anim na siglo ngunit ang gamit nito bilang pampalasa sa Kanluran ay bihira at napalitan na ng luya.

## Kaanyuan
Ang luya-luyahan ay isang rhizome na nabubuhay sa mga tropikal at subtropikal na mga magubat na rehiyon. Ang halaman na ito ay mabango at mayroon mga dilaw na mga bulaklak. Meron itong pula at luntiang mga bract at ang pangilalim ng lupa nitong katawan ay malaki at maraming sanga. Ang mga talbos ng dahon ng luya-luyahan ay mahahaba at maaring umabot ng isang metro (tatlong talampakan) sa taas.

## Gamit
### Pagkain
Ang makakaing ugat ng luya-luyahan at mayroong puting loob at bangong tulad ng mangga. Subalit ang lasa nito ay gaya ng luya ngunit mayroon itong mapait na naiiwang lasa. Pinupulbos ito at hinahalo sa curry sa Indonesya. Kinakain ito habang sariwa o kaya binuburo sa Indiya.

### Medisina
Ginagamit ang luya-luyahan sa mga tradisyonal na medisina ng silangan kung saan sinasabing tumutulong ito sa pagtunaw ng pagkain, pagpagaan ng colic at panlinis ng dugo.

### Iba pang gamit
Ang mga mahahalagang langis mula sa pinatuyong ugat ng *Curcuma zedoaria* ay ginagamit sa paggawa ng pabango, sabon at bilang sangkap sa mapapait na tonic.

## Mga sanggunian
## Panlabas na Kawing
*Curcuma zedoaria information from NPGS/GRIN 
*Catalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe
*Situs ipteknet  
*http://www.nih.go.jp/eiken/chosa/nagata%20.html 

Kategorya:Agrikultura
Kategorya:Zingiberaceae
Kategorya:Mga espesya