Mga Manuskrito ng Dagat Patay

thumb|Mga pragmento ng rolyo sa Archaeological Museum, Amman, Jordan
Ang **Dead Sea Scrolls** (**Mga Manuskrito ng Dagat Patay**, ) o **Qumran Caves Scrolls** (**Mga Rolyo ng Qumran**, ) ay isang koleksiyon ng mga 972 teksto na naglalaman ng mga aklat ng bibliyang Hebreo gayundin ang mga aklat ng apokripa at iba pang dokumento na natagpuan sa pagitan ng 1947 at 1956 sa Khirbet Qumran sa hilagang-kanluran baybayin ng Dagat Patay sa Palestina, na kasalukuyang tinatawag na Kanlurang Pampang (West Bank).

Ang mga balumbong ito ay itinuturing na isa sa pinakamahalagang mga relihiyosong dokumento na natuklasan dahil ito ay naglalaman ng pinakamatandang manuskrito ng Bibliyang Hebreo at nagbibigay ebidensiya ng pagkakaiba ng paniniwalang Hudaismo noong unang siglo BCE. Ang mga manuskritong ito ay isinulat sa Hebreo, Aramaiko at Griego. Bukod dito, karamihan ng mga manuskritong ito ay isinulat sa mga balat ng hayop(parchment) ngunit may ilang mga manuskritong isinulat sa papirus(papel mula sa halaman) at may isang rolyo na isinulat sa isang tanso(copper). Ang mga rolyong ito ay pinaniniwalaang isinulat sa pagitan ng 150 BCE at 70 CE.

## Publikasyon 
Bago ang 1968, ang mga balumbong ito ay nakalagak sa Museong Rockefeller sa Herusalem. Pagkatapos ng Digmaang Anim na Araw (sa pagitan ng Hunyo 5 at 10, 1967), ang mga balumbon at pragmentong ito ay inilipat sa Dambana ng Aklat sa Museo ng Israel.

Ang unang mga litrato ng mga balumbon ay inilabas lamang sa publiko noong 1991 (o 44 taon pagkatapos matuklasan ang unang balumbon) dahil sa pagpipilit na gawing publiko ang mga litrato ng mga balumbong ito.

Noong 1991, ang mga mananaliksik sa Hebrew Union College sa Cincinnati, Ohio na sina Ben Zion Wacholder and Martin Abegg, ay naghayag ng pagkakalikha ng isang *software* upang muling buuin ang mga teksto ng mga balumbong ito.

## Pinagmulan ng mga rolyo 
Ayon sa karamihan ng mga eskolar, ang mga rolyong ito ay isinulat ng isang sekta ng Hudaismo na tinatawag na Essene sa pagitan ng 150 BCE hanggang 70 CE. Ang mga Essene ay binanggit ng historyador na si Josephus at ni Pliny ang Matanda. Ang mga Essene ay masugid na tagasunod ng Torah (Kautusan ni Moises), mga asetiko (nagmamasid ng kabanalan at tumalikod sa mga gawaing sekular) at tinatawag ang kanilang komunidad na  "mga hinirang ng diyos" at isang "bagong tipan". Ilan sa kanilang mga katuruan ang paniniwala sa isang mesiyas na kanilang tinatawag na "Guro ng Katwiran" na sinalungat at pinatay ng "mga anak ng kadiliman", paniniwalang apokaliptiko (malapit ng magunaw ang mundo) at pagmamasid ng pagbabautismo sa mga miyembro nito.

Ang ilang iskolar ay hindi umaayon sa teoryang ito. Halimbawa ayon kay Lawrence H. Schiffman ng Unibersidad ng New York, ang mga balumbong ito ay hindi isinulat ng mga Essene kundi ng mga supling ng Saserdoteng Saduceo na tinatawag na Zadokite. Ayon naman kay Robert H. Eisenman ng Pamantasang Estatal ng California sa Long Beach, ang mga rolyo ito ay isinulat ng mga tagagasunod ng kapatid ni Hesus na si Santiago na pinainiwalaang pinuno ng iglesiang Kristiyano sa Herusalem. Ayon sa eskolar naman na si Norman Golb ng Unibersidad ng Chicago, walang isang grupo ang sumulat ng mga balumbong ito kundi ang mga balumbong ito ay inilapat mula sa mga aklatan sa Herusalem nang maganap ang digmaan noong 66-70 CE.

## Mga wikang ginamit sa mga balumbon ng Dagat Patay 
Ang teksto ng mga balumbon ng Dagat Patay ay isinulat sa apat na magkakaibang mga wika: Ebreo, Aramaiko, Griyego at Nabatean.

## Kahalagahan sa pananaliksik Biblikal 
Dahil ang mga rolyo ng Patay na Dagat ang pinakamatandang manuskrito ng Tanakh(Lumang Tipan), ang mga rolyong ito ay ikinumpara sa 3 pangunahing manuskrito ng Tanakh, ang Masoretiko, Septuagint, at Samaritan Pentateuch. Ang Masoretiko ang Hebreong bersyon ng Tanakh na ginagamit sa kasalukuyang Rabinikong Hudaismo at basehan ng mga bagong salin ng Lumang tipan ng Bibliya. Ang Septuagint ang saling Griyego ng isang tekstong Hebreo sa pagitan ng 200-100 BCE. Ang Septuagint ay isinalin mula sa tekstong Hebreo na iba sa Hebreo ng Masoretico. Ang Samaritan Pentateuch ay salin ng Hebreong Pentateuch (Henesis, Exodo, Levitico, Deuterenomio, at Mga Bilang) sa alpabetong Samaritano na ginagamit sa relihiyong Samaritanismo. Ayon sa iskolar ng mga Rolyo ng Dagat na Patay na si Lawrence Schiffman, na punong patnugot ng mga balumbon ng Dagat Patay, halos 60% ng mga balumbon ay umaayon sa tekstong Masoretiko, 5% ay umaayon sa Septuagint at 5% ay umaayon sa Samaritan Pentateuch. 10% naman ang hindi umaayon sa 3 manuskritong ito kabilang dito ang matatagpuan sa 4QDeut-b, 4QDeut-c, 4QDeut-h, 4QIsa-c, and 4QDan-a. Ayon sa ibang eskolar, ang Dead Sea Scrolls ay umaayon lamang sa 40% ng Masoretiko.

Bukod sa mga aklat ng Tanakh at mga aklat ng apokripa o deuterokanoniko (para sa mga Romano Katoliko), ang mga balumbong ito ay naglalaman din ng mga katuruan ng sekta ng Hudaismo na nakatira sa Qumran na tinatawag na Mga Essene sa pagitan ng unang siglo BCE hanggang unang siglo CE. Ayon sa mga eskolar, ito ay nagbibigay ng ebidensiya ng pagkakaiba ng mga paniniwala sa Hudaismo noong unang siglo BKP hanggang unang siglo KP. Ayon din sa mga eskolar, karamihan ng mga katuruan ng Essene ay magkahalintulad sa mga katuruan ng Kristiyanismo (sa Bagong Tipan). Ito ay sumasalungat sa tradisyonal na paniniwalang ang Kristiyanismo ay isang natatangi at walang katulad na relihiyon noong unang siglo KP. May mga teorya ang mga eskolar sa relasyon ng dalawang sektang ito.

## Mga natuklasang manuskrito 
### Unang kuweba ng Qumran 
Ang unang kuweba ay natuklasan noong 1947. Ito ay unang hinukay ni Gerald Lankester Harding at Roland de Vaux mula Pebrero hanggang 5 Marso 1949. 
* 1QIsaa (Aklat ni Isaias)
* 1QIsab (Isaias)
* 1QS ("Alituntunin ng Komunidad") cf. 4QSa-j = 4Q255-64, 5Q11
* 1QpHab ("Pesher ng Habakuk")
* 1QM ("Rolyo ng Digmaan") cf. 4Q491, 4Q493; 11Q14?
* 1QHa ("Mga Himno ng Pasasalamat")
* 1QapGen ar ("Henesis Apokripon sa Aramaiko")

* CTLevi ar ("Testamento ni Levi sa Aramaiko")

* 1QGen ("Henesis") = 1Q1
* 1QExod ("Exodo") = 1Q2
* 1QpaleoLev ("Levitico" na isinulat sa eskriptong Paleo-Hebreo) = 1Q3
* 1QDeuta ("Deuteronomio") = 1Q4
* 1QDeutb ("Deuteronomio") = 1Q5
* 1QJudg ("Hukom") = 1Q6
* 1QSam ("Samuel") = 1Q7
* 1QIsab (pragmento ng Isaias 1QIsab) = 1Q8
* 1QEzek ("Ezekiel") = 1Q9
* 1QPsa ("Awit") = 1Q10
* 1QPsb  ("Awit")  = 1Q11
* 1QPsc  ("Awit") = 1Q12
* 1QPhyl (58 pragmento ng "Tefillin") = 1Q13
* 1QpMic ("Pesher ng Micas") = 1Q14
* 1QpZeph ("Pesher ng Zefanias") = 1Q15
* 1QpPs ("Pesher ng Awit") = 1Q16
* 1QJuba ("Jubilees") = 1Q17
* 1QJubb ("Jubilees") = 1Q18
* 1QNoah ("Aklat ni Noe ") = 1Q19
* 1QapGen ar (pragmento ng "Henesis Apocryphon" sa Aramaiko) = 1Q20
* 1QTLevi ar ("Testamento ni Lev" sa  Aramaiko) = 1Q21
* 1QDM ("Dibrê Moshe" or "Mga Salita ni Moises") = 1Q22
* 1QEnGiantsa ar ("Aklat ng mga Higante" ng Aklat ni Enoch sa Aramaiko) = 1Q23
* 1QEnGiantsb ar ("Aklat ng mga Higante" ng Aklat ni Enoch sa Aramaiko) = 1Q24
* 1Q25 ("Propesiyang Apokripal")
* 1Q26 ("Katuruan")
* 1QMyst ("Mga Misteryo") = 1Q27
* 1Q28 (Pragmento ng "Alituntunin ng Komunidad(1QS)"
* 1QSa ("Alituntunin ng Kongregasyon") = 1Q28a
* 1QSb ("Alituntunin ng Pagpapala")  = 1Q28b
* 1Q29 ("Liturhiya ng Tatlong Dila ng Apoy")
* 1Q30 ("Tekstong Liturhikal")
* 1Q31("Tekstong Liturhikal")
* 1QNJ ar ("11Q18, Bagong Jerusalem sa Aramaiko") = 1Q32 cf. 11Q18 ar
* 1Q33 ("Pragmento ng Rolyo ng Digmaan(1QM)")
* 1QLitPr ("Mga Pangalanging Liturhikal") = 1Q34
* 1QHb ("Mga Himno ng Pagpapasalamant o Hodayot") = 1Q35
* 1Q36-40 ("Komposisyong Himniko")
* 1Q41-70 (Hindi matukoy na pragmento)
* 1QDana ("Aklat ni Daniel") = 1Q71
* 1QDanb ("Aklat ni Daniel") = 1Q72

### Ikalawang kuweba 
Ang ikalawang kuweba ay natuklasan noong 1952. Ang kwebang ito ay naglalaman ng 300 pragmentaryong(hindi kumpleto) mula sa 33 manuskrito kabilang na ang Jubilees at Karunungan ni Sirach sa wikang Hebreo. 
* 2QGen ("Henesis") = 2Q1
* 2QExoda ("Exodo") = 2Q2
* 2QExodb ("Exodo") = 2Q3
* 2QExodc ("Exodo") = 2Q4
* 2QpaleoLev (seksiyon ng Levitico 11:22-29 na isinulat sa skriptong Paleo-Hebreo) = 2Q5
* 2QNuma ("Bilang") = 2Q6
* 2QNumb ("Bilang") = 2Q7
* 2QNumc ("Bilang")= 2Q8
* 2QNumd ("Bilang") = 2Q9
* 2QDeuta ("Deuterenomyo") = 2Q10
* 2QDeutb ("Deuterenomyo") = 2Q11
* 2QDeutc ("Deuterenomyo 10:8-12") = 2Q12
* 2QJer ("Jeremias") = 2Q13
* 2QPs ("Awit") = 2Q14
* 2QJob ("Job" 33:28-30) = 2Q15
* 2QRutha ("Ruth") = 2Q16
* 2QRuthb  ("Ruth")  = 2Q17
* 2QSir ("Karunungan ni Sirach" o "Ecclesiasticus") = 2Q18
* 2QJuba ("Jubilees") = 2Q19
* 2QJubb ("Jubilees")  = 2Q20
* 2QapMoses ("Apokripon ni Moses") = 2Q21
* 2QapDavid? ("Apokripon ni David") = 2Q22
* 2QapProph ("Propesiyang Apokripal") = 2Q23
* 2QNJ ar ("Bagong Jerusalem sa Aramaico") = 2Q24 cf. 1Q32 ar, 11Q18 ar
* 2Q25 ("Tekstong Huridikal")
* 2QEnGiants ar ("Aklat ng mga Higante ng Aklat ni Enoch sa Aramaiko) = 2Q26 cf. 6Q8
* 2Q27-33 (Hindi matukoy na teksto)

### Ikatlong kuweba 
Ang ikatlong kuweba ay natuklasan noong 14 Marso 1952. Ang mga natuklasang manuskrito sa kwebang ito ang bumubuo sa halos siyamnapung porsiyento ng mga rolyo ng Patay na Dagat kabilang na ang 9-10 manuskrito ng Jubilee pati 21 tefillin at 7 mezuzot. 
* 4QGen-Exoda ("Henesis and Exodus") = 4Q12
* 4QGenb ("Aklat ng Henesis") = 4Q2
* 4QGenc  ("Henesis") = 4Q3
* 4QGend ("Henesis" 1:18-27) = 4Q4
* 4QGene ("Henesis"") = 4Q5
* 4QGenf ("Henesis" 48:1-11) = 4Q6
* 4QGeng ("Henesis") = 4Q7
* 4QGenh1 ("Henesis" 1:8-10) = 4Q8
* 4QGenh2 ("Henesis" 2:17-18) = 4Q8a
* 4QGenh-para (paraphrase ng "Henesis" 12:4-5) = 4Q8b
* 4QGenh-title ("Henesis") = 4Q8c
* 4QGenj ("Henesis") = 4Q9
* 4QGenk ("Henesis") = 4Q10
* 4QpaleoGen-Exodl ("Henesis at Exodo" na isinulat sa eskriptong Paleo Hebreo) = 4Q11
* 4QpaleoGenm ("Henesis" na isinulat sa eskriptong Paleo Hebreo) = 4Q12
* 4QExodb ("Exodo") = 4Q13
* 4QExodc ("Exodo") = 4Q14
* 4QExodd ("Exodo") = 4Q15
* 4QExode (("Exodo") 13:3-5) = 4Q16
* 4QExod-Levf ("Exodo at Levitico") = 4Q17
* 4QExodg ("Exodo" 14:21-27) = 4Q18
* 4QExodh ("Exodo" 6:3-6) = 4Q19
* 4QExodj ("Exodo") = 4Q20
* 4QExodk ("Exodo" 36:9-10) = 4Q21
* 4QpaleoExodm (""Exodo" na isinulat sa eskriptong Paleo Hebreo) = 4Q22
* 4QLev-Numa ("Levitico at Bilang") = 4Q23
* 4QLevb ("Levitico") = 4Q24
* 4QLevc ("Levitico") = 4Q25
* 4QLevd ("Levitico") = 4Q26
* 4QLeve ("Levitico") = 4Q26a
* 4QLevg ("Levitico") = 4Q26b
* 4QNumb ("Bilang") = 4Q27

* 4QCantb ("4Q107,Pesher sa Awit ni Solomon") = 4Q107
* 4QCantc ("4Q108, Pesher sa Awit ni Solomon") = 4Q108
* 4Q112 ("Daniel")
* 4Q123 ("Binagong Aklat ni Josue")
* 4Q127 ("Binagong Exodo")
* 4Q128-148 (iba ibang *tefillin*)
* 4Q156 ("Targum ng Levitico")
* 4Q157 ("Targum ng Job") = 4QtgJob
* 4QRPa ("Binagong Pentateuch") = 4Q158
* 4Q161-164 ("Pesher ng Isaias")
* 4Q166-167 ("Pesher ng Hosea")
* 4Q169 ("Pesher ng Nahum")
* 4Q174 ("Florilegium" or "Midrash ng mga huling Panahon")
* 4Q175 ("Antolohiyang Messianiko" or "Testimonia")
* 4Q179 ("Panaghoy") cf. 4Q501
* 4Q196-200 ("Tobit")
* 4Q213-214 ("Testamento ng 12 patriarka")
* 4Q215 ("Testamento ni Naftali")
* 4QCanta ("4Q240, Pesher ng Awit ni Solomon")  = 4Q240
* 4Q246 ("Aramaikong Apocalipsis o tekstong "Ang Anak ng Diyos")
* 4Q252 ("Pesher ng Henesis")
* 4Q258 ("Serekh ha-Yaha o Alituntunin ng Komunidad") cf. 1QSd
* 4Q265-273 ("Dokumentong Damasco") cf. 4QDa/g = 4Q266/272, 4QDa/e = 4Q266/270, 5Q12, 6Q15, 4Q265-73
* 4Q285 ("Alituntunin ng Digmaan") cf. 11Q14
* 4QRPb ("Binagong Pentateuch") = 4Q364
* 4QRPc("Binagong Pentateuch")= 4Q365
* 4QRPc ("Binagong Pentateuch") = 4Q365a (=4QTemple?)
* 4QRPd ("Binagong Pentateuch") = 4Q366
* 4QRPe ("Binagong Pentateuch") = 4Q367
* 4Q415-418 ("Musar leMevin") = 4QInstruction, "Sapiential Work A"
* 4Q422 ("4QParaphrase ng Henesis ")
* 4Q434 ("Barkhi Napshi - Mga Awiting Apokripal")
* 4QMMT ("Miqsat Ma'ase Ha-Torah" o "Panuntunan ng Batas" o "Sulat Halakhic Letter") cf. 4Q394-399
* Mga Awit ng sakripisyong pang Sabath, 4Q400-407 cf. 11Q5-6
* 4Q448 ("Himno sa Haring si Jonathan")
* 4Q511 ("Mga Awit ng Pantas")
* 4Q521 ("Mesianikong Apocalipsis")
* 4Q523 "Kleine Fragmente, z.T. gesetzlichen Inhalts". fragment is legal in content. PAM number, 41.944.
* 4Q539 ("Testament of Joseph")
* 4Q554-5 ("New Jerusalem") cf. 1Q32, 2Q24, 5Q15, 11Q18

### Ikalima at ikaanim na kuweba 
Ang ikalima at ikaanim na kuweba ay natuklasan noong 1952, pagkatapos matuklasan ang ikaapat na kweba. Ang ikalimang kweba ay naglalaman ng halos 25 manuskrito samantalang ang ikaanim na kweba ay naglalaman ng 31 pragmentaryong manuskrito. Bukod dito ang ikapitong kweba ay naglalaman din ng mga paso at banga.

Ang ikawalong kuweba ay naglalaman ng 5 pragmentaryo ng Henesis (8QGen), Awit(8QPs),  8QPhyl, mezuzah (8QMez), at himno(8QHymn). Ang ikawalong kuweba ay naglalaman din ng ilang mga kahon ng tefillin, isang kahon ng katad(leather) na bagay, lampara, banga at sapatos na gawa sa katad.

### Ikapitong kuweba 
* 7QLXXExod (seksiyon ng Exodo ng Septuagint) = 7Q1
* 7QLXXEpJer ("Sulat ni Jeremias o Baruch 6") = 7Q2
* 7Q3 Hindi matukoy na tekstong biblikal
* 7QpapEn gr ("Aklat ni Enoch") = 7Q4, 8, 11-14
* 7Q5 Tekstong Biblikal
* 7Q6, 7, 9, 10 hindi matukoy
* 7Q15-18 hindi matukoy
* 7Q19 imprint

### Ikawalong kuweba 
* 8QGen ("Henesis") = 8Q1
* 8QPs ("Awit") = 8Q2
* 8QPhyl ("Pragmento ng Tefillin") = 8Q3
* 8QMez (bahagi ng Deuteronomyo 10:12-11:21 mula sa Mezuzah) = 8Q4
* 8QHymn (Hindi matukoy na himno) = 8Q5
* 8QX1 Tabs
* 8QX2-3 Thongs

### Ikasiyam na kuweba 
* 9Qpap (hindi matukoy na dokumento)

### Ikasampung kuweba 
Ang ikasampu ay naglalaman lamang ng 2 ostracon(isang uri ng paso) na may ilang mga kasulatan dito kasama ng hindi alam na simbolo sa isang gray na tipak ng bato.

### Ikalabing-isang kuweba 
Ang ikalabing-isang kuweba ay natuklasan noong 1956 at naglalaman ng 21 manuskrito kabilang ang "Rolyo ng Templo"(na tumutukoy sa pagtatayo ng Templo sa Jerusalem), Jubilee, at manuskrito tungkol kay Melchizedek.
Ayon sa dating pangunahing editor ng pangkat editorial ng "Rolyo ng Patay na Dagat", may halos 4 na rolyong pag-aari ng mga pribadong indibidwal na hindi pa nasusuri ng mga eskolar. Kabilang dito ang kumpletong Aramaikong manuskrito ng Aklat ng Enoch.
* 11QpaleoLeva ("Leviticus" written in palaeo-Hebrew script) = 11Q1
* 11QpaleoLevb ("Leviticus" written in palaeo-Hebrew script) = 11Q2
* 11QDeut ("Deuteronomy") = 11Q3
* 11QEz ("Ezekiel") = 11Q4
* 11QPsa ("Awit") = 11Q5
* 11QPsb ("Awit") = 11Q6
* 11QPsc ("Awit") = 11Q7
* 11QPsd ("Awit")= 11Q8
* 11QPse("Awit") = 11Q9
* 11QtgJob ("Targum ng Job") = 11Q10
* 11QapocrPs ("Mga Awit na Apokripal") = 11Q11
* 11QJub ("Jubilees") = 11Q12
* 11QMelch (Makalangit na Prinsipeng si Melchizedek) = 11Q13
* 11QSM ("Sefer Ha-Milhamah" o Eskrolyo ng Digmaan") = 11Q14. cf. 1QM?
* 11QHymnsa = 11Q15
* 11QHymnsb = 11Q16
* 11QShirShabb ("Awit ng mga Handog sa Sabath") = 11Q17
* 11QNJ ar ("Bagong Jerusalem sa Aramaiko") = 11Q18 cf. 1Q32, 2Q24
* 11QTa ("Rolyo ng Templo") = 11Q19
* 11QTb  ("Rolyo ng Templo")= 11Q20
* 11Q21 Tekstong Hebreo
* 11Q22-28 hindi matukoy
* 11Q29 Serekh ha-Yahad related
* 11Q30 hindi matukoy
* 11Q31 hindi matukoy
* XQ1-4 Phylacteries
* XQ5 Mga pragmento
* XQ6 offering

## Mga sanggunian 
Kategorya:Bibliya
Kategorya:Hudaismo
Kategorya:Kristiyanismo
Kategorya:Mga balumbon ng Dagat Patay
Kategorya:Panitikan sa wikang Ebreo