Genghis Khan

Si **Genghis Khan** (ipinanganak sa pangalang **Temüjin**; Agosto 1227), kilala rin bilang **Chinggis Khan**, ay ang nagtatag at unang khan ng Imperyong Monggol. Matapos gugulin ang halos buong buhay niya sa pag-iisa sa mga tribong Monggol, naglunsad siya ng serye ng mga kampanyang militar, at sinakop ang malaking bahagi ng Tsina at Gitnang Asya.

Pormal na inangkin ni Temüjin ang titulong "Genghis Khan" na may di-tiyak na kahulugan, sa isang pagpupulong noong 1206. Sa pagsasagawa ng mga reporma upang matiyak ang pangmatagalang katatagan, binago niya ang istraktura ng tribo ng mga Monggol na maging meritokrasiya na nakatuon sa paglilingkod sa naghaharing pamilya. Matapos hadlangan ang kudetang sinubukan ng isang makapangyarihang shaman, sinimulan ni Genghis na patatagin ang kanyang kapangyarihan. Noong 1209, pinangunahan niya ang malawakang pagsalakay sa karatig na Kanlurang Xia na sumang-ayon sa mga tuntunin ng Monggol sa sumunod na taon. Pagkatapos, naglunsad siya ng kampanya laban sa dinastiyang Jin, na tumagal ng apat na taon at nagwakas noong 1215 nang makuha ang kabisera ng Jin na Zhongdu. Sinakop ng kanyang heneral na si Jebe ang estado ng Qara Khitai sa Gitnang Asya noong 1218. Naudyukan si Genghis na salakayin ang Imperyong Khwarazmia nang sumunod na taon sa pamamagitan ng pagbitay sa kanyang mga sugo. Ang kampanya ay nagpabagsak sa estado ng Khwarazmia at nagwasak sa mga rehiyon ng Transoxiana at Khorasan, habang pinangunahan ni Jebe at ang kanyang kasamahan na si Subutai sa isang ekspedisyon na umabot sa Georgia at Kievan Rus'. Noong 1227, namatay si Genghis habang sinusupil ang rebeldeng Kanlurang Xia. Kasunod ng dalawang taong interegno, lumuklok sa trono noong 1229 ang kanyang ikatlong anak na lalaki at tagapagmana na si Ögedei. 

Nananatiling kontrobersiyal si Genghis Khan. Siya ay naging mapagbigay at napakatapat sa kanyang mga tagasunod, ngunit walang awa sa kanyang mga kaaway. Tinanggap niya ang payo mula sa mga iba't ibang tao sa kanyang hangarin para mangibabaw sa mundo, na pinaniwalaan niyang itinalaga siya ni Tengri, ang pinakamataas na deidad ng mga shaman. Sa ilalim ni Genghis, pumatay ng milyun-milyong tao ang hukbong Monggol, nagdulot din ang kanyang mga pananakop ng wala pang katulad na pagpapalitan ng komersyo at kultura sa napakalawak na heograpikal na pook. Sa Rusya at mundong Arabe, naaalala siya bilang atrasado at malupit na maniniil, habang nagsisimulang suriin muli ng kamakailangang Kanluraning iskolarsip ang dati nitong pagtingin sa kanya bilang barbarong kumander. Nang pagkamatay, ginawang bathala siya sa Monggolya; kjinikilala siya ng mga modernong Monggol bilang tagapagtatag ng kanilang bansa.

## Pangalan at titulo
Walang unibersal na sistema ng romanisasyon para sa wikang Monggol; kaya, lubhang magkakaiba ang mga modernong pagbaybay ng mga pangalang Monggol at maaaring magresulta sa malaking pagkakaiba sa pagbigkas kumpara sa orihinal. Hinango ang panggalang na pinakakaraniwang isinasalin bilang "Genghis" sa Monggol na , na maaaring iromanisa bilang . Inangkop ito sa Tsino bilang  , at sa Persa bilang  . Dahil walang katunog ng [tʃ] sa Arabe, kinakatawan ng č sa mga romanisasyon ng Monggol at Persa, isinalin ng mga manunulat ang pangalan bilang , habang ginamit ng mga may-akdang Siriako ang .

Bukod sa "Genghis" na ipinakilala sa wikang Ingles noong ika-18 siglo batay sa maling pagbabasa ng mga sangguniang Persa, kabilang sa mga modernong pagbaybay sa Ingles ang "Chinggis", "Chingis", "Jinghis", at "Jengiz". Minsan, binabaybay ang kanyang ngalan sa kapanganakan, "Temüjin" (;  ) bilang "Temuchin" sa Ingles.

## Pinagkunan ng impormasyon 
Dahil nakasulat ang mga sanggunian sa higit sa isang dosenang mga wika mula sa buong Eurasya, nahirapan ang mga modernong istoryador na magtipon ng impormasyon tungkol sa buhay ni Genghis Khan. Ang lahat ng mga salaysay ng kanyang pagbibinata at pagbangon sa kapangyarihan ay nagmula sa dalawang sanggunian sa wikang Monggol—ang *Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol* at *Altan Debter* (*Gintong Aklat*). Nagsilbing inspirasyon ang ikalawa, na nawala na ngayon, ng dalawang Tsinong salaysay—ang *Kasaysayan ng Yuan* at *Shengwu qinzheng lu* (*Mga Kampanya ni Genghis Khan*) ng ika-14 na siglo. Pinagtalunan ang pagiging makasaysayan nito: itinuring ni Arthur Waley, isang sinolohista ng ika-20 siglo, na isa itong akdang pampanitikan na walang historiograpikal na halaga, ngunit mas pinaniniwalaan ng mga kamakailang istoryador ang gawain. Mas madamayin si Juvayni, ang kanyang kontemporaryo na naglakbay sa Mongolia nang dalawang beses at nakakuha ng mataas na posisyon sa administrasyon ng kahaliling estado ng mga Monggol; ang kanyang salaysay ay ang pinakamaaasahan ukol sa mga kanlurang kampanya ni Genghis Khan.

## Pag-akyat sa Trono 
Ang nagmana ng trono ay ang kanyang ikatlong anak si Ogedei Khan na ipinagpatuloy ang pagpapalawak sa imperyo at hinati din naman ang kanyang imperyo sa kanyang mga anak na lalaki. Ang kanlurang bahagi ay napunta kay Jochi (namatay noon 1226 at nahati ito sa Bughaw na Horde at Puting Horde), ang gitnang Asya ay napunta kay Chagatai Khan, at ang lupain ng mga Mongol ay napunta kay Tolui na naging rehente rin ng imperyo bago si Ogedei ang mahirang 

Ang kanyang buhay ay matutunghayan rin sa Russong palabas na Mongol (2007).

## Talababa
## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga Mongol
Kategorya:Kasaysayan ng Mongolia
Kategorya:Imperyong Monggol