La Union

Ang **La Union** ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyon ng Ilocos sa Luzon. Ang kabisera nito ay ang lungsod ng San Fernando. Pinalilibutan ito ng Ilocos Sur sa hilaga, Benguet sa silangan, at Pangasinan sa timog. Sa kanluran ng La Union ay ang Dagat Timog Tsina.

## Kasaysayan
### Maagang kasaysayan
Sa maagang kasaysayan nito, ang lalawigan ay tinirhan ng iba't ibang grupong etnolinggwistiko, kabilang ang mga Ilocanos, Pangasinense, at mga Cordilleran (Igorots), na aktibong nakikibahagi sa pakikipagkalakalan at Pakikipagpalitan habang nagsasagawa ng mga katutubong relihiyon at tradisyon na animistiko at politeistiko. Ang mga pamayanang ito ay pangunahing tinitirhan ng mga *Samtoy* (mga Ilokano). Itinala ng historyador na si William Henry Scott na ang Balaoan ay dating tinutukoy bilang "mayaman sa ginto"* dahil sa kalapitan nito sa mga minahan ng ginto sa rehiyon ng Cordillera. Ang rutang ito ay nagpadali sa transportasyon ng ginto mula sa mga nayon ng *Acupan* at *Balatok* ng mga Ibaloi sa mga katimugang lugar ng kasalukuyang Benguet patungo sa mga sentro ng kalakalan ng Aringay, na may karagdagang pamamahagi sa daungan ng Agoo.

### Panahon ng Kolonyal na Espanyol
#### Ika-16 na Siglo 
Isang taon matapos gawing kabisera ng Pilipinas ni Miguel Lopez de Legazpi ang Maynila noong ika-24 ng Hunyo 1571, naglunsad ang mga Espanyol ng mga ekspedisyon sa Hilagang Luzon "*upang papayapain ang mga tao rito''".
, na namuno sa kolonisasyon ng Rehiyon ng Ilocos]
Noong Hunyo 1572, ang mga Espanyol na eksplorador na pinamumunuan ni conquistador Juan de Salcedo, ang apo ni Miguel López de Legazpi, ay naglunsad ng isang ekspedisyon pahilaga at nagtatag ng ilang mga pamayanan ng Espanya, kabilang ang mga nasa rehiyon ng Ilocos at ang lungsod ng Vigan. Bagama't may ilan na tumutol noong una, ang mga sumunod ay pinayagang manatili. Dahil sa engkwentrong ito, natanggap ng Agoo ang titulong *"El Puerto de Japón"* (Daungan ng Hapon) mula kay Miguel de Loarca noong 1582, dahil matagal na itong nagsilbing sentro ng kalakalan sa mga mangangalakal na Hapones at Tsino at mga lokal na katutubo.
 sa Pilipinas, noong mga 1590s|kaliwa]]Ipinagpatuloy ni Salcedo ang kanyang ekspedisyon pahilaga at nakarating sa tinatawag ngayong San Fernando.

#### ika-17 siglo 
Noong ika-17 siglo, ang mga Espanyol ay nagtatag ng mga pamayanan, o pueblos, na inayos sa mga sitio at rancheria, sa lupain ng Igorot sa La Union. Ang mga ito ay pinamamahalaan ng isang gobernadorcillo, alcalde-mayor at cabeza de barangay, kasama ang marami sa mga pamayanang ito na itinatag ng Augustinian friars noong yugto ng pagpapalawak ng ika-16 na siglo.

Ang lipunan sa panahong ito ay nahahati sa dalawang klase: ang babaknang at ang cailianes. Ang *baknang* o *babaknang* ay nangangahulugang *"ang mayayaman"* at ang *agtuturay* o *agturay* ay tumutukoy sa *"ang mga kapangyarihan-na*" o *"ang mga awtoridad."* Nagmamay-ari, nakarating, at nakapag-aral, nabuo nila ang lokal na elite class o ang mga principalia] o principalia]| Sa kabilang banda, ang mga hindi pinag-aralan na *cailianes* ay may mas kaunti o walang pag-aari na nagsasalita ng Iloco, Pangasinan, Kankanai at Ibaloi. Ang Iloco ay nagsilbing lingua franca ng lalawigan.

Ang paghahanap ng mga Kastila ng ginto (oro) sa mga teritoryo ng Igorot ang nagpasigla sa kanilang mga ekspedisyon. Ang mga orden ng relihiyon ay naudyukan din ng mga pagkakataon para sa gawaing misyonero. Gayunpaman, pagsapit ng 1620, nagsimulang humina ang kalakalan ng ginto sa lalawigan kabilang ang mga landas ng ginto sa Aringay-Balatok-Tonglo, Bauang at Bangar. Pinangunahan ni *Kapitan Garcia de Aldana* ang mga ekspedisyon sa mga lugar tulad ng Aringay, Bauang, at San Juan, habang si *Sargento Mayor y Capitan Alonso Martin Quirante* ay nagsentro sa industriya noong 1624, na nagpadala ng puwersa ng 1,748 sundalo, kabilang ang Mga Kastila, mga Tsino, Hapon, Mga Mehikano, at 500 Ilokano. Marami ang nagbalik-loob sa Kristiyanismo upang maiwasan ang pag-uusig, habang ang iba ay tumakas sa Cordilleras.

Noong 1661, pinangunahan ni Andrés Malong ng Pangasinan, na nagdeklara ng kanyang sarili bilang hari, ang isang paghihimagsik laban sa kolonyal na paghahari ng Espanya sa pagtatangkang palayain ang ilang lugar sa hilagang pueblos ng Pangasinan at ang [[Ilocos (probinsiya)|mga lalawigan ng Ilocos].

#### Ika-18 siglo 
Noong mga unang taon ng 1700s, nilayon ng mga misyong Espanyol sa Agoo, Bauang, at Bacnotan na ibalik ang mga Igorot na nanirahan sa pamamagitan ng patakarang *reducción* ng Espanya, na naglagay sa mga katutubo sa malupit na pagtrato. Ito ang humantong sa binyag ng pinuno ng Igorot sa Tondo sa ilalim ni *Gobernador-Heneral Pedro Manuel de Arandía Santisteban* Ang kasunduang ito, na pinadali ng *Capitanes Pasados*, ay nagpanumbalik ng kalakalan sa kabundukan at kapatagan, na naantala tatlong taon na ang nakalilipas dahil sa pagpatay sa isang Igorot at ang kasunod na paghihiganti ng isang Ilokano mula sa Bangar. Pinangunahan ni Tenyente Koronel Guillermo Galvey ang mga kampanya patungo sa Cordillera, gamit ang mga bayan tulad ng Agoo, Bauang, Bacnotan, at San Juan bilang mga base militar.

#### Pagbuo ng La Union
Opisyal na itinatag ang La Union noong ika-2 ng Marso 1850, sa pamamagitan ng pag-iisa ng mga teritoryo mula sa mga lalawigan ng Ilocos Sur, Pangasinan, at ng Cordillera, na ginagawa itong ika-34 na lalawigan ng Pilipinas.[[File:Administrative Divisions of the Philippines (1899).svg|thumb|270x270px|Ilustrasyon ng administratibong dibisyon ng PilipinasThu99] Oktubre 19 1849, nilagdaan ni Gobernador Heneral Claveria ang *promovido* (proposal) upang pag-isahin ang *Pangasinan-Ilocos-Cordillera* na mga lugar sa isang bagong lalawigan na tinatawag na La Union (ang opisyal na pangalan na itinalaga ni Claveria mismo) bilang San Fernando at [capital River]. sa hilaga at Rabon River sa timog bilang mga hangganan ng probinsiya. Sa loob ng 124 na araw, pinag-aralan at pinag-usapan ng matataas at mahahalagang opisyal ng kolonyal na Espanyol ang panukala kung bubuuin ba ang La Union o hindi.

Noong ika-2 ng Marso 1850, nilagdaan ni Gobernador Heneral Antonio María Blanco ang s*superior decreto* na nagtatag ng La Union – ang ika-34 na lalawigan simula nang itatag ang Cebu noong 1565. Ito ay inuri bilang isang *Gobierno Politico-Militar* (Pamahalaan sa Pulitika-Militar). Hinirang ni Blanco, noong ika-4 ng Marso 1850, si *Kapitan Toribio Ruiz de la Escalera* (dating pinagkakatiwalaang aide de camp ni Claveria) bilang unang Gobernador Military y Politico. Ang La Union ay ang pagsasama ng mga lupain, tao, kultura at yaman. Noong ika-18 ng Abril 1854, inilabas ni Reyna Isabella II ng Espanya ang *real orden* (maharlikang atas) mula sa Madrid na nagpapatunay sa s*superior decreto* ni Blanco.

Pagsapit ng 1860, nagkaroon ng makabuluhang pag-unlad sa komersyo at agrikultura sa lalawigan. Ang La Union ay naging tagaluwas ng tabako, bigas, at *sibucao* mula 1860s hanggang 1880s.

**Pag-aalsa noong 1898**

Nagsimula ang rebolusyon sa La Union noong 22 Mayo 1898, na may maliit na pag-aalsa sa Santo Tomas. Isang putok mula sa isang maliit na revolver ("*“una revolver pequeña”*) ang narinig, na nagpasiklab sa *“mapanghimagsik na kilusan ng Union.”*  Ni Abril 1899, ang mga gerilyang Pilipino, sa ilalim ng pamumuno ni Heneral Manuel Tinio, ay naghanda para sa labanan, na nagtayo ng trench sa buong lalawigan. Ang puwersa ni Tinio ay umabot sa 1,904, kabilang ang 68 opisyal, 200 mga tauhan ng bolo *"hermano"*, 284 mga katulong tulad ng mga tagapag-armas, mga telegrapo, mga medical corpsmen, kabalyeriya, artileryamen, at dalawang Espanyol na inhinyero na nakadestino sa Hilagang Luzon.

Noong ika-16 ng Nobyembre 1899, dumating si Pangulong Emilio Aguinaldo sa La Union sa pamamagitan ng Tubao trail, patungo sa Aringay, kung saan siya ay tinanggap ng mga taong-bayan (*cailianes*) at mga elite (*babaknang*). Mula sa Aringay, ipinagpatuloy ni Aguinaldo ang kanyang paglalakbay sa Cava, Bauang, at Naguilian kung saan sila nagpalipas ng gabi sa kumbento.

* Guerrilla Unit 1: Operated in Bangar, Namacpacan (Luna), at Sudipen sa ilalim ng *Captain Anacleto Mendoza*.
* Guerrilla Unit 2: Operated in Balaoan, Bacnotan, and Santol (rancheria of Balaoan) under *Captain Aniceto Angeles*.
* Guerrilla Unit 3: Operated in San Juan, San Fernando, San Gabriel, at Bagulin sa ilalim ng *Captain Furtunato Gaerlan*.
* Guerrilla Unit 4: Operated in Bauang, Caba, Naguilian, at Galiano (ngayon Burgos) sa ilalim ng *Captain Rivera*.
* Guerrilla Unit 5: Operated in Aringay, Tubao, Agoo, and Santo Tomas under *Captain Santiago Fontanilla*.

Sabay-sabay na mga labanan ang naganap sa iba't ibang bayan, kabilang ang Santo Tomas, Aringay, Naguilian, Bauang, at San Fernando. Pagsapit ng Nobyembre 19, nasakop na ng mga Amerikano ang Santo Tomas at Agoo. Noong Nobyembre 20, pinasok ni Heneral Young ang San Fernando kung saan inilarawan ang bayan bilang "serye ng pinakamatinding kuta," na sinakop ang punong-himpilan ng rebolusyonaryo at tinatayang mayroong 1,000 rebeldeng Pilipino. Ilang rebolusyonaryo ang nabihag.

Samantala, ipinagpatuloy ni Aguinaldo ang kanyang pagtakas, naglakbay sa mga kalsada sa bundok ng San Fernando, San Juan, at Bacnotan, na muntik nang hindi mahuli. Pagdating sa Balaoan, nalaman niya ang isang plano upang ipaghiganti si Heneral Antonio Luna, na napatay limang araw na ang nakalilipas. Ang planong ito, na nilayong maganap sa bayan ng ina ni Luna na Namacpacan (ngayon ay Luna), ay napigilan ni Doña Laureana Luna y Novicio.

Noong ika-21 ng Nobyembre, dumating si Aguinaldo sa Bangar, kasama si Heneral Tinio, bago nagpatuloy sa kanyang paglalakbay patungong Ilocos Sur. Sa parehong araw, ang *gobernador ng insurekto* ng La Union, si Dr. Don Lucino Almeida y Almendrada, ay nagbigay ng courtesy call kay Heneral Young, na nag-aalok ng tulong sa gobyerno ng Estados Unidos. Pagsapit ng Nobyembre 23, narating ni Young ang Namacpacan (ngayon ay Luna).

Ang pagsasama ng mga di-Kristiyanong tribo mula sa Mga Cordillera, na tinutukoy bilang *“taga-Montañosa,”* ay naging isa pang prayoridad. Noong 1902, iminungkahi ni Gobernador Taft na isama ang mga grupong ito sa kodigo munisipal o pagsamahin ang mga ito sa Benguet. Pagsapit ng 1905, ang mga tensyon sa pagitan ng mga taga-pababa ng Bangar at mga komunidad sa kabundukan ay humantong sa mga interbensyon ng korte. Noong 1906, ang mga paninirahan ng mga Igorot ay inilipat sa mga sub-probinsya ng Benguet at Amburayan sa ilalim ng lalawigan ng Lepanto-Bontoc upang malutas ang mga hindi pagkakaunawaan sa hurisdiksyon at buwis. Noong 1911, maraming di-Kristiyano ang humingi ng pahintulot na manirahan sa mababang lugar.

### Panakop ng mga Hapones
Ang pagsalakay ng mga Hapones sa La Union noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay isang mahalagang sandali sa kasaysayan ng lalawigan, dahil sa estratehikong kahalagahan nito sa parehong puwersa ng Allied at Hapones. Noong ika-8 ng Disyembre 1941, inilunsad ng Japan ang isang pag-atake sa mga instalasyong militar ng U.S. kabilang ang Camp Wallace at mga residential area sa probinsya, kasunod ng pag-atake sa Pearl Harbor.

Pagsapit ng ika-11 ng Disyembre, matagumpay na nasakop ng mga puwersang Hapones ang Vigan at nagpadala ng mga karagdagang tropa upang sakupin ang Laoag at ang paliparan nito. Habang umatras ang mga puwersang Amerikano, iniwan ni Tenyente Heneral Masaharu Homma ang isang maliit na garison sa Vigan at itinuro ang mga pangunahing pwersa upang suportahan ang mga operasyon sa Lingayen Gulf.

Pagsapit ng Disyembre 20, ang pinagsamang pwersa ng Col. Kanno at Gen. Shizuichi Tanaka Detachments ay sumulong patimog sa Ruta 3. Pagsapit ng Disyembre 21, 1941, sinakop na ng mga puwersang Hapones ang Bacnotan kasunod ng matagumpay na pagtagumpayan ang mga depensa ng Pilipinas sa lugar. Noong Disyembre 22, sumulong sila sa San Fernando upang lalong pagtibayin ang kanilang posisyon. Dumaong din ang mga tropang Hapones sa Agoo at mabilis na naitatag ang kontrol sa bayan noong unang bahagi ng 1942. Sa kabila ng mabilis na pagsulong na ito, patuloy na nilabanan ng mga puwersang Pilipino at Amerikano ang pananakop ng mga Hapones, na nag-ambag sa mas malawak na pagsisikap ng kampanya ng mga Alyado sa Pilipinas.

**Labanan ng Rosario (Pagsalakay sa Lingayen Gulf)**

Noong ika-22 ng Disyembre 1941, ang Japanese 4th Tank Regiment at ang 47th Infantry Regiment sa ilalim ng pamumuno ni Col. Isamu Yanagi, na sinusuportahan ng isang napakalaking flotilla ng mga barkong pandagat ay sinubukang dumaong sa Agoo upang gawin itong isa sa tatlong pangunahing beachhead para sa Pagsalakay ng mga Hapones sa Lingayen Gulf, bagama't ang panahon ay nagpakalat ng kanilang mga puwersa at nagtulak sa kanila na mag-deploy sa isang malawak na bahagi ng dalampasigan na mula sa Poro Point (San Fernando) hanggang sa timog ng Damortis. Kalaunan ay nakasagupa ng mga puwersang ito ang mga puwersang pandepensa ng commonwealth—na binubuo ng 26th Cavalry Regiment (Philippine Scouts), ang Philippine 21st Division, ang Philippine 11th Division, at ang bagong tatag na Philippine 71st Division—sa tatawaging Labanan sa Rosario.

Noong panahon ng pananakop ng mga Hapones sa probinsya, ang La Union ay pinamunuan nina Gob. Jorge Camacho (1941–1942), Gob. Bonifacio Tadiar (1942–1944), at Gob. Bernardo Gapuz (1945) sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong José P. Laurel na itinaguyod ng mga Hapones na pamahalaang "papet". Ang probinsya ay nagtiis ng mahigpit na kontrol ng militar, sapilitang paggawa, kakulangan sa pagkain, at malawakang karahasan kabilang ang extrajudicial killings at sexual violence. Sa kabila ng mga kundisyong ito, lumitaw ang mga kilusang panlaban, kung saan maraming residente ang nakikilahok sa pakikidigmang gerilya laban sa mga puwersang Hapones. Ang mga kampo gerilya ay itinatag sa buong probinsya kabilang ang Camp Spencer sa Darigayos, Luna at Camp 121 at Barrio San Cristobal sa Bangar.

**Mangkaeng Massacre**

Sa Naguilian, mahigit 400 refugee mula sa mga baryo ng Imelda, Natividad, at Ortiz ay sumilong sa maliit at magubat na sitio ng Mangkaeng sa baryo Gusing Norte upang takasan ang mga pwersang Hapones na nakatalaga sa mismong bayan bilang bahagi ng [[Tomoyuki Yamashita|Heneral Tomoyat] reguard ni Yamashita|Heneral Tomoyat. Cordillera mountains. Ang lugar ay nagsilbing isang estratehikong ruta para sa mga sundalong Hapones na naglalakbay sa pagitan ng mga kampo ng kapatagan at Cordillera partikular na sa Baguio.

Noong madaling araw ng ika-23 ng Enero 1945, naglunsad ang mga tropang Hapones ng isang biglaan at brutal na pag-atake sa Mangkaeng, na naglalayong puksain ang mga potensyal na panlaban o mga saksi. Nabigla ang mga walang armas na taga-nayon nang pumutok ang putok ng baril (bayonet), na ikinamatay ng mga kalalakihan, kababaihan, at mga bata. Tinangka ng ilang pamilya na tumakas patungo sa kalapit na mga sapa at masukal na kagubatan, umaasang makakatago, ngunit walang humpay ang mga sundalo, hinahabol at pinapatay ang mga sumubok na tumakas. Ang iba ay nagtago sa kalapit na mga kuweba o palumpong, kumakapit sa pag-asang mabuhay habang naririnig ang mga sigaw ng mga nabihag. Nagawa ng ilang nakaligtas na makarating sa mga kalapit na nayon, kung saan binalaan nila ang iba tungkol sa masaker, na nagpalaganap ng pagkabigla at kalungkutan sa buong probinsya.

**Labanan sa San Fernando** 

Kasunod ng Labanan sa Baroro, naglunsad ang mga puwersang Alyado ng isang sama-samang pag-atake sa mga kuta ng Hapon sa timog ng Baroro. Kabilang dito ang mga operasyon na tumatarget sa mga pangunahing posisyon ng kaaway sa kahabaan ng Oaig Creek, kung saan ito tumatawid sa San Fernando–Camasin Road, pati na rin ang mga estratehikong lokasyon tulad ng Reservoir Hill, Insurrecto Hill, at Bacsil–Apaleng Range. Ang mga pagsalakay na ito ay naganap noong ikalawang linggo ng Pebrero 1945 bilang bahagi ng mas malawak na kampanya upang pangalagaan ang San Fernando at ang mga nakapalibot na lugar nito.

Pagsapit ng Marso 24, 1945, pagkatapos ng Labanan sa Bacsil Ridge, matagumpay na nasakop ng mga Alyado ang buong lugar ng San Fernando. Ang tagumpay na ito ang nagbigay-daan sa pagtatatag ng isang kritikal na base militar na "Camp Wallce" sa Poro Peninsula, na naging punong-himpilan ng U.S. Army Base M. Ang lugar ay nagsilbi rin bilang isang mahalagang build-up zone para sa inaasahang pagsalakay sa Japan, na nagmamarka ng isang mahalagang hakbang sa paghahanda ng Allied para sa mga huling yugto ng Digmaang Pasipiko.

Tinapos ng Labanan ng Bacsil Ridge ang isang buwang labanan para sa kontrol ng San Fernando. Ang mga tagapagtanggol ng Hapon na tinatawag na Hayashi Detachment, na binubuo ng 3,000 armadong sundalo at 2,000 walang armas na pwersang sumusuporta, ay sinakop ang San Fernando at mga nakapalibot na lugar na hindi pinayagang makapasok sa daungan ng bayan at isang kalsada patungo sa Baguio. Bilang bahagi ng Operasyon ng San Fernando-Bacsil, ang 1st Battalion ng 121st Infantry ay ipinadala upang paluwagin ang mga posisyon ng kaaway simula noong huling bahagi ng Pebrero sa tulong ng Allied Air Force.

Ang 1st Battalion ay gumawa ng pangkalahatang pag-atake sa tagaytay noong ika-16 ng Marso 1945 at nakipaglaban sa mga tagapagtanggol ng Hapon hanggang sa mabihag ang Bacsil noong ika-19 ng Marso. Sa parehong araw, nasakop ng ika-3 batalyon ang Reservoir Hill.

**Paglaya ng Bauang**Ang Pagpapalaya sa Bauang, ay bahagi ng mga operasyon ng San Fernando-Bascil na naglalayong palayain ang lalawigan ng La Union at buksan ang isa sa mga kalsada patungong Baguio.

Dahil ang San Fernando ay sira-sira noong panahong iyon, ang Bacnotan ay naging pansamantalang luklukan ng administrasyon ng lalawigan pagkatapos ng digmaan. Ang La Union National High School ay inilipat din sa Bacnotan bilang resulta ng paglipat na ito. Nang bumalik sa normal ang mga bagay-bagay, ang pamahalaang panlalawigan ay inilipat sa San Fernando, na sinundan ng La Union National High School. Ang North Provincial High School ay itinatag matapos mailipat ang provincial high school sa Bacnotan (ngayon ay Bacnotan National High School).

### Panahon Pagkatapos ng Digmaan 
Ang panahon ng pagbangon pagkatapos ng digmaan ay nagmarka ng pagbabalik ng industriya ng tabako sa Rehiyon ng Ilocos. Mula nang matapos ang monopolyo sa tabako, bumaba ang produksiyon ng tabako sa Ilocos dahil nagsimulang lumipat ang mga Pilipino mula sa mga lokal na sigarilyo patungo sa mga sigarilyong gawa sa ibang bansa. Ngunit matapos basahin ang isang serye ng mga tampok na artikulo ni Maximo Soliven na nagpapaliwanag kung bakit ang tabako ng Virginia ay tumutubo nang maayos sa lupa ng Ilocos, nakumbinsi ang negosyanteng si Harry Stonehill na mamuhunan nang malaki sa muling pagtatayo ng industriya. Itinatag niya ang Philippine Tobacco Flue-Curing and Redrying Corporation (PTFCRC) noong 1951 at nagrekrut ng mga magsasaka sa buong Rehiyon 1 upang gumawa ng tabako. Nang sumunod na taon, naghain si Congressman Manuel T. Cases ng isang panukalang batas upang "limitahan ang pag-angkat ng dayuhang dahon ng tabako," na kalaunan ay nilagdaan ni Pangulong Elpidio Quirino bilang Batas Republika Blg. 698. Dahil dito, kumita nang malaki ang mga pamumuhunan ng Stonehill, Bagama't kalaunan ay ipinatapon si Stonehill noong dekada 1960 dahil sa pag-iwas sa buwis at panunuhol sa mga opisyal ng gobyerno sa tinatawag na Stonehill scandal, ang industriya ng tabako ay patuloy na lumago. ang buhay pampulitika sa La Union ay hindi gaanong naapektuhan ng Ferdinand Marcos’ deklarasyon ng Batas Militar noong 1972.

Ang mga makapangyarihang paksyon ng pamilya na nangibabaw sa politika ng La Union simula bago ang panahon ng kolonyal ng Amerika ay nanatili sa lugar, bagama't ang pamilya ni Congressman Jose D. Aspiras ay naging mas prominente pagkatapos niyang maging Ministro ng Turismo ni Marcos. Ang pangunahing pagbabago sa politika ay ang pagtaas ng kapangyarihan ng mga rehiyonal at panlalawigang tanggapan ng mga pambansang ahensya, na ang mga direktor ay direktang mananagot kay Marcos. Ang paggamit ng administrasyong Marcos ng marahas na pamamaraan para sa pagsugpo ng hindi pagsang-ayon ay kadalasang naganap sa iba pang mga probinsyang hindi Ilocano, tulad ng kalapit na Abra, Kalinga, at Mountain Province. at ang kanyang kahalili na si Jose D. Aspiras ay isa ring malapit na kasama ni Marcos na ginawang Ministro ng Turismo matapos ideklara ang Batas Militar.

Ngunit mayroon pa ring mga katutubo ng La Union na handang tumutol sa mga awtoritaryan na gawain at mga pang-aabuso ng administrasyong Marcos, sa kabila ng personal na panganib. Kabilang dito ang mga aktibistang estudyante na pinalaki ni San-Fernando na sina Romulo at Armando Palabay, Mga Estudyante ng UP at mga alumni ng La Union National High School na nakulong dahil sa kanilang mga aktibidad sa protesta, pinahirapan sa Camp Olivas sa Pampanga, at kalaunan ay hiwalay na pinatay bago matapos ang Batas Militar. Romulo (edad 22) at Armando (edad 21) ay pinarangalan ang kanilang pangalan sa Rembrance at the Wall Philippines' Bantayog ng mga Bayani, na nagpaparangal sa mga bayani at martir na lumaban sa awtoritaryan rehimen.

Si Agoo, La Union, katutubong Antonio L. Mabutas ay naging Arsobispo ng Davao noong panahon ng Batas Militar, at aktibong nagsalita laban sa mga pang-aabuso sa karapatang pantao noong panahong iyon, lalo na ang pagpapahirap at pagpatay sa simbahan mga manggagawa. Ang liham pastoral na isinulat niya laban sa batas militar, ang "Paghahari ng Terorismo sa Kanayunan," ay kilala dahil ito ang unang liham pastoral na isinulat laban sa administrasyong batas militar ni Marcos, at doble pa ang kahalagahan dahil si Mabutas ay itinuturing na isang konserbatibo sa loob ng hirarkiya ng simbahang Katoliko sa Pilipinas.

### Kontemporaryo 
#### 1990 Luzon na lindol 
Ang La Union ay matinding tinamaan ng 1990 Luzon earthquake. Limang munisipalidad sa La Union ang naapektuhan: Agoo, Aringay, Caba, Santo Tomas, at Tubao na may pinagsamang populasyon na 132. Maraming gusali, kabilang ang Agoo Municipal hall, ang Museo de Iloko, ang simbahang parokya ng Aringay, at ang Basilica Minore of our Lady of Charity, ay gumuho o malubhang napinsala. 100,000 pamilya ang nawalan ng tirahan nang lumubog ang dalawang nayon sa baybayin dahil sa liquefaction. Maraming nasawi ang probinsya na nagdulot ng pagkamatay ng 32 katao.

#### Pag-usbong ng Turismo noong Dekada 2010 
Mula kalagitnaan ng dekada 2000 hanggang sa unang bahagi ng dekada 2010, maraming negosyante ang nagsimulang magtayo ng mga establisyimento tulad ng boho-chic-style na art hostels at third-wave coffeeshops sa San Juan at Agoo. Sa simula, naakit sila sa dati nang industriya ng surfing sa Barangay Urbiztondo sa San Juan, ngunit kalaunan ay naisip nila ang negosyo sa probinsya bilang alternatibo sa mga stress ng trabaho sa lungsod. Kasabay nito ang unti-unting pagbubukas ng Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway (TPLEX), na nagdulot ng mas madaling pagdaan sa La Union para sa mga turista mula sa Metro Manila.

Kasabay ng tumataas na impluwensya ng mga social media outlets Twitter at Instagram, ang mga salik na ito ay humantong sa isang matinding pag-usbong ng turismo na nagdulot sa San Juan—na dating itinuturing na isa lamang sa maraming surfing venue sa Pilipinas—na isang pangunahing destinasyon ng mga backpacker na ang mga atraksyon ay nakasentro sa surfing at sining.
 Segment ng Sison-Rosario]]
Nagsimulang maging prominente ang San Juan sa mga independenteng pelikula tulad ng pelikula ni Jay Abello noong 2015 na *Flotsam* at ang pelikula ni JP Habac noong 2017 na ''I'm Drunk, I Love You*,

Sa mga lupon ng panitikan sa Pilipinas, ang bayan ng Bauang ay naging isang uri ng lugar ng peregrinasyon para sa pagdiriwang ng buhay at mga gawa ng manunulat at martir ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig na si Manuel Arguilla, kung saan binibisita ng mga manunulat ang bayan ng may-akda upang maranasan ang mga tanawing nagbigay inspirasyon sa kanya, at kitang-kita sa kanyang mga kuwento. Ang pinakatampok na kaganapan na nagdiriwang sa Arguilla ay ang 2017 na pagtakbo ng Taboan Literary Festival, isang pagdiriwang ng panitikang Pilipino na nagpapalit ng lugar bawat taon, na inorganisa ng Pambansang Komisyon sa Kultura at mga Sining tuwing Buwan ng Sining sa Pebrero. Kabilang sa mga kilalang artistang nagsalita tungkol kay Arguilla sa pagdiriwang ay ang mga manunulat-akademikong si Butch Dalisay at Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa panitikan Bienvenido Lumbera.

## Demograpiko
### Populasyon 
Ayon sa senso noong 2020 na isinagawa ng Senso ng Populasyon at Pabahay ng Pilipinas, ang La Union ay may populasyon na 822,352, na may densidad ng populasyon na 550 katao bawat kilometro kuwadrado (1,400 bawat milya kuwadrado). Ito ay isang pagtaas ng 35,699 katao sa kabuuang populasyon na 786,653 katao noong Senso ng Populasyon ng 2015. Ang populasyon ng sambahayan ay halos pantay na ipinamahagi, na may 50.6% lalaki (414,860) at 49.4% babae (405,480).

Ang San Fernando ay ang pinakamataong lugar sa La Union, na may 125,640 residente (15.28% ng kabuuang populasyon ng lalawigan), na sinusundan ng Bauang (78,449), Agoo (66,028), [[Rosario, La Union|Rosario]7] (6,[28]) Union|Naguilian]] (52,189). Sa kabaligtaran, ang Burgos ay ang pinakamababang populasyon na munisipalidad na may 9,006 na residente, na sinusundan ng Santol (14,166), Bagulin (14,428), Sudipen (17,187), at [[SanGabriel] (17,187), at [[San

Naitala ng Santol ang pinakamabilis na paglaki ng populasyon sa pagitan ng 2015 at 2020, na may taunang rate na 2.71%, na sinundan ng Burgos (2.34%), Tubao (2.13%), San Juan (1.81%), at Rosario (1.77%). Sa usapin ng densidad ng populasyon, ang Agoo ang may pinakamakapal na populasyon na munisipalidad, na may 1,250 katao bawat kilometro kuwadrado, habang ang Burgos ang may pinakamababang densidad na 127 katao bawat kilometro kuwadrado.

### Relihiyon 
93% ng populasyon ng La Union ay mga Ilokano at mga Romano Katoliko. Mayroong mga maliliit na komunidad ng mga Pangasinense sa timog, mga Igorot naman sa ibaba ng La Union, at mga Intsik naman sa siyudad.

Ang mga Ilokanong mula sa La Union ay mga edukado. Ang San Fernando, ang kabiserang siyudad, ay ang administratibo, edukasyunal at pinansiyal na sentro ng Rehiyon I.

### Etnisidad 
Sa kasaysayan, ang La Union ay naging tahanan ng ilang etnolinggwistikong grupo, kabilang ang Ilokano, Pangasinan, at Cordillerans (Igorot). Pangunahing binubuo ang mga Cordilleran ng Ibaloi, Kankanaey, at ang Bago, na kilala rin bilang Bago-Igorot. Ang mga Bago ay isang katutubong tao sa kabundukan na tinutukoy bilang mga bagong Kristiyanong nagbalik-loob noong panahon ng kolonisasyon ng mga Espanyol sa probinsya.

Ayon sa ulat noong 2020 ng Philippine Statistics Authority, ang La Union ay pangunahing Ilocano. Ang pangkat etniko ng Ilocano ay bumubuo ng 673,312 o 81.88% ng populasyon. Sa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan, mayroong 10,319 mga taong Pangasinan. Ang mga katutubong pamayanan, kabilang ang mga Kankanaey (42,552), Bago (24,757), at Ibaloi (9,107), ay naninirahan sa mga munisipalidad ng Sudipen, Santol, San Gabriel, Bacnotan, Tubao, Pugo, D Bagulin[Fiesta ng Langgo, at La Burgos. 91.jpg|left|thumb|239x239px|Cordilleran street dancers sa Dinengdeng Festival sa Agoo]]Sa Bagulin lamang, 85% ng populasyon, o 11,539 indibidwal, ay kabilang sa mga katutubong grupo. Southern La Union, particular Agoo, Santo Tomas, and Rosario, was historically ethnically Pangasinan="16 century" migrasyon mula sa hilagang La Union at Ilocos, gaya ng naitala ni Fray Andrés Carro noong 1792, ay nagresulta sa pagiging pangunahing Ilokano ang naninirahan at mga etnikong Ilocanized na Pangasinense.|titlebar=#f99|left1=Language|right1=Speakers|baro[barcan pixels|float=I{barcan] wika|Ilocano]]|Berde|81.88||673,312}}

|border_width=3|width=50|background-color=white}}Iloco, o Iloko, ay ang pangunahing wikang sinasalita sa La Union, kasama ang Abagatan (Southern) na diyalekto bilang rehiyonal na baryasyon nito. Noong 2012, opisyal na kinilala ang Iloco bilang wika ng La Union sa pamamagitan ng *Provincial Ordinance No. 026-2012*, na kilala bilang Iloco Code. Pangasinan ay sinasalita din sa pangasinan na malapit sa hangganan ng [[lalawigan], partikular sa timog na bahagi ng lalawigan. Samantala, ang Kankanaey at Ibaloi ay sinasalita ng mga pamayanang Cordilleran na naninirahan sa matataas na lugar ng La Union.

Ayon sa kasaysayan, noong 1884, naglabas si Gobernador Federico Francia ng isang *espediente* (ulat) sa *dialectos que hablan'' (mga dayalektong sinasalita) sa La Union. Ang probinsya ay nahahati sa dalawang distrito. Ang Distrito I, na binubuo ng 70,069 ektarya (46.93% ng lawak ng lupain ng lalawigan), ay kinabibilangan ng San Gabriel, ang pinakamalaking munisipalidad, na may 15,500 ektarya, na sinusundan ng Lungsod ng San Fernando na may 10,688 ektarya, habang ang Luna ang pinakamaliit. Sakop ng Distrito II ang 79,240 ektarya (53.07% ng lalawigan), kung saan ang Bagulin ang may pinakamalaking lawak, kasunod ang Aringay, habang ang Santo Tomas ang may pinakamaliit na espasyo.

### Topograpiya 
Ang topograpiya ng La Union ay pangunahing maburol, unti-unting tumataas pasilangan mula sa kapatagan ng baybayin.

* Amburayan River: Ang pinakamalaking ilog sa lalawigan, ito ay dumadaan sa San Gabriel, Sudipen, at Bangar, na minarkahan ang hilagang hangganan sa pagitan ng Ilocos Sur at La Union bago dumaloy sa South China Sea.
* Bued River: Dumadaloy sa Pugo at Rosario, umaagos sa Lingayen Gulf, na minarkahan ang timog na hangganan ng Pangasinan.
* Aringay River: Class B River Basin na may haba na 45&nbsp;km na nagmula sa Benguet, dumadaan sa Pugo, Tubao, at Aringay, at dumadaloy sa parehong South China Sea at Lingayen Gulf.

### Lungsod 
*Lungsod ng San Fernando

### Munisipalidad 

*Agoo
*Aringay
*Bacnotan
*Bagulin
*Balaoan
*Bangar
*Bauang
*Burgos
*Caba
*Luna

*Naguilian
*Pugo
*Rosario
*San Gabriel
*San Juan
*Santo Tomas
*Santol
*Sudipen
*Tubao

## Mga Kilalang Tao
### Mga Pinuno at Pulitiko 
* Diego Silang (16 Disyembre 1730 – 28 Mayo 1763) – Rebolusyonaryong Pilipino
* Joaquin Luna (11 Disyembre 1864 – 7 Nobyembre 1936) ay isang rebolusyonaryong Pilipino at dating gobernador ng La Union mula 1901-1908.
* Anacleto Diaz (1878–1945) – Ika-31 Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas
* Magnolia Antonino (1915–2010) – dating Senador ng Pilipinas
* Manuel Arguilla (1911–1944) – manunulat, makabayan, at martir
* Jose D. Aspiras – Unang Kalihim ng Kagawaran ng Turismo at dating kongresista
* Camilo Osias (1889–1976) – Pilipinong politiko, ika-6 at ika-8 Pangulo ng Senado ng Pilipinas.
* Fortunato Abat (1925–2018) – Ika-20 Kalihim ng Department of National Defense (DND), Ambassador to the People's Republic of China, at Commanding General of the Philippine Army.
* Armando "Mandrake" Ducusin Palabay (1953–1974) - Filipino student leader and activist from San Fernando La Union, honored at the Philippines' Bantayog ng mga Bayani as a martyr of the resistance against the [url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|title=PALABAY, Armando D. &ndash; Bantay ng mga Bayani|website=bantay.org|date=18 Enero 2017|access-date=2020-01-22}}
* [Rolando Joselito Bautista – retiradong Filipino tinyente heneral at ika-26 Kalihim ng Kagalingang Panlipunan at Kaunlaran
* Rafael Buenaventura – Gobernador ng Bangko Sentral ng Pilipinas
* Samuel Gaerlan – Ika-187 Associate Justice ng Supreme Court of the Philippines
* Mario Lopez — Ika-185 [[Associate Justice] ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado]] ng Korte Suprema ng Pilipinas
* Antonio Mabutas – Unang obispo ng Diyosesis ng Laoag na ipinanganak sa Agoo at ang pangalawang Arsobispo ng Arkidiyosesis ng Davao, na kilala sa kasaysayan bilang unang Arsobispo Romano Katoliko na sumulat ng isang liham pastoral upang punahin ang mga paglabag sa karapatang pantao sa ilalim ng diktaduryang Marcos.
* Jessica Soho — Maraming beses na ginawaran ng (*Asia Journalist of All Times,* *Peabody Award*) ang Pilipina na mamamahayag sa radyo at telebisyon, tinaguriang Asia's Powerhouse Journalist at kilala bilang host ng programang magasin ng balita na *Kapuso Mo, Jessica Soho* sa GMA Network at dating tagapagbalita ng *State of the Nation with Jessica Soho* sa GMA News TV.

### Mga Pambansang Artista at Pambansang Siyentipiko
* Lucrecia Roces Kasilag (1918 2008) – Pambansang Artista ng Pilipinas para sa Musika
* Bienvenido Nebres (ipinanganak noong 1940) – akademiko, Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas para sa Matematika, dating Provincial Superior ng Society of Jesus sa Pilipinas
* Clare R. Baltazar (1927-2024) – Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas para sa Sistematikong Entomolohiya

### Aktor 
* Vice Ganda – Comedia, aktor, mang-aawit, at host, mula sa San Juan, La Union.
* Edward Barber — Filipino-British actor at host na sumikat noong 2016 Pinoy Big Brother: Lucky 7, ika-4 na pwesto. mula sa Aringay, La Union.
* Gloria Diaz (ipinanganak 1951) – Miss Philippines 1969, Miss Universe 1969, Aktres, mula sa Aringay, La Union.
* Vaness del Moral – Filipina actor, dancer and singer from San Juan, La Union.
* Coleen Garcia — ay isang Filipino artista, host, at modelo mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union.
* JB Magsaysay (ipinanganak noong 1980) – Pinoy Big Brother (season 1) housemate; aktor, lingkod bayan, at negosyante. Mula sa San Juan, La Union.
* Cheska Garcia Kramer — ay isang Pilipino aktres at modelo mula sa Bauang, La Union.
* Ashley Ortega — ay isang Pilipino-Aleman aktres na kilala sa kanyang mga papel sa *Dormitoryo* at *My Destiny* sa GMA Network. Siya ay dating co-host ng variety show na *Wowowin*. Mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union.

### Mga Atleta 
* Carlo Biado (ipinanganak noong 1983) — Pilipinong Atleta at propesyonal na manlalaro ng pool na "2021 US Open Pool Grand Champion". mula sa Rosario, La Union.
* Roger Casugay — Pilipinong surfer na nakipagkumpitensya para sa Pilipinas sa gold medalist ng 2019 Southeast Asian Games. Siya ang unang Pilipinong nakatanggap ng Pierre de Coubertin Act of Fair Play Award ng International Fair Play Committee bilang pagkilala sa pagsagip sa isang kakumpitensya sa longboard semifinals ng 2019 Southeast Asian Games. mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union.
* José B. Nísperos — (1887–1922) Unang Asyano at Pilipino na nanalo ng Medalya ng Karangalan ng Estados Unidos
* Tyler Tio — (ipinanganak noong 1998) Pilipino-Canadian na propesyonal na manlalaro ng basketball ng Philippine Basketball Association (PBA) mula sa San Fernando, La Union.
* Rhenz Abando — (ipinanganak noong 1998) Propesyonal na manlalaro ng basketball na huling naglaro para sa Anyang Jung Kwan Jang Red Boosters ng Korean Basketball League (KBL) mula sa Santo Tomas, La Union.
* James Sena — (ipinanganak noong 1988) ay isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball mula sa Agoo, La Union.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas