Naga, Camarines Sur

:*Para sa ibang mga gamit ng salitang Naga, tingnan ang Naga (paglilinaw).*

Ang **Lungsod ng Naga** (Bikol: Ciudad nin Naga) ay isang *1st class* o primera klaseng lungsod sa lalawigan ng Camarines Sur, Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan. Ang Naga ay tinatawag din na "The Heart of Bicol" at "The Queen City of Bicol".

## Kasaysayan
Bago pa ang pagdating ng mga mananakop na Kastila, ang Naga ay isa nang ganap na bayan na malapit sa Ilog Naga. Iyon ay naging mahalang bayan na may mga matitibay na kagamitang panlaban at nakamamanghang mahusay na kultura.

Nang sakupin ng mga Kastila ng ilang daan taon, ang kung ano ang Naga ngayon ay naging sentro ito ng kalakalan, edukasyon at kultura, at ang sentro ng pamahalaan at mga eklesiyastikong paghuhukom sa Bikol.

Noong 1573, sa pangalawang paglalakbay niya sa rehiyon, ang konkistador na si Juan de Salcedo ay tumapak sa bayan ay tinawag itong "Naga" dahil sa laganap na mga puno ng Narra  ("Narra " sa Bikol na  malalaking puno sa lugar).  Noong 1576, Si Kapitan Pedro de Chávez ang pinuno ng garison na iniwan ni Salcedo, ang nakakita ng kasalukuyang lugar ng kalakalan, na pinangalanang la *Ciudad de Cáceres*, sa salitang Kastila, bilang pag-alaala kay Francisco de Sande, ang gubenardor heneral at katutubo ng lungsod ng Cáceres sa Espanya.

Lumipas ang panahon, at ang lungsod ng Kastila at ang bayan ng mga katutubo ay nagsama bilang isang malaking pamayanan at naging kilala bilang, Nueva Cáceres. Mayroon itong pamahalaang panlunsod ayon sa mga sinasabi ng batas ng Kastila, at may sariling ayuntamiento at cabildo. Sa simula ika-17 dantaon, mayroon lamang lima pang ibang ciudades sa Pilipinas. Ang Nueva Cáceres ay nanatiling kabisera ng lalawigan ng Ambos Camarines at naging kabisera naman ng Camarines Sur, hanggang sa pormal na buuin itong isang malayang lungsod sa ilalim ng Republika ng Pilipinas.

### Panahong pananakop ng Hapon
Namugad ang mga hapon sa Ateneo De Naga at ginawa nila itong isang garison.

Nang paparating na ang mga Amerikano noong 1945, maraming bomba ang kanilang inihulog sa Lungsod ng Naga. Ito ang dahilan ng pagkasunog ng palengke. Maraming sibilyan ang nasugatan sa pambobombang ito.

## Heograpiya
Ang Naga ay matatagpuan sa loob ng lalawigan ng Camarines Sur sa timog-silangang bahagi ng Luzon,  mula sa Pili at  timog-silangan ng Maynila, ang kabisera ng bansa, at malapit sa sentro ng Rehiyon ng Bicol.

Napapalibutan ito sa lahat ng panig ng mga kagubatan at ng masaganang lugar ng agrikultura at pangingisda. Mayroon itong lawak na 84.48 km2 at matatagpuan sa paikot at makasaysayang Ilog Naga, sa tagpuan ng mga ilog Naga at Bikol. Kaya naman, ito ay palaging isang mainam na lugar para sa kalakalan, at bilang sentro para sa mga paaralan, simbahan, at mga tanggapan ng gobyerno. Kasama sa teritoryo nito ang isang bahagi ng Mount Isarog, Barangay Panicuason, isang idineklarang protektadong lugar na kilala bilang Mount Isarog Natural Park na sumasaklaw sa 10,090.89 ektarya.

### Klima
Ayon sa sistemang Köppen climate classification, ang Naga ay mayroong tropical savanna climate.

Ang panahon sa lungsod mula Marso hanggang Mayo ay mainit at tuyo, na may temperaturang mula . Ang panahon ng bagyo ay mula Hunyo hanggang Oktubre, at ang panahon noon ay karaniwang maulan. Mula Nobyembre hanggang Pebrero, ang klima ay mas malamig na may temperaturang mula . Ang karaniwang halumigmig sa buong taon ay 77%.

### Mga barangay
Ang Naga ay nahahati sa 27 barangay. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga purok at ang ilan ay may mga sitio.

Nahahati sa 27 barangay ang Naga.

* Abella
* Bagumbayan Norte
* Bagumbayan Sur
* Balatas
* Calauag
* Cararayan
* Carolina
* Concepcion Grande
* Concepcion Pequeña
* Dayangdang
* Del Rosario
* Dinaga
* Igualdad Interior
* Lerma

* Liboton
* Mabolo
* Pacol
* Panicuason
* Peñafrancia
* Sabang
* San Felipe
* San Francisco (City Center)
* San Isidro
* Santa Cruz
* Tabuco
* Tinago
* Triangulo

## Demograpiko
Ayon sa senso noong 2024, ang populasyon ng Naga ay 210,545 katao, na may densidad na 2,300/km2. Ang Naga ay may average na taunang paglago ng populasyon na 1.29% sa pagitan ng 2010 at 2020 ayon sa parehong senso. Lahat ng mataong lugar sa lungsod ay inuri bilang urban. Ang Naga City ay may halos parehong populasyon sa Legazpi City (209,533).

### Relihiyon
#### Katolisismong Romano
]]
Ang lungsod ang luklukan ng simbahan ng Archdiocese of Caceres, na nangangasiwa sa populasyon ng mga Katoliko sa Rehiyon ng Bicol, na ang arsobispo ang primate ng rehiyon. Ang nangingibabaw na pananampalatayang ito ay sinusuportahan ng pagkakaroon ng mga luma at maimpluwensyang institusyong Katoliko, mula sa mga unibersidad hanggang sa mga simbahang pinapatakbo ng iba't ibang institusyon ng relihiyon, lalo na ang Ateneo de Naga University ng mga Heswita; ang Universidad de Santa Isabel ng mga Daughters of Charity; ang Naga Metropolitan Cathedral, na siyang pinakamatandang katedral na nakatayo pa rin sa Luzon sa labas ng Metro Manila; Peñafrancia Basilica Minore, na siyang pinakamalaking istrukturang Katoliko sa timog Luzon sa sukat at lawak ng lupa; Our Lady of Peñafrancia Shrine; ang makasaysayang San Francisco Church; at Peñafrancia Museum.

#### Iba pang mga pananampalatayang Kristiyano
Kabilang sa mga denominasyong Protestante sa lungsod ang Seventh-day Adventist at Bible Baptist, na ang mga simbahan ay matatagpuan sa Magsaysay Avenue, habang ang ibang mga Protestante ay dumadalo sa Methodist Church na kabilang sa mga lumang istruktura sa Peñafrancia Avenue.

Ang *Assemblies of God* ay nagpapanatili ng mabilis na lumalagong ministeryo sa Naga. Bukod sa Naga Bethel Church (dating Naga Bethel Temple), na matatagpuan sa Felix Plazo Street, ang iba pang mga lokal na kongregasyon ay ang Philippians Christian Fellowship (sa mga barangay ng San Felipe), Gethsemane Christian Ministries (sa Carolina), at mga outreach ministries sa iba pang mga barangay.

Ang pinakamalaking relihiyon ng minorya sa Naga ay ang Iglesia ni Cristo (INC). Ang INC ay may ilang mga kapilya sa iba't ibang mga barangay sa lungsod, at ang lokal na kongregasyon ang pinakamalaki sa distrito. Sinusundan ito ng Ang Simbahan ni Hesukristo ng mga Banal sa mga Huling Araw (dating kilala bilang "Mormon") na may ilang mga kongregasyon (ward) na ang kanilang pangunahing gusali ng simbahan ay matatagpuan sa Panganiban Drive na hindi kalayuan sa mga INC.

Mayroon ding konsentrasyon ng mga ministeryo ng Jesus Miracle Crusade sa lungsod.

#### Iba pang mga relihiyon
Matatagpuan din sa lungsod ang mga Muslim, Mga Sikh, at Mga Taoista.

### Wika
Ang diyalektong Bikol-Central sa Baybayin ng wikang Bikol ang dominanteng diyalektong sinasalita ng populasyon sa Naga. Ang Gitnang Pamantayang Bikol ay ang batayan din para sa iba pang mga diyalekto sa Rehiyon ng Bikol. Karamihan sa populasyon ng lungsod ay nakakaintindi at nakapagsasalita ng Ingles, Filipino, at Tagalog. Dahil sa pagdagsa ng mga tao mula sa lugar ng Rinconada na nag-aaral sa iba't ibang unibersidad, maririnig din ang Rinconada Bikol sa iba't ibang paaralan at sa buong lungsod. May iba't ibang antas ng kahusayan sa Rinconada Bikol ang ilang Nagueño, dahil ang katimugang kalahati ng Pili, na siyang hangganan sa pagitan ng mga nagsasalita ng Rinconada Bikol at Coastal Bikol, ay ilang kilometro lamang ang layo mula sa Naga. Bagama't ang pangunahing wika ay Bikol, at ang midyum ng pagtuturo sa paaralan ay Ingles, ang mga tao sa Naga ay karaniwang nagsasabi ng oras at bumibilang sa Espanyol.

#### Wika ng Isarog Agta
Noong 2010, inilabas ng UNESCO ang ika-3 tomo nito ng ''Atlas of the World's Languages ​​in Danger*, kung saan tatlong kritikal na nanganganib na wika ang nasa Pilipinas. Isa na rito ang wikang *Isarog Agta'', ng mga taong Isarog Agta, na naninirahan sa Bundok Isarog at isa sa mga orihinal na naninirahang Negrito sa Pilipinas, na kabilang sa klasipikasyon ng mga taong Aeta ngunit may mga sistema ng wika at paniniwala na natatangi sa kanilang sariling kultura at pamana.

Limang Isarog Agta lamang ang nagsalita ng kanilang katutubong wika noong taong 2000. Ang wikang ito ay inuri bilang "Critically Endangered", ibig sabihin ang pinakabatang nagsasalita ay mga lolo't lola at mas matanda, bahagyang at madalang magsalita ng wika, at halos hindi naipapasa ang wika sa kanilang mga anak at apo. Kung ang natitirang 150 Isarog Agta ay hindi magpapasa ng kanilang katutubong wika sa susunod na henerasyon, ito ay mawawala sa loob ng isa hanggang dalawang dekada.

## Mga kilalang personalidad
*Andrew E  Pilipinong mang-aawit at rapper
*Bembol Roco  Pilipinong aktor
*Johnny Abarrientos – isang manlalaro ng basketball sa Pilipinas na naglaro sa PBA mula 1993 hanggang 2010. Kasalukuyan siyang nagsisilbing coach ng koponan na B-Meg Llamados
*Tomás Arejola – abogado, mambabatas, diplomat, manunulat sa politika at isang propagandista noong panahon ng kolonyal na Espanyol. *Joker Arroyo – ay isang estadista at mahalagang pigura sa EDSA People Power Revolution na nagpatalsik sa noo'y pangulong Ferdinand Marcos at sa kanyang pamilya sa pwesto. Naglingkod din siya bilang Kongresista ng Makati sa loob ng 9 na taon, at miyembro ng Senado sa loob ng 12 taon
*Wally Bayola – ay isang Pilipinong komedyante, aktor, at TV host ng *Eat Bulaga!*
*Ely Buendia – na ang tunay na pangalan ay Eleandre Basiño Buendia. Siya ay isang Pilipinong mang-aawit, frontman ng Eraserheads at Pupil
*Jose Fabian Cadiz – Pilipinong politiko at bise alkalde ng Marikina.
*Dave Capucao – Obispong Katolikong Pilipino at ang ikalimang Prelado ng Infanta
*AJ Dee – na ang tunay na pangalan ay Angel James Dee III, ay isang aktor at isang internasyonal na mapagkumpitensyang manlalangoy, tulad ng kanyang nakababatang kapatid na si Enchong Dee.
*Enchong Dee – na ang tunay na pangalan ay Ernest Lorenzo Velasquez Dee, ay isang aktor, direktor at modelo, at isang internasyonal na mapagkumpitensyang manlalangoy. Siya ay isang contract artist ng ABS-CBN at nanalo ng maraming parangal para sa kanyang trabaho sa pelikula at telebisyon.
*Amalia Fuentes – Aktres na Pilipina
*Victor Dennis T. Nierva – makata, guro, mamamahayag, aktor sa teatro, tagasalin, graphic at book designer.
*Salvador Panelo – dating tagapagsalita at punong legal counsel ni Pangulong Rodrigo Duterte; abogadong nagsasanay na kilala sa pagkatawan sa mga kontrobersyal na pigura.
*Jesse Robredo – ay isang Pilipinong estadista at dating alkalde ng Naga. Nagawa ni Robredo na baguhin ang Naga mula sa pagiging mapurol at matamlay tungo sa pagiging isa sa "Pinahusay na Lungsod sa Asya", ayon sa *Asiaweek Magazine* noong 1999. Noong panahon niya sa city hall, kinilala si Robredo para sa "lubhang pinahusay na mga stakeholder at mga tao
*Leni Robredo – asawa ni Jesse Robredo, dating kongresista ng Ikatlong Distrito ng Camarines Sur (2013–16), at ang ika-14 na Pangalawang Pangulo ng Pilipinas.
*Raul Roco – ay isang pigura sa politika sa Pilipinas. Siya ang tagapagdala ng bandila ng Aksyon Demokratiko, na itinatag niya noong 1997 bilang isang sasakyan para sa kanyang mga pagtakbo sa pagkapangulo noong 1998 at 2004. Siya ay isang senador at kalihim ng Kagawaran ng Edukasyon sa ilalim ng pagkapangulo ni Gloria Macapagal Arroyo.
*Tecla San Andres Ziga – babaeng senador sa Pilipinas kilala bilang unang babae sa bansa na nanguna sa pagsusulit sa bar para sa mga nagtapos sa abogasya.
*Adolfo Tito Yllana – Arsobispo Katoliko na nagsisilbing Apostolic Nuncio sa Israel at Cyprus, at Apostolic Delegate sa Jerusalem at Palestine

## Mga sanggunian
## Kawing Panlabas
*Philippine Standard Geographic Code 

Naga Camarines Sur