Toyo

{{Infobox Chinese
| s = 酱油 / 豆油 / 豉油
| t = 醬油 / 豆油 / 豉油
| p = jiàng yóu（酱油）
| w = chiang4-yu2
| mi = 
| bpmf = ㄐㄧㄤˋ ㄧㄡˊ
| sic = dou4 you2（豆油）
| j = si6 jau4（-{豉油}-）
| y = sih yàuh
| ci = 
| poj = tāu-iû（豆油）
| buc = siê-iù（-{豉油}-）
| lmz = jianhhiou（酱油）
| sha = [tɕiã̄ɦiɤ́]
| hangul = 간장
| hanja = 간醬
| rr = ganjang
| mr = kanjang
| my = ပဲငံပြာရည်
| IPA = pɛ́ ŋàɴ byà yè
| kanji = 醤油
| hiragana = しょうゆ
| revhep = shōyu
| kunrei = syôyu
| chunom = 豉油 / 渃醬 / 豆味油
| qn = xì dầu / nước tương / tàu vị yểu
| tha = ซีอิ๊ว
| rtgs = si-io
| tgl = toyo
| ind = kecap
| msa = kicap
}}
Ang **toyo** ay isang uri ng sawsawan o panimpla mula sa Tsina na karaniwang gawa sa permentadong masa ng balatong, binusang butil, tasik, at mga amag na *Aspergillus oryzae* o *Aspergillus sojae*. Kilala ito dahil sa asim at katangi-tanging umami nito.

Nalikha ang toyo sa kanyang kasalukuyang anyo noong may 2,200 taon na ang nakalipas noong Kanlurang dinastiyang Han ng sinaunang Tsina. Mula noon, naging mahalagang sangkap ito sa mga lutuin ng Silangan at Timog-silangang Asya at naging kondimento na rin sa buong mundo. 

Sa Pilipinas, karaniwang ginagamit ng mga nagluluto ang mga gawa ng Intsik, Hapon at Pilipino, sapagkat likas na pinatatanda ang mga ito at may natatanging lasa na hindi malalasap mula sa mga toyong gawa sa Estados Unidos. Minsan ay kataga rin ito sa mga taong nababaliw o mali-mali ang pinag-gagawa.

## Paggamit at pag-imbak 
Maaaring ilagay nang deretso sa pagkain, at ginagamit ito bilang sawsawan o pampaalat sa pagluluto. Kadalasan itong ipinapares sa kanin, pansit, at sushi o sashimi, o maaaring ihalo sa dinurog na wasabi para maging sawsawan. at *Pujiang Wushi Zhongkuilu* () noong dinastiyang Song (960–1279 PK).

Kagaya ng mga ibang kondimentong maalat, naging isang paraan dati ang toyo upang patagalin ang asin na mamahaling kalakal noon. Noong dinastiyang Zhou ng sinaunang Tsina, ginamit ang binurong isda na may asin bilang kondimento kung saan isinama ang balatong sa proseso ng pagbuburo. Pagsapit ng dinastiyang Han, pinalitan na ito ng resipi para sa minasang balatong at ang toyo na produktong kakambal, sa paggamit ng balatong bilang pangunahing sangkap,

### Hapon
Isang kondimento na nauna sa toyo sa Hapon ang , isang uri ng patis. Nang dumating ang mga Budista sa Hapon mula Tsina noong ika-7 siglo, ipinakilala nila ang behetaryanismo at nagdala sila ng maraming produktong de-balatong, tulad ng toyo,

## Produksiyon 
[thumb|upright|Gawa sa [balatong ang toyo]]
Nagagawa ang toyo sa pamamagitan ng permentasyon o haydrolisis. May halo ng mga sawsawang permentado at kemikal ang ilang sawsawang komerisyal. 

Ipinapalagay na dahil sa di-ensimatikong reaksiyong Maillard ang pagbubuo ng lasa, kulay, at amoy tuwing produksiyon.

Karaniwang nakakamit ang baryasyon bilang resulta ng iba't ibang paraan at tagal ng pagbuburo, iba't ibang rasyo ng tubig, asin, at binurong balatong, o sa pagdagdag ng mga ibang sangkap.

### Tradisyonal 
Sa tradisyonal na paraan, hinahalo ang mga balatong at binutil sa mga kultibo ng amag tulad ng *Aspergillus oryzae* at iba pang kaugnay na mikroorganismo at lebadura (tinatawag na *koji* ang namungang timpla sa Hapon; ginagamit ang salitang *koji* para sa timpla ng balatong, trigo at amag pati para sa amag mismo). Sa kasaysayan, binuro ang timpla sa likas na paraan sa mga malalaking urna sa ilalim ng araw, na pinaniwalaang nakadaragdag sa lasa. Ngayon, inilalagay ang timpla sa isang inkubasyunan kung saan kontrolado ang temperatura at kahalumigmigan.

Iilang buwan ang kailangan para gumawa ng tradisyonal na toyo:
# Pagbababad at pagluluto: Ibinababad ang mga balatong sa tubig at pinakukuluan hanggang maluto. Binubusa at dinudurog ang trigo.
# Pagpaparami ng : Hinahalo ang pantay na dami ng pinakuluang balatong at binusang trigo. Dinaragdagan ito ng mga espora ng *Aspergillus* at hinahalo, o pinapabayaan ang timpla upang makakuha ito ng mga espora mula sa kapaligiran mismo. Kabilang sa mga inilalagay ang:
#* *Aspergillus*: isang genus ng halamang-singaw na ginagamit sa pagbuburo ng ilang sangkap (''* ang tawag dito sa wikang Hapones). Tatlong espesye ang ginagamit sa paggawa ng toyo:
#** *A. oryzae*: Mga uri na may mataas na proteolitikong kapasidad sa paggawa ng toyo.
#** *A. sojae*: Mataas din ang proteolitikong kapasidad nitong amag.
#** *A. tamarii*: Ginagamit itong amag sa paggawa ng , isang uri ng toyo.
#* *Saccharomyces cerevisiae*: ginagawang etanol ng mga lebadura ang mga ibang asukal sa kultibo na maaaring dumaan sa pangalawang reaksiyon upang makabuo ng mga ibang kompuwestong may lasa
#* Mga ibang nilalamang mikrobyo sa kultibo:
#** *Bacillus spp*. (genus): nagpararami ito sa mga sangkap ng toyo, at nagpoprodyus ng mga amoy at amonya.
#** *Mga espesye ng Lactobacillus*: Gumagawa itong organismo ng asidong laktiko na nagpapataas sa kaasiduhan sa timpla.
# Permentasyon: Hinahalo ang kultibadang timpla sa tiyak na halaga ng tasik para sa basang permentasyon o sa magaspang na asin para sa tuyong permentasyon at iniiwanang mangasim. Sa paglipas ng panahon, binubulok ng amag na Aspergillus sa balatong at trigo ang mga protina ng butil para maging libreng asidong amino at binubulok ang mga pira-piraso ng protina at mga gawgaw para maging mga simpleng asukal. Itong reaksiyong amino-glikosidiko ang dahilan ng matingkad-kayumangging kulay ng toyo. Pinakakasim ng mga bakterya ang mga asukal para maging asidong amino at gumagawa ng etanol ang lebadura, na sa pagpapatanda at pangalawang pagbuburo ay nakakabuo ng mga maraming kompuwesto ng lasa na tipikal sa toyo.
# Pagpipiga: inilalagay ang permentadong semilikido sa mga lalagyan na sinapinan ng katsa at pinipiga upang maipaghiwalay ang mga solido mula sa likidong toyo. Gagamitin ang mga naiwang solido bilang pataba o ipapakain sa mga hayop habang ipoproseso pa lalo ang toyo. 
# Pasteurisasyon: Pinapainit ang hilaw na toyo upang maipatay ang anumang buhay na lebadura at amag na nananatili sa toyo at maaari ring salain para maitanggal ang mga pinong partikulo kung mayroon man. 
# Pag-iimbak: Maaaring pagulangin ang toyo o maaaring isabote na para maibenta agad.
## Mga baryasyon ayon sa bansa 
### Hapon 
thumb|right|Mga isinaboteng toyong Hapones na ipinagbibili ng isang pamilihan.

Opisyal na hinati ng JAS (*Japanese Agricultural Standard* o "Pamantayang Hapones sa Agrikultura") ang  sa limang pangunahing uri ayon sa mga diperensiya sa sangkap at paraan ng produksiyon. Ang mga uri ay , , , , at .

#### Mga baryedad 
* : Mula sa rehiyong Kantō, kumalat ang paggamit nito sa buong Hapon sa paglipas ng panahon. Nagbubuo ang *koikuchi* sa mahigit 80% ng ipinoprodyus na toyo ng Hapon, at maituturing na ito ang tipikal na toyo ng mga Hapones. Gawa ito mula sa halos magkapantay na dami ng balatong at trigo.

### Indonesya 
[thumb|upright=.5|Kaliwa, *kecap manis* na halos kasinlapot ng [pulot; kanan, *Kecap asin*]]

Sa Indonesya, *kecap* (lumang baybay: *ketjap*) ang tawag sa toyo na tumutukoy rin sa lahat ng permentadong sawsawan, at kognado sa salitang *ketchup* sa wikang Ingles. *Kecap manis* ang pinakasikat na uri ng toyo sa lutuing Indones. Ginagamit din ang salitang *kecap* upang tukuyin ang mga ibang kondimento at sawsawan na magkahawig sa toyo, tulad ng *kecap ikan* (patis) at *kecap Inggris* (sarsang Worcestershire; lit. "sarsang Ingles" o "sarsa ng Inglatera"). May tatlong karaniwang baryante ng de-balatong na *kecap* sa lutuing Indones na sinasangkap o kinokondimento:

* *Kecap manis*: Pinatamis na toyo na may malasirup na lapot at kakaiba, matamis, medyo malapulot na lasa dahil sa kasagsagan ng inilagay na asukal sa palma. Ito ang pinakasikat na toyo sa lutuing Indones, at nagbubuo ng halos 90 porsiyento ng kabuuang produksiyon ng toyo sa bansa. Mahalagang sarsa ang *kecap manis* sa mga lagdang-putahe tulad ng *nasi goreng*, *mie goreng*, sate, *tongseng* at *semur*. Halimbawa, ang *sambal kecap* ay isang uri ng sawsawang sambal na may hiniwang sili, katamis at lasuna, isang sikat na sawsawan para sa *sate kambing* (sateng kambing) at *ikan bakar* (pritong isda/pagkaing-dagat). 
* *Kecap manis sedang*: Toyo na may katamtamang tamis, di-ganoong kalapot, di-ganoong katamis, at mas maalat kumpara sa *kecap manis*. 
* *Kecap asin*: Karaniwang toyo na hinango mula sa *shoyu* ng mga Hapones, ngunit mas konsentrado at malapot, at may mas maitim na kulay at may mas matapang na lasa; maaari itong palitan ng magaang toyo ng mga Tsino sa ilang mga resipi. Unang ipinakilala ang *kecap asin* sa Indonesya ng mga Hokkien kaya malatoyong Tsino ang lasa nito. Napakaalat ang toyong Hakka na gawa sa itim na balatong, at nasa Pulo ng Bangka ang karamihan ng produksiyon nito.

### Pilipinas 
[thumb|Toyomansi, isang tipikal na sawsawan sa Pilipinas na binubuo ng toyo at [kalamansi at pinaanghang ng siling labuyo]]

Sa Pilipinas, toyo ang tawag sa sawsawang ito sa mga katutubong wika, na hinango mula sa *tau-yu* ng Hokkien Pilipino. Kadalasan, ang toyo ng Pilipinas ay kombinasyon ng balatong, trigo, asin, at karamelong pampakulay. Mas malabnaw at mas maalat ito kumpara sa mga toyo ng mga ibang bansa sa Timog-silangang Asya. Pinakakahawig nito ang *koikuchi shōyu* ng Hapon kung tungkol sa konsistensiya at paggamit ng trigo, ngunit mas maalat at maitim ang toyong Pilipino.

Ginagamit ang toyo bilang panimpla sa marinada, sangkap sa mga nilulutong pagkain, at kadalasan bilang kondimento sa lamesa, kasabay ng mga ibang sawsawan tulad ng patis at suka. Kapag inihahain, madalas itong nilalagyan ng katas ng kalamansi (× *Citrofortunella microcarpa*; kilala rin bilang kalamunding). Toyomansi ang tawag sa kombinasyon na ito na maaaring ihambing sa sawsawang *ponzu* ng mga Hapones (toyo na may *yuzu*). Pangunahing sangkap din ang toyo sa adobo, isa sa mga pinakasikat na ulam ng lutuing Pilipino.

### Taywan 
Matutunton ang kasaysayan ng paggawa ng toyo sa Taywan pabalik sa timog-silangang Tsina, sa mga lalawigan ng Fujian at Guangdong. Kilala ang Taywanes para sa toyong tawsi na may mas matapang na lasa at mas masustansiya ayon sa mga prodyuser. Gumagawa ang karamihan ng mga tagagawa ng toyo mula sa balatong at trigo gamit ang mga makina na isang pamamaraan na ipinakilala noong pamumuno ng mga Hapones. Patuloy na gumagawa ang iilang prodyuser ng de-kamay na toyo sa tradisyonal na paraan.*''''
## Mga sanggunian
## Kaugnay na mga paksa
* Miso

Kategorya:Mga sarsa
Kategorya:Lutuing Hapones
Kategorya:Sushi