Tuberkulosis

Ang **tuberkulosis**, **sakit sa tuyo**, **MTB,** o **TB** o **tuberculosis** sa Ingles (daglat ng *tubercle bacillus*) ay isang nakamamatay, at nakahahawang karamdaman. Ang karamdaman na ito ay sanhi ng iba't ibang uri ng mycobacteria, na karaniwan ay *Mycobacterium na tuberkulosis*. Ang TB ay kadalasang lumulusob sa mga baga, ngunit maaari ring makadamay sa ibang bahagi ng katawan. Ang TB ay naikakalat sa pamamagitan ng hangin kapag ang mga taong may aktibong TB ay umubo, bumahing, o dinala ang kanilang laway sa hangin. Karamihan sa mga pagsakop ay asymptomatic o walang hudyat at hindi aktibo. Ngunit ang halos isa sa sampung hindi aktibong impeksiyon ay kalaunang magiging aktibong karamdaman din. Kung hindi gagamutin ang TB, ito ay ikamamatay ng mahigit sa 50% ng mga taong mayroon nito.

Ang mga karaniwang hudyat ng impeksiyon ng TB ay pangmatagalang ubo na may plemang may bahid ng dugo, lagnat, pagpapawis sa gabi, at pangangayayat. Ang TB ay dating tinatawag na “consumption” dahil sa pangangayayat ng mga taong mayroon nito. Ang pagsakop sa ibang mga organ ay nagsasanhi ng sari-saring hudyat. Ang pagkilala ng aktibong TB ay umaasa sa radiology (na kilala bilang chest X-ray) pati na rin ang mikroskopikong pagsusuri at microbiological na pag-culture ng mga likido ng katawan. Ang pagkilala ng hindi aktibong TB ay umaasa sa tuberculin na pagsuri sa balat (tuberculin skin test o TST) at mga pagsusuri sa dugo. Ang paggamot ay mahirap at nangangailangan ng maraming antibayotik na ipapainom sa mahabang panahon. Ang mga nakikisalamuha sa ibang tao ay sinusuri at ginagamot rin kung kinakailangan. Ang paglaban sa antibayotik ay patuloy na lumalaking suliranin sa TB na hindi tinatablan ng maraming gamot (multiple drug-resistant tuberculosis o MDR-TB) na mga impeksiyon. Para maiwasan ang TB, ang mga tao ay dapat na masuri sa sakit at dapat na maturukan ng bacillus na bakuna.

Ang mga dalubhasa ay naniniwalang ang ikatlong bahagi ng populasyon ng mundo ay mayroong *M. tuberculosis*, at ang mga bagong pagkalat ay nagaganap sa bilis na isa kada segundo Noong 2010, nagkaroon ng tinatayang 8.8&nbsp; milyong bagong kaso at 1.5&nbsp;milyon na kaugnay na pagkamatay ang naganap, ang karamihan ay nasa mahirap na mga bansa. Ang buong bilang ng mga kaso ng TB ay bumababa simula noong 2006, at ang mga bagong kaso ay bumababa mula noong 2002. Marami sa mga sintomas ay sumasama sa ibang pagkakaiba-ba habang ang iba ay mas (ngunit di ganap) ang mas partikular para sa ilang mga pagkakaiba-iba. Ang maraming pagkakaiba-iba ay maaaring nagkakasabay.]]
Ang humigit-kumulang na 5&ndash;10% ng mga taong walang HIV ngunit nahawaan ng tuberkulosis ay nagkaroon na ng aktibong sakit sa panahon ng kanilang mga buhay. Sa kaibahan, ang 30% ng mga taong nakawaan ng HIV at tuberculosis ay nagkakaroon ng aktibong sakit. Maaaring kasama sa mga sintomas ang pananakit ng dibdib at pangmatagalang ubo na may plema.  Ang humigit-kumulang na 25% ng mga tao ay walang anumang sintomas (iyan ay nananatili silang "walang mga sintomas"). Ang TB na nangyayari sa labas ng mga respiratory organ ay tinatawag na "extrapulmonary tuberculosis". Ang Extrapulmonary TB ay mas madalas na lumalabas sa immunosuppressed o mahinang resistensiya ng katawan na mga tao at mga bata. Nangyayari ang Extrapulmonary TB sa mas mahigit sa 50% ng mga taong mayroong HIV. na isang uri ng osteomyelitis o pamamaga ng utak ng buto na dulot ng impeksiyon . Marami sa mga katangi-tanging klinikal na katangian ng pathogen na ito ay dulot ng mataas na lipid na taglay nito. Naghahati-hati ito sa bawat 16 &ndash;20 na oras. Ang bilis nito ay mabagal kumpara sa ibang bakteriya, na karaniwang naghahati ng mababa sa isang oras. Ang Mycobacteria ay may panlabas na membrane lipid bilayer. Kung isasagawa ang Gram stain, ang MTB ay maaaring magmantsa na napakahinang "Gram-positive" o hindi nagpapanatili ng dye dahil ang cell wall ay mayroong mataas na lipid at mycolic acid . Makakayanan ng MTB ang mga mahinang mga pandisimpekta at maaring buhay sa tuyong kalagayan nang ilang linggo. Sa sariling katangian, ang bacterium o mikrobiyo ay maaari lamang lumaki sa loob ng mga selyula ng isanghost o nagbibigay sustansiya na organismo, ngunit maaring paramihin ang *M. tuberculosis* sa laboratoryo.

Sa paggamit ng mga histological na bahid na nasa mga idinurangsampol mula sa plema, matutukoy ng mga siyentipiko ang MTB sa ilalim ng regular (light) na miskroskopyo. (Ang plema at tinatawag ring “sputum.”) Pinapanatili ng MTB ang ilang partikular na bahid kahit na pagkatapos na gamutin ng acidic solution, kaya ito ay inihanay na acid-fast bacillus (AFB). at ang auramine-rhodamine stain na kasunod ngfluorescence microscopy.

Ang *M. tuberculosis* complex (MTBC) kabilang ang apat na iba pang nagdudulot ng TB, mycobacteria: “M. bovis,” “M. africanum,” “M. canetti,” at “M. microti.” “M. africanum” ay hindi laganap, pero ito mahalagang sanhi ng tuberkulosis sa mga bahagi ng Africa. Ang “M. bovis” ay isa karaniwangsanhi ng tuberkulosis, ngunit ang pagpapakilalang pasteurized na gatas inalis ng malaki ang mycobacterium na ito bilang isang pampublikong problema sa kalusugan sa mga mahirap na mga bansa. Ang “M. canetti” ay bihira at parang limitado sa Horn of Africa, bagaman may ilang mga kaso ang nakita sa mga African na migrante. Ang “M. microti” ay pambihira rin at kadalasan ay nakikita sa mga taong mahina ang resistensiya, ngunit ang pathogen na ito ay maaaring mas karaniwan kaysa sa inaakala natin.

Ang ibang kilalang mga pathogenic mycobacteria kabilang ang“M. leprae,” “M. avium,” at “M. kansasii.” Ang dalawang huling nabanggit na klase ay inuuri bilang "nontuberculous mycobacteria" (NTM). Ang NTM ay hindi nagdudulot ng TB o ketong, ngunit nagdudulot ito ng sanhi ng mga sakit sa baga na nahahawig sa TB.

### Mga salik ng panganib 
May ilang mga salik na ang mga tao ay mas madaling magkaroon ng mga impeksiyon ng TB. Ang pinakamahalagang salik ng panganib na pandaigdigan ay HIV; 13% ng lahat ng mga kaso ng TB ay nahawaan ng HIV virus. Ang Tuberculosis ay malapit na iniuugnay sa pagsisikip ng mga tao at kakulangan sa nutrisyon. Ang link na ang TB ang isa sa mga pangunahing sakit ng kahirapan. Ang pabalik-balik na sakit sa baga ay isa pang mahakagang dahilan ng panganib. Ang Silicosis ay pinapataas ang panganib ng 30 na beses. Mga taong naninigarilyo ay may halos dobleng nanganganib ng TB kaysa sa mga hindi naninigarilyo. Ang ibang estado ng sakit ay maaari ring tumaas ang panganib ng pagkakaroon ng tuberculosis, kabilang ang alcoholism o pagkalulong sa alak Ang mga partikular na gamot, tulad ngcorticosteroids at infliximab (isang anti-αTNF monoclonal antibody) ay mga tumataas na mahalagang salik ng panganib, lalong-lalo sa the mahirap na bansa. na umiiral, ngunit hindi pa natukoy ng mga siyentipiko kung gaano mahalaga ito. Ang bawat patak ay maaaring ilipat ang sakit dahil sa ang dosis ng impeksiyon ng tuberkulosis ay napakababa. (Ang isang tao na lumalanghap ng mas kaunti sa 10 bakterya ay maaaring mahawa).

Ang mga taong may pangmatagalan, madalas, o malapitang pakikipag-ugnayan sa mga taong may TB ay nanganganib na mahawaan, na may tinatayang 22% ng pagahawa. Ang isang taong may patuloy ngunit hindi nagagamot na tuberkulosis ay maaring makahawa ng 10-15 (o mahigit pa) na ibang tao bawat taon. Para maiwasan ang lakas ng pagkakahawa tao sa tao, ihiwalay ang mga taong may aktibo ("overt" o lantad) na TB at ilagay sila sa mga paggamot sa kontra-TB na gamot. Pagkalipas ng mga dalawang linggo ng mabisang paggamot, ang mga taong may non-resistant na mga aktibong impeksiyon ay karaniwan hindi nananatiling nakakahawa sa iba.

### Pathogenesis 
Ang mga 90% ng mga taong nahawaan ng *M. tuberculosis* ay may walang palatandaan o sintomas, mga hindi aktibong TB impeksiyon (kung minsan ay tinatawag na LTBI). Ang mga taong ito ay may 10% na pagkakataon sa buong buhay na ang hindi aktibong impeksiyon ay magpapatuloy sa maliwanag, aktibong sakit na tuberkulosis. Para sa mga taong may HIV, ang panganib na sila ay magkakaroon ng aktibong TB ay tumataas sa halos 10% sa isang taon. Ang pangunahing lugar ng impeksiyon sa baga, na kilala na "Ghon focus", ay nasa itaas na bahagi ng ibabang lobe, o ang ibabang bahagi ng bandang itaas na lobe. Itong nagmumula sa dugo na paglillipat ay maaari ring magkalat ng impeksiyon sa mas malalayong bahagi tulad ng sa mga kulani, bato, ang utak, at mga buto. Naapektuhan ng tuberkulosis ang lahat ng bahagi ng katawan, ngunit sa hindi mga malamang kadahilanan bihira itong maapektuhan ang puso, mga skeletal muscle, lapay, o thyroid.

Ang tuberkulosis ay inuring bilang isa sa mga sakit na pamamaga ng mga granuloma. Ang mga macrophage, T lymphocytes, B lymphocytes, at fibroblast ay ilan sa mga selyula na sama-samang bumubuo ng mga granuloma. Ang mga lymphocytes ang pumapaligid sa mga may impeksiyon na mga macrophage. Ang granuloma ang pumipigil sa pagkalat ng mycobacteria at nagbibigay ng lokal na kapaligiran para sa interaksiyon ng mga selyula para sa sistema ng resistensiya sa sakit. Ang bakterya sa loob ng granuloma ay maaaring maging hindi aktibo, na nagreresulta sa isang natatagong impeksiyong. Ang iba katangian ng mga granuloma ay ang pagkakaroon ng abnormal na kamatayan ng selyula (necrosis) sa gitna ng tubercles. Sa tingin, ang necrosis na ito ay may karakter na malambot, mala-puting keso at tinawag na caseous necrosis.

Ang bakterya ng TB ay maaaring makapasok sa daloy ng dugo mula sa bahagi ng napinsalang tisyu. Maaaring kumalat ang mga ito sa buong katawan at bumuo ng maraming sentro ng impeksiyon, na lilitaw na maliit, puting tubercle sa mga tisyu. Ang malubhang uri ito ng sakit na TB ay tinatawag na miliary na tuberkulosis. Ang uring ito ng TB ay pinakaraniwan sa mga bata at taong may HIV. Ang mga taong mayroon nitong naihawang TB ay may mataas na bilang ng namatay kahit na paggamot (mga 30%).

Sa maraming tao, ang impeksiyon ay lumalaki at lumiliit. Ang pagkakapinsala ng tisyu at necrosis ay madalas na binabalanse ng pagpapagaling at fibrosis. Mahirap ring matukoy ang sakit sa mga taong immunosuppressed. Gayun pa man, ang mga taong may mga palatandaan ng sakit sa baga o constitutional symptoms na tumatagal sa mahigit sa dalawang linggo ay maaring may TB. Ang mga IGRA ay may mga katulad na limitasyon sa mga taong may HIV.

Ang tiyak na pagkakatukoy ng TB ay nagagawa kapag ang “M. tuberculosis” ay natukoy sa isang klinikal na sampol (halimbawa, laway at plema, nana, o ang biopsy tisyu). Gayunpaman, ang mahirap na culture process para sa mabagal na lumaking organismo na maaring tumagal ng dalawa hanggang anim na linggo para sa culture ng dugo o dura. Kaya ang paggamot ay madalas na nasisimulan bago pa matiyak ng mga culture.

### Hindi aktibong tuberkulosis 
[thumb|[Mantoux test|Mantoux tuberculin skin test]] 
Ang Mantoux tuberculin skin test ay madalas na ginagamit para suriin ang mga taong mataas ang panganib para sa TB. Ang pagsusuri ay maaring negatibong mali sa mga taong may sarcoidosis, Hodgkin's lymphoma, at malnutrisyon. Ang mahalaga, ang pagsusuri ay maaring maging negatibong mali para sa mga taong may aktibong tuberkulosis. Ang Ang mga IGRA ay hindi apektado ng pagpapabakuna o karamihan ng mycobacteria sa kapaligiran, kaya ang mga ito ay lumilikha ng mga resulta namaling tinukoy bilang tama  Gayun pa man, ang ito ay apektado ng “M. szulgai,” “M. marinum,” at “M. kansasii.” Ang mga IGRA ay maaaring palakihin ng pagiging sensitibo kapag ang mga ito ay ginamit sa karagdagan sa dagdag sa pagsusuri ng balat. Ngunit ang mga IGRA ay maaaring mas mababa ang pagiging sensitibo nito kaysa sa sa pagsusuri ng balat kapag ang mga ito ay solong ginagamit.

## Pag-iwas 
Ang mga pagsisikap para maiwasan at mapamahalaan ang tuberculosis ay batay sa pagpapabakuna ng mga sanggol at ang pagtukoy at naaangkop na paggamot ng mga aktibong tagpo. Gayunpaman, ito ay malawakang ginagamit na bakuna sa buong mundo, na may mahigit sa 90% ng lahat ng mga bata ang nabakunahan. Ang isang dahilan na hindi gamitin ang bakuna ay ginagawa itong positibong mali ang tuberculin na pagsusuri sa balat na ginagawa ang pagsuri ito na walang silbi upang i-screen ang sakit. Ang ilang mga layunin na kanilang itinalaga ay malamang na hindi na makakamit sa 2015, karamihan dahil pagtaas ng HIV na kaugnay sa tuberculosis at ang paglitaw ng maraming tuberkulosis na di tinatablan ng gamot o multiple drug-resistant tuberculosis (MDR-TB).

## Pangangasiwa 
Ang paggamot ng TB ay gumagamit ng mga antibayotik upang puksain ang bakterya. Ang mabisang paggamot ng TB ay mahirap dahil sa hindi karaniwang kayarian at kemikal na pagkakabuo ng mycobacterial cell wall. Ang cell wall ay pinipigilan ang mga gamot at ginagawang hindi mabisa ang maraming antibayotik. Ang dalawang antibayotik na karaniwang ginagamit ay ang isoniazid at rifampicin, at ang mga paggamot ay maaring tumagal ng maraming buwan. Inirerekomenda ng WHO ang terapewtika na direktang binabantayan. 
Sa terapwetikang ito, binabantayan ng health care provider na iniinom ng tao ang kaniyang mga gamot. Ang layunin ay bawasan ang bilang ng mga taong hindi wasto ang pag-inom ng mga antibayotik. Gayupaman, ang ebidensiyang tumataguyod sa terapwetika tuwirang pagmasid ay mahina. Mabisa ang mga pamamaraan na nagpapaalala sa mga tao na ang paggamot ay mahalaga.

### Bagong pagsimula 
Nitong 2010, ang iminumungkahing paggamot ng bagong pagsimula ng tuberkulosis sa baga ay ang kumbinasyon ng antibayotik para sa anim na buwan. Para sa unang dalawang buwan, magbigay ng rifampicin, isoniazid, pyrazinamide, at ethambutol. Para sa huling apat na buwan, mabigay ng rifampicin at isoniazid. Ang TB na may paglaban sa gamot ay isang seryosong problema sa kalusugan ng madla sa maraming mahirap na bansa. Ang paggamot ng TB na may paglaban sa gamot ay mas matagal at mangangailangan ng mas mahal na mga gamot. Binibigyang-kahulugan ang MDR-TB bilang paglaban sa dalawang pinakamabisang nangungunang gamot sa TB: rifampicin at isoniazid. TB na malawakang lumalaban sa gamot ay ang paglaban sa tatlo o higit pa sa anim na klase ng pumapangalawang mga gamot. TB na ganap na lumalaban sa gamot ay paglaban sa lahat ng mga gamot na kasalukuyang ginagamit. Ang ganap na paglaban ng gamot sa TB ay unang namalasan noong 2003 sa Italya, ngunit hindi ito malawakang naiulat hanggang noong 2012.

## Kahihinatnan ng sakit 
Ang pagpapatuloy mula sa pagsakop ng TB sa malinaw na sakit na TB ay nagaganap kapag malabanan ng bacilli ang mga panlaban ng sistema ng panangga at magsisimulang dumami. Sa pangunahing sakit na TB (mga 1–5% ng mga kaso), ang pagpapatuloy na ito ay nagaganap sa pagkatapos ng panimulang pagsakop. Ang muling pagkakaroon ng impeksiyon ang maaaring basehan para sa mahigit na 50% ng muling pagiging aktibong kaso sa mga lugar kung saan karaniwan ang TB. Ang taya ng pagkamatay mula sa tuberculosis ay mga 4% simula ng 2008, bumaba mula sa 8% noong 1995.]]
Halos isang-katlo ng populasyon ng mundo ay nagkaroon ng “M. tuberculosis.”  Ang isang bagong impeksiyon ay nagaganap bawat segundo sa isang pandaigdigang sukatan. at 90&ndash;95% ng mga impeksiyon ay nanatiling walang hudyat.

Ang tuberkulosis ay ang pangalawang pinaka karaniwang sanhi ng kamatayan mula sa sakit na nakahahawa (matapos mamatay dahil sa HIV o AIDS).]]
Noong 2007, ang bansang may pinakamataas na tinantiyang bilang ng itinalang mga tagpo ng TB ay Swaziland, may 1,200 na tagpo sa bawat 100,000 na mga tao. Ang India ang may pinakamalaking kabuuan ng paglaganap, na may tinatantiyang 2.0 milyon ng mga bagong tagpo. Sa Estados Unidos, ang mga Katutubo ay may limang beses na mas mataas ang bilang ng mga namatay mula sa TB.

Ang paglaganap ng TB ay nagbabago ayon sa edad. Sa Africa, ito ay pangunahing dumadamay sa mga taong nasa pagitan ng 12 hanggang 18 taong gulang at mga batang nasa tamang gulang. Gayun pa man, sa mga bansang ang bilang ng paglaganap ay malaki ang ibinaba (tulad ng Estados Unidos), ang TB ay pangunahing sakit ng matatandang tao at mga taong may kahinaan ng panangga ng katawan.

## Kasaysayan 
[thumb|Egyptian [mummy sa Museo ng Britanya - ang tubercular decay ay nakita sa mga gulugod ng taga-Ehipto na mga mummy.]]
Ang tuberkulosis ay naroroon na sa mga tao mula ng panahong sinauna.  Ang pinakamaagang hindi malinaw na pagkatuklas ng “M. tuberculosis” ay napalolooban ng ebidensiya ng sakit sa mga labi ng bison na may petsa na humigit-kumulang noong nakalipas na mga 17,000 taon. Gayunpaman, hindi malinaw kung ang tuberkulosis ay nanggaling sa mga baka, at pagkatapos ay nailipat sa mga tao, o kung ito ay nailipat mula sa isang karaniwang ninuno. Pinaniwalaan minsan ng mga dalubhasa na nakuha ng mga tao ang MTBC mula sa mga hayop sa panahon ng pagsasanay ng mga hayop. Gayunpaman, ang mga gene ng “M. tuberculosis” complex (MTBC) sa mga tao ay ihinambing sa MTBC ng mga hayop, at ang teoryang iyon ay napatunayang mali. Ang parehong strain ng tuberkulosis bakterya ay may magkahalintulad na ninuno, na maaring nailalin sa mga tao na mas maaga sa Neolithic Revolution. Ang mga labi ng buto ay ipinakikita na ang mga sinaunang tao na (4000 BC) nagkaroon ng TB. Nakita ng mga mananaliksik na may tubercular decay ang mga gulugod ng taga-Ehipto na mga mummy na may petsang mula 3000&ndash;2400 BC. Ang "Phthisis" ay isang Griyegong salita para sa “consumption,” na isang lumang katawagan para sa pulmonary tuberculosis. Mga 460 BC, natukoy ni Hippocrates ang phthisis bilang pinakalaganap na sakit ng panahong iyon. Ang mga taong may phthisis ay nagkaroon ng mga lagnat at umuubo ng dugo. Halos lahat ng phthisis noon ay nakamamatay.

 Ayon sa mga pag-aaral sa Genetic na nagmumungkahi na nagkaroon ng TB sa America mula ng mga taong 100 AD.

Bago ang Industrial Revolution, ayon sa alamat ay laging nauugnay ang tuberculosis sa mga bampira. Kapag ang isang langkap ng mag-anak ay namatay mula dito, ang ibang nahawang langkap ay unti-unting hihina ang kalusugan. Naniniwala ang mga taong ang original na taong may TB ang sumasaid ng buhay ng mga ibang langkap ng mag-anak.

Ang pulmunaryong anyo na nauugnay sa tubercles ay naitatag bilang isang patolohiya ni Dr Richard Morton noong 1689. Gayunpaman, ang TB ay may mga iba’t-ibang hudyat, kaya ang TB ay hindi natukoy bilang isang sakit hanggang noong 1820. Hindi ito napangalanang tuberculosis hanggang noong 1839 ni J. L. Schönlein. Noong mga taong 1838–1845, dinala ni Dr. John Croghan, ang may-ari ng Mammoth Cave, ang mga taong may tuberculosis sa yungib sa pag-asang ng paggamot ng sakit sa patuloy temperatura at kalinasan ng hangin sa yungib: sila ay namatay sa loob ng isang taon. Binuksan ni Hermann Brehmer ang unang TB sanatoriumnoon 1859 sa Sokołowsko, Poland.

upright|thumb|left|Natuklasan ni Dr. Robert Koch ang tuberculosis bacilli.

Ang bacillus na sanhi ng tuberculosis, ang “Mycobacterium tuberculosis,” ay natukoy at nailarawan noong 24 Marso 1882 ni Robert Koch. Natanggap niya ang Nobel Prize sa physiology o medisina noong 1905 para sa pagtuklas nito. Si Koch ay hindi naniniwala na ang bovine (baka) at ang sakit na tuberculosis sa tao ay magkatulad. Ang paniniwalang ito ang umantala sa pagkakilala na ang nahawaan na gatas ang pinagmulan ng pagsakop. Kinalaunan, ang panganib ng pagdadala mula sa pinagmulang ito ay biglaang bumaba dahil sa pagkalalang ng takbo ng pasteurization. Tinalumpati ni Koch na ang isang katas ng glycerine ng tubercle bacilli bilang isang "lunas" para sa tuberkulosis noong 1890. Tinawag niya itong “tuberculin.” Kahit na ang “tuberculin” ay hindi mabusa, binago ito bilang isang screening test kung may pagkakaroon ng presymptomatic na tuberkulosis.

Sina Albert Calmette at Camille Guérin ang unang nagtamo ng tagumpay sa pagbabakuna laban sa tuberkulosis noong 1906. Gumamit sila ng attenuated bovine-strain tuberculosis, at tinawag nila ang bakuna na BCG (bacillus of Calmette and Guérin). Ang bakuna na BCG ay unang ginamit sa mga tao noong 1921 sa France. Gayun pa man, ang bakuna na BCG ay nakatanggap ng malawakang pagttanggap lamang samalawakang natanggap lang ng marami ang BCG na bakuna sa USA, Great Britain, at Germany pagkatapos ng Ikalawang Pandaigdigang Digmaan. 
 
Ang tuberkulosis ang naging sanhi ng pinakamalawak na pagkabahala ng publiko noong ika-19 at unang bahagi ng ika-20 na dekada bilang isang endemic o laganap na sakit ng mahihirap na lunsod. Noong 1815, isa sa apat na namamatay sa Inglatera ay dahil sa "consumption." Pagdating ng 1918, ang TB ang naging dahilan sa isa sa anim na pagkamatay sa Pransiya. Pagkatapos matukoy ng mga dalubhasa na ang sakit ay nakahahawa noong mga 1880, ang TB ay inilagay sa isang notifiable disease na talaan sa Britanya. Nagsimula ang mga pag-usig na nagpapahinto sa mga tao na dumura sa mga pampublikong lugar at ang mga nahawaang mahihirap ay “hinikayat” na pumasok sa sanatoria na kahintulad ng mga kulungan. (Ang sanatoria para sa mga middle at upper class ay nag-aalok ng napakagandang pangangalaga at palagiang medikal na pangangalaga.) Ang dami ng pagkamatay ay bumaba sa halos 90% noong mga 1950. Ang pagbuti ng kalusugan ng publiko ay lubos na nagpababa ng bilang ng tuberkulosis kahit bago pa dumating ang streptomycin at ng iba pang mga antibayotik ang ginamit. Gayunpaman, ang sakit ay nanatiling isang malubhang banta sa kalusugan ng madla. Noong ang Medical Research Council ay nabuo sa Britanya noong 1913, ang pangunahing nasa nito ay ang pagsasaliksik ng tuberkulosis.
 
Noong 1946, ang pagkakabuo ng antibiotic na streptomycin ang nagpatotoo ng mabisang paggamot at lunas ng TB. Bago inilabas ang gamot na ito, ang tanging paggamot (bukod sa sanatoria) ay ang operasyon.. Ang "pneumothorax na pamamaraan" ay pinapaimpis ang isang nahawang baga upang "ipahinga" ito at hayaan ang sugat ng tuberkulosis na gumaling. Ang paglabas ng MDR-TB ang muling nagpakilala sa operasyon bilang isang opsyon sa loob ng katanggap-tanggap na pamantayan ng pangangalaga sa paggamot ng mga impeksiyon sa TB. Ang kasalukuyang mga operasyon ay kabilang ang pagtanggal ng pathological chest cavities ("bullae") sa baga upang mabawasan ang bilang ng bacteria at dagdagan ang pagkakalantad ng natitirang bakterya sa mga gamot na nasa daluyan ng dugo. Ang paraang ito ay sabay-sabay na binabawasan ang kabuuang laman ng mga bakterya at dinadagdagan ang pagiging mabisa ng terapwetika ng systemic antibiotic. Kahit pa umaasa ang mga dalubhasa na ganap na maalis ang TB (*cf.* bulutong), ang pagtaas ng mga drug-resistant strain (o di tinatablan ng gamot na strain) noon mga 1980 ay nagpahirap sa pagpuksa ng TB. Ang muling paglabas ng tuberkulosis ay naghinatnan sa deklarasyon ng isang pandaigdigang emerhensiya sa pangkalusugan ng WHO noong 1993.

## Ang lipunan at kultura 
Ang World Health Organization at ang Bill and Melinda Gates Foundation ay nabibigay ng taguyod sa isang bagong mabisang diagnostic test upang magamit ng low- at middle-income na mga bansa. Simula 2011, marami mga mahihirap ang mayroon daan sa microscopy sputum.
 
Noong 2010, ang India ang may pinakamataas na kabuuang bilang ng mga tagpo ng TB sa buong daigdig. Isa sa dahilan ang hindi magandang pamamahala ng karamdaman ng pribadong sektor na nangangalaga ng kalusugan. Ang mga programang tulad ng Revised National Tuberculosis Control Program ang tumutulong upang mabawasan ang mga antas ng TB sa mga taong nakatatanggap ng pampublikong pangangalaga ng kalusugan. Ang World Tuberculosis Day ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Marso 24.

## Pananaliksik 
Ang BCG na bakuna ay may mga hanggan, at pananaliksik upang gumawa ng mga bakuna sa TB ay patuloy. May mga ilang potensiyal na kandidato ay kasalukuyang nasa phase I at II na klinikal na pagsubok. Ang pag-asa na ang mga bakuna ay magkakaroon ng isang makabuluhang papel sa paggamot ng mga hindi aktibo at aktibong sakit.

Upang humikayat ng karagdagang pagtuklas, ang mga mananaliksik at gumagawa ng patakaran ay nagsusulong ng bagong pang-ekonomiyang huwaran ng paglikha ng bakuna, kabilang ang mga gantimpala, mga dagdag sa buwis, at mga advance market commitment(o paunang pangako na pamilihan). May mga ilang grupo na kabilang sa pananaliksik, pati na ang Stop TB Partnership, ang South African Tuberculosis Vaccine Initiative, at ang Aeras Global TB Vaccine Foundation. Ang Aeras Global TB Vaccine Foundation ay nakatanggap ng isang regalo na higit sa $280 milyon (US) mula sa Bill and Melinda Gates Foundation upang gumawa at magbigay ng lisensya ng pinabuting bakuna laban sa tuberkulosis para gamitin sa mga bansang may problema.

## Sa ibang mga hayop 
Nahahawahan ng mycobacteria ang maraming iba’t-ibang hayop, kabilang ang mga ibon, mga daga, at mga reptilya. Ang mga subspecie na “Mycobacterium tuberculosis” ay bihira sa mga mabangis na hayop. Isang pagsisikap upang lipulin ang bovine tuberculosis na dulot ng “Mycobacterium bovis” galing sa mga tipon ng baka at usa ng New Zealand ay naging gaanong matagumpay. 
 
 Ang mga pagsisikap sa Britanya ay hindi masiyadong naging matagumpay.

## Mga Sanggunian 
Kategorya:Nakahahawang sakit
Kategorya:Sakit
Kategorya:Karamdaman