Wikang Yidis

Ang **Yidis** (ייִדיש, *yidish*) ay isang wikang Hermaniko na sinasalita ng mahigit-kumulang tatlong milyong tao sa daigdig, karamihan mga Hudiyong *Ashkanazi*. Bago ng Sho’a mayroon itong mahigit-kumulang 12 milyon mananalita, ang pinakamarami sa Silangang Europa.

Ang mismong pangalang *yidish* ay ang Yidis ng "Hudyo" (ikompara sa *jüdisch* ng Aleman) at maaaring pinaikling anyo ng *yidishtaytsh* (ייִדיש־טײַטש), o “Alemang Hudyo”.

## Palabaybayan 
Bagaman ginagamit nito ang parehong alpabeto tulad ng Ebreo, gumagamit ang Yidis ng ilang *diagraphs* pati na rin ng mga titik na binago ng mga tandang dyakritiko, lahat na itinuturing na mga hiwalay na titik sa palabaybayang Yidis. Buo ang pagkakaiba ng Yidis sa Ebreo, kasama na sa ponolohiya at gramatika. Kapag dalawang anyo ng titik ang nailalarawan, ang pangalawang anyo (sa kaliwa) ang tinatawag na *malaki* at ang anyong ginagamit sa dulo ng mga salita. Di-tulad sa Ebreo, na karaniwang mga katinig lang ang sinusulat, sinusulat nang buo ang mga patinig sa Yidis, gamit ang mga titik *alef, vov, yud,* at *ayin* (tingnan sa ibaba).

Ang alpabetong Yidis:

Gumagamit din ng ilang *diagraph* ang Yidis:

Isang katangian ng baybaying Yidis ang pagbaybay ng mga salitang nagmula sa Ebreo tulad ng pagbaybay nito sa Ebreo mismo. (Bagaman sa mga lathalang Sobyet, sinusulat ang lahat ng mga salita ayon sa mga panutong Yidis.)

Sa buong artikulong ito, ginagamit ang transkripsiyong YIVO kasama ng alpabetong Yidis.

## Gramatika 
### Mga pantukoy 
אן *an* ang pantukoy na *indefinite* bago ng salitang nagsisimula sa patinig at א *a* sa lahat ng iba pang kaso.

### Mga panghalip 
### Mga pandiwa 
#### Pagbanghay 
Binabanghay ang mga pandiwang Yidis ayon sa *person* at bilang. Binabanghay ang panahong kasalukuyan nang ganito:

Hindi na ginagamit sa Yidis, di-tulad ng Aleman, ang binabanghay na pangnagdaang panahunan; ginagamit na sa halip ang pangnagdaang pandiwari, binubuo ng mga anyo ng האָבן *hobn* o זײַן *zayn* at ng pagnagdaang pandiwari ng pandiwa. Irregular ang pagbanghay sa *hobn* at *zayn*.

Halimbawa, ang pagnagdaang panahunan ng איך קױף *ikh koyf* ‘bumibili ako’ ay איך האָב געקױפֿט *ikh hob gekoyft* ‘bumili ako’, at ang pagnagdaang panahunan ng איך קום *ikh kum* ‘dumarating ako’ ay איך בין געקומען *ikh bin gekumen* ‘dumating ako’.

#### Pangnagdaang pandiwari 
Ekstensibo ang paggamit ng pangnagdaang pandiwari sa Yidis. Binubuo ng karamihan ng mga pandiwa (pandiwang mahihina) ang kanilang pangnagdaang pandiwari sa pagdagdag ng -גע at ט- sa stem, hal. געקױפֿט *gekoyft* ‘binili.’ Gayunman, may isa rin pangkat ng mga padiwa, mga tinatawag na pandiwang malalakas, na binubuo ang pangdagdaang pandiwari gamit ng -גע at נ-, at kasama ng pagbabago ng patinig, hal. געהאָלפֿן *geholfn* ‘tinulungan’ mula sa stem na -העלפֿ *helf-* ‘tulungan.’ Hindi mahuhula ang pag-iba ng patinig at kinakailangan itong isaulo.

Walang paraan para matiyak mula sa anyong pawatas kung ang isang pandiwa ay malakas o mahina.

#### Mga panahon 
Hindi na ginagamit sa Yidis ang pagnagdaang panahunan; ginagamit na sa halip ang pangnagdaang pandiwari, binubuo ng mga angkop na anyo ng האָבן hobn o זײַן zayn at ng pagnagdaang pandiwari ng pandiwa. Ilang mga pandiwa ang ginagamit ang האָבן ‘hobn’, habang ang iba naman ay ang ginagamit ang זײַן ‘zayn’.

## Tingnan din 
* YIVO
* Teatrong Yidis

## Mga libro 
* Cohen, David. *Yiddish: A holy language*. New York: Mesorah Publications.
* Katz, Dovid. 2004. *Words on fire: The unfinished story of Yiddish*.
* Liptzin, Sol. 1972 *A history of Yiddish literature*. Middle Village: Jonathan David Publishers.
* Weinreich, Uriel. 1999. *College Yiddish : An introduction to the Yiddish language and to Jewish life and culture*, 6th ed. New York: Institute for Jewish Research.

## Mga pinagkuhanan 
* Melamed, S. M. 27 Setyembre 1925. “The Yiddish Stage”. The *New York Times*.
* Weinreich, Max. 1945. «Der yivo un di problemen fun undzer tsayt».  *YIVO-bleter* 25.1.13. (Quoted from http://www.olestig.dk/scotland/weinreich.html )

## Mga panlabas na kawing 
* Institute for Jewish Research (YIVO)
* Jewish Language Research Website: Yiddish 
* *Online* na diksiyonaryong Yidis 
* Harkavy’s Dictionary 
* *Online* na diksiyonaryong Yidis ng Ectaco , gumagamit ng baybay Aleman
* Yiddish Typewriter , nagkokomberti ng teksto mula sa transliterasyong Romano tungo sa sulat Ebrayko at pabalik
* National Yiddish Book Center
* Shtetl
* The Yiddish Voice
* The Workmen’s Circle/Arbeter Ring
* Ang Jewish Book Center ng The Workmen’s Circle
* Spoken Yiddish Language Project (Columbia University)
* Silangang Yidis sa Ethnologue
* Kanlurang Yidis sa Ethnologue
* Forverts
* Koleksiyon ng mga lathalang Yidis mula dantaon 16 hanggang 20 
* Bibliotheca Jiddica, maliit na ensiklopedya tungkol sa Yidis
* Der blitsbrivnshteler, *e-mail discussion list* sa Yidis
* Der yidisher tem-tem, lathalang Yidis mula sa France
* Di velt fun yidish (Ang Daigdig ng Yidis) 
* Mendele: Forum for Yiddish Literature and Yiddish Language 
* Glosaryong Ariga ng mga ekspresyong Yidis 
* Yiddish Basics 
* Mga teksto sa Yidis at Ebreo 
* *Online* na diksiyonaryong larawang Yidis-Ebreo-Inggles-Aleman-Ruso-French
* Jiddisch zum Selbststudium im Internet, kursong Yidis sa internet
* Mga pangkaraniwang salita at pariralang Yidis sa Inggles 
* Jiddisj, wikang Yidis sa Nederland
* Yiddish.net, komprensibong tala ng mga lingk na may kaugnayan sa Yidis
* Talahuluganan at paliwanag sa maraming ekspresyong Yidis , mula sa The Kosher Nosh


Kategorya:Mga wikang Hudyo