Banyuhing bato

[thumb|[Shisto, isang uri ng banyuhing bato]]
[thumb|Ang isa sa mga pinakamatatandang bato sa daigdig, ang [nays mula sa Acasta sa Canada, ay isang halimbawa ng banyuhing bato]]
thumb|Kininyang (o kwarsita) sa Reyno Unido
Ang **mga banyuhing bato** o **batong metamorpiko** ( sa Ingles) ay isang uri ng mga bato na nabubuo mula sa pagbabagong-anyo ng isang orihinal na bato (na tinatawag na *protolit*) tungo sa isa pang anyo nang hindi sumasailalim sa pagkatunaw. Ang proseso ng pagbabagong-anyong ito na napananatili ang solidong estado nito ay tinatawa na **metamorpismo**. Sa prosesong ito, dahan-dahang nagbabago ang istruktura at komposisyon ng minerales na bumubuo sa bato.

Karaniwang nagsisimula ang metamorpismo kapag ang protolit ay nakaranas ng temperaturang higit sa  at minimum na presyur na     o higit pa, na nagdudulot ng matinding pisikal o kemikal na mga pagbabago. Sa ilang limitadong kaso, tulad ng pagkakabuo ng batong serpentinayt, ang pagbaba ng presyur at temperatura ay maaaring magdulot din ng metamorpismo. Ang protolit ay maaaring isang batong apuyin (*igneous*), batong tiningi (*sedimentary*), o umiiral na batong banyuhin. Maaaring mabuo ang batong banyuhin sa pamamagitan ng napakalalim na pagkakabaon ng protolit kung saan maaari nilang maranasan ang minimum na mga kalagayan para magsimula ang metamorpismo. Maaari rin silang magmula sa umpugan ng mga tektonika plaka, na lumilikha ng matinding presyur at pagkayupi. Ang presensya ng malapit na magma ay maaari ring magdulot ng metamorpismo.

Aabot sa 12% ng ibabaw ng daigdig ay binubuo ng mga banyuhing bato. Pangunahing pinagbubukod-bukod ang mga batong ito ayon sa kanilang panlabas na anyo (tekstura), maging sa kanilang protolit at komposisyong kemikal at mineral. Ang pag-aaral ng mga banyuhing bato ay nagbibigay ng impormasyon hinggil sa mga kalagayan sa ilalim ng balat ng daigdig.

Ilan sa mga halimbawa ng banyuhing bato ay ang nays (*gneiss*), sleyt (*slate*), marmol, shisto (*schist*), at kininyang o kwarsita (*quartzite*). Kalakhan sa mga batong ito ay ginagamit sa konstruksyon ng mga gusali o bilang medium sa paglililok sa kaso ng marmol. Ang pagmamapa ng mga banyuhing bato ay mahalaga sa inhenyeriyang sibil dahil maaaring makaapekto sa kaligtasan ng isang istruktura ang pagtatayo sa ibabaw ng, o malapit sa, mga batong ito.

## Etimolohiya ng pangalan 
Ang salitang 'banyuhin' ay mula sa pinagsamang salitang-ugat na 'bago' at 'anyo', na angkop na pagsasalin sa wikang Filipino ng salitang '*metamorphic*' sa Ingles, na hinalaw naman mula sa salitang Griyegong '*metamorphosis*' na nangangahulagan ng "pagbabago."

## Pinanggalingan 
Nabubuo ang mga banyuhing bato kung ang umiiral na bato ay nababago ang pisikal at kemikal na mga katangian nang hindi nalulusaw. Sa proseso, maging ang tekstura at taglay na minerales ng bato ay nag-iiba rin mula sa protolit. Gayunman, ang kahalagahan ng init at presyur bilang mahalagang salik sa metamorpismo ay nahinuha na noon pang 1795 ng healogong Eskoses na si James Hutton. Sa isang eksperimento, sinubok ng isa pang siyentista na si James Hall ang sapantaha ni Hutton. Nang pinainit niya sa pugon ang isang bakal na sisidlang naglalaman ng tisa, napansin niyang ang resultang materyal ay kahawig ng marmol, imbes na isang uri ng apog na dati nang alam na nabubuo kapag iniinit sa bukas na kapaligiran.

Kamakalawa, natuklasan at idinagdag ng mga healogong Pranses ang metasomatismo, o ang pagdaloy ng singaw (*volatiles*), bilang isa rin sa mga prosesong maaaring magdulot ng metamorpismo. Gayunman, maaari rin namang mangyari ang metamorpismo kahit walang metasomatismo.
[thumb|Proseso ng progresibong metamorpismo ng [sheyl, isang uri ng tininging bato, patungong sleyt hanggang shisto]]

### Mga pagbabago sa mga mineral 
Ang mga mineral ay nananatili lamang sa kanilang matatag na estado sa partikular na kalagayan ng temperatura, presyur, at presensya ng mga kemikal.  Halimbawa, sa kondisyong nananatiling pareho ang presyur sa antas ng presyur sa ibabaw ng dagat, ang mineral na kayanayt (*kyanite*) ay nagiging andalusayt (*andalusite*) sa temperaturang  habang magiging silimanita (*sillimanite*) ang andalusayt pagsapit ng temperaturang 800 °C. Lahat ng tatlong mineral na ito ay pare-pareho ang kemikal na komposisyon: Al2SiO5. Gayundin, ang forsterayt (*forsterite*) ay matatag lamang sa presyur at temperatura kapag nasa loob ito ng marmol ngunit nagiging pirokseno (*pyroxene*) sa kaparehong temperatura at presyur kung nasa loob ito ng batong naglalaman ng plagioklasa (*plagioclase*) dahil sasailalim ang forsterite sa reaksyong kemikal sa mineral na ito.

Posible ang kumplikadong mga kemikal na reaksyon sa pagitan ng mga minerales sa mataas na temperatura nang hindi sila natutunaw dahil mabilis na kumikilos mula sa isang lugar patungo sa isa pa ang mga atomo sa naturang mga temperatura. Ang pagdaloy ng singaw sa pagitan ng mga butas ng mga mineral ay maaari ring magsilbing mahalagang daluyan ng pagpalitan ng mga atomo.

### Mga pagbabago sa tekstura 
Ang pagbabago sa laki ng mga minerales ng bato sa proseso ng metamorpismo ay tinatawag na **rekristalisasyon**. Halimbawa, ang maliliit na kalsayt (*calcite*) sa tininging bato na batong apog (o laymston) ay nagiging mas malaki sa banyuhing porma nito na marmol. Habang ginagawang mas madali ng mataas na temperatura ang paggalaw ng mga atomo at dagipik sa loob ng mga solidong kristal, naiipit naman ng mataas na presyur ang indibidwal na mga yunit ng mineral na nagdudulot sa pagkakabago ng kanilang istruktura na siya namang nagbubuo ng bagong uri ng mga mineral.

## Mga katangian 
### Mga mineral na banyuhin at metamorpikong facies 
Dahil ang bawat mineral ay matatag lamang sa partikular na mga presyur at temperatura, ang presensya ng ilang mineral sa banyuhing bato ay maaaring magamit upang matukoy ang presyur at temperatura na dinanas ng bato sa pagbabagong-anyo nito. Ang mga mineral na ito ay tinatawag na panuntong mineral (*index minerals*). Ilan sa mga halimbawa nito ay ang silimanita, kayanayt, storolayt, andalusayt, at ilang uri ng garnet.

Mayroon ding mga mineral tulad ng kinyang na maaaring hindi nabago sa proseso ng metamorpismo dahil matibay pa rin sila kahit sa matataas na presyur o sa kaso ng olibin at pirokseno, matataas na temperatura.

### Mala-aklat na tekstura o *foliation* 
[thumb|250x250px| Nays sa [Noruwega na nagpapakita ng mga tupi at mala-aklat na tekstura]]
Isa sa pinakanatatanging katangian ng ilang uri ng banyuhing bato ay ang kanilang *foliation* (mula sa salitang Latin na *folia*, o "dahon") o **mala-aklat na hitsura**. Nabubuo ang ganitong tekstura kapag naipit sa isang partikular na oryentasyon ang mga mineral ng bato (o piraso ng dating mga bato) sa proseso ng rekristalisasyon. 

Ang mga **mala-aklat** (o *foliated*) na banyuhing bato ay ang mga sumusunod:

* Sleyt (*slate*)
* Filita (*phyllite*)
* Shisto o Eskisto (*schist*)
* Nays (*gneiss*)
* Metaconglomerate (kapag sapat ang pagkakayupi)
* Maylonita (*mylonite*)
* Granulita (*granulite*)

Ballachulish slate quarry - geograph.org.uk - 3070770.jpg|Sleyt mula sa Reyno Unido
Phyllite (French Slate, Paleoproterozoic; Snowy Range Road roadcut, Medicine Bow Mountains, Wyoming, USA) 2 (44711620975).jpg|Filita mula sa Wyoming
Graphite schist (16921730322).jpg|Eskistong yari sa graphite
Gneiss.jpg|Nays
Quartz-pebble metaconglomerate (Jack Hills Quartzite, Archean, 2.65 to 3.05 Ga; Jack Hills, Western Australia) 1 (26668804034).jpg|Metaconglomerate mula sa Australia
Mylonit, Dannemora.jpg|Maylonita
Granulit 3.JPG|Granulita mula sa Poland

Samantala, ang mga **hindi mala-aklat** (o *nonfoliated*) na banyuhing bato ay ang mga sumusunod:

* Marmol
* Kininyang o kwarsita (*quartzite*)
* Antrakitong uling (*anthracite coal*)
* Serpentinayt (*serpentinite*)
* Ampibolayt (*amphibolite*)
* Hornfels
* Granofels

White calcitic marble (Yule Marble, Middle Miocene, 12 Ma; Marble, Gunnison County, Colorado, USA) 1 (15068078550).jpg|Marmol mula sa Colorado
Quartzite 4.jpg|Kininyang
Anthracite Coal.JPG|Antrakitong uling
Serpentinite 2 (45536947255).jpg|Serpentinayt
Amphibolite poland.jpg|Ampibolayt mula Poland
Corneenne dielette manche.jpg|Hornfels mula Pransiya

Maaari ring lagyan ng unlaping *meta-* ang pangalan ng protolit na sumailalim lang sa mahinang metamorpismo at madali pang makilala ang kanyang orihinal na identidad (halimbawa, *metabasalt*, sa kaso ng protolit na basalt),  maliban na lang kung ang protolit mismo ay dating banyuhing bato rin.

150 px|thumb|right|Metatuff sa Maine, Estados Unidos

## Mga gamit 
Karaniwang ginagamit sa paggawa ng mga gusali at istruktura ang mga banyuhing bato. Halimbawa, ang sleyt ay ginagawang mga baldosa sa mga bubong. Samantala, ang kininyang ay maaaring gamitin bilang sahig, dingding, o apakan ng hagdanan. Ang marmol ay ginagamit din sa konstruksyon at maging bilang medium ng mga manlililok, maging ang serpentinayt.

Slate roof Switzerland.jpg|Mga bubong ng bahay sa Switzerland na yari sa sleyt
Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned edit.jpg|Ang likhang-sining ni Michelangelo na Pieta ay yari sa marmol
Serpentinite Walrus 2012.jpg|Nililok na walrus na yari sa serpentinayt

## Mga panganib 
Ang mga mala-aklat na banyuhing bato ay may mga bahaging mahihina, kung kaya bulnerable ang mga dalisdis na binubuo ng ganitong uri ng mga bato sa pagguho. Samantala, ang serpentinayt naman ay maaaring magtaglay ng asbestos na kapag nalanghap ay maaaring magdulot ng kanser.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Banyuhing bato
Kategorya:Heolohiya
Kategorya:Bato