Boké

Ang **Boké** ay ang kabisera ng Prepektura ng Boké sa loob ng Rehiyon ng Boké sa Lower Guinea malapit sa hangganan Guinea-Bissau. Isa rin itong sub-prepektura ng Guinea. Matatagpuan sa kahabaan ng Rio Nuñez na dumadaloy patungo sa hindi kalayuan nitong bunganga sa Karagatang Atlantiko, ang Boké ay isang daungan. Kilala ito sa Boké Museum, na dating isang kuta ng mga alipin. Ang bayan ay pinaglilingkuran ng Paliparan ng Boké Baralande. Noong 2014, ang lungsod at ang mga nakapalibot na sub-prefecture ay may populasyon na 61,449 katao.

## Lokasyon
Matatagpuan sa baybayin ng Guinea, ang Boké ay sumasaklaw sa isang lawak na 334 km². Ito ay nasa hilagang-kanlurang bahagi ng Guinea, na kilala bilang Maritime Guinea, at mas partikular sa bansang Baga. Ang mga orihinal na naninirahan sa Boké ay ang mga taong Landouma. Ang Landouma, na ang wika ay kaugnay ng Baga-Sitemu, ay nanirahan sa talampas ng Boké, na umaabot sa hilaga hanggang Guinea-Bissau at patimog patungo sa kapatagan ng Rio Kapatchez.

Ang Rio Nunez, na dumadaloy sa puso ng lungsod, ay nagmumula sa Darelayah (Prepektura ng Télimélé) at dumadaloy mula timog-kanluran hanggang hilagang-silangan, pagkatapos ay pahilaga, bago muling lumiko patimog patungong Boké pagkatapos ng medyo mahabang pag-ikot. Sa puntong ito, ito ay tinatawag na Tiguinlita. Tinatawag itong Numez, na nasa itaas lamang ng agos mula sa Boké (Corrérah at Baralandé), at pagkatapos ay maaaring lakaran.

Malapit sa Guinea-Bissau, ang isang sementadong kalsada ay nagbibigay-daan para sa mabilis na paglalakbay sa 250 kilometro na naghihiwalay dito mula sa Conakry, ang kabisera ng Guinea. Sa rehiyon, ang isang sementadong kalsada ay nagbibigay ng access sa Kamsar sa loob ng 50 km, at ang mga track ay humahantong sa Sangarédi at Gaoual. Ang Boké ay pinaglilingkuran din ng rehiyonal na railway network na nag-uugnay sa Sangarédi sa Kamsar. Nagbibigay ang Boké train station ng access sa 135 km ng railway na pinapatakbo ng Compagnie de Bauxite de Guinée (CBG). May airport ang Boké (*Baralande*, IATA code: BKJ).

## Kapaligiran o klima
Ang Boké, na nakakulong sa transisyon sa pagitan ng kapatagang baybayin at ng liblib na lupain, ay nasa isang talampas ng pahalang na Silurian schist na tumataas ng 50 metro sa ibabaw ng bunganga ng Ilog Núñez. Ang klima ay tropikal at mahalumigmig, na may average na taunang pag-ulan na 2,675 mm at humigit-kumulang 120 araw ng tag-ulan bawat taon. Sa usapin ng lupa, ang Boké ay nailalarawan sa pamamagitan ng mga hydromorphic na lupa na matatagpuan sa mga talampas at mahihirap na *ferralitiques* na lupa (pulang materyal) na matatagpuan malapit sa mga pampang ng Ilog Núñez.

## Populasyon
Mabilis na lumalawak ang lungsod ng Boké. Bagama't noong 1983 ito ay isang maliit na bayan na may 12,030 naninirahan, ang populasyon nito noong 1996 ay umabot na sa 40,575. Noong 2007, ang populasyon na naninirahan sa loob ng munisipal na urban area ng Boké ay tinatayang nasa 81,116 (batay sa mga pagtataya mula sa 1996 General Population and Housing Census).

Noong 2016, ang Boké-Centre ay mayroong 65,662 naninirahan.

Noong 2017, ang populasyon ay tinatayang nasa 100,000. Samakatuwid, ito ang ikawalong pinakamataong lungsod sa bansa, kasunod ng Conakry, Kankan, Nzérékoré, Guéckédou, Kindia, Labé, at Kissidougou.

Ang lungsod na ito ang pinakakosmopolitan sa Guinea. Ang rehiyon ay tahanan ng mga taong Nalou, na nakatira malapit sa baybayin, pati na rin ang mga Landouma, Baga, Sossou, Fulani, Kissi, Diakanké (lalo na sa Baralandé at Corérah), at Mikiforé. Ang mga Camara Fulani ang mga unang taga-Fouta na nanirahan sa Kakandé. Sila ngayon ay mahusay na nakikisama sa lokal na populasyon at kadalasang naninirahan sa mga nayon malapit sa Boké.

## Sosyo-ekonomiko
Ang mga pangunahing gawaing pang-ekonomiya ng populasyon na ito ay umiikot sa pagmimina at agrikultura. Ang pagmimina ang nagpapaliwanag sa dinamismo ng mga sektor ng komersyo at serbisyo. Gayunpaman, ang Boké, na nanatili sa labas ng mga operasyon ng pagmimina, ay dumaranas na ngayon ng mga bunga nito. Sa katunayan, ang tungkulin ng lungsod sa lungsod ay nagiging hindi gaanong nakikita (kakulangan ng imprastraktura, mga serbisyong pang-supply, mga nakabalangkas na sektor ng ekonomiya, at mga negosyo), at ang mga pasilidad nito ay lumalala. Ang sitwasyong ito ay nakakaapekto rin sa aktibidad ng ekonomiya ng munisipalidad at naging sanhi ng pag-aalsa ng mga kabataan noong 2017.

Ang populasyon ay pangunahing nakatuon pa rin sa agrikultura: mahigit 80% ng mga tao ay nagtatrabaho sa mga bukid. Ang mga pangunahing pananim ay palay, mais, mani, at fonio. Ang pamilihan ng Boké ay patuloy na nagsusuplay sa iba pang bahagi ng bansa ng mani. Ang pagtatanim ng kasoy, na lubos na kumikita, ay lumalawak din. Gayunpaman, ang Boké ay patuloy na kumukuha ng ilang mga produkto mula sa labas ng rehiyon.

## Urbanisasyon
Medyo mababa pa rin ang antas ng imprastraktura ng lungsod. May paliparan ang lungsod. Bukod sa mga pangunahing pasilidad panlipunan, ang network ng kalsada ay nangangailangan ng pagpapabuti at pagpapalawak: 15 km ng mga sementadong kalsada, 24 km ng mga hindi sementadong kalsada, 30 km ng mga riles at landas, 60 culvert, 5 box culvert, at 4 na tulay. Sa kontekstong ito, ang populasyon ay naninirahan sa isang lugar na binubuo ng tatlong uri ng pabahay:

* Mga kagamitang pabahay kung saan ang mga residente ay may access sa mga pangunahing imprastraktura panlipunan (inuming tubig at kuryente). Ang mga kapitbahayan na ito, na dating itinayo sa istilo ng mga tradisyonal na nayon ng Landouma, ay sumasailalim sa makabuluhang pag-unlad, na nagpapahintulot sa pagtukoy ng zoning (administrative zone, commercial zone, at residential zone);

* Mga expansion zone na kulang pa rin sa kagamitan, kung saan ang imprastraktura ay nahihirapan dahil sa pressure ng populasyon, na nagreresulta sa mababang saklaw ng tubig at/o kuryente;

* Mga lugar na hindi regular na inookupahan na resulta ng hindi planadong paninirahan. Ang mga lugar na ito ay walang access sa tubig o kuryente.

## Kasaysayan
Ang unang pakikipagsapalaran ng mga kolonyal na sumakop sa mga ilog ng baybayin ng Guinea ay ang kay Nuno Tristão noong 1453. Napreserba ng tradisyon ang Kabalyerong ito ng Infante ng Portugal mula sa limot sa pamamagitan ng pagpapangalan sa isang ilog ayon sa kanya, ang Rio Nunez (Tinguilita), na malamang ay hindi niya narating. Kaya naman, ang baybayin ng Guinea ay matagal nang nakaakit ng sakim na mga mata ng mga Pranses at Portuges. Ang huli ang unang sumalakay sa bansa.

Sa simula ng ika-19 na siglo, dinoble ng mga Pranses ang kanilang mga pagsisikap na sakupin ang bansa. Ang pag-aari ng Boké ay naging isang estratehikong layunin. Pagkatapos ng 1815, ang mga pagsisikap ng mga Pranses na makapasok, na walang kabuluhang itinuro sa looban, ay napunta sa baybayin. Pagkatapos ay hinangad ng mga kolonistang Pranses na magtatag ng mga himpilan ng kalakalan sa Rio Nunez, na may dobleng bentahe ng pagiging napapaligiran ng mga matabang lupain at pagbubukas ng ruta patungong Fouta Djallon. Noong 1827, sinimulan ni René Caillé ang kanyang sikat na paglalakbay mula sa Kakandé, sakay ng Rio Nunez. Isang pang-alaalang stele ang nagmamarka ng kanyang pagdaan sa Boké. Simula noon, ang paglalakbay na ito sa pagitan ng Boké, Timbuktu, at Tangier ay nagbigay inspirasyon sa maraming manunulat at manlalakbay.

Noong 1839, isang bagong misyon ng paghahanap ng katotohanan ang nagtipon ng isang ulat na kumukuha ng atensyon ng komersyong Pranses sa magandang rehiyong ito. Itinayo sa isang gilid ng burol sa pinakamalayong punto ng Rio Nunez na maaaring layagan at sa tagpuan nito sa Ilog Batafon, ang Boké, na nagtatamasa ng medyo malusog na klima, ay mainam para sa mga mangangalakal na Europeo bilang isang istasyon kung saan ang mga transaksyon ay magiging kapaki-pakinabang. Ito ay naging isa sa mga punto ng suplay ng goma ng kolonya.

.]]

Noong Enero 19, 1866, isang pag-atake ng mga tropang Pranses ang humantong sa pagtatatag ng isang himpilan ng kalakalan sa Deboké (ang pangalan ng bayan noong panahong iyon). Pagkalipas ng tatlong araw, isang tinyente ng hukbong-dagat ng Pransya ang nakipagkasundo kay Haring Landouma, na naglagay sa kanyang bansa sa ilalim ng soberanya at protektorado ng Pransya. Ang dokumentong ito ay naglalaman ng mga sugnay na katulad ng sa kasunduan sa protektorado na nilagdaan kasama ang mga taong Nalou noong Nobyembre 28, 1865. Ang pagtatatag ng kuwartel (kung saan itinayo ang isang maliit na kuta noong 1878, na nakatayo pa rin hanggang ngayon) at ang paglagda sa mga kasunduan ay nagbigay-daan sa mga mangangalakal na Pranses na ligtas na makipagkalakalan sa loob ng bansa at lumaban sa mga British at Portuges.

Ito ang hudyat ng simula ng pananakop sa Guinea sa ekonomiya at politika. Ang pagsakop sa estratehikong puntong ito, na sinundan ng pagtatatag ng iba pang mga himpilan ng kalakalan sa mga ilog sa baybayin, ay bumuo ng isang kadena ng mga kuta kung saan nabuo ang mga distrito ng Rio Nunez, Rio Pongo, Dubréka, at Mellacorée. Gayunpaman, ang pananakop sa mga distritong ito ay nanatiling nanganganib sa buong panahon ng pananakop dahil sa mga rebelyon ng mga katutubong pinuno na naghahangad na mabawi ang kontrol sa kanilang mga teritoryo.

Nasaksihan ng lungsod na ito ang mga bayani tulad ni Dinah Salifou Camara. Mula rito dinala ng mga kolonista ang hari ng Fouta, si Alpha Yaya Diallo, upang ikulong siya sa kuta bago siya sumakay patungong Conakry. Ito rin ay isang hintuan para kay Aimé Olivier de Sanderval noong kanyang mga ekspedisyon patungong Fouta Djallon.

Kamakailan lamang, noong 1973, ang magiging Pangulo na si Lansana Conté ay hinirang na kumander ng rehiyong militar ng Boké upang tulungan ang African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde (PAIGC), isang kilusang gerilya para sa kalayaan, sa kalapit na Portuguese Guinea. Si Pangulong Alpha Condé ay ipinanganak sa Boké (1938) at nag-aral doon hanggang sa siya ay umalis patungong France sa edad na 15.

## Tingnan din
## Mga sanggunian
Kategorya:Guinea
Kategorya:Mga lungsod sa Guinea