open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arfacsad

si **Arfacsad**, **Arfaxad**, o **Arphaxad** ay isang tauhan sa *Aklat ng Henesis* ng Lumang Tipan ng Bibliya, Siya ay ama ni Cainan at Sala, ayon sa Aklat ni Lucas si Cainan ay ama ni Sala at hindi si Arfacsad.

Siya ay ipinanganak noong c. 2348 BC. Si Sem ang kanyang ama, siya ay sinasabing nabuhay ng 100 taong gulang. Siya ay namatay noong c. 1910 BC noong siya ay naging 438 na taong gulang.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga tauhan sa Lumang Tipan
Kategorya:Mga tauhan sa Tora
Senaar

Ang **Senaar**, **Sinar**, o **Shinar** ay isang pook sa *Aklat ng Henesis* ng Lumang Tipan ng Bibliya na pinagtayuan ng Tore ng Babel.  Ayon kay Jose Abriol, ito ang Babilonya.

## Sanggunian
## Mga lingk palabas 
* Senaar 
* US Senaar 
* VN Senaar 
* FR Senaar 
* CN Senaar 
* RU Senaar 

Kaurian:Mga pook sa Bibliya
Kategorya:Mesopotamia
Kaurian:Babilonya
Chester Dale

Si **Chester Dale** 1883-1962 ay isang Amerikanong bangkero (tagapamahala ng bangko) at patron ng sining.  Nakapagtipon si Dale ng pangkat ng mga dibuhong Pranses na mula sa panahong ika-19 at ika-20 daantaon.  Ginamit niya sa pag-iipon ng mga larawang ito ang kayamanang kinita niya mula sa Kalyeng Pader sa Lungsod ng Bagong York.  Bagaman nag-isip na magtayo ng isang pansariling museo, ibinigay niya ang kanyang koleksiyon sa Pambansang Tanghalan ng Sining sa Washington, D.C.: ang unang bahagi noong 1941, at ang mga natira noong kanyang kamatayan.

## Sanggunian
Kategorya:Mga Amerikano
Daibutsu

[thumb|right|Isang malaking istatwa o *daibutsu* ng Buddhang nasa [Nara, Hapon|Nara, Hapon. Ito ay ginawa mula sa mga Japanese National Project (752).]]

Ang **daibutsu**, may ibig sabihing "Dakilang Buddha", ay mga dambuhal o higanteng wangis ng Buddhang matatagpuan sa Hapon.  Isang halimbawa nito ang nasa Nara, isang kinatawan ng mga daibutsu sa Hapon, na tumatayo ng 55.77 talampakan ang taas, kabilang ang paanan.  Isa pa nito ang nasa Kamakura na may taas na 44.4 talampakan.

## Sanggunian
Kaurian:Budismo
Thomas Dale

Si **Thomas Dale**, kalimitan bilang *Sir* (Gat o Ginoong) Thomas Dale, ay isang Ingles na gobernador ng Jamestown, Virginia.

## Sanggunian
Kaurian:Mga gobernador
Kaurian:Mga Ingles
Kaurian:Kasaysayan ng Estados Unidos
Tore ng Babel

[thumb|300px|*[Ang Tore ng Babel (Brueghel)|Ang Tore ng Babel* na iginuhit ni Pieter Brueghel ang Nakatatanda (1563).]]

Ang **Tore ng Babel** ( *Migdal Bavel*  *Burj Babil*), ayon sa kabanata 11&nbsp;ng *Aklat ng Henesis* ng Lumang Tipan ng Bibliya, ay isang malaking toreng itinayo sa lungsod ng Babel, ang pangalang Hebreo para sa Babilonya (sa Akadyano: *Babilu*).  Batay sa salaysay ng Bibliya, isang nagkakaisang sangkatauhan, na nagsasalita ng "iisang wika at salita" lamang at lumipat mula sa silangan, ang nakilahok sa pagtatayo nito pagkaraan ng Malaking Baha.  Tinatawag din ang pagtatayo ng Tore ng Babel bilang "simula" ng kaharian ni Nemrod ang Pentateuch ay nagmula sa mga apat na sanggunian, ang J, E, P at D. Sa mga apat na ito, ang salaysay ng Tore ng babel ay pinaniniwalaang nagmula sa J o "pinagkunang Yahwist" na isinulat noong mga ika-6 siglo BCE hanggang ika-5 siglo BCE. Ang etiolohikal na kalikasan ng salaysay ay itinuturing na tipikal sa J.

## Mitong Sumeryo
Ang mas naunang umiral na mitong Sumeryo na *Enmerkar at ang Panginoon ng Aratta* ay katulad ng kuwento at posibleng kinopya o nakaimpluwensiya sa kalaunang kuwento ng Tore ng Babel sa Tanakh. Ang E-ana ay isang ziggurat sa Uruk sa Sumerya na itinayo bilang pagpaparangal sa Diyosang si Inanna na "Babae ng lahat ng mga lupain". Gayundin, ang panginoon ng Aratta ay nagkorona sa kanyang sarili sa ngalan ni Inanna ngunit hindi nalugod ang Diyosang si Inanna dito tulad ng sa kanyang templo sa Uruk. Kaya si Enmerkar ay "pinili ni Inanna mula sa kanyang banal na puso mula sa maliwanag ng kabundukan". Hiniling ni Enmerkar kay Innana na ipailalim sa kanya ang Aratta at paghatirin ang mga tao ng Aratta ng isang tributo ng mga mahahalagang metal at hiyas para sa pagtatayo ng isang matayog na Abzu ziggurat ni Enki sa Eridy gayundin para sa pagpapalamuti ng sariling santuwaryo ni Inanna sa Uruk. Pinayuhan ni Inanna si Enmerkar na magpadala ng isang sugo sa mga kabundukan ng Susin at Anshan sa panginoon ng Aratta upang hilingin ang kanyang pagpapailalim at ang kanyang tributo. Si Enmerkar ay pumayag at nagpadala ng sugo kasama ng mga spesipikong banta na wawasakin ang Aratta at papakalatin ang mga tao kung hindi sila magpapadala sa kanya ng tributo. Sa karagdagan, siya ay bibigkas ng isang "Inkantasyon ng Nudimmud" na isang himnong nagsusumamo kay Enki na ibalik ang pagkakaisa sa wika ng mga tinatahanang rehiyon na pinangalanang Shubur, Hamazi, Sumerya, Uri-ki (ang rehiyon sa palibot ng Akkad) at ang lupaing Martu: "Ang buong uniberso, ang mahusay na nabantayang mga tao— nawa'y kanilang magkakasamang pagsalitaan si Enlil sa isang wika."

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga pook sa Bibliya
Kategorya:Mga gusali at estruktura
Kategorya:Kasaysayan ng Irak
Kategorya:Lumang Tipan
Kategorya:Tora
Saray (paglilinaw)

Ang **Saray** ay maaaring tumukoy sa:

*palapag ng gusali.
*gradas ng lalagyan ng aklat.

## Tingnan din
**Sarai (paglilinaw)*
**Sarah (paglilinaw)*
**Sara (paglilinaw)*

## Sanggunian
Kaurian:Paglilinaw
Matantei Roki Ragnarok

Ang  ay isang manga na nilikha ni Sakura Kinoshita. Inilathala ito mula Agosto 1999 hangang Oktubre 2004. Isang anime ang ibinatay dito na tumatakbo ng 26 yugto (*episode*) mula 5 Abril 2003 hanggang 27 Setyembre 2003 sa Hapon.

## Kuwento
Si Loki, isang diyos ng kapilyuhan, na itinapon sa mundo ng mga mortal.

## Media
### Manga
**Japanese**

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

**Mga limitadong edisyon**

Ang mga ito ay may kalakip na mga natatanging extra, kagaya ng audio drama sa CD o kolektahing pigurin.

*
*
*
*

**Ingles (Hilagang Amerika)**

*
*
*

**Ingles (Singapore)**

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Sanggunian
## Panlabas na kawing
* 

Kategorya:ADV Films
Kategorya:ADV Manga
Kategorya:Anime ng 2003
Kategorya:Occult detective anime and manga
Kategorya:Manga published by Gangan Comics
Kategorya:Norse mythology in popular culture
Kategorya:Shōnen
Tibetano

Ang **Tibetano** o **Tibetana** (kung babae) ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Isang lugar sa Asya; Tibet
*Pamahalaan sa pagpapatapon; Pamahalaang Sentral ng Tibet
*wikang Tibetano
*Tibetanong Tao
Sarai

Si ***Sarai*** (Ingles: *Sarah*) ay ang asawa ni Abram (na naging Abraham).  Ayon kay Jose Abriol, maraming mga dalubhasang nagsasabing ito rin si **Jesca** (binabaybay ding **Iscah** o **Isca** (Hebreo: *Yiskah*; mga pangalan itong kaugnay ng Jessica o Jessika), na pamangkin din ni Abram.  Batay sa salaysay sa Lumang Tipan, pinapalitan ang pangalan ni Sarai na naging Sara, subalit hindi ipinaliwanag o ipinaalam ng Diyos kung bakit ito isinagawa.  Nangangahulugan ang Sarai ng "aking prinsesa", samantalang may ibig sabihing "prinsesa" ang Sarai. 

## Sanggunian 
Kategorya:Mga tauhan sa Lumang Tipan
Kategorya:Mga santo
Sarah

Ang **Sarah** ay isang pangalan ng babae at maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Sarai o Sara, asawa ni Abram ayon sa Bibliya.
*Sarah Geronimo, isang artista sa Pilipinas.
*Sarah Palin o Sarah Louise Heath Palin, isang Amerikanang politiko.
*Sarah Jane Paez, isang artista sa Pilipinas.
*Sarah Jean Badana, isang artista sa Pilipinas.  
*Sarah Kae Custodio, isang artista sa Pilipinas. 
*Sarah Jane Areza, isang artista sa Pilipinas.

## Tingnan din
**Saray (paglilinaw)*
**Sarai (paglilinaw)*
**Sara (paglilinaw)*
Sara

Ang Sara ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Salitang-ugat ng isara, isarado, o sarado; nangangahulugang pinid o ipinid.
*Pangngalang pambabae na kaugnay ng Sarai o Sarah, asawa ni Abraham ayon sa Bibliya.
*Sara, Iloilo, isang bayan sa Iloilo, Pilipinas
*Sara Polverini, isang artista sa Pilipinas. 

## Tingnan din
**Saray (paglilinaw)*
**Sarah (paglilinaw)*
**Sarai (paglilinaw)*
Sarai (paglilinaw)

Ang **Sarai**, **Saray**, **Saraj**, o **Sarah** ay maaaring tumukoy sa:

*Sarai o Sarah, asawa ni Abraham ayon sa Bibliya.
*Sarai, isang lathalain ng ComicsOne.

## Tingnan din
**Saray (paglilinaw)*
**Sarah (paglilinaw)*
**Sara (paglilinaw)*
Onise

thumb|Onise
Ang **onise** o **onix** (Ingles: *onyx*, Kastila: *ónix* o *onicé*) ay isang uri ng batong hiyas.

## Sanggunian 
Kaurian:Hiyas
Wheat (paglilinaw)

Ang ***wheat*** [Ingles] o **trigo** ay maaring tumukoy sa:

* Trigo, isang damo na sinasaka
* Wheat (banda), isang banda
* Wheat (kulay) o Trigo (kulay), kulay na katulad ng sa Trigo
* Wheat (pelikula), isang Intsik na pangkasaysayang pelikula
* Wheat, Tennessee, isang pamayanang pangsakahan
Tibo

Ang **tibo** ay maaaring tumukoy sa:

*"Tibo", isang katawagan para sa babaeng homoseksuwal.
*Tibo (organo) - isang pantusok sa ilang hayop na naglalaman ng kamandag
*Tibo (salubsob), isang uri ng salubsob na mula sa bubog ng basag na salamin.
Bena

Ang **bena**, **gisok**, o **bitak** ay ang ugat sa katawan na daluyan ng dugong pabalik sa puso.  Ito rin ang daluyang ugat na may dalang mga duming produkto ng katawan at may taglay na dioksidong karbono.  Sa medisina, binibigyang kahulugan ito bilang isang tubo o mga tubong nagdadala ng dugo mula sa lahat ng mga bahagi ng katawan papunta sa puso.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sistemang sirkulatoryo
Kalinangang Nok

thumb|right|Isang halimbawa ng istatwang gawa ng mga Nok.

Ang **kalinangang Nok** ay isang maagang Panahong Bakal na populasyon na ang mga materyal na labi ay pinangalanan matapos sa Jaba na nayon ng Nok sa Nigeria, Aprika, kung saan ang kanilang bantog na terakotang mga iskulura ay unang natuklasan noong 1928. Ang kalinangang Nok ay lumitaw sa hilagaing Nigeria sa paligid ng 1000 BK at naglaho sa ilalim ng hindi alam na mga pangyayari sa paligid ng 500 AD, sa gayon tumagal ng humigit-kumulang 1,500 taon.

## Pangalan
Tinawag na mga *Nok* ang mga taong ito ayon sa maliit na nayon ng Nok na matatagpuan sa timog-silangang bahagi ng bayan ng Kano. Tinaguriang **kalinangang Nok** ang sining at gawi sa pamumuhay ng hindi nakikilalang mga taong ito. Natagpuan ang mga labi o bakas ng kanilang sining at gawi sa maraming mga sityong nasa pook na nasa hilaga ng dugtungan ng mga kailugan ng Niger at Benue.

## Mga istatwa
Unang natagpuan ng mga arkeologo ang mga istatwang gawa ng mga Nok noong 1931. Yari ang mga ito sa mga kasangkapang gawa sa putik o seramika.  Ilan sa mga ito ang kasinglaki ng tunay na ulo ng tao.  May iba namang maliit na huwaran ng mga hayop at mga tao.  May mga butas sa mga tainga ang lahat ng mga istatwang ulo ng tao, kaya't pinaniniwalaang nagsuot ng mga alahas ang mga taong Nok.  Batay sa mga istatwang natagpuan, pinaniniwalaan rin na mga magsasaka ang mga taong ito.

## Mga kasangkapan
Nagbubo o nagtunaw rin ang mga Nok ng mga bakal.  Gumawa rin sila ng mga batong palakol.

## Wakas ng kalinangan
Walang nakatitiyak kung kailan nagtapos ang **kabihasnang Nok**.  Maaaring nagmula sa **sibilisasyong Nok** ang pangkasalukuyang tribo ng Yoruba.

## Mga sanggunian
Kaurian:Kasaysayan ng Nigeria
Pagsasalin ng dugo

o intravenous blood transfusion]]
Ang **pagsasalin ng blood**, **paglilipat ng dugo**

## Sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Toksoyd

Ang **toksoyd** (mula sa Ingles na *toxoid*) ay isang toksin o lason na nabawasan o napahina na ang pagiging katangiang nakalalason, subalit may bisa pa rin upang mapabilis ang produksiyon ng antitoksin at may kakayahan pa ring makilangkap sa antitoksing ito.  Ginagamit ito sa pag-gawa ng mga bakuna.  Hindi na nakapagdurulot ng sakit ang toksoyd kapag idinarang ito sa init o mga kimikal.  Subalit, nakasasanhi ito sa katawan upang gumawa ng mga *antibody* o panlaban ng katawan upang kalabanin ang mga toksin.  Ibinibigay ng mga manggagamot ang mga toksoyd bilang isang anyo o paraan ng proteksiyon o pananggalang laban sa partikular na mga karamdamang katulad ng dipterya at tetano (kilala rin sa Ingles bilang *lockjaw*: ang pagpinid o pagsasara ng panga). Ang mga toxoid ay ginagamit bilang mga bakuna dahil nagdudulot ang mga ito ng tugon ng immune system sa orihinal na lason o nagpapataas ng tugon sa ibang antigen dahil napanatili ang mga toxoid marker at toxin marker.

## Sanggunian
Kategorya:Bakterya
Kategorya:Inmunolohiya
Kategorya:Parmakolohiya
Toksin

Ang **toksin** (mula sa Ingles na *toxin* at mula sa ) isa itong nakapipinsalang sustansiyang sanhi o gawa ng mikrobyong nakapagdurulot ng karamdaman, partikular na kapag pumasok at lumaki na sa loob ng katawan.  Kapag mayroong toksin sa loob ng katawan, gumagawa ang katawan ng mga panlaban ng katawan (o *antibody* sa Ingles) na kilala bilang antitoksin.  Dahil sa antitoksin, nagiging hindi mapaminsala ang mga toksin.

## Sanggunian
Kategorya:Toksin
Lucy (Australopithecus)

Si **Lucy** ay ang pangalang ibinigay sa isang posilisadong hominidyo ng species na *Australopithecus afarensis*.  Binigyan rin ito ng pangalawang pangalang Amhariko na *dinqineš* o "*Dinkenesh*" na may ibig sabihing "maganda ka".  Naging isang pangkaraniwang pangalan ang *Lucy* ng AL 288-1, ang 40% buong kalansay ng *Australopithecus afarensis* natuklasan noong Nobyembre 24, 1974 ng *International Afar Research Expedition* o IARE (salin: Pandaigdigang Ekspedisyong Pampananaliksik ng Afar; direktor: Maurice Taieb, kasamang mga direktor: Donald Johanson at Yves Coppens) sa Lambak ng Awash ng Depresyong Afar ng Etiyopya.  Tinatayang namuhay si Lucy noong 3.2 milyong mga taon na ang nakakaraan.

Ang kalansay nito ay nagpapakita ng ebidensiya ng isang maliit na kapasidad ng bungo katulad sa mga bakulaw(na hindi tao) at naglalakad ng nakatindig na bipedal na sumusuporta sa pinagtatalunang pananaw na ang bipedalismo ay nauna sa paglaki ng sukat ng utak sa ebolusyon ng tao. 

## Sanggunian 
Kategorya:Mga fossil na hominin
Kategorya:Mga fossil na transisyonal
Homo heidelbergensis

Ang ***Homo heidelbergensis*** na minsang tinatawag na *Homo rhodesiensis* ay isang ekstintong espesye ng *Homo* na namuhay sa Aprika, Europa at kanluraning Asya mula 600,000 taong nakakalipas at maaaring mula pa noong 1,300,000 taong nakakalipas. Ito ay nabuhay hanggang 200,000-250,000 taong nakakalipas. Ito ay pinaniniwalaang ang karaniwang ninuno ng mga *Homo sapiens* sa Aprika at mga *Neanderthal* sa Europa at marahil ay ng mga *Denisovan* sa Asya. Ito ay unang natuklasan malapit sa Heidelberg sa Alemanya noong 1907 at pinangalanan ni Otto Schoetensack.

## Ebolusyon
Ang parehong *Homo antecessor* at *H. heidelbergensis* ay malamang na nag-ebolb mula sa katulad nito sa morpolohiyang *Homo ergaster* mula sa Aprika. Ang H. heidelbergensis ang pinaniniwalaang ang pinagsasaluhang karaniwang ninuo ng mga *Neanderthal* at *Homo sapiens*.  Ang mga *neanderthal* ay nag-ebolb mula sa isang sanga ng H. heidelbergensis noong mga 400,000 taong nakakalipas sa Europa samantalang ang *Homo sapiens*(modernong tao) ay hiwalay na nag-ebolb mula sa isa pang sanga ng H.heidelbergensis noong mga 200,000 at 100,000 taong nakakalipas sa Aprika.

## Pag-aasal
Ang mga kamakailang pagkakatuklas sa isang pit sa Atapuerca, Espanya ng 28 kalansay ay nagmumungkahing ang *H. heidelbergensis* ay maaaring ang unang species ng genus Homo na naglibing ng kanilang mga namatay. Ang ilang mga eksperto  ay naniniwalang ang *H. heidelbergensis* tulad ng inapo nitong *Homo neanderthalensis* ay nagkamit ng isang primitibong anyo ng wika. Walang mga anyo ng sining o mga sopistikadong artipakto maliban sa mga kasangkapang bato ang natuklasan bagaman ang pulang ochre na isang mineral na lumilikha ng isang pulang pigmento na ginagamit bilang isang pangpinta ay natuklasan sa mga paghuhukay na Terra Amata sa katimugan ng Pransiya. Ang panlabas at gitnang tenga nito ay nagmumungkahing ang H. heidelbergensis ay nag-aangkin ng isang sensitibidad sa pandinig na katulad sa mga modernong tao ngunit napakaiba mula sa mga chimpanzee. Malamang na nagagawa nilang itangi ang maraming mga tunog.

## Tingnan din
*Ebolusyon ng tao

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo
Arterya

Ang **arterya** ay ang malaking ugat na dinadaanan ng dugo.  Nanggagaling ang ugat na ito mula sa puso patungo sa iba't ibang bahagi ng katawan upang magdala ng oksiheno at sustansiya patungo sa mga organo ng katawan.  Sa medisina, ito ang isa sa mga tubong nagdadala ng dugo mula sa puso palabas na patungo sa lahat ng mga bahagi ng katawan. 

## Mga sanggunian 
Kaurian:Sistemang sirkulatoryo
Taong Piltdown

Ang **Taong Piltdown** (*Eoanthropus dawsoni*) ay dating iniisip na "nawawalang ugnay" sa pagitan ng tao at ng bakulaw. Natuklasan ang unang mga piraso o pragmento ng Taong Piltdown noong 1912. Pagkaraan, mahigit sa 500 mga makaagham na sanaysay ang naisulat hinggil dito sa loob ng 40 taon. Napatunayang isang sinadyang panlilinlang ang pagkakatuklas na ito noong 1953. Isa itong bantog na panloloko na kinasasangkapan ng mga piraso ng isang bungo at isang pangang nakuha mula sa isang hukay sa Piltdown, isang nayong malapit sa Uckfield, Silangang Sussex, sa Inglatera. Inisip ng mga dalubhasa noong mga araw na iyon na ang mga pragmento ay ang posilisadong mga labi ng isang hindi nakikilalang anyo ng sinaunang tao. Ibinigay ang pangalang dalawahan o katawagang Lating *Eoanthropus dawsoni* o "tao ng bukang-liwayway ni Dawson's dawn-man" mula sa kolektor na si Charles Dawson.

## Sanggunian 
Kategorya:Arkeolohiya
Kategorya:United Kingdom
Taong Peking

Ang **Taong Peking** (), na kilala rin bilang *Sinanthropus pekinensis* o *Pithecanthropus pekinensis* ngunit pangkasalukuyang tinatawag na *Homo erectus pekinensis*, ay isang halimbawa ng *Homo erectus*.  Isang pangkat ng mga ispesimeng fossil ang natagpuan noong 1923 hanggang 1927 habang naghuhukay sa Zhoukoudian (Chou K'ou-tien) malapit sa Beijing (na kilala bilang Peking noon), Tsina.  Mas kamakailan lamang, pinetsahan ang mga natuklasan mula mga 500,000 mga taon na ang nakalilipas., bagaman may isang bagong pag-aaral na nagmumungkahing maaaring umaabot sila sa 680,000 hanggang 780,000 mga taong gulang na.  May isang bilang din ng mga fossil ng modernong mga tao ang natuklasan sa Pang-itaas na Yungib sa kaparehong pook noong 1933. 

## Tingnan din 
*Homo erectus
*Taong Java

## Mga sanggunian 
Kaurian:Pilipinas
Kaurian:Arkeolohiya
Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo
Taong Nebraska

[thumb|230px|right|Ang paglalarawang ito ng *H. haroldcookii* ng mangguguhit na si Amedee Forestier ay inihuwaran mula sa [Taong Java.]]

Ang **Taong Nebraska** ay isang pangalang ginamit ng mga mamamahayag sa radyo, telebisyon, at pahayagan para sa *Hesperopithecus haroldcookii*, isang putatibo o itinuturing na uri ng bakulaw.  May ibig sabihing "bakulaw ng kanluraning mundo" ang *Hesperopithecus* at itinuring itong isang unang mas mataas na primata ng Hilagang Amerika.  Bagaman hindi isang sinasadyang panlilinlang, napatunayang mali ang klasipikasyon nito.

Orihinal na nilarawan ito ni Henry Fairfield Osborn noong 1922 batay sa isang ngiping natagpuan sa Nebraska, Estados Unidos ng rantsero o hasendero at heolohistang si Harold Cook noong 1917.  Isang larawan ng *H. haroldcookii* ang iginuhit ng artista ng sining na si Amedee Forestier, na ibinatay ang ilustrasyon mula sa mga proporsyon o sukat ng "*Pithecanthropus*" (kasalukuyang *Homo erectus*), ng Taong Java (o Taong-Bakulaw ng Java), para sa *Illustrated London News*.  Hindi nasiyahan si Osborn sa larawang iginuhit, na tinawag niya bilang "isang bunga ng kaisipan na walang halagang pang-agham, at walang kaduda-dudang hindi tumpak".

Napatunayan ng karagdagan pang pagsisiyasat sa pook na pinagkatagpuan noong 1925 ang nagpatunay na mali ang pagkakakilala sa ngipin.  May iba pang mga bahagi ng kalansay na natagpuan.  Ayon sa mga bagong tuklas na pirasong ito, hindi pag-aari ng isang tao o maging ng isang bakulaw ang ngipin, sa halip ay pag-aari ng hindi na umiiral na sari ng *Peccary* na tinatawag na *Prosthennops* at intras ang pagkakakilala rito bilang isang bakulaw mula sa diyaryong 
*Science* noong 1927.

Bagaman hindi nakatamo ng panlahatang pagtanggap sa pamayanang makaagham ang identidad o katauhan ng *H. haroldcookii*, at bagaman tinanggal ang mga uri isang dekada pagkaraang matuklasan ito, ipinakalat ng mga kreasyonista o mga "manlilikha" ang episodyong ito bilang isang halimbawa ng mga kamaliang pang-agham na sinasabi nilang nakasisira sa kredibilidad kung paano nililikha o iniimbento ang mga panukala o teorya ng paleontolohiya at ebolusyon ng hominidyo, at kung paanong sinusuri ng mga magkakasama sa larangan o tinatanggap bilang kaalamang pangnakararami o panglahat ang isang kabatiran o impormasyon.

## Sanggunian
### Talababa
### Talaaklatan
* Gould S.J. (1991): *An essay on a pig roast*. Sa *Bully for brontosaurus*. (pp. 432–47). New York: W.W.Norton ISBN 0-393-30857-X
* Wolf J. at Mellett J.S. (1985) *The role of "Nebraska man" in the creation-evolution debate*. *Creation/Evolution* 16:31-43.
* Brian Regal. *Henry Fairfield Osborn: Race and the Search for the Origins of Man* (Aldershot, UK: Ashgate, 2002).

## Mga kawing panlabas
* Usapan hinggil sa mga pinanggalingan ng Taong Nebraska

Kaurian:Arkeolohiya
Taong Kro-Manyon

thumb|right|Bungo ng isang taong Cro-Magnon, na nasa ''Musée de l'Homme* o Museo ng Tao ng Paris, Pransiya.
thumb|upright 1.0|Kudkuran Cro-Magnon - Collection "Louis Lartet" - Museum ng Toulouse

Ang **Cro-Magnon** (, Pranses ) ay isa mga pangunahing mga uri ng arkaiko o sinaunang *Homo sapiens'' ng Paleolitikong Europa (Paleolitikong Pang-itaas), na ginamit para sa mga ispesimen o halimbawa ng posil o kusilba pinetsahang tinatayang mga 40,000 hanggang 10,000 mga taon na ang nakaraan.  Pinangalanan ito mula sa yungib ng Crô-Magnon na nasa timog-kanlurang Pransiya, kung saan natagpuan ang unang ispesimen.

Bumabagsak ang katawagan o termino sa labas ng pangkaraniwang kumbensiyon o gawa sa pagpapangalan para sa sinaunang mga tao at ginagamit sa diwang panglahat para sa pinakamatandang moderno o makabagong taong nasa Europa, bagaman espesipiko o tiyak (ngunit napakadalas) na para sa isang kabahaging tipo o sub-tipong kabilang sa mga labi ng kanilang mga kusilba o posil.  Sa mas kamakailang mga makaagham na panitikan, mas ginagamit ang kataguriang "maagang modernong mga tao".

Ang ispesimen ng **Taong Cro-Magnon** na may pinakamatandang tiyak na petsa ay mula 34,000 hanggang 36,000 mga taon na ang nakararaan..

## Sanggunian 
Kategorya:Arkeolohiya
Kategorya:Tao
Panlaban ng katawan

Ang **panlaban ng katawan** o **pangontra ng katawan** laban sa sakit (Ingles: *antibody* o "panlaban [ng katawan] laban sa [ibang] katawan"), tinatawag ding **imyunoglobulina** (may sagisag na **Ig**), ay isang protina sa dugong nabubuo at lumalabas bilang reaksiyon ng katawan laban sa sakit o upang malabanan ang lason na sanhi ng ibang klase ng sustansiya; katulad halimbawa na ng ilang mga protina at mga polisakarida (mga *polysaccharide*).  Isa ito sa ilang bilang ng mga sustansiyang nililikha ng katawan upang mapaglabanan ang ilang kilos, galaw, o aksiyon ng mapaminsalang mga mikrobyo. Ang mga *antibody* ay nagmumula sa mga selulang nagtatago ng antibody, isang terminong sumasaklaw sa mga plasmablast at plasma cell. Ang mga B cell mismo ay hindi kayang maglabas ng antibody at maaari lamang magpakita ng mga immunoglobulin sa kanilang ibabaw dahil hindi nila ipinapahayag ang kritikal na transcription factor na BLIMP-1, na nagtatatag ng programang transkripsyon ng selulang nagtatago ng antibody (kabilang ang pagbabago sa alternatibong splicing at polyadenylation upang makabuo ng inililihim na anyo ng immunoglobulin heavy chain sa halip na ang nakagapos sa lamad; ang paglalabas ng antibody ay hindi nakadepende sa protease).

## Sanggunian 
Kategorya:Glikoprotina
Kategorya:Sistemang imyuno
Gamot na pampamanhid

Ang **gamot na pampamanhid**, **pangimay**, o **anestetiko** (binabaybay ding **enestetiko**) ay isang gamot na nakapagdurulot ng kawalan ng kakayahang makaramdam ng anumang sensasyon o pandama, katulad ng kirot, hapdi o sakit.  Tinatawag na **anestisya** ang katayuan o kalagayan ng **kawalan ng pandama** o **walang pakiramdam**, o **pamamanhid**, **pamimitig**, o **pangingima**.  Gumagana ang isang **lokal na anestetiko** o **pampook na pampamanhid** sa isang partikular o tiyak na bahagi ng katawan, samantalang gumagana naman ang **anestetikong heneral** o **panglahat na pampamanhid** sa buong katawan.

## Tingnan din
*Analhesya
*Anodina
*Pagkalumpo

## Mga sanggunian
Kaurian:Gamot
Harran

Ang **Harran** , ay isa sa pinakamatandang lungsod sa daigdig.  Nasa hilaga ito ng Mesopotamya at isang mahalagang daan sa Sirya at Canan.

## Sanggunian
Kaurian:Mga pook sa Bibliya
Kategorya:Mesopotamia
Dagat Patay

Ang **Dagat Patay** o **Dagat Alat** Ito ay nasa Libis ng Hordan, at Ilog Hordan ang pangunahing sangang-ilog nito.

Pagsapit ng 2019,  sa ilalim ng antas ng dagat ang rabaw ng lawa, kaya ang baybayin nito ang pinakamababang elebasyong batay sa lupa sa buong mundo.  ang lalim nito, ang pinakamalalim na hipersalinong lawa sa mundo. 342 g/kg, o 34.2% ang kaasinan nito (noong 2011), kaya isa ito sa mga pinakamaalat na katubigan sa mundo – 9.6 beses na mas maalat kaysa karagatan – at may densidad ng 1.24&nbsp;kg/litro, kaya halos pareho sa paglulutang ang paglalangoy roon. Napakaalat nitong dagat kaya't imposible sa karamihan sa mga may buhay na umiral dito. Ito ang dahilan kung bakit ganito ang pangalan o tawag dito.  ang haba at  ang lapad ng pangunahing, hilagang luwasan ng Dagat Patay, sa pinakamalawak na punto nito. ang ginawa para mabawasan ang pagliliit nito.
 

## Pangalan
Ang panglang "Dagat Patay" sa wikang Tagalog ay kalko ng pangalan sa Ingles (), na kalko mismo ng pangalan sa Arabe, na tumutukoy sa kakapusan ng buhay sa tubig na dulot ng matinding kaasinan ng lawa. Kabilang sa mga makasaysayang pangalan ng lawa na hinango mula sa Ingles ang   (),  () at  ()  at sa modernong Hebreo ay Dagat ng Asin (, ). Kabilang sa mga iba pang pangalang Hebreo para sa lawa na ibinanggit din sa Bibliya ang  (, ) at  (, ).

Ang pangalang Arabe ay  (), o kadalasang walang artikulong *al-*, kaya  lang atbp. Kilala rin ito sa wikang Arabe bilang  (, , , or ) mula sa pamangkin ni Abraham na ang asawa ay sinabing naging haligi ng asin noong pagkalipol ng Sodoma at Gomorra. Mas bihira sa Arabe, nakilala rin ito bilang Dagat ng Segor mula sa lungsod sa tabi ng baybayin nito na mahalagang dati.

## Tingnan din
*Dagat Aral

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga lawa sa Asya
Patay
Kategorya:Heograpiya ng Israel
Kategorya:Jordan
Hiksos

Ang mga **Hiksos** ay mga sinaunang mga tao ng Asya.  Nagmula ang pangalang *hiksos* mula sa katawagan ng mga Ehipsiyo sa mga pinuno o hepeng *hikshashu* ng mga Bedouin o "mga pastol".  Tinatawag din sila bilang "mga haring Pastol".  Isa silang dinastiya ng mga haring Ehipsiyo na may mga pinagmulang dayuhan.  Ayon sa salaysay ni Manetho, naghari ang mga Hiksos ng may 500&nbsp;mga tao na bumuo ng ika-15 at ika-16 na mga dinastiya, ngunit maaaring mahigit lamang sa 100 mga taon ang kabuoan ng kapanahunan ng mga haring Hiksos.  Itinuturing ang ika-16 na dinastiya bilang isang kagaya lamang ng ika-15 dinastiya.  Pinaniniwalaan ng mga dalubhasang mga Asyatikong Semito ang mga Hiksos.  Sila ang pinaniniwalaang nagdala sa Sinaunang Ehipto ng mga kabayo.

## Sanggunian 
Kategorya:Kasaysayan ng Ehipto
Negueb

thumbnail|right|Negueb
Ang **Negueb** ay isang disyerto at rehiyong semi-disyerto ng katimugang Israel.  Unang binanggit ito sa *Aklat ng Henesis* ng Lumang Tipan ng Bibliya (Henesis 12:9), na matatagpuan sa katimugang Palestina o sa timog ng Canaan.  Kilala ito ng mga katutubong Bedouin na naninirahan dito bilang *al-Naqab* ().

Ang salitang *Negev* (, bokalisasyong Tiberyano: ) ay nagmula sa salitang ugat sa Ebreo na nangangahulugang "tuyo".  Sa Bibliya, ginagamit rin ang salitang *Negev* para sa direksiyong 'timog'.

## Heograpiya 
Mahigit kalahati ng buong Israel ay sakop ng Negueb, na may laki ng higit sa 13,000 kilometrong parisukat (4,700 milyang parisukat), halos 55% ng buong bansa.  Bumubuo ito ng hugis parisukat na baligtad, kung saan ang kanlurang bahagi nito ay kadugtong ng disyerto ng Tangway ng Sinai, at ang silangang bahagi nito ay ang lambak ng Arabah.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Israel
Kategorya:Tanakh
Kategorya:Mga pook sa Bibliya
Lamuymoy (paglilinaw)

Ang **lamuymoy** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*lamuymoy, bahagi ng katawan ng tao, hayop, o halaman.
*lamuymoy (papel), papel na ginagamit pamunas.
Lamuymoy (papel)

Ang **lamuymoy**, **himaymay**, o **tisyu** (mula sa Ingles na *tissue*) ay ang manipis at malambot na papel, karaniwang nakarolyo muna, na ginagamit na pamunas o pamandewang sa puwit.  Ginagamit din itong pambalot o panlagay sa pagitan ng mga kasangkapang babasagin.

## Tingnan din
*Tuwalyang papel

## Sanggunian
Kaurian:Papel
Kaurian:Kalinisan
Kaurian:Pambalot
Tisyu (paglilinaw)

Ang **tisyu** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*tisyu, bahagi ng katawan ng tao, hayop, o halaman.
*tisyung papel, papel na ginagamit pamunas o pambalot.
Pagkalumpo

Ang **pagkalumpo** o **paralisis** (Ingles: *paralysis*, *palsy*) ay ang kawalan ng kakayahang gumalaw ng laman o pangkat ng mga masel ng katawan o bahagi nito.  Sa ganitong kalagayan, nagkakaroon ng panghihina, pamamanhid, o pangingimay ang katawan o apektadong bahagi ng katawan, kaya't nawawalan ang kapangyarihang kumilos o nauudlot ang pagkilos.  Tinatawag na **paralitiko** (lalaki) o **paralitika**, **salanta**, **baldado**, **lumpo** ang isang **taong lumpo**.  Tinaguriang **paralisado** at **pagkaparalisa** ang katayuan ng pagkakaroon ng paralisis.

## Tingnan din 
* Kapansanan
* Pasma
* Pamamanhid ni Bell
* Pampamanhid

## Mga sanggunian
Kategorya:Sakit
Limpa

Ang **limpa** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*limpa (likido), likido sa katawan ng tao o hayop.
*pali (glandula), glandulang bahagi ng katawan ng tao o hayop.
*sistemang limpatiko ng katawan.
Limpa (likido)

Ang **limpa** ay isang uri ng pluwido ng katawan na panlaban sa bakterya.  Nagdadala ito ng taba mula sa bituka at nagdurulot ng mga limposito o limposayt sa dugo.  Ito ang likidong nakapaligid at sumasapin sa bawat isang selulang nasa loob ng katawan.  Katulad ito ng serum o ang payak na pluwido ng dugo subalit walang kulay.  Natitipon ang limpa sa loob ng mga **sisidlan ng limpa** at naglalakbay din sa mga lalagyang ito ng limpa, na katulad ng sa nangyayari sa loob ng mga ugat na bena.  Kumukunekta ang sistema ng limpa o sistemang limpatiko sa sistema ng dugong malapit sa puso.  May mga kulani (mga *lymph node*) sa kahabaan ng mga sisidlan ng limpa, na gumaganap bilang mga pansalang sumasala sa mga mikrobyo at iba pang mga nakapipinsalang mga sustansiyang napupunta sa loob ng katawan.  

## Sanggunian
Kaurian:Anatomiya ng tao
Kaurian:Anatomiya ng hayop
Kategorya:Mga pluido ng katawan
Bulalo (anatomiya)

Ang **bulalo** ay ang matabang lamuymoy o tisyung nasa loob ng mahahabang mga buto ng mga baraso at mga binti, at maging ng mga lapat na mga buto ng tadyang at likod.  Sa loob ng utak ng buto ginagawa o nililikha ng katawan ang mga pulang dugong selula at ilang mga putong dugong selula.

## Sanggunian 
Kategorya:Anatomiya ng tao
Kategorya:Anatomiya ng hayop
Pali

Ang **pali** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

* Pali (anatomiya), bahagi ng katawan ng tao o hayop.
* wikang Pali
Pali (glandula)

Ang **pali** () ay isang malaking glandulang nasa loob ng tiyan.  Kabilang sa ilang mga trabaho o gawain ginagampanan nito ang paggawa ng mga puting dugong selula upang makapananggalang o makalaban sa mga bakterya, at para rin sa pagdurog o pagwasak ng mga sirang pulang dugong selula.  Ito rin ang parte ng katawang sumasala at nagpapaimbak ng dugo.

Sa tao, ang pali ay kulay lila at nasa kaliwang itaas na kuwadrante ng puson. Ang prosesong pagtitistis upang tanggalin ang pali ay kilala bilang esplenektomíya. Ang trauma, tulad ng banggaan sa kalye, ay maaring madulot ng situwasyon ng pagputok ng pali, na kinakailangan ng agarang atensyong pangmedisina.

## Mga bahagi
### Puting sapal
Ang **puting sapal** (*white pulp*) ay ang bahagi ng pali na binubuo ng tisyung limpatiko, na karamihan nito ay ang mga B limposito. Tinatawag itong puting sapal dahil mas mukha itong puti kaysa pinapalibutang pulang sapal sa nagkukrus na seksyon. Sinasakop nito ang tinatayang 25% ng tisyung pampali

### Pulang sapal
Ang **pulang sapal** (*red pulp*) ng pali ay binubuo ng tisyung kumakabit na kilala din sa tawag na mga tali ni Billroth (*cords of Billroth*) at maraming mga sinusoideng pampali na tinatabunan ng dugo, na nagbibigay dito ng pulang kulay. Ang pangunahing tungkulin nito ay salain ang dugo ng mga antiheno, mikroorganismo, at depektibo o sirang  pulang selula ng dugo.

## Mga sukat 
Ang pali, sa malusog na taong adulto, ay tinatayang  ang haba.

Ang isang madaling paraan upang matandaan ang anatomiya ng palli ay ang tuntuning 1×3×5×7×9×10×11. Ang pali ay 1 sa 3 sa 5 pulgada (3 sa 8 sa 13 cm), tumitimbang ng tinatayang , at nasa pagitan ng ika-9 at ika-11 tadyang sa kaliwang bahagi at nasa aksis ng ika-10 tadyang. Iba-iba ang bigat na nasa pagitan ng  at  (pamantayang reperensyang saklaw), na pangunahing inuugnay sa taas, bigat ng katawan at antas ng matinding pagsisikip subalit hindi sa kasarian o gulang.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Anatomiya ng tao
Kategorya:Anatomiya ng hayop
Kategorya:Sistemang sirkulatoryo
Kategorya:Mga glandula
Kategorya:Organo
Pantal (paglilinaw)

Ang **pantal** ay maaaring tumukoy sa:

*Pantal sa balat.
*Pantal, barangay sa Bugallon, Pangasinan.
*Pantal, barangay sa Manaoag, Pangasinan.
Tisyu

Ang **himaymay** (Ingles: tissue) ang kulumpon o pangkat ng mga magkakaugnay na selulang magkakatulad ang anyo at silbi sa katawan ng hayop o halaman. Kung minsan, tinatawag din itong "gasa".

## Mga sanggunian 
Kategorya:Anatomiya ng tao
Kategorya:Anatomiya ng hayop
Kategorya:Anatomiya ng halaman
Kategorya:Kalamnan
Kategorya:Katwanan
Lagnat

Ang **lagnat** o **sinat**  Kaugnay ng *sinat* o **saynat**, mas karaniwang tumutukoy ito sa **bahagyang lagnat**, **malimit saynatin** (madalas sinatin), at **lagnatin nang bahagya** (magkalagnat ng bahagya)..

Ang lagnat ay isa sa pinakakaraniwang simbolo ng medikal. Ito ay napupuntahan ng doktor na 30 porsyento sa mga bata, at 70 porsyento sa mga matatanda.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sakit
Kategorya:Mga sintomas
Paninilaw

Ang **paninilaw** ng balat at ng mga puti ng mga mata ay sanhi ng bilirubin, isang materyal na duming nasa loob ng dugo. Karaniwang nakapaggtatanggal ang atay ng bilirubin, subalit ang pagkakaroon may sapat na bilang ng bilirubin na nakapagpapadilaw o nagpapamantsa ng dilaw sa balat ay tanda na hindi nakakaganap ng sariling tungkulin o hindi gumagana ng mabuti o mainam ang atay.  Gayundin, nakapagpapadilaw din ng mata at balat ang pagkakaroon ng kapansanan sa apdo.

## Sanggunian 
.

Kategorya:Sakit
Pagkakahawa

Ang **impeksiyon**,  Tumutukoy din ang salitang ito sa mismong mikrobyo o maruming bagay na nagdudulot ng pagkalat ng karamdaman.

Isa sa maraming paraan ng paghawa o paglaganap ng **pagsakop** ay sa pamamagitan ng maliit na patak, kung kailan ang isang taong may nakahahawang karamdaman ay umubo, bumahing, dumura (o lumura), o kahit nagsalita lamang, ay nakapagbusay ng pamasa sa hangin. Nakahalo sa mga "maliliit na tulo" o "maliliit na patak" na ito ang mga mikrobyo ng karamdaman, kaya't nasisinghot ng sinumang malapit.

## Tingnan din
*Bakterya
*Mikrobyo
*Birus

## Mga sanggunian 
Kategorya:Nakahahawang sakit
Kategorya:Karamdaman
Kategorya:Katwanan
Kategorya:Katawan
Kategorya:Bakterya
Kategorya:Mikrobyo
Kategorya:Birus
Glandula

Ang **glandula** o **kulani** ay ang bahagi ng katawang nagbibigay ng mahahalagang katas o sekresyon.  Ito ang organong kumukuha ng mga partikular na sustansiya mula sa dugo at gumagawa mula sa mga ito ng isa pa o iba pang sustansiyang kailangan ng katawan.  Katulad ng isang pagawaan o pabrika ng ng mga kemikal ang bawat isang glandula ng katawan.

## Sanggunian 
Kategorya:Anatomiya ng tao
Kategorya:Anatomiya ng hayop
Glandula (paglilinaw)

Ang **glandula** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Sa anatomiya at medisina, ang glandula ay isang organong bahagi ng katawan ng tao o hayop.
*Sa inhinyeriya, ang glandula ay isang bahagi ng makinarya.
Glandula (ng makinarya)

Sa inhinyeriya, ang **glandula** ay isang bahagi ng makinaryang paasug-asog o padulas-dulas habang humahawak o tumutukod upang hindi mahiwalay, dumulas o malansag ang isang piyesa.

## Sanggunian
Kategorya:Inhenyeriya
Kulani (paglilinaw)

Ang **kulani** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*pamamaga, bukol, o implamasyon
*pagnanana o pagnanaknak
*glandula, bahagi ng katawan
*adenitis, ang pamamaga ng glandula
Ague

Ang **ague** ay maaaring tumukoy sa:

*Isang madalang na katawang Ingles para sa lagnat.
*Isang tanyag na pangalan para sa malaria.
*Kan Ague, isang barangay sa Patikul, Sulu sa Pilipinas.

## Mga sanggunian
Ginaw

Ang **ginaw** o **kaligkig** (Ingles: *cold*, *coldness*, *shiver*, *chill*  Isang katangian ng sakit na malarya ang pagkakaroon ng lamig na nagiging sanhi ng pangangatal o panginginig dahil sa ginaw, kalamigan o kaginawan, kaya't tinatawag din ang malarya bilang sakit na kaligkig. 

## Sanggunian
Kategorya:Sakit
Kategorya:Mga sintomas
Chill

Ang **chill** [Ingles] ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Ginaw, pagkadama ng panlalamig ng katawan.
*Joe Chill, isang kathang-isip na karakter ng DC Comics.
Kontaminasyon

Ang ***kontaminasyon***, ***paglalin***, ***pagdumi***, **dapo** ay ang paghalo ng mapaminsalang sangkap o bagay na kagaya ng dumi, lason, o mikrobyo.  Sa larangan ng medisina, ito ang pagharap o pagkakadikit sa mga mikrobyong nakapagsasanhi ng karamdaman.  Halimbawa nito ang paggamit ng isang taong mayroong iskarlatang lagnat ng isang kutsara, nadadapuan o nalalagyan niya ng nakahahawang mikrobyo ng iskarlatang lagnat ang ginamit niyang kutsara. Sa pag-aaral ng wika, tumutukoy ito sa pagbabago ng ibig sabihin ng salita mula sa naunang kahulugan nito.

## Tingnan din
*Polusyon

## Sanggunian
Kaurian:Heokimika
Kategorya:Agham pangkapaligiran
Antibiyotiko

Sa karaniwang gamit, ang **antibiyotiko** (; , mula sa mga salita ng Matandang Griyegong ἀντί – *anti*, “*laban*":, at βίος – *bios*, “*buhay*”) ay isang sustansiya o kumpuwesto na pumapatay ng bakterya o umaampat ng kanilang paglago o pagkalat. Kasapi ang mga antibiyotiko sa malawak na pangkat ng mga kumpuwestong antimikrobyo, na ginagamit sa paggamot ng mga impeksiyong dulot ng mga mikroorganismo kasama rito ang mga amag fungi at protozoa. Sa payak na pananalita, ang antibayotiko ay ang gamot na panlaban sa impeksiyon.  Nakapipigil o nakapagpapahinto ito ng paglaki o nakapapatay ng mga bakterya.  Nagmula o ginawa ang unang mga antibayotiko mula sa mga bagay na may buhay, katulad ng mga amag.

Ang katagang “antibiyotiko” ay unang ginamit ni Selman Waksman noong 1942 upang ipaliwanag ang anumang sustansiyang gawa ng isang mikroorganismo na antagonistiko (galit) sa paglago ng ibang mikroorganismong malabnaw sa tapang. Sa orihinal na pagtatakdang ito hindi kasama ang mga likas na mga sustansiyang pumapatay ng bakterya na hindi gawa ng mga mikroorganismo (tulad ng katas gastriko (asidong gastriko) at agua oxinada) at di rin kasama rito ang mga sintetikong kumpuwestong antimikrobyo tulad mga mga sulfonamides. Marami sa mga antibiyotiko ay maliliit na molekula at may molekulang timbang na mababa sa 2000 Da.

Sa pagsulong ng kimikang pangmedisina, karamihan ng mga antibiyotiko ngayon ay mga semisintetiko – kimikong isiniayos mula sa orihinal na mga kumpuwesto mula sa kalikasan tulad ng beta-lactams (kasama rito ang mga penicillin, na gawa ng fungi genus *Penicillium*), ang mga cephalosporin, at mga carbapenem. Ang ilang antibiyotiko ay ginagawa at nagmumula sa organismong buhay tulad ng mga aminoglycoside, at iba pang ginawa sa sintetikong paraan: ang mga sulfonamides, ang mga quinolone, at mga oxazolidinone. Kasama sa pagpapangkat nito na naayon sa pinanggalinan nito - natural, semisintetiko at sintetiko, maaaring hatiin sa dalawang malawak na pangkat ang mga antibiyotiko ayon sa kanilang bisa sa mikroorganismo: yaong pumapatay ng mga bakterya ay mga ahenteng bakterisidal o  *bactericidal agent* (mga bakterisidyo) habang ang mga umaampat sa paglago o pagkalat ng mga bakterya ay kilala bilang mga bakteryostatiko o *bacteriostatic agent* (mga bakteryostatiko).

## Mga sanggunian 
Kategorya:Gamot
Bato (anatomiya)

[alt=Larawang-guhit na nagpapakita sa dalawang bato ng tao, kasama ang mga karatig nitong arterya at ugat.|thumb|Larawang-guhit na nagpapakita sa dalawang bato ng tao, kasama ang mga karatig nitong [arterya at ugat.]]
Ang mga **bato** (Ingles: *kidney*) ay ang mga organong tumatanggap o kumukuha ng halos lahat ng mga dumi mula sa dugo. Nireregula o kinokontrol din ng mga ito ang bilang o dami ng tubig na nasa loob ng katawan. Tinatanggal ng mga bato ang labis na tubig at mga produktong dumi, at inaalis ito ng katawan sa anyong ihi. Dalawa ang mga bato ng katawan: tig-isa sa bawat usang panloob na tagiliran ng puson, malapit sa kolumnang espinal.

## Sanggunian 
Kategorya:Sistemang pang-ihi
Rumi (paglilinaw)

Ang **rumi** ay maaaring tumukoy sa:

*Kay Rumi, isang Apganong makata sa wikang Persa *(Persian)*.
*ibang pagbabaybay ng salitang dumi na may kaugnayan sa mga sumusunod:
:*tae
:*mantsa
:*kontaminasyon
:*polusyon
Lantad

Ang **lantad** (pinagmulan ng **ilantad**) ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod: 

* rebelasyon, paglalantad, pagbubulgar, pagpapalitaw, pagbubunyag, pagtatambad, pambibisto, pambubuking ng isang lihim o itinatagong bagay. 
*Sa medisina, may kaugnayan ito pagkakalantad sa sakit o pagkalantad sa mikrobyong nagsasanhi ng karamdaman.  Nagaganap ito sa pamamagitan ng tuwirang pagkakaharap o pagkakahipo sa isang taong may sakit o kapag gumamit ng bagay na kontaminado ng mikrobyo ang isang taong walang sakit (katulad ng mga gamit ng may sakit na tao).
*Sa mga salitang pagtatampok, pagtatanghal, pagsisiwalat, pagbukadkad, paglalahad; maging ng isuba, iharap, isuong, ibulantad, ibukaka, itiwangwang, iwakawak, iwangwang, ibuyangyang, at paglaladlad.
*Sa pagtataya ng buhay ng isang tao o nilalang.
*Sa pagbibilad o pasinagan ng liwanag ng ilawan o sikat ng araw (paarawan); o pambubukom ng kamera.
*Sa pagkabilad rin sa ulan (maulanan).
*Sa madarang sa init ng apoy.

## Tingnan din 
*Hubo't hubad

## Mga sanggunian
Hipodermikong iniksiyon

Ang **hipodermikong iniksiyon** ay ang paglalagay ng isang sustansiyang nasa likidong anyo sa loob ng katawan sa pamamagitan ng isang herenggilyang may karayom na may butas sa kalagitnaan ng tubo nito na dumaraan sa ibabaw ng balat patungo sa ilalim lang ng balat (hipodermis).  Tinatawag ang prosesong pag-iniksiyon o "pagsaksak" na ganito bilang "pagturok".

## Sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Narsing
Transmisyon

Ang **transmisyon** ay maaaring tumukoy sa:

*pagsasalin ng isang bagay, katulad ng laman ng isang lalagyan patungo sa ibang sisidlan; o pagsasalin ng wika.
*paglilipat ng isang bagay, katulad ng bahay at iba pang katulad.
*pagpasa ng isang bagay.
*paghawa ng karamdaman o sakit; tingnan din ang pagmamantsa
*pagpapadala ng balita, mensahe, o sulat, at iba pa. 
*transmisyon o kambyada, ang bahagi ng makina ng sasakyan na kinalalagyan ng kambyo; o sa mga kambyada o mga enggranahe ng transmisyong ito.
*pagpapasahimpapawid o  pagsasa-ere ng isang palabas sa telebisyon o radyo, at katulad.

## Sanggunian
Transmiter

na gumagamit ng *electromagnetic wave* (*radio wave*) para magbahagi ng impormasyon (sa kasong ito ay tunog) sa malayong distansiya.  ]]

Sa larangan ng elektroniks at telekomunikasyon, ang **transmiter**, **panradyong transmiter** o **transmisor** ay isang de-kuryenteng aparato na lumilikha ng *radio waves* sa tulong ng kanyang antena. Nakalilikha ang transmiter ng sariling *radio frequency alternating current* na siyang natatanggap ng antena. Dahil sa epekto nito, nakagagawa ito ng *radio waves*. Higit pa roon, may mahalagang papel na ginagampanan ang transmiter sa mga de-kuryenteng kasangkapan na ginagamitan ng panradyong komunikasyon tulad ng telepono, *wireless computer networks*, mga gadyet na may *Bluetooth* at mga pintuan ng garahe; gayundin sa larangan ng nabigasyon, mga sasakyang panghimpapawid, pandagat, pangkalawakan, at *radar set*. Gayunpaman, limitado lamang ito sa mga aparatong pangkomunikasyon na nakalilikha ng *radio waves* o radyolokasyon tulad ng radar at transmiter na pangnabigasyon. Ang mga dyeneretor ng *radio waves* na ginagamit sa pagpapainit at sa iba pang larangan ng industriya, tulad ng *microwave oven* at *diathermy equipment,* ay hindi madalas tawagin na transmiter kahit na ito ay may kahawig na *circuit*.

Kadalasang ginagamit ang salitang ito upang tumukoy sa brodkast transmiter, na karaniwang ginagamit sa brodkasting, partikular sa panradyo (FM) o pantelebisyon. Ito rin ay kadalasang sumasaklaw sa paggamit ng tamang transmiter, antena, at sa istrukturang kinalalagyan nito.

Hindi sumasaklaw ang paggamit ng salitang ito na may kaugnayan sa prosesong industriyal. Isinasaad dito na ang transmiter ay kasangkapang *telemetry* na kung saan ginagawang *signal* ang mga datos mula sa *sensor* at naipadadala gamit ang kable na siyang matatanggap ng *display* o *control device* sa malayong lugar.

## Mga kawing panlabas
*International Telecommunication Union
*Pahina ng Jim Hawkins' Radio and Broadcast Technology 
*Websayt ng WCOV-TV's Transmitter Technical 
*UK television transmitters.
*Details of UK digital television transmitters
*Richard Moore's Anorak Zone Photo Gallery of UK TV and Radio transmission sites 

Kategorya:Telekomunikasyon
Kategorya:Kagamitang pangtelekomunikasyon
Tina

Ang **tina** o **pantina**  Tinatawag din itong **anyil** o **tayum**.  Kapag natinahan o nalagyan ng tina ang isang bagay, mabilis na kumakapit sa bagay na ito ang kulay dahil sa mga puwersang kimikal o pisikal.  Ngunit hindi tinatawag na pagtitina ang pagkakalagay ng kulay sa isang bagay kung hindi "hinahawakan", pinagtatagal, o pinakakapit ng mga puwersang kimikal o pisikal ang mga kulay sa bagay na ito; sa halip, isa lamang itong "paghawa" o bahid ng mantsa.  Mayroong kani-kaniyang partikular na liboy-haba ng liwanag ang bawat isang kulay, ngunit ang puti ay isang pagkakahalu-halo ng mga liwanag ng lahat ng nakikitang mga liboy-haba.  Nagiging pula sa paningin ang isang pulang damit dahil sumisipsip ang tinang inilagay dito ng lahat ng mga liboy-haba ng liwanag *maliban* na lamang sa pula na pinatatalbog nito.  Ang tumalbog na kulay *ang* kulay ng tina na makikita ng mata.   Samantala, nagmumukhang puti o "walang kulay" ang tinang hindi humihigop ng anumang nakikitang liboy-haba ng liwanag.  Depende sa paraan ng pagkakaayos ng mga atomo sa loob ng mga tipik o molekula ng isang tina ang partikular na mga liboy-habang nasisipsip o nahihigop ng tina; nakasasanhi ang isang pagbabago sa puwesto, posisyon, o kinalalagyan ng atomo ng paghinto sa kakayahang sumispsip ng liboy-haba ng isang molekula ng tina.

## Pagkupas ng kulay ng tina 
Sa paglaon, kumukupas din ang mga tina dahil nawawala ang kanilang kapangyarihang makatanggap o makasipsip ng liwanag.  Kapag nabilad sa sinag ng araw ang isang bagay, katulad ng damit, nalalantad o nababantad ito sa liwanag ng araw na mayroong enerhiya o lakas.  Ang enerhiyang ito ng liwanag ng araw ang unti-unting nagtatanggal ng mga atomo nito sa kanilang kinalalagyan o puwesto sa loob ng molekula ng tina.  Sa pagdaan ng panahon, nangungupas o nagiging kupas na sa paningin ang isang bagay dahil napakarami na ng mga molekulang nawalan ng kulay o natanggalan ng kakayang sumispsip ng liboy-haba ng liwanag.

## Sanggunian 
Kaurian:Kulay
San Swithun

Si **San Swithun** o **San Swithin** (namatay noong 862) ay isang Britanikong tao ng simbahan at mongheng ipinanganak malapit sa Winchester ng Hampshire, Inglatera.  Naging obispo siya ng Winchester mula 852(?) hanggang 862.  Hiniling niyang ilibing siya sa labas ng Katedral ng Winchester.  Noong Hulyo 15, 971, umulan ng 40 mga araw nang inibig siyang parangalan ng isang obispo at mga monghe sa pamamagitan ng muling paglilibing sa kanya sa loob ng simbahan.  Hinihinalang isang pagpoprotesta o pagtanggi at pagkagalit ni San Swithun sa paglilipat ng kanyang bangkay ang pag-ulang naganap.  Hindi itinuloy ang balak na paglilipat ng mga labi ni San Swithun.  Dito nagmula ang alamat hinggil sa kapag umulan sa araw ng Hulyo 15  ang **Araw ng Kapistahan ni San Swithun**  ay nangangahulugang masusundan ito ng pag-ulan ng 40 mga araw.  Kung wala namang pag-ulan at maganda ang panahon sa araw na iyon, wala ring mangyayaring pag-ulan sa loob ng 40 mga araw.

## Sanggunian
Kategorya:Mga santo
Kategorya:Mga Ingles