open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ipil-ipil (Laucaena glauca)

:*Huwag itong ikalito sa isa pang punong ipil (ang Intsia bijuga).*
Ang ***ipil-ipil*** ay isang maliit na punong kilala rin bilang **santa-elena** (o **santaelena**).  Sa agham, kilala ito bilang ***Leucaena glauca*** o ***Leucaena leucocephala***.  Ginagamit itong panggatong at sa mga gawaing kaugnay ng muling pagtatanim ng mga puno sa kagubatan, bilang tabing para sa mga halamang inaani, at bilang panggapi sa mga damong kugon.

## Sanggunian 
Kaurian:Punungkahoy
Kaurian:Leucaena
Kategorya:Fabaceae
Taal

Ang **taal** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

* taal, katumbas ng salitang likas o katutubo (mula) sa isang pook; maaaring ring likas o katutubong katangian ng isang tao, hayop, halaman, o ibang organismo.
* taal, isang puno; ibang tawag para sa punong ipil (ang *Intsia bijuga*).
* Lawa ng Taal, isang lawa sa Pilipinas.
* Bulkang Taal, isang bulkan sa Pilipinas.
* Taal, Batangas, isang pook sa Pilipinas.
* Taal, isang barangay sa Bocaue, Bulacan, Pilipinas.
* Taal, isang barangay sa Lungsod ng Iloilo, Pilipinas.
* Taal, isang barangay sa Lungsod ng Malolos, Pilipinas.
* *Ek Taal, Ek Darpan*, isang akda ni Subhash Kak, isang manunula mula sa Indiya.
Bakulaw (paglilinaw)

Ang  **bakulaw** o ***ape*** [Ingles; bigkas: / *eyp* /] ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:
## Biyolohiya
*Mga kasapi ng Hominoidea
**Mga Dakilang bakulaw (Hominidae)
**Mas maliit na bakulaw (gibbon)
*Bakulaw (unggoy)

## Iba pa
*Ape-X, isang kathang-isip na karakter ng Marvel Comics.
*Ape (komiks)

## Tingnan din
*Basahin din ang kaugnay na *Taong-bakulaw (paglilinaw)*.
Gorilya

Ang **gorilya**, ang pinakamalaki sa mga nabubuhay na mga primata, ay mga nabubuhay sa lupang mga herbiboro na naninirahan sa mga gubat n Aprika. Nahahati ang mga gorilya sa dalawang mga uri at sa pinagtatalunan pang (simula 2008) mga apat o limang sub-uri. Mga 98% hanggang 99% bahagdang kahawig ng sa isang tao ang DNA ng mga gorilya, at sila ang susunod na pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao pagkaraan ng dalawang uri ng mga tsimpansi.

Namumuhay ang mga gorilya sa mga tropikal at subtropikal na mga kagubatan. Bagaman lumalakip ang kanilang nasasakupan sa isang maliit na bahagdan ng Aprika, laganap ang mga gorilya sa isang malawak na sakop sa mga matataas na lugar. Naninirahan ang mga **gorilyang bundok** sa mga mauulap na kagubatan ng kabundukan ng Awang na Albertino ng mga Bulkan ng Virunga, na may mga taas mula 2,225 hanggang 4,267&nbsp;m (7300-14000&nbsp;talampakan). Nabubuhay ang mga **Pangmababang-lupaing mga gorilya** sa mga masinsing kagubatan at mga latian sa mga mababang lupain na umaabot sa kababaan ng antas ng dagat.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Hominoidea
Kategorya:Mamalya ng Aprika
Kategorya:Hominidae
Taong-bakulaw (paglilinaw)

Ang **taong-bakulaw** o **taong-ugaw** (Ingles: ***apeman*** o ***ape-man***).
 
*Minsan, tinatawag si Tarzan bilang isang "taong-bakulaw."
*Maaaring tumukoy sang katawagan sa mga wala na o hindi na nabubuhay na mga maagang ninuno ng tao, katulad ng hindi pa natutuklasang nawawalang kawing (*missing link* sa Ingles) sa pagitan ng mga bakulaw at mga tao.  Maaaring maituring na mga halimbawa ang ilang maaga o sinaunang mga hominid.
*Gayon din, maaari ring tumuring ang salita sa isang kriptosoolohikal na mga nilalang katulad ng *Bigfoot* [literal na (may) "Malaking Paa"] o Yeti, na pinaniniwalaang may mga katangian ng bakulaw at tao.
*Mga nilikhang kamukha ng mga bakulaw na may natatanging katangiang pantaong karaniwan sa mga akdang kathang-isip, katulad ng mga seryeng Planeta ng mga Bakulaw (o *Planet of the Apes* sa Ingles).
* "*Apeman*," isang awitin ng bandang The Kinks.
**Ape-Man*, isang kathang-isip na karakter ng Marvel Comics.

## Tingnan din
*Basahin din ang kaugnay na *Ape (paglilinaw)*.
Gorilya (paglilinaw)

Ang **gorilya** o ***gorilla*** [Ingles] ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*gorilya, mga uri ng bakulaw.
*Gorilla Grodd, isang kathang-isip na karakter ng DC Comics.
*Gorilla-Man, isang kathang-isip na karakter ng Marvel Comics.
*Gorilla Girl, isa pang kathang-isip na karakter ng Marvel Comics .
Jeremias (paglilinaw)

Ang **Jeremias** o **Jeremiah** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

* Jeremias, isang propeta, ang sumulat ng Aklat ni Jeremias na nasa Lumang Tipan ng Bibliya.
* Aklat ni Jeremias, isang aklat na isinulat ng propetang si Jeremias. 
* Jeremias Zapata, isang politiko sa Pilipinas. 
* *Jeremiah*, isang bandang pangtugtugin.

Kaurian:Paglilinaw
Apocalypse

Ang ***apocalypse*** [Ingles, bigkas /a-po-ka-lips/] ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Aklat ng Pahayag o Apokalipsis, isang aklat na bahagi ng Bibliya.
*Apocalypse, isang kathang-isip na karakter ng Marvel Comics.
**Resident Evil: Apocalypse*, isang pelikula mula sa Estados Unidos.
King James Version

Ang **King James Version** (KJV), **Authorized Version** (AV) o **King James Bible** (KJB) (o **Saling Haring Jacobo**) ay isa sa mga Saling Ingles ng Bibliya na isinalin ng Iglesia ng Inglatera na nagsimula noong 1604 at nailimbag noong 1611.

## Pinagbasehang manuskrito
### Lumang Tipan at Aprokipa
Ang Lumang Tipan ay isinalin sa ingles mula sa Tekstong Masoretiko ng Hebreo, habang ang apocripa ay isinalin sa inglesa mula sa Septuagint.
### Bagong Tipan
Ang Bagong Tipan ay isinalin sa Ingles mula sa Textus Receptus (Tinanggap na Kasulatan) ng mga Tekstong Griyego. Ang Textus Receptus ay base sa mga manuskritong Byzantine na binubuo ng mga manuskrito ng Griyegong Bagong Tipan na pinakabago. Ang mga bagong salin ng Bagong Tipan gaya ng New International Version ay base naman sa Novum Testamentum Graece na base sa Alexandrian na pinakamatandang manuskrito. Ang *Novum Testamentum Graece* at hindi ang *Textus Receptus* ang itinuturing ng mga iskolar ng Bibliya na pinakamalapit sa Griyego ng Lumang Tipan.

## Mga sanggunian 
* Saling Haring Jacobo na Bibliya mula sa Wikisource na Ingles

Kategorya:Inglatera
Kategorya:Mga salin at bersiyon ng Bibliya
Byblos

Ang **Byblos** , sa Arabo **Jubayl** ( &nbsp;bigkas sa Libanong Arabo: ; Poenisyano:  *Gebal*), ay isang Mediteraneong lungsod sa Gobernado ng Bundok Lebanon, Lebanon. Pinaniniwalaang unang tinirhan ito sa pagitan ng 8800 at 7000 BK, at ayon sa mga kapirasong iniukol sa *semi-legendary pre-Homeric* na Poenisyanong pari na si Sanchuniathon, itinayo ito ni Cronus bilang kauna-unahang lungsod ng Phoenicia. Isa ito sa mga lungsod na minungkahi bilang pinakalumang lungsod sa mundo na patuloy pa ring tinitirhan ng tao, at ito'y patuloy na tinitirhan magmula noong 5000 BK. Isa itong Pandaigdigang Pamanang Pook ng UNESCO.

## Tingnan din
*Talaan ng mga lungsod sa Lebanon

## Mga sanggunian
## Mga ugnay panlabas
* Lebanon, the Cedars' Land: Byblos 
* Byblos info
* Embassy of Lebanon in Canada 
* Byblos in Belarus 
* University of Cologne Radio Carbon Context Database 

Kategorya:Mga lungsod sa Lebanon
Tauhin (paglilinaw)

Ang **tauhin** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*tauhin, ang pagturing bilang tao sa isang tao; pagiging makatao sa kapwa tao; walang pambabastos.
*kasarian, pagkakaiba at pagkakakilalanlan katangian o bahagi ng katawan sa pagitan ng mga lalaki at ng mga babae.
Pagdedentista

thumb|right|Isang dentistang nagbubunot ng ngipin ng isang pasyente, habang tinutulungan ng isang katulong ng dentista.
Ang **pagdedentista**
, **dentistriya** ay ang kaalaman at agham sa pangangalaga, pagsusuri, pag-iingat at paggamot sa mga sakit sa ngipin ng tao. Tinatawag na **dentista** 

Ang pagdedentista ay isang sangay ng medisina na tumatalakay sa pag-aaral at propesyon ng pagsusuri, pagiiwas, at paglalapat ng lunas sa mga karamdaman at kalagayan sa lukab ng bibig, kadalasan sa ngipin ngunit kasama na rin ang *mucosa* at ang mga katabi at kaugnay na istruktura at tisyu, lalo na sa lugar na *maxillofacial* (panga at mukha). Bagaman ang kaugnayan para sa madla ay sa ngipin, ang larangan ng pagdedentista ay hindi limitado sa odontolohiya (mula sa lumang Griyego; odoús "ngipin") -- ang siyensya ng anatomiya, pagbuo, at anomalya ng mga ngipin.  Kadalasang sakop na rin ng pagdedentista ang ngayo'y hindi na kinikilalang espesyalidad pang-medisina na stomatolohiya (ang siyensya ng bibig at ang mga sakit nito), dahil sa malaking pagsasanib ng mga konsepto ng mga ito, at kaya nama'y pinagpapalit ang gamit ng dalawang salita sa ilang rehiyon.

Ang pagdedentista ay mahalaga sa pangkalahatang kalusugan.  Ang paggamot ay isinasagawa ng isang grupo, na kadalasan ay binubuo ng dentista at mga katulong niya (katulong na dentista, tagalinis, tekniko, at terapruta). Karamihan ng mga dentista ay nagtatrabaho sa pribadong klinika (pangunahing paggamot), ngunit ang iba ay nasa ospital at mga institusyon tulad ng kulungan, pambansang katihan, mga paaralan, atbp.

Ang kasaysayan ng pagdedentista ay halos kasing tanda na ng kasaysayan ng katauhan at sibilisasyon. Ang pinakaunang ebidensya ay pinepetsahan sa 7000 BC. Mga labi mula sa maagang panahon ng Harappan ng Sibilisasyon sa Lambak ng Indus (tinatayang 3300 BC) ay nagpapakita ng ebidensya ng pagbubutas ng ngipin mula pa 9000 taon ang nakaraan. Pinaniniwalaan na ang pagdedentista ay ang pinakaunang pagdadalubhasa mula sa medisina.

Kadalasan kabilang sa pagdedentista ang mahahalagang gawain na may kinalaman sa bibig. Ang mga sakit sa bibig ay kabilang sa mga pangunahing problema ng pampublikong kalusugan dahil sa pagkalaganap sa buong mundo, at ang pinakaapektado ay ang mahihirap.

Karamihan ng mga paggamot na nauukol sa ngipin ay isinasagawa upang mapigilan o gamutin ang dalawang pinakakaraniwan na sakit, ang pagkabulok ng ngipin at sakit ng gilagid. Ang mga pangkaraniwang pamamaraan ng paggamot ay pagpapasta, pagbunot, paglinis, at paggamot sa ugat ng kanal (*root canal treatment*).

## Mga sanggunian 
Kategorya:Dentistriya
Kategorya:Ngipin
Kategorya:Agham
Daimyo

Ang **daimyo** o **daimio**, mula sa Hapones na  (, ay isang pinunong piyudal na nagmamay-ari ng lupa at mga panginoong militar, sa sinaunang Hapon.  Kasunod ng sugun, ang daimyo ang pinakamakapangyarihang tagapamahala sa Hapon mula ika-10 daantaon hanggang maagang ika-19 daantaon.  Bagaman "dakilang pangalan" ang literal na kahulugan ng salitang *daimyo*, nagmula ito sa mga karakter na *kanji*: *dai* o "malaki" at *myō* (pinaiksing *myōden*) o "pangalan-lupa" o "pribadong lupain."  Mula sa *shugo* ng kapanahunang Muromachi hanggang sa Sengoku at magpahanggang sa daimyo ng kapanahunang Edo, nagkaroon ng isang mahaba at iba't ibang kasaysayan ang ranggong ito.  Minsan ding ginagamit ang salitang *daimyo* para tukuyin ang mga pangunahing taong kabilang sa mga angkan nito, na tinatawag ding "panginoon."  Karaniwan, ngunit hindi natatangi, na nagmumula sa mga panginoong ng digmaang ito ang isang sugun o kaya napipili mula sa kanila ang isang rehiyente.

Kalimitang mga tagapagtanggap sila ng mga estado o lupain na ibinibigay sa ilang mga kasapi ng korte ng emperador.  Naging makapangyarihan sila sa ilalim ng sentralisado o isinagitnang sistemang piyudal noong ika-17 daantaon.  Bumaba ang kanilang kalakasan noong mga ika-19 daantaon.  Nawala ang lahat ng kanilang mga pribilehiyo noong mabuwag ang sistema.

## Mga sanggunian
*
Kardiolohiya

[thumbnail|right| Isang paglalarawan ng pusong tumitikbok na may panghudyat at pambasang pang-[ECG; ginagamit ang mga diyagramang ito sa kardiolohiya.]]
Ang **palapusuan** **kardiolohiya** (Ingles: *cardiology* (mula sa Griyegong , *kardiā*, "puso"; at , *-logia*) ay ang pag-aaral at panggagamot ng mga sakit na nauukol sa puso.  Ito ang sangay ng panggagamot na panloob o medisinang internal na hinggil sa mga karamdamang pangpuso at mga daluyan ng dugo.  Karaniwang nahahati ang larangan sa mga sangay ng depektong konhenital ng puso, koronaryong sakit ng puso, kabiguang panggawain ng puso, at elektropisyolohiya.  **Kardiyologo** o **kardiyolohista** ang tawag sa mga manggagamot na nagpapakadalubhasa sa larangang ito.  Hindi dapat ikalito ang mga kardiyologo mula sa mga maninistis ng puso o siruhanong kardiyako na mga siruhikong duktor na nagsasagawa ng siruhiyang pangpuso o mga gawain at hakbang sa pag-oopera ng puso at mga malalaking ugat na daluyan ng dugo.  Hinango ang salitang *kardiolohiya* sa Griyegong *καρδιά* (transliterasyon ng *kardia* at nangangahulugang *puso* o *panloob na sarili*).
 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Panggagamot
Kosmogoniya

:*Tinatalakay sa lathalaing ito ang makaagham na mga panukala hinggil sa paglalang (kosmogoniya).  Para sa pagtalakay ng mga paniniwalang kosmohonika ng mga kaugaliang pangkalinangan, tingnan ang mito ng paglikha.*

Ang **kosmogoniya**, **kosmohoniya**, o **kosmoheniya** (mula sa Ingles na *cosmogeny* at *cosmogony*) ay ang anumang panukala o teorya hinggil sa pagkakaroon o pinagmulan ng sanlibutan, o tungkol sa kung paano nagsimula ang realidad.  Ito ang pag-aaral at pananaliksik hinggil sa pinagmulan at ebolusyon ng sansinukob; ang teorya o modelo ng ebolusyon ng sansinukob.  Nagmula ang salita sa Griyegong *κοσμογονία* (o *κοσμογενία*), na nagbuhat naman sa *κόσμος*: "kosmos (*cosmos*), ang mundo", at ang pinag-ugatan ng *γί(γ)νομαι / γέγονα* "pagsilang, pagkakalikha".  Sa natatanging konteksto o kahulugan sa agham ng kalawakan at astronomiya, tumutukoy ang kosmogoniya sa mga panukala ng paglalang at pag-aaral ng sistema ng araw.

## Sanggunian
Kategorya:Kosmolohiya
Kategorya:Pilosopiya
Kategorya:Esoterikong kosmolohiya
Narses

Si **Narses** (minsan ay isinusulat din na **Nerses**; ;  ; 478–573) ay, kasama si Belisario, isa sa mga dakilang heneral sa paglilingkod sa Bisantinong Emperador na si Justiniano I sa panahon ng muling pananakop ng mga Romano na nangyari sa panahon ng paghahari ni Justiniano. Si Narses ay isang Romanisadong Armenio. Ginugol niya ang halos buong buhay niya bilang isang mahalagang eunuko sa palasyo ng mga emperador sa Constantinopla.

## Pinagmulan 
Si Narses ay isinilang sa silangang bahagi ng Armenia na ibinigay sa Persia isang daang taon na ang nakalilipas sa ilalim ng Kapayapaan ng Acilisene. Siya ay miyembro ng Kamsarakan na maharlikang pamilyang Armenio, na isang sangay ng Pamilya Karen, isang maharlikang angkang Partia. Ang kaniyang unang pagbanggit sa isang pangunahing sanggunian ay mula kay Procopio noong AD 530.  Ang taon ng kapanganakan ni Narses ay hindi alam; Ang mga mananalaysay ay nagbigay ng mga petsa kabilang ang 478, 479 at 480. Ang taon ng kaniyang kamatayan ay hindi rin alam, na may mga petsang ibinigay sa pagitan ng 566 at 574, na naging walumpu't anim hanggang siyamnapu't anim na taong gulang sa kaniyang kamatayan. Ang kaniyang pamilya at angkan ay hindi rin lubos na kilala, na may maraming iba't ibang kuwento tungkol sa kaniyang pinagmulan at kung paano siya naging isang eunuko.

## Mga sanggunian 
 
Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Armenio
Narsing

[thumb|right|Isang nars na nangangalaga ng isang sanggol sa loob ng isang [narseri.]]
Ang **narsing** (Kastila: *enfermería*, Ingles: *nursing*, Pranses: *soin infirmier*, Aleman: *Krankenpflege*, Portuges: *enfermagem*) ay ang larangan ng pag-aaral at paglilingkod bilang isang **nars** o dalubhasang **tagapag-alaga (o tagapangalaga) ng maysakit**.

Gawain ng isang nars, kasama at katulong ng iba pang mga dalubhasang pangangalagang pangkalusugan, ang paggagamot, pagtitiyak ng kaligtasan, at pagpapanumbalik sa katayuang pangkalusugan ng mga taong nasaktan at may karamdaman. Responsibilidad na rin ng mga nars ang pagpapanatili ng kalusugan ng mga pasyente, at ang pagsasagawa ng mga gawain nauukol o kaugnay sa mga emerhensiya at sakuna sa loob ng isang malawak na nasasakupang katayuan,  kalagayang pangkalusugan at pangangalagang pangkalusugan.   Nauugnay rin ang mga nars at ang larangan ng narsing sa pag-aalaga sa mga oras ng pagbubuntis, pagsilang, at kamatayan.    
__TOC__
## Etimolohiya
Nanggaling ang salitang *nars* mula sa Ingles na *nurse*, na nagbuhat naman sa *nutrire* ng Latin na may kahulugang "alagaan", "kandiliin", o "pahalagahan".  Bukod sa baybay na *nars*, ginagamit din ang salitang **narses** bilang pang-isahang katawagan sa isang taong naghahanap-buhay bilang nars.  Kaugnay rin nito ito ang mga salitang **magkanars** (tumanggap ng serbisyo o paglilingkod ng isang nars) at **magnars** (mag-aral ng narsing o maging isang nars).  Si Nightingale ang tagapagtatag ng makabago o modernong larangan ng narsing.  Noong 1873, tatlong mga paaralan ng pagnanars ang nagbukas sa Estados Unidos: isa sa Ospital ng Bellevue ng Bagong York, isa sa Ospital ng New Haven ng Connecticut, at isa rin sa Ospital Panglahat ng Massachusetts ng Boston.  Bumatay ang mga paaralang ito sa mga panuntunan o prinsipyo ng ng narsing na sinimulan ni Nightingale.

## Mga sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Narsing
Kategorya:Hanapbuhay
Patolohiya

Ang **patolohiya** ay ang karunungan at pag-aaral hinggil sa mga dahilan at katangian, likas man o hindi, epekto ng karamdaman, at pagkakaroon ng sakit.
## Sanggunian 
*
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Mga sangay ng biyolohiya
Beterinaryo

:*Huwag itong ikalito sa beterano.*
[thumb|right|Isang beterinaryong nagaalis ng mga tahi mula sa isang magaling nang mukha ng isang [pusa.]]
Ang **beterinaryo**  Nagbuhat ang salitang beterinaryo mula sa Ingles na *veterinarian* at Kastilang *veterinario* na kapwa kinuha naman mula sa Lating *veterinae*, na may ibig sabihing "mga hayop na humihila ng kargada." Unang ginamit ni Thomas Browne sa palimbag na paraan ang salitang *veterinarian* noong 1646.
## Sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Beterinarya
Sikiyatriya

Ang **sikayatri**, **sikayetri**, **saykayetri**, o **sikiyatriya** (Aleman: *psychiatrie*, Kastila, Portuges: *psiquiatria*, Ingles: *psychiatry*) ay ang larangan ng pag-aaral, pagsusuri at pagpapagaling sa mga baliw o nasisiraan ng bait.  Tinatawag na **sikayatris** ang dalubhasa sa larangang ito o manggagamot ng mga may karamdaman sa mental na kalusugan.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Kalusugang pang-isipan
Epidemiyolohiya

Ang **epidemiyolohiya** ay ang pag-aaral na may kinalaman sa epidemya o mabilis na pagkalat ng mga nakakahawang sakit. Tinatawag na **epidemiyolohista** o **epidemiyologo** ang mga dalubhasa sa larangang ito. Ito ang pag-aaral hinggil sa mga bagay-bagay na nakakaapekto sa kalusugan at karamdaman ng populasyon, at nagsisilbing pundasyon at lohika ng mga interbensiyong isinasagawa para sa kapakanan ng kalusugang pampubliko at medisinang prebentibo. Itinuturing ito bilang isa sa mga pinagsimulang metodolohiya ng pananaliksik na nauukol sa kalusugan ng publiko, at may-kataasang itinuturing sa panggagamot na batay sa mga ebidensiya para sa pagkilala ng mga bagay na nakapagbibigay ng panganib na pangkaramdaman at sa pagsusuri at pagkilala ng mga higit na mainam na mga gawi sa pagbibigay ng lunas sa mga gawaing klinikal.

Sa mga gawaing may kaugnayan sa mga nakakahawa at hindi-nakakahawang mga sakit, nasasaklawan ng mga gawain ng mga epidemiyolohista ang panahon ng pagsisimula ng mga karamdaman magpahanggang sa disensyo, pagtitipon ng mga datos, at pagsusuri kabilang ang pagunlad ng mga modelong estadistiko upang masubukan ang hipotesis, at ang dokumentasyon o pagtatala ng mga resulta para sa pagpapasa at dagdag na mga pagsusuri ng iba pang mga kasamahan sa larangan. Maaaring humango ng mga kaalaman ang mga epidemiyologo mula sa isang bilang ng iba pang mga disiplinang pang-agham katulad ng biyolohiya para sa pag-unawa ng mga proseso ng mga karamdaman, at maging mula sa mga agham na panlipunang katulad ng sosyolohiya at pilosopiya upang higit na maintindihan ang mga kalapit at hindi-kaugnay na mga bagay.

## Sanggunian 
## General Journals 
* American Journal of Epidemiology
* Canadian Journal of Epidemiology and Biostatistics 
* Global Epidemiological News 
* Epidemiologic Reviews
* Epidemiology
* International Journal of Epidemiology
* Annals of Epidemiology
* Journal of Epidemiology and Community Health
* European Journal of Epidemiology
* Emerging themes in epidemiology
* Epidemiologic Perspectives and Innovations 
* Eurosurveillance

**Specialty journals:**
* Cancer Epidemiology Biomarkers and Prevention
* Epidemiology and Infection
* Genetic epidemiology
* Infection Control and Hospital Epidemiology
* Journal of Clinical Epidemiology
* Paediatric Perinatal Epidemiology 
* Pharmacoepidemiology and Drug Safety 
* Preventive Medicine (journal)

Kaurian:Panggagamot
Kaurian:Epidemiyolohiya
Kaurian:Demograpiya
Kaurian:Kalusugang pampubliko
Ponograpo

[[Talaksan:EdisonPhonograph.jpg|200px|thumb|right|Ang *Ediphone* [Ingles] o Edipono, isang ponograpong may silindrong gawa ni Thomas Edison noong 1899.]]
[thumb|200px|right|Si [Thomas Edison at isang sinaunang ponograpo.]]
Ang **ponograpo**, na kalaunan ay tinawag na **gramopono** (Ingles: *gramophone*) at mula dekada 1940 ay kilala bilang **tagatugtog ng plaka** o sa mas bagong termino ay ***turntable***, ay isang kagamitang ginagamit para sa mekanikal at analogo na pag-uulit o pagpaparinig ng tunog.[b] Ang mga alon ng panginginig ng tunog ay inirerekord bilang katugmang pisikal na ukit o liko sa anyo ng heliko o paikot-ikot na uka na inukit, ini-etsa, inuka, o piniga sa ibabaw ng umiikot na silindro o *disk*, na tinatawag na plaka. Upang muling marinig ang tunog, pina-iikot din ang ibabaw habang ang karayom (*playback stylus*) ay sumusunod sa uka at panginginig nito, kaya bahagyang naipapabalik ang naitalang tunog.

Sa mga unang panahong akustikong ponograpo, ang karayom ay nagpapagalaw sa isang diyapram na lumilikha ng alon ng tunog na direktang lumalabas sa hangin sa pamamagitan ng isang pahabang trumpeta (*horn*), o dumidiretso sa tainga ng nakikinig sa pamamagitan ng mga *headphone* na gaya ng istetoskop.

Naimbento ang ponograpo noong 1877 ni Thomas Edison; at sumikat ang paggamit nito sa sumunod na taon. Noong dekada 1880, ang Volta Laboratory ni Alexander Graham Bell ay gumawa ng ilang pagpapabuti at ipinakilala ang grapopono, kabilang ang paggamit ng mga silindrong karton na may patong na waks at isang karayom na pumuputol na gumagalaw pakanan at pakaliwa sa isang uka na parang alon sa paligid ng plaka.

Pagsapit ng dekada 1890, sinimulan ni Emile Berliner ang paglipat mula sa mga silindro tungo sa patag na *disk* na may paikot-ikott na uka mula sa labas papalapit sa gitna, at siya ang nagpasimuno ng terminong gramopono para sa mga tagatugtog ng plaka, isang katawagan na nanatiling laganap sa maraming wika.

Sa mga sumunod na taon, nagkaroon ng iba’t ibang pagpapahusay sa *turntable* at sa sistema ng pag-ikot nito, karayom, *pickup system*, at sa tunog at mga sistema ng pag-pantay (*equalization*). Ang plaka para sa ponograpo ang naging pangunahing anyo ng pamamahagi ng awdyo sa karamihan ng ika-20 dantaon, at ang mga tagatugtog ng plaka ang unang halimbawa ng tahanang awdyo na pag-aari at ginagamit ng mga tao sa kanilang mga tahanan.

Noong dekada 1960, ipinakilala ang paggamit ng 8-*track cartridge* at *cassette* tape bilang mga alternatibo. Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1980, malaki ang ibinaba ng paggamit ng ponograpo dahil sa kasikatan ng *cassette* at ang pag-usbong ng *compact disc*. Gayunman, muling nabuhay ang interes sa mga plaka mula huling bahagi ng dekada 2000.

## Mga pananda 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Musika
Kategorya:Elektronika
Kategorya:Teknolohiya
Pornograpiya

thumb|right|

Ang **pornograpiya** ay mga malalaswang panoorin o babasahing sekswal. Tinatawag na **pornograpo** o **pornograper** ang mga lumilikha ng ganitong mga uri ng babasahin at panoorin. Kapag pinaikli, tinatawag na **porno** o **porn** ang pornograpiya. Merong mga tao na nagkikipagkaroon ng porno katulad ng lalaki-sa-lalaki, babae-sa-babae, at babae-sa-lalaki.

## Mga pelikula
Ang mga palabas, pelikulang pornograpiya ay ekslosibo sa bawat bansa. ito ay may kanya-kanyang subsidarya kasama rito ang modelong lalaki, babae, silahis at homoseksuwalidad.

### Mga subsidarya
thumb|200ox|Ang larawan ng mapa na kung saan ay nagpapakita ng legal, restrikt, at illegal sa bawat bansa.

## Tingnan rin
* Talaan ng mga lalaking modelong Ingles

## Mga sanggunian

Kategorya:Seksuwalidad
Tanod-bayan

Ang **Tanod-bayan** (Ingles: ***ombudsman***) ay ang tauhan ng pamahalaang may kapangyarihang magsiyasat ng mga kasong pagnanakaw, panunuhol at iba pang katiwalian sa isang pamahalaan.  Isa itong opisyal ng isang pamahalaan na nag-aasikaso ng mga isinasampang reklamo ng karaniwang mga mamamayan laban sa isang pamahalaan.  Maaari ring tumukoy ito sa mga kasamang tauhan ng pinakatanod-bayan at mga kaakibat na kasangayan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Hanapbuhay
Kategorya:Pamahalaan
Diyabetolohiya

Ang **diyabetolohiya** ( ; ) ay ang klinikong agham ng *diabetes mellitus*, ang diyagnosis nito, at paggagamot.  Maaaring ituring itong isang sangay ng endokrinolohiya.  Ginagamit ang salita o katawagan sa maraming mga pamamaraan.  Sa Hilagang Amerika, sa loob ng huling mga 40 taon, kalimitang ginagamit ito para sa mga gawain ng isang **diyabetolohista** (**diyabetologo**) o internistang nagkaroon ng pag-unlad sa kaalaman at pagkakaroon ng kaalaan hinggil sa pangangalaga ng mga pasyenteng may diyabetes dahil sa pagsasakatuparan ng kaniyang mga gawain at interes sa paksa, bagaman wala siyang pormal na pagsasanay o sertipikong panglarangan sa endokrinolohiya.  Hindi pa isang ganap na kinikilalang natatanging sangay ng panggagamot ang diyabetolohiya at walang pang pormal na programang pangpagsasanay na magiging sanhi ng pagkakamit ng isang katibayan o sertipiko.  Sa ibang mga konteksto o diwa, tumutukoy ang *diyabetolohista* sa anumang manggagamot o duktor sa medisinang kinabibilangan ng mga endokrinolohista, na pangunahing tumutuon ang mga gawain at pananaliksik sa diyabetes at pangangalaga ng mga taong may diyabetes.  Bukod sa mga pagbibigay ng mga gamot (ng insulina), kasama ang dami at tamang panahon ng pagbibigay ng insulina, binibigyang pansin din ng isang diyabetolohista ang mga maaaring pang maging dagdag na mga suliranin ng isang tao kapag may diyabetes, katulad ng retinopatiya, nepropatiya, at neyuropatiyang periperal.  Ang World Diabetes Day ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Nobyembre 14.

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*DiabetEase Magazine  
*Diabetes Center Philippines 

Kategorya:Diyabetes
Kategorya:Endokrinolohiya
Kategorya:Panggagamot
Richard Gomez (paglilinaw)

Ang **Richard Gomez** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Richard Gomez, isang artistang Pilipino.
*Rick Gomez (buong pangalan: Richard Harper Gomez), isang artistang Amerikano.
Silahis

Ang **silahis** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*silahis (ng araw), sinag o banaag ng araw.
*silahis, ibang tawag sa isang bakla.
Samurai

[thumb|250px|Isang Hapones na samurai na may suot na baluti noong mga 1860. Kuha ito ni [Felice Beato.]]
Ang  , **mononofu**, o **bushi**, ay ang mga kasapi ng uring militar ng sinaunang Hapon.  Samakatuwid, sila ang mga mandirigma noong kanilang kapanahunan.  Nagmula ang salitang *samurai* sa pandiwang Hapones na *saburai*, na nangangahulugang *paglingkuran (ang isang tao)*.  Namuhay ang mga samurai noong kapanahunang Edo.  Sila ang mga maharlikang militar ng Hapon bago sumapit ang industriyalisasyon.  Ayon sa tagapagsalinwikang si William Scott Wilson: "Sa Intsik, orihinal na nangangahulugang maghintay o samahan ang isang taong nasa mataas na hanay ng lipunan ang karakter na 侍, at totoo rin ito sa orihinal na salitang Hapones, ang *saburau*.  Sa kapwa bansa naging kahulugan ng salita ang "ang mga naglilingkod na malapit sa mga maharlika," na nagbago at naging *saburai* ang pagbigkas sa Hapones."  Ayon kay Wilson, lumitaw ang isang maagang pagtukoy sa salitang *samurai* sa *Kokinshu* o *Kokin Wakashu*, ang unang imperyal na kalipunan ng mga tula, nakumpleto noong unang bahagi ng ika-sampung daantaon.  Sa pagwawakas ng ika-12 daantaon, halos naging kasingkahulugan ng *bushi* ang *saburai* (武士) at naging kalapit na kaugnay ng nasa gitna at matataas na kahanayan ng mga uring mandirigma.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Samurai
Obena

Ang karaniwang **obena**, **abena**, **owt** o **ot** (Ingles: *oat*; pangalang pang-agham: ***Avena sativa***) ay isang uri ng halamang pinagkukunan ng butil at ginagawang mga  angkak.  Bagaman nakakain ng tao ng mga ito bilang otmil, isa pa sa kalimitang gamit nito ang pakain bilang darak para sa mga hayop.  Ginagamit itong pagkain para sa mga kabayo, baka, manok o poltri, at hinahalo rin sa mga may-tatak na pagkain ng mga aso.  Maaari ding tumukoy ang *obena* sa mga halamang na nasa saring *Avena* (o "ang *mga* obena").

## Mga sanggunian 
Kaurian:Angkak
Kategorya:Poaceae
Kategorya:Pangunahing pagkain
Ramon Barba

Si **Ramon Cabanos Barba** (31 Agosto 1939–10 Oktubre 2021) ay isang Pilipinong imbentor na nakaimbento ng paraan upang lalo pang mapamulaklak ang mga punong mangga sa pamamagitan ng Ethrel at Potassium Nitrate. Nahirang sila bilang isa sa *Ten Outstanding Young Men in Agriculture* noong 1974 at napagkalooban ng *Horticultural Technology Award* noong Hunyo, 1999.

Anak nina Juan Madamba Barba (isang abogado) at Lourdes Cabanos (graduate din ng UP) ng Ilocos Norte si Ramon. Ipinanganak noong 31 Agosto 1939 bilang bunso sa apat na magkakapatid. Nagtapos ng elementarya si Ramon sa Sta. Rosa Academy (1951) kung saan ikatlo siya sa pinakamataas sa lahat ng mga nagsipagtapos. Sa Unibersidad ng Pilipinas (UP) naman siya nagtapos ng high school kung saan naging guro niya sa laboratoryo ng Biology si Dr. Helen Layosa Valmayor, kilala sa kanyang mga pananaliksik ukol sa mga orkidya.

Ipinagpatuloy ni Ramon ang kanyang pag-aaral sa UP Los Banos, sa Laguna at nagtapos ng kursong Bachelor of Science in Agriculture, major in Agronomy o Fruit Production (1958). Nagsilbing inspirasyon ni Ramon ang kanyang lolo na si Juan Cabanas na noo'y isang opisyal ng Bureau of Plants and Industry (BPI) at ang kanyang guro na si Dr. L.G. Gonzales, ama ng Horticulture sa Pilipinas.

Nakatanggap si Ramon ng scholarship sa Unibersidad ng Georgia kung saan marami siyang nagawang eksperimento ukol sa pagpapabulaklak ng mga halaman sa pamamagitan ng gibberellic acid at pataba gamit ang potassium nitrate. Taong 1962, natapos ni Ramon ang Master of Science in Horticulture (with distinction) sa nasabing paaralan.

Sa East-West Center, sa Hawaii naman niya natapos ang kanyang *Doctorate in Plant Physiology, specializing in Tropical Fruits and Tissue Culture* noong 1967. Maraming napagdaanang pagtutol si Ramon sa kanyang proposal upang higit pang mapamulaklak ang mga punong mangga. Subalit sa tulong ng kanyang kaibigang Ginoong at Ginang Jose Quimson ng Quimara Farms sa San Antonio, naisagawa ni Ramon ang kanyang eksperimento. Sa 400 puno ng 10 hanggang 12 taong gulang na puno, matagumpay niyang naisagawa ang kanyang pag-aaral. Namulaklak ang mga ito isang linggo hanggang isang buwan matapos ma-spray ang potassium nitrate.

Ang pag-aaral na ito ni Ramon ay kanyang isinulat at pinamagatang *Induction of Flowering of the Mango by Chemical Spray* at nahirang bilang *Best Paper* ng Crop Science Society of the Philippines (CSSP) noong 1974. Nahirang din si Ramon bilang isa sa *Ten Outstanding Young Men in Agriculture* noon ding taon iyon. Ang pagkakatuklas na ito sa kakayahang mapabunga eng mangga anumang oras sa buong taon ang nagpabago sa takbo ng industriya ng mangga sa Pilipinas.

## Sanggunian
Kategorya:Ipinanganak noong 1939
Kategorya:Pambansang Alagad ng Agham ng Pilipinas
Kategorya:Mga imbentor at siyentipiko ng Pilipinas
Gulong

[thumb|right|Gulong ng isang [bisikleta.]]
Ang **gulong** ay isang mabilog na aparatong may kakayahang umikot o uminog sa kaniyang aksis (painugan o paikutan), na nakapagdurulot ng paggalaw na pag-ikot o paggulong. Tinatawag din itong **ruweda**. at para suwabe tumakbo ang kaakibat nitong sasakyan.    

## Mga sanggunian 
Kategorya:Gulong
Kategorya:Transportasyon
Kategorya:Makina
Kategorya:Makinang payak
Ruweda (paglilinaw)

Ang **ruweda** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*gulong, bahagi ng sasakyan at makina.
*ruweda, isang sasakyang panglibangan.
Earthquake

Ang salitang Ingles na ***earthquake*** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*lindol, likas na kaganapan.
**Earthquake*, isang tauhan sa komiks.
Neuroplastisidad

right|thumb|300px|Hinahamon ng konsepto ng neyuroplastisidad ang diwang ang mga tungkulin ng utak ay nananatili lamang sa mga tiyak na mga lokasyon.
Ang **neyuroplastisidad** o **neuroplastisidad** (mula sa Ingles: unlaping *neuro*, hinggil sa hinggil sa *nerve* o ugat-pandama at *nervous system*, ang sistemang nerbyos, at *plasticity* o *plastik*, plastik, "madaling ihubog o ihulma"

Isa sa mga maimpluwensiyang bagay na makapagsasabi na ang pagbabagong ito ng utak ay mangyayari ay ang edad ng isang tao. Mas malaki ang pagkakataon na pagkatapos ng isang aksidente, gagaling ang biktima kung siya ay nasa batang edad.

Ang pagtubo at pagbubuo ng mas maraming sangay ng mga neyuron ang nagiging sanhi ng neyuroplastisidad. Sa paglaganap ng mga neyuron ay nakakatagpo nila ang marami pang mga neyuron na sa dami ay nagtatala ng isang daang bilyon sa utak ng tao. Habang bata pa ang tao, mas maraming mga neuron at mga sinapses (ang makipot na daan sa pagitan ng mga neyuron para sa pakikipag-ugnayan ng mga ito). Dahilan dito, maraming pagkakataon na magbago ang kayarian ng utak sa lalong madaling panahon kung kinakailangan—tuwing may aksidente o tuwing may bagong natututunan o natutunghayan ang isang tao. Sa katunayan, maaari nating sabihing nagaganap ang neyuroplastisidad sa oras na matapos ang ating pag-aaral ng isang leksiyon.

Dahil sa neyuroplastisidad ng mga siyentipiko, mayroon tayong mga maaaring gawin upang mapagaling ang mga malalang kundisyon ng utak tulad ng karamdaman ni Alzheimer, karamdaman ni Parkinson, istrok, mga kundisyong dulot ng mga hene (karamdaman ni Huntington).
Para maisagawa ang paggaling mula sa mga sakit na ito, kinakailangan ang iba't ibang paraan. Isa na rito ang paglalagay ng mga sangang-selula, mga selula na maaaring maging kahit anong uri ng selula bago ito utusan ng mga taglay na hene. Maliban pa rito ang pagpapadaloy ng kuryente sa mga akson na gamit ang mga elektrowd na may resulta nang pagtubo ng mga akson. Ang mga paktor sa paglaki ng nerb ay maaari ring gamitin upang mapadali ang pagtubo at pagtatag ng mga neyuron sa utak.

## Sanggunian 
Kategorya:Utak
Kategorya:Neurolohiya
Kategorya:Neuropisyolohiya
Yu-Gi-Oh!

Ang **Yu-Gi-Oh!** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

**Yu-Gi-Oh! Duel Monsters GX*
**Yu-Gi-Oh! (pelikula)*
**Yu-Gi-Oh! Duel Monsters*
**Yu-Gi-Oh! Capsule Monsters*
**Yu-Gi-Oh! The Movie: Pyramid of Light* 
*''Yu-Gi-Oh! 5D's*
**Yu-Gi-Oh! Zexal*
**Yu-Gi-Oh! Arc-V''
Canine

Ang ***canine***, bigkas /ˈkeɪˌnaɪn/, ay isang salitang Ingles na maaring tumutukoy sa:

*Ngiping *canine* o pangil.
*Isang hayop na **wangis-aso** na napapabilang sa pamilyang Canidae. 
*Isa pang tawag para sa aso.
*Ralph J. Canine, ang unang direktor ng *National Security Agency* o Ahensiya ng Pambansang Seguridad ng Estados Unidos.

## Tingnan din
*K9

## Mga sanggunian
Pandanggo rinconada

Ang **pandango rinconada** o **pandanggo rinconada** ay isang uri ng sayaw na isinasagawa sa Camarines Sur tuwing panahon ng Kapaskuhan sa Pilipinas

## Sanggunian
*Pandango rinconada, sa YouTube.com

Kaurian:Sayaw sa Pilipinas
Canidae

Ang **Canidae** (bigkas: /ka-ni-dey/) ay isang pamilya ng mga karniboro at omniborong mga mamalyang kinabibilangan ng mga lobo, mga soro, mga tsakal, mga koyote, at ng domestikadong mga aso; tinatawag na **kanido** ang kasapi sa pamilyang ito.  Nahahati ang pamilyang Canidae sa mga hayop na "wangis-lobo" at mga "wangis-aso" ng tribong Canini at ng mga "soro" ng tribong Vulpini.  Mas sinauna ang dalawang uri ng basal o pambaseng Caninae kaya't hindi ugma sa anumang mga tribo. 

## Mga genus 
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item (concat("*", ?taxonname, "*") as ?taxonLink) 
  (concat("?msw, " Mammal Species of the World") as ?mswLink)
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q16521 ;
        wdt:P105 wd:Q34740 ;
        wdt:P171* wd:Q25324 ;
        wdt:P225 ?taxonname .
  
  optional { ?item wdt:P959 ?msw . }   
}
|columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW
|section=
|min_section=3
|sort=P225
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
}}

## Mga sanggunian 
Kategorya:Canidae
Noli

Ang **noli** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

**Noli Me Tangere*, pamagat ng isang nobelang sinulat ni Jose Rizal
*Noli de Castro, pangalawang-pangulo ng Pilipinas.
Dalubhasaang Gordon

Ang **Gordon College** o **Kolehiyong Gordon** (dating ***Olongapo City Colleges*** o **Mga Kolehiyo ng Lungsod ng Olongapo**) ay isang pangmadlang dalubhasaan sa lungsod ng Olongapo.  Ito ay nilikha sa bisa ng Ordinansang Panlungsod Blg.9&nbsp;ng 1999 na nilagdaan noong Pebrero 24, 1999 sa ilalim ng panunungkulan ni Mayor Katherine H. Gordon ng Olongapo na siya ring unang pangulo ng kolehiyo.

Sa kasalukuyan, ang Kolehiyong Gordon ay binubuo ng limang kolehiyo na kinabibilangan ng Kolehiyo ng Sining at Agham, Kolehiyo ng Agham Pangkompyuter, Kolehiyo ng Pangangalakal at Pagtutuos, Kolehiyo ng Edukasyon at Kolehiyo ng Nursing. Iba pang Sangay ang binuo katulad ng Paaralan ng Midwifery, Sangay ng Vocational Technology, Institusyon ng Graduwadong Pag-aaral at Gordon College Center for Research and Development.

Sa Pebrero, 2009 ay ipagdiriwang ng Gordon College ang ika-sampung taong anibersaryo ng pagkakatatag nito.

Kategorya:Unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas
Ina ng Salambaw

Ang **Mahal na Birhen ng Salambao** o **Ina ng Salambaw** ay isa sa mga pintakasing banal ng Obando, Bulacan, pook na malapit sa Maynila, Pilipinas.  Siya rin ang santong pinagdarasalan ng mga mangingisda upang magkaroon ng mayamang huli.  Hinango ang pangalan niya mula sa imahen ng Ina ng Imakulada Concepcion (Ina ng Malinis na Paglilihi) na nahuli ng mga mangingisdang sina Diego, Julian, at Juan dela Cruz sa pamamagitan ng kanilang salambaw, isang malaking lambat na nasa dulo ng pinagkrus na mga bahaging kawayan na nakalagay sa isang balsa. Ipinagdiriwang ang kaniyang kapistahan tuwing Kalagitnaan ng buwan ng Mayo kasunod ng araw ng pagdiriwang para sa dalawa pang mga banal na pinipintakasi sa Obando, Bulacan: ang ika 17 ng Mayo para kay San Pascual Baylon, Siya ang Pintaksi ng mga Humihiling ng mga anak na lalaki mga gawaing may Kinalaman sa Pagpapari at buhay relihiyoso Siya rin ang Pintakasi ng Kapulungang Pang Eukarstiya, ika 18 ng Mayo naman para kay Santa Clara ng Assisi, Pintakasi ng Mga Humihiling ng mga anak na babae, pagpapa aliwalas ng panahon Telebisyon  mass media at ng mga optalmologo,  at ang ika 19 naman ng Mayo ay para naman sa Mahal na Birhen ng Salambao.  Ipinagdiriwang ito kasama ang pagsasayaw ng Pandanggo sa Simbahan ng Obando o mas kilala sa Pangalang Parokya ni San Pascual Baylon, Pambansang Dambana ng Mahal Na Birhen Ng Salambao na nasa Barangay ng Pag-asa sa Bayan ng Obando.  Kilala rin ang Ina ng Salambaw sa katawagang hango sa wikang Kastila na *Nuestra Señora Dela Inmaculada Concepcion De Salambao*.  Nakuha ang imaheng ito noong ika 19 ng Hunyo 1763 at ito rin ang pintakasing banal ng mga magsasaka 
mga Ina na nangangalaga at kumakalinga sa kanilang mga anak; Ang tubig na pinagkunan sa imahen ng Mahal na Ina ay sagisag ng buhay.

## Mga sanggunian 
**Philippine Fiestas & Festivals*
**Obando Fertility Rites* 
**Patron Saints of Fishing*, sa *Bunganut Lake Online* 

## Tingnan din
*Tatlong Santo ng Kasaganahan sa Obando, Bulakan, Pilipinas

Kaurian:Mga titulo ng Birheng Maria
Tatlong Kaharian

Ang kapanahunan ng ***Tatlong Kaharian***  ay isang bahagi ng panahon ng kawalan ng pagkakaisang tinatawag na Anim na Dinastiyang dagliang sumunod sa pagkaalis ng tunay na kapangyarihan ng mga emperador ng Dinastiyang Han.

Ang panahon na ito ay sinasabing isa sa mga *digmaang* panahon sa kasaysayan ng Tsina. Ang populasyon noong Dinastiyang Han ay sinasabing 50 milyon, pero bumaba at umabot sa 16 milyon noong panahon ng Jin Dynasty. Ito ay dahil sa paglisan ng mga tao noong may digmaan sa pagitan ng tatlong kaharian.

## Mga sanggunian
Kategorya:Kasaysayan ng Tsina
Kategorya:Mga dinastiya sa kasaysayan ng Tsina
Wayda Cosme

Si **Wayda Cosme** ang unang Aetang Pilipinong naging manananggol (abogado) sa Pilipinas.  Nakamit niya ang katayuan ng pagkaabogado noong maipasa niya ang pagsusulit ng pagkamanananggol noong 2001, sa gulang na 26.  Nagtapos siya ng pag-aaral ng abogasya mula sa Mga Kolehiyong Harvadian (*Harvadian Colleges*) sa Lungsod ng San Fernando sa Pampanga.  Kasalukuyang naghahanapbuhay si Cosme bilang isang babaeng manananggol para sa kompanyang Korporasyon ng Clark Development.

## Sanggunian
Kategorya:Mga Pilipino
Kategorya:Mga manananggol
Ramona Palabrica-Go

Si **Ramona Palabrica-Go** ay ang unang babaeng Pilipinong naging komandante ng batalyon sa kasaysayan ng Hukbong Katihan ng Pilipinas.  Naganap ang pagiging komandanteng pangbatalyon ng babaeng tenyenteng koronel na ito noong Enero 2003, noong siya ay may edad na 45.  Itinalaga siyang komandante ng Batalyong Pang-abyasyon sa ilalim ng Brigadang Magaang na Baluti (Light Armor Brigade) na nakahimpil sa Kutang Magsaysay (Fort Magsaysay) sa Laur, Nueva Ecija.  Mayroon siyang tatlong anak. Ipinanganak at lumaki sa San Enrique, Iloilo.

## Sanggunian
Kaurian:Mga Pilipino
Domingo Salazar

Si **Domingo Salazar** ang pinakaunang arsobispo sa Pilipinas, isang pook na itinuturing bilang isang diyosesis lamang noong mga 1580.

## Sanggunian
## Tingnan din
*Martin Lakandula, unang paring Pilipino
*Jorge Barlin, unang obispong Pilipino
*Rufino Santos, unang Pilipinong kardenal
 

Kaurian:Katolisismo
Kaurian:Kasaysayan ng Pilipinas
Kaurian:Mga obispong Katoliko Romano
Martin Lakandula

Si **Martin Lakandula** ay isang pari sa Pilipinas.  Siya ang unang paring nagmula sa liping Pilipino, na naordinahan bilang isang Agostinong prayle noong 1590.

## Sanggunian
## Tingnan din
*Jorge Barlin, unang obispong Pilipino\
*Rufino Santos, unang Pilipinong kardenal
*Domingo Salazar, pinakunang arsobispo sa Pilipinas

Kategorya:Mga Pilipino
Kategorya:Mga Katoliko
Kategorya:Mga Kristiyano
Martina Lunud

Si **Martina Lunud** ang itinuturing na unang dalubhasang babaeng naging barbero sa Pilipinas.  Noong Hunyo 1927, inilathala ng magasing *Philippines Free Press* si Lunud bilang "Binibining Barbero ng Maynila" (*Manila’s Lady Barber*).  Bagaman isang larangang pangkalalakihan ang pagiging barbero o ang manggupit ng mga estilong panlalaki, naghanapbuhay si Lunud sa mga barberuhang *La Marina* at ''People's* sa Sta. Cruz, Maynila.  Nagmula sa Lungsod ng Olongapo si Lunud.  Nabanggit niya sa *Philippines Free Press'' ang mga katagang ito: “Hindi ito isang trabahong pambabae, sa tingin ko, ngunit nagawa ko na ang lahat ng aking magagawa sa abot ng aking makakaya, at gusto ng mga kliyente ko ang aking ginagawa.” 

## Sanggunian
Kategorya:Mga Pilipino
Jorge Barlin

150px|thumbnail|right|Monumento ni Barlin sa Baao
Si **Jorge Barlin** ay isang pari sa Pilipinas sa ilalim ng Romano Katolikong Simbahan. Noong 1906, siya ang naging unang obispong nagmula sa liping Pilipino.

## Sanggunian
## Tingnan din
*Domingo Salazar, pinakaunang arsobispo sa Pilipinas
*Martin Lakandula, unang paring Pilipino\
*Rufino Santos, unang Pilipinong kardenal

Kategorya:Mga Pilipino
Kategorya:Mga Katoliko
Kategorya:Mga obispong Katoliko Romano
Rufino Santos

Si **Rufino Jiao Kardinal Santos** (26 Agosto 1908 - 3 Setyembre 1973) ay isang paring kardinal at siya ang unang kardinal na nagmula sa liping Pilipino sa Pilipinas.

## Sanggunian
## Tingnan din
*Martin Lakandula, unang paring Pilipino
*Jorge Barlin, unang obispong Pilipino
*Domingo Salazar, kauna-unahang arsobispo sa Pilipinas

Kategorya:Mga Katoliko
Kategorya:Mga Pilipino
Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas
Kategorya:Mga arsobispong Katoliko Romano
Kategorya:Mga Pilipinong arsobispo
Kategorya:Mga arsobispo ng Maynila
Kategorya:Mga kardinal mula sa Pilipinas
Kategorya:Ipinanganak noong 1908
Kategorya:Namatay noong 1973
Endokrinolohiya

Ang **endokrinolohiya** (mula sa Griyego: , *endo*, "nasa loob"; , *krīnō*, "paghiwalayin"; at , '**) 
ay isang sangay ng panggagamot na may kaalaman o pag-aaral hinggil sa mga glandulang endokrin ng katawan.  Nakatuon ito sa pangangasiwa ng mga pangangailangan o karamdaman ng anumang bahagi ng sistemang endokrina at mga hormon.  Tinatawag na mga **endikronologo** (lalaki), **endikronologa** (babae), o **endikronolohista''' ang mga dalubhasa sa larangan ng endikronolohiya.

Isa itong sangay ng biyolohiya at medisina na nakatuon sa sistema ng sistemang endokrina, kasama ang mga karamdaman, ang partikular na mga pagpapadaloy at pagpapakatas ng mga sekresyong tinatawag na mga hormon, ang pagsasama-sama o integrasyon ng mga mga kaganapang pangkaunlaran na katulad ng proliperasyon, paglaki, at diperensiyasyon (kasama ang histohenesis at organohenesis), at ng koordinasyon ng metabolismo, respirasyon, ekskresyon, galaw, reproduksiyon, at persepsiyong sensoryo na umaayon o depende sa mga hudyat na kimikal, mga paglalangkap at sintesis ng mga sustansiya na sinisipsip ng mga selulang ispesyal.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Sistemang endokrina
Parmakolohiya

Ang **parmakolohiya** ay isang sangay ng panggagamot at isang agham na tumatalakay sa mga gamot kabilang ang mga epekto, gamit, mga timpla, sangkap o komposisyon ng mga ito.  Tinatawag na **parmakologo** o **parmakolohista** ang mga dalubhasa sa larangang ito.  Tinaguriang **botika**, **parmasiya**, o **parmasya** ang tindahan o pook na pinaghahandaan ng mga gamot.  Ginagawa rin sa **tindahan ng gamot** ang paghahanda, pagtitimpla at paglulunas sa pamamagitan ng mga gamot.  Tinatawag namang **botikaryo**, **parmasyotiko**, **parmasyotika**, o **parmasyotista** ang mga taong dalubhasang naghahanapbuhay sa isang botika at may kasanayan sa tamang pagtitimpla ng mga gamot.

## Mga sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Parmakolohiya
Heriyatriko

[right|thumb|200px|Isang matandang babaeng nasa bahay-kalingang pangmatatanda. Kasama ng isang [nars, ipinagdiriwang nila ang kaarawan ni lola.]]
Ang **heriyatriko** ay isang sangay ng panggagamot na nagsasagawa ng mga pag-aaral at pagsusuring may kaugnayan sa mga sakit na dulot ng katandaan. Tinatawag na mga **heriyatrista** o **heriyatrisyano** ang mga dalubhasa sa larangang ito. Nakatuon ang pansin ng heriyatriko sa pangangalaga ng mga matatandang tao, at may layuning itaguyog ang kalusugan at pag-iingat o pag-iwas mula sa mga karamdaman, at maging sa mga pagbibigay ng lunas sa mga karamdaman at kapansanan ng mga may edad na tao.

Walang sinadya o nakatakdang edad na pumapailalim sa isang heriyatrista. Sa halip, tinutukoy ito ng isang bista o propilya ng mga tipikal na suliraning pinagtutuonan ng larangan ng heriyatriko. Kabilang dito ang tinatawag na mga "higante" o "dambuhalang heriyatrika": ang imobilidad (walang kakayanan sa pagkilos o paggalaw), instabilidad, walang kakayahan sa pagdumi (inkontinensiya), at demensiya (kapansanan sa alaala o memoriya). Maaaring maging kabilang din rito ang mga paksang pangmamatandang pangangalaga sa mga matatanda, pagdedeliryo, poliparmasiya (paggamit ng maraming mga medikasyon o gamot), kapansanan sa paningin, at pagkawala ng pandinig. 

Kaiba ang salitang heriyatriko mula sa heronotolohiya sapagkat ang heriyatriko o **heriyatrisya** ay ang pag-aaral ng proseso ng pagtanda. Nagmula ang katawagan sa Griyegong *geron* o "matandang tao" ("matandang lalaki" sa literal na kahulugan) at *iatros* o "manggagamot" ("tagapagpagaling"). 

## Sakop 
Sa Estados Unidos, gumaganap bilang mga manggagamot na pampangunahing pangangalaga ang mga heriyatrista, na nakapasa sa eksamen at may sertipiko sa panggagamot ng mag-anak o panloob na panggagamot, at nakatanggap nang dagdag na pagsasanay na kailangan upang magkaroon ng Sertipiko ng mga Karagdagang Kakayanan (*Certificate of Added Qualifications* o CAQ) sa medisinang geriyatriko.

Sa Nagkakaisang Kaharian, karamihan sa mga heriyatrista ang mga manggagamot sa ospital, habang tumutuon naman sa pampamayanang heriyatriko ang iba. Bagamang dating isang natatanging espesyalidad na pangklinika, itinangi ito bilang isang espesyalidad ng heneral o panlahatang panggagamot mula pa noong mga huling panahon ng 1970. Samakatuwid, karamihan sa mga heriyatrista ang may sertipikasyon sa mga ito. Kabilang sa pang-espesyalistang heriatriko ang ortoheriyatriko (*orthogeriatrics*, na malapit nnakikipagtulungan sa siruhiyang ortopediko at nakatuon sa osteoporosis at rehabilitasyon), sikoheriyatrika (nakatuon sa demensiya, deliryum, depresyon at iba pang mga kalagayan o kondisyong pangkaraniwan sa mga matatanda), kapansanan sa paggalaw katulad ng karamdamang Parkinson. kardiyoheriyatriko (nakatuon sa mga sakit sa puso ng mga matatanda) at rehabilitasyon ng matatanda.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Panggagamot