Kasaysayan ng mga Hudyo sa Pilipinas

Nagsimula ang talang **kasaysayan ng mga Hudyo sa Pilipinas** noong panahong Kastila.

## Panahong Kastila
Ang kasaysayan ng mga Hudyo sa Maynila ay nagmula noong Ingkuwisisyong Kastila ng ika-16 dantaon, kung kailan marami sa mga Hudyo ng Ispanya, na sapilitang bininyagan sa Kristiyanismo at patago na pinanatili ang kanilang buhay Hudyo, ay nabunyag at nilitis, nahatulan, at pinalayas sa Ispanya dahil sa kanilang erehiya o *heresy*. Kilala bilang mga *Marano* o "Bagong Kristiyano", sinamahan ng mga *kripto-Hudyo*ng ito ang mga Kastilang kongkistador na nagmulang nanirahan sa mga daungan sa Malayong Silangan, kasama na ang Maynila. Dumating sa Pilipinas noong dekada 1590 ang dalawang "Bagong Kristiyanong" magkakapatid na sina Jorge at Domingo Rodríguez. Pagka-1593 nalitis at nahatulan ang dalawa sa isang *auto da fe* sa Lungsod ng Mehiko dahil walang nagsasariling tribunal ang Ingkuwisisyon sa Pilipinas. Itinapon ng Ingkuwisisyon ang mga Rodríguez sa bilangguan ang hinatulan din ang walo o higit pang mga "Bagong Kristiyano" sa Pilipinas. Ito ang mapanganip na kalagayan ng mga Hudyo sa Pilipinas. Nanatiling maliit at di-organisado ang pamayanang Hudyo sa mga susunod na dantaon ng pamamahalang Kastila. Hindi pinayagan ng batas ng mga mananakop ang pagkakaroon ng isang organisadong pamayanang Hudyo.

Ang kauna-unahang permanenteng paninirahan ng mga Hudyo sa Pilipinas noong panahong Kastila ay nagmula sa pagdating nina Léopold Kahn at ng tatlong magkakapatid na Levy mula sa Alsace-Lorraine, na tumakas mula sa kinalabasan ng Digmaang Prangko-Prusyano noong 1870. Ipinangalanan ng magkapatid na Levy ang kanilang negosyo na *Estrella del Norte*, na Kastila para sa "bituin ng hilaga." Kasama sa kanilang mga negosyo ang pagbenta ng alahas, *merchandising*, importasyon at eksportasyon ng mga hiyas, gamot, at, pagdating ng panahon, mga kotse. at ang Bachrach Hall—na pinondohan ng pamilyang Bacharach sa mga sumunod na dekada. Si Joseph Cysner ang namahala ng templo. Pinahintulutan ng nakamit na kayamanan ni Bacharach na siya ay maging isang mapagbigay na mapagkawanggawang tao na sinuportahan ang layong Hudyo at Kristiyano. Pagka-1918, naging 150 ang kabuuang bilan ng mga Hudyo sa Pilipinas, kasama na ang ilang mga Rusong tumakas mula sa Himagsikang Bol'&#154;evik. Pagka-1936 may katangi-tanging kosmopolitong karakter ang populasyong Hudyo na nabibilang sa mahigit-kumulang 500. itinatag nila ang Jewish Refugee Committee of Manila (JRC) na may layuning iligtas ang mga Alemang kasapi ng pamayanang Hudyo ng Shanghai. Tinanggalan na ang mga Hudyong ito ng kanilang pagkamamamayang Aleman, at naisabanta rin ang buhay ng mga Hudyo ng Shanghai sa pagdating ng Gestapo sa mga purok na sakop na ng mga Hapon. Pagkasiklab ng  Digmaang Sino-Hapon noong 1937, nakatanggap ng pahatid-kawad o telegrama ang JRC mula sa Shanghai na humihingi ng tulong para sa mga Hudyo ng Shanghai. Sa tulong ni Feng-Shan Ho, ang punong konsul ng Tsina sa Awstriya, nakalikas din ang mga Hudyo ng Awstriya patungo sa iba't ibang bansa, kasama ang Pilipinas, nang isanib ni Adolf Hitler ang Awstriya sa Alemanya noong 1938.

Gayumpaman mahigit-kumulang 250 kasapi ng pamayanan, kasama na ang mga maimpluwensiyang Amerikanong kasapi, ang kaagad na ibinilanggo, kasama ng iba pang mga Amerikano at "kaaway na dayuhang" sibilyan. Ang mga Amerikanong Hudyo naman sa pagkakataong ito ang tinulungan ng mga Alemang Hudyong takas sa pagpadala ng pagkain at mga tustos. Maraming *first hand* na salaysay ang naisulat tungol sa buhay sa mga *internment camp* sa pagdaloy ng panahon, ngunit iilan lamang ang detalyadong naglalarawan sa mga karanasan ng mga Hudyo rito. Dahil dito, maipapalagay lamang na iisa lamang ang pangkalahatang lagay ng mga bilanggo sa kampo. Pinabayaan na lamang ng mga Hapon ang mga bilanggo na bigyang-lunas ang kanilang mga suliranin sa pabahay, pagkain, at kalinisan. Lumaya lamang ang karamihan sa mga bilanggo sa pagtapos ng digmaan noong 1945.

Noong Enero 1943 pinatamaan ng antisemitang pagpapalaganap ang mga di-nakabilanggong Hudyong Aleman, ngayong nasisimulan nang maimpluwensiyahan ang mga pinunong Hapon ng kanilang mga Alemang kaanib. Nagsimulang magsiikot ang mga higing tungkol sa pagtatapon ng mga Alemang Hudyo sa isang *ghetto*. Naiwasan ang panganib na ito nang makipag-ayos ang mga higit na maimpluwensiyang mga Hudyo ng Kamaynilaan sa mga pinunong Hapon. Habang walang pakialam ang mga Hapon sa mga balak ng mga Nazi na magtayo ng isang *ghetto*-ng Hudyo sa Pilipinas, hindi rin nila pinigilan ang pasumalang abuso ng sarili nilang mga sundalo sa mga Hudyo.

## Pagkakamit ng kalayaan hanggang sa kasalukuyan
Nang maiagaw muli ng Mga Istadong Nagkakaisa ang Pilipinas mula sa mga Hapon, sumanib ang mga bagong-laya ng STIC sa mga natitirang mga takas sa Maynila upang subukang itatag muli ang kanilang nawasak na pamayanan. Buong nawasak ang Temple Emil at Bachrach Hall. Nabiktima ang lahat sa pananakop ng mga Hapon, na nauwi sa kamatayan ng pitompung Hudyo. Tinulungan ng hukbong Amerikano, na noo'y kinatawan din ng mga Pilipino, ang pamayanang Hudyo upang makabangon muli. Pinagkalooban ng mga sundalong Pilipino at Amerikano ang mga biktima ng hindi lamang pagkain, tubig, panustos, at gamot, kundi isang donasyon din ng $15,000 para sa pagtatayo-muli ng sinagoga.

Gayumpaman, naging napakalawak ng paninira na nilikasan ng halos lahat ng mga takas at ang kanilang mga Amerikano at Britanikong tagapagpala ang Pilipinas at lumiit nang 30% ang bilang ng mga Hudyo nang katapusan ng 1946, Sa lungsod nito ng Makati matatagpuan ang Sinagogang Beth Yaacov, ang kaisa-isang sinagoga sa bansa, at ang Bahay Chabad ng mga Askenasing Haredi. Mayroon ding mga Hudyo sa iba pang bahagi ng bansa, kung saan halos hindi sila kilala sa karaniwang lipunan.

## Mga sanggunian
## Mga panlabas na kawing
*Samahang Hudyo ng Pilipinas, kung saan napapasailalim ang Sinagogang Beth Yaacov
*Chabad Philippines 
*A glimpse into the past: The Jewish community in the Philippines, tanghal ng mga larawan

Hudyo
Pilipinas