open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mineral

right|thumb|250px|Sari-saring mga mineral.
Ang **mineral** o **batong mineral** ay isang solido at inorganikong bagay Tinatawag na mineralohiya ang pag-aaral ng mga mineral. Mayroon din itong kumposisyon o kabuuang kimikal.  Isa rin itong matigas na bagay na itinuturing na elementong kimikal at may buong kumpuwestong kimikal. May lagpas sa 4,000 mga tipo o uri ng nakikilalang mga mineral. Dalawa sa pangkaraniwang mga mineral ang kuwarts at ang peldespato habang matatagpuan lamang ang iba sa ilang lugar sa mundo 

Ang mga mineral ay nag-iiba sa komposisyon, mula sa mga purong elemento at simpleng mga asin hanggang sa napakakomplikadong silikato na may libu-libong kilalang mga anyo. Sa kabaligtaran, ang isang sampol ng bato ay isang walang-piling na pinagsama-samang mga mineral at/o mineraloide, at walang tiyak na komposisyong kemikal. Karamihan sa mga bato ng sa ibabaw ng Daigdig ay may kuwarso (kristalinang SiO2), peldespato, mika, klorito, kaolin, kalsita, epidota, olibino, augita, hornblenda, magnetita, hematita, limonita at ilang iba pang mineral. Ang pinakamalaking pangkat ng mga mineral sa ngayon ay ang silikato (karamihan sa mga bato ay ≥95% silikato), na higit sa lahat ay gawa sa silisiyo at oksihino, kasama rin ng mga iono ng aluminyo, magnesiyo, bakal, kaltsiyo at iba pang mga metal.

## Mga katangian ng mineral 
Ang mineral ay isang sustansiya na karaniwan na:

* isang inorganikong solido (eksepsyon ang asogeng elemental) Ang bato ay pinaghalong isa o ilang mineral, sa iba't ibang sukat.

Ang bato ay may dalawa lamang sa mga katangiang taglay ng mga mineral—ito ay isang solido at natural itong nabubuo. Karaniwang naglalaman ang isang bato ng dalawa o higit pang uri ng mineral. Ang dalawang sampol ng parehong uri ng bato ay maaaring may iba't ibang uri ng mineral sa kanila. Ang mga mineral ay palaging binubuo ng parehong mga materyales sa halos parehong sukat. Ang rubi ay isang mineral. Samakatuwid, ang isang rubi na matatagpuan sa Indya ay may katulad na komposisyon tulad ng isang rubi na matatagpuan sa Australya .

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mineral
Kategorya:Mineralohiya
Tipaan (ng kompyuter)

thumb|right|250px|Isang tipaang pangkompyuter.

Ang **tipaan ng kompyuter**, **tipaang pangkompyuter**, **teklado ng kompyuter**, o **tekladong pangkompyuter** ay isang mahalagang aparatong nagpapahintulot sa tagagamit ng kompyuter na makapagpasok o makapagtipa (makapagmakiniliya) ng mga panitik o karakter (mga titik at mga bilang) papunta sa loob ng isang kompyuter. Ito ang pangunahing aparatong pamasok para sa karamihan ng mga kompyuter. Sa larangan ng paggamit ng mga kompyuter, bahaging iminodelo ito sa tipaan ng makinilya, na gumagamit ng pagkakaayos ng mga pindutan o buton o "susi" upang gumanap bilang mga leber o dalawit na mekanikal o "pamihit", "pamalit", o pindutang butong elektroniko. Karaniwang mayroong mga karakter ang mga pindutang ito na nakaimpreta o nakalimbag sa ibabawa at bawat isa ay tumutugma sa isang nasusulat na simbolo. Subalit, upang makalikha ng ilang mga simbolo, nangangailangan ito ng pagpindot at ng sabayang pagdiin din sa ilang mga pindutan o "susi" o kaya magkasunod na pinipindot o diniriinan. Habang lumilikha ang karamihan sa mga susi o buton ng mga titik ng alpabeto, mga bilang, o tatak (mga panitik o karakter), may ibang mga susi o pindutang lumilikha ng mga galaw o nagsasagawa ng mga utos na pangkompyuter kapag diniinan o pinindot.

## Mga sanggunian
*
Keyboard

Ang ***keyboard*** ay maaring tumutukoy sa:
* *keyboard* ng makinilya, tinatawag na *tipaan*, *tipahaan*, o *teklado*
* Tipaan (ng kompyuter), isang set ng teklado na ginagamit sa pagapasok ng impormasyon sa computer.
** IBM PC keyboard
** Apple Keyboard
** Chorded keyboard
* keyboard (musika), isang set ng mga teklado na ginagamit sa pagtugtog ng isang instrumento. Tinatawag ding *teklado*.
** keyboard (pangkat ng instrumento), mga intrumentong pangmusika na may keyboard (tipaan)
** Electronic keyboard, isang intrumentong may keyboard na nakakabuo ng elelctric circuit kung pinipindot ang teklado.
***MIDI keyboard, isang electronic keyboard na ginagamit upang makapagpadala ng MIDI data sa isang computer o synthesizer
**Pedal keyboard, isang keyboard na ginagamitan ng paa na nilalagay sa sahig
* Keyboardist, isang musiko na nagpapatugtog ng intrumentong may keyboard
* *Keyboard Magazine*, isang lathalain tungkol sa mga intrumentong pangmusika kagaya ng piyano.
* Synthesizer, isang instrumentong elektroniko na karaniwang tinatawag na keyboard.

## Tingnan din 
* Keyboard layout (computing)
* Keyboard shortcut (computing)
* Keyboard technology (computing)
* Keypad (computing)

## Sanggunian
Monitor

Ang **monitor** ay maaaring may kaugnayan o tumutukoy sa:

*Monitor (komiks), isang kathang-isip na karakter ng DC Comics.
*Anti-Monitor, isang kathang-isip na karakter ng DC Comics.
*Butiking monitor o bayawak.
*Monitor ng kompyuter, isang hardwer ng kompyuter.
Diyabetes

Ang ***diabetes mellitus*** ay isang uri ng diabetes na sanhi ng depekto sa pankreas.  Kinakikitaan ang taong may ganitong sakit ng kakulangan sa insulina, hindi mapakinabangang mga karbohidrato sa katawan, labis na asukal sa dugo at ihi.  Mayroon ding sobrang pagkauhaw, pagkagutom at pag-iihi, pamamayat, at asidosis.  Kapag hindi mareremedyuhan ng insulina, maaaaring mamatay ang isang tao.  Ito ang uri ng diyabetes na mas kalimitang natatawag lamang bilang ***diabetes***.  Ang World Diabetes Day ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Nobyembre 14.

## Tingnan rin
*Diyabetolohiya

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*DiabetEase Magazine  
*Diabetes Center Philippines 

Kategorya:Diyabetes
Kategorya:Sakit
Iti

Ang **iti** o **pag-iiti** (Ingles: *dysentery*  Kapag hindi nilunasan, maaari at karaniwan itong nagiging nakamamatay.  Pangkaraniwan ito noong maagang mga araw ng mga kolonya ng Bagong Mundo.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sakit
Stroke

Ang **stroke** ay isang mabilisang pagkawala ng paggana o (mga) tungkulin ng utak dahil sa pagkaantala o pagkakaroon ng hadlang sa daloy ng dugo papunta sa utak.  Maaaring sanhi ito ng ischemia (kawalan ng dugo) na dulot ng thrombosis o embolism o kaya dahil sa hemorrhage.  Bilang resulta, hindi makagawa ng tungkulin ang apektadong bahagi ng utak, na humahantong sa hemiplehiya o kawalan ng kakayahang maigalaw ang sariling isa o marami pang mga sanga (bisig, paa, kamay, hita at iba pa) ng katawan sa isang gilid, kawalan ng kakayahang umunawa (reseptibong apasya) o makalikha ng binabanggit na salita (ekspresibong apasya), o kawalan ng kakayahang makakita sa isang gilid ng saklaw ng paningin (homonimong hemianopsiya).  Dating tinatawag ang stroke bilang **aksidenteng serebrobaskular** (*cerebrovascular accident* o *CVA* sa Ingles).  Isang uri emerhensiyang medikal ang stroke na maaaring makapagdulot ng permanenteng pinsalang neurolohikal, mga kumplikasyon, at kamatayan.  Ang World Stroke Day ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Oktubre 29. 
## Klasipikasyon 
[thumb|Isang hiwa ng utak mula sa autopsiya ng taong dumanas ng isang acute [middle cerebral artery|middle cerebral artery (MCA) stroke]]
thumb|Isang pagdurugong intraparenchymal (ilalim na palaso) na may nakapalibot na edema (itaas na palaso)
Ang mga stroke ay mauuri sa dalawang mga pangunahing kategorya: Ang ischemic o hemmorrhagic. Ang mga stroke na ischemic ay sanhi ng pagkaantala sa suplay ng dugo samantalang ang mga stroke na hemmorrhagic ay resulta ng pagputok ng isang blood vessel o isang abnormal na istrukturang baskular. Ang tinatayang 87% ng mga stroke ay sanhi ng ischemia at ang natitira ay nang hemmorrhage. Ang ilang mga hemmorhage ay nabubuo sa loob ng mga lugar ng ischemia  ("hemorrhagic transformation"). Hindi pa alam kung gaano karaming mga hemmorrhage ay aktuwal na nagsisimula bilang ischemic stroke. Sa isang ischemic stroke, ang suplay ng dugo sa bahagi ng utak ay nabawasan na humahantong sa hindi paggana ng tisyu ng utak sa lugar na naapektuhan. Ito ay maaaring sanhi ng thrombosis, embolismo, Systemic hypoperfusion, at Venous thrombosis. Ang intracranial hemorrhage ang pagtitipon ng dugo sa anumang lugar sa loob ng vault ng bungo. Ang isang pagtatangi ay ginagawa sa pagitan ng intra-axial hemorrhage (dugo sa loob ng utak) at extra-axial hemorrhage (dugo sa loob ng bungo ngunit sa labas ng utak). Ang Intra-axial hemorrhage ay sanhi ng intraparenchymal hemorrhage o intraventricular hemorrhage. Ang mga pangunahing uri ng extra-axial hemorrhage ang epidural hematoma (pagdurugo sa pagitan ng dura mater at bungo),subdural hematoma (sa espasyong subdural) at subarachnoid hemorrhage (sa pagitan ng arachnoid mater at pia mater). Ang karamihan ng mga sindroma ng hemorrhagic stroke ay may mga spesipikong mga sintomas (e.g., pananakit ng ulo, nakaraang pinsala sa ulo).

## Mga sanggunian 
## Mga kawing panlabas 
### Mga impormasyon tungkol sa stroke 
* California Pacific Medical Center 
* Mayo Clinic 

Kategorya:Stroke
Isaw (paglilinaw)

Ang **isaw** ay maaaring tumukoy sa:

*Mga bituka:
:*Maliit na bituka
:*Malaking bituka

## Tingnan din
*Isau o Esau

## Mga sanggunian
Ileum

:*Huwag ikalito sa Ilium o Ilion, na pinagmulan ng Iliada at ng butong Ilium (buto).* 

Ang **ileum** ay ang bahagi ng maliit na bituka magmula sa hehunum magpahanggang sa sekum.

## Mga sanggunian
Kategorya:Sistemang panunaw
Tokong (paglilinaw)

Ang **tokong** ay maaaring tumukoy sa:

*Duodenum
*Pang-umpisang bahagi ng maliit na bituka.
*Ibabang bahagi ng tiyan.
*Sekum

## Tingnan din
*Tukong
GI (paglilinaw)

Ang **GI** o **G.I.** ay maaaring tumukoy sa:

*Daglat ng *Gideons International*.
*Daglat ng gastrointestinal.
Pagkabingi

Ang **pagkabingi** o **kahinaan sa pagdinig** (Ingles: *deafness*, *hearing impairment*) ay ang kalagayan ng isang taong **hindi makarinig** o hindi mainam ang pandinig.  Isa itong katayuan ng pagkakaroon ng tao ng buo o bahagi lamang na bawas sa kakayahang makapansin o makadetekta at makauna ng mga tunog.  Sanhi ito ng malawak na saklaw ng mga biyolohikal at pampaligid na mga bagay.  Maaaring mangyari ang **kawalan ng pandinig** sa anumang organismong nakakasagap ng tunog.  Mas kalimitang ginagamit ang **panghihina ng pandinig** o kahinaan sa pandinig sa mga taong hindi nakakarinig, bagaman tinataw ang katagang ito bilang isang negatibong katawagan, partikular na ng mga kasapi ng kulturang bingi o kalinangang hindi makarinig, na mas iniibig o ninanais ang salitang **bingi** o **nahihirapan sa pagdinig**.    

Maraming mga taong bingi, katulad nina Ludwig van Beethoven, Helen Keller, at Marlee Matlin.  Marami sa mga taong bingi ang natututo ng wikang pasenyas upang magawa nilang makipagtalastasan at makipag-ugnayan sa ibang mga tao.

Sa ibang pakahulugan, maaaring tumukoy ang pagkabingi sa taong ayaw makinig o ayaw sumunod sa pinag-uutos o payo ng kapwa tao.  Kaya't may kaugnayan ang salita sa mga sumunod pang mga salita: **engot**, **balingot**, **paking**, **bingengot**, **bingaw**, **tulingag**, **tulig**, **nagtatayngang-lipya**, **nagtatayngang-kawali**, at **nambabale-wala sa naririnig**.

## Tingnan din
* Pagkawala ng pandinig
* Pipi

## Mga sanggunian

Kategorya:Tainga
Tulig

Ang **tulig** ay maaaring tumukoy sa:

*Pagkabingi
*Isang kathang-isip na bayan sa nobelang *Makamisa* ni Jose Rizal.
Tokong

Ang **tokong** o **duodenum** ay isang maikling seksiyon ng maliit na bituka na tumatanggap ng mga sekresyon mula sa lapay (pankreas) at atay sa pamamagitan ng pagdaloy sa mga paralanan o duktong pankreatiko at pangkaraniwang paralanan o daluyan ng apdong likido pangkaraniwan.  Ito ang pang-umpisang bahagi ng maliit na bituka, mula sa ibaba ng tiyan, kaya't tinatawag ding *tokong* ang bahaging ito ng tiyan, patungo sa hehunum.  Tinatawag ding *tokong* ang sekum.

## Mga sanggunian
Kategorya:Anatomiya ng tao
Kategorya:Anatomiya ng hayop
Kategorya:Anatomiya
Kategorya:Sistemang panunaw
Internet Explorer 7

Ang **Windows Internet Explorer 7** (daglat: **IE7**) ay isang *web browser* na inilabas ng Microsoft noong Oktubre 2006. Pinalitan ito ng Internet Explorer 8 noong Marso 2009. 

## Kasaysayan 
Ipinalabas ng Microsoft ang Internet Explorer 6 bilang isang update para sa Windows 98, Windows ME, Windows NT 2.0 at Windows 2000 at ito'y kasama bilang default sa Windows XP. Kasama ang unang paglabas ng IE6 Service Pack 1 noong 2003, inahayag ng Microsoft na magdadag sila ng mga darating na mga update para sa Internet explorer.

Noong Pebrero 15, 2005 sa RSA conference sa San Francisco, inhayag ng pinuno ng Microsoft si Bill Gates na nagplaplano ang Microsoft na gumawa ng isang bagong bersyon ng Internet Explorer na pwedeng umandar sa Windows XP. Both he and Dean Hachamovitch, General Manager of the Internet Explorer team, cited needed security improvements as the primary reason for the new version.
Siya at kasama si Deen Hachamovitch, General Manager ng grupo ng Internet Explorer, kinakailangan ng mga pagbubuti para sa sekurity bilang rason para sa bagong bersyon.

Ang unang beta ng IE7 ay pinalabas noong Hulyo 27,2005 bilang para sa teknikal na pagsusuri, at ang unang publikong pasilip na bersyon (Beta 2 preview: Pre-Beta 2 version) ay pinalabas noong Enero 31, 2006.

Ang huling publikong bersyon ay pinalabas noong Oktobre 18,2006. Nakawili-wili na sa parehong araw ay ang Yahoo! ay naglaan ng isang post-beta bersyon ng Internet Explorer 7 kasama ang isang Yahoo! Toolbar at mga tiyak na pagsasadya ng Yahoo!.

Sa huli ng 2007 inahayag ng Microsoft na ang Internet Explorer 7 ay maaring hindi ma-sama bilang bahagi ng Windows XP SP3, kasama ang mga update ng Internet Explorer 7 at 8.

Noong Oktobre 8, 2007 inaalis ng Microsoft ang Microsoft Genuine Advantage component ng IE7 para magagamit ng lahat ng mga mang-gagamit.

Noong Desyembere 16, 2008 isang sekuriting depekto ang natagpuan sa Internet Explorer 7 kung saan pwede itong gamitin ng mga hacker para nakawing ang mga password ng mga ibang tao. Sumunod na araw ay inayos ang depekto na tumaya naka-apekto ng mahigit na 10,000 na mga websayt.

## Mga Sanggunian
Kaurian:Microsoft Windows
Sinag-taon

Ang **sinag-taon** o **taóng liwanag** (salin ng Ingles na ***light-year***, sagisag: **ly**) ay ang yunit ng distansiyang astronomikal o layong tinatahak ng liwanag na dumaraan sa bakyum (lugar na may kawalan ng hangin) sa loob ng isang taóng Gregoryano. Katumbas ito ng 9.4607 trilyong kilometro o 5.8786 trilyong milya.

Ang sinag-taón ay pinakakalimitang ginagamit na panukat ng layo ng mga bituin at iba pang layo sa iskalang galaktiko. Ang yunit na pinakakaraniwang ginagamit sa astrometriyang propesyonal ay ang parsec (sagisag: pc, katumbas ng mga 3.26 sinag-taon).

thumb

## Mga sanggunian 
Kategorya:Astronomiya
Pundamentalismo

Ang **pundamentalismo**, **relihiyosong pundamentalismo**, o **pundamentalismong pangpananampalataya**, sa orihinal na kahulugan, ay isang mahigpit na pagtataguyod at hindi pagbitiw sa paniniwalang ang Bibliya lamang ang matibay na saligan ng kahulugan ng mga nagaganapa sa mundo. Tinatawag na **pundamentalista** ang isang taong may ganitong mariing paniniwala.  Sa mas malawak na kahulugan nito, tumutukoy ito sa paniniwala sa mahigpit na pagsunod at hindi pagbitiw sa isang pangkat ng mga basikong mga prinsipyo, karaniwang likas na panrelihiyon o makapangpananampalataya, na minsang isang tugon o reaksiyon sa napapansing doktrinal o pangdoktrinang mga kompromisong kaugnay ng modernismo o makabagong buhay sa lipunan at maging sa politika.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pundamentalismong panrelihiyon
Pagpaparami (paglilinaw)

Ang **pagpaparami** ay maaaring tumukoy sa:

*Reproduksiyon, may kaugnayan sa pag-aanak.
*Multiplikasyon sa matematika.
Biyaheng daang-bakal

thumb|250px|right|
Ang **biyaheng daang-bakal** (halaw sa dalawang salitang "daan" at "bakal") o **biyaheng riles** ay ang transportasyon o paghakot, paghila, pagdadala, paglululan, pagkakarga, pagluluwas, pag-aangkat, at paglilipat ng mga taong lulan o pasahero at mga bagay na tulad ng mga mabubuting dala-dalahin (mga *goods* sa Ingles) sa pamamagitan ng paggamit ng mga sasakyang may mga gulong at dinisenyong tumakbo o umandar sa ibabaw ng mga **daang-bakal** (**daanang bakal**, o **daambakal** kung batay sa ortograpiya bago ang taong 1977). Kilala rin ang daang-bakal bilang **riles ng tren** o **riles** lamang, **tramo**, at **riles perokaril**.  Sa karamihan ng mga bansa, nakakatulong ang ganitong paraan o metodo ng transportasyon sa internasyunal na kalakalan at kaunlarang pangkabuhayan o pang-ekonomiya.  Nagbibigay ang mga daang-bakal ng matalab o episyenteng paggamit at pagkonsumo ng enerhiya upang makapaglipat ng mga materyales o bagay na inaangkat sa ibabaw ng lupa.   Malalaking bahagi ng sistema ang mga daang-bakal at nakapagdurulot ng makinis at matigas na kalatagan o kahabaan kung saan nakagugulong ang mga gulong ng tren habang nagsasanhi lamang ng maliit na antas ng priksyon.  Gayundin, ikinakalat ng daang-bakal o riles ang bigat ng tren, na nangangahulugang may mas malalaking bilang ng mga bagay ang nadadala kaysa sa paggamit ng mga trak at mga kalsada.

## Tignan din
*Sistemang mabilisan
*Trambiya

## Mga sanggunian 
Kaurian:Transportasyon
Kategorya:Sasakyang panlupa
Bolt

Ang **bolt** (mula sa Ingles na ***volt***; sagisag: **V**), **boltio**, **boltiyo**,  o **bolteo** (kapwa batay sa Kastilang *voltio*) ay ang sukat ng puwersang elektromotibo (hinangong yunit ng SI), na karaniwang tinatawag na "boltahe".  Katumbas ito ng kaibahan o dipirensiya ng elektrikong potensiyal ng 2 dalawang lugar o punto sa kawad na may taglay o daloy ng kuryenteng may isang ampero.  Kasangkot dito ang lakas ng isang *watt*. 

## Tingnan din 
* Bolta (paglilinaw)

## Mga sanggunian 
Kategorya:Elektrisidad
Kategorya:Elektronika
Volt (paglilinaw)

Ang ***volt*** ay isang salitang Ingles na maaaring tumukoy sa:

*Boltiyo
*Pihit ng kabayo

## Tingnan din
**Bolt (paglilinaw)*

## Mga sanggunian
Bolt (paglilinaw)

Ang **bolt** ay maaaring tumukoy sa:

* Boltiyo
* Usain Bolt, isang Hamaykanong manlalaro. 
* Black Bolt, isang kathang-isip na karakter ng Marvel Comics.
* Bolt (DC Comics), isang kathang-isip na karakter ng DC Comics.

## Tingnan din 
* *Volt (paglilinaw)*
Bolta

Ang **bolta** ay maaaring tumukoy sa:

*Bolt, kaugnay ng boltahe.
**Bolta*, pangalang pangkalakal para sa *saran*, na isang hiblang sintetiko.
Watt

Ang **batiyo** (mula sa Kastilang ***vatio***), **wato**, o **wat** (literal na saling halaw mula sa Ingles na ***watt***, sagisag **W**) ay ang hinangong SI na yunit ng lakas na katumbas ng 1 *joule* sa bawat segundo.  Pinangalanan itong *watt* bilang parangal sa pisisistang si James Watt (1736–1819).

## Tingnan din 
* Boltiyo

## Mga sanggunian 
Kategorya:Elektrisidad
Kaurian:Elektronika
Nekropolis ng Giza

thumb|250px|Mga piramide ng Giza

Nakatayo ang **Nekropolis ng Giza** sa Talampas ng Giza, sa labas ng Cairo, Ehipto. Kabilang sa komplehong ito ang mga lumang monumento ng tatlong tagilo na kilala bilang ang mga Dakilang Tagilo, kasama ang malaking lilok na Dakilang Espinghe. Matatagpuan ito mga 8&nbsp;km (5&nbsp;mi) sa loob ng lupain patungo sa ilang mula sa lumang bayan ng Giza sa Nilo, tinatayang 25&nbsp;km (15&nbsp;mi) timog-kanluran ng gitnang lungsod ng Cairo. Isa sa mga monumento, ang Dakilang Tagilo ng Giza ay ang natitirang monumento ng Pitong mga Kamangha-mangha sa Lumang Mundo. 

Kategorya:Pandaigdigang Pamanang Pook
Kategorya:Talampas ng Giza
Kategorya:Mga piramide
Kategorya:Sinaunang Ehipto
Kategorya:Mga museo
Kategorya:Ehipto
Kategorya:Mga pook na pang-arkeolohiya sa Ehipto
Reproduksiyong seksuwal

[thumb|250px|right|Sa unang yugto ng reproduksiyong seksuwal, ang tinatawag na *meiosis*, ang bilang ng mga kromosom ay nababawasan magmula sa bilang na diploid (2n) hanggang sa maging isang bilang na haploid (n).  Habang nagaganap ang *pertilisasyon*, nagsasama-sama ang mga gametong haploid upang makabuo ng isang diploid na sigota (*[zygot*) at muling napanunumbalik ang pinagsimulan o orihinal na bilang ng mga kromosom (2n).]]

Ang **reproduksiyong seksuwal** o **seksuwal na pagpaparami** ay ang uri ng reproduksiyon na nangangailangan ng dalawang selulang kasarian. Kabaligtaran ito ng reproduksiyong aseksuwal. Ang **pagpaparaming seksuwal** ay ang paglikha ng isang bagong organismo sa pamamagitan ng pagsasanib ng materyal na henetika ng dalawang mga organismo.  Mayroong dalawang pangunahing mga proseso habang nagaganap ang **reproduksiyong pampagtatalik** o **pangpagtatalik na pagpaparami**.  Ang mga ito ay ang meiosis, na kinasasangkutan ng paghahati sa bilang ng mga kromosom; at ang isa pa ay ang pertilisasyon, na kinasasangkutan ng pagsasapi-sapi ng dalawang mga gameto at ang restorasyon o pagpapanumbalik ng orihinal na bilang ng mga kromosom.  Habang nagaganap ang meiosis, ang mga kromosom ng bawat paris ay pangkaraniwang tumatawid upang makamtan ang rekombinasyong homologo.

Ang ebolusyon ng reproduksiyong seksuwal ay isang pangunahing palaisipan.  Ang unang nakusilbang katibayan ng mga organismong nagtatalik upang makapagparami ay mula sa mga eurkaryota ng kapanahunang Istenyano, humigit-kumulang 1 hanggang 1.2 bilyong mga taon na ang nangagdaan. Ang pagpaparaming seksuwal ay ang pangunahing paraan ng pagpaparami ng lahi para sa malawak na karamihan ng mga organismong makroskopiko, kabilang ang halos lahat ng mga hayop at mga halaman.  Ang konhugasyong pambakterya (pagbabanghay na pangbakterya), o ang paglilipat ng DNA sa pagitan ng dalawang mga bakterya, ay kadalasang may kamaliang ikinalilito sa reproduksiyong seksuwal, dahil magkahalintulad ang tuntunin o mekaniks nila.

Iminumungkahi ng kaisipang ebolusyonaryo ang ilang mga paliwanag hinggil sa kung bakit umusbong at umunlad ang reproduksiyong seksuwal magmula sa dating reproduksiyong aseksuwal.  Maaaring ito ay dahil sa presyon ng pagpili sa mismong klado - ang kakayahan para sa isang populasyon na yumabong nang mas matulin bilang tugon sa isang nagbabagong kapiligiran sa pamamagitan ng rekombinasyong seksuwal o seksuwal na muling pagsasanib kaysa sa pinapahintulot ng partenohenesis.  Gayon din, ang reproduksiyong seksuwal ay nagpapahintulot ng pagpapakalansing ng ebolusyonaryong katulinan habang ang isang klado ay nakikipagtagisan laban sa isa pa para sa mga napagkukunang hindi sapat para sa dalawa.

## Mga sanggunian
Kategorya:Reproduksiyon
Konsulado

Ang **konsulado** ay isang maliit na opisyal na tanggapan ng isang bansa na nasa ibang bansa.  Ang pangunahing tanggapan ay tinatawag na embahada na nasa kabiserang lungsod.  Nasa malalaking mga bayan ang mga konsulado at karaniwang hindi gumagawa ng lahat ng mga gawain ng isang embahada. Karaniwang nangangasiwa ang konsulado ng mga katanungan hinggil sa mga pasaporte para sa kaniyang mga mamamayan, mga bisa para sa mga dayuhang nagnanais na pumunta sa bansa ng konsulado at mga lisensiya para sa pag-aangkat at pagluluwas ng mga kalakal.  Ilang mas malalaki at mas mahahalagang mga bansa ang maaaring may mga **Konsulado Panlahat**, **Konsuladong Panglahat**, o **Konsulado Heneral**.  Payak mas malalaki lamang ang mga konsuladong ito na mas maraming gawain at gampanin kaysa mas maliliit na mga konsulado.  Ang mga taong naghahanapbuhay sa mga konsulado ay tinatawag na mga **opisyal na konsular**.  Ang taong nangangasiwa ay tinatawag na isang **konsul** o **konsul panglahat** (**konsul heneral**). Ang isang **konsul** ay isang tao na ipinag-utos ng pamahalaan na naninirahan sa ibang bansa para maging kinatawan ng kanyang bansa.  Ang isang **honoraryong konsul** ay hindi nagtatrabaho ng buong panahon para sa pamahalaan; karaniwan silang nasa mga bayang daungan, upang mapabilis ang pagbibigay ng mga dokumento para sa pangangalakal.  Ang honoraryong konsul ay maaaring isang mamamayan ng bansang pinaglilingkuran niya, o may ibang ugnayan katulad ng mga magulang o mga lolo at lola o maaaring kasal sa isang taong nagmula sa bansa ng konsulado.  Karaniwang silang naghahanapbuhay sa loob ng isang opisina, na ginagamit ang kanilang tanggapan bilang **konsuladong honoraryo**.  May kalayaang diplomatiko (kilala rin bilang layang diplomatiko, diplomatikong imunidad, tanging pahintulot na diplomatiko) ang mga **konsular na opisyal** (mga **opisyal ng konsulado** o **opisyal na pangkonsulado**).

## Mga sanggunian
Kategorya:Pamahalaan
Kategorya:Ugnayang internasyonal
Kalendaryong Huliyano

Ang **Kalendaryong Huliyano** o **Talarawang Huliyano** ay isang kalendaryo na ipinakilala ng Roma na may 365 na araw ngunit may 366 na araw kada apat na taon.

Kategorya:Kalendaryo
Carol Higgins Clark

Si **Carol Higgins Clark** (ipinanganak noong 1956) ay isang Amerikanang may-akda ng misteryo at aktres sa telebisyon, teatro, at pelikula.  Siya rin ang anak na babae ng kanyang kasamang manunulat ng mga kuwentong makapigil-hininga (*suspense writer* sa Ingles) na si Mary Higgins Clark, at nakapagsulat ng ilang mga nobela habang katambal sa gawaing ito ang kanyang ina.

Ipinanganak sa Lungsod ng Bagong York, natanggap ni Clark ang kanyang B.A. mula sa Dalubhasaan ng Bundok Holyoke (*Mount Holyoke College*) noong 1978, nag-aral ng pag-arte sa *Beverly Hills Playhouse*. Siya ang may-akda ng mga seryeng misteryoso na *Regan Reilly*.  Gumanap din siya sa ilang mga pelikula, katulad ng pantelebisyong *A Cry in the Night* at mga pagtatanghal sa teatro.

Noong 11 Oktubre 2006, natamaan ng isang maliit na eruplano ang kanyang gusaling pang-apartamentong *The Belaire*.  Minamaneho ng pitser o tagahagis ng bola ng New York Yankees na si Cory Lidle.  Nasa ibaba lamang ng sona ng pagtama ang kanyang ika-38 palapag na kondominyum.

Lumitaw si Clark sa palabas na palarong *To Tell The Truth*.

## Mga nobela
* 1992 *Decked*
* 1993 *Snagged*
* 1995 *Iced*
* 1998 *Twanged*
* 2001 *Fleeced*
* 2002 *Jinxed*
* 2003 *Popped*
* 2005 *Burned*
* 2006 *Hitched*
* 2007 *Laced*
* 2008 *Zapped*
* 2009 *Cursed*
**Katulong sa pagsulat ang kanyang ina**

* *Deck the Halls* 
* ''He Sees You When You're Sleeping*
* *The Christmas Thief*
* *Santa Cruise*
* *Dashing Through the Snow''

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*
*Opisyal na website 

Kategorya:Mga nobelista
Kategorya:Mga manunulat mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos
Imperyo ng Niseya

Ang **Imperyo ng Niseya** ay isang sanga ng Imperyong Bizantino sa Silangang Europa pagkatapos masakop ng mga Latin ng Ika-apat na Krusada ang Constantinople at itinatag ang Imperyong Latin ng Constantinople.

Kaurian:Europa
Kaurian:Imperyong Romano
Juan IV Laskaris

Si **Juan IV Doukas Laskaris** or **Ducas Lascaris** (Griyego: Ιωάννης Δ΄ Δούκας Λάσκαρις, Iōannēs IV Doukas Laskaris), Disyembre 25, 1250 – c. 1305) ay ang Emperador ng Niseya mula Agosto 18, 1258 hanggang Disyembre 25, 1261.

Kategorya:Europa
Tongyong Pinyin

Ang **Tongyong Pinyin** ay isang uri ng ay ang dating romanisasyong ginagamit ng Taiwan.

## Photos

TRA Formosa Star and Cidu Station sign 20050818 night.jpg
File:高雄捷運小港站 (2330729579).jpg
File:柳營區圖書館.jpg
File:Kaohsiung RoadSign.svg
File:Fusing Township Administration Building 20080601.jpg

Kaurian:Taiwan
Pinyin

Ang **Pinyin** () o **Hanyu Pinyin** (汉语拼音 / 漢語拼音) ay ang kasalukuyang pinakaginagamit na sistemang romanisasyong para sa Pamantayang Mandarin (标准普通话 / 標準普通話). Ang '** (汉语 / 漢語) ay nangangahulugang Wikang Tsino, at ang **' (拼音) ay nangangahulugang "ponetiko". Kilala ang sistema sa paggamit sa Pamantayang Mandarin, at hindi ginagamit sa ibang wikang Tsino, kasama na ang sinaunang opisyal na Tsinong Guangyun (广韵 / 廣韻). Ang sistema ay ginagamit ngayon sa Tsina, Hong Kong, Macau, at ilang bahagi ng Taiwan, Malaysia at Singapore bilang panturo sa Wikang Mandarin at sa ibang bansa upang turuan ng Mandarin bilang ikalawang wika. Ginagamit din ito upang baybayin ang mga pangalang Tsino sa mga banyagang palimbagan at maaaring gamitin upang maipasok ang mga Tsinong karakter (*hanzi*} sa kompyuter o sa *cellphones*.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Tsina
Kategorya:Taiwan
Reproduksiyong aseksuwal

na makakapagparami ng aseksuwal.]]

Ang **reproduksiyong aseksuwal** o **aseksuwal na pagpaparami** ay isang uri ng reproduksiyon na hindi kinakailangan ng dalawang selulang kasarian para sa proseso ng pagpaparami. Kabaligtaran ito ng reproduksiyong seksuwal. Ang aseksuwal na reproduksiyon ang paraan ng reproduksiyon o pagpaparami kung saan ang supling ay nagmumula sa isang magulang at namamana ang mga gene ng isang magulang na ito. Ito ay ang reproduksiyon na halos palaging hindi kinasasangkutan ng meiosis, ploidy reduction o pertilisasyon. Ang supling mula sa reproduksiyong aseksuwal ay eksaktong kopya ng magulang nito maliban sa spesispikong kaso ng automixis. Ang mas mahigpit na depinisyon ng reproduksiyong aseksuwal ang agamogenesis na reproduksiyong walang pagsasanib ng mga gamete o hindi kinasasangkutan ng gamete ng lalake. Ang mga halimbawa nito ang partenohenesis at apomixis. Ang reproduksiyong aseksuwal ang pangunahing anyo ng reproduksiyon ng may isang selulang mga organismo gaya ng bakterya, archaea at mga protista. Maraming mga halaman at fungi ang nagpaparami rin ng aseksuwal. Sa partenohenesis, ang mga babaeng organismo ay makakapagrami ng parehong seksuwal at aseksuwal. Kapag ang isang organismo ay nahihirapang makahanap ng makakatalik upang magparami, ang mga ito ay nagpaparami ng aseksuwal gaya ng mga pating na zebra.
## Tingnan din
*Partenohenesis

Kategorya:Reproduksiyon
Kategorya:Biyolohiya
Romanisasyon ng Tsino

Ang **romanisasayon ng Tsino** ay ang paggamit ng alpabetong Latino upang isulat ang wikang Tsino. Gumagamit ang Tsino ng isang sulating logograpiko at hindi kinakatawan ang mga karakter nito ang mga ponema ng diretso. Sa kasaysayan, nagkaroon ng maraming sistema na ginagamit ang mga Romanong titik upang katawanin ang Tsino. Natatandaan ng lingguwistang si Daniel Kane na, "Sinasabi na kailangang maging musiko ang mga sinolohista na maaring isulat sa isang teklado at handang isalin sa ibang teklado." Ang namamayaning internasyunal na pamantayan para sa Putonghua simula noong 1982 ay Hanyu Pinyin. Kabilang sa ibang kilalang sistema ang Wade–Giles (Mandarin) at Rominasasyong Yale (Mandarin at Kantones).

Maraming gamit ang romanisasyon ng Tsino. Sa mas malawak na aspeto, ginagamit ito upang magbigay ng isang kapakipakinabang paraan para sa mga dayuhan na hindi sanay sa pagkilala sa mga sulating Tsino upang basahin at kilalanin ang Tsino. Nakakatulong din ito para sa malinaw na pagbigkas sa mga nagsasalita ng Tsino na nagsasalita ng kapwa hindi naintindihan na ibang uri ng Tsino. Nagagawa ng romanisasyon na ipasok ang mga titik sa karaniwang mga *keyboard* o tipaan ng kompyuter tulad ng QWERTY. Ang mga diksyunaryong Tsino ay mayroong komplikado at nakikipagkumpitensyang mga patakaran sa pagsasaayos ng mga titik at ang sistemang romanisasyon ay pinapasimple ang prolema sa pamamagitan ng pagtatala ng mga titik sa kanilang anyong Latin na naisasayos ayon sa alpabeto.

## Mga sanggunian
Kaurian:Wikang Tsino
Makinang pinasisingawan

thumb|300px|Animasyon ng makinang pinasisingawan
Ang **makinang pinasisingawan** o **makinang de-singaw** (Ingles: *steam engine*) ay isang makina o motor na gumagamit ng mainit na singaw mula sa kumukulong tubig upang umandar ito.  Nababago nito ang enerhiyang nasa mainit na hangin upang maging galaw o kilos, na maaari namang gamitin upang mapatakbo ang isang pabrika o mapausad ang isang tren o bangka.  Inimbento ito ni James Watt noong bandang 1776, at naging napakahalaga noong panahon ng rebolusyong industriyal kung kailan pinalitan nito ang mga kabayo, mulinong panghangin, at mulinong pangtubig upang mapagana ang mga makinarya.  Karaniwang mga panlabas na makinang de-ningas ang mga makinang pinasisingawan. , bagaman maaari ring gamitin ang iba pang panlabas na pinanggagalingan ng init, katulad ng lakas solar, lakas nukleyar, o kaya enerhiyang heotermal.  Nakikilala ang siklo ng init bilang siklong Rankine.

## Kasaysayan 
Mga makinang de-piston o makinang may piston ang unang mga makinang pinasisingawan.  Itinutulak ng presyon ng mainit na hangin o singaw upang gumalaw ito sa kahabaan ng isang silinder kaya't nagkakaroon sila ng resiprokal  pabalik-balik  na mosyon.  Tuwirang nakapagpapagalaw ito ng pambomba o ng isang krank upang mapaikot ang isang gulong na magpapaandar sa isang makinarya.

Dating ginagamit ang mga makinang pinasisingaw sa mga pabrika upang mapaandar ang mga makina, at maging sa mga minahan upang mapagalaw ang mga pambomba.  Sa kalaunan, nilikha ang mas maliliit na mga makina o motor na makapagpapaandar ng mga lokomotibo ng riles at ng mga bangkang pinasisingawan.

## Pagpapaandar 
Sa loob ng isang boiler o pakuluan ginagawa ang mainit na singaw.  Pinaiinitan ang tubig na nasa loob ng pakuluan upang makalikha ng singaw na mainit.  Ginagamit ng lumalabas na singaw ang puwersa o lakas para sa isang piston o talim ng turbina.  Ginagamit naman ang galaw ng piston o talim ng turbina upang makapagpaikot ng mga gulong o para paandarin ang iba pang mga makina o makinarya.  Upang mapakuluan ang tubig sa loob ng pakuluan, maaaring gamitin ang ilang uri ng mga panggatong, na maaaring kahoy, uling, o langis.

Sa ngayon, halos lahat ng mga pinasisingawang makina ay mga turbinang walang mga piston ngunit umiikot na parang mulino na tinutulak ng mga pagsirit ng singaw.  Mas mainam ito kaysa orihinal na mga uri ng mga makinang pinasisingawan na may piston.  Ginagamit ito sa mga planta ng enerhiya upang mapagana ang mga henerador na lumilikha ng kuryente.  May ilang mga barko, katulad ng mga barkong pandigma, na gumagamit ng mga turbinang pinasisingawan.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Makina
Kategorya:Teknolohiya
Makinang de-ningas

Ang **makinang de-ningas**, **makinang pangkombustiyon**, **makinang de-kombustiyon**, o **motor na de-kombustiyon** ay maaaring tumukoy sa:

* Panloob ng makinang de-ningas (*Internal combustion engine*)
* Panlabas na makinang de-ningas (*External combustion engine*)

zh-yue:偈
Miguel VIII Paleologo

200px|right
Si **Michael VIII Palaiologos** (Griyego: Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, Mikhaēl VIII Palaiologos) (1223 – Disyembre 11, 1282) o **Palaeologus** ay isang emperador na Bisantino noong 1259 hanggang 1282. Sa kanyang pamamahala ibinalik niya ang Silangang Imperyong Romano sa Constantinople, binawi ang lungsod mula sa mga Latin at sinama dito ang Imperyo ng Niseya.

Kategorya:Bisantinong Emperador
Pakpak

na pakpak ng F-22 Raptor]]
Ang **pakpak** ay isang bahagi na nagpapalipad sa mga ibon o sa mga eroplano sa hangin. Isang uri ito ng palaypay o palikpik na lumilikha ng pag-angat, habang gumagalaw sa pamamagitan ng hangin o ibang pagdaloy.
## Sa kalikasan
Sa kalikasan, nabago ng ebolusyon ang mga kulisap, pterosauria, dinosauro (mga ibon), at mamalya (mga paniki) sa pagkakaroon ng pakpak bilang isang paraan ng lokomosyon. Ang mga iba't ibang espesye ng mga penguin at ibang lumilipad o di-lumilipad na mga ibong pantubig tulad ng mga auk, cormorant, guillemot, shearwater, eider at bibeng scoter at sumisisid na petrel ay mga masugid na manlalangoy, at ginagamit nila ang kanilang pakpak upang makabunsod sa tubig.

;Mga anyo ng pakpak sa kalikasan

File:PSM V19 D181 Various seeds of trees.jpg|Mga buto ng puno na may pakpak na nagdudulot ng awtorotasyon sa paglapag
File:Seagull wing.jpg|Isang tumatawang gal, na pinapakita ang balangaks ng "pakpak ng gal"
File:PikiWiki_Israel_11327_Wildlife_and_Plants_of_Israel-Bat-003.jpg|Paniki habang lumilipad

## Mga sangguian
Kaurian:Anatomiya ng ibon
Kategorya:Sasakyang panghimpapawid
Sudoku

thumb|right|200px|Isang palaisipang sudoku...
right|thumb|200px|...at ang solusyon o kasagutan na nakukulayan ng pula.
Ang , **Su Doku**, o **Nanpure** (tinatawag din sa Ingles bilang ***Number Place*** o "lugar ng bilang") ay isang palaisipang bantog sa Hapon.  Nilikha ito ni Howard Garns sa Indianapolis noong 1979, lumitaw agad ito pagkaraan sa *Dell Magazines*.  Isa itong palaisipang ginagamitan ng paglalagay ng bilang na nakabatay sa lohika. at kombinatorika  Layunin ng palaisipang ito ang punan o punui ang isang 9×9 na grid o likaw upang bawat isang kolumna, bawat isang pahalang na hanay, at bawat isa sa siyam na 3×3 mga kahon (tinatawag ding mga bloke o mga rehiyon) ay maglaman ng 1 hanggang 9 lamang na *isa* sa bawat pagkakataon sa bawat isa. Pinunan ng tagalikha ng puzzle ang bahagi ng grid bago ito ibigay sa player.
 
## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*Websayt ng Sudoku sa Pilipinas  (isang websayt ng Mathematics Trainers' Guild of the Philippines) 
*Mathematical Society of the Philippines 

Kategorya:Palaisipan
Kategorya:Lohika matematika
Roketa

[alt=|thumb|Isang [Soyuz TMA-9]]
Ang **roketa**, kilala rin sa tawag na **kwitis**, **kuwitis**, **pampasibad**

## Mga sanggunian 
Kategorya:Transportasyon
Kategorya:Sandata
Optometriya

Ang **optometriya** ay ang larangan o propesyon ng mga tagasukat o manunukat ng salamin sa mata.  Tinatawag na **optometro** (lalaki o magkasamang lalaki at babae), **optometra** (babae), o **optometrista** (lalaki o babae) ang dalubhasa sa larangan ng optometriya.

## Mga sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Robotika

robots. Front and center is the flight spare for the first Mars rover, *Sojourner*, which landed on Mars in 1997 as part of the Mars Pathfinder Project. On the left is a Mars Exploration Rover (MER) test vehicle that is a working sibling to *Spirit* and *Opportunity*, which landed on Mars in 2004. On the right is a test rover for the Mars Science Laboratory, which landed *Curiosity* on Mars in 2012.]]

Ang **robotika** (sa Ingles: *robotics*) ay ang sanga ng inhinyeriyang mekanikal, inhinyeriyang elektrikal, at agham pangkompyuter na may kaugnayan sa pagdidisenyo, pagbuo, pagpapatakbo, at paggamit ng mga robot, kabilang na rin ang pangkompyuter na sistema para sa kanilang kontrol, pagresponde, at pagpo-proseso ng impormasyon.

Ang mga teknolohiyang ito ay may kaugnayan sa mga makinang awtomatiko na maaaring pumalit sa posisyon ng tao sa mga delikadong kapaligiran maging sa pagmamanupaktura ng ilang mga bagay o hindi kaya'y gayahin ang hitsura, pag-uugali maging ang pag-iisip ng isang tao. Karamihan sa mga robot ng kasalukuyang panahon ay nilika hango sa iba't ibang aspeto ng kalikasan na nag-aambag sa larangan ng robotika na pinukaw ng biyolohiya.

Ang konsepto ng pagbuo ng mga makinang kayang kumilos nang mag-isa ay nagsimula pa noong panahong klasikal, ngunit ang pananaliksik sa kagalingan at posibleng mga gamit ng mga robot ay umusbong lamang sa umpisa ng ika-dalawampung siglo.  

Kategorya:Teknolohiya
Neprolohiya

Ang **neprolohiya** (mula sa Griyegong *nephros*, "bato", na dinugtungan ng -lohiya, "ang pag-aaral ng") ay isang sangay ng medisinang panloob at pediyatrikang tumatalakay sa pag-aaral ng tungkulin, gawain, at mga sakit sa mga bato ng katawan. 

## Mga sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Neurolohiya

Ang **neurolohiya** (Aleman: *neurologie*, Kastila, Portuges: *neurologia*, Ingles: *neurology*) ay ang kaalaman o agham ukol sa sistemang nerbyos, kasama na ang mga karamdaman nito.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sistemang nerbyos
Kategorya:Panggagamot
Kriyobiyolohiya

Ang **kriobiyolohiya** o **kriyobiyolohiya** (Ingles: *cryobiology*) ay ang sangay ng biyolohiyang nag-aaral sa mga epekto ng malalamig o mabababang mga temperatura sa mga nabubuhay na mga bagay. Nagmula ang salitang kriobiyolohiya mula sa mga salitang Griyegong "*cryo*" = malamig, "*bios*" = buhay, at "logos" = agham. Nangangahulugan itong agham o siyensiya ng buhay na nasa mababang temperatura. Sa pagsasagawa, pag-aaral ng materyal o bagay na biyolohikal o mga sistemang nasa mga temperaturang nasa ibaba ng karaniwan o normal ang kriobiyolohiya. Kasama sa mga materyal o mga sistema pinag-aaralan ang mga protina, sihay, lamuymoy, mga organo, o buong organismo. Saklaw na mga temperatura ang mula hindi gaano o katamtamang hipotermikong mga katayuan hanggang sa mga kriyohenikong mga temperatura.

## Tingnan din 
*Kriyoniks

*
Pag-oopera

Ang **pagtistis** o **pag-opera** ay isang pinagdalubhasaan sa medisina na gumagamit operatibong manwal at pamamaraang pang-instrumento sa mga pasyente upang siyasatin o gamutin ang isang pampatolohiyang kondisyon tulad ng sakit o pinsala, upang tulungang mapabuti ang paggana o itsura ng katawan, o upang isaayos ang mga hindi kanais-nais na nasirang bahagi. Ang pagsasagawa ng pagtistis ay maaring tawaging "pamamaraang kirurhiko", operasyon, o pag-oopera. Sinasagawa ang pagtitistis ng isang surihano. 
## Karapatang pantao
Ang mga surihano at nagsusulong sa publikong kalusugan, tulad ni Kelly McQueen, ay nilalarawan ang pagtistsi bilang "Kinakailangan sa karapatan sa kalusugan.". Sumasalamin ito sa pagkatatag ng WHO *Global Initiative for Emergency and Essential Surgical Care* noong 2005, sa pagbuo noong 2013 ng *Lancet Commission for Global Surgery*, sa limbag noong 2015 ng Bangkong Pandaigdig na Bolyum 1 na pinamagatang *Disease Control Priorities. Essential Surgery*, at sa pagpasa ng 68.15 na bahagdan noong 2015 sa *World Health Assembly* ng *Resolution for Strengthening Emergency and Essential Surgical Care and Anesthesia as a Component of Universal Health Coverage*. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Heodesiya

Ang **heodesya** o **heodetika**, (sa Ingles: ***geodesy***, ***geodetics***) ay ang pag-aaral na tumatalakay sa hugis at laki ng daigdig. Tinatawag na **heodesista** ang dalubhasa sa larangang ito. Isa itong sangay ng agham na pandaigdig at disiplinang pang-agham na humaharap sa pagsusukat at representasyon ng Daigdig, kabilang na ang hanay na panggrabitasyon, na nasa espasyong tatlo ang dimensiyon at pabagu-bago ang oras. Pinag-aaralan din ng mga heodesista ang penomenang heodinamikal na katulad ng paggalaw ng ibabaw ng daigdig, paglaki at pagliit (pagtaas at pagkati) ng tubig, at galaw na polar. Para rito, nagdidisenyo sila ng mga network ng mga kontrol na pangglobo at pambansa, na ginagamit ang mga teknikong terestriyal (panlupa) at mga pangkalawakan habang sumasalalay sa mga datum at mga sistema ng koordinado.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Kartograpiya
Kategorya:Heodesiya
Kategorya:Heopisika
Kategorya:Sukat
Senobiyolohiya

Ang **senobiyolohiya** (mula sa Espanyol: *xenobiología*; Ingles: *xenobiology*) ay dating ginagamit bilang kasingkahulugan ng astrobiyolohiya.  Sa kasalukuyang paggamit, ito ang sangay ng biyolohiyang nagsasagawa ng mga pag-aaral at paghahanap ng mga "dayuhan" o "banyagang" mga anyo ng buhay na wala sa mundo o nasa labas ng daigdig, kasama ang hindi-terestriyal na mga planeta, mga bituin o tala, o mas malaki at mas eksotikong mga katawang selestiyal.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga sangay ng biyolohiya
Kategorya:Astronomiya
Legalismo

Ang **Legalismo** ay may ibig sabihing “paaralan ng batas” o pilosopiya na nagbibigay-diin sa mga batas at tuntunin na pinaiiral ng mga may kapangyarihan bilang pamantayan ng kilos ng tao. Nagmula ito sa pangunahing akda ng mga Legalista tulad ng *The book of Lord Shang*,* Hand Fei-tzu* at ang *Kuan Tzu*. Ito ang kauna-unahang pilosopiya na naging opisyal na ideolohiya ng bansa.
Naniniwala ang Legalismo na tungkulin ng pinuno na tumayong nag-iisa at may lubos na kapangyarihan sa kanyang nasasakupan. Siya ang batas at siya rin ang awtoridad. Ang pamantayan ng tama at mali.
Naniniwala ang  mga Legalista na "may higit sa isang pamamaraan ng pagpapalakad 
sa daidig at hindi na kailangang gayahin ang lumang nakaraan upang
mapamahalaan nang maayos ang Estado". Batay dito, ang isang malaki at mahusay na pamahalaan ay susi sa pagpapanatili ng kaayusan. Ito ay isa sa kanilang mga prinsipyo: "Ang pinuno ay namamahala at ang tao ay sumusunod." Ayon pa dito, kailangang magbigay ng pabuya ang pamahalaan sa masunuring mamamayan at marahas na parusa naman sa mga sumasaway.
Higit na nakatataas ang tingin ng mga Legalista sa batas kaysa mabuting
asal, moralidad o ritwal. Ang mahalagang salik na magpapanatili sa 
isang organisasyon ay ang fa o batas: shih o awtoridad, posisyon at kapangyarihan at ang shu o ang pamamaraan ng gobyerno.

Kaurian:Batas
Kaurian:Pilosopiya
Hidroelektrisidad

Ang **hidroelektrika** (mula sa Espanyol *hidroeléctrica*; Ingles: *hydroelectricity*) ay ang tawag sa kuryenteng nalilikha mula sa enerhiya ng lakas ng tubig (Ingles: *hydropower*) o gumagalaw na tubig, katulad ng tubig na bumubuhos mula sa prinsa o dam at nagpapaikot sa turbinang nakaduop naman sa isang dinamo.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Elektrisidad
Kategorya:Enerhiya
Alon

thumb
Ang **alon**, **daluyong**, **liboy**, o **indayog** ay isang uri ng pagbabagong lumilipat o gumagalaw mula sa isang lugar papunta sa ibang pook dulot ng disturbance. Maaaring may kasangkapan kung saan ito nagmula o wala. Ang mga halimbawa nito ay ang mga lindol at tsunami.

May dalawang pangunahing uri ng alon na karaniwang pinag-aaralan sa klasikong pisika: mga mekanikal na alon at mga elektromagnetikong alon. Sa isang mekanikal na alon, ang mga pwersa at pagbaluktot ay umuugoy-ugoy o lumilipat-lipat sa paligid ng isang balanseng estado. Ang mekanikal na alon ay isang lokal na pagbabago (pagbaluktot) sa isang pisikal na medyum na kumakalat mula sa isang partikulo papunta sa isa pa sa pamamagitan ng paglikha ng lokal na pwersa na nagiging sanhi ng pagbaluktot sa mga kalapit na partikulo. Halimbawa, ang mga alon ng tunog ay mga pagbabago sa lokal na presyon at galaw ng partikulo na kumakalat sa medyum. Ang ibang halimbawa ng mga mekanikal na alon ay mga sismikong alon, mga alon ng grabidad, mga along pang-ibabaw, at pag-alog ng string. Sa isang elektromagnetikong alon (tulad ng liwanag), ang ugnayan sa pagitan ng mga elektriko at magnetikong kapaligiran ang nagtataguyod sa pagkalat ng mga alon ayon sa ekwasyon ni Maxwell. Ang mga elektromagnetikong alon ay kayang maglakbay sa isang vacuum at sa ilang mga dielektrikong medyum (sa mga haba ng alon kung saan sila ay itinuturing na malinaw). Ang mga elektromagnetikong alon, batay sa kanilang mga dalasan (o haba ng alon), ay may mga tiyak na katangian na kasama ang mga along radyo, radyasyong inprared, terahertz waves, nakikitang liwanag, radyasyong ultrabiyoleta, mga X-ray, at mga sinag gamma.
Herontolohiya

Ang **herontolohiya** ay ang pag-aaral ukol sa mga nagaganap sa katawan at isipan ng mga taong tumatanda o matanda na.  Kasama sa pag-aaral na ito ang mga sakit na dumarapo sa mga taong ito.  Tinatawag na isang **herontologo** (kung lalaki o magkasamang lalaki at babae), **herontologa** (kapag babae), o **herontolohista** (lalaki o babae) ang mga taong may kaalaman sa herontolohiya.

Kategorya:Panggagamot
Ilog Rin

[thumb|Ang Ilog Rin ay isa sa mga pinakamahahalagang ilog sa Europa. Dumadaloy ito sa [Alemanya, Italya, Austria, Liechtenstein, Suwisa, Pransiya at Olanda. Ang lambak nito ay nasa Luksemburgo at Belhika.]]

Ang **Rin** o **Ilog Rin** (; ; ; ; ; ; ; ) ay isang ilog na dumadaloy mula sa Grisones sa mga kanluraning Alpeng Suwisa patungo sa baybay ng Hilagang Dagat sa Olanda, at ito ay isa sa mga pinakamahahaba at mahahalagang ilog sa Europa, humigit-kumulang na 1,233 kilometro.

Ang Rin at ang Danubio ay nagsilbing pinaka-hilagang hangganan ng Imperyong Romano, at simula noon, ang Rin ay isang mahalaga at laging ginagamit na ilog upang dalhin ang kung anu-anong kalakal patungo sa kaloob-looban ng lupain. Nagsilbi rin itong katangiang pandepensa at naging basehan ng mga hangganang nagbubukod sa mga rehiyon at mga bansa. Ang mga iba't ibang kastilyo at muog sa mga pampang nito ay nagpapatunay sa kahalagahan nito bilang isang daang-tubig.

*Pakitignan din ang* Renania.

Kategorya:Mga ilog ng Alemanya
Institusyon ng mga Inhinyerong Sibil

Ang **Institusyon ng mga Inhinyerong Sibil** () sa Nagkakaisang Kaharian ay isang samahan na kumakatawan sa mga inhinyerong sibil.

Kategorya:Inhenyeriyang sibil
Kategorya:United Kingdom