open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuto

Ang **kuto**, **kuyumad**, **kayumad** o **hanip** (Ingles: *head lice* o *head louse*) ay isang uri ng maliit at walang pakpak na kulisap na salot sa katawan ng tao. Ito ay sumisipsip ng dugo bilang pagkain at ang babaeng kuto ay nangngitlog ng maliliit na puting itlog na tinatawag na **lisa** na mahirap tanggalin.

## Tingnan din
*Kuto sa bulbol
*Pulgas
*Niknik
*Kagaw
*Pulgas
*Garapata
*Bangaw

## Mga sanggunian 
Kategorya:Pediculidae
Kutung-lupa

Ang **kutung-lupa** (Ingles: *earth bug*) ay isang uri ng maliit na kulisap.

## Tingnan din
*Kuto
*Kutuntubig

## Mga sanggunian
Kategorya:Kulisap
Kategorya:Hayop
Kategorya:Gagapang
Kuto (paglilinaw)

Ang **kuto** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*Kuto, kulisap na peste sa tao
*Kuto (kutitap), kasingkahulugan ng kutitap
*Kuto (tunog), tunog na sanhi ng mga kilos ng mga gumagapang na kulisap
*Kutung-lupa, isa pang uri ng kulisap
*Kutung-tubig, isang gagamba
Kutsarita

150px|thumb|upright|Isang kutsarita.

Ang **kutsarita** (mula sa espanyol *cucharita*, Ingles: *teaspoon*, literal na "kutsarang pangtsaa") ay isang uri ng kubyertos.  Mas maliit ito kaysa kutsara.

## Mga sanggunian
Kaurian:Gamit
Bunga (puno)

Ang **bunga** ay isang uri ng palmang areka (Ingles: *betel-nut palm*, *Areca palm*, *Areca nut palm*, o *betel palm*).  Bagaman nakagawiang tawagin bilang palma ng betel, mayroon itong kamalian sapagkat hindi ito ang puno ng betel.  Malimit lamang na maging kasamang sangkap dahon ng betel ang mga mani ng luyos kilala rin bilang mani ng areka  kapag inihahanda bilang nganga.  Kilala rin ito bilang ***Areca catechu***.  

## Mga sanggunian 
Kaurian:Arecaceae
Bunga (paglilinaw)

Ang **bunga** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*bungang-kahoy
*bunga, ibang tawag sa puno ng luyos.
*bunga, ibang tawag para sa ensina, isang prutas mula sa punong owk (Ingles: *oak*)
Kuwago

Ang **kuwago** (Ingles: *owl,* Kastila: *buho*) ay isang uri ng pang-gabing ibon na nanghuhuli at kumakain ng mga daga at ibang mga maliliit na ibon.
[thumb|Agilang kuwago *(Philippine Eagle-Owl)* na makikita sa [Pambansang Museo ng Pilipinas|Pambansang Museo.]]

## Mga sanggunian 
Kategorya:Strigiformes
Bulalakaw

]]
Ang **bulalakaw**, **bituing-alpas** o ***meteoroyd*** ay isang maliit na mabato o metalikong bagay sa kalawakan.  Nabubuo ang bulalakaw dahil sa pagbabangaan ng mga planeta at ang ilan sa mga ito ay nakakapasok sa Daigdig o sa ibang planeta.

Sa Ingles, tinatawag itong *meteoroid* na isang katawagan para sa mga partikulong sinlaki ng buhangin hanggang malalaking bato (hanggang isang metro ang haba Lubhang mas maliit ang *meteoroid* sa asteroyd. Tinatawag na ***meteor*** ang nakikitang daanan ng isang *meteoroid* na pumapasok sa himpapawid ng mundo (o sa ibang himpapawid ng ibang planeta). Sa Tagalog, tinatawag na "bulalakaw" ang parehong *meteor* at *meteoroid*. Tinatawag din minsan ang parehong asteroyd at kometa bilang "bulalakaw." Kung ang isang bulalakaw ay nakaabot sa lupa at nakaligtas sa pagsabog, tinatawag na itong *meteorite* o taeng-bituin.

## Mga pananda
## Mga sanggunian
Kategorya:Meteoroyd
Kategorya:Astronomiya
Kapok

*Tingnan din ang bulakan (paglilinaw).*

Ang **bulak**, **koton**, **algodon**, **buboy**, **bulak-kahoy** o **kapok** (Ingles: *cotton*, *cotton wool*, o *cotton tree*) ay isang uri ng halaman. Ginagamit ang laman ng mga bunga nito bilang malambot na palaman sa mga unan. Tinatawag na bulakan ang taniman ng bulak.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Punungkahoy
Kategorya:Malvaceae
Bulacan (paglilinaw)

Ang **Bulakan** o **Bulacan** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*Bulacan, lalawigan sa Pilipinas
*Bulakan, bayan sa Pilipinas
*Ilog Bulacan, isang ilog sa lalawigan ng Bulacan
*Bulakan, taniman ng bulak
*Bulakan, isang uri ng halamang baging
*Bulakenyong Tagalog, diyalekto o wikain ng Tagalog na sinasalita sa Bulakan
Bulak (paglilinaw)

Ang **bulak** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*bulak, isang halaman
*bulak (bula), katangian ng kumukulong likido

## Tingnan din
**Cotton (paglilinaw)*
Bulak (bula)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang bulak (paglilinaw) at bulakan (paglilinaw).*

Ang **bulak**, **kulo**, o **sulak** ay ang singaw o bula sa pagsisimula ng pagkulo ng likido.

## Mga sanggunian
Kaurian:Kimika
Bulakan (baging)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang bulak (paglilinaw) at bulakan (paglilinaw).*

Ang **bulakan** *(Merremia peltata (Linn.))* ay isang uri ng magaspang na halamang baging.  Ginagamit ang mga dahon nito sa panggagamot at bilang *shampoo*.

## Mga sanggunian
Kaurian:Panggagamot
Kategorya:Convolvulaceae
Butete

Ang **butete**  (Ingles: *tadpole*) ay ang anak ng palaka. Karaniwan sila ay walang mga baga o binti at mayroon silang mabalahibong hasang. Sila ay mga herbibora, mga kumakain ng lumot at iba pang mga akwatikong halaman.

Kapag nakumpleto ang prosesong banyuhay, ang isang butete ay aalis sa lupa at magiging isang *froglet* o *toadlet*. Ang pagiging butete ng isang palaka ay aabot ng mga dalawang linggo o mas matagal pa sa tatlong taon depende sa espesye ng palaka pero karamihan ay aabot lamang ng tatlong buwan.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Palaka
Bigonya

thumb|alt=Pulang bulaklak ng Bigonya|Pulang bulaklak ng Bigonya

Ang **begonia** (Tinagalog: *bigonya*) ay isang uri ng pantropikong halaman at bulaklak, na kabilang sa genus na **Begonia**. May mabangong amoy ang mga bulaklak ng bigonya. Mayroon din itong mga dahon na kaakit-akit.

## Mga sanggunian
Kaurian:Bulaklak
Kaurian:Begoniaceae
Kulasisi

Ang **kulasisi** (Ingles: *colasisi* at *hanging parrot*) ay isang espesye ng ng lorong kabilang sa pamilya ng mga Psittacidae.  Katangian ng mga kulasisi ang magpabitin-bitin sa mga sanga ng puno.  Ang katangiang ito ang pinagmulan ng kanilang pangalan sa Pilipinas.  Natatagpuan sila sa mga tropikal na kagubatan at kabundukan.

*Ang mga kulasising endemiko sa Pilipinas:
**ang politipikong Loriculus philippensis *(Philippine hanging parrot)*
**ang monotipikong Loriculus camiguinensis *(Camiguin hanging parrot)*, na matatagpuan lang sa Camiguin  

## Mga sanggunian
Kaurian:Loriculus
Kaurian:Loro
Kaurian:Mga ibon ng Pilipinas
Kategorya:Ibon sa Pilipinas
Luyang-dilaw

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang luya (paglilinaw).*

Ang **luyang-dilaw** (*Curcuma longa*) ay isang uri ng halamang kahawig ng luya. Ginagamit ito bilang pangkulay ng tela at pagkain. Mula ito sa pamiyla ng luya na Zingiberaceae. Ito ay katutubo sa mga tropikal na bansa saTimog Asya at nangangailangan ng temperaturang mula 20°C hanggang 30°C, at maraming ulan upang yumabong. Ang mga halaman ay inaani bawat taon para sa kanilang rhizome, ang ilan sa mga rhizome ay itinatanim para sa susunod na anihan.

Ang mga rhizome ay pinakukuluan ng ilang oras at pinatutuyo sa mainit na pugon. Pagkatapos, ito ay dinudurog upang maging manilaw-nilaw na naranghang pulbos na ginagamit sa mga pampalasa o kaya curry sa mga pagkain ng Timog Asya at Gitnang Silangan, pantina, at pangkulay ng mustasang kondimento. Ang aktibong bahagi nito ay tinatawag na curcumin na may malalupa, mapait at lasang katulad ng paminta at amoy na tulad ng mustasa.

Ito ay minsang tinatawag na *turmeric*. Sa Europa noong Gitnang Panahon, ang luyang-dilaw ay tinatawag na **Sapron ng Indiya** dahil ito ay ginagamit na pamalit sa mas mahal na sapron na panlasa.

Ang Sangli, isang bayan sa katimugang bahagi ng estadong Maharashtra ng Indiya ay ang pinakamalaki at pinakamahalagang lugar ng kalakalan ng luyang-dilaw sa Asya.
## Mga Gamit 
### Sa Pagkukusina 
left|thumb|100px|Ang pinulbos na luyang-dilaw ay ginagamit sa kusina ng Indiya.
Ginagamit ang luyang-dilaw sa mga inumin, mga hinurno na pagkain, mga sorbetes, sarsa atbp. Ginagamit din itong sangkap ng pulbos na curry. Maari din itong gamitin ng hilaw kagaya ng luya. Ang luyang-dilaw (tinatawag ring E100 kapag ginagamit bilang food additive) ay ginagamit upang protektahan ang mga pagkain laban sa sikat ng araw. Pag sinama sa annatto (E160b), ang luyang dilaw ay ginagamit sa pagkulay ng keso, yogurt, salad dressing, mantikilya at margarina.

### Tina 
Ang luyang-dilaw ay hindi magandang tina dahil hindi ito masyadong *lightfast* (ang kakayahan ng isang tina na di kumupas kapag nabilad sa araw). Subalit ginagamit ito sa sa mga kasuotang galing sa Indiya gaya ng sari.

### Panseremonyang gamit 
Ginagamit ang luyang-dilaw sa iba't ibang ritwal tulad ng gaye holud na bahagi ng kasalang Bengali.

## Kimika 
right|frame|Keto na porma ng Curcumin
right|frame|Enol na porma ng Curcumin

Ang luyang-dilaw ay mayroong 5% kinakailangang langis at hanggang 3% curcumin, isang polyphenol. Ito ang aktibong substansiya ng luyang-dilaw at kilala din bilang C.I. 75300, o *Natural Yellow 3* (likas na dilaw 3). Ang sistematikong kemikal na pangalan nito ay (1*E*,6*E*)-1,7-bis(4-hydroxy-3-methoxyphenyl)-1,6-heptadiene-3,5-dione.

Maari itong makita sa hindi kukulang sa dalawang tautomerikong porma, ang keto at ang enol. Ang pormang keto ay mas ginagamit sa solidong porma at ang pormang enol kapag sa solusyon.

## Tingnan din 
* luya-luyahan

## Mga sanggunian 
Kategorya:Agrikultura
Kategorya:Mga espesya
Kategorya:Zingiberaceae
Kulat

Ang **kulat** o **kulatkulat** ay isang uri ng amag o fungus na katulad ng kabuti.

## Mga sanggunian
Kategorya:Halaman
Kamaksi

Ang ***cricket*** o **kamaksi** (tinatawag ding **kuliglig**  Kamag-anak sila ng mga tipaklong.

Ang mga **suhong** (*Gryllidae*; Ingles: *cricket*) ay kulisap na kamag-anak ng mga tipaklong. Mayroon silang mga mabababang katawan at mahahahabang mga antena. Silay ay namumuhay panggabi ay madalas ikalito sa mga tipaklong dahil sa anyo ng katawan tulad ng mga paang tumatalon. Ang mga suhong ay walang-pinsala sa tao.

Ang mga suhong ay kilala bilang mga alaga, pain sa pangingisda at pagkain ng mga alagang palaka, pagong, butiki atbp. Ang tunog ng paghuni ng mga ito ay ginagamit na sagisag ng katahimikan, kagabihan, paghihintay, pagkabagot o pagkaantala.

## Paghuhuni
Ang mga lalaking suhong lamang ang humuhuni. May apat na uri ng paghuhuni: ang huni ng pag-akit sa mga babae at bilang pagbabala sa mga kapwa-lalaki at ang tunog nito ay malakas; ang huni ng panliligaw kapag may malapit na babae at ang tunog nito ay mahina; ang huni ng pakikipag-away kapag may malapit na kapwa-lalaki; at ang huni ng pag-aasawa matapos ng isang matagumpay na pagtatalik.

## Panukat ng Klima
Nasasabi ng mga dalubhasa na ang paghuni ng mga suhong ay maaaring magsilbi bilang panukat ng klima (kainitan o kalamigan ng panahon) sa pamamagitan ng paghanap ng sagot sa suliraning ito:

**Klima ng hangin oC = (Bilang ng huni bawat minuto / 5) - 9**

## Mga sanggunian 
*
Kanduli

Ang **kanduli** (Ingles: *catfish*) ay mga uri ng hito.  Kabilang rito ang mga sumusunod: 
thumb|Kanduli (Dupit sa lengwaheng Bikol)
**Arius arius* 
**Arius dispar* 
**Arius maculatus* 
**Arius manillensis* 
**Arius venosus* 
**Netuma thalassina* 
**Notopterus notopterus* 
**Plicofollis dussumieri* 
**Plicofollis tonggol* 
**Plotosus lineatus* 

## Mga sanggunian
Kaurian:Mga isda ayon sa karaniwang pangalan
Kaurian:Hito
Luya (paglilinaw)

Ang **luya** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*luya, isang gulay
*luya-luyahan, isang halamang pinagkukunan ng pabango
*luyang-dilaw, isang halamang pangulay sa pagkain at tela
Kutuntubig

Ang **kutung-tubig** o **kutuntubig** (Ingles: *water spider* o *diving bell spider*), *Argyroneta aquatica*, ay isang uri ng gagambang pantubig.

## Tingnan din 
* Kuto
* Kutung-lupa

## Mga sanggunian 
Kaurian:Gagamba
Kategorya:Arachnida
Kanipay

::*Para sa ibang gamit, tingnan Poison ivy (paglilinaw).*

Ang **kanipay** (Ingles: *poison ivy*) ay isang uri ng halamang nakapagdurulot ng pangangati sa balat.

## Mga sanggunian
Kaurian:Anacardiaceae
Galunggong

Ang **galunggong** (Ingles: *big-bellied round scad*) ay isang uri ng isdang may malaki at mabilog na katawan.
thumb|Ang isdang galunggong sa bansang Pilipinas

## Mga sanggunian
Kaurian:Perciformes
Kulasiman (portulaca)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang kulasiman (paglilinaw).*

thumb|right|Isang paso ng kulasiman.

Ang **kulasiman**, **gulasiman**, **gulasima**  Kilala din ito bilang **portulaka**

Itinuturing na mga yagit (mga masamang damo) ang karaniwang kulasiman o *Portulaca oleracea* bagaman nakakain naman din ito bilang gulay.  Kinakain din ang mga ulasiman ng mga uod ng ilang mga kulisap na kasama sa mga tinatawag na Lepidoptera.

Mga piling uri ng mga kulasiman:
* *Portulaca amilis* *(Paraguayanong kulasiman)
* *Portulaca andicola*
* *Portulaca biloba* *(Kubangong kulasiman)
* *Portulaca boliviensis*
* *Portulaca caulerpoides* *(Portorikenyong kulasiman)
* *Portulaca cryptopetala*
* *Portulaca elatior*
* *Portulaca elongata*
* *Portulaca eruca*
* *Portulaca fluvialis*
* *Portulaca fragilis*
* *Portulaca gilliesii* - (uri ng kulasiman na hindi tinatablan ng gliposeyt, ca. 10 L/ha)
* *Portulaca gracilis*
* *Portulaca grandiflora* (kulasimang lumot-rosas)
* *Portulaca halimoides* (kulasimang sedang-bulak)
* *Portulaca insularis*
* *Portulaca lanuginosa*
* *Portulaca longiusculotuberculata*
* *Portulaca lutea* (dilaw na kulasiman)
* *Portulaca molokiniensis* *('Ihi)*
* *Portulaca mucronata*
* *Portulaca oleracea* *(karaniwang kulasiman, damong-baboy)
* *Portulaca papulosa*
* *Portulaca pedicellata*
* *Portulaca perennis*
* *Portulaca pilosa* (mabalahibong kulasiman)
* *Portulaca psammotropha*
* *Portulaca quadrifida* *(kulasimang damong-manok)
* *Portulaca rotundifolia*
* *Portulaca rubricaulis* (kulasimang may pulang tangkay)
* *Portulaca sclerocarpa* *('Ihi Makole)*
* *Portulaca smallii* *(kulasiman ni Small)
* *Portulaca suffrutescens* (mapalumpong na kulasiman)
* *Portulaca teretifolia* (kulasimang may biluging dahon)
* *Portulaca umbraticola* *(Wingpod Purslane)*
* *Portulaca villosa* (mabuhok na kulasiman o * ‘Ihi *)

## Tingnan din 
* *Claytonia perfoliata* (letsugas ng minero o kulasiman ng tag-lamig)
* *Halimione portulacoides* (kulasimang dagat)

## Mga sanggunian 
Kaurian:Portulacaceae
Kaurian:Pagkain
Kaurian:Agrikultura
Kaurian:Yerba
Kaurian:Kulasiman
Talakitok

Ang **talakitok** (Ingles: *cavalla*, *jack* o *trevally*) ay isang uri ng isda.  Sa Pilipinas, kabilang rito ang mga sumusunod:

**Alectis ciliaris* 
**Alectis indicus* 
**Alepes djedaba* 
**Alepes kleinii*  
**Alepes melanoptera*  
**Alepes vari*  
**Atropus atropos*  
**Carangoides armatus*  
**Carangoides bajad*  
**Carangoides chrysophrys*  
**Carangoides coeruleopinnatus*  
**Carangoides equula*  
**Carangoides ferdau*  
**Carangoides fulvoguttatus*  
**Carangoides hedlandensis*  
**Carangoides malabaricus*  
**Carangoides oblongus*  
**Carangoides orthogrammus*  
**Carangoides plagiotaenia*  
**Carangoides talamparoides*  
**Caranx ignobilis*  
**Caranx lugubris*  
**Caranx melampygus*  
**Caranx papuensis*  
**Caranx sexfasciatus*  
**Caranx tille*  
**Gnathanodon speciosus*  
**Naucrates ductor*  
**Pseudocaranx dentex*  
**Seriola dumerili*  
**Seriola rivoliana* 
**Trachinotus baillonii*  
**Trachinotus blochii*  
**Ulua mentalis*  
**Uraspis helvola*  
**Uraspis uraspis*  

## Mga sanggunian
Kaurian:Perciformes
Dilis (tali)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang dilis (paglilinaw).*

Ang **dilis**, **bagting** o **kuwerdas** (Ingles: *guitar string* o *bow string*) ay isang uri ng kurdong pang-gitara o ng pantira ng pana.

## Mga sanggunian
Kaurian:Gamit
Dilis (paglilinaw)

Ang **dilis** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*dilis (tali), bahagi ng gitara at pampana
*dilis, isang uri ng isda; pangkahalatang tawag sa Pamilya Engraulidae (*anchovies*)
*mga isda na kabilang sa Pamilya Engraulidae na nasa katubigan ng Pilipinas:
** *Encrasicholina devisi* (Devis' anchovy)
** *Encrasicholina heteroloba* (Shorthead anchovy)
** *Encrasicholina oligobranchus* (Philippine anchovy)
** *Encrasicholina punctifer* (Buccaneer anchovy)
** *Engraulis japonicus* (Japanese anchovy)
** *Scomberomorus commerson* (Narrow-barred Spanish mackerel)
** *Spratelloides gracilis* (Silver-stripe round herring)
** *Stolephorus baganensis*  (Bagan anchovy)
** *Stolephorus commersonnii* (Commerson's anchovy)
** *Stolephorus indicus* (Indian anchovy)
** *Stolephorus insularis* (Hardenberg's anchovy)

## Sanggunian
Kategorya:Mga isda ayon sa karaniwang pangalan‎
Michel Bégon de la Picardière

Si **Michel Bégon de la Picardière**(21 Marso 1667 &ndash; 18 Enero 1747) ay isang Pranses na dalubhasa sa larangan ng botanika.  Ang kaniyang pangalan ang pinagmulan ng salitang begonya, isang pangalang pang-halaman.  Galing si Bégon sa isang pamilyang Pranses na nakapagsilbi sa larangan ng mga batas at hukuman para sa Hari ng Pransiya.  Ang pagkaka-kasal ng isang miyembro ng pamilyang Bégon kay Jean-Baptiste Colbert ang naging tulay upang magkaroon sila ng mga trabahong pang-hukbong-dagat at pang-pamamahalang kolonyal.  Naglingkod si Michel Bégon bilang isang itendante ng Bagong Pransiya mula 1712 hanggang 1726.  Sumunod sa kaniya si Claude-Thomas Dupuy.

## Mga sanggunian
Kategorya:Botanika
Kategorya:Canada
Kategorya:Kasaysayan ng Canada
Mustasa

thumb|Dahon ng mustasa
Ang **mustasa** (Ingles: *mustard* o *mustard greens*  Katangian nito ang pagkakaroon ng mga malalapad at madililim na dahon at mga mapanglaw ngunit lunti ring mga sanga.  Karaniwan din itong ginagawang dilawin na panimplang sarsa para sa mga hotdog.

Pangunahing pinanggagalingan ang mga buto ng ilang mga uri ng mustasa ng langis o mantika at mga sarsa.  Partikular na nagmumula ang ganitong mga buto sa mga matataas na mga halamang mustasang may mabubuhok na mga dahon, maiikling mga likbit (sisidlan ng mga buto), at dilaw na mga bulaklak.

## Mga sanggunian
Kaurian:Gulay
Kaurian:Brassicaceae
Kaurian:Panimpla
Milokoton

Ang **milokoton** o **melokoton** (Ingles: *peach*), may pangalang pang-agham na *Prunus persica*, ay isang uri ng prutas.  

## Mga sanggunian 
Kategorya:Prutas
Kategorya:Rosaceae
Kategorya:Prunus
Bubuli

:''Tungkol ang artikulong ito sa isang partikular na uri ng bubuli.  Para sa iba't ibang pangkat ng butiki, tingnan Bubuli (Scincidae)*

Ang **bubuli** (Ingles: *sand lizard'') ay isang uri ng butiki.

## Mga sanggunian
Kaurian:Reptilia
Pagong na panlupa

thumb|Pagong na panlupa
Ang **pagong na panlupa** o **pag-ong na panglupa** (Ingles: *land turtle* o *tortoise*) ay isang uri ng maliit na galapago o pawikang may mga paa imbis na palikpik.  Nabubuhay ito sa lupa.  Ang mga pagong na panlupa, na nakikilala rin bilang mga **Testudinidae**, ay isang pamilya ng mga reptilyang namumuhay sa lupa na nasa orden ng mga pagong o Testunides.  Katulad ng kanilang mga pinsang pandagat, ang mga pawikan o pagong na pandagat, ang mga pagong na panlupa ay isinasanggalang mula sa mga maninila sa pamamagitan ng isang kabibe o kartutso.  Ang pang-itaas na bahagi ng kabibe nito ay ang talukab, habang ang pang-ilalim na bahagi ay ang plastron, at ang dalawa ay pinagdurugtong ng isang tulay. Ang pagong na panlupa ay kapwa mayroong isang endoskeleton at isang eksoskeleton.  Samu't sari ang sukat o laki ng mga pagong na panlupa magmula sa mangilan-ngilang mga sentimetro hanggang sa dalawang mga metro.  Ang mga pagong na panlupa ay pangkaraniwang mga hayop na diurnal o pang-araw ang paggising at pagkilos na may pagkagawi na maging krepuskular o panggabi ayon sa temperaturang pumapaligid.  Sila ay pangkalahatang mga hayop na nakaligpit o nakakubli (reklusibo).

## Tingnan din
*Pawikan

## Mga sanggunian
Kategorya:Pagong
Pawikan

Ang **pawikan** (Ingles: *sea turtle*) ay isang uri ng malaking pagong o galapagong may mga palikpik imbis na paa.  Karaniwang nabubuhay ito sa dagat.  Kabilang ito sa superpamilyang **Chelonioidea** at **Dermochelyidae**. Ang mga ito ay reptilyang pandagat na naninirahan sa lahat ng mga karagatan ng mundo maliban sa Karagatang Artiko. 

## Pagkakamudmod
Ang superpamilyang Chelonioidea ay mayroong Distribusyon na pangbuong mundo; ang mga pagong na pandagat ay maaaring matagpuan sa lahat ng mga karagatan maliban sa mga rehiyong polar.  Ilan sa mga espesye ang naglalakbay sa pagitan ng mga karagatang ito.  Ang pawikang sapad ang likod ay makikita lamang sa hilagang baybayin ng Australia.

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagong na pandagat
Kategorya:Reptilyang pandagat
Kategorya:Nanganganib na mga espesye
Kategorya:Chelonioidea
Repolyo

:*Tumuturo papunta rito ang Brassica oleracea. Para sa ibang gamit, tingnan ang Brassica oleracea (paglilinaw).*

Ang **repolyo** o ***Brassica oleracea*** *Linne* (pangkat Capitata) (Ingles: *cabbage*, Kastila: *repollo*) ay isang uri ng gulay na may maikling tangkay at mga dahong bumubuo ng isang bilog na ulo.  Bilang isang halamang inaalagaan na mula pa noong mga 400 BK sa Kanluraning Mundo, itinuturing itong isang mahalagang halamang-gamot.  Mula pa noong kapanahunan ni Dioscorides, ginagamit na ito bilang isang panlunas sa suliranin sa dihestiyon o panunaw, bilang toniko para sa mga kasu-kasuan, bilang gamot para sa mga sakit sa balat, at panlaban sa mga lagnat.  Kinakain ng sinaunang mga Romano ang hilaw na repolyo upang maiwasan ang pagkalasing.  Lagi rin itong nakahanda upang magamit para sa anumang karamdamang nararanasan ng mag-anak.

Nagagamit ang mga dahon ng repolyo bilang panggamot sa mga sugat, mga ulser (partikular na ang nasa loob ng tiyan), mga pamamaga, mga pananakit ng kasu-kasuan o rayuma, at akne.  Bilang nakaugaliang gamot, kinakain ito o iniinom ang katas para sa mga sakit sa dihestiyon, karamdaman sa baga, matinding pananakit ng ulo, pananatili ng pluido sa loob ng katawan, at iba pang mga kahapdian sa katawan.

Noong 1967, tinawag itong "ang gamot ng mga mahihirap" ni Dr. Jean Valnet.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Dahong gulay
Kategorya:Brassica oleracea
Kategorya:Brassicaceae
Bukayo

Ang **bukayo** ay isang panghimagas sa Pilipinas na gawa mula sa mga pinatamis na piraso ng buko. Ayon sa kaugalian, ginagawa ito sa pagpapakulo ng mga pira-pirasong buko sa tubig at sinuklob, isang uri ng tubong maskabado na pinapatunaw hanggang malakaramelo ang lapot nito. Maaaring kainin ang bukayo nang mag-isa, kadalasang ibinibilot sa mga maliliit na bola. Maaari rin silang gamitin bilang palamuti at palaman para sa mga ibang panghimagas, lalo na para sa pan de coco at empanadang sinudlan. Kilala rin ito bilang *hinti* sa wikang Tausug.

Kung minsan kilala ang panutsa sa Pilipinas bilang bukayo mani.

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*Bukayo

Kategorya:Pagkain
Kategorya:Lutuing Pilipino
Kategorya:Panghimagas ng Pilipinas
Papagayo

Ang **papagayo** (Ingles: *green parrot*) ay isang uri ng berdeng loro.  

## Mga sanggunian
Kaurian:Prosopeia
Kaurian:Loro
Papaya

Ang **papaya**, **pawpaw** o **paw-paw** (salitang mula sa katutubong wikang Mehikano [hindi Kastila]; sa Kastila: *lechosa* o *lechoza*) ay isang uri ng prutas o puno.

thumb|Puno at bunga ng papaya

## Mga sanggunian 
Kategorya:Prutas
Kategorya:Caricaceae
Papaw

Ang **papaw** (Ingles: *mallard*) ay isang uri ng mailap na bibi.  

## Mga sanggunian 
Kategorya:Anas
Kategorya:Bibi
Linga

Ang **linga** (*Sesamum indicum*) ay isang uri ng halaman sa saring *Sesamum*. Marami itong ligaw na kamag-anak sa Aprika, at may mas maliit na bilang din sa Indiya. Naturalisado ito sa maraming tropikal na rehiyon sa buong mundo at itinatanim para sa mga nakakaing buto nito na lumalaki sa loob ng mga bayna ng halaman. Noong 2018, 6 milyong tonelada ang naiprodyus ng mundo, at pinakamarami ang naiprodyus ng Sudan, Myanmar, at Indiya.

Isa sa mga pinakaunang pananim na pinagkukunan ng langis ang buto ng linga, dinomestika higit sa 3,000 taon ang nakalipas. Maraming iba pang espesye ang *Sesamum*, karamihan ay ligaw at katutubo sa subsaharyanong Aprika. May isa sa mga pinakamaraming nilalamang langis ang linga sa mga binhi. Malinamnam at malanuwes ang lasa nito, at isa itong karaniwang sangkap sa mga iba't ibang lutuin sa mundo. Tulad ng mga ibang pagkain, nakakaalerhiya ito sa ilang tao, at isa ito sa siyam na pinakakaraniwang alerheno na binalangkas ng Food and Drug Administration (FDA).

## Mga sanggunian
Kaurian:Pedaliaceae
Kaurian:Yerba
Musca domestica

Ang **langaw** (Ingles: *housefly*) ay isang uri ng kulisap.

## Tingnan din
*Mga bangaw:
**bangaw (botfly)
**bangaw (blowfly)

## Mga sanggunian
Kaurian:Kulisap
Bangaw (botfly)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang bangaw (paglilinaw).*

Ang **bangaw** o **bangyaw** (Ingles: *botfly*) ay isang uri ng kulisap na kabilang sa pamilyang **Oestreidae**.  Mas malaki ang mga bangaw kaysa langaw.  May isa pang espesye ng bangaw na kulay lunti: ito ang bangaw na *blowfly* (Ingles) na kabilang sa pamilyang Calliphoridae. Para sa ibang kaalaman, tignan ang Invertibrate.

## Mga sanggunian
Kategorya:Oestridae
Milon

thumb|Prutas na milon
Ang **milon** o **melon** (Ingles: *melon*) ay ang katawagan para sa sari-saring mga kasapi ng pamilyang Cucurbitaceae na may matamis at malamang mga bunga o prutas. Sa botanika, ang milon ay isang uri ng ratiles, partikular na isang "pepo". Nanggaling ang salitang *melon* mula sa salitang Latin na ''*, na siyang latinisasyon ng salitang Griyego na  (*mēlopepōn*), na nangangahulugang "milon", na siyang isang salitang pinagsama ng mga salitang  (*mēlon*) o "mansanas" o bunga ng puno, at  (*pepōn'') o "isang uri ng gurd o milon."   

Maraming mga kultibar ng milon ang ginawa tulad ng milong lunti at milong Kastila. Tumutubo ang halamang ito bilang isang halamang gumagapang o baging. Bagaman isang prutas ang milon, may ilang mga uri nitong maituturing bilang gulay sa larangan ng pagluluto o "kulinaryong gulay".   

## Kasaysayan 
Ang mga milon ay inakalang nagmula sa Aprika. Gayunpaman, iminumungkahi ng mga kamakailang pag-aaral na nagmula ito sa Timog-Kanlurang Asya, lalo na sa kasalukuyang Iran at Indiya; mula roon, unti-unti silang nagsimulang lumitaw sa Europa sa pagtatapos ng Kanlurang Imperyong Romano. Ang mga milon ay kilala na pinalaki ng mga sinaunang Ehipsiyo. Gayunpaman, pinakita ng mga kamakailang pagtuklas ng mga buto ng milon na napetsahan sa pagitan ng 1350 at 1120 BCE sa mga sagradong balon ng Nuragic na ang mga milon ay unang dinala sa Europa ng sibilisasyong Nuragic ng Cerdeña noong Panahon ng Tanso. 

Ang mga milon ay kabilang sa mga pinakaunang halaman na pinaamo sa Lumang Mundo at kabilang sa mga unang uri ng pananim na dinala ng mga kanluranin sa Bagong Mundo. Naitalang nagpapalaki ng milong lunti at milong casaba ang mga naunang dayuhang Europeo sa Bagong Mundo noong 1600s.

## Mga sanggunian
Kaurian:Prutas
Kaurian:Cucurbitaceae
Kaurian:Milon
Asyatikong langay-langayan

Ang **Asyatikong langay-langayan**, **Layang-layang ng Asya**, o **Guhitang langay-langayan** (Pangalang pang-agham: ***Hirundo striolata***; Ingles: *Asiatic swallow* at *Striated swallow*) ay isang uri ng ibong himpapalis o martin sa Asya.  Tinatawag na **golondrina** ang langay-langayan sa Pilipinas. 

## Sanggunian
Kaurian:Hirundinidae
Langlang

Ang **langlang** ay isang uri ng pansit ng mga Tsino.  

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Kategorya:Lutuing Tsino
Langlang (paglilinaw)

Ang **langlang** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*langlang, isang uri ng pansit
*langlang (sahog), mga rekado o palabok sa lutuin
Langlang (sahog)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang langlang (paglilinaw).*

Ang **langlang**, **rekado** o **palabok** ay tawag sa mga **sahog** sa isang lutuin o pagkain.

## Tingnan din
*Pansit palabok  

## Mga sanggunian
Kaurian:Pagkain
Lantana

Ang **lantana** ay isang uri ng palumpong na maaaring gamiting bakod.  Kabilang sa saring ito ang kantutay (*Lantana camara*).Sa Pilipinas  

## Mga uri 
Ito ay malimit matagpuan sa mga lupain na mula sa katamtaman hanggang sa mataas na taas o pagkakaangat ng lupa at may iba-ibang kaurian ayon sa kulay ng bulaklak nito. Mayroong puti, tambalan ng dilaw at kahel, at tambalan ng dilaw at rosas. Matinik ito at bahagyang umaakyat sa gapangan nito, may maamoy na bulaklak kung kaya hindi nilalapitan ng mga kulisap. Minsan ito ay napapagkamalang sapinit dahil sa matinik nitong tangkay. Ang bunga ng lantana ay isang uri ng lason na halaman sa kapaligiran na iba naman sa sampinit (*wild strawberry*) na may nakakaing bunga na nasa kabukiran malapit sa bundok.

* *Lantana camara* (syn. *L. aculeata*, *L. armata*) &ndash; *Spanish flag*, bahô-bahô; utot-utot; koronitas; kantutay (Pilipinas)
* *Lantana involucrata*
** *Lantana involucrata* var. *socorrensis*
* *Lantana lilacina* Desf.
* *Lantana microphylla* L.
* *Lantana montevidensis* &ndash; *Trailing Lantana* (gumagapang), *Weeping Lantana*, *Creeping Lantana*, *Small Lantana*, *Purple Lantana*, *Trailing Shrubverbena*
* *Lantana pastazensis*
* *Lantana rugosa*
* *Lantana rugulosa*
* *Lantana tiliifolia*
* *Lantana trifolia* L.
* *Lantana urticoides* &ndash; *Texas Lantana*
* *Lantana velutina* Mart. at Gal. &ndash; *Velvet Lantana*

## Mga sanggunian
[thumb|right|Kambal na kumpol ng mga bulaklak ng [kantutay *(lantana camara)*.]]

Kaurian:Lantana
Kaurian:Verbenaceae
Kaurian:Mga halamang-gamot
Maya

, na tinutukoy ng mga dalubhasa bilang espesye ng maya na dating kinilalang pambansang ibon ng Pilipinas; isa lamang sa maraming uri ng pipit na pinapangalanang "maya" sa wikang Pilipino.]]
Ang **maya** (Ingles: tree sparrow) ay ang pangkalahatang katawagan sa maraming uri ng ibon sa Pilipinas.

Pinakamadalas maturingang "maya" ang Mayang Simbahan (*Passer montanus* o *Eurasian Tree Sparrow*) (Sa kasalukuyan, ang pambansang ibon ng Pilipinas ay ang Haribon).
 
## Ibang uri ng ibong Maya 
Ilan sa mga uri ng pipit na tinaguriang "maya" ay ang:

* Mayang pula o (*Lonchura atricapilla*, dating tinuturing na subspesye ng *Lonchura malacca* at tinatawag ding *Mayang bungol*)
* Mayang simbahan (*Passer montanus* o *Eurasian Tree Sparrow*)
* Mayang costa (*Padda oryzivora*)
* Mayang paking (*Lonchura punctulata*)
* minsan ay natatawag ding "Maya" ang *Oriolus steerii*, na may wastong pangalang *antolihao* sa salitang Cebuano, at *Philippine Oriole* sa Ingles; wala itong wastong pangalan sa salitang Tagalog sapagkat likas lamang itong natatagpuan sa mga gubat ng Masbate, Samar, Leyte, Negros, Bohol, Mindanao, Basilan at Kapuluang Sulu.

## Tingnan din 
*Pipit
*Tarat

## Mga sanggunian 
Kategorya:Passeridae
Kategorya:Maya
Kategorya:Ibon
Kategorya:Hayop
Kabinet (paglilinaw)

Maaaring tumukoy ang **kabinet** sa:

* Kabinet, isang kasangkapan;
* Gabinete, konseho ng mga matataas na posisyon sa pamahalaan;
* *Closet*, isang bahagi ng bahay o gusali.
Bundok Arayat

Ang **Bundok Arayat** o **Bulkang Arayat** ay isang potensyal na aktibong bulkan na natutulog sa lalawigan ng Pampanga sa pulo ng Luzon sa Pilipinas ng may taas na Isang libo't Tatlongpu't tatlo (1033) na metro (p Tatlong libo't Tatlong Daan at Walumpu't siyam (3389) na talampakan). Walang naitalang bagay ukol sa huling pagputok ng naturang bulkan, at ang huling pagputok nito ay tiyak na nangyari noong panahon ng Holoseno.Gayunpaman, ang mahinang pag-usok o pag buga ng mga fumaroles ay kasalukuyang naroroon sa ilan sa mabigat na erosyon na mga lagusan sa Hilagang Kanluran na bahagi ng tuktok ng bulkan.Bukod pa rito isang ulat-pagsusuri ang nagpapaalam na pumutok ang naturang bulkan noong huling 2,000 taon, ngunit pinapaniwalaang itinutukoy ito sa aktibidad heotermal ng bulkan.

Ang naturang bulkan ay makikita sa patag na munisipalidad ng Arayat. Patungong kanluran ay ang lungsod ng Angeles na may layong sampung milya at ang Clark Air Base. Ang Bulkang Pinatubo ay may layo pang higit sampung milya.

Itinuturing ang bundok bilang isang mahiwagang bundok, ang mala-alamat na tahanan ng diwatang si Mariang Sinukuan. May ilang ulit na ring pagatatanggi sa mga balak ng pagtatayo ng antena ng radyo sa tuktok ng bundok.

## Gawaing pang-aakyat
Dalawang daan ang magdadala sa dalawang tuktok ng Bundok Arayat. Sa Pambansang Liwasan ng Bundok Arayat sa bayan ng Arayat ay may daan sa Tuktok 1. Ito ang mas kilalang daan na aabot mula tatlo hanggang apat na oras upang marating ang tuktok.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga bundok ng Pilipinas
Panabo

Ang **Lungsod ng Panabo** ay isang lungsod sa lalawigan ng Davao del Norte. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan.

## Mga barangay
Nahahati ang Lungsod ng Panabo sa 40 mga barangay.

## Demograpiko
## Edukasyon
Isang memorandum ng kasunduan sa pagitan ng UP Los Baños College of Agriculture at ANFLOCOR ang nilagdaan para sa pagtatatag ng UP Professional School for Agriculture and the Environment (UP PSAE) na siyang magiging extension campus ng UPLB sa Panabo City. Bukod pa rito, makikipagtulungan din ang UP Mindanao sa ilang kurso at programang iaalok.

### Mga Paaralang Sekundarya
### Mga Institusyong Mas Mataas ang Edukasyon
* ACES Polytechnic College, Inc. (pribado)
* Community Welfare Service Lotus Foundation School and Training Center, Inc. (pribado)
* Dalubhasaang Pang-estado ng Hilagang Davao (pampubliko)
* Fortune Philippine College of Trades and Technology Inc. (pribado)
* Holy Child College of Davao del Norte Inc. (pribado)
* Maryknoll College of Panabo, Inc. (pribado)
* North Davao Colleges, Inc. (pribado)
* Northlink Technological College, Inc. (pribado)
* Northern Paramedical and Technological College, Inc. (pribado)
* The Leores Training Academy Inc. (pribado)
* Unibersidad ng Mindanao, Panabo College (pribado)
* Valiant Technical Institute and Assessment Center, Inc. (pribado)

## Mga kilalang personalidad 
* Jerwin Ancajas, boksingero
* Dennis Denora, mamamahayag at publisher
* Thor Dulay, *The Voice PH* semifinalist
* Jasmine Bacurnay Lee, Koreanong artista at politiko

## Mga sanggunian 
## Mga Kawing Panlabas
* Philippine Standard Geographic Code 
* Panabo Profile sa PhilAtlas.com
* 

Panabo
Pambansang Mataas na Paaralan ng Panabo

Ang ***Panabo National High School*** o **Mataas na Paaralang Pambansa** ay isang pampublikong paaralan sa lungsod ng Panabo na matatagpuan sa Brgy. Gredu. Isa ito sa mga paaralan na nangunguna sa larangan ng akademya at isports. may tatlong curriculum ang paaralang ito, ang SPA (Special Program in the Arts), RBEC (Revised-Basic Education Curriculum) at ang LRC (Learning Resource Center). Ang SPA ay binubuo ng mga estudyanteng magagaling sa larangan ng sining gaya ng pagsayaw, pag-awit, pag-arte at pagtugtog ng instrumento. Ang RBEC ay binubuo ng mga estudyanteng may iba't-iba at kakaibang kakayahan tulad ng welding, pananahi, pagguhit, sports at iba pa. At ang LRC na binubuo ng mga estudyanteng hinasa ang kakayahan sa larangan ng Matematika at Agham. Ang pansamatalang punongguro dito ay si G. Apolinario Macabulos habang ang presidente naman ng SSG (Supreme Student Government) ay si G. Sonny Carl Q. Revamonte. Mahigit 5,000 ka estudyante ang bumubuo dito.

Kategorya:Mga mataas na paaralan sa Pilipinas
Pabo

thumb| *Meleagris gallopavo*

Ang **pabo** (Ingles: *turkey*, Kastila: *pavo*) ay isang uri ng ibong kinakain ng tao. Kabilang ito sa mga tinatawag na ibong pampoltri. 

Ang mga pabo nakauri sa ordeng pangtaksonomiya ng Galliformes. Sa loob ng orden na ito, ang mga pabo ay mga kamag-anakan ng mag-anak o subpamilya ng grouse. Ang mga lalaki ng kapwa espesye ay mayroong isang namumukod-tanging malaman na palong o umbok na nakabitin magmula sa ituktok ng tuka sa mga pabong labuyo at mga inapo nitong domestikado. Kabilang ang mga pabo sa pinakamalalaking mga ibon na nasa loob ng kanilang mga nasasakupang lugar. Katulad ng sa maraming mga espesyeng galiporma, ang lalaki (tandang) ay mas malaki at mas makulay kaysa sa babae (inahin).

## Lutuin
[thumb|Ang thanksgiving na inihaw na Pabo sa [U.S.]]

Ang inihaw na pabo ay isa sa mga lutuing inihaw na nag mula sa karne ng pabo (turkey) na karaniwang inihahanda tuwing may gaganaping handaan, kaarawan, holiday at "Thanksgiving".

Ang tamang pamamaraan ng pagluluto ay nilahokan ng mga spices at sinahogan ng mga halimbawa: puting sibuyas, kamatis, bawang, lemon at iba pa. At kabilang ang gravy o sawsawan na madalas ginagawa ng nag-luluto kasabay ng pag-serve ng ito'y nakasalang sa oven toaster ng mahigit na 3-4 oras.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Meleagrididae
Kategorya:Mga ibong inaalagaan at ipinagbibili o kinakatay
Kategorya:Mga ibong inaalagaan para sa karne at itlog
Kategorya:Poltri
Talangka (paglilinaw)

Ang **talangka** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*talangka, maliit na alimango
*talangka (isda), uri ng isda

## Tingnan din
*Alimango (paglilinaw)
*Alimasag (paglilinaw)
Talangka (isda)

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang talangka (paglilinaw).*

Ang **talangka** ay isang uri ng isdang kabilang ang mga sumusunod:

**Synchiropus ocellatus*
**Synchiropus splendid*
 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga isda ayon sa karaniwang pangalan
Bangaw (blowfly)

Ang **bangaw** o **bangyaw** (Ingles: *blowfly*) ay isang uri ng luntiang kulisap na kabilang sa pamilyang **Calliphoridae**.  Mas malaki ang mga bangaw kaysa langaw.  May isa pang espesye ng bangaw: ito ang bangaw na *botfly* (Ingles) na kabilang sa pamilyang Oestreidae.

## Mga sanggunian
Kategorya:Calliphoridae
Parirala

Ang **parirala** ay mga lipon ng salita na walang simuno at panaguri at ginagamit lamang sa bahagi ng pangungusap.

## Uri ng Parirala
### Pariralang pandiwa
Ito ay pariralang binubuo ng pandiwa at pang-uri o lipon nito.

### Pariralang Pang-ukol
Ito ay binubuo ng pang-ukol at ang layon nito.
::Halimbawa: Huwag kayong gagawa ng *labag sa batas.*

### Pariralang Pawatas
Ito ay pagsasama ng pawatas na anyo ng pandiwa at ng layon nito.
::Halimbawa: Ang *magsabi ng katotohanan* ay mahirap gawin minsan.

### Parirala sa Pangngalang Diwa 
Pagsasama ng panlaping pag + salitang ugat + pag-uulit ng unang pantig ng salitang ugat + layon nito.
::Halimbawa: Ang *paglalakad sa batuhan* ay mahirap.
::

### Pariralang Pandiwa
Pagsasama ng panlaping *naka* + salitang ugat + layon nito o kaya ay pagsasama ng pantukoy na *ang* + pang-ngalang diwa + layon nito. Tumutukoy sa aksyon.
::Halimbawa: Ang *nakatayo sa unahan* ng klasrum ay ang pinakamahusay na mag-aaral.

## Gamit ng Parirala sa Pangungusap
### Pariralang Pangngalan
Ang parirala ay ginagamit bilang isang pangngalan.
::Halimbawa: Ang tanging pinahahalagahan ni Mayie ay "ang pagmamahalan nila ng kanyang kasintahan."
#### Simuno
Ang parirala ang pangunahing diwa ng pangungusap.
::Halimbawa: Laging''* tinatandaan ni Domeng ang *ukol sa kanyang kinabukasan*

ang mabuting mamayan ay *nagbabayad ng buwis*

#### Kaganapang Pansimuno
Ang parirala ay ipinapakilala ang simuno
::Halimbawa: Ang tinalakay nina Feliz at Edward ay *tungkol sa ikauunlad ng bayan*.

#### Pamuno sa Simuno
Ang simuno at ang pariralang nasa bahagi ng paksa ay iisa lamang.
::Halimbawa: Si Gail, *ang pinuno ng aming klase*, ay isang manunulat na.

## Pariralang Pang-uri
Ang parirala ay ginagamit upang mag-bigay turing sa pangngalan o panghalip.
::Halimabawa: Si Bianca ay isang babaeng *may kalukuhan*.

## Pariralang Pang-abay
ang parirala ay sumasagot sa tanong na saan at kailan.
::Halimbawa: Ang bata ay pupunta sa parke*.

## Tingnan din
*Pariralang pampagkain

Kategorya:Panitikan
Kategorya:Wika
Rinosero

Ang **rinosero**, **rhinoceros** o **rhino** ay ang limang uri ng mga di-pangkaraniwang ungguladong hayop ng pamilyang **Rhinocerotidae**, pati na rin ang alinman sa maraming mga patay na espesye dito. Ang dalawa sa mga nananatiling species ay katutubo sa Aprika, at tatlo sa Timog Asya. 

## Mga talababa
Kaurian:Rinosero
Cervus canadensis

Ang **elk** o **wapiti** ay isa sa mga malalaking uri ng usa sa daigdig at isa sa pinakamalaking mamalya sa Hilagang Amerika at Silangang Asya.

Ang pangalang "elk" ay ibinigay sa hayop ng mga Ingles na naninirahan sa Hilgang Amerika, mga ika-16 siglo. Ang pangalan ay unang ginamit sa Virginia hangga't naging popular itong pangalan para sa hayop sa New England.

Kahit na ang mga ito ay may parehong biyolohiya sa iba pang mga pulang usa, ang elk ay mahilig kumain sa mga kapatagang may damo, kahit na malamig o mahaba ang panahon ng taglamig.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Usa
Elk (paglilinaw)

Ang **elk** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*Mga malalaking uri ng usa:

**Alces alces, ang elk ng Europa at tinatawag na moose sa Hilagang Amerika.
**Cervus canadensis o wapiti, ang elk sa ilang uri ng usa sa Hilagang Amerika at Asya.
**Sambar o Cerbus unicolor, ang elk sa Indiya.
**Irish elk o Megaloceros ng Irlanda.

*Mga gansa:
**whooper swan
**greylag goose
Alces alces

::*Para sa ibang gamit, tingnan ang elk (paglilinaw).* 

Ang **moose**, **Alces alces** o **elk** ay isang malaking usa.  Tinatawag itong elk sa Europa. 

## Mga talababa 
Kategorya:Usa
Kanela

Ang **kanela** (Ngalan-agham: *Cinnamomum verum*, *Cinnamomum zeylanicum*) (Ingles: cinnamon) ay isang uri ng sangkap na pampalasa sa pagkain.

## Mga sanggunian
Kaurian:Lutuing Pilipino
Kaurian:Punungkahoy
Kategorya:Mga espesya
Kategorya:Lauraceae
Sebra

Ang mga **zebra** ay iilan sa espeyes ng African equid (pamilya ng kabayo) na nabubuklod ayon sa kanilang natatanging balahibo na may itim at puting guhit. Ang kanilang mgaguhit ay may iba’t ibang estilo, na natatangi sa bawat indibidwal. Sa pangkalahatan, sila ay palakaibigang mga hayop na nabubuhay sa maliliit na pangkat ng nakararaming babae at isang dominanteng lalaki hanggang sa malalaking pangkat. Di tulad ng kanilang pinakamalalapit na kamag-anak, gaya ng mga kabayo at asno, ang mga zebra ay hindi tuluyang napaamo.

May tatlong espesye ng zebra: ang mga zebra na naninirahan sa kapatagan, ang mga Grevy’s zebra, at ang mga zebra sa kabundukan. Ang mga zebra sa kapatagan at sa kabundukan ay kabilang sa subgenus na *Hippotigris*, samantalang ang Grevy’s zebra ang natatanging species ng subgenus *Dolichochippus.* Ang nahuli ay maihahalintulad sa isang asno, habang ang dalawang nauna ay mas nahahawig sa kabayo. Lahat ng tatlo ay kabilang sa genus na *Equus*, kasama ang iba pang namumuhay na equids.

Ang kakaibang guhit ng mga zebra ay siyang dahilan kung bakit sila ang isa sa pinakapamilyar ng mga hayop sa tao. Naninirahan sila sa iba’t ibang klase ng mga lugar, gaya ng damuhan, savanna, kakahuyan, kaugoygoyan, kabundukan, at mga kaburulang malapit sa karagatan. Gayunpaman, iilang anthropogenic na salik ang nagkaroon ng matinding epekto sa populasyon ng mga zebra, lalung-lalo na ang pangagaso sa kanila para sa kanilang mga balat, at pagkawasak ng kanilang pinagmamalagian. Ang Grevy’s zebra at ang mga zebra na naninirahan sa kabundukan ay nangannganib maubos. Samantalang ang mga zebra na naninirahan sa kapatagan ay mas marami, isang subspecies, ang quagga, ay naubos noong ika-19 na siglo – bagamat mayroon ng plano sa kasalukuyan, na tinatawag na Quagga Project, na naglalayong paramihin ang mga zebra na kahalintulad ng phenotype ng quagga sa pamamagitan ng prosesong tinanatawag na *breeding back*.

## Mga sanggunian
Kaurian:Equidae
Bangaw (paglilinaw)

Ang **bangaw** ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*Dalawang uri ng kulisap na kahawig ng langaw:
**bangaw (Ingles: *botfly*), isang uri ng malaking langaw
**bangaw (Ingles: *blowfly*), isa pang uri ng malaki at luntiang langaw

*Iba pa:
**bang-aw, tawag sa sira-ulong tao
**bangaw ng kabayo, kilala sa Ingles bilang *horsefly*
Putakti (Hornet)

Ang mga **hornet** (mga insekto sa genus ***Vespa***) ang pinakamalaking eusosyal na mga putakti at katulad sa hitsura ng mga malapit nitong kamag-anak na mga yellowjacket. Ang ilang espesye ay umaabot ng  sa haba. Ang mga hornet ay iba sa  mga mga putakting vespinae dahil sa kanilang malaking vertex ng ulo at sa bilugang segmento ng abdomen. May 22 espesye ng Vespa. Ang karamihang espesye nito ay na tropiko ng Asya bagamang ang Europeong hornet (*V. crabro*) ay matatagpuan sa buong Europa, Hilagang Amerika, Rusya at Hilagang silangang Asya. Ang mga putakting katutubo sa Hilagang Amerika sa genus *Dolichovespula* ay tinatawag na mga hornet (e.g., baldfaced hornets) ngunit aktuwal na mga  yellowjacket.

## Mga sanggunian
Kategorya:Kulisap
Kategorya:Vespidae
Purpura

Ang **purpura** (Kastila: *púrpura*, Ingles: *purple*) ay isang uri ng kulay.

## Klase ng purpura
### Malba
 
Malba (Mauve (Mallow)) #E0B0FF/224,176,255

### Kardo
 
Kardo (Thistle (X11 web)) #D8BFD8/216,191,216

### Hellytropo
 
Hellytropo (Heliotrope) #DF73FF/223,115,255

### Purpura pizzazz
 
Purpura pizzazz (Purple pizzazz) #FE4EDA/254,78,218

### Orkid
 
Orkid (Orchid (X11 web)) #DA70D6/218,112,214

### Purpura sikedeliko
 
Purpura sikedeliko (Psychedelic purple) (Phlox) #D700FF/223,0,255

### Purpurang de kuryente
 
Purpurang de kuryente (Electric purple) #BF00FF/191,0,255

### Purpura (X11)
 
Purpura (X11) (Purple (X11 web) (Veronica)) #A020F0/160,92,240

### Medyo purpura
 
Medyo purpura (Medium purple (X11 web)) #9370DB/147,112,219

### Maharlinkang purpura
 
Maharlikang purpura (Royal purple) #7851A9/120,81,169

### Panlahat purpura
 
Panlahat purpura (Generic purple) #660099/102,0,153

thumb|right|Ang kulay na purpura.

### Purple (HTML)
 
Purpura (Purple (HTML web)) #800080/128,0,128

### Purpurang Tiryano
 
Purpurang Tiryano (Tyrian purple) #66023C/102,2,60

## Tingnan din
* Talaan ng mga kulay

## Mga sanggunian 
Kategorya:Kulay
Putakti

Ang **putakti** o **wasp** ay anumang insektong ng may masikip na balakang ng suborden na is any insect Apocrita ng orden na  Hymenoptera na hindi bubuyog o langgam.. Hindi kabilang rito ang may malapad na balakang na sawflies (Symphyta) na kamukha ng mga putakti ngunit mula sa hiwalay na suborden. Ang mga putakti ay hindi bumubuo sa isang klado naisang kumpletong natural na pangkat na may isang ninuno dahil ang mga bubuyo at mga langgam ay malalim na nakasama sa loob ng mga putakti at nag-ebolb mula sa mga ninuno ng mga putakti. Ang mga putakti na kasapi ng kladong Aculeata ay may taglgay na tibo sa kanilang mga prey o mga biktima. Ang pinakakaraniwang mga putakti gaya ng mga yellowjacket at mga hornet ay nasa pamilyang Vespidae at eusosyal na sama samang namumuhay sa isang pugad na may reynand nangingitlog at mga trabahador na hindi lumilikha ng mga anak. Ang eusosyalidad ay pinapaboran ng hindi karaniwang sistemang haplodiploid ng sistema ng pagtukoy ng kasarian sa Hymenoptera dahil gumagawa rito sa mga kapatid na babae 
na eksepsiyonal na malapit na kamag-anak. Gayunpaman, ang karamihan ng mga putakti ay mga solitaryo o mapag-isa kung saan ang baawat matandang babae ay namumuhay at nanganganak ng independiyente. Ang mga babae ay karaniwang may ovipositor sa pangingitlog sa o malapit sa isang magpakukunan ng pagkain para sa larva bagaman sa Aculeata, ang ovipositor ay karaniwang binabago sa isang is tibo na ginamit para mabihag ang prey nitp. Maraming mga katungkulan ang mga putakti sa ekolohiya. Ang ilan ay mga predator o polinador upang pakainin ang kanilang sarili o magbigay pagkain sa kanilang pugar. Ang karamihan sa mga solitaryong putakti ay mga parasitoid na ngangahulugang nangingitlog sila sa ibang mga insekto at nagbibigay pagkain sa kanilang mga pugat sa gayong mga hosto. Hindi tulad ng mga tunay na parasito, ang mga larva ng putakti ay pumapatay sa kanilang mga hosto. Ang mga solitaryong putakti ay nagpaparasito sa halog ng mga pesteng insektong na gumagawa sa mga putakti na mahalaga sa hortikultura, pagkontrol ng peste ng mga espesye gaya ng whitefly sa mga kamatis at ibang mga pananim. 

## Mga sanggunian
Kaurian:Kulisap
Kategorya:Mga putakti
Ulalo

Ang **ulalo** (Ingles: *grub*) ay isang uri ng bulating natatagpuan sa mga kamote kahoy.

## Mga sanggunian
Kategorya:Hayop
Kategorya:Bulati
Unos

Ang **unos** (Ingles: *wood borer* o *grain weevil*) ay isang uri ng kulisap na nakikita sa mga butil.

## Mga sanggunian
Kaurian:Kulisap
Uod

[thumb|[Bulateng lupa (*Lumbricus terrestris*)]]
Ang **uod** o **uhod** (Ingles: *worm*, *grub*, *caterpillar* o *maggot*) ay mga uri ng bulati. Karaniwang silang mga bata pa at gumagapang na mga anak ng mga kulisap, kung saan kabilang ang mga higad, anak ng mga paruparo, at iba pang mga larba. Nababalutan ng **bahay ng uod** (Ingles: *cocoon*) ang mga ito kapag sumapit na sila sa yugto ng kanilang buhay (tinatawag na *pupa* o *pupae* [Ingles]) kung kailan malapit na silang maging ganap na kulisap.

## Tingnan din
* Larba
* Bulateng lupa
* Uod ng langaw

## Talababa
Kategorya:Hayop
Higad (paglilinaw)

Ang **higad** (Ingles: *caterpillar*) ay tumutukoy sa mga sumusunod:

*higad, isang uod o larba; anak ng mga kulisap tulad ng paru-paro at lamok
*higad, mga pangil o sungay sa may bibig ng hayop
*higad, isang uri ng halamang may kaugnayan sa panggagamot
*higad (Ingles: *Indian heliotrope*), isang halaman mula sa Indiya
*higad-higaran, isa ring halaman
*sasakyang higad, o katerpilar, isang uri ng sasakyang panlibangan