Kanser

Ang **Kanser** (Ingles: **Cancer**) na kilala sa palagamutan bilang **malignanteng neoplasma** ay isang malawak na pangkat ng iba't ibang mga sakit na lahat ay sumasangkot sa hindi na-regulang paglago ng sihay. Sa kanser, ang mga sihay ay naghahati at lumalago ng walang kontrol. Ang kanser ay maaari ring kumalat na tinatawag na metastasis sa mas malayong mga bahagi ng katawan sa pamamagitan ng sistemang limpatiko o daloy ng dugo. Hindi lahat ng mga pamamaga ay kanseroso. Ang mga pamamaga na benign ay hindi lumalago nang walang kontrol, hindi sumasalakay sa ibang mga kapitbahay na himaymay at hindi kumakalat sa buong katawan. Mayroon mga 200 iba ibang alam na mga kanser na dumadapo sa mga tao. Bukod sa tao, ang kanser ay isa ring pangunahing sakit ng mga alagang hayop(pets) kabilang ang mga aso at pusa. Sa isang pag-aaral, 45% ng mga asong umabot sa 10 taong gulang o mas matanda rito ay namatay sa kanser.

Ang pagtukoy ng sanhi ng kanser ay kumplikado. Maraming mga bagay ay alam na nagpapadagdag ng panganib ng kanser kabilang ang paggamit o panglanghap ng tabako, ilang mga hawa, kawalan ng gawaing pisikal, katabaan at mga nagsasanhi ng polusyon sa kapaligiran. Ang mga ito ay direktang puminsala sa mga kamana o sumama sa mga umiiral na pagkakamaling namamana sa loob ng mga sihay upang magsanhi ng sakit. Ang tinatayang 5 hanggang 10 porsiyento ng mga kanser ay buong namamana(*henetiko*).

Ang kanser ay madedetekta sa bilang ng mga paraan kabilang ang presensiya ng ilang mga tanda at sintomas, pag-iiskreen ng kanser, o pag-iimaheng medikal. Kapag ang isang posibleng kanser ay nadetekta, ito ay dinidiagnose sa pamamagitan ng histolohiya ng isang sampol ng tisyu. Ang kanser ay karaniwang ginagamot ng *kemoterapiya*, *terapiyang radiasyon* at *siruhiya*. Ang mga tsansa ng pagpapatuloy na mabuhay ng taong may kanser ay malaking iba iba sa uri at lokasyon ng kanser at sa sakop ng sakit sa simula ng paggamot. Bagaman ang kanser ay maaaring umapekto sa mga tao sa lahat ng mga edad, at ang ilang mga uri ng kanser ay mas karaniwan sa mga bata, ang panganib ng pag-unlad ng kanser ay pangkalahatang tumatataas sa edad. Noong 2007, ang kanser ay nagnsahi ng 13% ng kamatayan ng lahat ng mga tao sa buong mundo (7.9&nbsp;milyon). Ang mga rate ay tumataas habang mas maraming mga tao ay nabubuhay sa matandang edad at habang ang ang mga pagbabago sa mga pamumuhay ay nangyayari sa umuunlad na daigdig.

### Mga epektong lokal
Ang mga sintomas na lokal ay maaaring mangyari sanhi ng masa ng tumor o ulserasyon nito. Halimba, ang mga epektong masa mula sa kanser sa baga ay maaaring magsanhi ng pagharang ng bronchus na nagreresulta sa ubo o pulmonya, ang kanser ng esophagus ay maaaring magsanhi ng pagsikip ng esophagus na gumagawang mahirap o masakit na lumunok at ang kanser na colorecatl ay maaaring magdulot ng pagsikip o pagharang ng bituka na nagreresulta sa mga pagbabago sa mga gawaing pang-bituka. Ang mga masa ng suso o testikulo ay maaaring madaling masalat. Ang ulserasyon ay maaaring magsanhi ng pagdurugo na kung ito ay mangyari sa baga ay tutungo sa pag-ubo ng dugo, sa mga bituka sa anemia o pagdurugo ng rektum, sa pantog sa dugo sa ihi at sa uterus sa pagdurugong pang-puke. Bagaman ang lokalisadong sakit ay maaaring mangyari sa mas maunlad na kanser, ang simulang pamamaga ay karaniwang hindi masakit. Ang ilang mga kanser ay maaaring magsanhi ng pagpuno ng pluido sa loob ng dibdib o tiyan. Ang sakit na Hodgkin, leukemia at kanser ng atay o bato(kidney) ay maaaring magsanhi ng patuloy na lagnat na hindi alam ang pinagmulan. Ang karaniwang mga paktor na pang-kapaligiran na nag-aambag sa kamatayan sa kanser ay kinabibilangan ng paninigarily o paninigarilyo ng tabako (25-30%), dieta at obesidad (30-35%), mga impeksiyon (15-20%), radiasyon (parehong nag-iionisa at hindi nag-iionisa, hanggang 10%), stress, kawalan ng gawaing pisikal, at mga nagsasanhi ng polusyon sa kapaligiran. at nagsasanhi ng 90% ng kanser sa baga.

Marami ring mga mutaheno na mga karsinoheno ngunit ang ilang mga karsinoheno ay hindi mutaheno. Ang alak ay isang haimbawa ng kemikal na karsinoheno na hindi mutaheno. Sa Kanlurang Europa, ang 10% ng mga kanser sa lalake at ang 3% ng mga kanser sa babae ay itinuturo sa alak.

Ang mga dekada ng pagsasaliksik ay nagpakita ng ugnayan sa pagitan ng paggamit tabako at kanser sa baga, larynx, ulo, leeg, tiyan, pantog, bato, esophagus at lapay. Ang usok ng tabako ay naglalaman ng higit sa 50 alam na mga karsinoheno kabilang ang mga nitrosamine at mga polycyclic aromatic hydrocarbon.  Ang rate ng kamatayan sa kanser sa baga sa Estados Unidos ay sumalamin sa mga paterno ng paninigarilyo ng tabako na may mga pagtaas sa paninigarilyo kasunod ng labis na pagtaas ng mga rate ng kamatayan sa kanser sa baga at mas kamakailan lamang, ang pagbagsak ng rate ng paninigarilyo simula mga 1950 ay sinundan ng pagbagsak ng rate ng kamatayan sa kanser sa bago sa lalake simula 1990. Gayunpaman, ang mga bilang ng mga naninigarilyo sa buong mundo ay patuloy pa ring tumataas na tumungo sa inilalarawan ng ilang mga organisasyon na "epidemiko ng tabako".

Ang kanser na kaugnay sa trabaho ng isang indibidwal ay pinaniniwalaang kumakatawan sa pagitan ng 2–20% ng lahat ng mga kaso. Bawat taon ang hindi bababa sa 200,000 katao ang namamatay sa buong mundo mula sa kanser na nauugnay sa kanilang trabaho. Ang karamihan ng mga kamatayan sa kanser sanhi ng panganib pang trabaho ay nangyayari sa maunlad na mga bansa. Ang mga milyon ng mga trabahador ay nanganganib na magkaroon ng mga kanser gaya ng kanser sa bago at mesothelioma mula sa paglanghap ng mga hiblang asbestos at usok ng tabako o leukemia mula sa pagkakalantad sa benzene sa kanilang mga trabaho. Ang isang diyetang may mataas na bilang ng asin ay nai-ugnay sa kanser ng tiyan, ang aflatoxin B1 na isang kadalasang nakahahawang pagkain sa kanser sa atay at pag-nguya ng mani na areka('nga nga') sa kanser sa bibig. Ito ay maaaring isang bahaging nagpapaliwanag ng mga pagkakaiba sa insidensiya ng kanser sa iba't ibang mga bansa halimbawa ang kanser sa tiyan ay mas karaniwan sa Hapon dahil sa dietang mataas sa asin dito, at ang kanser sa colon ay mas karaniwan sa Estados Unidos. Ang mga imigrante ay nagkakaroon ng panganib sa kanilang bagong bansa na kadalasan ay sa loob ng isang henerasyon na nagmumungkahing may mahalagang ugnayan sa pagitan ng diyeta at kanser.

### Mga impeksiyon
Sa buong mundo, ang tinatayang 18% ng mga kamatayan sa kanser ay kaugnay ng mga sakit na nakahahawa. Ang mga impeksiyong parasitiko na malakas na naiiugnay sa kanser ay kinabibilangan ng *Schistosoma haematobium* (squamous cell carcinoma ng pantog) at mga liver fluke, *Opisthorchis viverrini* at *Clonorchis sinensis* (cholangiocarcinoma).

### Radyasyon
Hanggang 10% ng mga sumasalakay na kanser ay kaugnay ng pagkakalantad sa radyasyon kabilang ang parehong *nag-iionisang radiasyon* at *hindi nag-iionisang radiasyon*. Ang tatlong mga yugont independiyente ay lumilitaw na sumasangkot sa paglikha ng kanser ng nag-iionisang radiasyon: mga morpolohikal na pagbabago sa selula, pagkakamit ng imortalidad na selular(pagkawala ng normal na naglilimita ng buhay na mga prosesong regulatoryo ng selula), at mga adaptasyon na pumapabor sa tumor.  Tinatayang ang 0.4% ng mga kanser noong 2007 sa Estados Unidos ay sanhi ng mga CT scan na isinagawa sa nakaraan at maaaring ito ay tumaas sa 1.5–2% na may mga rate ng paggamit ng CT sa parehong yugto ng panahon. Ang pangmatagalang pagkakalantad sa radiasyong ultraviolet mula sa araw ay maaaring magsanhi ng melanoma at iba pang mga malignansiya sa balat. Ang maliwanag na ebidensiya ay nagpapatunay na ang radiasyong ultraviolet lalo na ang hindi nag-iionisang medium wave na UVB bilang sanhi ng karamihan ng mga hindi-melanomang kanser sa balat na pinakakaraniwang mga anyo ng kanser sa buong mundo.

### Pagmamana
Ang malawak na karamihan ng mga kanser ay hindi-namamana("sporadic cancers"). Ang mga namamanang kanser(*genetic*) ay pangunahing sanhi ng mga namanang depektong henetiko. Ang mas mababa sa 0.3% ng populasyon ay tagadala ng isang mutasyong henetiko na may isang malaking epekto sa panganib ng kanser at ang mga ito ay nagsasanhi ng mas mababa ng 3–10% ng lahat ng mga kanser. Ang ilang mga sindromang ito ay kinabibilangan ng: ilang mga namamanang mutasyon sa gene na *BRCA1* at *BRCA2* na may higit sa 75% panganib ng kanser sa suso at kanser na ovarian, kasama ng iba pa.

### Mga ahenteng pisikal
Ang ilang mga substansiya ay nagsasanhi ng kanser na pangunahing sa pamamagitan ng pisikal kesa kemikal na mga epekto sa selula. Ang isang kilalang halimbaw nito ang pangmatagalang pagkakalantad sa *asbestos* na natural na umiiral na mga hiblang mineral na isang pangunahing sanhi ng mesothelioma na isang uri ng kanser sa baga. Ang mga pag-aangking ang pagkabali ng buto ay nagreresulta sa kanser sa buto halimbawa ay hindi kailanman napatunay. Ang mga hormone ay mahalagang mga ahente sa mga nauugnay sa kasariang mga kanser gaya ng kanser sa suso, endometrium, prostate, obaryo at testis, gayudin sa kanser sa thyroid at kanser sa buto. Sa mga tao at ibang mga bertebrata, ang sistemang immuno ay gumagamit ng mga MHC antigen upang itangin sa pagitan ang "sarili" at "hindi-sariling" mga selula dahil ang mga antigen na ito ay iba sa iba ibang tao. Kapag ang hindi-sariling mga antigen ay naenkwentro, ang sistemang immuno ay tumutugon laban sa angkop na selula. Ang gayong mga reaksiyon ay maaaring magprotetka laban sa engrafment ng selulang tumor sa pamamagitan ng pag-aalis ng itinanim na mga selula. Sa Estados Unidos, ang tinatayang mga 3,500 mga buntis na babae ay may isang malignansiya kada taon at ang pagpasang transplancental ng acute leukaemia, lymphoma, melanoma at carcinoma mula sa ina tungo sa fetus ay napagmasdan. Ang kanser mula sa isang organismo ay karaniwang lumalago sa iba pang organismo ng espesyeng ito basta ang mga ito ay nagsasalo ng mga histocompatibility gene, at napatunay gamit ang daga. Gayunpama, ito ay hindi mangyayri sa tunay na mundong setting maliban sa paglalarawan sa itaaas. Sa mga hindi tao, ang ilang mga uri ng naipapasang kanser ay nailarawan kung saan ang mga kanser ay kumakalata sa pagitan ng mga hayop sa pamamagitan ng pagpasa ng mga mismong selulang tumor. Ang phenomenon na ito ay nakita sa mga asong Sticker's sarcoma na kilala rin bilang canine transmissible venereal tumor, gayundin ang devil facial tumour disease sa mga Tasmanian devil.

## Patopisiolohiya
Ang kanser ay pundamental na isang sakit ng kabiguan ng regulasyon ng paglago ng tisyu. Upang ang isang normal na selula na magtransporma sa isang selulang kanser, ang mga gene na nagreregula ng paglago ng selula at ang diperensiasyon ay dapat mabago. Ang mga apektadong gene ay nahahati sa dalawang mga malawak na kategorya: ang mga oncogene ang mga gene na nagtataguyod ng paglago ng selula at pagpaparami nito. Ang gene na tagasupil ng tumor ang mga gene na pumipigil sa paghahati ng selula at pagpapatuloy. Ang malignanteng transpormasyon ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng pagkabuo ng mga nobelang oncogene, ang hindi angkop na sobrang ekspresyon ng mga normal na oncogen o sa pamamagitan ng mga hindi ekspresyon o hindi pagpapagana ng mga gene na tagasupil ng tumor. Sa karaniwan, ang mga pagbabago sa maraming mga gene ay kinakailangan upang matransporma sa isang selulang kanser. Ang mga pagbabagong henetiko ay maaaring mangyari sa iba't ibang mga lebel at sa pamamagitan ng iba't ibang mga mekanismo. Ang pagkakamit o pagkawala ng buong kromosoma ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng mga pagkakamali sa mitosis. Ang mas karaniwang ang mga mutasyon na mga pagbabago sa sekwensiyang nucleotide ng henomikong DNA. Ang malaking iskalang mga mutasyon ay sumasangkot sa pagbura o pagkakamit ng isang bahagi ng isang kromosoma. Ang amplipikasyon ng gene ay nangyayari kapag ang isang selula ay nagkakamit ng marmaing mga kopya(na kadalasan ay 20 o higit pa) ng isang maliit na kromosomal na locus na karaniwan ay naglalaman ng isa o maraming mga oncogen e at katabing materyal na henetiko. Ang translokasyong kromosomal ay nangyayari kapag ang dalawang magkahiwalay na mga rehiyong kromosomal ay naging abnormal na nagsanib na kadalasan ay sa isang katangiang lokasyon. Ang isang kilalang halimbawa nito ang kromosomang Philadelphia o translokasyon ng mga kromosomang 9 at kromosomang 22 na nangyayari sa kronikong myelogenous leukemia at nagreresulta sa produksiyon ng BCR-abl fusion protein na isang oncogenic tyrosine kinase. Ang maliit na iskalang mga mutasyon ay kinabibilangan ng mga puntong mutasyon, pagbura at pagpasok na maaaring mangyari sa promotor na rehiyon ng isang gene at umaapekto sa ekspresyon nito o maaaring mangyari sa nagkokodigong sekwensiya ng gene at nagbabago ng tungkulin o stabilidad ng isang produktong protina. Ang disrupsiyon ng isang gene ay maaari ring magresulta mula sa integrasyon ng henomikong materyal mula sa isang DNA virus o retrovirus at nagreresulta sa ekspresyon ng mga viral ocogene sa apektadong selula at mga supling nito. Ang replikasyon ng malaking halaga ng datos na nilalaman sa loob ng DNA ng mga buhay na selula ay probabilistikong nagreresulta sa ilang mga pagkakamali(mga mutasyon). Ang komplikadong pagkakamaling pagtutuwid at prebensiyon ay itinayo sa proseo at nagbabantay sa selula laban sa kanser. Kung ang labis na pagkakamali ay nangyari, ang napinsalang selula ay maaaring "wumasak sa sarili nito" sa pamamagitan ng nakaprogramang kamatayan ng selula na tinaguriang apoptosis. Kung ang pagkakamaling mga prosesong kontrol ay nabigo, kung gayon, ang mga mutasyon ay magpapatuloy at maipapasa sa kahabaang ng ng mga anak na selula. Ang ilang mga kapaligiran ay gumagawa ng mga pagkakamali na mas malamang na lumitaw o dumami. Ang gayong mga kapaligiran ay kinabibilangan ng presensiya ng diruptibong mga substansiyang tinatawag na mga karsinoheno, paulit ulit na mga pinsala, init, nag-iionisang radiasyon o hypoxia

Ang mga pagkakamaling nagsasanhi ng kanser ay "nagpapalakas sa sarili" at dumadami halimbawa;
*Ang isang mutasyon sa pagkakamaling nagtutuwid na makinarya ng isang selula ay maaaring magsanhi sa selulang ito at mga anak nito na magtipon ng mga pagkakamali nang mas mabilis. 
*Ang isang karagdagang mutasyon sa oncogen ay maaaring magsanhi sa selula na dumami nang mas mabilis at mas kadalasan kesa sa mga normal na counterpart nito. 
*Ang isang karagdagang mutasyon ay maaaring magsanhi ng pagkawala ng isang gene na tagasupil ng tumor na nagsasanhi ng disrupsiyon ng apoptosis na naghuhudyat na landas at nagreresulta sa selula na maging imortal. 
*Ang isang karagdagang mutasyon sa paghuhudyat na makinarya ng selula ay maaaring magpadala ng nagsasanhi ng pagkakamaling mga hudyat sa kalapit na mga selula.

Ang transpormasyon ng isang normal na selula sa isang kanser ay katulad ng isang reaksiyong kadena na sanhi ng mga inisyal na pagkakamali na dumadami sa 
mas masidhing mga pagkakamali na ang bawat isa ay patuloy na pumapayag sa selula na tumakas sa mga kontrol ng hangganang normal na paglago ng tisyu. Ang tulad nang paghihimagsik na itong eksena ay nagiging hindi kanais nais pagpapatuloy ng pinakaangkop kung saan ang mga nagpapatkbong pwersa ng ebolusyon ay gumagawang laban sa disenyo ng katawan at pagpapatupad ng kaayusan. Kapag ang kanser ay nagsimulang mabuo, ang patuloy na prosesong ito na tinaguriang *clonal na ebolusyon* ay nagpapatakbo ng pagpapatuloy tungko sa mas masalakay na mga yugto.

## Diagnosis
 sa kaliwang baga.]]

Ang karamihan ng mga kanser ay inisyal na nakikila dahil sa paglitaw ng mga tanda o sintomas o sa pamamagitan ng pag-iiskreen. Wala sa mga ito ang tumutungo sa isang tiyak na diagnosis na nangangailangan ng pagsusuri ng sampol ng tisyu sa pamamagitan ng isang patolohista. Ang mga taong may pinagsususpetsahang kanser ay iniimbestighan ng mga pagsubok medikal. Ang mga ito ay kinabibilangan ng mga blood test, X-rays, CT scans at endoscopy.
### Klasipikasyon
Ang mga kanser ay inuuri sa uri ng selula na tinutularan ng mga selulang tumor at kaya pinagpapalagay na pinagmula ng tumor. Ang mga uring ito ay kinabibilangan ng: 
* Carcinoma: Ang mga kanser na hinango mula sa mga epithelial. Ang pangkat na ito ay kinabibilangan ng marami sa mga karaniwang uri ng kanser partikular na sa may edad at kinabibilangan ng halos lahat ng mga nabubuo sa suso, prostate, baga, lapay at colon. 
* Sarcoma: Ang mga kanser na lumilitaw mula sa tisyung konektibo(i.e. buto, karilahe, taba, nerbo) na a ng bawat isa ay nabubuo mula sa mga selulang nagmumula sa mga selulang mesenchymal sa labas ng marow ng buto.
* Lymphoma at leukemia: Ang dalawang mga uring ito ng kanser ay lumilitaw mula sa hematopoietikong(bumubuo ng dugo) mga selula na lumilisan sa marow at may kagawiang magkaedad sa kulani at dugo. Ang leukemia ang pinakakaraniwang uri ng kanser sa mga bata na nagpapaliwanag sa mga 30%.
* Germ cell tumor: Ang mga kanser na hinango mula sa mga selulang pluripotent na kadalasan ay lumilitaw sa testikulo o sa obaryo(seminoma at dysgerminoma).
* Blastoma: Ang mga kanser na hinango mula sa hindi matandang selulang prekurso o tisyung embryoniko. Ang mga blastoma ay mas karaniwan sa mga bata kesa sa mga matandang tao.

Ang mga kanser ay karaniwang pinangalanan gamit ang *-carcinoma*, *-sarcoma* o *-blastoma* bilang isang hulapi na may salitang Latin o Griyego para sa organo o tisyu na pinagmula bilang ugat. Halimbawa, ang mga kanser ng atay parenchyma na lumilitaw mula sa mga selulang epithelia ay tinatawag na *hepatocarcinoma* samantalang ang isang malignansiyang lumilitaw mula sa primitibong mga selulang prekursor ng atay ay tinatawag na hepatoblastoma at ang isang kanser na lumilitaw mula sa mga selulang taba ay tinatawag na *liposarcoma*. Para sa ibang mga kanser, ang ang organong Ingles ang ginagamit. Halimbawa, ang pinakakaraniwang uri ng kanser sa suso ay tinatawag na *ductal carcinoma of the breast*. Dito, ang pang-uring *ductal* ay tumutukoy sa paglitaw ng kanser sa ilalim ng mikroskopyo na nagmumungkahing ito ay nagmula sa mga duct ng gatas.

Ang mga tumor na benign(na hindi mga kanser) ay pinangalanang *-oma* bilang hulapi kasama ng pangalan ng organo bilang ugat. Halimbawa, ang isang tumor na benign ng makinis na masel ay tinatawag na *leiomyoma* (Ang karaniwang pangalan ng kadalasang umiiral na tumor na benign na ito sa uterus ay *fibroid*). Ang nakalilito, ang ilang mga uri *-oma* na ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng melanoma at seminoma.

Ang ilang mga uri ng kanser ay pinangalanan para sa sukat at hugis ng mga selulang nasa ilalim ng mikroskopyo gaya ng giant cell carcinoma, spindle cell carcinoma, at small cell carcinoma.
### Patolohiya
Ang diagnosis ng tisyung ibinigay ng patolohista ay nagpapakita ng uri ng selulang lumalaganap, ang gradong histolohikal nito, mga abnormalidad na henetiko at iba pang mga katangian ng tumor. Sama sama nito, ang impormasyong ito ay magagamit upang masuri ang prognosis ng pasyente at upang pumili ng pinakamahusay na paggamot. Ang cytohenetika at imunnohistokemika ang iba pang mga uri ng pagsubok na maaaring isagawa ng patolohika sa specimen na tisyu. Ang mga pagsubok na ito ay maaaring magbigay ng impormasyon tungkol sa mga pagbabagong molekular(gaya ng mga mutasyon, fusion gene at numerikal na mga pagbabago ng kromosoma) na nangyari sa mga selulang kanser at kaya ay magpakita ng panghinaharap na pag-aasal ng kanser(prognosis) at pinakamahusay na paggamot.

Image:Colon cancer 2.jpg|Isang masalakay na colorectal carcinoma (gitnang itaas) sa isang specimen ng colectomy.
Image:Lung cancer.jpg|Isang squamous cell carcinoma (ang maputing tumor) malapit sa bronchi isang specimen ng baga.
Image:BreastCancer.jpg|Isang malaking masalakay na ductal carcinoma sa isang specimen ng mastectomy.

## Pag-iwas
Ang prebensiyon o pag-iwas ay inilalarawan bilang mga aktibong sukat na nagpapabawas ng panganib ng kanser. Ang malawak na karamihan ng mga paktor ng panganib ng kanser ay sanhi ng kapaligiran(kabilang ang pamumuha) at marami sa mga paktor na ito ay makokontrol. Kaya ang kanser ay malaking itinuturing na isang maiiwasang sakit. Ang mas malaki sa 30% ng kanser ay itinuturing na maiiwasan sa pamamagitan ng pag-iwas sa mga paktor ng panganib kabilang ang tabako, labis na timbang, hindi sapat na dieta, kawalang gawaing pisika, alak, Mga sakit na naipapasa sa pakikipagtalik, at polusyon sa hangin. Not all environmental causes can be prevented completely such as naturally occurring background radiation.

### Dietaryo
Bagaman maraming mga rekomendasyong pangpagkain ang iminungkahi upang mabawasan ang panganib ng kanser, ang ilan ay may malaking sumusuportang ebidensiyang siyentipiko. 
 Ang pangunahing mga paktor na pang pagkain na nagpapataas ng panganin ng kanser ang obesidad at pag-inom ng alak. Ang isang dietang mababa sa mga prutas at gulay at mataas sa pulang karne ay itinuturo ngunit hindi nakumpirma. Consumption of coffee is associated with a reduced risk of liver cancer. Ang mga pag-aaral ay nag-ugnay ng pagkain ng pula o pinrosesong karne sa tumaas na panganib ng kanser sa suso, kanser na colorectal, at kanser sa lapay na isang phenomenon na maaaring sanhi ng presensiya ng mga karsinoheno sa mga pagkaing niluto sa mataas na mga temperatura. Kaya ang rekomedasyong dietaryo para sa pag-iwas ng kanser ay karaniwang kinabibilangan ng "pangunahing gulay, prutas, buong butil, isda at nabawasang pagkain ng pulang karne at pininong asukal."  Sa pangkalahatang populasyon, ang mga NSAID ay nagpapabwas ng panganib ng kanser na colorectal gayunpaman, sanhi ng mga side effect na cardiovascular at gastrointestinal, ang mga ito ay nagsasanhi ng pangkabuuang panganib kapag ginamit sa pag-iwas ng kanser. Aspirin has been found to reduce the risk of death from cancer by about 7%. Ang tagapigil ng COX-2 ay maaaring magpabawa ng rate ng pagkakabuo ng polyp sa mga taong may familial adenomatous polyposis gayunpaman, ay nauugnay ang mga ito sa parehong mga adbersong epekto gaya ng mga NSAID. Ang pang-araw araw na paggamit ngtamoxifen o raloxifene ay naipakitang nagpapabawas ng pagkakaron ng kanser sa suso sa mataas na panganib na mga babae. Ang benepisyo laban sa panganib para sa tagapigil ng 5-alpha-reductase gaya ng finasteride ay hindi maliwanag.

Ang mga bitamina ay hidni natagpuang epektibo sa pag-iwas ng kanser, bagaman ang mababang mga lebel ng bitamina D ay nauugnay sa tumaas na panganib ng kanser. Whether this relationship is causal and vitamin D supplementation is protective is not determined. Ang pag-inom ng mga suplement na Beta-carotene ay natagpuang nagpapataas ng mga rate ng kanser sa baga sa mga mataas na panganib na tao. Ang suplementasyon ng asidong folic ay hindi natagpuang epektibo sa pag-iwas ng kanser sa colon at maaaring magpataas ng mga polyp sa colon.

### Pagpapabakuna
Ang mga bakuna ay binuo na nagpapaiwas ng ilang mga impeksiyon ng ilang mga virus.
 Ang bakuna ng Human papillomavirus (Gardasil at Cervarix) ay nagpapabawas ng panganib ng pagkakaron ng kanser sa cervix.
## Pangangasiwa
Maraming mga opsiyon ng pangangasiwa para sa kanser ay umiiral na ang mga pangunahin sa mga ito ay kinabibilangan ng *siruhiya*(surgery), *kemoterapiya*, *terapiyang radiasyon* at *pangangalagang paliatibo*. Kung aling mga paggamot ang ginagamit ay depende sa uri, lokasyon at grado ng kanser gayundin ang kalusugan at mga kahilingan ng pasyente.
### Kemoterapiya
Ang isang pundamental na pilosopiya ng kombinasyon ng terapiya ng kanser ay ang iba't ibang mga droga o gamot ay gumagana sa pamamagitan ng iba't ibang cytotoksikong mga mekanismo at ang mga resulta ng paggamit ng maraming mga droga ay synerhistiko sa ilang digri. Dahil ang mga ito ay iba't ibang naglilimita ng dosis na mga epektong adberso, ang mga ito ay maaaring ibigay ng magkakasama sa buong mga dosis sa *mga rehimeng kemoterapiya*. Ang terminong *rehimeng induksiyon* ay tumutukoy sa isang rehimeng kemoterapiya na ginagamit para sa simulang paggamot ng sakit. Ang isang *rehimeng pagpapanatili*(maintenance) ay tumutukoy sa patuloy na paggamit ng kemoterapiya na ginagamit upang mabawasan ang mga tsansa ng pagbabalik ng isang kanser o upang maiwasan ang umiiral na kanser sa pagpapatuloy nito.
Ang karaniwang mga rehimen sa kemoterapiya ang:

## Prognosis
Ang kanser ay may reputasyon bilang isang nakamamatay na sakit. Kung kukunin ng buo, ang kalahati ng mga taong tumatanggap ng paggamot para sa masalakay(invasive) na kanser(hindi kasama ang carcinoma sa situ) at hindi-melanoma(mga kanser ng balat) ay namamatay sa kanser o sa paggamot nito. Ang paghuhula ng maikli o mahabang survival ay mahirap at depende sa maraming mga paktor. Ang pinakamahalang mga paktor ang partikular na uri ng kanser ang edad at kabuuang kalusugan ng pasyente. Ang mga taong mahina at may iba pang mga problema sa kalusugan ay may maliit na rate ng survival kesa sa mga malusog na tao. Ang isang centenarian(umabot sa 100 taong gulang o higit pa) ay hindi malamang na mabubuhay sa loob ng limang mga taon kahit pa ang paggamot ay matagumpay. Ang mga taong nag-uulat ng mas mataas na kalidad ng buhay ay may kagawiang mabuhay ng matagal. Ang mga taong may mas mababang kalidad ng buhay ay maaaring maapektuhan ng depresyon at iba pang mga komplikasyon mula sa paggamot ng kanser o pagpapatuloy ng sakit na sumisira sa kalidad ng buhay ng mga ito at nagbabawas ng bilang ng buhay. Noong 2007, ang kabuuang gastos ng kanser sa Estados Unidos kabilang ang paggamot at hindi direktang mga gastos ng kamatayan(gaya ng pagkawala ng produktibidad sa trabaho) ay tinatayang $226.8 bilyon. Noong 2007, ang 32% ng mga Hispaniko at 10% ng mga bata na 17 taong gulang o mas bata rito ay walang kasiguruhan ng kalusugan(health insurance).

## Epidemiolohoiya
Noong 2008, ang tinatayang 12.7&nbsp;milyong mga kanser ay nadiagnose(hindi kasama ang mga hindi-melanomang kanser sa balat at iba pang mga hindi-masalakay na kanser) at ang c7.6&nbsp;milyong katao ang namatay sa kanser sa buong mundo. Ang kanser bilang isang pangkat ay nagpapaliwanag sa tinatayang 13% ng lahat ng mga kamatayan kada taon na ang pinaka karaniwang ang: kanser sa baga(1.4 milyong kamatayan), kanser sa tiyan(740,000 kamatayan), kanser sa atay(700,000 kamatayan), kanser na colorectal(610,000 kamatayan) at kanser sa suso(460,000 kamatayan). Ito ay gumagawa sa masalakay na kanser na pangunahing sanhi ng kamatayan sa maunlad na mga bansa at ikalawang pangunahing sanhi ng kamatayan sa umuunlad na mga bansa. Bagaman posible para sa kanser na tumama sa anumang edad, ang karamihan ng mga taong na-diagnose ng masalakay na kanser ay higit sa edad na 65. Ang ilang mga ugnayan sa pagitan ng pagtanda at kanser ay itinuturo sa immunosenensiyang  pagtitipon ng mga pagkakamali sa DNA sa loob ng panahon ng buhay, at mga nauugnay sa edad na mga pagbabago sa sistemang endokrina.

Ang ilang mabagal na lumalagong mga kanser ay partikular na karaniwan. Ang mga pag-aaral ng autopsiya sa Europa at Asya ay nagpakitang hanggang 36% ng mga tao ay mayroong hindi nadiagnose at maliwanag na hindi mapanganib na kanser sa thyroid sa panahon ng kanilang mga kamatayan at ang 80% ng mga lalake ay nagkakaron ng kanser sa prostate sa edad na 80. Dahil sa ang mga kanser na ito ay hindi nagsanhi ng kamatayan ng pasyente, ang pagtukoy sa mga ito ay kumakatawan sa labis na diagnosis kesa sa magagamit na pangangalagang medikal. Ang tatlong pinaka karaniwang mga kanser sa bata ang leukemia (34%), tumor sa utak (23%), at mga lymphoma (12%). Ang mga rate ng kanser sa bata ay tumaas sa 0.6% kada taon sa pagitan ng 1975 hanggang 2002 sa Estados Unidos at 1.1% kada taon sa pagitan ng 1978 at 1997 sa Europa.

## Tignan 
* Metastasis
* Ang World Cancer Day ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Pebrero 4.

## Mga sanggunian
Kategorya:Kanser
Kategorya:Sakit