Transportasyon sa Pilipinas

Ang **transportasyon sa Pilipinas** ay hindi pa gaanong maunlad, dahil sa mga sumusunod na dahilan: mga buludunduking lugar sa bansa at mga nakakalat na mga pulo, at ang patuloy na hindi paglalaan ng pondo ng pamahalaan sa mga imprastrakturang pantransportasyon ng bansa. Subalit sa mga nakalipas na taon, ang pamahalaan ay sumisikip upang maipaganda ang sistema ng transportasyon sa bansa sa pamamagitan ng mga iba't-ibang proyektong pang-imprastrasktura.

Ang mga dyipni ay pinakatampok na anyo ng pampublikong transportasyon sa Pilipinas, at naging simbololo ang mga ito ng kultura ng bansa. Isa pang tampok na anyo ng pampublikong transportasyon ay ang de-motor na traysikel; mas-pangkaraniwan ang mga ito sa mga pook-rural. Sa mga nakalipas na taon, nagiging tampok na anyo ng pampublikong transportasyon ang mga daambakal sa bansa, lalo na sa maabalang kalakhan ng Kamaynilaan. May tatlong pangunahing sistema ng daambakal sa Pilipinas: ang Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila na binubuo ng Linya 1 at Linya 2, ang Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila na binubuo ng Linya 3, at ang Pambansang Daambakal ng Pilipinas (o PNR). Ang dalawang sistema na unang binanggit ay nagsisilbi lamang sa Kamaynilaan, samantala ang PNR ay sumisilbi sa Kamaynilaan at sa ilang bahagi ng Luzon. Mayrun ding dong dantes mga lokobbbbmotorang singaw(aray) (*steam engines*) na matatagpuan sa Kabisayaan na gumagana sa mga gilingan ng tubo tulad ng Central Azucarera. Ang mga taksi at bus ay mga mahalaga ring anyo ng pampublikong transportasyon sa mga pook-urban ng bansa.

May labindalawang (12) paliparang pandaigdig ang Pilipinas, at may higit sa dalawampung (20) paliparang panloob na sumisilbi sa bansa. Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino (o NAIA) ay ang pangunahing pasukan sa Pilipinas.

## Transportasyong panlupa
### Mga daan
[thumb|[Lansangang Halsema]]
Ang Pilipinas ay may 199,950 kilometro (124,240 milya) ng mga daan, at sa habang ito 39,590 kilometro (24,600 milya) ay nailatag. Noong 2004, iniulat na ang kabuuang haba ng buong pinag-ugnay na daan na hindi mabilisang daanan ay nasa 202,860 kilometro. Sa habang ito, 15% ay mga pambansang daan (*national roads*), 13% ay mga panlalawigang daan (*provincial roads*), 12% ay mga daang panlungsod/pambayan (*city/municipal roads*), at 60% ay mga daang barangay (*barangay roads*).

Noong 1940, may 22,970 kilometro (14,270 milya) ng mga daan sa buong bansa, kalahati nito'y matatagpuan sa gitna at katimugang Luzon. Sinilbihan ng mga daan ang 50,000 sasakyan.

### Mga lansangan
[thumb|[Abenida Epifanio de los Santos sa Lundayang Ortigas]]
[thumb|[Lansangang Sayre]]
Sinasaklaw ng mga lansangan sa bansa ang mga pambansang daan na binukod sa tatlong uri: ang mga pambansang daang primera, pambansang daang sekundarya, at pambansang daang tersiyaryo.

Ang Pan-Philippine Highway (o Daang Maharlika, sa ibang bansa ) ay isang pinag-ugnay na mga daan, tulay, at mga serbisyong pambarko na umaabot sa 3,517 kilometro (2,185 milya) ang haba at kumokonekta sa mga pulo ng Luzon, Samar, Leyte, at Mindanao, na nagsisilbing pangunahing gulugod ng transportasyon sa bansa. Nagsisimula ito sa Laoag, Ilocos Norte at nagtatapos ito sa Lungsod ng Zamboanga, Zamboanga del Sur. Ang Tulay ng San Juanico ang nagdadala nito sa ibabaw ng Kipot ng San Juanico sa pagitan ng mga pulo ng Samar at Leyte.

Sa Kalakhang Maynila, nakaayos ang mga lansangan nito sa isang *set* ng mga daang radyal (*radial roads*) at daang palibot (*circumferential roads*). Ang mga daang radayl ay nagmumula sa pusod ng Lungsod ng Maynila at papuntang mga kalapit na lalawigan, habang ang mga daang palibot nama'y lumilibot sa paligid ng lungsod. Ang *set* na ito ay tinaguriang Sistema ng mga Daang Arteryal ng Kalakhang Maynila (*Metro Manila Arterial Road Network*). Ang Bulebar Roxas, na pinakatanyag sa mga lansangan ng Maynila, ay nakalinya sa dalampasigan ng Look ng Maynila. Kasama ang Manila–Cavite Expressway (o CAVITEx), bahagi ito ng Daang Radyal Blg. 1 (R-1) na tumutungo sa lalawigan ng Kabite. Ang Abenida Epifanio de los Santos (EDSA) ay ang pangunahing daang palibot (*beltway*) sa Kamaynilaan. Isa rin ito sa mga pinakatanyag na lansangan sa Pilipinas. Dumadaan ito sa anim (6) sa mga labimpitong (17) pook sa rehiyon—Caloocan, Lungsod Quezon, San Juan, Mandaluyong, Makati, at Pasay. Ito ang pinakamahabang lansangan sa kalakhan, at kinakarga nito ang karaniwang bilang na 2.34 milyong sasakyan. Ang Abenida Commonwealth ay isa ring mahalagang lansangan sa kalakhan, nagsisilbi naman ito sa Lungsod Quezon at may haba na 12.4 kilometro (7.7 milya). Isang mahalagang daang radyal sa Maynila ay Bulebar Espanya, na bahagi ng Daang Radyal Blg. 7 (R-7) na kinabibilangan ng Abenida Quezon at Abenida Commonwealth sa Lungsod Quezon at Lansangang Quirino sa Hilagang Kalookan at San Jose del Monte, Bulacan. Ilan pa sa mga mahalagang lansangan sa Kamaynilaan ay Abenida Ayala, Bulebar Aurora, Abenida Taft, Lansangang Sergio Osmeña, at Daang C-5 na nagsisilbing alternatibong daan sa EDSA. Ilan naman sa mga kilalang lansangang panloob ay Kalye Escolta, Kalye Mendiola, Paseo de Roxas, Kalye Balete, Abenida Tomas Morato, at Daang Maysan.

Sa ibang bahagi ng Luzon, ang Lansangang MacArthur ay nag-uugnay ng Kamaynilaan sa Gitna at Hilagang Luzon. Bahagi ito ng N1 (Caloocan-Guiguinto) at N2 (Guiguinto-Laoag) ng sistemang lansangang bayan ng bansa at Daang Radyal Blg. 9 (R-9) ng sistemang arteryal ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila. Ang Daang Kennon at Lansangang Aspiras–Palispis ay nagsisilbing mga daang papasok ng Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera (CAR). Isang mahalagang lansangan sa Gitnang Luzon ang Abenida Jose Abad Santos na tinagurian ding Daang Olongapo–Gapan. Ilan sa mga mahalagang lansangan sa Katimugang Luzon ay Lansangang Aguinaldo sa Kabite, Lansangang Jose P. Laurel sa Batangas, at Manila South Road at Daang Calamba–Santa Cruz–Famy (bahagi ng Manila East Road) sa Laguna. Ang Lansangang Andaya (N68) ay nag-uugnay ng lalawigan ng Quezon sa Rehiyon ng Bikol. Matatagpuan sa Lungsod ng Cebu ang Kalye Colon, ang kauna-unahang lansangan sa Pilipinas. Ilan sa mga mahalagang lansangan sa Mindanao ay Lansangang Sayre, Daang Butuan–Cagayan de Oro–Iligan–Tukuran, Daang Coastal ng Surigao–Davao, Daang Davao–Cotabato, at Lansangang Maria Clara L. Lobregat.

Ang Strong Republic Nautical Highway ay nag-uugnay sa karamihan sa mga daan ng mga pulo sa pamamagitan ng isang serye ng mga lantsang roll-on/roll-off (o ro-ro), ang ilan ay maliit at sumasaklaw sa maiksing distansya, habang ang iba nama'y mga malalaking bapor na maaring maglakbay ng ilang oras o higit pa.

### Mga mabilisang daanan
Ang Pilipinas ay may maraming mabilisang daanan (*expressways*), at karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa Luzon. Ang mga pinakaunang sistema ng mabilisang daanan sa Pilipinas ay ang North Luzon Expressway (dating *North Diversion Road*) at ang South Luzon Expressway (dating *South Super Highway*). Parehong itinayo noong dekada-1970, noong pagkapangulo ni Ferdinand Marcos.

Ang pamahalaan ng Pilipinas at mga pribadong sektor ay gumagawa ng mas-maraming mga plano at panukala upang magtayo ng mga bagong mabilisang daanan sa pamamagitan ng public–private partnership.

### Mga daambakal
[thumb|Isang tren ng [Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 papalapit ng Estasyong Ayala.]]
[thumb|Isang nakahintong tren sa [Estasyong daangbakal ng Blumentritt ng Pambansang Daambakal ng Pilipinas (PNR).]]
Ang transportasyong daambakal sa Pilipinas ay kinabibilangan ng mga serbisyong binibigay ng tatlong linya ng mabilisang panlulan at isang linyang riles pang-mananakay: ang Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila (Linya 1 at Linya 2), ang Linya 3, at ang PNR Metro South Commuter Line ng Pambansang Daambakal ng Pilipinas (PNR).

Ang Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila, o ang sistemang LRTA, ay isang sistemang pang-mabilisang panlulan na naglilingkod sa ligid ng Kalakhang Maynila; ito ang pinakaunang sistemang metro sa Timog-Silangang Asya. Nilingkuran nito ang kabuuang 928,000 pasahero kada araw noong 2012. Ang mga 31 estasyon nito sa kahabaan ng higit 31 kilometro (19 milya) ng mga nakaangat na linya ay bumubuo sa dalawang linya: ang unang Linya 1, at ang mas-bagong Linya 2. Dumadaan ang una sa mga lungsod ng Caloocan, Maynila, at Pasay, samantala dumadaan naman ang ikalawa sa mga lungsod ng Maynila, San Juan, Lungsod Quezon, at Marikina. Maliban sa sistemang LRTA, ang Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila, o ang sistemang MRTC, ay naglilingkod din sa Kalakhang Maynila. Matatagpuan ito sa kahabaan ng EDSA. May labintatlong (13) estasyon ito sa kahabaan ng linya nito na may haba na 16.95 kilometro. Ang nag-iisang linya na ito ay dumadaan sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, at Lungsod Quezon. Ilan sa mga estasyon ng sistema ay nilagyan na ng mga eskalador at asensor para sa mas-madaling daan papasok, at dumami na rin ang bilang ng mga mananakay. Pagsapit ng taong 2004, ang Linya 3 ay may pinakamaraming bilang ng mga mananakay sa mga tatlong linyang metro, na may 400,000 pasahero araw-araw.

Ang Pambansang Daambakal ng Pilipinas (sa Ingles, *Philippine National Railways* o sa daglat nito na *PNR*) ay nagpapatakbo ng isang linyang komyuter na naglilingkod sa isang rehiyon mula Kalakhang Maynila hanggang Laguna. Ang PNR na isang sistemang daambakal sa Pilipinas na pag-aari ng pamahalaan, ay itinatag noong panahon ng mga Kastila. Dati, nagbibigay ito ng mga serbisyo sa Luzon, at nag-uugnay ng hilaga at katimugang Luzon sa Maynila. Noong 1988 isinara ang linya patungong Hilaga at Gitnang Luzon, at pagsapit ng dekada-2000 itinigil ang mga serbisyo patungong Bikol, subalit may mga panukala para buhayin muli ang katimugang linya patungong Bikol. Ang Daambakal ng Panay (*Panay Railways Inc.*) ay isang kompanya na nagpapatakbo ng mga linya ng daambakal sa Panay mula huling bahagi ng dekada-1900 hanggang 1989, at Cebu mula 1911 hanggang 1942 (noong panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig). 

## Transportasyong pantubig
[thumb|Isang *[pump boat* sa may pulo ng Palawan.]]

### Mga daanang tubig
3,219&nbsp;kilometro; limitado lamang sa mga bangkang *shallow-draft* (yaong may haba na mas mababa sa 1.5 metro).

### Mga serbisyong lantsa
[thumb|left|Isang lantsa ng [Pasig River Ferry Service.]]
Ang Pasig River Ferry Service ay isang serbisyo ng lantsang pang-ilog na naglilingkod sa Kalakhang Maynila. Ito rin ang tanging transportasyong pantubig na dumadaan/tumahak sa Ilog Pasig. Ang buong sistema ay may labimpitong (17) estasyon at dalawang linya. Ang unang linya ay ang Linyang Ilog Pasig (*Pasig River Line*) na dumaan mula Plaza Mexico sa Intramuros hanggang Estasyong Nagpayong sa lungsod ng Pasig. Ang ikalawang linya ay ang Linyang Ilog Marikina (*Marikina River Line*) na nagsilbi sa mga estasyon sa Ilog Marikina simula sa Estasyong Guadalupe sa Makati hanggang Estasyong Santa Elena sa Marikina.

### Mga serbisyo ng barko
thumb|MV Trisha Kerstin 2 sa Daungang Pandaigdig ng Zamboanga.
Sapagkat ang Pilipinas ay isang estadong kapuluan, mahalagang anyo ng transportasyon sa bansa ang mga serbisyong pambarko. May mga iba't-ibang uri ng barko na ginagamit, mula sa mga malalaking barkong panlulan hanggang sa mga maliliit na mga *pump boat*. Ilan sa mga biyahe ay umaabot sa isang araw o higit pa sa mga malalaking barkong pang-magdamag, tulad ng mga barkong pinapatakbo ng 2GO Travel, habang ang ibang biyahe ay umaabot sa loob ng mga ilang minuto sa mga maliliit na bangkang pinapatakbo ng bomba (*pump boat*) tulad ng mga bangka na tumatawid sa Kipot ng Iloilo.

May mga maraming kompanyang pambarko sa Pilipinas. Ilan sa mga ito ay ang 2GO Travel at Trans-Asia Shipping Lines.

### Mga pantalan at daungan
[thumb|Daungan ng [Heneral Santos, ang pinakatimog na daungan sa Pilipinas.]]
Ang pinakaabalang daungan sa bansa ay ang Pantalan ng Maynila, lalung-lalo na ang Manila International Cargo Terminal at ang Eva Macapagal Port Terminal, kapwa nasa paligid ng nasabing pantalan. Kabilang sa mga iba pang lungsod na may mga maabalang daungan at pantalan ay ang Bacolod, Batangas, Cagayan de Oro, Cebu, Davao, Butuan, Iligan, Iloilo, Jolo, Legazpi, Lucena, Puerto Princesa, San Fernando, Subic, Zamboanga, Cotabato, Heneral Santos, Allen, Ormoc, Ozamiz, Surigao, at Tagbilaran. Karamihan sa mga himpilang ito ay bumubuo sa Strong Republic Nautical Highway, isang sistemang nautiko na pinatotohanan sa ilalim ni dating Pangulong Gloria Macapagal Arroyo kung saan pwede gumamit ng mga sasakyang panlupa ang mga lantsang ro-ro (roll-on/roll-off) para tumawid sa pagitan ng mga pulo sa bansa.

## Transportasyong panghimpapawid
### Mga paliparan
[thumb|Pasukan ng [Paliparan ng Jolo sa Sulu.]]
Ang mga paliparan ng Maynila, Iloilo, Cebu, Davao, Clark, Subic, Zamboanga at Laoag ay mga pasukang pandaigdig sa Pilipinas.

Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino (NAIA) sa Maynila ay ang nangunguna at primerang pasukan ng bansa. Nililingkuran nito ang Kalakhang Maynila at mga rehiyon sa paligid nito. Matatagpuan ito sa hangganan ng mga lungsod ng Parañaque at Pasay. Noong 2012, naging ika-34 ito sa mga pinakaabalang paliparan sa mundo ang NAIA; ang dami ng mga pasahero ay tumaas hanggang sa mga walong porsyento sa kabuuan na 32.1 milyong pasahero. Dahil diyan, isa ang NAIA sa mga pinaka-maabalang paliparan sa Asya.

Ang Paliparang Pandaigdig ng Clark ay isa pang pangunahing pasukan sa bansa, ito ang magiging pandaigdigang pasukan para sa Kalakhang Maynila sa hinaharap at ipinaplano na papalitan nito ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino. Sa pangkaramihan, pinaglilingkuran ng paliparan ang mga mababang presyong tagapaglipad sa himpapawid na nakikinabang sa mga mas-mababang singgil sa paglapag kompara sa mga sinisingil sa NAIA.

Ang ibang mga mahalagang paliparan sa Pilipinas ay Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu sa Lapu-Lapu, Cebu; Paliparang Pandaigdig ng Iloilo sa Cabatuan, Iloilo; Paliparang Pandaigdig ng Francisco Bangoy sa Dabaw; Paliparang Pandaigdig ng Zamboanga sa Lungsod ng Zamboanga; at Paliparang Pandaigdig ng Heneral Santos sa Heneral Santos, Timog Cotabato.

### Mga kompanyang panghimpapawid (*airlines*)
[thumb|Ang [Philippine Airlines ay ang pangunahing kompanyang panghimpapawid ng bansa.]]
Ang Philippine Airlines (PAL) ay ang pambansang kompanyang panghimpapawid ng Pilipinas, ito ang kauna-unahang kompanyang himpapawid sa Asya. Nananatili itong pinakamalaking kompanyang panghimpapawid sa bansa, ito ay may pinakamadaming bilang ng mga pandaigdigang lipad patungong Pilipinas, gayundin mga panloob na lipad. Inuugnay nito ang Maynila sa 48 lungsod sa apat (4) na kontinente, at madalas na lumilipad ito sa 41 destinasyong panloob sa labas ng Kamaynilaan. Pinag-lilingkuran din ng Philippine Airlines ang dalawampung destinasyon sa Pilipinas at tatlumpu't-dalawang (32) destinasyon sa Timog-Silangang Asya, Timog Asya, Silangang Asya, Oceania, at Hilagang Amerika.

Ang Cebu Pacific ay ang nangungnang pang-mababang presyong kompanyang panghimpapawid sa bansa; ito ang nangungunang panloob na kompanyang panghimpapawid sa bansa. Inuugnay nito ang Maynila sa dalawampu't-isang (21) destinasyon sa loob ng Pilipinas, at sa tatlumpu't-siyam (39) na pandaigdigang destinasyon kasama ng mga direktang lipad nito. Pagkaraan ng pagbibigay ng mababang bayad sa mga panloob na destinasyon, inilunsad ng Cebu Pacific ang mga pandaigdigang operasyon nito noong Nobyembre 2001, at ngayon ay lumilipad na ito sa Bangkok, Busan, Guangzhou, Ho Chi Minh City, Hong Kong, Jakarta, Kota Kinabalu, Kuala Lumpur, Macau, Osaka, Seoul, Shanghai, Singapore, at Taipei. Kasalukuyang nagpapatakbo ng kompanyang panghimpapawid ang mga hub nito sa Maynila, Cebu, at Dabaw.

Bukod sa mga nabanggit na kompanyang panghimpapawid, ang ibang mga pang-mababang presyong kompanyang panghimpapawid sa bansa ay Philippines AirAsia (isang kasapi ng AirAsia na nakahimpil sa Malaysia), Cebgo, PAL Express, at iba pa; ang mga kompanyang panghimpapawid na ito ay may mga ruta papunta sa ilang destinasyong panturista sa bansa nang may mababang halaga.

## Mga sasakyan
### Mga dyipni
[thumb|Isang dyipni sa [Lungsod ng Batangas]]
Ang mga **dyipni** ay ang pinakapatok na uri ng pampublikong transportasyon sa Pilipinas. at kilala sa kanilang maningning na palamuti at punong upuan. Ang mga ito ay naging laganap na sagisag ng kalinangan ng Pilipinas.

Ang mga tagagawa ng dyipni sa nakaraan ay kadalasang nakabase sa Lungsod ng Cebu at Las Piñas. Ang pinakamalaking tagagawa ng mga panghukbong katihan na estilo na mga dyipni ay MD Juan. Kasama sa ibang mga tagagawa ay Armak Motors (Lungsod ng San Pablo), Celestial Motors (Lungsod ng San Pablo), Hebron Motors, LGS Motors, Malagueña (Imus), Mega (Lipa), Morales Motors (San Mateo), at Sarao Motors (Las Piñas). Isa pang tagagawa, ang PBJ Motors, ay gumawa ng mga dyipni sa Pampanga gamit ang mga paraang hinango mula sa Sarao Motors. Ang Armak ay nagbebenta ngayon ng mga muling nilikha na trak at sasakyan bilang karagdagan, kasama na ang mga dyipni nito.

Ang mga unang dyipni ay mga pinagandang dyip pangmilitar ng Willys & Ford; ang mga makabagong dyipni ay ginagawa na ngayon ng mga nagsasariling pagawaan at pabrika sa Pilipinas kasama ang mga labis na makina at parte mula Hapon. Sa Cebu, karamihan sa mga dyipni ay ginawa mula sa mga segunda-manong Hapones na trak na unang ginamit para sa kargamento. Eupemistikong kilala ang mga ito bilang mga "*surplus" truck*".

May dalawang mga uri ng tagagawa ng dyipni sa Pilipinas. Mas-pinalala pa ito ng mga paglabag sa batas-trapiko, tulad ng iligal na pagpaparada (*illegal parking*), *loading and unloading*, *beating the red light*, at *wrong-way driving*. Nagaambag din sa lumalalang pagsisikip ng trapiko ang mga proyektong daan at daambakal na hindi pa itinatayo. Pinangangamban na kapag hindi nalunasan ang suliraning ito, "hindi matitirhan" ang Kamaynilaan pagpasok ng taong 2020. Tinawag ng isang sarbey na isinagawa ng Waze na "pinakamalalang trapiko sa Daigdig" ang Kalakhang Maynila.

Umabot sa humigit-kumulang ₱3 bilyon ang halaga ng pagkawala sa ekonomiya noong 2012 dahil sa mga pagsisikip ng trapiko. Pinangangambahan ng Japan International Cooperation Agency (JICA) na aabot sa ₱6 na bilyon ang pang-araw-araw na kawalan sa ekonomiya kapag hindi pa napigil ang pagsisikip ng trapiko.

## Tingnan din
#### Mga ahensiya ng pamahalaan
* Kagawaran ng Transportasyon
* Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (DPWH)
#### Mga kaugnay na artikulo
* Pan-Philippine Highway
* Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas
* Sistema ng mabilisang daanan sa Pilipinas
* Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila
* Transportasyon sa Kalakhang Maynila

## Mga sanggunian

Kategorya:Pilipinas