Tako

Ang **tako** ay isang tradisyonal na pagkaing Mehikano na binubuo ng isang *tortillang* gawa sa mais o trigo na pinalamanan. Binibilot o tinitiklop sa palibot ng palaman ang *tortilla* at kinakamay kapag kakainin na. Ilan sa mga karaniwang palaman ng tako ang giniling na baka, baboy, manok, pagkaing-dagat, bins, gulay, at keso, at sinasahugan ng iba't ibang kondimento, tulad ng salsa, *guacamole*, o kremang maasim, at gulay, tulad ng letsugas, sibuyas, kamatis, at mga sili. Isang karaniwang anyo ng *antojito* o pagkaing-kalye ng mga Mehikano ang mga tako, na kumalat na sa buong mundo.

Maaaring ihambig ang mga tako sa mga kahawig na pagkain tulad ng mga *burrito*, na kadalasang mas malaki at nirorolyo sa halip na binibilot; mga *taquito*, na nirorolyo at piniprito; o mga *chalupa*/*tostada*, kung saan piniprito muna ang *tortilla* bago palamanan.

## Kasaysayan
Pinagdedebatihan ang pinagmulan ng tako sa Mehiko, ikinakatuwiran ng iba na umiral na ang tako bago dumating ang mga Kastila sa Mehiko, dahil may ebidensyang antropolohikal na kumain ng mga tako na pinalamanan ng maliit na isda ang mga katutubong tao na nakatira sa may lawa ng Lambak ng Mehiko. Nagsulat noong panahon ng mga Kastilang mananakop, dinokumento ni Bernal Díaz del Castillo ang unang salusalo ng tako na tinamasa ng mga Europeo, isang piging na hinanda ni Hernán Cortés para sa mga kapitan niya sa Coyoacán. Ikinakatuwiran naman ng iba na mas kamakailan lamang ang paglikha ng tako, isa sa mga popular na teorya rito ay inimbento ito ng mga minero ng pilak noong ika-18 siglo. 

Binanggit din ang salitang *taco* sa nobelang —*El hombre de la situación* (1861)— ng Mehikanong manunulat na si Manuel Payno: 

Inunahan nitong mga pagbanggit ang teorya na unang binanggit ang salitang *taco* sa Mehiko noong 1891 sa nobelang *Los bandidos de Río Frío* ni Manuel Payno.

## Mga tradisyonal na baryasyon 
Maraming mga tradisyonal na baryante ng tako:

* ***Tacos al pastor*** ("estilong pastol") o ***tacos de adobada***: gawa sa maninipis na isteyk na baboy na tinimpla sa *adobo*, at tinuhog at pinagpatong-patong sa isang patayo na asador at niluluto sa apoy habang umiikot ito.
* ***Tacos de cabeza*** ("tinakong ulo"): kung saan may isang patag na platong metal na binutasan kung saan lumalabas ang singaw na nagluluto sa ulo ng baka. Kabilang dito ang: *cabeza*, mga kalamnan ng ulo; *sesos* ("utak"); *lengua* ("dila"); *cachete* ("pisngi"); *trompa* ("labi"); at, *ojo* ("mata"). Iniinit ang mga *tortilla* para sa mga tako na ito sa parehong platong pasingawan para umiba ang konsistensiya nito. Tipikal na ihain itong mga tako nang dala-dalawa, at sinasabayan ng salsa, sibuyas, at unsoy at minsan nilalagyan din ng *guacamole*.
* ***Tacos de cazo*** (literal na "tako sa tuong"): tipikal na ginagamit ang metal na tuong na pinahiran ng mantika bilang prituhan. Ilan sa mga karaniwang karne para sa takong ito ang *tripa* ("goto", karaniwan mula sa baboy sa halip na baka, at maaari ring tumukoy sa bituka); *suadero* (malambot na hiniwang baka), *carnitas* at *buche* (lalamunan ng anumang hayop). niluluto sa tubig na may sibuyas, bawang, at dahon ng laurel ng ilang oras hanggang malambot, at pagkatapos, hinihiwa at ginigisa sa kaunting mantika. Sinasabi na "maliban kung nag-aalok ang *taquería* ng *tacos de lengua*,  hindi ito isang tunay na *taquería*."

* ***Tacos de pescado*** ("tinakong isda"): nagmula sa Baja California sa Mehiko, kung saan binubuo ang mga ito ng inihaw o pritong isda, letsugas o repolyo, *pico de gallo*, at kremang maasim o sarsang sitrus/mayonesa, at nakalagay lahat sa ibabaw ng isang *tortillang* de-mais o de-harina. Sa Estados Unidos, pinasikat ito ng Rubio's, isang paspudan, at pinakasikat pa rin sa Califorinia, Colorado, at Washington. Sa California, ibinebenta ito sa mga kalye, at may rehiyonal na baryasyon kung saan inihahain ito na may repolyo at *coleslaw dressing* sa ibabaw.
****Tacos de birria*** (tinakong karneng nilaga): gawa sa karne ng kambing o baka na nilitson o nilaga sa mga espesya at inihahain kasama ng sawsawan mula sa sabaw na pinaglutuan. Mula sa Mehikanong estado ng Jalisco, nabanggit ang *birria* sa isang artikulo noong 1925 sa *El Paso Herald*. Nagsimulang mag-alok ang takuhan*, El Remedio*, sa San Antonio, ng *birria de res tacos* sa kanilang kasalukuyang anyo sa Texas noong 2018. Halos sabay ring nagsimulang mag-alok ng *birria* ang mga ibang takuhan sa California at sa Timog-kanlurang Estados Unidos.

Bilang saliw sa mga tako, maraming takuhan ang naghahain ng mga buo o hiniwang pulang labanos, hiniwang lima, asin, inatsara o inihaw na sili, at minsan hiniwang pipino, o inihaw na sibuyas-*cambray*.

Talaksan:Carnitas.jpg|Mga tako na may palamang carnitas
Talaksan:Tacos.jpg|Inihaw na hipon sa tako
Talaksan:Tacos de suadero.jpg|*Tacos de suadero* (kulay-abo) at *chorizo* (pula) na inihahanda sa isang takuhan
Talaksan:Barbacoa taco.jpg|Tinakong *barbacoa*
Talaksan:Taco al pastor-1.jpg|*Taco al pastor* na may *guacamole*

## Mga di-tradisyonal na baryasyon
### Malutong na tako
Ang malutong na tako o *hard-shell taco* ay isang tradisyon na nilinang sa Estados Unidos. Pinakakaraniwan na tako sa Amerika ang bersiyon na may matigas at hugis-U na pambalot, na unang inilarawan sa isang panlutong aklat noong 1949. Tipikal na inihahain itong uri ng tako bilang piniritong *tortilla* na yaring-mais na pinalamanan ng pikadilyo, keso, letsugas, at minsan kamatis, sibuyas, salsa, kremang maasim, at abokado, o guacamole. Ibinebenta ang ganitong tako ng mga restoran at paspudan, habang maibibili naman ang mga kit sa karamihan ng mga supermarket. Kilala minsan ang mga malutong na tako bilang  ("mga gintong tako") sa Kastila, isang pangalan na tumutukoy rin sa mga *taquito*.

Talaksan:NCI Visuals Food Taco.jpg|Isang malutong na tako, na may biling-yari na pambalot
Talaksan:Taco ingredients.jpg|Mga karaniwang sangkap para sa mga malutong na tako ng Hilagang Amerika
Talaksan:Picture of crispy taco from taqueria in sacramento, ca.jpg|Isang malutong na tako mula sa isang *taquería* sa Sacramento, California

### Pang-almusal na tako
Ang mga pang-almusal na tako o *breakfast taco*, mula sa lutuing Tex-Mex, ay isang malambot na *tortillang* de-mais o de-harina na pinalamanan ng karne, itlog, o keso, at maaaring palamanan ng mga iba pang sangkap. Sinasabi ng ilan na Austin, Texas ang tahanan ng pang-almusal na tako. Subalit tumugon si Gustavo Arellano, isang manunulat ng pagkain at patnugot ng *OC Weekly*, na sumasalamin ang naturang pahayag sa isang karaniwang kalakaran ng "pinaputing" pag-uulat sa pagkain. Binanggit niya na "hindi kailanman ipinagmalaki" ng San Antonio, Texas, kung saan hispano ang karamihan, "ang pagmamahal nito sa pang-almusal na tako—'*breakfast*' lang ang tawag nito ng mga tao roon.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Lutuing Amerikano
Kategorya:Lutuing Mehikano
Kategorya:Pangmadaliang pagkain