Pagguho ng lupa

[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Landslide_in_Cusco,_Peru_-_2018.jpg|right|thumb|Isang pagguho ng lupa sa [Cusco, Peru, noong 2018]]

Ang **pagguho ng lupa**, na kilala rin bilang **landslide**, ay tumutukoy sa iba't ibang anyo ng malawakang paggalaw ng lupa na maaaring sumaklaw sa malawak na uri ng paggalaw ng lupa, gaya ng paglaglag ng bato, agos ng putik, mababaw o malalim na pagkabigo ng dalisdis, at agos ng mga tipak at latak. Nangyayari ang mga pagguho ng lupa sa sari-saring kapaligiran, na maaaring may matarik o banayad na hilig ng dalisdis, mula sa mga kabundukan hanggang sa mga bangin sa baybayin o maging sa ilalim ng dagat, kung saan ang mga ito ay tinatawag na submarinong pagguho ng lupa.

Ang grabidad ang pangunahing lakas na nagtutulak upang maganap ang pagguho ng lupa, subalit may iba pang mga salik na nakakadamay sa katatagan ng dalisdis na lumilikha ng mga tiyak na kalagayang nagiging dahilan upang maging madaling gumuho ang isang pook. Sa maraming pagkakataon, ang pagguho ay nagsisimula sa isang tiyak na pangyayari, gaya ng malakas na pag-ulan, lindol, pagputol ng dalisdis para sa pagtatayo ng kalsada, at iba pa, bagaman, hindi ito laging natutukoy.

Kadalasang napapalala ang mga pagguho ng lupa ng pagpapaunlad na gawa ng tao, gaya ng pagpapalawak ng mga lungsod, at ng pagsasamantala sa likas-yaman, gaya ng pagmimina at pagkakalbo ng kagubatan. Ang pagkasira ng lupa ay madalas na humahantong sa lalong mababang antas ng pagpapatatag ng lupa ng mga halaman. Bukod dito, ang pag-init ng daigdig na dulot ng pagbabago ng klima at iba pang dinudulot ng tao sa kapaligiran ay maaring magpataas ng dalas ng mga likas na pangyayari, gaya ng matitinding kalagayan ng panahon, na nagiging sanhi ng pagguho ng lupa. Tumutukoy ang pag-iwas at pagpapagaan sa panganib ng pagguho ng lupa sa mga patakaran at gawain na naglalayong bawasan ang panganib at pinsalang dulot nito sa mga tao, gayundin ang panganib ng mga likas na sakuna.

## Mga sanhi 
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Landslide_animation_San_Matteo_County.gif|thumb|Animasyon ng pagguho ng lupa sa [Kondado ng San Mateo, California]]

Nagaganap ang pagguho ng lupa kapag dumaan ang isang dalisdis (o bahagi nito) sa mga prosesong nagbabago sa kalagayan nito mula sa matatag patungo sa hindi matatag. Pangunahing sanhi nito ang pagbaba ng lakas na lumalaban sa pagtatapyas sa dalisdis, ang pagtaas ng lakas ng pagtatapyas na dinadala ng mga bagay, o ang pinagsamang dulot ng dalawa. Ang pagbabago sa katatagan ng isang dalisdis ay maaring madulot ng maraming salik, na maaring kumilos nang magkakasama o magkakahiwalay. Kabilang sa mga likas na sanhi ng pagguho ng lupa ang mga sumusunod:

* pagtaas ng nilalaman ng tubig (pagkawala ng pagsipsip) o pagkababad dahil sa pagpasok ng tubig-ulan, pagtunaw ng niyebe, o pagtunaw ng mga glasyar;
* pag-angat ng tubig sa lupa at pagtaas ng presyon ng tubig sa mga puwang ng lupa, halimbawa, dahil sa pagpupuno muli ng akuwipero sa mga panahong tag-ulan o sa pagpasok ng tubig-ulan;
* pagtaas ng presyong hidrostatiko sa mga bitak at lamat;
* pagkawala o kakulangan ng patayong estruktura ng halaman, mga sustansiya ng lupa, at estruktura ng lupa, halimbawa, matapos ang sunog sa kagubatan;
* pagguho sa itaas na bahagi ng dalisdis dulot ng mga ilog o alon ng dagat;
* pisikal at kemikal na pagkakabulok, halimbawa, dahil sa paulit-ulit na pagyeyelo at pagkatunaw, pag-init at paglamig, pagtagas ng asin sa tubig sa lupa, o pagkatunaw ng mga mineral;
* pagyanig ng lupa na dulot ng lindol, na maaaring tuwirang magpahina sa katatagan ng dalisdis, halimbawa sa pamamagitan ng pagkalikido ng lupa, o magpahina sa materyal at magdulot ng paggalaw na kalauna'y hahantong sa pagguho;
* pagsabog ng bulkan;
* mga pagbabago sa komposisyon ng likidong nasa mga puwang;
* mga pagbabago sa temperatura, pana-panahon man o dulot ng pagbabago ng klima.

Ang mga pagguho ng lupa ay napapalala ng mga gawaing pantao, gaya ng:

* pagkakalbo ng kagubatan, pagsasaka, at konstruksiyon;
* mga panginginig mula sa makinarya o trapiko;
* pagpapasabog at pagmimina;
* gawaing paghuhukay at pagtambak ng lupa, halimbawa sa pagbabago ng hugis ng dalisdis o paglalagay ng bagong bigat o karga;
* sa mababaw na mga lupa, ang pag-aalis ng mga halamang may malalalim na ugat na nagbubuklod sa kolumbyum at *bedrock* o batong pundasyon;
* mga gawaing agrikultural o panggugubat (pagtotroso), at urbanisasyon, na nagbabago sa dami ng tubig na pumapasok sa lupa;
* panandaliang pagbabago sa paggamit ng lupa at takip ng lupa (*land use at land cover* o LULC), kabilang ang pag-abandona ng tao sa mga sakahang lugar, halimbawa, dahil sa mga pagbabagong pang-ekonomiya at panlipunan na naganap sa Europa matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang pagkasira ng lupa at matitinding pag-ulan ay maaaring magpataas ng dalas ng pagguho at mga penomenang kaugnay nito.

## Mga sanggunian
Kategorya:Kalikasan
Kategorya:Sakuna