Sulat Monggol

Ang tradisyonal na **sulat Monggol** na kilala rin bilang **Hudum Mongol bichig**, ay ang unang sistema ng pagsulat na nilikha mismo para sa wikang Monggol, at ito ang pinakalaganap dati hanggang sa pagpapakilala ng Siriliko noong 1946. Kinaugaliang isinusulat ito nang patayo mula itaas pababa, pakanan sa pahina. Hinango mula sa alpabeto ng Lumang Uyghur, isa itong tunay na alpabeto, na may magkakahiwalay na titik para sa mga katinig at patinig. Inangkop ito para sa mga ibang wika gaya ng Oirat at Manchu. Patuloy na ginagamit ang mga alpabetong nakabatay sa klasikal na patayong script na ito sa Monggolya at Monggolyang Interyor upang isulat ang wikang Monggol, wikang Sibe at, sa eksperimentong paraan, wikang Ebenki.

Naging mabagal ang mga sistemang operatibo ng mga kompyuter sa pagpapatibay ng suporta para sa sulat Monggol; halos lahat ay nagkukulang sa suporta o nagkakaproblema sa pagpapakita ng teksto.

## Kasaysayan 
thumb|upright|Ang tinatawag na *Bato ni Genghis Khan* o *Estela ng Yisüngge*, na may kinikilalang pinakamatandang inskripsiyon sa sulat Monggol.
Binuo ang patayong sulat Monggol bilang pag-aangkop ng alpabeto ng Lumang Uyghur para sa wikang Monggol. Si Tata-tonga, isang eskribang Uyghur noong ika-13 siglo na nahuli ni Genghis Khan, ang naging responsable sa pagdala ng alpabetong Lumang Uyghur sa Talampas Monggol at sa pag-aangkop nito patungo sa anyo ng sulat Monggol.

Sa pagitan ng ika-7–8 at ika-15–16 na siglo, nabuo ang wikang Mongolian sa tatlong pangunahing diyalekto: timog, silangan, at kanluran. Ang mga pangunahing dokumento mula sa panahon ng wikang Gitnang Monggol ay: sa silanganing diyalekto, ang sikat na teksto *Ang Sikretong Kasaysayan ng mga Monggol*, mga monumento sa pakuwadradong sulat, mga materyales ng talahulunganang Tsino–Monggol ng ikalabing-apat na siglo at mga materyales ng wikang Monggol ng gitnang panahon sa transkripsiyong Tsino, atbp.; sa kanluraning diyalekto, mga materyales ng mga diksiyonaryong Arabe–Monggol at Persa–Monggol, mga tekstong Monggol sa transkripsiyong Arabe, atbp. Ang mga pangunahing tampok ng panahon ay nawala ang ponemikong kahalagahan ng mga patinig na *ï* at *i*, na nagbuo sa ponemang *i* (sa diyalektong Chakhar, ang Pamantayang Monggol sa Monggolya Interyor, magkahiwalay pa rin ang mga patinig na ito); nawala ang mga interbokal na katinig na *ɣ*/*g*, *b*/*w* at nagsimula ang paunang proseso ng pagbubuo ng mahahabang patinig sa wikang Monggol; napanatili ang unang *h* sa maraming salita; nawala minsan ang mga kategoryang panggramatika, atbp. Nagpapaliwanag ang paglilinang sa panahong ito kung bakit kahawig ng patayong sulat Arabe ang sulat Monggol (sa partikular ang pagkakaroon ng sistema ng tuldok).|alt=Decorative 'wrapped/folded' letters on a 2023 passport.: 159 : 160
Talaksan:Mongolian Calligraphy (2).jpg|Kaligrapiyang Monggol ng ika-13 siglong gawa,  *Оюун Түлхүүр* (Susi ng Katalinuhan)
Talaksan:Imperial Seal of Bogd Khan.jpg|Selyong imperyal ng Bogd Khan, s. 1911.
Talaksan:Inner Mongolia Museum horse-riding paizi.jpg|Pinaghalong tekstong  Mantsu–Monggol sa iang *Paiza*.
Talaksan:Čoyijod Dagini manuscript 01.jpg|Brotsadong ''''t, isang manuskrito noong ika-19 na siglo
Talaksan:Book of Jeremiah in Mongolian Script, 1840.jpg|Aklat ni Jeremias, nailimbag noong 1840 sa Khodon, Siberya.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga alpabeto
Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)
Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan
Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino
Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong tradisyonal
Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak