Patis

Ang **patis** ay isang uri ng sawsawang gawa mula sa inasnang mga isda o hipon na pinaasim ng hanggang dalawang taon. Malinaw na kalawangin ang kulay nito, at ginagamit bilang sawsawan o panimpla sa mga lutuin ng Silangang Asya at Timog-silangang Asya, lalo na sa Myanmar, Kambodya, Laos, Pilipinas, Taylandiya, at Biyetnam.

Dahil sa kakayahan nitong magpalinamnam ng mga pagkain, niyakap-yakap ito ng mga kusinero at naglulutong-bahay sa buong mundo. May lasang umami ang patis dahil sa nilalamang glutamato nito.

## Kasaysayan 
### Asya 
Naitala sa Tsina, 2300 taon na ang nakalipas, ang mga sarsang nagsangkap ng mga binurong bahagi ng isda at mga iba pang sahog tulad ng karne at balatong. Sa panahon ng dinastiyang Zhou ng sinaunang Tsina, ginawang kondimento ang binurong isda na may balatong at asin. Pagsapit ng dinastiyang Han, binuro ang mga balatong nang walang kasamang isda para maging masang balatong at ang kakambal na produkto nito, toyo, at nabuo nang nakahiwalay ang mga sarsa ng binurong isda para maging patis. Posible na ang isang uri ng patis na tinatawag na *kôechiap* sa wikang Hokkien ang pinanggalingan ng ketsap.

### Europa 
Malawakang ginamit ang patis sa sinaunang lutuing Mediteraneo. Ang pinakamaagang naitala na produksiyon ay sa pagitan ng ika-4–3 siglo BK. Nagburo ang mga Sinaunang Griyego ng mga tira-tirang isda na tinatawag na *garos*. Pinaniniwalaan na mas mababa ang nilalamang asin nito kaysa sa mga modernong patis.

Gumawa ang mga Romano ng kahawig na kondimento na tinawag na *garum* o *liquamen*. Nagawa ang garum sa mga Romanong himpilan ng Espanya na halos ekslosibo mula sa alumahan sa pag-aasin ng mga lamang-loob ng mga tirang isda, at pagkatapos, sa pagbuburo ng laman sa araw hanggang sa nagkawatak-watak ito, kadalasan sa loob ng ilang buwan. Ang kayumangging likido ay sasalain, ibobote, at ibebenta bilang kondimento. Makikita pa rin ang mga labi ng Romanong asinan ng isda, kabilang ang sa Algeciras sa Espanya at malapit sa Setúbal sa Portugal. Ginawa itong proseso hanggang sa ika-16 na siglo kung kailan lumipat ang mga tagagawa ng garum sa dilis at tinanggal nila ang mga lamang-loob. May dalawang lugar sa Biyetnam na pinakakilala sa pagpoprodyus ng patis: Phú Quốc at Phan Thiết.

May 300-taong kasaysayan ang patis mula pa sa kaharian ng Tsampa ng mga taong Tsam. Maaaring ituring ang Phan Thiết na dakong sinilangan ng Biyetnamitang patis. Bago ang 1693, isang teritoryo ng Tsampa ang Phan Thiết. Inokupahan ang lugar ng mga Biyetnames noong 1693 at ginawang komersiyalisado ang patis sa pag-iimbak nito sa mga bariles at pagbebenta nito sa buong bansa. Pinasikat itong negosyo ni Trần Gia Hòa na ipinanganak noong 1872. Mayroong museo ng patis sa Phan Thiết. Kabilang sa mga sikat na tatak sa Amerika ang Mega Chef, Red Boat, 3 Crabs, Golden Boy, at Hòn Phan Thiết.

Talaksan:Phu quoc bateau de peche 2.jpg|Bangkang pangisda sa , kung saan ginagawa ang pinakahinahangad na patis
Talaksan:Fish sauce factory, Phu Quoc.jpg|Isang pagawaan ng patis sa 
Talaksan:Bún trộn, James Bun, Paris 27 August 2016 004.jpg|*Nước chấm* sa sawsawan (na may literal na kahulugan na "tubig na pansawsaw")
Talaksan:Ăn quán ở P1 Đông Hà, Lễ 2th9n2023 (chén mắm nêm) (2).jpg|*Mắm nêm* sa sawsawan

#### Kambodya
Sa Kambodya, tinatawag na *tuk trei* (, ) ang patis. Tulad ng *prahok*, pinaniniwalaan na nagsimula pa ang pagkakaroon nito bago ang panahong Angkoreano. Ginagawa ang industriyal na patis sa paghahalo ng *trei aing keuy* o dilis sa magaspang na asin at binuburo sa mga malalaking de-kahoy na tangke. Sa loob ng anim hanggang walong buwan, dinedestila ito ng limang beses, bago ilipat sa mga garapon at pinapaasim sa araw sa huling 2-3 buwan. Ipinoprodyus ang pinakasikat na patis sa Lalawigan ng Kampot. Nagpoprodyus ang Food Production Company of Kampot ng espesyal na patis na may nilalamang bihud. Hinahalo ang patis sa asukal, katas ng dayap, sili at dinurog na binusang mani upang makabuo ng matamis na patis, ang pinakasikat na sawsawan sa Kambodya.
Talaksan:Neary Khmer, 2018-01-02 (004).jpg|Kamboyanong matamis na patis na hinalo sa mga hiwa ng sili at bawang

#### Myanmar 
*Ngan bya yay* (ငါးငံပြာရည်) ang tawag sa patis sa Myanmar. Kadalasan, isa itong kakambal na produkto ng *hmyin ngapi* (မျှင်ငပိ) (Birmanong Bagoong Isda na gawa sa mga maliliit na isda).

#### Pilipinas 
Ang patis ay isa sa mga pinakaimportanteng sangkap sa lutuing Pilipino. Isa itong kakambal na produkto sa paggawa ng bagoong, kabilang dito ang bagoong isda (binurong isda) at bagoong alamang (binurong alamang). Karaniwang maliliit ang mga isda na ginamit tulad ng mga sardinas, dilis, galunggong, at mga anak ng mga mas malalaking isda. Di-tulad ng ibang mga baryante ng patis, hindi itinatapon ang mga binurong solido ngunit ibinebenta bilang hiwalay na produkto. Sinasagap ang patis mula sa bandang ibabaw ng binuburong bagoong at hindi pinipiga. Kaya kadalasang mas matagal ang paggawa ng Pilipinong patis kumpara sa iba pang uri ng patis dahil nakatali ito sa kahandaan ng bagoong.

Halos palaging niluluto ang patis bago kainin, kahit na ipinantitimpla sa mga ensalada o iba pang hilaw na pagkain. Sinasangkap din ang patis sa mga lutong pagkain, kabilang ang arroz caldo, bilang kondimento para sa pritong isda o pampaumami sa karaniwang ulam na sinigang. Nagagamit din ang patis bilang panghalili ng asin tuwing kainan upang pasarapin ang kinakain. Maipapatak ito sa pagkain mula sa bote, o maihahalo sa kalamansi at siling labuyo para maging sawsawan.

Talaksan:Bornayjars.jpg|Mga tradisyonal na  (tapayan) na naglalaman ng bumuburong bagoong sa Ilocos Norte
Talaksan:09975jfSauces of the Philippinesfvf 02.jpg|Komersiyal na patis na ibinebenta sa Pilipinas
Talaksan:Sili at patis (fish sauce and chilis), Philippines.jpg|Sawsawan na gawa sa patis at siling labuyo

## Mga sanggunian 
Kaurian:Pagkain
Kategorya:Lutuing Taylandes
Kategorya:Lutuing Pilipino
Kategorya:Lutuing Biyetnames
Kategorya:Lutuing Tsino
Kategorya:Lutuing Kamboyano