open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
You Must Love Me

Ang "***You Must Love Me***", o "Dapat Mo Akong Mahalin" sa literal na pagsasalinwika, ay isang awitin ng Amerikanang mang-aawit na si Madonna, na nagwagi ng Parangal na *Academy*. Nagbuhat ito mula sa tugtuging pampelikula ng 1996 para sa pelikulang *Evita*. Pinakawalan o inilabas ang awit bilang isang singgulo noong Oktubre 1996. Nakapagbenta ang singgulo ng may 1.5 milyong mga yunit sa buong mundo.

Sa likod ng pabalat ng *56 Best of Tunog Sikat non-stop* (disko kompakto), isinalin ang pamagat ng awiting ito bilang '''''Ako Sana'y Mahalin Mo'''*.

## Panitik 
Narito ang piling bahagi ng panitik ng awiting ito, na nasa orihinal na anyo sa Ingles. Karugtong nito ang naging anyo ng liriko sa pagsasalinwika:

### Sa Ingles 
:*Where do we go from here?*
:*This isn't where we intended to be*
:*We had it all, you believed in me*
:*I believed in you*

:*Certainties disappear*
:*What do we do for our dream to survive?*
:*How do we keep all our passions alive,*
:*As we used to do?*

:*Deep in my heart I'm concealing*
:*Things that I'm longing to say*
:*Scared to confess what I'm feeling*
:*Frightened you'll slip away*

:*You must love me*

### Sa Tagalog 
:*Sa'n tayo patutungo?*
:*Di man natin na binalak ito*
:*Di ba't ika’y naniwala sa 'kin?*
:*Naniwala sa 'yo*

:*Kay daming nawala*
:*Paano na ang ating pangarap*
:*Pag-ibig sana'y manatiling buhay*
:*Anong gagawin?*

:*Pinilit kong payapain*
:*Puso kong nagdaramdam*
:*Damdamin ko'y inilihim*
:*Takot na iwanan mo*

:*Ako sana’y mahalin mo*

## Tingnan din 
**Don't Cry for Me, Argentina''

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga awit
Chimpanzee

Ang **karaniwang chimpanzee** (*Pan troglodytes*)  na karaniwang tinatawag lang na chimpanzee o chimp at tinatawag ring **robust chimpanzee** ay isang espesye ng Hominidae. Ito ay kabilang sa henus na pan. Ang ebidensiya sa mga fossil at pagsesekwensiyang DNA ay nagpapakitang ang parehong mga espesye ng Pan ang mga kapatid na takson ng modernong lipi ng tao. 
## Taksonomiya
Ang ebidensiyang DNA ay nagmumungkahing ang bonobo at karaniwang chimpanzee ay naghiwalay mula sa bawat isa ng mababa sa isang milyong taon ang nakalilipas(katulad ng relasyon sa pagitan ng mga Homo sapiens at Neandertal). Ang linyang chimpanzee ay naghiwalay mula sa huling karaniwang ninuno ng linyang tao ng tinatayang anim na milyong taon ang nakalilipas. Dahil walang espesye maliban sa *Homo sapiens* ang nakapagpatuloy mula sa linyang tao sa pagsasangang ito, ang parehong mga espesye ng Pan ang pinaka-malapit na mga nabubuhay na kamag-anak ng mga tao. Ang henus na Pan ay nag-diberhente mula sa henus ng gorilya mga pitong milyong taon ang nakalilipas. Ang ilang mga subespesye ng karaniwang chimpanzee ang:

* Central chimpanzee o *tschego*, *Pan troglodytes troglodytes*, sa Cameroon, the Central African Republic, Equatorial Guinea, Gabon, the Republic of the Congo, and the Democratic Republic of the Congo
* Western chimpanzee, *Pan troglodytes verus*, sa Guinea, Mali, Senegal, Sierra Leone, Liberia, Côte d'Ivoire, Ghana, and Nigeria
* Nigeria-Cameroon chimpanzee, *Pan troglodytes vellerosus* (o *Pan troglodytes ellioti*), in Nigeria and Cameroon
* Eastern chimpanzee, *Pan troglodytes schweinfurthii*, sa Central African Republic, the Sudan, the Democratic Republic of the Congo, Uganda, Rwanda, Burundi, Tanzania, and Zambia

## Mga sanggunian
Kategorya:Homininae
Primates

Ang **Primates** (pagbasa: pray-mey-tiz) ay isang pangkat ng mga mamalyang naglalaman ng lahat ng mga **primates** (pagbasa sa Inggles: pray-meyts) o mga primate (pagbasa sa Filipino: pri-ma-te) na kinabibilingan ng mga  lemur, mga loris, mga tarsier, mga sari-saring unggoy, at mga bakulaw (Inggles: apes) na kabilang ng mga tao. Tinatawag ang mga kasapi nito na  **primate**. Mayroong mga umaabot sa 400 mga uri ng mga primate.  Kahawig ng tao ang lahat ng mga primate sa ilang kaparaanan o katangian.  Mayroon silang mga kamay na may limang mga daliri, mga kuko (karamihan sa ibang mga hayop ang may mga pangkahig).  Nahahati ang mga primate sa dalawang mga grupo: ang Strepsirrhini at ang Haplorrhini.  Kabilang sa Haplorrhini ang mga unggoy, mga tarsier at mga bakulaw, kabilang ang mga tao. Kabilang sa Strepsirrhini ang mga lemur, mga loris, mga galago (kilala rin bilang mga "sanggol ng palumpong") at ang aye-aye.

## Mga pamilya 
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item (concat("", ?taxonname, "") as ?taxonLink) 
  (concat("?msw, " Mammal Species of the World") as ?mswLink)
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q16521 ;
        wdt:P105 wd:Q35409 ;
        wdt:P171* wd:Q7380 ;
        wdt:P225 ?taxonname .
  
  optional { ?item wdt:P959 ?msw . }   
}
|columns=P18:Larawan,?taxonLink:Pamilya,?mswLink:MSW
|section=
|min_section=3
|sort=P225
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
}}

## Mga talababa 
## Mga sanggunian
Intercity-Express

thumb|Tren ng isang malapit sa Frankfurt
Ang **Intercity-Express**, *maiksi **ICE***, ay ang pinakamabilis na tren *DB Fernverkehr*, bahagi ng Deutsche Bahn AG. Binuo ang mga mabibilis na tren sa pamamagitan ng Siemens.

Kategorya:Alemanya
Tulang pantanghalan

Ang **tulang dula** o **tulang pantanghalan** o **dulang pantanghalan** ay ang dramang  sinulat bilang isang berso para wikain.At ang dula ay isinasagawa sa tanghalan kaya ito ay tinawag na **dulang pantanghalan**.

Ang uring ito ng tula ay hindi lamang sumsaklaw sa moro-moro o komedya, tibag, panuluyan, sarsuwela, senakulo, kundi gayon din sa mag-isangsalaysay (monologo o monolouge), lirikong dula, tulang dulang katatawanan, tulang dulang kalunos-lunos, melodramang dula, at dulang parsa.

## Dulang pantanghalan
### Melodrama
Ang dulang ito ay nag wawakas na kasiya-siya sa mabuting tauhan bagama't ang uring ito'y may malulungkot na sangkap, kung minsan ay labis ang pananalita at damdamin sa uring ito at nag tatapos sa kamatayan ng mga bida. Ginagamit ang melodrama sa mga musikal na dula. Dito, malungkot sa simula ngunit nagiging masaya ang pagwawakas.

### Komedya
Ang Komedya ay isang dulang patanghal (karaniwang binubuo ng oktosilabiko o dodekasilabikong *quatrain*), na gumagamit ng nakaugaliang marcha para sa pagpasok at pag-alis sa entablado, batalla o labanan na may koreograpiya, at magia o mga mahihiwagang epekto sa palabas. Ito ay kadalasang itinatanghal ng dalawa hanggang tatlong araw upang ipagdiwang ang pyesta ng patron

### Trahedya
Kabaliktaran ng komedya ang trahedya sapagkat ang dulang ito ay nauuwi sa pagkatalo o pagkamatay ng bida o pangunahing tauhan. Isang halimbawa nito *Ang Trahedya sa Balay ni Kadil*.

### Parsa
Ang parsa ay mga magkakabit-kabit o magkakadugtong-dugtong ng mga pangyayari ng isang dulang nakakatawa.

### Saynete
Ang saynete ay dulang tungkol sa lugar kung saan nagsimula ang kuwento ng pangunahing tauhan at sa pag-uugali ng tao tulad ng pagiging mabait,masiyahin at maaalahanin.

Kategorya:Panulaan
Words

Ang "***Words***", literal na "Mga Salita" sa pagsasalinwika, ay isang awiting isinulat sina Barry, Robin at Maurice Gibb at inawit ng Bee Gees, na inilabas noong Enero 1968. Ayon kay Barry Gibb, noong 1996, sa palabas sa telebisyong *VH1 Storytellers* na isinulat ito para sa kanilang tagapamahalang si Robert Stigwood.

Sa likod ng pabalat ng album, *56 Best of Tunog Sikat Non-stop*, isinalin ang pamagat ng awiting ito bilang ***Wika***, sa bilang ng Unang Bahagi.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga awit
Maywood, Illinois

Ang **Maywood** ay isang lungsod sa Illinois, Estados Unidos.

## Mga kawing panlabas 
*Village of Maywood

Kaurian:Mga lungsod sa Illinois
Kaurian:Mga matataong lungsod ng Estados Unidos
Dinastiyang Zhou

Ang **Dinastiyang Zhou** (Tsino: 周朝; pinyin: Zhōu cháo) (1112–256 BK) ay isa sa mga dinastiya sa kasaysayan ng Tsina. Nagsimula ito nang natalo ang mga Shang ng mga Zhou (Chou). Itinatag ang Dinastiyang Zhou na namahala sa loob ng 900 taon, pinakamahaba sa lahat ng dinastiya. Sa panahon ng Zhou, lumitaw ang piyudalismo. Ito ay sistemang pampolitika na nagbigay ng kapangyarihan sa mga aristokrata o pyudal na panginoon sa mga lupang pag-aari ng hari. Bilang kapalit kailangang maging tapat ang mga pyudal na panginoong maylupa sa hari. Dito rin umiral ang *Ginintuang Panahon ng Pilosopiya* na pinangunahan nina Confucius at Lao-tzu. Kahit maraming digmaan sa dinastiya, masasabing sa  panahong ito maraming pag-unlad ang naganap. Sa panahong ito, natutunan ang pag-araro at pagamit ng matutulis na sandatang yari sa bakal. Napaunlad din ang irigasyon para sa patubig ng mga pananim.
Ang mag-amang sina Wu Wang at Ch'eng Wang at ang kapatid na duke ng una ang tatlong bayani na kinikalala ng mga Zhou.

Naipasa sa dinastiyang Zhou ang *Basbas ng Langit* at ang titulo na *Anak ng Langit*. Naimbento ang bakal na araro. Ipinagawa ang mga irigasyon at dike laban sa pagbaha ng Huang Ho. Nagpagawa ng mga kalsada at sumulong ang kalakalan. Naimbento ang sandatang *crossbow* at bumuo ng hukbong nakakabayo at gumamit ng chariot. Dahil malawak ang teritoryo ng Zhou, humina ang kontrol nito sa nasasakupang estadong lungsod. Nauwi ito sa panahon ng digmaan ng mga estado. Lumitaw ang pilosopiyang Confucianismo at Taoismo. Si Confucius ang naghain ng solusyon sa kaguluhan ng lipunan.

## Mga nota
## Mga sanggunian
Kategorya:Kasaysayan ng Tsina
Kategorya:Mga dinastiya sa kasaysayan ng Tsina
Rupi

thumb|Mga bansang gumagamit ng Rupee bilang opisyal na bayarin

Ang **rupi** o **rupiya** (₨ o Rs.) (Hindi: *rupiya*, Sanskrito: *rupyakam sinhala*, *rupiyal*: may ibig sabihing "mga barya ng pilak") ay madalas na pangalan ng mga bayarin na ginagamit sa India, Sri Lanka, Nepal, Pakistan, Mauritius, at Seychelles; sa Indonesia ang bayarin doon ay tawag na rupiah at sa Maldives ang rufiyah, na hango sa mga salitang Hinding Rupiya. Ang Indiyanong rupi ay binubuo ng isang daang paise o *pice* (isahan paisa). Ang rupi ng Sri Lanka ay may 100 sentimo at ang rupi ng Nepal ay may isang daang paiosa o *pice* (parehong isahan at maramihan), o apat na Suka o dalawang Mohor.

## Etimolohiya 
Ang pinagmulan ng salitang "rupee" ay mahahanap sa Sanskrit na salitang *rūp* or *rūpyāh*, na ibig sabihin ay "nahulmang pilak," orihinal na "bagay na may imahe, isang barya," mula rupah "hugis, kapareho, imahe." Ang Sanskritong salita *rūpyakam* (Devanāgarī: रूप्यकम्) ay may ibig sabihin na barya ng pilak. Ang salitang *Rupiya* ay unang itinala ni Sher Shah Suri noong kanyang maikling panunungkuln sa India (1540-1545). Ito ay ginamit bilang pilak na barya na bumibigat ng 178 na gramo. Ipinakilala rin niy ang mga barya na gawa sa Tanso na tawag ay *Dam* at mga gintong barya na tawag ay *Mohur* na bumibigat ng 1169 na gramo. Matapos, ang mga Emperador ng mga Mughal ay nagsagawa ng standardisasyon ng pananalapi sa paggamit ng tatlong mga metal sa buong Indian sub-continent para maging ayos ang pananalapi.

## Tingnan din 
* Rufiyaa ng Maldives
* Rupee ng India
* Rupee ng Mauritia
* Rupee ng Nepal
* Rupee ng Pakistan
* Rupee ng Sri Lanka
* Rupee ng Seychelles
* Rupiah ng Indonesia

## Mga sanggunian 
## Panlabas na kawing 
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/512891/rupee

Kaurian:Pananalapi
Eklipse ng araw

thumb|250px|right|Larawan ng kabuuang eklipse noong 1999.

Nangyayari ang **eklipse ng araw** kapag dumadaan ang buwan sa pagitan ng Araw at ng Daigdig sa gayon, ganap o bahaging natatakpan ang Araw. Nangyayari lamang ito kapag bagong buwan at kapag magkasabay ang Araw at Buwan ayon sa pagkakita nito mula sa Daigdig. Hindi bababa sa dalawa at aabot hanggang sa limang eklipse ng araw ang magaganap sa bawat taon sa Daigdig, kasama ang sero hanggang dalawang kabuuang eklipse.. Gayunpaman, bibihira lamang ang eklipse ng araw sa kahit anumang lokasyon dahil naroon lamang ang kabuuang eklipse sa isang makipot na pasilyo sa isang maliit na lawak ng umbra ng Buwan.

## Tingnan din 
*Arawang Eklipse nang 22 Hulyo 2009

## Mga sanggunian 
Kategorya:Astronomiya
Bikuko

Ang **bikuko** ay isang sandata ng mga sinaunang mga Pilipino.  Sa mga lalawigan ng Tarlac, Pangasinan, at ilang bahagi ng La Union sa Pilipinas, kadalasang ginagamit ito sa pagkatay ng hayop.   Natatangi ang itsura ng mahabang sandatang ito, kaya madali itong makibiyak ng laman.

Kaurian:Sandata
Ananias Diokno

Si **Ananias Diokno** (22 Enero 1860 – 2 Nobyembre 1922) ay isang rebolusyonaryo Pilipino.

Kategorya:Mga Pilipino
Kategorya:Mga Pilipinong heneral
Trinidad Endaya

Si **Trinidad Panganiban Leviste-Endaya** ay ang kauna-unahang lokal na ehekutibong pinunong babae ng Pilipinas nang mahalal siyang alkalde ng Malvar, Batangas noong 1940.

## Personal na buhay
Ipinanganak si Trinidad Panganiban Leviste  noong Mayo 15, 1910 sa Malvar, Batangas.  

## Bilang alkalde
Tumakbo at nanalo bilang alkalde ng Malvar, Batangas si Trinidad Leviste noong 1940. Siya ang unang babaeng alkalde ng Malvar, Batangas at sa buong Pilipinas.

## Adbokasiya at bilang pagkilala
Bilang parangal ay ipinangalan kay Trinidad Leviste-Endaya ang isang kalye sa Malvar, Batangas noong Enero 31, 2022.

Pinasinayaan ang *Dr. Eustacio Endaya and Trinidad Leviste-Endaya Scholarship Programs* sa *FAITH Colleges* noong Marso 9, 2020. 

## Mga sanggunian
Kaurian:Mga Pilipino
Kategorya:Kababaihan sa Pilipinas
Kategorya:Kababaihang politiko sa Pilipinas
David Ricardo

Si **David Ricardo** (Abril 18, 1772 – Setyembre 11, 1823) ay isang ekonomiko mula sa Nagkakaisang Kaharian.  Kadalasang binibigyan siya ng kredito sa paggawa ng sistema sa ekonomika, at isa sa mga pinakamaimpluwensiyang klasikong ekonomista, kasama sina Thomas Malthus at Adam Smith.

## Talambuhay
Ipinanganak sa London, England, si Ricardo ang pangatlong nakaligtas sa 17 anak ni Abigail Delvalle (1753-1801) at asawang si Abraham Israel Ricardo (1733? –1812). Ang kanyang pamilya ay mga Sephardic Hudyo na pinagmulan ng Portuges na kamakailan lamang lumipat mula sa Netherlands Republic. Ang pagkakaiba-iba ng relihiyon na ito ay nagresulta sa pagkakahiwalay sa kanyang pamilya, at siya ay pinangunahan na gumamit ng isang posisyon ng kalayaan. Tinanggihan siya ng kanyang ama at tila hindi na siya kinausap muli ng kanyang ina.

Kasunod sa pagkakahiwalay na ito ay nagpunta siya sa negosyo para sa kanyang sarili sa suporta ng Lubbocks at Forster, isang kilalang bahay sa pagbabangko. Ginawa niya ang karamihan ng kanyang kapalaran sa pamamagitan ng kapaki-pakinabang na pagtustos sa paghiram ng Gobyerno. Mayroong isang kuwento na nakuha niya ang kanyang kapalaran bilang isang resulta ng haka-haka sa kinalabasan ng Battle of Waterloo: Ang Sunday Times ay iniulat sa obituary ni Ricardo, na inilathala noong 14 Setyembre 1823, na sa panahon ng labanan si Ricardo ay "nagtala ng hanggang isang milyong sterling" , isang malaking halaga noong panahong iyon, at sa paglaon ito ay pinasikat ng ekonomista na si Paul Samuelson; sa katotohanan si Ricardo ay mayaman na at noong Hunyo 1815 ay ipinagbili ang kanyang pinakabagong stock ng gobyerno bago ang resulta ng labanan ay kilala sa London, kaya't nawawala ang kalahati ng pagtaas.

Nagretiro siya, at kasunod ay bumili ng Gatcombe Park, isang estate sa Gloucestershire, at nagretiro sa bansa. Siya ay hinirang na High Sheriff ng Gloucestershire noong 1818-1919. Noong Agosto 1818 binili niya ang puwesto ni Lord Portarlington sa Parlyamento sa halagang £ 4,000, bilang bahagi ng mga tuntunin ng pautang na £ 25,000. Ang kanyang tala sa Parlyamento ay ang isang masigasig na repormador. Hawak niya ang puwesto hanggang sa kanyang kamatayan makalipas ang limang taon.

Si Ricardo ay isang matalik na kaibigan ni James Mill. Ang iba pang kilalang mga kaibigan ay kasama sina Jeremy Bentham at Thomas Malthus, na kasama ni Ricardo ay nagkaroon ng isang malaking debate (sa pagsusulatan) tungkol sa mga bagay tulad ng papel na ginagampanan ng mga nagmamay-ari ng lupa sa isang lipunan. Siya rin ay kasapi ng Malthus 'Political Economy Club, at miyembro ng King of Clubs. Isa siya sa mga orihinal na miyembro ng The Geological Society. Ang kanyang bunsong kapatid na babae ay may-akdang si Sarah Ricardo-Porter (hal., Mga Pag-uusap sa Arithmetic).

## Mga sanggunian 
Kaurian:Mga Britaniko
Fernando Guirnalda

Si **Fernando Guirnalda y Barroga** (1860–1939) ay isang kilalang Pilipinong kompositor, manunulat ng sarsuwela at tagasalin ng tulang Espanyol sa Ilokano. Presidente ng Republika ng Candon.

Kategorya:Mga Pilipino
Florentino Hornedo

Si **Florentino H. Hornedo** ay premyadong Pilipinong mananaliksik, manunulat, at guro na tumanggap ng parangal ng Palanca para sa Panitikan noong 1989 sa kanyang sanaysay na pinamagatang "*“Discourse of Power in Florante at Laura*” (Diskurso ng Kapangyarihan sa Florante at Laura).

Kategorya:Mga Pilipino
Maximo Inocencio

Si **Maximo Inocencio** (18 Nobyembre 1833 – 12 Setyembre 1896) ay isang Pilipinong mason, kontratista, na kabilang sa 13 Martir ng Cavite.

Kategorya:Mga Pilipino
Licerio Geronimo

sI **Licerio Imaya Gerónimo** (Agosto 27, 1855 – Enero 16, 1924) ay isang Pilipinong heneral ng hukbong mapanghimagsik sa ilalim ni Emilio Aguinaldo. Higit siyang nakilala sa Digmaang Pilipino–Amerikano ng kaniyang mapatay si Heneral Henry Lawton sampu ng 13 pang Amerikanong kawal sa Labanan sa San Mateo noong 19 Disyembre 1899. 

## Talambuhay 
Ipinanganak si Geronimo sa Sampaloc, Tondo noong 27 Agosto 1855 kina Graciano Geronimo, na mula Montalban at Flaviana Imaya
na mula Gapan, Nueva Ecija. Siya ang panganay sa anim na magkakapatid. 

Nanirahan siya sa kanyang lolo noong siya'y siyam na taong gulang sa San Miguel de Mayumo, Bulacan. Sa gulang na 14, sinamahan niya ang kaniyang ama upang tumulong sa gawaing bukid. Dalá ng kahirapan, hindi nakapag-aral ng pormal si Geronimo, ngunit natutuo siyang magbasá at magsulat sa tulong ng isang kaibigang nagturo sa kaniya ng alpabeto. 

Dalawang ulit siyang nag-asawa, makaraang yumao ang kaniyang unang asawa na si Francisca Reyes. Nagkaroon naman siya ng limang anak sa kaniyang pangalawang asawa na si Cayetana Lincaoco na taga-San Mateo. Nabuhay siya sa pamamagitan ng pagsasaka at pamamangka sa ilog Marikina at Pasig ng mga pasaherong patungong Maynila.

## Himagsikang Pilipino 
Nahikayat na sumanib si Geronimo sa lihim na samahan na Katipunan ng kaniyang amain na Felix Umali, *alguacil mayor* ng Barrio Wawa ng Montalban.

Isa si Geronimo sa mga Katipunerong sumalakay sa imbakan ng pulbura ng mga Espanyol sa San Juan del Monte noong 30 Agosto 1896. Inorganisa din niya ang mga puwersang pinamumunuan niya sa Montalban, San Mateo at Marikina.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga Pilipino
Kategorya:Himagsikang Pilipino
SM City Manila

Ang **SM City Manila** ay isang liwasan at ang kaunaunahang SM na naitayo sa lungsod ng Maynila, ang kabisera ng Pilipinas. Nagbukas ang liwasan noong Abril 14, 2000. Ito ay matatagpuan sa Ermita, Maynila. Ito ay sumasakop ng 25,000 hektaryang lupain.

## Talababa
Kategorya:Liwasan
Kategorya:Mga gusali at estruktura
Nukleyar na pagkatunaw

Ang **nukleyar na pagkatunaw** o **pagkalusaw na nukleyar** (Ingles: *nuclear meltdown*) ay isang pariralang naglalarawan ng isang natatanging tipo ng sitwasyon, na maaaring maganap sa isang reaktor na nukleyar.  Kung minsan, hindi lumalamig na maayos ang gitnang bahagi ng nukleyar na reaktor  partikular na ang gitna .  Dahil sa ilang mga depekto, nabibigo ang sistemang pampalamig o nagiging depektibo ang pagsasagawa nito ng tungkulin.  Kapag nangyari ito, nagiging mainit ang uranyo o plutonyo o kaya katulad na mga materyal na nasa loob ng reaktor na nukleyar.  Kapag naging napakainit ng mga ito, nagsisimulang matunaw o malusaw ang mga materyal na ganito.  Kapag nagkakaroon ng ganitong kalagayan o katayuan sa loob ng isang nukleyar na reaktor, tinatawag itong **pagkatunaw na nukleyar**.

Kategorya:Sakuna
Laho

thumb|250px|right|Kaganapan noong eklipse ng araw noong 1999.

Ang **laho** (mula sa Sanskrito: *राहु* [rāhu]) o Kapampangan: **Láwû** (eclipse)) ay isang pang-astronomiyang kaganapan na nagaganap kapag gumalaw ang isa sa mga bagay sa kalangitan sa loob ng anino ng isa pa.  Nagmula ang katawagan mula sa lumang Griyegong pangngalan  ('**), mula sa pandiwang  (**'), "iwanan," isang pagsasama ng mga unlaping  ('**), mula sa pang-ukol  (**'), "labas," at ng pandiwang  (''*), "iwanan".
Kapag nagaganap ang eklipse sa loob ng isang sistema ng mga bituin, katulad ng Sistemang Solar, bumubuo ito ng isa uri ng *syzygy''&mdash;ang pagkakahanay ng tatlo o higit pa na mga katawan sa kalangitan sa parehong sistema ng grabidad sa isang tuwid na linya.

Kadalasang ginagamit ang katawagang eklipse upang isalarawan ang eklipse ng araw, nang dumaan ang anino ng Buwan sa ibabaw ng Daigdig, o ang eklipse ng buwan, nang gumalaw ang  Buwan sa loob ng anino ng Daigdig.

## Siklo ng Saros (Saros Cycle) 
Pamilya ng mga laho:
* **Siklo ng Saros Bilang 1**
* **Siklo ng Saros Bilang 2**
* **Siklo ng Saros Bilang 3**
* **Siklo ng Saros Bilang 4**
* **Siklo ng Saros Bilang 5**
* **Siklo ng Saros Bilang 6**
* **Siklo ng Saros Bilang 7**
* **Siklo ng Saros Bilang 8**
* **Siklo ng Saros Bilang 9**
* **Siklo ng Saros Bilang 10**
* **Siklo ng Saros Bilang 11**
* **Siklo ng Saros Bilang 12**
* **Siklo ng Saros Bilang 13**
* **Siklo ng Saros Bilang 14**
* **Siklo ng Saros Bilang 15**
* **Siklo ng Saros Bilang 16**
* **Siklo ng Saros Bilang 17**
* **Siklo ng Saros Bilang 18**
* **Siklo ng Saros Bilang 19**
## Tingnan Din
*Eklipse ng araw ng Hulyo 22, 2009

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga kaganapang pang-astronomiya
Vito Belarmino

Si **Vito Belarmino** (Hunyo 15, 1857 – Hulyo 14, 1933) ay isang Pilipinong heneral noong panahon ng himagsikan at namuno sa mga pagsalakay sa mga kuta ng Kastila. 

Kaurian:Mga Pilipino
Pagguho ng yelo

[thumb|310x310px|Ang *terminus* ng pagguho ng yelo sa Kenai Fjords ng [Alaska.]]
[thumb|311x311px|Isang *powder snow avalanche* sa [Himalaya malapit sa Bundok Everest.]]

Ang **pagguho ng yelo** ay ang dagsa, sagasa, o ragasang pagbagsak at pagbulusok ng malalaki at maramihang mga tipak ng bato o kaya natitibag na putol ng mga namuong tubig o niyebe mula sa itaas ng isang bundok.  Sa wikang Ingles, tinatawag itong *avalanche* o *snowslide* na kadalasang tumutukoy sa isang tipak na pinagsamang niyebe na nakalatag sa isang mas mahinang bahagi ng niyebe at bumigay at dumulas paibaba sa isang matarik na lugar pagkatapos itong gumuho.  Ang mga pagguho ng yelo ay kadalasang nangyayari dahil sa pagbigay ng patong-patong na niyebe o *snowpack* (***slab avalanche***) kapag masyado ng bumigat ang mga niyebe o kahit lamang sa paglaki ng sakop nito (***loose snow avalanche***).  Pagkatapos nito, ang mga pagguho ng yelo ay kadalasang mas bumibigat at dumarami habang ito ay pababa nang sobrang bilis.  Kapag ang pagguho ng yelo ay may sapat ng bilis, ang ilan sa mga niyebe nito ay humahalo sa hangin na nagiging pulbos na pagguho ng yelo o ***powder snow avalanche*** na isang uri ng paggalaw na sanhi ng grabidad. 

Ang mga tipak ng bato o *debris* na mahahalintulad sa paggalaw ng niyebe ay maaaring tawaging *avalanche* (o *rockslide* na isang uri ng pagguho ng lupa).  Ang artikulong ito ay mas nakatuon sa mga pagguho ng yelo kaysa sa pagguho ng bato.

Ang bigat bg *snowpack* ay maaring sanhi lamang ng grabidad kung saan ang pagguho nito ay dulot ng paghina ng *snowpack* o ang pagbigat nito gawa ng presipitasyon.  Ang mga pagguho ng yelo na nagsisimula sa prosesong ito ay tinatawag na kusang-loob na mga pagguho ng yelo.  Ang mga pagguho ng yelo ay maaari ding magmula sa iba pang kondisyon ng pagdagdag ng bigat kagaya ng mga aktibidad ng tao o biyolohikal na mga aktibidad. Ang paggalaw ng lupa ay maaari ding maging sanhi ng pagbigay ng *snowpack* at ng mga pagguho ng yelo.

## Tingnan din 
* Mga guho ng Cagsawa

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sakuna
Kategorya:Kalikasan
Avalanche

Ang ***avalanche*** ay isang salitang Ingles na maaaring tumukoy sa:

*Pagguho ng yelo, ang pagragasa ng tipak ng niyebe.
*Avalanche (komiks), isang tauhang pangkomiks.

## Tingnan din
* Pagguho
Sining pandigma

Ang **sining pandigma** ay inayos na sistema at tradisyon ng labanang pagsasanay, na kung saan ay ineensayo dahil sa iba't ibang uri ng rason: pagtatanggol sa sarili, paligsahan, pisikal na kalusugan, angkop na pangangatawan, libangan, ganun din ang pangkaisipang pisikal, at pangispiritwal na pagpapaunlad. Bagaman ang terminong sining panlaban ay naging kasama sa labanang sining ng Silangang Asya, ito ay orihinal na tumutukoy sa panlabang sistema ng Europa noong unng bahagi ng 1550*s.* Ang terminong ito ay nanggalig sa Latin, at ang kahulugan ay "**Sining ng Mars**" o ang romanong diyos ng digmaan. Ilang may akda ang nagtalo na ang katawagang labanang sining o panlabang sistema ay mas maging angkop sa batayan na maraming sining na marsyal ay hindi kailanman naging "marsyal" dahil hindi naman ito ginagamit o nilikha ng propesyonal na mandirigma.

Ang mga sining pandigma (Ingles: *martial art* [isahan], *martial arts* [maramihan]) ay ang anumang uri o anyo ng pakikipaglabang may pangkat ng mga paraan ng pagsasagawa. Maraming uri ng mga **sining marsiyal** na nagmumula sa partikular na mga bansa. Isinasagawa ang mga ito ayon sa maraming mga kadahilanan: pakikipagtunggali, pagtatanggol ng sarili, palakasan o palaro, meditasyon, pagpapahinahon ng sarili, at pagpapanatili ng kalusugan. Sa pangkaraniwang paggamit ng pariralang ito, sakop nito ang mga sistema ng pakikipaglabang pinaunlad sa buong mundo. Tinatawag na **artistang marsiyal** o **alagad ng sining panlaban** ang isang taong nagsasagawa ng sining panglaban.

## Mga halimbawa 
* Aikido
* Arnis
* Suntukan o boksing
* Taijiquan
* Taekwondo
* Karatedo

*
Agueda Esteban

Si **Agueda Esteban** (Pebrero 9, 1868 – 1944) ay isang babaeng katipunero sa Maynila.  Bumibili siya ng mga pulbura ng baril at mga bala na kanyang dinadala sa kanyang asawa na nasa Kabite.

## Personal na buhay
Ipinanganak si Agueda de la Cruz Esteban noong Pebrero 5, 1868 sa Binondo sa Lungsod ng Maynila kina Ambrosio Esteban at Francisca de la Cruz. 

Nakapag-aral siya sa "''Arrabal's Escuela de Niñas*" na isang pangbabaeng paaralan sa pagtangkilik ni Doña Vicenta de Roxas. Kinailangang iwan ni Agueda Esteban ang kanilang tatlong anak sa ampunan ng Hospicio de San Jose noong mapatapon sa Guam si Koronel Barroga noong 1901.

## Kasapi sa rebolusyon
Ipinakilala si Agueda Esteban sa rebolusyonaryong kilusan laban sa administrasyong Espanyol ng kanyang asawa na si Koronel Barroga. 

Tinulungan ni Agueda Esteban ang mga Katipunero sa pamamagitan nang palihim na pag-iipon ng mga *sulphur, copper,* at *lead'' na gamit sa paggawa ng mga bala at pulbura. Ang mga ito ay palihim din niyang inihahatid sa kanyang asawa na si Koronel Barroga na nasa Cavite. 

Tinulungan din niya si Heneral Artemio Ricarte sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga paggalaw ng tropa nito. 

Noong sinakop ng mga Amerikano ang Pilipinas, nagsilbing tagapagdala ng mga mahahalagang papeles na katulad ng mga istratehiya sa digmaan at mga plano ng pag-atake si Agueda Esteban sa pagitan ng kanyang asawa na si Koronel Barroga na nasa Maynila at ni Heneral Ricarte na nasa San Francisco de Malabon sa Cavite. Hindi kailanman pinaghinalaang bahagi ng mga aktibidad sa rebolusyon si Agueda Esteban dahil siya ay isang babae. 

Naaresto sina Agueda Esteban, ang kanyang asawa na si Koronel Barroga, at Heneral Ricarte noong Hulyo 1, 1990 matapos matuklasan ng mga awtoridad ang mga nakatagong granada sa bahay nina Agueda Esteban. 

Naiwan si Agueda Esteban upang alagaan ang kanyang pamilya noong napatapon sa Guam ang kanyang asawa kasama ang iba pang mga rebolusyunaryo noong Enero 16, 1901. 

Ipinagpatuloy pa rin ni Agueda Esteban ang planong buhayin ang rebolusyon kasama si Heneral Ricarte sa kabila ng pagkamatay ng kanyang asawa.  

Nakulong sa Old Bilibid Prison si Agueda Esteban noong 1904 pagkatapos matuklasan ng mga ahente ng Amerikano ang kanilang plano. 

Pagkatapos palayain si Agueda Esteban ay nagpatuloy pa rin ang kanyang pakikipag-ugnayan kay Heneral Ricarte. 

## Kamatayan
Yumao si Agueda Esteban noong Abril 1945 sa edad na 70 taong gulang habang siya ay papunta sa kabundukan ng Hilagang Luzon para samahan ang kanyang asawa na si Heneral Ricarte.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga Pilipino
Sakuna

[thumb|right|Mga guho mula sa [1906 San Francisco earthquake|lindol ng 1906 sa San Francisco, naaalala bilang isa sa mga pinakamasaklap na likas na sakuna sa kasaysayan ng Estados Unidos.|369x369px]]

Ang **sakuna** o **riwara** ay tumutukoy sa isang malaking kapinsalaan o kalamidad.  Ngunit maaari ring tumukoy sa isang malaking kamalasan, kabiguan, o kapalpakan. Ito ay dulot ng malaking pagkasira ng mga ari-arian, tirahan, kalusugan ng tao, at kapaligiran.

## Tingnan din
*Salot
*Pinsala
*Ang International Day for Natural Disaster Reduction ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing Oktubre 13.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga pangyayari
*
Damage

Ang ***damage***, bigkas: /da-meyj/, ay isang salitang Ingles na maaaring tumukoy sa:

*Kapinsalaan, pinsala, o sakuna.
*Damage (komiks), isang tauhang pangkomiks.
Masinggan

thumb|250px|Ang *Machine Gun M2*.

Ang **masinggan** o **metralya** (Ingles: *machine gun*, literal na "makinang baril")  ay isang automatikong sandatang sunud-sunod na nakapagbabaril ng isang bala o punglo (isa pagkaraan ng isa na masusundan ng marami pa) habang pinipindot o habang nakadiin ang gatilyo, at mayroon itong mga punglong nakahandang ibaril.  Tinatawag itong automatikong pagbaril.  May mga masinggang madadala ng isang tao lamang, ngunit mayroon mga metralyang maipuputok o mapapaputok mula sa isang patungang may tatlong paa o tripoda.  Nagpapaputok ang karamihan sa mga masinggan ng mga punglong kinukunekta ng isang mahabang sinturon o tanikala.  Mayroong ibang gumagamit ng mga kahong kinargahan ng ispring at tinatawag na mga magasin.  Tinatawag na mga submasinggan o submetralya (Ingles: *sub-machine gun*, SMG) ang kahalintulad na mga sandatang nakapagpapaputok ng mas mahihinang mga punglo.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Sandata
Kaurian:Baril
Pulbura

:*Tungkol ito sa isang sandatang pumuputok.  Para sa kendi, tingnan ang pulburon.*
thumb|Pulbura
Ang **pulbura**, na tinatawag ding "itim na pulbos" (Ingles: *gunpowder*, *gun powder*, *black powder*) ay isang halo ng mga sustansiyang kimikal (uling, sulpura, at "asin ni Pedro").  Mabilis itong nasusunog at lumilikha ng mga gas.  Dahil sa gumagamit ang mga gas na ito na mas maraming mga espasyo kaysa sa pulburang pinanggalingan nila, kaya't tumutulak silang palabas.  Kapag nasa maliit na puwang ang pulbura, tutulak ang mga gas sa dingding ng espasyo, na bumubuo ng presyon.  Tinutulak ang isang punglo sa ganitong paraan habang nasa loob ng isang baril, na nagiging sanhi ng paglipad o pagsibad nito palabas na may matinding kabilisan.  Ngunit hindi sapat ang presyong ito upang mawasak ang bariles ng baril o ang mahabang tubong metaliko.

Pinaniniwalaan ng mga dalubhasang inimbento ng mga Tsino ang pulbura.  Pumipetsa ang unang pagbanggit ng "pulbos na itim", isang anyo o uri ng pulbura, noon pang ika-13 daang taon, nang ilarawan ni Roger Bacon ang pormula para sa paggawa nito.

## Mga sanggunian
Kaurian:Sandata
Magen David Adom

Ang **Magen David Adom** (, dinadaglat bilang **MDA** o **Mada**) ay ang pambansang palingkuran, ambulansiya, at bangko ng dugong pang-emerhensiyang medikal ng Israel.  Nangangahulugan itong "Pulang Kalasag ni David" subalit karaniwang isinasalin bilang "Pulang Bituin ni David" o "Talang Pula ni David".  Mula pa noong Hunyo 2006, opisyal na kinilala ito ng Internasyunal na Komite ng Pulang Krus (*International Committee of the Red Cross*, o ICRC) bilang isang pambansang samahang pangtulong ng estado ng Israel sa ilalim ng mga Kumbensiyon ng Hinebra, at bilang isang kasapi sa Pederasyong Pandaigdig ng mga Samahang Pulang Krus at Pulang Gasuklay (*International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies*).

## Tingnan din
*Kilusang Pandaigdig ng Pulang Krus at Pulang Gasuklay

Kategorya:Israel
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Kalusugan
Paputok

:*Ang paputok ay tinatawag din na labintador o rebentador. Para sa ibang mga paputook na tinatawag din na rebentador o labintador, tingnan labintador.*

Ang **papautok** ay isang maliit na kagamitang pampasabog na pangunahing ginagamit para makalikha ng isang malakas na ingay, lalo na ang isang malakas na kalampag; nagkataon lamang sa layunin nito ang isang epektong biswal.  Mayroon itong mitsa na nakabalot sa isang makapal na papel para mapigilan ang eksplosibong kompuwesto.  Unang nagmula sa Tsina ang mga paputok.

Sa pangkahalatang katawagan, tinatawag ang paputok bilang rebentador o labintador ngunit may mga partikular na paputok na ang tawag ay rebentador o labintador.  Ang maliit na hugis tatsulok na paputok ay tinatawag na rebentador samantalang tinatawag din na labintador ang paputok na kilala din bilang el diablo o diablo na hugis tubo. 

## Mga sanggunian
*
Dinamita (paglilinaw)

Ang **dinamita** ay maaaring tumukoy sa:

*dinamita (pampasabog), isang eksplosibo na gawa sa nitroglycerin
*dinamita (pagkain), isang uri ng lumpiya
*Dynamite, kanta ng BTS
Espesyeng nanganganib

Ang **nanganganib na mga uri** (Ingles: *endangered species*) ay isang pangkat o populasyon ng mga halaman, mga hayop, o iba pang mga organismong nasa panganib na mawala o hindi na umiral. Maaari itong maganap dahil sa may mangilan-ngilang na lamang ng natitirang bilang ng hayop na ito, dumami ang bilang ng mga hayop na kumakain ng hayop na ito, o kaya dahil sa pagbabago ng klima sa pook na tinitirhan nito, o nawasak na ang mga lugar na tinatahanan ng hayop. 

Kabilang sa ilang mga hayop na nakatala bilang nanganganib na mga uri ang:

* Balyenang bughaw
* Dambuhalang panda
* Leopardong niyebe
* Mabangis na Aso ng Aprika
* Tigre
* Albatros
* Solitaryong Agilang Kinoronahan

## Mga sanggunian 
*
Unyong Latino

Ang **Unyong Latino** o **Kaisahang Latino** ay isang internasyonal na organisasyon ng mga bansa na gumamit ng wikang Romansa. Ang layunin ay upang protektahan, proyekto, at itaguyod ang karaniwang kultura at pamana ng mundong Latino. Ito ay nilikha sa 1954 sa Madrid, Espanya, at ito ay umiiral bilang isang institusyon sa pagganap ng 1983.

## Mga Kasapi 
## Mga Tagamasid 
*  Arhentina
* 
* 
*  Lungsod ng Batikano

Kategorya:Hilagang Amerika
Kategorya:Mga pandaigdigang organisasyon
Kategorya:Kaurian ng mga bansa
Nazaria Lagos

Si **Nazaria Lagos Y Labrillaso** Tinaguriang Florence Nightingale ng Panay, naging tagapamalaha o direktor siya ng isang ospital pagkatapos hilingin sa kanyang ama na itayo ito, at nagbigay ng tulong sa mga nasugatan sa labanan noong panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano. Partikular, noong Pebrero 1899 sinerbisyuhan niya ang mga sundalong Pilipino na lumaban sa Labanan sa linyang Tacas-Tucud-Sambog-Balantang.

Nagpalago at gumamit siya ng mga halamang-gamot sa panggagamot niya. Kaya naman, ipinangalan sa kanya ang isang *hybrid* o halo ng gumamela (*Hibiscus rosa-sinensis*). Isa ang gumamelang Nazaria sa Sentenaryong Serye ng UPLB (Unibersidad ng Pilipinas, Los Baños) Hibiscus Hybrid na binubuo ng labing-isang sari-saring uri panghardin na gumamela (Hibiscus) na hinandog sa mga kababaihang Pilipina na nagsilbi noon sa Rebolusyon ng Pilipinas laban sa mga Kastila at Amerikano, na kinabibilangan ni Nazario Lagos.

Siya ang nagtahi ng watawat ng Pilipinas na ibinandila sa liwasan ng bayan ng Dueñas. Tinulugan siya ng kanyang dalawang anak na babae para matahi ito. Naitayo ang watawat na ito noong Hunyo 12, 1899. Noong 12 taon gulang siya, ikinasal siya kay Segundo Lagos, anak ni Don Bartolome, ang tagapagtatag ng Dueñas. Binigay niya rin ang sariling gamit para sa rebolusyon. Hiniling niya sa kanyang ama na magtayo ospital at natupad ito. Sa kalaunan, naging tagapamahala o direktor siya nito, at pinalawak pa niya ang kanyang trabaho sa pangangalap ng mga gamit sa ospital at naghanap ng mga tao na papasok sa kilusan. Nang sakupin ng tropang Amerikano ang Iloilo, winasak nila ang tahanan at ospital ni Nazaria. Pagkatapos ng labanan sa pagitan ng mga Pilipino at Amerikano, nagkaroon ng kapayapaan, at nagsimula ang pamilya ni Nazaria ng bagong buhay.

## Pagkamatay 
Namatay si Nazaria Lagos noong Enero 27, 1945 sa gulang na 94. Bulag siya nang namatay siya, at namatay noong panahon na pinapapalis ng Amerikano ang mga Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa Pilipinas.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas
Bangka

thumb
Ang **bangka** ay isang sasakyang ginagamit sa paglalakbay sa tubig.  Mas maliit ito kaysa isang lantsa, yate, barko o bapor.  Ilang mga bangka ang may mga layag, ngunit may ilang ginagamit ng mga sagwan upang umusad, at may ilan pa ring ginagamitan ng mga motor.  Karamihan sa mga karaniwang bangka ang yari sa kahoy, subalit may ilang mga bahagi gawa sa metal tulad ng bakal at aluminyo.  May mga mamahaling mga bangkang may Ingles bilang *banana boat*).

Kaurian:Sasakyang pantubig
Urup

And **Urup** (, , Ainu: ウルㇷ゚) ay isang di-pinaninirahang bulkang pulo sa lupon ng Kapuluan ng Kuril sa katimugang bahagi ng Dagat ng Okhotsk, hilagang-silangan ng Karagatang Pasipiko. Hinango ang pangalan nito mula sa salitang Ainu na nangangahulugang "trutsa" (*trout*).

## Higit pang Pagbabasa
* Gorshkov, G. S. *Volcanism and the Upper Mantle Investigations in the Kurile Island Arc*. Monographs in geoscience. New York: Plenum Press, 1970. ISBN 0-306-30407-4
* Krasheninnikov, Stepan Petrovich, and James Greive. The History of Kamtschatka and the Kurilski Islands, with the Countries Adjacent. Chicago: Quadrangle Books, 1963.
* Rees, David. *The Soviet Seizure of the Kuriles*. New York: Praeger, 1985. ISBN 0-03-002552-4
* Stephan, John J., *The Kuril Islands*, Oxford, Clarendon Press, 1974.
* Takahashi, Hideki, and Masahiro Ōhara. *Biodiversity and Biogeography of the Kuril Islands and Sakhalin*. Bulletin of the Hokkaido University Museum, no. 2-. Sapporo, Japan: Hokkaido University Museum, 2004.
* Location 
* Geographic data
* Picture

Kategorya:Dutch East India Company
Kategorya:Mga pulo ng Hapon
Kategorya:Mga pulo ng Rusya
Biniray

Ang **biniray** ay maaaring tumukoy sa:

*Biniray, ibang katawagan o halimbawa ng isang bangka.
*Biniray, isang barangay sa Katipunan, Zamboanga del Norte, Pilipinas.
Eklipse ng araw ng Hulyo 22, 2009

[200px|right|thumb|Ang eklipse na nakita sa Kurigram, [Bangladesh.]]
[200px|thumb|Ang eklipse na nakita sa [Lungsod ng Quezon, Kalakhang Maynila.]]

Ang **eklipse ng araw na naganap noong Hulyo 22, 2009** ang pinakamatagal na eklipse ng araw na naganap sa ika-21 siglo na mauulit sa Hunyo 2132. Tumagal ang eklipse ng mga 6 na minuto at 39 segundo sa mga baybayin ng Timog Silangang Asya. Ito ang pangalawa sa serye ng tatlong eklipse na naganap sa loob ng isang buwan.

## Pagkita 
Ang buong eklipse ay nakita mula sa hilagang Maldives, hilagang India, silangang Nepal, hilagang Bangladesh, Bhutan, pinaka-hilaga ng Myanmar, gitnang China at sa Karagatang Pasipiko, kasama ang Ryukyu Islands, Marshall Islands at Kiribati.

Kaurian:Astronomiya
Kategorya:2009 sa agham
Cotton

Ang ***cotton*** ay isang salitang Ingles na maaaring tumukoy sa:

*Katawagang Ingles para sa bulak.
*Cotton Mather, isang Puritanong ministro sa Bagong Inglatera.
*Ospital ng John F. Cotton sa Pilipinas
Kimtsi

Ang **kimchi** (; ) ay isang tradisyonal na Koreanong pamutat (*banchan*) na binubuo ng inasnan at binurong gulay, karaniwang petsay Baguio o *mu* (Koreanong labanos). Isang malawak na seleksiyon ng mga panimpla ang ginagamit, kabilang ang *gochugaru* (pinulbos na Koreanong sili), murang sibuyas, bawang, luya, at *jeotgal* (inasnang pagkaing-dagat). Ginagamit din ang kimchi sa iba’t ibang sabaw at nilaga. Isa itong pangunahing pagkain sa lutuing Koreano at karaniwang hinahain bilang ulam na pampares sa halos bawat pagkain ng mga Koreano.

Mayroon daan-daang uri ng kimchi na gawa sa iba’t ibang gulay bilang pangunahing sangkap. Ang proseso ng paggawa ng kimchi ay tinatawag ding *gimjang* at nagsilbing pagkakataon para makilahok ang buong nayon. Ang mga sisidlan ay karaniwang inilalagay sa mga espesyal na terasa na tinatawag na *jangdokdae*. Sa kasalukuyan, mas karaniwang ginagamit ang mga pambahay na repriherador na pang-kimchi.

## Mga sangkap 
thumb|Mga pangunahing sangkap ng kimchi: petsay Baguio, labanos, karot, asin, bawang, patis, pinulbos na Koreanong sili, at murang sibuyas. Kailangan din ng malagkit na galapong mula sa bigas upang gawin ang timpla ng pampalasa ng kimchi.
Ang mga uri ng kimchi ay tinutukoy ng mga pangunahing gulay na ginagamit at ng halo ng mga pampalasa na nagbibigay ng lasa dito.

### Mga gulay 
Ang mga repolyo (petsay Baguio, *bomdong*, at mga bilugang uri ng repolyo) at mga labanos (*mu* o Koreanong labanos, *chonggakmu*, *gegeolmu*, at *yeolmu*) ang pinakakaraniwang ginagamit na gulay sa kimchi.

## Tingnan din 
*Bulgogi

## Mga sanggunian 
Kaurian:Lutuing Koreano
Lawa ng Titicaca

thumb|300px|Ang Lawa ng Titicaca mula sa dalampasigan ng Bulibya.
thumb|200px|Ang Lawa ng Titicaca sa tanawing pangsatelayt. Ang Hilaga ay nasa kanan.
Ang **Lawa ng Titicaca** ay isang lawa na makikita sa hangganan ng Peru at Bulibya. Ito ay nasa 3,812metro (12,500 talampakan) sa itaas ng lebel ng dagat, kaya isa ito sa mga pinakamataas na lawang puwedeng mpaghanapbuyahan at napapakinabangang lawa sa buong mundo. Sa bolyum, ito rin ang pinakamalaki sa Timog Amerika.

## Pangkalahatang-ideya 
Ang lawa ay makikita sa hilagang dulo ng basin ng Altiplano sa Andres sa hangganan ng Peru at Bulibya. Ang kanlurang bahagi ay makikit sa Rehiyong Puno ng Peru, at ang silangang bahagi ay nasa Kagawaran ng La Paz sa Bulibya.

Ang lawa ay may dalawang halos na magkahiwalay na sub-basin na dinudugtong ng kipot ng Tiquina na may 800metro (2,620 talampkan) sa pinakamakipot itong bahagi. Ang mas malaking basin, ang *Lago Grande* (tinatawag ding *Lago Chucuito*) ay may lalim na 135metro (443 talampakan) at may pinakamalalim na lalim na 284metro (932 talampakan). Ang mas maliit na sub-basin, ang *Wiñaymarka* (tinatawag ding *Lago Pequeño*, "maliit na lawa")  na may lalim na 9metro (30 talampakan) at ang pinakmalalim na lalim na 40metro (131 talampakan). Ang avreage na lalim ng lawa ay 107metro (351 talampakan).

## Pangalan 
Ang pinagmulan ng pangalang Titica ay hindi pa alam. Ito ay isinalin bilang "'Rock Puma", marahil dahil maypagkakamukha ito sa hugis ng puma na humuhuli ng kuneho, pagsasama ng mga salita mula sa mga lokal na wika Quechua at Aymara, at isinalin bilang "Crag ng Lead." Sa lokal na lugar na ito, ang lawa ay may maraming ga pangalan. Dahila ng timog silangang bahagi ng lawa ay nakahiwalay sa isa pa (pinagdudugtong lamang ng Kipot ng Tiquina), ang mga taga-Bulibya ay tinatawag ito bilang *Lago Huiñaymarca* (Quechua: *Wiñay Marka*) at ang mas malaking parte bilang *Lago Chucuito*. Sa peru, ang mas maliit na bahagi ay tinatawag na *Lago Pequeño* at ang mas malaki bilang *Lago Grande*

## Mga pulo 
Ang lawa ay may anim na prominenteng pulo: Uros, Amantani, Taquile, Isla del Sol, Isla de la Luna at Suriqui.

## Transportasyon 
Isang ferry ang nagdudugtong na 1435mm gauge railway ng Peru sa Puno sa 1000mm gauge railway ng Bolivia sa Guaqui.

## Iba pa 
Ginagamit ng Bolivian Naval Force ang lawa para magsagawa ng mga naval excersises, para mapanatiling aktibo ang hukbong pandagat, sa kabila ng napapaligiran ng tubig.

Isang kalahating asing lawa sa Beneswela, Ang Lawa ng Maracaibo ay ang tanging anyong tubig sa Timog Amerika na mas malaki sa Titicaca, sa mahigit kumulang na 13,000 square kilometres (5,000 sq mi).

Ang lawa ay tinatag bilang isang Ramsar site (8,000km2) noong 26 Agosto 1998.

## Mga sanggunian 
## Mga kawing panlabas 
* Navy at Naval Ensign ng bulibya
* Isang lumang templo ang nahanap sa ilalim ng lawa
* Management issues sa Lawa ng Titicaca at Lawa ng Poopo : Kahalagahan ng paggawa ng water budget

Kategorya:Mga lawa sa Timog Amerika
Sistemang pang-amoy

Ang **sistemang pang-amoy** o **sistemang olpaktoryo** (Ingles: *olfactory system*) ay ang sistemang pandamang ginagamit para sa pang-amoy (olpaksiyon) o ang pandama ng amoy. Karaniwang binabanggit ang sistemang pang-amoy na kasama ng sistemang gustatoryo bilang kasapi ng mga **pandamang kemosensoryo** dahil kapwa naglilipat (transduksiyon) sila ng mga kimikal na senyal upang maging persepsiyon.

Kategorya:Sistemang pandama
Kategorya:Sistemang pang-amoy
Kategorya:Anatomiya
Kategorya:Anatomiya ng hayop
Kategorya:Anatomiya ng tao
Maliit na bituka

thumb|200px|Diagram na nagpapakita ng maliit na bituka at mga nakapaligid na istruktura

Ang **maliit na bituka** (Kastila: *Intestino delgado*, Aleman: *Dünndarm*, Ingles: *small intestine*, *gut*) ay isang bituka, at isang bahagi ng katawan ng maraming may buhay na mga nilalang. Nakalagay ito sa pagitan ng tiyan at ng malaking bituka. Sa taong lampas na sa 5 taong gulang, maaaring nasa lima hanggang anim na mga metro ang haba ng maliit na bituka. Mas mahaba ito kaysa malaking bituka. Ngunit mas maliit ang diyametro nito. Sa loob ng maliit na bituka nasisipsip ng katawan ang mga sustansiyang nagmumula sa mga pagkain.

Sa mga bertebrado, bahagi ang maliit na bituka ng pitak gastrointestinal, kasunod ng tiyan, at sinusundan ng malaking bituka, kung saan nagaganap ang malakihan o malawakang dihestiyon o pagtunaw at absorpsiyon ng mga pagkain. Sa mga inbertebrado, katulad ng mga bulati, kalimitang ginagamit ang mga katagang "pitak gastrointestinal" at "malaking bituka" upang ilarawan ang buong bituka. Pangunahing tungkol sa maliit na bituka ng tao ang lathalaing ito, bagaman ang kabatiran ukol sa mga proseso ay tuwirang maaaring magamit para sa karamihan ng mga mamalya. (Isang pangunahing hindi kasali rito ay ang mga baka; para sa inpormasyon hinggil sa dihestiyon sa baka at iba pang kahalintulad na mga mamalya, tingnan ang mga ruminante.) Iniluluwa o isinusuka (regurgitasyon) ng mga baka ang kanilang mga pagkain.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Organo
Kaurian:Anatomiya ng tao
Kaurian:Anatomiya ng mamalya
Kaurian:Anatomiya ng hayop
Kaurian:Sistemang panunaw
Gut

Ang ***gut*** ay isang salitang Ingles na tumutukoy sa:

* Pitak gastrointestinal
* Malaking bituka
* Maliit na bituka
Potosintesis

[thumb|upright=1.5|lang=tl|Iskema ng potosintesis sa mga halaman. Ang mga nabubuong [karbohidrata ay iniimbak o ginagamit ng halaman.]]

Ang **potosintesis** ay isang sistema ng mga prosesong biyolohiko kung saan ang mga organismong autotropiko na may potopigmento, tulad ng karamihan sa mga halaman, alga, at siyanobakterya, ay naghuhugot ng enerhiya mula sa liwanag — karaniwang mula sa araw — at ginagawang enerhiyang kemikal na kailangan upang patakbuhin ang kanilang metabolismo. Ang terminong potosintesis ay karaniwang tumutukoy sa **oksihenikong potosintesis**, isang proseso na naglalabas ng oksiheno bilang panghuling produkto ng paghahati ng tubig. Iniimbak ng mga organismong potosintetiko ang nabubuong enerhiyang kemikal sa loob ng mga kawing ng mga organikong kompuwestong nasa loob ng selula (mga kumplikadong kompuwesto na naglalaman ng karbon), karaniwang mga karbohidrata gaya ng mga asukal (pangunahing glukosa, pruktosa at sukrosa), mga almirol, pitoglukoheno at selulosa. Kapag kailangang gamitin ang nakaimbak na enerhiyang ito, minemetabolisa ng mga selula ng isang organismo ang mga organikong kompuwesto sa pamamagitan ng respirasyong selular. May mahalagang papel ang potosintesis sa paglikha at pagpapanatili ng oksihenong nilalaman ng atmospera ng Daigdig, at ito ang nagbibigay ng karamihan sa enerhiyang biyolohikal na kailangan para sa masalimuot na anyo ng buhay sa Daigdig.

## Pangkalahatang-ideya 
Karamihan ng mga organismong potosintetiko ay mga potoautotropo, na nangangahulugang kaya nilang sintetisahin ang sariling pagkain mula sa dioksido de karbono at tubig gamit ang enerhiya mula sa liwanag, nang direkta. Gayunpaman, hindi lahat ng organismo ay gumagamit ng dioksido de karbono bilang pinagmumulan ng karbon upang magsagawa ng potosintesis; ang mga potoheterotropo ay gumagamit ng mga organikong kompuwesto, sa halip na dioksido de karbono, bilang pinagmumulan ng karbon.

Ang pangkalahatang ekwasyon ng potosintesis, na unang ipinanukala ni Cornelis van Niel, ay:
:  +  +  →  +  + 

Dahil ang tubig ang nagsisilbing donador ng elektron sa oksihenikong potosintesis, ang ekwasyon para sa prosesong ito ay:
:  +  +  →  +  + 

## Mga sanggunian 
Kategorya:Botanika
Kategorya:Mga ekosistema
Kategorya:Agronomiya