Kadatuan ng Dapitan

Ang **Kadtuan ng Dapitan** (tinatawag ding **Kahariang Bool**) ay ang terminong ginamit ng mga lokal na istoryador ng Bohol, Pilipinas, upang tukuyin ang Dauis–Mansasa na pamahalaan sa modernong lungsod ng Tagbilaran at ang katabing isla ng Panglao. Ang dami ng mga artifact na nahukay sa mga site ng Dauis at Mansasa ay maaaring naging inspirasyon sa paglikha ng alamat ng "Kahariang Dapitan" sa pamamagitan ng pagsasama-sama ng mga oral legend ng Eskaya na mga tao at mga makasaysayang pangyayari tulad ng Ternatan pagsalakay sa Bohol at ang paglipat ng mga Boholano sa ilalim ni Datu Pagbuaya sa Dapitan.

## Kasaysayan
### Maagang kasaysayan
Noong 1667, binanggit ni Padre Francisco Combes, sa kanyang *Historia de Mindanao*, na minsan sa kanilang kasaysayan, sinalakay ng mga tao sa isla ng Panglao ang mainland Bohol, na kasunod ay ipinataw ang kanilang pang-ekonomiya at pulitikal na pangingibabaw sa lugar. Itinuring nilang mga alipin ang mga naunang naninirahan sa mga isla dahil sa digmaan, gaya ng nasaksihan, halimbawa, kung paano itinuring ni Datu Pagbuaya, isa sa mga pinuno ng Panglao, si Datu Sikatuna na kanyang basalyo at kamag-anak. Ang pagsalakay ng mga taga-Panglao sa mainland Bohol ay nagbunsod sa pagsilang ng tinatawag na Bohol na "kaharian", na kilala rin bilang "Dapitan Kingdom of Bohol". Umunlad ang "kaharian" ng Bohol sa ilalim ng pamumuno ng dalawang magkapatid na pinuno ng Panglao, sina Datu Dailisan at Datu Pagbuaya, na may mga ugnayang pangkalakalan sa mga kalapit na bansa sa Timog Silangang Asya, partikular sa Sultanato ng Ternate. Ang pag-unlad ng kalakalan sa "kaharian" ng Bohol ay dahil sa estratehikong lokasyon nito sa kahabaan ng abalang mga channel ng kalakalan ng Cebu at Butuan. Para magkaroon ng access ang ibang mga bansa gaya ng Ternate sa abalang trade port ng Visayas, kailangan muna nilang patatagin ang diplomatikong ugnayan sa Bohol "kaharian".

### Panahon ng kolonyal na Espanyol
Ang Kaharian ng Dapitan ay naging mahalagang bahagi ng paglaganap ng pananakop at kontrol ng mga Espanyol sa Pilipinas. Ang pananakop sa Pilipinas ay magiging imposible kung wala ang katapatan at tulong ng ilang daang mandirigmang Bisaya, kabilang ang mga Boholano.

Ang ugnayan sa pagitan ng Sultanate ng Ternate sa Moluccas, at Bohol, ay lumala nang malaman ng Ternatan sultan ang malungkot na sinapit ng kanyang emisaryo at ng kanyang mga tauhan, na pinatay ng dalawang naghaharing pinuno ng Bohol bilang parusa. para sa pag-abuso sa isa sa mga concubines. Para sa paghihiganti, nagpadala si Ternate ng dalawampung *joangas* na nagkunwaring palakaibigang mangangalakal kasama ang katulong ng artilerya ng Portuges at ilang kalalakihan upang salakayin ang Bohol. Nahuli nang walang kamalayan, ang mga naninirahan sa Bohol ay hindi nakapagtanggol sa kanilang sarili laban sa mga raiders ng Ternatan, na nilagyan din ng mga sopistikadong baril tulad ng mga musket at arquebus, na unang nakita ng mga Boholano. Maraming Boholano ang nasawi sa labanang ito, kabilang na ang Dailisan. Matapos ang pagsalakay, nagpasya si Pagbuaya, na naiwan bilang nag-iisang pinuno ng isla, na talikuran ang Bohol kasama ang iba pang mga freemen dahil itinuturing nilang kapus-palad at isinumpa ang isla ng Bohol. Sila ay nanirahan sa hilagang baybayin ng isla ng Mindanao, kung saan itinatag nila ang pamayanan ng Dapitan.

Si Don Pedro Manuel Manooc, na kilala sa kanyang kasanayan sa militar at paglalayag, ay tumulong sa mga Kastila sa kanilang pagsalakay sa Maynila noong Mayo 24, 1570, at Bicol (nagsimula sa Camarines) noong Hulyo 1573. Noong 1667, ang magsalaysay na Prayle na sina Fr. Francisco Combés, S.J, ipinikita na si Manooc sa Espanyol ay "Fiero, hombre que facilmente se embravece", na sa Tagalog nakahulugan "Isang taong mabilis maiinit na parang bakal".

Sa ilang panahon, sa pananakop ng Bicol, si Manooc, kasama ang kanyang mga kamag-anak, ay nagtatag at nanirahan sa mga nayon ng Bacon, Bulusan, Gubat, at Magallanes, na pinoprotektahan ang mga pamayanang ito sa baybayin mula sa mga barbaric na pirata ng Moro at nagbibigay daan para sa mga evangelical mission ng Franciscans. Makalipas ang halos dalawang daang taon, noong Hunyo 13, 1764, ang apo sa tuhod ni Manooc, si Don Pedro Manook, ang naging unang gobernadorcillo ng Gubat nang ito ay maging isang malayang bayan.

Sinuportahan din ni Manooc ang mga kampanyang Espanyol sa Cebu, Mindanao, Caraga, at Jolo. Sa isang naitala na kaganapan, natalo ni Manooc ang Sultan ng Jolo, tumakas bilang isang takas, na may fleet na 12 joangas at kalaunan ay nakuha ang punong barko. Si Kapitan Laria, isang pinsan ni Manooc, ay nagsilbi sa Espanya sa pananakop ng Moluccas noong 1606.

Ang kapatid ni Manooc, si Doña Madalena Baluyot (o Bacuya), ay kilala bilang isang tagapayapa at tagapamayapa para sa iba't ibang paksyon ng tribong Subanon, na nakakuha ng paggalang mula sa mga pinuno nito.

Si Pedro Cabili ay kasing bata pa ng 7 taong gulang nang sumama siya sa kanyang amang si Maglinti sa pananakop at kilala rin bilang isang mabangis na mandirigma na ganap na sanay sa pakikipaglaban sa kamay. Noong ika-18 at ika-19 na siglo, nangibabaw ang pamilya sa pulitika sa Dapitan at Iligan. Sa panahong ito, ginamit ng mga Espanyol ang Dapitan bilang guwardya ng militar para sa kanilang mga operasyon laban sa mga Moro. Nagtayo ang Espanya ng maraming kuta sa kahabaan ng hilagang-kanlurang baybayin, sa Dapitan, Iligan, at Ozamis, na sinusuportahan ng pamilya Cabili. Sa kalaunan, si Cabili ay naging ninuno ng magiging assemblyman, senador, at defense secretary Tomas Cabili, Iligan *gobernadorcillo* Remigio Cabili, at mga mayor na si Brod at Camilo Cabili. Naging congressman din si Camilo Cabili ng Iligan mula 1984 hanggang 1986 noong Regular Batasang Pambansa.

Noong 1622, si Datu Salangsang, apo ni Baluyot at pinuno ng kasalukuyang Cagayan de Oro at Misamis Oriental, sa pamamagitan ng kanyang interbensyon, ay pinahintulutan ang mga Recoleto ng mga misyon sa lalawigan. 

## Mga sanggunian