Puto

Ang **puto** ay pinasingawang kakanin sa Pilipinas na gawa sa galapong. Kinakain ito nang mag-isa o sinasabayan ng mga malinamnam na ulam (lalo na ang dinuguan). Tumutukoy rin ang puto sa mga samu't saring uri ng mga katutubong keyk na pinasingawan, kabilang dito ang mga hindi gawa sa kanin. Isa itong sub-uri ng kakanin.

## Paglalarawan
Gawa ang puto sa bigas na ibinabad nang magdamag upang umasim ito nang kaunti. Maaari itong dagdagan ng lebadura para makatulong sa proseso. Pagkatapos, ginigiling ito (tradisyonal sa gilingang-bato) para maging galapong. Pinapasingawan ang halong ito.

Bilog ang pinakakaraniwang hugis ng putuhan, na may diyametrong  at lalim na . Malasingsing itong mga putuhan na gawa sa hininang yero na pumapaligid sa butas-butas na lutuan, o maninipis na piraso ng kawayan na pumapaligid sa patag na basket ng tilad-tilad (kahawig ng lansong ng dim sum). Halos alimusod palagi ang takip para pumatak-patak ang namumuong singaw sa paligid sa halip na sa mga kakanin. 

[thumb|left|Mga puto sa ibabaw ng tradisyonal na putuhan na gawa sa [kawayan]]

Iniuunat ang katsa sa putuhan at ibinubuhos ang galapong sa ibabaw nito; maaari ring sapinan ang putuhan ng dahon ng saging. Ibinebenta ang mga puto sa bilao na sinapinan ng dahon ng saging, buo man o hiniwa sa mga pira-piraso.

Kapag inihanda ang puto sa tamang paraan, maaamoy ang banayad na lebadurang samyo ng pinakasim na galapong, at pinapalakas pa ito ng amoy ng dahon ng saging. Hindi ito malagkit o tuyo at madurog, ngunit malambot, mamasa-masa, at may pinong pagkabutil. Kalasa nito ang bagong saing na kanin, ngunit maaari itong patamisin kung kakainin nang walang kapares sa halip na isabay sa malinamnam na ulam. Maaaring may kaunting lihiya ang karamihan ng puto na niluluto sa Katagalugan. 

Karaniwan ang pagdagdag ng keso, mantikilya/margarina, nilagang itlog, karne, o kinayod na buko sa putong hindi pinapares sa ibang pagkain. Sa Bulacan, tinatawag na putong bakla ang puto na may keso, habang putong lalaki naman ang puto na may itlog at putong babae ang puto na pinalamanan ng karne.

## Mga baryante
Tumutukoy rin ang puto sa iba't ibang uri ng katutubong kakanin, kahit mga hindi gawa sa kanin. Ang pangunahing katangian ay niluluto ang mga ito sa pagpapasingaw at gawa ito sa harina (hindi kagaya ng bibingka, na inihuhurno). Subalit may mga eksepsyon, tulad ng puto seko, isang tuyong galyetas na inihurno. Minsan tinatawag na putong puti o putong bigas ang tradisyonal na puto na gawa sa galapong upang ipakitang naiiba ito sa mga ibang klase ng puto*.* 

Gumagamit ang mga modernong baryante ng puto ng mga di-tradisyonal na sangkap kagaya ng ube, baynilya, o tsokolate. Kabilang sa mga kapansin-pansing baryante ng puto, pati ng mga ibang pagkain na nakagrupo sa puto ang: 

### Gawa sa bigas
]]
*Puto bagas – puto na may malukong na hugis na gawa sa maaw. Hindi tulad ng ibang puto, inihuhurno ito hanggang maluto. Nagmumula ito sa Bicol.
*Puto bao – puto mula sa Bicol na tradisyonal na niluluto sa hinating bao na sinasapinan ng dahon ng saging. Mayroon itong kakaibang palaman na gawa sa bukayo.
*Puto dahon o puto dahon saging – puto mula sa mga Hiligaynon na tradisyonal na niluluto nang nakabalot sa dahon ng saging.
*Putong lusong – puto na lasang sangki mula sa Pampanga na tipikal na inihahain nang nakahiwa sa mga parisukat o parihaba na hugis.
*Puto Manapla – isang baryante na pinalasa ng sangki at sinasapinan ng dahon ng saging. Nakapangalan ito sa bayan ng Manapla kung saan ito nanggaling.
* Puto maya – mas tumpak na tawaging isang uri ng biko. Gawa ito sa malagkit (kadalasan ang kulay-lilang tapol) na ibinababad sa tubig, pinapatuyo at nilalagay sa lansong ng 30 minuto. Pagkatapos, pinagsasama ito sa gata, asin, asukal at katas ng luya at ibinabalik sa lansong ng 25 hanggang 30 minuto. Sikat ito sa mga rehiyong nagsasalita ng Sebwano sa Pilipinas. Tradisyonal na inihahain ito sa mga maliliit na piraso at kinakain sa umaga kasama ng sikwate. Karaniwan din itong pinapares sa mga hinog na mangga.
*Puto pandan – puto na niluto sa dahong pandan na nagpapabango at nagpapaberde sa puto. 
* Puto-Pao – kombinasyon ng siopao at puto. Ginagamit dito ang tradisyonal na resipi ng puto ngunit pinalamanan ng maanghang na karne. Kahawig nito ang ilang tradisyonal na baryante ng puto (lalo na mga uring Bulakenyo) na may palamang karne rin.
*Putong pula – isang putong Tagalog mula sa lalawigang Rizal na gumagamit ng maskabado na nagpapakayumanggi sa puto.
*Putong sulot – isang bersyon ng puto bumbong na gumagamit ng malagkit. Hindi kagaya ng puto bumbong, magagawa ito sa buong taon. Nagmula ito sa mga lalawigan ng Pampanga at Batangas.

### Mga iba pa
* Puto letse (tinatawag ding puto flan o letse puto) – isang kombinasyon ng puto at leche flan. Gumagamit ito ng harina, ngunit may mga bersiyon na gumagamit ng galapong.
*Putong kamotengkahoy – kilala rin bilang *puto binggala* sa Bisaya at *puto a banggala* sa Mëranaw. Isang kapkeyk na gawa sa kasaba, kinayod na buko, at asukal. Kahawig nito ang bibingkang kamoteng-kahoy, ngunit pinapasingawan ito sa halip na ihurno. Pinasingawang baryante ito ng mamon, isang tradisyonal na keyk sa Pilipinas.
* Puto seko – isang uri ng mapulbos na galyetas na gawa sa harinang mais. "Tuyong puto" ang literal na kahulugan ng pangalan sa Kastila. Inihuhurno ito sa halip na pinasisingawan. Minsan tinatawag ding puto masa (hindi dapat ikalilito sa masa podrida).

## Galerya 

Talaksan:09198jfFood cuisine fruits Baliuag Pulilan Bulacan Roadsfvf 33.jpg|Malaking puto keso mula sa Bulacan
Talaksan:Puto kutsinta.jpg|Puto kutsinta na binudburan ng kinayod na buko.
Talaksan:1511Puto pandan Bulacan 10.jpg|Puto pandan na napuspos ng mga dahong pandan
Talaksan:Puto flan.jpg|Puto flan, kombinasyon ng puto at leche flan
Talaksan:Puto lanson (cassava puto) with bukayo (sweetened coconut) - Philippines.jpg|Puto lanson na gawa sa kinayod na kasaba at bukayo
Talaksan:09806jfFilipino cuisine foods desserts breads Landmarks Bulacanfvf 21.jpg|Puto seko, isang tuyo at mapulbos na galyetas na gawa sa harinang mais
Talaksan:Puto mamon (Filipino steamed cupcake).jpg|Puto mamon, na gawa sa harinang trigo sa halip na galapong
Talaksan:Puto maya (Philippines).jpg|Puto maya, isang uri ng biko na hinugis sa mga maliliit na piraso

## Mga sanggunian
Kaurian:Kanin
Kategorya:Lutuing Indones
Kaurian:Lutuing Pilipino
Kategorya:Pagkain