Talamak na nakakahawang sakit sa baga

Ang **talamak na nakakahawang sakit sa baga** o **chronic obstructive pulmonary disease** (**COPD**), bukod sa iba pa, ay isang uri ng sakit na may pagbara sa baga na inilalarawan ng hindi gumagaling na mahinang pagdaloy ng hangin. Karaniwan itong lumalala sa katagalan. Kasama sa mga pangunahing sintomas ang kapos na hininga, ubo, at paglikha ng plema. Sa mga mahirap na bansa, ang isa sa mga karaniwang pinagmumulan ng polusyon sa hangin ay mula sa pagluluto at apoy na pampainit na hindi maganda ang pasingawan. Ang matagalang pagkakalantad sa mga irritant na ito ay nagdudulot ng tugon na pamamaga sa mga baga na nagreresulta sa pagkipot ng mga maliit na daanan ng hangin at pagkasira ng tisyu ng baga na kilala bilang **emphysema**. Ang pagkilala sa sakit ay batay sa mahinang daloy ng hangin na sinusukat ng mga pagsusuri sa paggana ng baga. Ang kaibahan sa hika, ang pagbawas sa daloy ng hangin ay hindi Malaki ang binubuti sa pamamagitan ng pagbibigay ng gamot.

Maaaring maiwasan ang COPD sa pamamagitan sa pagbawas sa pagkakalantad sa mga kilalang sanhi. Kasama dito ang mga pagsusumikap para bawasan ang dalas ng paninigarilyo at para pahusayin ang kalidad ng hangin sa loob at sa labas. Kasama sa mga paggamot ng COPD ang: paghinto ng paninigarilyo, mga bakuna, rehabilitasyon, at ang madalas na nalalanghap ng mga bronchodilator at mga steroid. Maaaring magbenepisyo ang ilang mga tao mula sa pangmatagalang oxygen therapy o pag-transplant ng baga. Inaasahang dumami ang bilang ng pagkamatay dahil sa mas mataas na bilang ng paninigarilyo at populasyon ng matatanda sa maraming bansa. Nagresulta ito sa tinatayang halaga ng ekonomiya na $2.1&nbsp;trilyon noong 2010.

## Mga palatandaan at sintomas
Ang pinaka-karaniwang mga sintomas ng COPD ay paglikha ng plema, kapos na hininga at may plemang buo. Ang mga sintomas na ito ay naroon para sa matagal na panahon at karaniwang lumalala sa katagalan.

### Ubo
Ang hindi gumagaling na ubo ay ang karaniwang unang sintomas na lumalabas. Kapag ito ay umiiral nang mahigit sa tatlong buwan sa isang taon sa mahigit na dalawang taon, kasama ang kombinasyon ng paglikha ng plema at nang walang iba pang paliwanag, ayon sa kahulugan mayroong hindi gumagaling na bronchitis. Maaaring mangyari ang kondisyon na ito bago ganap na mabuo ang COPD. Ang dami ng nalilikhang plema ay maaaring magbago sa loob ng ilang oras hanggang ilang araw. Sa ilang mga kaso maaaring walang ubo o magkaroon lamang paminsan-minsan at maaaring walang lamang plema. Ang ilang mga taong may COPD ay inuugnay ang mga sintomas sa isang "ubo ng naninigarilyo". Maaaring lunukin o idura ang plema, kalimitan depende sa mga salik na panlipunan at pang-kultura. Ang matinding pag-ubo ay maaaring humantong sa mga pagkabali ng tadyang o ang maikling kawalan ng malay. Ang mga mayroong COPD ay kalimitang may kasaysayan ng "mga karaniwang sipon" na matagal na. Ito ay karaniwang inilalarawan bilang: "kailangan pilitin ang aking paghinga;," "Pakiramdam ko nauubusan ako ng hininga," o "Hindi ako makakuha ng sapat na hangin". Ang iba’t-ibang mga salita, gayunpaman, ay maaaring gamitin sa iba’t-ibang mga kultura. Ito ay parehong pinagmumulan ng pagkabahala at mahinang kalidad ng buhay sa mga mayroong COPD.

### Iba pang mga tampok
Sa COPD, maaaring mas matagal huminga palabas kaysa lumanghap. Ang sitwasyong ito ay tinutukoy bilang cor pulmonale, at humahantong sa mga sintomas ng pamamaga ng binti

### Paglala
Ang matinding paglala ng COPD ay binibigyang kahulugan bilang nadagdagang kapos na hininga, nadagdagang paglikha ng plema, pagbabago sa kulay ng plema mula sa malinaw tungo sa berde o dilaw, o ang nadagdagang pag-ubo sa taong mayroong COPD. Maaari rin makarinig ng mga pagtunog sa mga baga sa eksaminasyon gamit ang isang stethoscope.

## Sanhi
Ang pangunahing sanhi ng COPD ay ang paninigarilyo ng tabako, kasama ang pagkakalantad sa trabaho at polusyon mula sa apoy sa loob na malaking sanhi sa ilang mga bansa. at sa mga habang-buhay na naninigarilyo humigit-kumulang kalahati ang magkakaroon ng COPD. Sa Estados Unidos at United Kingdom, sa mga mayroong COPD, 80-95% ay kasalukuyang naninigarilyo o kaya dating naninigarilyo. Ang posibilidad ng pagkakaroon ng COPD ay nadadagdagan sa kabuuang pagkakalantad sa usok. Sa karagdagan, mas madaling kapitan ang mga kababaihan ng mga nakakapinsalang epekto ng usok kaysa sa mga kalalakihan. Ang mga apoy na ito ay isang pamamaraan ng pagluluto at pagpapainit para sa halos 3&nbsp;bilyong tao kung saan ang mga epekto nito sa kalusugan ay mas mataas sa mga kababaihan dahil sa mas maraming pagkakalantad. Habang ang polusyon sa hangin sa lungsod ay isang nag-aambag na salik sa mga paglala, ang pangkalahatang papel nito bilang sanhi ng COPD ay hindi malinaw. Sa Estados Unidos pinaniniwalaan ang mga ito na kaugnay sa mas mahigit sa 30% ng mga kaso sa mga kailanman hindi nanigarilyo at malamang kumakatawan sa mas malaking panganib sa mga bansa na walang sapat na mga regulasyon. Ang pagtatrabaho sa agrikultura ay isang ring panganib. Ang mga negatibong epekto ng pagkakalantad sa alikabok at pagkakalantad sa usok ng sigarilyo ay mukhang nakakadagdag o posibleng mahigit pa sa nakakadagdag.

### Mga Henetiko
May ginagampanang papel ang mga henetiko sa pagbuo ng COPD. Ang panganib na ito ay partikular na mataas kung ang isang tao na may kakulangan sa alpha 1-antitrypsin ay naninigarilyo rin. at ang humigit-kumulang na 3-4 sa 10,000 tao ay mayroong kondisyon.

### Iba pa
Ang maraming iba pang mga salik ay hindi masyadong inuugnay sa COPD. Mas mataas ang panganib sa mga mahirap, bagaman hindi malinaw kung ito ay dahil sa  kahirapan mismo o iba pang mga salik ng panganib kaugnay sa kahirapan, tulad ng polusyon sa hangin, at malnutrisyon. ay karaniwang sinisimulan ng impeksiyon o mga bagay na nagpaparumi sa kapaligiran, o kung minsan ng iba pang mga salik tulad ng hindi tamang paggamit ng mga gamot. Lumalabas na mga impeksiyon ang sanhi ng 50 hanggang 75% ng mga kaso, kung saan bakterya ang sa 25%, mga virus sa 25%, at pareho nito sa 25%. Kasama sa mga bagay na nagpaparumi sa kapaligiran ang parehong hindi magandang kalidad ng hangin sa loob at labas. Ang mga mayroong matinding sakit ay mayroong mas madalas na paglala: sa sakit na bahagya 1.8 kada taon, sa katamtaman 2 hanggang 3 kada taon, at sa matindi 3.4 kada taon. Ang mga mayroong maraming paglala ay mayroong mas mabilis na paghina ng paggana ng kanilang baga. Maaaring palalain ng Pulmonary emboli (mga pagbuo ng dugo sa mga baga) ang mga sintomas sa mga may umiiral nang COPD.

 na nagpapakita ng emphysema (sa kaliwa – malalaking walang laman na mga puwang) at tisyu ng baga kasama ang kaugnay na pangangalaga ng alveoli (sa kanan).]]

Nabubuo ang COPD bilang isang malaki at hindi gumagaling na namamagang tugon sa nalanghap na mga irritant. Maaari itong magresulta sa higit pang hangin mula sa nakaraang natitirang hininga sa loob ng mga baga sa kapag sinimulan ang kasunod na paghinga, na nagreresulta sa pagdagdag sa kabuuang dami ng hangin sa mga baga sa anumang oras, isang pproseso na tinatawag na hyperinflation o pagpigil sa hangin. Ang Hyperinflation mula sa ehersisyo ay iniuugnay sa kapos na hininga sa COPD, dahil hindi gaanong maginhawang lumanghap kapag bahagyang puno na ang mga baga.

Ang ilan ay mayroon ring antas ng labis na pagtugon ng daanan ng hangin sa mga irritant na katulad sa mga nakikita sa hika. Karaniwan, 75-80% ng FVC ay lumalabas sa unang segundo Ang peak expiratory flow (ang pinakamataas na bilis ng paghinga), na karaniwang ginagamit sa hika, ay hindi sapat para sa pagkilala sa sakit na COPD. Maaaring makatulong ang spirometry para matukoy ang tindi ng limitasyon ng daloy ng hangin. Ang mataas na resolution na computed tomography na pag-scan ng dibdib ay maaaring ipakita ang mga pagkalat ng emphysema sa buong baga at maaari rin makatulong para hindi isama ang iba pang mga sakit sa baga. Maaaring mayroon ring tuberkulosis na may kasamang hindi gumagaling na ubo at kailangan isaalang-alang sa mga lokasyon kung saan ito ay karaniwan. Ang hindi gumagaling na bronchitis ay maaaring mangyari sa normal na daloy ng hangin at sa sitwasyong ito hindi ito inuuri bilang COPD. Ang bakuna para sa pneumococcal ay maaaring maging kapaki-pakinabang. Kahit sa huling yugto ng sakit, maaaring bawasan ang bilang ng paglala ng paggana ng baga at iantala ang pagsisimula ng kapansanan at kamatayan. Ang pagtigil sa paninigarilyo ay nagsisimula sa desisyon na tumigil sa paninigarilyo, na humahantong sa isang pagsubok na tumigil. Kalimitan kailangan ng maraming pagsubok bago makamit ang pangmatagalang pagpipigil. Ang mga pagsubok sa mahigit na 5 taon ay humantong sa tagumpay sa halos 40% ng mga tao. at maraming naninigarilyo ang kailangan ng karagdagan suporta. Ang tsansa ng pagtigil ay nadadagdagan sa pamamagitan ng suporta ng lipunan, pagsali sa programa ng pagtigil sa paninigarilyo at ang paggamit ng mga gamot tulad ng nicotine replacement therapy, bupropion o varenicline.

### Kalusugan sa trabaho
Maraming hakbang ang ginawa para bawasan ang posibilidad na magkaroon ng COPD ang mga manggagawa sa mga nasa panganib na industriya—tulad ng pagmimina ng uling, konstruksiyon at kasanayan sa paghugis ng mga bato (stonemasonry. Makakamit ang pagkontrol sa alikabok sa pamamagitan ng pagpapabuti sa bentilasyon, paggamit ng mga pang-spray ng tubig at sa pamamagitan ng paggamit ng mga paraan sa pagmimina na nakakabawas sa produksyon ng alikabok. Kung magkakaroon ng COPD ang manggagawa, maaaring mabawasan ang karagdagang pagkasira ng baga sa pamamagitan ng pag-iwas sa patuloy na pagkakalantad sa alikabok, halimbawa sa pamamagitan ng pagbabago ng tungkulin sa trabaho.

### Polusyon sa hangin
Ang parehong kalidad ng hangin sa loob at labas ay maaaring mapabuti, na maaaring makaiwas sa COPD o pagbagalin ang paglala ng umiiral na sakit.

Ang bilang ng mga bansang maunlad ay matagumpay na napabuti ang kalidad ng hangin sa labas sa pamamagitan ng mga regulasyon. Ang pagtigil sa paninigarilyo ay pinabababa ang panganib ng pagkamatay ng 18%. Ang noninvasive na bentilasyon ay maaaring gamitin para suportahan ang paghinga.  Sa mga nagkaroon ng kamakailan na paglala, ang rehabilitasyon ng baga ay mukhang pinapabuti ang pangkalahatang kalidad ng buhay at ang kakayahan na mag-ehersisyo, at binabawasan ang bilang ng namamatay. Nagpakita rin ito ng pagbuti ng kamalayan sa pagkontrol na mayroon ang isang tao sa kanilang sakit, gayundin sa kanilang mga damdamin. Ang mga ehersisyo sa paghinga at ng kanilang sarili ay mukhang mayroong limitadong papel.

### Mga Bronchodilator
Ang nilanghap na mga bronchodilatoray ang pangunahing ginagamit na mga gamot, Mayroong dalawang malaking mga uri, ang β2 agonists at anticholinergics; pareho itong umiiral sa mga anyo na matagalan at pansamantalang pagganap. Binabawasan ng mga ito ang kapos na paghinga, paghuni at limitasyon sa ehersisyo, na nagreresulta sa pinahusay na kalidad ng buhay. Hindi malinaw kung binabago nito ang pagpapatuloy ng sakit. Ang parehong mga uri ng agent ay lumalabas na para bawasan ang panganib ng matinding mga paglala ng 15-25%.

Mayroong maraming mga antagonist β2 na magagamit kasama ang salbutamol (Ventolin) at terbutaline. habang ang iba ay pananaw ng benepisyo ay naitatag. Lumalabas na ligtas ang pangmatagalang gamit sa COPD na may mga masamang epekto kasama ang panginginig at mga mabilis na pagtibok ng puso.

Mayroong dalawang pangunahing mga anticholinergic na ginagamit sa COPD, ipratropium at tiotropium. Ang ipratropium ay ang short-acting na agent habang ang tiotropium ay long-acting. Ang tiotropium ay kaugnay sa pagbaba ng mga paglala at pinabuting kalidad ng buhay, Hindi lumalabas na maaapektuhan ang bilang ng namamatay o ang pangkalahatang bilang ng pagkakaospital. Ang mga anticholinergic ay maaaring magdulot ng mga sintomas ng tuyong balat at sa urinary tract. Aclidinium, isa pang long acting agent na nanggaling sa merkado noong 2012, ay ginamit bilang alternatibo sa tiotropium.

### Corticosteroids
Ang mga corticosteroid ay karaniwang ginagamit sa nilanghap na paraan ngunit maaari rin gamitin bilang tabletas para gamutin at iwasan ang matinding mga paglala. Habang ang mga nilalanghap na corticosteroids (inhaled corticosteroids) (ICS) ay walang ipinakikitang benepisyo para sa mga tao na may katamtaman na  may COPD, binabawasan ng mga ito ang mga matinding paglala sa mga mayroong  alinman na katamtaman o matinding sakit. Kapag ginamit nang magkasama ng LABA pinabababa ng mga ito ang bilang ng namamatay nang higit pa sa alinman na ICS o LABA mismo. Sa sarili nila walang epekto ang mga ito sa pangkalahatang isang taon na bilang ng namamatay at kaugnay sa mataas na mga bilang ng pneumonia. Ang pagsasanay na ito ay maaaring sulit sa ilang mga lugar sa mundo. Kasama ang mga alalahanin sa paglaban sa antibiyotiko at mga problema sa pandinig sa azithromycin. ngunit maaaring gamitin bilang second-line agent sa mga hindi kontrolado ng ibang mga hakbang. at maaaring pabutihin ang kakayahan ng mga tao para mag-ehersisyo. Sa mga may normal o katamtamang mababang antas ng oxygen, ang karagdagang oxygen ay maaaring pabutihin ang kapos na paghinga. Mayroong panganib ng mga sunog at kaunting benepisyo kapag ang mga naka-oxygen ay patuloy na maninigarilyo. Sa sitwasyong ito inirerekomenda ng ilan ang pagtutol sa paggamit nito. Sa panahon ng matinding paglala, marami ang nangangailangan ng oxygen therapy; ang paggamit ng mataas na konsentrasyon ng oxygen nang walang pagsasaalang-alang sa mga oxygen saturation ng isang tao, ay maaaring humantong sa mataas na mga antas ng carbon dioxide at palalain ang mga kalalabasan. Sa mga may mataas na panganib ng mga antas ng carbon dioxide, inirerekomenda ang oxygen saturation na 88–92%, habang sa mga walang ganitong panganib inirerekomenda ang 94-98%. Ang bilang ng ibat-ibang mga antibiyotiko ay maaaring gamitin kasama ang: amoxicillin, doxycycline o azithromycin; hindi malinaw kung ang isa ay mas mainam kaysa sa iba pa.

## Kahihinatnan ng sakit
 para sa sakit na chronic obstructive pulmonary kada 100,000&nbsp;naninirahan noong 2004.

]]
Karaniwang dahan-dahang lumalala ang COPD sa katagalan at sa huli maaari itong magresulta sa pagkamatay. Humigit-kumulang 3% ng lahat ng kapansanan ay may kaugnayan sa COPD. Ang pangkalahatang bilang ng mga taon na nabubuhay sa kapansanan mula sa COPD, gayunpaman, ay tumaas.

Ang bilang kung saan lumalala ang COPD ay nag-iiba sa pagkakaroon ng mga salik na humuhula sa hindi magandang kalalabasan kasama ang: matinding pagbara sa daloy ng hangin, kaunting kakayahan na mag-ehersisyo, kapos sa paghinga, lubhang kulang o sobra sa timbang, congestive heart failure, patuloy na paninigarilyo, at malimit na mga paglala. Ang malaking pagbawas sa timbang ay isang masamang palatandaan.  Ang pagtaas sa mahihirap na bansa sa pagitan ng 1970 at 2000 ay pinaniniwalaang kaugnay sa tumataas na bilang ng paninigarilyo sa rehiyon na ito, nadadagdagang populasyon at tumatandang populasyon dahil sa kaunting mga pagkamatay mula sa iba pang dahilan tulad ng mga sakit na nakakahawa.

Sa pagitan ng 1990 at 2010 ang bilang ng mga namamatay mula sa COPD ay bumaba nang bahagya mula sa 3.1&nbsp;milyon sa 2.9&nbsp;milyon. Sa pangkalahatan ito ay ang ika-apat na nangungunang dahilan ng kamatayan. Malamang ito ay dahil sa mga bilang ng paninigarilyo sa kababaihan at nagiging katulad sa kalalakihan. Sa Estados Unidos humigit-kumulang na 6.3% ng populasyon ng nasa hustong gulang, na may kabuuang na humigit-kumulang na 15&nbsp;milyon tao, ay nasuring may COPD. 25&nbsp;milyong tao ay maaaring mayroong COPD kung isasama ang mga kaso ng kasalukuyang hindi nasuri. Noong 2011, mayroong humigit-kumulang na 730,000 na pagkakaospital sa Estados Unidos para sa COPD.

## Kasaysayan
Ang salitang "emphysema" ay nanggaling sa Greek  *emphysan* ibig sabihin "*papintugin*" –binubuo mismo ng ἐν *en*, ibig sabihin "*sa*", at φυσᾶν *physan*, ibig sabihin "*hininga, pagsabog*". Ang salitang hindi gumagaling na  bronchitis ay ginamit noong 1808 habang ang salitang COPD ay pinaniniwalaan na unang ginamit noong 1965. Sinundan ang mga ito ng mga litrato ni Matthew Baillie noong 1789 at mga paglalarawan ng nakakasirang katangian ng kondisyon. Noong 1814 ginamit ni Charles Badham ang "catarrh" para ilarawan ang ubo at sobrang plema sa hindi gumagaling na bronchitis. Si René Laennec, ang doktor na nag-imbento ng stethoscope, ay ginamit ang salita na "emphysema" sa kanyang aklat na *A Treatise on the Diseases of the Chest and of Mediate Auscultation* (1837) para ilarawan ang mga baga na hindi umimpis nang binuksan niya ang dibdib sa panahon ng autopsya. Napansin niya na ang mga ito ay hindi umimpis gaya ng karaniwan dahil ang mga ito ay puno ng hangin at ang mga daanan ng hangin ay napuno ng plema. Noong 1842, naimbento ni John Hutchinson  ang spirometer, kung saan pinahintulutan nito ang pagsukat sa mahalagang kapasidad ng mga baga. Gayunpaman, ang kanyang spirometer ay sinusukat lamang ang dami, hindi ang daloy ng hangin. Inilarawan nina Tiffeneau at Pinelli noong 1947 ang mga prinsipyo ng pagsusukat sa daloy ng hangin.

Ang mga maagang paggamot kasama ang bawang, cinnamon at ipecac, bukod pa sa iba.

## Lipunan at kultura
Tinutukoy ang COPD bilang "baga ng naninigarilyo". Ang mga mayroong emphysema ay kinilala bilang "mga pasyenteng may kulay rosas na balat at nahihirapan huminga (pink puffer)" o "type A" dahil sa kanilang kalimitang kulay rosas na kutis, mabilis na bilang ng paghinga at mga nakatikom na bibig, at ang mga tao na may hindi gumagaling na bronchitis ay tinukoy bilang "blue bloaters" o "type B" dahil sa malimit na maasula na kulay ng balat at labi mula sa mababang mga antas ng oxygen at ang kanilang sakong ay namamaga. Ang salitang ito ay hindi na tinatanggap bilang nakakatulong dahil karamihan sa mga taong may COPD ay parehong mayroon nito.

### Ekonomiya
Sa buong mundo, mula 2010, ang COPD ay tinatayang magreresulta sa gastos ng ekonomiya na $2.1&nbsp;trilyon, kalahati kung saan nangyayari sa mahihirap na bansa. Ito ay inaasahan na maging mahigit sa doble sa susunod na 20&nbsp;taon. Nagpapakita ng pag-asa ang Roflumilast sa pagbababa ng bilang ng mga paglala ngunit hindi lumalabas na binago ang kalidad ng buhay. Habang karaniwang ligtas at may maaasahang datos mula sa hayop mayroong kaunting data sa mga tao noong 2014.

## Ibang mga hayop
Maaaring mangyari ang sakit na hindi gumagaling na pagbara sa baga sa maraming ibang mga hayop at maaaaring mangyari mula sa pagkakalantad sa usok ng sigarilyo. Karamihan sa sakit, gayunpaman, ay medyo katamtaman. Sa mga kabayo ito ay kilala bilang paulit-ulit na pagbara sa daaanan ng hangin at karaniwan dahil sa reaksyon sa alerhiya sa straw na naglalaman ng fungus. Karaniwang nakikita ang COPD sa mga matatandang aso.

## Mga sanggunian
## Karagdagang pagbabasa
*
*
*

## Mga panlabas na link 
*DMOZ: http://www.dmoz.org/Health/Conditions_and_Diseases/Respiratory_Disorders/Chronic_Obstructive_Pulmonary_Disease/ 

Kategorya:Mga sakit na may kaugnayan sa pagtanda
Kategorya:Pulmonolohiya