open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Transpormasyong Lorentz

na diagramang espasyo-panahon para isang pang-espasyong dimensiyon. Kung mas malaki  transformations on the Minkowski light cone spacetime diagram, for one spatial dimension. Sa mas malaking relatibong bilis sa pagitan ng mga balangkas inersiyal, ang mga aksis ay nagiging mas baluktot(warped). Ang pulang mga linyang diagonal ay mga linyang daigdig para sa liwanag-ang relatibong belosidad ay hindi maaaring humnigit sa *c*. Ang hiperbolae ay nagpapakitang ito ay isang rotasyong hiperboliko, ang anggulong hiperbolikong ϕ ay tinatawag na rapiditad.]] 
Sa pisika, ang **transpormasyong Lorentz** o **transpormasyong Lorentz-Fitzgerald** ay naglalarawan kung paano ayon sa teoriya ng espesyal na relatibidad na ang iba't ibang mga sukat ng espasyo at panahon ng dalawang mga tagapagmasid ay maaaring ikonberte sa mga sukat ng alinman sa balangkas ng reperensiya. Ito ay ipinangalan sa pisikong Dutch na si Hendrik Lorentz. Ito ay rumiriplekta sa katotohanan ang mga tagapagmasid na gumagalaw sa iba't ibang mga belosidad ay maaaring sumukat ng iba't ibang mga distansiya, lumipas na mga panahon at kahit iba't ibang pagsasaayos ng mga pangyayari. Ang transpormasyong Lorentz ay orihinal na resulta ng mga pagtatangka ni Lorentz at iba pa na ipaliwanag kung paanong ang bilis ng liwanag ay napagmasdang hindi nakasalalay sa balangkas na reperensiya at upang maunawaan ang mga simetriya ng mga batas ng elektromagnetismo. Kalaunan ay muling hinango ni Albert Einstein ang transpormasyong ito mula sa kanyang mga postulad ng espesyal na relatibidad. Ang transpormasyong Lorentz ay pumalit sa transpormasyong Galilean ng pisikang Newtonian na nagpapalagay ng absolutong espasyo at panahon. Ayon sa espesyal na relatibidad, ang transpormasyong Galilean ay isa lamang mabuting aproksimasyon sa mga relatibong bilis na mas maliit sa bilis ng liwanag. Ang transpormasyong Lorentz ay isang transpormasyong linyar. Ito ay maaaring kabilangan ng isang rotasyon ng espasyo; isang malaya sa rotasyong transpormasyong Lorentz na tinatawag na **Lorentz boost**. Dahil sa ang relatibidad ay nagpopostula na ang bilis ng liwanag ay pareho sa lahat ng mga tagapagmasid, ang transpormasyong Lorentz ay dapat mag-ingat ng interbal ng espasyo-panahon sa pagitan ng anumang mga pangyayaring nasa espasyong Minkowski. Ang transpormasyong Lorentz ay naglalarawan lamang ng mga transpormasyon kung saan ang pangyayaring espasyo-panahon sa orihin ay nakatakda sa kaliwa upang ang mga ito ay maituring na isang rotasyong hiperboliko ng espasyong Minkowski. Ang mas pangkalahatang hanay ng mga transpormasyon na kinabibilangan rin ng mga pagsasalin ay kilala bilang grupong Poincaré.
## Mga sanggunian
Kategorya:Espesyal na relatibidad
Kategorya:Mga ekwasyon ng pisika
Kategorya:Espasyo-panahong Minkowski
Analisis ng bariansa

Sa estadistika, ang **analisis ng bariansa** (Ingles: **analysis of variance** o **ANOVA**) ay isang koleksiyon ng mga modelong estadistikal at mga pamamaraang nauugnay dito kung saan ang napagmasdang bariansa sa isang partikular na bariabulo ay hinahati sa mga bahagi na maituturo sa iba't ibang mga pinagmulan ng bariasyon. Sa pinakasimpleng anyo nito, ang ANOVA ay nagbibigay ng isang pagsubok estadistikal kung o kung hindi ang mga mean ng ilang mga pangkat ay lahat magkatumbas at kaya ay naglalahat ng pagsubok na t ni Student sa higit sa dalawang mga pangkat. Ang pagsasagawa ng maraming dalawang sampol na mga pagsubok t ay magreresulta sa isang tumaas na tsansa na makagawa ng uring I pagkakamali. Sa dahilang ito, ang mga ANOVA ay magagamit sa paghahambing ng dalawa, tatlo o higit pang mga mean. 
Kategorya:Estadistika
Pagsubok na kinwadradong-Chi

Ang isang **pagsubok na kinwadradong chi** (Ingles: **chi-squared test**, **chi-square test** o **\chi^2 test**) ay anumang estadistikal na pagsubok ng hipotesis kung saan ang distribusyong pagsasampol ng estadistikang pagsubok ay isang distribusyong kinwadradong chi kapag ang hipotesis na null ay totoo o anuman kung saan ito ay totoong asimptotiko na ngangangahulugang ang distribusyong pagsasampol(kung ang hipotesis na null ay totoo) ay magagawa na magtantiya ng isang distribusyon kinwadradong chi ng malapit sa ninanais sa pamamagitan ng paggawa sa sukat ng sampol na sapat na malaki. 
Kategorya:Estadistika
Analisis ng paktor

Ang **analisis ng paktor** o **pagsusuri ng salik** ay isang pamamaraang estadistikal na ginagamit upang ilarawan ang bariyansa sa mga napagmasdang koreladong mga bariabulo sa mga termino ng isang potensiyal na mas mababang bilang ng mga hindi napagmasdang bariabulong tinatawag na mga paktor. Sa ibang salita, posible halimbawa na ang mga bariasyon sa tatlo o apat na mga napagmasdang baribulo ay pangunahing nagpapakita ng mga bariasyon sa mas kaunting mga hindi napagmasdang bariabulo. Ang analisis ng paktor ay naghahanap ng gayong magkasanib na mga bariasyon bilang tugon sa hindi napagmasdang mga latentong bariabulo. Ang mga napagmasdang bariabulo ay minomodelo bilang mga kombinasyong linyar ng mga potensiyal na paktor na dinagdagan ng mga terminong pagkakamali. Ang nakamit na impormasyon tungkol sa interdependiyensiya sa pagitan ng mga napagmasdang bariabulo ay maaaring kalaunang gamitin upang paliitin ang hanay ng mga bariabulo sa isang hanay ng datos. Sa pagkukuwenta, ang paraang ito ay katumbas ng aproksimasyong mababang ranggo ng matriks ng mga napagmasdang bariabulo. Ang analisis ng paktor ay nagmula sa sikometrika at ginagamit sa mga agham pang-asal na agham panlipunan, marketing, pangangasiwa ng produkto, pagsasaliksik ng mga operasyon, at iba pang mga nilalapat na agham na nakikitungo sa malalaking kantidad ng mga datos. Ang analisis ng paktor ay nauugnay sa analisis ng pangunahing bahagi(PCA) ngunit ang dalawang ito ay hindi magkatulad. Ang mga modelong latentong bariabulo kabilang ang analisis ng paktor ay gumagamit ng mga pamamaraang pagmomodelong regresyon upang subukan ang mga hipotesis na lumilikha ng mga terminong pagkakamali samantalang ang PCA ay isang pamamaraang deskriptibong estadistikal.

## Mga sanggunian
Kategorya:Estadistika
Mann–Whitney U

Sa estadistika, ang pagsubok na **Mann–Whitney U** o  **Mann–Whitney–Wilcoxon** (**MWW**) o **Wilcoxon rank-sum test** ay isang hindi parametrikong pagsubok na estadistikal ng hipotesis sa pagtatasa kung ang isa ng dalawang mga sampol ng mga independiyenteng obserbasyon ay may kagawiang magkaraoon ng mas malaking mga halaga kesa sa isa. Ito ang isa sa pinaka kilalang hindi parametrikong pagsubok ng kahalagahan.  Ito ay unang iminungkahi ng Alemang si Gustav Deuchler noong 1914 (na may nawawalang termino sa bariansa) at kalaunan ay independiyente ni Frank Wilcoxon noong 1945 para sa magkatumbas na mga sukat ng sampol at pinalawaig sa iba pang mga paraan ni Henry Mann at ng kanyang estudyanteng  Donald&nbsp;Ransom Whitney noong 1947.
## Mga sanggunian
Kategorya:Estadistika
Korelasyon

Sa estadistika, ang **dependiyensiya** (pagsalalay) ay tumutukoy sa anumang relasyong estadistikal sa pagitan ng dalawang mga randomang bariabulo o dalawang mga hanay ng datos. Ang **korelasyon** ay tumutukoy sa anumang malawak na klase ng relasyong estadistikal na kinasasangkutan ng dependiyensiya. Ang mga pamilyar na halimbawa ng dependiyenteng phenomena ay kinabibilangan ng korelasyon sa pagitan ng mga taas ng mga magulang sa mga anak nito at ang korelasyon sa pagitan ng pangangailangan para isang isang produkto at presyo nito. Ang mga korelasyon ay magagamit dahil ito ay maaaring magpakita ng isang mahuhulaang relasyon na magagamit sa pagsasanay. Halimbawa, ang isang utilidad na elektrikal ay maaaring lumikha ng kaunting kuryente sa isang banayad na araw batay sa korelasyon sa pagitan ng pangangailangan ng elektrisidad at panahon. Sa halimbawang ito, mayroong isang relasyong nagsasanhi dahil ang masidhing panahon ay nagsasanhi sa mga taong gumagamit ng mas maraming kuryente para sa pagpapainit o pagpapalamig. Gayunpaman, ang dependiyensiyang estadistikal ay hindi sapat na magpapakita ng presensiya ng gayong relasyong nagsasanhi. Sa pormal na paglalarawan, ang dependiyensiya ay tumutukoy sa anumang sitwasyon kung saan ang mga randomang bariabulo ay hindi sumasapat sa matematikal na kondisyon ng independiyensiyang probabilistiko. Sa maluwag na paggamit, ang korelasyon ay maaaring tumutukoy sa anumang paglisan ng dalawa o higit pang mga randomang bariabulo mula sa independiyensiya ngunit sa tekniko ay tumutukoy sa anuman sa ilang mas espesyalisadong mga uri ng relasyon sa pagitan ng mga halagang mean. May ilang mga koepisyenteng korelasyon na kadalasang tinutukoy na *&rho;* o *r* na sumusukat ng digri ng korelasyon. Ang pinakakaraniwan sa mga ito ang koepisyenteng Pearson produkto-sandaling korelasyon na sensitibo lamang sa isang linyar na relasyon sa pagitan ng dalawang mga bariabulo (na maaaring umiral kahit ang isa ay isang punsiyong hindi linyar ng isa pa). Ang ibang mga koepisyenteng korelasyon ay pinaunland na mas maging malakas kesa sa korelasyong Pearson na nangangahulugang mas sensitibo sa mga relasyong hindi linyar. 

 ng relasyon (gitna) o hindi ang maraming mga aspeto ng mga relasyong hindi linyar (ilalaim). N.B: ang pigura sa gitna ay may isang lihis na o ngunit sa kasong ito, ang koepisyenteng korelasyon ay hidni matukoy dahil ang bariansa ng *Y* ay sero. ]]
## Mga sanggunian
Kategorya:Estadistika
Koepisyenteng korelasyon ni Pearson

Sa estadistika, ang **Koepisyenteng Korelasyon ni Pearson** (KKP), **Koepisyenteng Pearson produkto-sandaling korelasyon** (KPPSK), o '''Pearson's *r*'* at karaniwang tinutukoy na *r*) ay isang sukat ng korelasyon (dependiyensiyang linyar) sa pagitan ng dalawang mga bariabulong *X* at *Y* na nagbibigay ng halaga sa pagitan ng +1 at -1 ng inklusibo. Ito ay malawak na ginagamit sa mga agham bilang isang sukat ng lakas ng dependiyensiyang linyar(pagsalalay) sa pagitan ng dalawang mga bariabulo. Ito ay binuo ni Karl Pearson mula sa katulad ngunit kaunting ibang ideya na ipinakilala ni Francis Galton noong mga 1880.

ng korelasyong Pearson ng *x* at *y* para sa bawat hanay. Pansinin na ang korelasyon ay nagpapakita ng pagiging maingay at direksiyon ng relasyong linyar(itaas na row) ngunit hindi ang lihis ng relasyon(gitna) o hindi ang maraming mga aspeto ng mga relasyong hindi linyar(ilalaim). N.B: ang pigura sa gitna ay may isang lihis na o ngunit sa kasong ito, ang koepisyenteng korelasyon ay hidni matukoy dahil ang bariansa ng *Y* ay sero. ]]
## Depinisyon
Ang koepisyenteng korelasyon ni Pearson sa pagitan ng dalawang bariabulo ay inilalarawan bilang ang kobariansa ng dalawang mga baribulong hinati ng produkto ng mga pamantayang paglihis ng mga ito. Ang anyo ng depinisyon ay kinasasangkutan ng sandaling produkto na ang mean(unang sandali sa orihin) ng produkto ng isinaayos na mean na mga randomang bariabulo. 
### Para sa isang populasyon
Ang koepisyenteng korelasyon ni Pearson kapag nilalapat sa isang populasyon ay karaniwang kinakatawan ng letrang Griyengong *ρ* (rho) at maaaring tukuyin bilang **koepisyenteng korelasyon ng populasyon** o koepisyenteng populasyong korelasyong Pearson. Ang pormula para sa *ρ* ay:

: \rho_{X,Y}={\mathrm{cov}(X,Y) \over \sigma_X \sigma_Y} ={E[(X-\mu_X)(Y-\mu_Y)] \over \sigma_X\sigma_Y} 

### Para sa isang sampol
Ang koepisyenteng korelasyon ni Pearson kapag nilalapat sa isang sampol ay karaniwang kinakatawan ng letrang *r* at maaaring tukuyin bilang koepisyenteng korelasyon ng sampol o ang koepisyenteng sampol na korelasyong Pearson. Maaaring makamit ang isang pormula para sa *r* sa pamamagitan ng paghahali ng mga pagtatantiya ng mga kobariansa at bariansa batay sa sampol na estadistikal sa pormula sa itaas. Ang pormula para sa *r* ay:

:r = \frac{\sum ^n _{i=1}(X_i - \bar{X})(Y_i - \bar{Y})}{\sqrt{\sum ^n _{i=1}(X_i - \bar{X})^2} \sqrt{\sum ^n _{i=1}(Y_i - \bar{Y})^2}}

Ang isang katumbas na ekspresyon ay nagbibigay ng koepisyenteng korelasyon bilang mean ng mga produkto ng mga pamantayang iskor. Batay sa sampol na estadistikal ng pinares na datos (*X**i*,&nbsp;*Y**i''), ang koepisyenteng korelasyon ng sampol ay 

:r = \frac{1}{n-1} \sum ^n _{i=1} \left( \frac{X_i - \bar{X}}{s_X} \right) \left( \frac{Y_i - \bar{Y}}{s_Y} \right)

kung saan ang

:\frac{X_i - \bar{X}}{s_X}, \bar{X}, \text{ and } s_X

ang respektibong pamantayang iskor, mean ng sampol at pamantayang paglihis ng sampol.

## Mga sanggunian
Kategorya:Estadistika
Koepisyenteng ranggong korelasyon ni Spearman

.]] 
 na nasa mga buntot ng parehong mga sampol.]] 

Sa estadistika, ang **Koepisyenteng ranggong korelasyon ni Spearman** o '''Spearman's rank correlation coefficient** o **Spearman's rho''' na ipinangalan kay Charles Spearman at kadalasang tinutukoy ng letrang Griyego na \rho (rho) o bilang r_s ay isang hindi paremetrikong sukat ng dependiyensiyang estadistikal sa pagitan ng dalawang mga bariabulo. Tinatasa nito kung gaano kahusay na ang relasyon sa pagitan ng dalawang mga bariabulo ay maaaring ilarawan gamit ang punsiyong monotoniko. Kung walang umuulit na halagang datos, ang isang perpektong korelasyong Spearman ng +1 o &minus;1 ay nangyayari kapag ang bawat mga bariabulo ay isang perpektong monotonong punsiyon ng isa pa. Ang koepisyente ni Spearman ay maaaring gamitin kapag ang parehong dependiyenteng(kalalabasan; tugon) bariablo at independiyenteng(tagahula) bariabulo ay numerikong ordinal o kapag ang isang bariabulo ay isang numerikong ordinal at ang isa pa ay isang tuloy tuloy na bariabulo. Gayunpaman, angkop rin na gumamit ng korelasyon ni Spearman kapag ang parehong mga bariabulo ay tuloy tuloy.
## Mga sanggunian
Kategorya:Estadistika
Serye ng panahon

Sa estadistika, pagpoproseso ng signal, ekonometrika at pinansiyang matematika, ang **seryeng panahon** ay isang sekwensiya ng mga puntong datos na karaniwang sinusukat sa magkakasunod na sandali ng panahon na inespasyo sa pantay na mga interbal ng panahon. Ang mga halimbawa ng seryeng panahon ang araw araw ng halagang pagsasara ng Dow Jones index o ang taunang daloy ng bolyum ng Ilog Nilo. Ang analisis ng seryeng panahon ay binubuo ng mga pamamaraan para sa pagsisiyasat ng datos ng seryeng panahon upang makuha ang makahulugang mga estadistika at ibang mga katangian ng datos. Ang pagfoforecast ng seryeng panahon ang paggamit ng modelo upang hulaan ang mga panghinaharap na halaga batay sa nakaraang mga napagmasdang halaga. Ang seryeng panahon ay labis na kadalasang binabakas sa pamamagitan ng mga linyang tsart. Ang datos ng seryeng panahon ay may isang natural na pagsasaayos temporal. Ito ay gumagawa sa analisis ng seryeng panahon na natatangi mula sa ibang karaniwang mga problema ng analisis ng datos kung saan ay walang natural na pagsasaayos ng mga obserbasyon(e.g. pagpapaliwanag ng mga sahod ng mga tao sa pamamagitan ng reperensiya sa kanilang respektibong edukasyon kung saan ang mga datos ng mga indibidwal ay maaaring ipasok sa anumang order). Ang analisis ng seryeng panahon ay natatangi rin mula sa analisis ng datos na pang-espasyo kung saan ang mga obserbasyon ay karaniwang nag-uugnay sa mga lokasyong heograpiko(e.g. pagpapaliwanag ng mga presyo ng bahay ayon sa lokasyon gayundin sa mga instrinsikong katangian ng mga bahay). Ang isang modelong stokastiko para sa isang seryeng panahon ay pangkalahatang nagrereplekta sa katotohanang ang mga obserbasyon na malapit na magkakasama sa panahon ay mas malapit na magkaugnay kesa sa mga obserbasyong mas malayo. Sa karagdagan, ang mga modelong seryeng panahon ay mas kadalasang gumagamit ng isang natural na isang-daanang pagsasaayos ng panahon upang ang mga halaga para sa isang ibinigay na panahon ay maihahayag bilang paghango sa isang paraan mula sa mga nakaraang halaga kesa sa mula sa mga hinaharap na halaga. Ang mga pamamaraang para sa analisis ng seryeng panahon ay maaaring hatiin sa dalawang mga klase: mga pamamaraang prekwensiyang sakop at panahong sakop at kamakailan lang ang analisis ng wavelet. Ang huli ay kinabibilangan ng analisis na auto-korelasyon at krus-korelasyon.  
Kategorya:Analisis ng seryeng panahon
Henri Poincaré

Si **Jules Henri Poincaré** (; 29 Abril 1854&nbsp;– 17 Hulyo 1912) ay isang matematikong Pranses, pisikong teoretikal, inhiyero, at pilosopo ng agham. Siya ay kadalasang inilalarawan bilang isang polimath at sa matematika ang "Ang Huling Unibersalisa" dahil siya ay nanguna sa lahat ng mga larangan ng displina na umiral sa kanyang buhay. Bilang matematiko at pisika, siya ay nakagawa ng maraming mga orihinal na pundamental na mga ambag sa purong matematika, nilalapat na matematika, pisikang matematikal at mekanikang selestiyal. Siya ay responsable sa pagpopormula ng konhekturang Poincaré na isa sa pinakasikat na hindi nalulutas na mga problema sa matematika hanggang ito ay malutas noong 2002-2003. Sa kanyang pagsasaliksik sa problemang tatlong katawan, si Poincaré ang naging unang tao na makatuklas ng sistemang magulong deterministiko na naglatag ng mga pundasyon ng modernong teoriya ng kaguluhan. Siya ay itinuturing ring isa sa mga tagapagtatag ng larangan ng topolihiya. Ginawang maliwanag ni Poincaré ang kahalagahan ng pagbibigay pansin sa pagiging hindi mababago ng mga batas ng pisika sa sa ilalim ng iba't ibang mga transpormasyonh at ang una na magtanghal ng mga transpormasyong Lorentz sa modernong simetrikal na mga anyo nito. Natuklasan ni Poincaré ang natitirang relatibistikong mga transpormasyong belosidad at itinala ang mga ito sa isang liham sa pisikong Dutch na si Hendrik Lorentz (1853–1928) noong 1905. Kaya kanyang nakamit ang perpektong pagiging hindi mababago ng lahat ng mga ekwasyon ni Maxwell na isang mahalagang hakban sa pormulasyon ng teoriya ng espesyal na relatibidad.
Ang grupong Poincaré na ginagamit sa pisika at matematika ay ipinangalan sa kanya. 

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga matematiko mula sa Pransiya
Kategorya:Mga pisiko mula sa Pransiya
Distribusyong kinwadradong-chi

{{Probability distribution
  | type       = density
  | pdf_image  = 
  | cdf_image  = 
  | notation   = \chi^2(k)\! or \chi^2_k\!
  | parameters = k \in \mathbb{N}~~   (known as "degrees of freedom")
  | support    = *x* ∈ [0, +∞)
  | pdf        = \frac{1}{2^{\frac{k}{2}}\Gamma\left(\frac{k}{2}\right)}\; x^{\frac{k}{2}-1} e^{-\frac{x}{2}}\,
  | cdf        = \frac{1}{\Gamma\left(\frac{k}{2}\right)}\;\gamma\left(\frac{k}{2},\,\frac{x}{2}\right)
  | mean       = *k*
  | median     = \approx k\bigg(1-\frac{2}{9k}\bigg)^3
  | mode       = max{&thinsp;*k* − 2, 0&thinsp;}
  | variance   = 2*k*
  | skewness   = \scriptstyle\sqrt{8/k}\,
  | kurtosis   = 12&thinsp;/&thinsp;*k*
  | entropy    = \frac{k}{2}\!+\!\ln(2\Gamma(k/2))\!+\!(1\!-\!k/2)\psi(k/2)
  | mgf        =  &nbsp; for &thinsp;t&thinsp; < ½
  | char       = &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
  }}

Sa teoriya ng probabilidad at estadistika, ang **distribusyong kinwadradong-chi** o **kwadradong-chi** o ) na may mga digri ng kalayaan na *k* ay isang distribusyong probabilidad ng isang suma ng mga kwadrado ng independiyenteng pamantayang normal na mga randomang bariabulo. Ito ang isa sa pinaka malawak na ginagamit na distribusyong probabilidad sa estadistikang inperensiyal, halimbawa sa pagsubok ng hipotesis o sa konstruksiyon ng mga interbal ng konpidensiya. Kapag may pangangailangang isalungat ito sa distribusyong hindi sentral na kinwadradong-chi, ito ay minsang tinatawag na **distribusyong sentral na kinwadradong-chi**. Ang distribusyong kinwadradong-chi ay ginagamit sa karaniwang mga pagsubok na kinwadradong-Chi para sa pagiging mabuti ng pagkakasya ng isang napagmasdang distribusyon sa isang teoretikal, ang independiyensiyang estadistikal ng dalawang kriterya ng klasipikasyon ng kwalitatibong datos at sa estimasyon ng interbal ng konpidensiya para sa isang pamantayang paglihis ng isang populasyon ng isang distribusyong normal mula sa isang pamantayang paglihis ng isang sampol. Marami pang ibang mga pagsubok estadistikal ang gumagamit rin ng distribusyong ito tulad ng pagsubok na Friedman. Ang distribusyong kinwadradong-chi ay isang espesyal na kaso ng distribusyong gamma. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga distribusyong probabilidad
Espesyasyon

Ang **Espesyasyon** (Ingles: **Speciation**) ay isang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang mga bagong espesyeng biolohikal ay lumilitaw. Ang biologong si Orator F. Cook ang tila unang nag-imbento ng salitang espesiasyon para sa paghahati ng mga lipi o kladohenesis kesa sa anahanesis o ebolusyong piletiko na nangyayari sa loop ng mga lipi(lineages). Kung ang pag-anod na henetiko ay isang maliit o pangunahing taga-ambag sa espesiasyon ay isang paksa ng patuloy na talakayan. May apat na mga modong heograpiko sa kalikasan batay sa sakop kung saan ang mga nag-eespesiyadong populasyon ay naihiwalay mula sa iba pa: espesiasyong allopatriko, espesiasyong peripatriko, espesiasyong parapatriko at espesiasyong simpatriko. Ang espesiasyon ay maaari ring mapukaw ng artipisyal(hindi sa kalikasan) sa pamamagitan ng pagsasaka ng hayop, agrikultura o mga eksperimentong laboratoryo. 

## Mga sanggunian
Kategorya:Espesyasyon
Museo Eretz Israel

Ang **Museo Eretz Israel** (Ingles: *Eretz Israel Museum*) ay isang museong pangkasaysayan at pang-arkeolohiya sa Tel Aviv, Israel. 

## Mga sanggunian 
* Land ng Israel museo

Kategorya:Mga museo sa Israel
Carly Rae Jepsen

Si **Carly Rae Jepsen** (ipinanganak 21 Nobyembre 1985) ay isang kilalang kanta at mangaawit sa bayan ng Mission, British Columbia sa Kanada.

Jepsen, Carly Rae
Panthalassa

ang Panthalassa]]

Ang **Panthalassa** (Sinaunang Griyegong  ("lahat") +  ("karagatan")) na kilala rin bilang **Panthalassic Ocean** ang isang malawak na pandaigdigan karagatan na pumalibot sa superkontinenteng Pangaea noong panahong Huling Paleozoic at Simulang Mesosoiko. Ito ay kinabibilangan ng Karagatang Pasipiko sa kanluran at hilaga at ang Karagatang Tethys sa timog silangan. Ito ay naging Karagatang Pasipiko pagkatapos ng pagsasara ng basin na Tethys at ang paghahati ng Pangaea na lumikha ng Karagatang Atlantiko, Karagatang Arktiko at Karagatang Indiyan. Ang Panthalassiko ay kadalasang tinatawag na **Paleo-Pacific** ("old Pacific") dahil ang Karagatang Pasipiko ay umunlad  mula rito sa Mesosoiko hanggang sa kasalukuyan.

Kategorya:Tektonika ng plaka
Kategorya:Karagatan
Gondwana

Sa paleoheograpiya, ang **Gondwana** (),
na orihinal na tinawag na **Gondwanaland,** ang pinaka katimugan ng dalawang mga superkontinente(ang isa ang Laurasya) na kalaunang naging mga bahagi ng superkontinenteng Pangaea. Ito ay umiral mula tinatayang 510 hanggang 180 milyong taon ang nakalilipas. Ang Gondwana ay pinaniniwalaang nagtahi sa pagitan ng ca. 570 at 510 milyong taon ang nakalilipas at kaya ay nagsanib ng Silangang Gondwana sa Kanlurang Gondwana.  Ito ay humiwalay sa Laurasya noong 200-180 milyong taon ang nakalilipas(gitnang Mesosoiko) sa panahon ng pagkakahati ng Pangaea na lumipat ng papalayo sa timog pagkatapos ng pagkakahati. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga superkontinente
Kategorya:Biyoheograpiya
Kategorya:Tektonika ng plaka
Laurasya

Sa paleoheograpiya, Ang **Laurasya** ( o ) (Ingles: Laurasia) ang pinaka hilagaan sa dalawang mga superkontinente(ang isa ang Gondwana) na bumuo ng bahagi ng superkontinenteng Pangaea mula tinatayang  (Mya). Ito ay humiwalay sa Gondwana  (Huling Triasiko) sa paghahati ng Pangaea na papalayong lumipat sa hilaga pagkatapos ng pagkakahati.
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga superkontinente
Kategorya:Tektonika ng plaka
Jorge Aravena

Si **Jorge Agustín Aravena Masías** (ipinanganak noon 1 Oktubre 1969) ay isang artista sa Peru.

Kategorya:Mga artista mula sa Peru
Karina

Si **Cynthia Karina Moreno Elías** (ipinanganak noon Nobyembre 19, 1968) ay isang Peruanong aktress at mang-aawit.

Kategorya:Mga artista mula sa Peru
Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Peru
Paleosoiko

Ang **Era na Paleosoiko** (; mula Griyegong *palaios* (παλαιός), "matanda" at *zoe* (ζωή), "buhay", na nangangahulugang "sinaunang buhay")  ang pinakauna sa mga erang heolohiko na sumasaklaw mula tinatayang  (ICS, 2004). Ito ang pinakamahabang ng mga era na Phanerozoic at nahahati sa mga anim na panahon mula pinakamatandang hanggang pinakabata: ang Cambrian, Ordovician, Silurian, Deboniyano, Carboniferous at Permian. Ang Paleozoic ay sumunod sa Neoproterosoiko ng eon na Proterozoic at sinundan ng erang Mesosoiko. Ang Paleozoic ay isang panahon ng dramatikong heolohikal, klimatiko at ebolusyonaryong pagbabago. Ang panahong Cambrian ay nakasaksi ng pinaka mabilis at malawak na dibersipikasyon ng buhay sa kasaysayan ng daigdig na tinatawag na pagsabog na Cambrian kung saan ang modernong phyla ay unang lumitaw. Ang mga isda, artropoda, mga ampibyano at mga reptilya ay lahat nag-ebolb sa panahong Paleozoic. Ang buhay ay nagsimula sa karagatan ngunit kalaunan ay lumipat sa lupain at sa huling Paleozoic, ito ay pinananaigan na ng iba't ibang mga anyo ng organismo. Ang mga malalaking mga gubat ng mga primitibong(sinaunang) mga halaman ay tumakip sa mga kontinente na ang karamihan ay nabuo sa mga kamang coal ng Europa at silanganing Hilagang Amerika. Tungo sa huli ng erang ito, ang malalaki at sopistikadong mga reptilya ay nanaig at ang unang modernong mga halaman na mga konipero ay lumitaw. Ang erang Paleozoic ay nagwakas sa isang pinakamalaking ekstinksiyong pang-masa sa kasaysayan ng daigdig na pangyayaring ekstinksiyong Permian-Triasiko. Ang mga epekto ng katastropiyang ito ay nakapipinsala na ang buhay sa lupain ay tumagal nang mga 30 milyong tungo sa erang Mesosoiko upang makapanumbalik.  Ang pagpapanumbalik sa buhay na dagat ay maaaring naging mas mabilis. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Kasaysayang heolohiko ng daigdig
Kategorya:Paleosoiko
Herbiboro

at dalawang fawn (batang usa) na kumakain ng foliage (dahon ng halaman).]] 
**Herbiboro** (Ingles: **herbivore**) ang mga organismong anatomiko at pisiolohikong umangkop sa pagkain ng halaman. Ang herbiborya *(herbivory)* ay isang uri ng pagkonsumo na ang organismo ay pangunahing kumakain ng mga autotropa *(autotroph)* gaya ng mga halaman, algae at nagpo-potosintesis na mga bakterya. Sa pangkalahatan, ito ang mga organismong kumakain ng mga autotropa ay kilala bilang **pangunahing tagakonsumo**. 
## Tingnan
*Karniboro
## Mga sanggunian
Kategorya:Herbiborya
Mesosoiko

Ang **Era na Mesosoiko** ay isang interbal ng panahong heolohiko mula mga 250 milyong taon ang nakalilipas hanggang mga 65 milyong taon ang nakalilipas. Ito ay kadalasang tinutukoy bilang **Panahon ng mga Reptilya** dahil ang mga reptilya na mga dinosauro ang mga nananaig na mga berterbratang pang-lupain at pang-tubig ng panahong ito. Ang erang ito ay nagsimula kasunod ng pangyayaring Permian-Triassic na pinakamalaking ekstinksiyong pang-masa sa kasaysayan ng daigdig at isa pang ekstinksiyong pang-masa na kilala sa pagpapatay sa mga hindi-ibong mga dinosauro gayundin ang ibang mga halaman at mga espesye ng hayo. Ang *mesosoiko* ay nangangahulugang "gitnang buhay" mula s Griyegong panlapi na *meso-*/*μεσο-* na nangangahulugang "gitna" at *zōon*/*ζωον* na nangangahulugang "hayop". Ito ang isa sa mga eron na Phanerosoiko na pinangunahan ng Paleozoic ("sinaunang buhay") at sinundan ng Cenozoiko ("bagong buhay"). Ang erang ito ay hinahati sa tatlong mga pangunahing panahon: Ang Triasiko, ang Hurassiko at ang Kretaseyoso na karagdagan pang hinati sa ilang mga yugto at epoch. Ang panahong Mesososiko ay isang panahong ng mahalagang tektonikang plato, klima at ebolusyonaryo. Ang erang ito ay nakasaki ng unti-unting paghahati ng superkontinenteng Pangaea sa magkakahiwalay na mga masa ng lupain na kalaunan ay lumipat sa mga kasalukuyang posisyon nito. Ang klima ng Mesosoiko ay iba iba na naghahalinhan sa pagitan ng katamtamang pag-i init at paglalamig. Gayunpaman, ang daigdig sa panahong ito ay mas mainit kesa sa kasalukuyang panahon. Ang mga hindi ibong dinosauro ay lumitaw sa Gitnang Triasiko at naging nananaig na mga bertebratang pang-lupain sa simula nang Hurassiko at sumakop ng posisyong ito sa loob ng mga 135 milyong taon hanggang sa pagkamatay ng mga ito sa wakas ng Kretasyoso. Ang mga ibon ay unang lumitaw sa Hurassiko na nag-ebolb mula sa isang sanga ng mga dinosaurong theropoda. Ang unang mga mamalya ay lumitaw rin sa panahong Mesosoiko ngunit nanatiling maliit at katamtaman hanggang sa era na Cenosoiko. 
'' na nagpapakita ng labis na tulad ng ibong katangian ng mas maliit na mga dinosaurong theropoda. Ang mga ibon ay nag-ebolb mula sa mga theropoda sa panahong Mesosoiko.]] 
## Mga sanggunian
Kategorya:Kasaysayang heolohiko ng daigdig
Kategorya:Mesozoic
Steropodon

Ang ***Steropodon galmani*** ay isang prehistorikong espesye ng monotreme o mamalya na nangingitlog. Ito ay namuhay sa gitnang Albiyano sa Mababang Kretaseyoso. Ito ang ikalawang pinaka-sinaunang alam na kamag-anak ng platypus. 
 
Ang *Steropodon* ay alam lamang mula sa isang opalisadong panga na may tatlong mga ngiping molar na natuklasan sa Pormasyong Griman Creek sa Australia. Ito ay isang malaking mamalya para sa panahong Mesosoiko na may habang 40–50&nbsp;cm long. Ang mga mababang molar ay may habang 5–7&nbsp;mm na may lapad na 3–4&nbsp;mm. Ang isang habang 1–2&nbsp;cm ay mas tipikal para sa mga mamalya ng panahong Mesosoiko.

*Fossil monotremes

## Mga sanggunian
*Archer, M., Flannery, T.F., Ritchie, A., Molnar, R.E. (1985). "First Mesozoic mammal from Australia &mdash; an early Cretaceous monotreme". *Nature* 318: 363-366.

Kategorya:Monotremata
Theria

Ang **Theria** (; Greek: *θηρίον*, wild beast) ay isang subklase ng mga mamalya  na nanganganak ng anak na buhay nang hindi gumagamit ng isang itlog. Ito ay binubuo ng mga eutheria at metatheria kabilang ang mga marsupyal. Ang tanging hindi isinamang umiiral na pangkat ang nangingitlong na mga monotreme.
, isang marsupyal kasama ng joey nito]]

## Taksonomiya
Ang ranggo ng Theria ay maaaring iba iba depende sa klasipikasyong ginagamit. Sa sistemang klasipikasyong pang-aklat paaran nina Vaughan et al. (2000) :

Sa sistma sa itaas, ang Theria ay isang subklase. Sa alternatibo sistemang iminungkahi ni
McKenna and Bell (1997) ito nirangguhan na superkohorte sa ilalim ng subklaseng Theriiforme:

Ang isa pang klasipikasyon ay minungkahi nina Luo et al. (2002) ay hindi nagtatakda ng anumang ranggo sa mga lebel na taksonomiko ngunit bagkus ay gumagamit ng sistemang kladistika. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mamalya
Televisa

Ang **Grupo Televisa, S.A.B. de C.V.** o **Televisa**, ay isang Mehikanong *conglomerate* ng multimidya at ang pinakamalaking kumpanya sa Latinong Amerika at sa mundong nagsasalita ng Espanyol. Ito ay itinatag noong 1973. Ito ay isang mahalagang internasyonal na kumpanya ng libangan na may malaking bilang ng mga programang naipalabas sa Estados Unidos sa Univision.

## Mga himpilan ng telebisyon 
* Las Estrellas - nagpapalabas ng mga orihinal na telenovela.
* Canal 5 - nagpapalabas ng mga dayuhang serye sa telebisyon at pelikula.
* Nueve - nagpapalabas ng mga dayuhang telenovela.
* Foro TV - nagpapalabas ng mga programa ng balita.

### Kable 
* Adrenalina Sports Network
* Bandamax
* Bitme
* De Película
* De Película Clásico
* Distrito Comedia
* Golden and Golden Edge
* Golden Premier
* Las Estrellas Internacional - mapapanood sa buong mundo (maliban sa Mehiko).
* TLN Network - mapapanood sa Brazil, Portugal, Angola at Mozambique.
* Tlnovelas
* Telehit
* Telehit Música
* Telemundo Internacional
* TUDN
* Unicable

## Mga Kaugnay na artikulo 
* ABC
* CBS
* NBC
* Fox Broadcasting Company
* BBC
* Telemundo
* Rede Globo
* TV Azteca

## Mga sanggunian 
## Kawing panlabas 
* Opisyal na websayt ng Televisa 

Kategorya:Mga kompanya sa Mehiko
Thanetian

Ang **Thanetian** sa iskalang panahon ng ICS ang pinaka-huling panahon o pinakamataas na yugtong stratigrapiko ng epoch na Paleoseno. Ito ay sumasaklaw sa pagitan ng  at . Ang Thanetian ay pinangunahan ng panahong Selandiyano at sinundan ng Ypresiano(bahagi ng Eoseno).  Ang Thanetian ay minsang tinutukoy bilang Huling sub-epoch ng Paleoseno. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Paleoseno
Paleoseno

Ang **Paleoseno** (Ingles: **Paleocene** (symbol Pε) o **Palaeocene**, ang "maagang kamakailan") ay isang epoch na heolohiko na tumagal ng mga  ( hanggang ). Ito ang unang epoch ng Paleohene sa modernong era na Cenozoiko. Gaya ng ibang mas matandang mga panahon, ang strata na naglalarawan ng simula at wakas ng epoch ay mahusay na natukoy ngunit ang eksaktong petsa ng wakas ay hindi matiyak. Ang epoch na Paleoseno ay agad na sinundan ng pangyayaring ekstinksiyon na pang-masa sa huli ng panahong Kretaseyoso na kilala bilang hangganang Kretaseyoso-Paleohene na nagmamarka ng pagkamatay ng mga hindi-ibong mga dinosauro, ang mga higanteng marinong mga reptilya at halos ibang mga fauna at flora. Ang pagkamatay ng mga dinosauro ay nag-iwan ng hindi napunan na mga niche na ekolohikal sa buong mundo. Ang pangalang Paleocene ay nagmula sa Griyego at tumutukoy sa mas matanda (, *palaios*) – "bago" (, *kainos*) na fauna na lumitaw sa epoch na ito bago ang mga modernong mamalya ay lumitaw sa Eoseno.
## Mga sanggunian
Kategorya:Paleoseno
Eoseno

Ang **Eoseno** (Ingles: **Eocene** na may simbolong EO) na isang epoch na tumagal nang mga 56 hanggang 34 milyong taon ang nakalilipas( hanggang ) ay isang pangunahing dibisyon ng iskala ng panahong heolohika at ikalawang epoch ng panahong Paleohene ng Era na Cenozoic. Ang Eoseno ay sumasaklaw ng panahon mula sa wakas ng epoch na Paleoseno hanggang sa simula ng epoch na Oligoseno. Ang simula ng Eoseno ay minamarkahan ng paglitaw ng unang mga modernong mamalya. Ang huli ay itinakda sa isang pangunahing pangyayaring ekstinksiyon na tinatatawag na  *Grande Coupure* (the "Great Break" in continuity) o o ang pangyayaring ekstinksiyong Eoseno-Oligoseno na maaaring nauugnay sa pagbangga ng isa o higit pang malaking mga bolide sa Siberia at sa ngayong Chesapeake Bay. Gaya ng ibang mga panahong heolohiko, ang strata na naglalarawan ng simula at wakas ng epoch na ito ay mahusay na natukoy bagaman ang eksaktong mga petsa ay katamtamang hindi matiyak. Ang pangalang *Eocene* ay nagmula sa Sinaunang Griyegong   (*eos*, bukang liwayway) at  (*kainos*, bago) at tumutukoy sa bukang liwayway ng moderno o bagong fauna na mamalyan na lumitaw sa epoch na ito. 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Eoseno
Kategorya:Senosoiko
Mioseno

Ang **Mioseno** (Ingles: **Miocene** at may simbolong MI) ay isang epoch na heolohiko ng Panahong Neohene at sumasaklaw mula mga  (Ma). Ang Mioseno ay ipinangalan ni Sir Charles Lyell. Ang panglan nito ay mula sa Griyegong  ('**, “kaunti”) at (**', “bago”) at nangangahulugang kaunting kamakailan dahil ang panahong ito ay may 18% na mas kaunting mga modernong pan-dagat na inbertebrato kesa sa Plioseno. Ang Mioseno ay sinusundan ng epoch na Oligoseno at sinusundan ng epoch na Plioseno. Ang Mioseno ang unang epoch ng Panahong Neohene. Ang daigdig ay tumungo sa epoch na Oligoseno hanggang Mioseno at tungo sa Plioseno habang ito ay lumalamig sa isang sunod sunod na mga Panahon ng Yelo. Ang mga hangganang Mioseno ay hindi minarkahan ng isang natatanging pangyayaring pandaigdigan kundi binubuo ng mga hangganang pang-rehiyon sa pagitan ng katamtamang init na Oligoseno at mas malamig na Plioseno. Ang mga halaman at mga hayop sa Mioseno ay katamtamang moderno. Ang mga mamalya at ibon ay mahusay na nakalagak. Ang mga balyena, seal at kelp ay kumalat. Ang epoch na Mioseno ay partikular na interesante sa mga heologo at paleoklimatologo dahil ang mga pangunahing yugto ng Pagtaas na Himalayan ay nangyari sa Mioseno na umapekto sa pang habagat ng mga paterno sa Asya na nauugnay sa Hilagaang pagyeyelo ng Hemispero. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mioseno
Oligoseno

Ang **Oligoseno** (Ingles: **Oligocene** at may simbolong OG) ay isang epoch na heolohika ng panahong Paleohene at sumasaklaw mula mga 34 milyon hanggang 23 milyon bago ang kasalukuyan ( hanggang ). Gaya ng ibang mas matandang mga panahong heolohiko, ang mga strata o kama ng bato na naglalarawan ng panahong ito ay mahusay na natukoy ngunit ang mga ekasktong petsa ng simula at waka ng panahong ay katamtamang hindi matiyak. Ang pangalang  Oligocene ay mula sa Griyegon  (*oligos*, ilan) at  (*kainos*, bago) at tumutukoy sa pagiging kalat ng mga karagdagang modernong mga espesye ng mamalya ng fauna pagkatapos ng ebolusyon sa panahong Eoseno. Ang Oligoseno ay sumusunod sa epoch na Eoseno at sinundan ng epoch na Mioseno. Ang Oligoseno ang ikatlo at huling epoch ng Panahong Paleohene. Ang Oligoseno ay kadalasang itinuturing na isang mahalagang panahon ng transiyon na isang ugnayan sa pagitan ng sinaunang daigdig ng tropikong Eoseno at ang mas modernong mga ekosistema ng Mioseno. Ang mga pangunahing pagbabago sa Oligoseno ay kinabibilangan ng isang pandaigdigang paglawak ng mga lupaing damo at isang pag-urong ng tropikong maluwag na dahong mga kagubatan tungo sa sinturong pang ekwador. Ang simula ng Oligoseno ay minamarkahan ng isang kilalang pangyayaring ekstinksiyon na pagpapalit ng faunang Europeo ng faunang Asyano maliban sa endemikong mga pamilyang roden at marsupyal na tinatawag na Grande Coupure. Ang hangganang Oligoseno-Mioseno ay hindi nakatakda sa isang madaling matukoy na pandaigdigang pangyayari ngunit sa mga hangganang pang-rehiyon sa pagitan ng katamtamang init na Huling Oligoseno at ang relatibong mas malamig na Mioseno. 
## Mga sanggunian 
Kategorya:Oligoseno
Pleistoseno

Ang **Pleistoseno** (Ingles: **Pleistocene** () at may simbolong PS) ang epoch na heolohiko na tumagal mula mga 2,588,000 hanggang 11,700 taon ang nakalilipas na sumasaklw sa kamakailang panahon ng paulit ulit na mga glasiasyon(pagyeyelo) ng daigdig. Ang  *Pleistocene* ay hinango sa Griyegong  (*pleistos* "karamihan") and  (*kainos* "bago"). Ipinakilala ni Sir Charles Lyell ang terminong ito noong 1839 upang ilarawan ang strata sa Sicily na may hindi bababa sa 70% ng mga faunang molluska na namumuhay pa rin sa kasalukuyan. Ito ay nagtatangi ng epoch na ito mula sa mas matandang Plioseno na orihinal na inakala ni Lyell na pinaka-batang patong ng batong fossil. Ang Pleistoseno ay sumusunod sa Plioseno at sinusundan ng Holoseno. Ang Pleistoseno ang unang epoch ng Kwaternaryo o ikaanim na epoch ng era na Cenosoiko. Ang wakas ng Pleistoseno ay tumutugon sa wakas ng huling panahong yelo. Ito ay tumutugon rin sa wakas ng panahong Paleolitiko sa arkeolohiya. The end of the Pleistocene corresponds with the end of the last glacial period. Sa iskala ng panahong ICS, ang Pleistoseno ay nahahati sa apat na mga yugto: ang Gelasian, Calabrian, Ionian at Tarantian. Ang lahat ng mga yugtong ito ay inilalarawan sa katimugang Europa. Sa karagdagan sa subdisbisyong internasyonal na ito, ang iba't ibang mga subdibisyong pang-rehiyon ay kadalasang ginagamit. Bago ang isang pagbabago sa wakas ay kinumpirma noong 2009 ng International Union of Geological Sciences,  ang hangganan sa pagitan ng Pleistoseno at ang naunang Plioseno ay itinuturing na nasa 1.806 at hindi 2.588 milyong taon BP. Ang mga publikasyon mula sa mga naunang taon ay maaaring gumait ng kahit anong depinisyon ng panahon. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Pleistoseno
Kategorya:Kwaternaryo
Kategorya:Cenozoic
Eutheria

Ang '*E*utheria*** (; mula sa Sinaunang Griyego na nangangahulugang "tunay/mabuting mga hayop" ay isang klado na binubuo ng mga primado, mga armadillo at lahat ng ibang mga mamalya sa maraming mga order na mas malapit na nauugnay sa mga ito kesa sa mga marsupyal. Ang **Placentalia*' ang klaso na nagmumula sa huling karaniwang ninuno ng umiiral na mga eutherian. Dahil ang mga Placentalia ay kinabibilangan ng lahat ng mga nabubuhay na eutherian, ang mga hindi placental na mga eutherian ay nangangailang ektinkt. Ang larawan sa kanan ay nagpapakita ng fossil ng isang gayong hayop na *Eomaia*.

Ang mga eutherian ay itinatangi mula sa mga hindi eutherian sa iba't ibang mga katangian ng mga paan, bukong bukong, mga panga at mga ngipin. Ang isang pangunahing mga pagkakaiba sa pagitan ng placental at hindi placental na mga eutheian ay ang mga placental ay walang mga butong epipubiko na umiiral sa lahat ng ibang mga fossil at buhay na mga mamalya(monotreme at marsupyal). Ang pinakamatandang alam na espesyeng eutherian ang *Juramaia sinensis* na may petsang  mula sa panahong Hurassiko sa Tsina.  Ang nakaraang pinaka-unang alam na fossil ng eutheria ang *Eomaia scansoria* na mula rin sa Tsina ay may petsang mula sa Simulang Kretaseyoso mga . Ang "Eutheria" ay ipinakilala ni Thomas Henry Huxley noong 1880 upang ipakahulugan ang mas malawak na depinisyon kesa Placentalia na terminong nakaraang ginagamit. 
## Ebolusyon
Ang pinakamatandang alam na fossil ng Eutheria ang maliliit na mga tulad ng shrew na *Juramaia sinensis*, o "Inang Jurassic mula sa Tsina" na natagpuan sa Tsina at iniulat noong Agosto 2011. Ito ay pinetsahan ng 160 milyong taon ang nakalilipas sa panahong Itaas na Jurassic.  Ayon sa mananaliksik ng fossil na ito, ito ay maaaring isang placental na mamalaya at ang petsa nito ay umaayon sa mga analis na henomiko na naglalagay sa paghihiwalay ng dalawang pangkat ng mamalya na placental at marsupial sa mga 160 milyong taon ang nakalilipas. Ang isang kalaunang eutherian na *Eomaia* na pinetsahan ng 125 milyong taon ang nakaliipas sa Mababang Kretaseyoso ay nag-aangkin ng ilang mga katangian na karaniwan sa mga marsupial ngunit hindi mga placental.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mamalya
Eomaia

Ang ***Eomaia*** ("dawn mother") ay isang ekstintong mamalyang posil na natuklasan sa mga bato sa Pormasyong Yixian, Liaoning, Tsina. Ito ay may petsang Barremiyano ng panahong Mababang Kretaseyoso mga . Ang fossil na ito ay may habang  at halos kumpleto. Ang tinatayang timbang ng katawan ay sa pagitan . Ito ay mahusay na naingatan para sa isang specimen na 125 milyong taon ang edad. Bagaman ang bungo ng fossil na ito ay  is exceptionally well-preserved for a 125-million-year-old specimen. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga fossil na transisyonal
Kategorya:Mga prehistorikong mamalya
Radiasyong pag-aangkop

na natagpuan sa Mga Islang Galápagos ay inakalang nag ebolb ng isang radiasyong pag-aangkop na nag dibersipika ng mga hugis ng tuka upang i-angkop ang mga ito sa iba't ibang mga pinagkukunang pagkain.]] 

Sa biolohiyang ebolusyonaryo, ang **radiasyong pag-aangkop**(adaptive radiation) ang ebolusyon ng dibersidad na ekolohikal at penotipiko sa loob ng mabilis na dumadaming lipi.  Sa pagsisimula sa isang kamakailang ninuno, ang prosesong ito ay nagreresulta sa espesiasyon at pag-aangkop na penotipiko ng kalipunan ng mga espesyeng nagpapakita ng mga katangiang morpolohikal at pisiolohikal na magagamit ng mga ito sa isang saklaw ng mga diberhenteng kapaligiran. 

## Mga sanggunian
Kategorya:Espesyasyon
Plioseno

Ang **Plioseno** (Ingles: **Pliocene** (; makaluma ay **Pleiocene** at may simbolong PO) ang epoch sa iskala ng panahong heolohiko na sumasaklaw mula 5.332 milyon hanggang 2.588 milyong mga taon bago ang kasalukuyan. Ito ang ikalawa at pinakabatang epoch ng Panahong Neoheno sa era na Cenozoic. Ang Plioseno ay sumusunod sa epoch na Mioseno at sinusundan ng epoch na Pleistoseno. Bago ang 2009 pagbabago ng iskala ng panahong heolohiko na naglalagan ng 4 buo ng pinaka kamakailang pangunahing mga pagyeyelo sa loob ng Pleistoseno, ang Plioseno ay binubuo rin ng yugtong Holoseno na tumagal mula 2.588 hanggang 1.805 milyong taon ang nakalilipas. Gaya ng ibang mga mas matandang panahong heolohiko, ang strata na naglalarawan ng simula at wakas nito ay mahusay na tukoy ngunit ang mga eksaktong petsa ng simula at wakas ay katamtamang hindi matiyak. Ang mga hangganang naglalarawan ng pagsisimula ng Plioseno ay hindi inilagay sa isang madaling matukoy na pandaigdigang pangyayari kundi sa mga hangganang pang-rehiyon sa pagitan ng katamtamang init na Mioseno at relatibong mas malamig na Pleistoseno. Ang itaas na hangganan ay inilagay sa simula ng mga pagyeyelong Pleistoseno.
## Mga sanggunian
Kategorya:Plioseno
Nukleyolus

[thumb|300px|Nukleyolus sa loob ng [nukleyus ng selula]]
Ang **nukleyolus** o **ibutod** (Ingles: **nucleolus** plural **nucleoli**) ay isang hindi membranong nakataling istraktura  na binubuo ng mga protina at mga asidong nukleyiko na matatagpuan sa loob ng nukleyus ng selula ng mga selula. Ang tungkulin nito ay mag-transkriba ng mga RNA na ribosomal(rRNA) at magtipon ng mga ito sa loob ng nukleyolus.
## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya ng selula
Itaas na Paleolitiko

, isang Itaas na Paleolitikong (Aurignacian) pag-ukit.]]
Ang **Itaas na Peleolitiko** (Ingles: **Upper Paleolithic**, **Upper Palaeolithic** o ***Late Stone Age***) ang ikatlo at huling subdibisyon ng Paleolitiko o Lumang Panahon ng Bato gaya ng pagkaunawa sa Europa, Aprika at Asya. Sa napakalawak, ito ay may petsa sa pagitan ng 50,000 at 10,000 taong nakalilipas na tinatayang kasabay ng paglitaw ng pagiging moderno ng pag-aasal at bago ang pagsisimula ng agrikultura. Ang mga terminong Huling Panahong Bato at Itaas na Paleolitiko ay tumutukoy sa parehong mga panahon. Para sa mga kadahilanang historikal, ang "Panahong Bato" ay karaniwang tumutukoy sa panahon sa Aprika samantalang ang "Itaas na Paleolitiko" ay pangkalahatang ginagamit upang tukuyin ang panahon sa Europa.
Kategorya:Itaas na Paleolitiko
Kategorya:Pleistoseno
Sentriyol

Ang isang **sentriyol** (Ingles: **centriole**) ay isang hugis silindrikong istraktura ng selula  na matatagpuan sa karamihan ng mga selulang eukaryotiko bagaman ito ay hindi umiiral sa mas mataas na mga halaman at karamihan ng fungi. Ang mga pader ng bawat sentriyol ay karaniwang binubuo ng siyam na mga triplet ng mikrotubula. Ang mga paglihis mula sa istrakturang ito ay kinabibilangan ng mga embryo ng *Drosophila melanogaster* embryos na may siyam na doublet at mga selulang spermatozoa at maagang mga embryo ng *Caenorhabditis elegans* na may mga siyam na singlet. Ang mga alimango ay maaaring magpakita ng siyam na doublet. Ang nauugnay na pares ng mga sentriyol na isinaayos ng perpendikular at napapalibutan ng isang amorposong masa ng siksik na materyal(ang materyal na perisentriyolar) ay bumubuo ng istraktuang compound na kilala bilang sentrosoma. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya ng selula
Sentrosoma

Sa biolohiya ng selula, ang **sentrosoma** (Ingles: **centrosome**) ay isang organelo na nagsisilbi bilan gpangunahing sentrong nangangasiwa ng mikrotubula ng selula ng hayop gayundin din bilang taga regular ng pagpapatuloy ng siklo ng selula. Ito ay natuklasan ni Edouard Van Beneden noong 1883 
at inilarawan at pinangalanan noong 1888 ni Theodor Boveri. Sa ebolusyon, ang sentrosoma ay inakalang nag-ebolb lamang sa liping metazoa ng mga selulang eukaryotiko. Fungi and plants use other MTOC structures to organize their microtubules. Bagaman ang sentrosoma ay may mahalagang papel sa maiging mitosis sa mga selulang hayop, ito ay hindi mahalaga. Ang mga sentrosoma ay binubuo ng dalawang mga ortogonal na isinaayos na mga sentriyol na napapalibutan ng amorposong masa ng protinang tinagurian na materyal na perisentriyolar o PCM. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya ng selula
Gitnang Paleolitiko

Ang **Gitnang Paleolitiko** (Ingles: **Middle Paleolithic** o **Middle Palaeolithic**) ang ikalawang subdibisyon ng Paleolitiko o Lumang Panahong Bato gaya ng pagkaunaw sa Europa, Aprika at Asya. Ang terminong Gitnang Panahong Bato ay ginagamit bilang katumbas o kasing kahulugan para sa Gitnang Paleolitiko sa arkeolohiyang Aprikano. Ang Gitnang Paleolitiko at Gitnang Panahong Bato ay malawak na sumasaklaw mula 300,000 hanggang 30,000 taon ang nakalilipas. May malaking mga pagkakaiba sa pagitan ng mga rehiyon. Ang Gitnang Paleolitiko/Gitnang Panahong Bato ay sinundan ng Itaas na Paleolitiko na unang nagsimula sa pagitan ng 50,000 at 40,000 taon ang nakalilipas.
## Mga sanggunian
Kategorya:Pleistoseno
Kategorya:Paleolitiko
Kategorya:Gitnang Panahong Bato
Paleoarchean

Ang **Paleoarchean** (; at binabaybay ring **Palaeoarchaean**; "Paleoarkaika" kung hihiramin sa Espanyol) ay isang era na heolohika sa loob ng Arkeyano. Ito ay sumasaklaw sa panahong 3600 Ma hanggang 3200 Ma (milyong taon ang nakalilipas)&mdash;ang panahong inilalarawan ng kronometrik at hindi nirerepensiya sa isang lebel ng seksiyon ng bato sa daigdig. Ang panglang ito ay hango sa Griyegong "Palaios" *sinauna*. Ang pinakamatandang natiyak na anyo ng buhay(na isang mahusay na naingatang bakterya na mas matanda sa 3.46 bilyong taon) ay natagpuan sa Kanluraning Australia  found in Western Australia) is from this period.

Kategorya:Iskalang panahong heolohiko
Kategorya:Archean