Emilio Aguinaldo

Si **Emilio Aguinaldo y Famy** (Marso 22, 1869 – Pebrero 6, 1964) ay Pilipinong heneral, pinuno ng pook, at mapaghimagsik na kinikilala bilang unang pangulo ng Pilipinas, kung saan sya namahala mula 1899 hanggang 1901. Pinangunahan nya ang mga kilusang Pilipino laban sa Espanya noong Himagsikang Pilipino at Digmaang Espanyol–Amerikano, at sa Estados Unidos noong Digmaang Pilipino–Amerikano.

Siya ay isa sa mga pinakakilalang pinuno ng pakikibaka laban sa mga Kastila, at nang lumáon laban sa mga Amerikano, tungo sa kasarinlan ng Pilipinas. Namuno siya sa isang pag-aalsa laban sa pamahalaang Kastila noong taóng 1896. Namuno rin sya sa ikalawang pagdigma laban sa sandatahang Kastila noong taóng 1898 habang kakampi ang mga Amerikano, Bilang pinuno ng himagsikan, isinakatuparan nya ang pagpapahayag ng kalayaan ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898. Siya ang itinanghal na unang pangulo ng Republika ng Pilipinas noong 23 Enero 1899. Nang malaman ang pagnanais ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas upang matupad ang kasunduan sa Paris (1898) sa pagitan ng Estados Unidos at Espanya ay muling namuno si Aguinaldo sa pagtatanggol sa kasarinlan mula taóng 1899 hanggang 1901. Noong 23 Marso 1901 ay nabuwag ang kanyang kapamahalaan nang sya ay madakip ng mga kalabang Amerikano. Matapos nito ay pumayag syang manumpa ng katapatan sa Estados Unidos nguni't nagpahiwatig ng kahapisan na sinagisag ng pagsusuot nya ng itim na *corbata de lazo* hanggang sa tuluyang lumaya ang Pilipinas na naganap noong taóng 1946. Noong taóng 1935, sa paghahanda ng isang pamahalaang *commonwealth* ("may bahagyang kasarinlan") sa ilalim ng Estados Unidos, tumakbo sya sa pagkapangulo subali't hindi nanaig kay Manuel Quezon. Matapos ang muling paglaya ng Pilipinas noong taóng 1946, binigyan siya ng katungkulan sa *Philippine Council of State* ("sanggunian ng pamahalaan") na isang sangay ng pamahalaan na itinatag noong panahon ng Amerikano. Siya ang pinakabatang naging pangulo ng Pilipinas.

## Kabataan
Siya ay pinanganak sa Cavite el Viejo, Cavite noong 22 Marso 1869 kina Carlos Aguinaldo y Jamir at Trinidad Famy y Villanueva (1820-1916). Ang kanyang ama ay isang *gobernadorcillo* na may lahing halong Tagalog at Intsik at nakapagmana ng yaman. Noong kanyang kabataan ay naturuan siya ng isa niyang lola. Nang lumaon ay pinag-aral sya ng elementarya sa paaralang elementarya ng Cavite el Viejo noong taóng 1880. Sumunod ay nag-aral sya ng sekundarya sa Colegio de San Juan de Letran nguni't tumigil sa ikatlong taon upang tumulong sa kaniyang nabiyudang ina na pangasiwaan ang kanilang bukid.

Nang siya ay 28 taon, siya ay naging *cabeza* sa balangáy Binakayan. Nanungkulan siya rito nang 8 taon.

Nang ihayag ang Kautusang Pangkaharian sa 19 Mayo 1893 na nagbabago sa mga pamamaraan ng mga pangkabayanang pamamahala ay kasama rito ang pagpalit sa katawagang *gobernadorcillo* ("munting tagapamahala") upang gawing *capitan municipal* ("punong-bayan" o "pangulo ng bayan"). Kaya nang tunay na maipatupad ang kautusan noong taóng 1895, si Aguinaldo ang pinakaunang taga-Cavite el Viejo na tinawag na *capitan municipal*.

## Himagsikang Pilipino
Noong 1894, sumali sya sa Katipunan o ang K.K.K., isang lihim na samahang pinamunuan ni Andres Bonifacio, na naglayong itaboy ang manlulupig na Kastila at makamit ang kasarinlan ng Pilipinas sa pamamagitan ng dahas. Ginamit niya ang *nom de guerre* ("ngalang pandigmaan") na Magdalo, patungkol kay Maria Magdalena. Ang kaniyang sangay ng Katipunan na pinamumunuan ng pinsan nyang si Baldomero Aguinaldo ay tinawag ring Magdalo.

Nagsimula ang himagsikan sa bayan ng San Juan del Monte (kasalukuyang lungsod ng San Juan, Kalakhang Maynila). Ngunit sa simula ay hindi sumali ang sangay ni Aguinaldo dahil sa kakulangan ng pananandata, na isa sa mga dahilan ng pagkatalo ni Bonifacio sa Pinaglabanan. Habang napilitan sina Bonifacio na gumamit ng gerilya para makilaban, nanalo sina Aguinaldo sa iba't ibang laban na nakapagtaboy ng mga Espanyol ng panandalian.

Noong 17 Pebrero 1897, natalo nina Aguinaldo at ilang Katipunero ang kilusan na pinamumunuan ni Gobernador-Heneral Camilo de Polavieja sa Labanan sa Tulay ng Zapote sa Cavite. Si Heneral Edilberto Evangelista, inhinyerong sibil, rebolusyonaryo, at tagatayo ng trintsera, ay namatay sa labanang ito. Ang lalawigan ng Cavite ay naging importanteng pook ng Rebolusyon at dito rin nakanalo ang Magdalo ng marami laban sa Espanya.

Ngunit, lalong nagkaroon ng malaking agwat ang dalawang kampo sa Katipunan, ang Magdalo at Magdiwang. Dahil dito, napilitan si Bonifacio na mamagitan sa dalawang kampo. Naisip ng Magdalo na magtayo ng sarili nilang gobyerno. Si Bonifacio, kahit para sa kaniya na ang Katipunan ay gobyernong ganap, pinayagan niya at pinamunuan rin ang isang halalan na sinimulan sa Kumbensiyong Tejeros sa Tejeros, Cavite noong 22 Marso 1897. Nawala rito ang pamumuno niya kay Aguinaldo, at naboto bilang Ministro ng Interyor. Ito ay kinwestyon ni Daniel Tirona, na sinasabing hindi raw nararapat ito kay Bonifacio dahil siya ay hindi nakapagtapos sa pag-aaral. Nagalit si Bonifacio (nilabas ang kaniyang baril at binaril na sana si Tirona kung hindi lang siya tumigil) at dineklarang *null* at di-wasto ang kumbensiyon. Napilitan si Bonifacio na bumalik sa Morong, Rizal

Hindi na kinilala ni Bonifacio ang gobyernong pinamumunuan ni Aguinaldo at sinimulang ibalik ang kaniyang awtoridad, pinagbintangan ang paksiyon ni Aguinaldo ng pagtataksil at nagbibigay ng utos na taliwas sa mga utos ni Aguinaldo. Sa utos ni Aguinaldo, hinuli si Bonifacio at ang kaniyang mga kapatid at sa isang *mock trial*, nahatulan ng pagtataksil at nasintensiyahan ng kamatayan. Pagkatapos ng pag-aalanganin, naisip niyang tanggalin ang hatol, ngunit pagkatapos makumbinse ni Heneral Manuel Noriel, Pangulo ng Konseho ng Digmaan, at iba pa, binalik ni Aguinaldo ang hatol. Pinatay ang magkapatid na Andres at Procorpio sa pamamagitan ng *firing squad* noong 10 Mayo 1897 sa Bundok Buntis na malapit ng apat na kilometro kanluran ng Maragondon, Cavite.

## Biak-na-Bato
Habang tumitindi ang tensiyon, napilitan sina Aguinaldo na lumikas papunta sa mga bundok. Dito pinirmahan niya ang Kasunduan ng Biak-na-bato. Isusuko ni Aguinaldo ang kaniyang gobyerno at itigil ang digmaan kapalit ng $800,000 (Mehikanong salapi) bilang kapalit. Pinirmahan ito noong Disyembre 14 at 15, 1897. Noong Disyembre 23, umalis sila sa Pilipinas papuntang Hong Kong para lumikas. Ang dala nilang $400,000 (unang *installment*) ay dineposito sa mga bangko sa Hong Kong. Dito, inayos ni Aguinaldo ang gobyerno at tinawag niyang *Kataas-taasang Konseho ng Bayan*.

Isang rebolusyonaryong heneral, si Francisco Makabulos, ay nagtatag ng Komiteng Ehekutibong Sentral na siyang naging pamahalaan habang wala sina Aguinaldo. Kahit pumirma si Aguinaldo, tuloy pa rin ang paghuli ng mga Kastila sa mga Pilipinong sumama sa rebolusyon. Dahil dito, nagsimula muli ang rebolusyon.

Noong Abril 1898, nagkaroon ng digmaan sa gitna ng Espanya at Estados Unidos. Sa Labanan sa Look ng Maynila, nanalo ang *American Asiatic Squadron* na pinamumunuan ni Commodore George Dewey at nasakop ang Maynila. Si Dewey ang nagbigay ng transportasyon kay Aguinaldo pabalik ng Pilipinas. Bumalik bigla si Aguinaldo sa kaniyang posisyon at linusob ang Manila.

## Pagpapahayag ng kalayaan, diktadura, at pamahalaang mapaghimagsik
Pagkatapos ng pagsimula ng Digmaang Espanyol-Amerikano, bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas noong 19 Mayo 1898.

Noong Mayo 24, dineklara niya na siya ang pinúnò ng buong militar at nagtatag ng gobyernong diktaturyal na siya bilang diktador.

Noong Hunyo 12, dineklara ang Kalayaan ng Pilipinas sa bahay ng mga Aguinaldo sa Cavite el Viejo, at binása ang Batas na Nagpapahayag ng Kalayaan ng Pilipinas. Ito ay sinulat sa baybay-Kastila ni Ambrosio Rianzares Bautista, isang kapamilya ni Jose Rizal, na siya ring bumása.

Noong Hunyo 18, dineklara niya sa pamamagitan ng dekrito ang opisyal na pagtatag ng kaniyang diktadurya. Noong Hunyo 23, dineklara naman niya ang gobyerno na rebolusyonaryo at hindi na diktadurya, siya pa rin bílang pangulo.

## Pagkapangulo
Itinatag ang Unang Republika ng Pilipinas sa bisa ng isang kinilalang Konstitusyon noong 21 Enero 1899 sa Malolos, Bulacan at nagtagal hanggang sa nadakip si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano noong 23 Marso 1901 sa Palanan, Isabela.

### Pamumuno at mga katiwala sa pamamahala (*gabinete*)
Nagkaroon ng dalawang bahaginan ng katiwala si Pangulong Aguinaldo.

### Patakarang pambansa 
#### Buwis
Nagpatuloy ang Kapulungan ng Malolos. Ipinagpatuloy muna ang paggamit ng pamamaraang Kastila sa maraming gawain ng pamahalaan kasama ang pagsingil ng buwis, subali't hindi kasama ang sa sabong at sa iba pang katuwaan. Binabaan ang buwis sa digmaan at ang kusang-loob na bigay ay tinatanggap. Inayos din ang kaparaanan sa pagbubuwis sa mga inaangkat. Binuksan ang pambansang pautang.

#### Pagtuturo
Pinabuksan kaagad ang mga mababang paaralan. Ang pag-aaral sa mababang paaralan ay sapilitan. Si Enrique Mendiola ay nagbukas ng Instituto de Burgos at pinili na ang tagapangasiwa nito ay gawing tagapangasiwa ng pagtuturong pambayan. Ang pamantasan ay nagbigay ng mga kaaralan sa pagtatanim, pagtilingin, at pangangalakal at ng mga kaaralang nagbibigay ng kasulatang katibayan ng pangunahing kasanayan (*artium baccalaureus; A.B.*).

Isang kautusan ang nagbigay ng panahon upang itayo ang *Universidad Literaria* ("pamantasan sa mga kasulatan"). Ang pamantasang ito ay nagbigay ng kaaralan sa panggagamot, paninistis, at pagpapatotoong pambayan. Ang Pangulo ang pipili ng magtuturong siya namang pipili ng tagapangasiwa ng pamantasan. Ang naging unang tagapangasiwa ay si Joaquín Gonzales. Ang kasunod ay si León María Guererro.

#### Pangkabayanang pamamahala
Sinunod ng Pangulo ang payo ni Apolinario Mabini at nagbigay ng dalawang kautusan, isa noong 18 Hunyo at isa naman noong ika-20 upang ayusin ang kaparaanan ng pamahalaan sa mga lalawigan at bayan. Nakasulat dito na kahit napilitan siyang maging diktador, nais niyang kasama ang mga pinakanararapat na maging halal na sila rin ay pinagkakatiwalaan ng kanilang mga kababayan.

Sa mga kautusang ito, ang mga lalaking 21 taon pataas ay dapat maghalal ng isang *Consejo Popular* ("sangguniang-bayan") na binubuo ng isang Pangulo, Ikalawang Pangulo, Kapitan ng Barrio, Delegado ng Katarungan, Rehistrado Sibil, Delegado ng Pulis at Panloob na Kaayusan, at Delegado ng Buwis at Pagmamay-ari. Pagtitibayin ng pamahalaan ang mga halal na ito.

Ang mga inihalal ng Pangulo at napagtibay sa parehong paraan ay: isang tagapamahala at tatlong sinasangguni kasama ang isang bibigyang-katungkulan sa bulwagang-lalawigan at sangguniang panlalawigan.

#### Pagbabago sa konstitusyon
Dahil sa abala sa ikalimang utos ng Konstitusyon ng 1898 na nagtatakda ng paghihiwalay ng Simbahan at ng Pamahalaan, ang *Primer Ministro* o Punong Katiwalang si Apolinario Mabini ay nagbigay ng pagpapaliban sa utos hanggang magkaroon muli ng kapulungan sa pagkatatag ng bansa. Ang mga lugar na kailangan ng pari ay binibigyan ng tulong. Ito ay pinagtibay noong 23 Disyembre at naging ika-100 utos ng Konstitusyon ukol sa pansamantalang gawain habang pinapalitan ang pamahalaan.

#### Ukol sa Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan
Upang mapatunayan ang pagkakaisa ng Republika, ginawang pangulo ng Magkakabuklod na Kabayanan ng Kabisayaan si Raymundo Melliza sa loob ng dalawang taon, pagkatapos manumpa ng katapatan sa Unang Republika at kumilala kay Aguinaldo bilang kataas-taasang pangulo.

### Patakarang panlabas
#### Mga bihag na Kastila
Pinalaya ni Pangulong Emilio Aguinaldo ang mga Kastilang nabihag sa pamamagitan ng ganap na kahabagan (*celemencia executivo*) matapos itatag ang Republika. Pinayagan niya rin silang makapaghanapbuhay sa Pilipinas.

#### Digmaang Pilipino-Amerikano
Noong 4 Pebrero 1899, binaril ng isang Amerikanong sundalo ang isang Pilipino. Ito ang dahilan kaya nagsimula ang Digmaang Pilipino-Amerikano at nagsimula ang labanan sa gitna ng mga sundalong Amerikano at mga Pilipinong para sa kalayaan. Ang mas malakas na armas ng mga Amerikano ay nagpaalis ng mga Pilipino sa mga lungsod at kailangan maglipat ng lugar ng Gobyernong Malolos.

Lumikas si Pangulong Aguinaldo papuntang Hilagang Luzon habang hinahabol ng mga Amerikano. Noong 2 Hunyo 1899, nakatanggap ng telegrama si Heneral Antonio Luna, isa sa mga kaagaw ng pangulo at magaling na heneral, at nagtanong kung pwede sila magkita sa Kumbento ng Simbahan sa Cabanatuan. Ngunit, tinaksil siya ni Aguinaldo dahil ipinapatay siya ng mga tauhan ng pangulo matapos malaman na wala ang pangulo sa kumbento (Hunyo 5). Nilibing siya sa simbahan at walang imbestigasyong naganap. Hindi nahuli ang pumatay.

Pagkamatay ni Luna, nagkaroon na ng kapangyarihan ang pangulo sa buong militar. Dahil wala na ang kagalingan ni Luna, natalo ng natalo ang militar. Noong Nobyembre 1899, nakaabot na sina Aguinaldo sa Palanan, Isabela. Nagkaroon ng labanan sa Tirad Pass na pinamunuan ni Heneral Gregorio del Pilar para matago ang pangulo. Ngunit, natalo sila sa pwersa ng mga Amerikano at namatay pa si del Pilar at 52 sa 60 na kasama ni del Pilar.

Halos pagkatapos ng dalawang taon, nahuli si Pangulong Aguinaldo ng mga Amerikano sa pamumuno ni Heneral Frederick Funston sa pamamagitan ng pagkukunwari na sila'y mga nahuling Amerikano ng mga *Macabebe Scouts* na silang nagturo ng lokasyon ni Aguinaldo.

## Mga larawan

File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg
File:General Emilio Aguinaldo.jpg
File:Emilio Aguinaldo with his son Emilio Jr 1906.jpg
File:Gen Aguinaldo.jpg
File:Aguinaldo LCCN2014709449.jpg
File:AguinaldoMP.jpg
File:President Emilio Aguinaldo (cropped).jpg
File:Emilio Aguinaldo boarding USS Vicksburg.jpg
File:AGUINALDO.jpg
File:Emilio Aguinaldo (1869-1964) in a hat, anonymous engraving.png
File:"Aguinaldo Arrived in San Francisco Yesterday" article from Lake County Examiner. (Lakeview, Lake County, Or.) 1880-1915, September 04, 1902, Page 1.jpg
File:Aguinaldo and Fairbanks.jpg

## Tingnan din
*Pilipinas
*Kasaysayan ng Pilipinas
*Himagsikang Pilipino
*Katipunan
*Digmaang Espanyol-Amerikano
*Digmaang Pilipino-Amerikano
*Pangulo ng Pilipinas
*Pamamahayag ng Kalayaan ng Pilipinas

## Mga sanggunian
## Mga pananda
## Mga panlabas na kawing
*Emilio Aguinaldo y Famy 1869 - 1964

Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik
Kategorya:Mga Tagalog
Kategorya:Mga pangulo ng Pilipinas
Kategorya:Pamilya Aguinaldo
Kategorya:Katipunan
Kategorya:Himagsikang Pilipino
Kategorya:Mga Kristiyano
Kategorya:Mga rebolusyonaryo mula sa Pilipinas
Kategorya:Mga Pilipinong heneral