Kape

[thumb|[Espresso at kapeng itim]]

Ang **kape** ay isang inumin na hinahanda mula sa mga nilutong at giniling na mga butil ng halamang kape. Kulay-dilim, mapait, at medyo maasido, may nakapagpapasiglang epekto ito sa tao, pangunahin dahil sa taglay nitong kapeyna. Subalit mayroon ding dekapeynadong kape na mabibili rin sa merkado. Mayroon ding iba't ibang alternatibo sa kape. Karaniwang inihahain ito nang mainit, at ito ang pinakamalaking benta sa pandaigdigang merkado ng mga maiinit na inumin. 

Nagsisimula ang produksiyon ng kape kapag hinihiwa ang mga seresa (ang bunga ng halamang kape) at inaalis ang mga butil nito upang makuha ang hilaw at berdeng butil ng kape. Sinasangag ang mga butil, at ginigiling nang pino. Tinitimpla ang kape mula sa giniling na sinangag na butil, na karaniwang ibinababad muna sa mainit na tubig bago salain. Karaniwang inihahain ito nang mainit, ngunit uso rin ang malamig o kape sa yelo. Maaaring ihain at ipresenta ang kape sa samu't saring paraan (hal. espresso, kapeterang Pranses, caffè latte, o nilagang kape sa lata). Kadalasang dinaragdagan ito ng asukal, pampalit sa asukal, gatas, at krema upang mapawi ang pait o pagandahin ang lasa.

Bagaman isa na ngayong pandaigdigang kalakal ang kape, may mahabang kasaysayan ito na malapit na kaugnay ng mga tradisyon sa pagkain sa paligid ng Dagat Pula. Ang pinakaunang mapagkakatiwalaang ebidensya ng pag-inom ng kape sa makabagong anyo ay lumitaw sa Yemen sa timog Arabia noong kalagitnaan ng ika-15 siglo, sa mga dambanang Sufi, kung saan unang sinangag at nilaga ang mga butil ng kape sa paraang kahalintulad ng sa ngayon. Nakukuha ng mga Yemeni ang mga butil mula sa Kabundukang Etiyopiyano sa pamamagitan ng mga Somali sa baybayin, at itinatanim ito sa Yemen. Pagsapit ng ika-16 na siglo, kumalat ang inumin sa iba pang bahagi ng Gitnang Silangan at Hilagang Aprika, bago tuluyang lumaganap sa Europa.

Ang dalawang pinakakaraniwang itinatanim na uri ng halamang kape ay ang *C.&nbsp;arabica* at *C.&nbsp;robusta.* Nililinang ang mga halamang kape sa mahigit 70 bansa, partikular sa mga rehiyong malapit sa ekwador gaya ng Kaamerikahan, Timog-silangang Asya, subkontinenteng Indiyo, at Aprika. Kinakalakal ang berdeng, di-pa-sinangag na kape bilang produktong agrikultural. Umabot sa $495.50 bilyon ang halaga ng pandaigdigang industriya ng kape noong 2023. Sa parehong taon, Brasil ang nanguna sa produksiyon ng kape, na bumuo ng 31% kabuuang ani ng mundo, sinundan ng Biyetnam at Kolombiya. Bagaman umaabot sa bilyun-bilyong dolyar ang benta ng kape taon-taon sa buong mundo, nananatiling naghihikahos ang karamihan sa mga nagtatanim ng kape. Binatikos din ng mga kritiko ang negatibong epekto ng industriya sa kalikasan, kabilang ang pagkalbo ng kagubatan at labis na paggamit ng tubig para sa mga taniman ng kape.

## Etimolohiya 
Hango ang salitang *kape* sa  ng wikang Kastila, na nagmula sa  ng wikang Italyano, na mula sa  () ng wikang Turko, na hango naman sa  () ng wikang Arabe. Ayon sa mga leksikograpong Arabe noong Gitnang Panahon, ang  ay orihinal na tumutukoy sa "alak" o "bino", dahil sa madilim nitong kulay, at iniuugnay sa pandiwang  (), na nangangahulugang "mawalan ng gana". Pinaniniwalaang ang ibig sabihin ng  ay "ang maitim," na tumutukoy mismo sa mismong inumin o sa pinagmulan nitong butil; hindi  ang tawag sa butil ng kape sa Arabe, kundi  *bunn,* habang *būn* naman sa mga wikang Kusyita. Matatagpuan din sa mga wikang Semitiko ang ugat na *qhh*, na nangangahulugang "madilim na kulay", kaya't naging likas na katawagan ito para sa inumin. Kabilang sa mga kognado nito ang Ebreong *qehe(h)* ("mapurol") at Arameong *qahey* ("'magdulot ng mapaklang lasa").

## Kasaysayan 
### Mga maalamat na salaysay 
Maraming mga anekdotal na kuwento tungkol sa pinagmulan ng kape na walang ebidensya. Sa isang karaniwang alamat na ikinekuwento palagi, unang naobserbahan ni Kaldi, isang Etiyopiyanong pastol ng kambing noong ika-9 na siglo, ang halamang kape matapos makita ang kanyang kawan na pinasigla sa pangunguya sa halaman. Hindi lumitaw itong alamat bago ang 1671, unang ikinuwento ni  Antoine Faustus Nairon, isang Maronitang propesor ng mga wikang Oryental at awtor ng isa sa mga unang nalimbag na tratado na nakalaan sa kape, *De Saluberrima potione Cahue seu Cafe nuncupata Discurscus* (Roma, 1671), na nagpapahiwatig sa malamang na isang apokripa ang kuwento.

### Pagkalat sa kasaysayan 
Lumitaw ang pinakaunang kapani-paniwalang ebidensya ng pag-iinom ng kape o kaalaman tungkol sa punong kape noong kalagitnaan ng ika-15 siglo sa mga salaysay ni Ahmed al-Ghaffar sa Yemen, Nag-iiba ang mga salaysay sa pinagmulan ng halamang kape bago ito lumitaw sa Yemen. Mula Etiyopiya, maaaring ipinakilala ang kape sa Yemen sa pagkakalakal nito sa may Dagat Pula. Inukol ng isang salaysay si Muhammad Ibn Sa'd sa paghahatid ng inumin sa Aden mula sa mga baybayin ng Aprika, sinasabi naman ng mga ibang paunang salaysay ni si Ali ben Omar ng ordeng Shadhili ng mga Sufi ang unang nagpakilala ng kape sa Arabya. 

Itinala ni Ibn Hajar al-Haytami, isang iskolar ng Islam noong ika-16 na siglo, sa kanyang mga sulat na may nabuong inumin na tinawag na *qahwa* na inihanda mula sa isang puno sa rehiyong Zeila sa Sungay ng Aprika.

thumb|Isang polyeto noong 1652 na nagmamadya ng ipinagbibiling kape sa St. Michael's Alley, London
Pagsapit ng ika-16 na siglo, dumating ang kape sa mga iba pang bahagi ng Gitnang Silangan at Hilagang Aprika. Ipinuslit ang mga unang butil ng kape palabas ng Gitnang Silangan ni Sufi Baba Budan mula Yemen patungo sa Indiya sa panahong iyon. Bago noon, pinakuluan o kung hindi man ay istinerilisa ang lahat ng iniluwas na kape. Inilalarawan si Baba Budan sa mga litrato bilang nagpuslit ng pitong butil ng kape sa pagbigkis ng mga ito sa kanyang dibdib. Unang itinanim ang mga halaman mula sa mga ipinuslit na binhi na ito sa Mysore.

Noong 1583, inilarawan ni Leonhard Rauwolf, isang Alemanong mediko, nang ganito ang kape pagkatapos bumalik mula sa sampung-taong paglalakbay sa Malapit na Silangan:

Dahil sa lumalagong kalakalan ng Venecia, Hilagang Aprika, at Gitnang Silangan (Imperyong Otomano noon), maraming kalakal ang nadala, kabilang dito ang kape, sa daungan ng Venecia. Mula sa Venecia, ipinakilala ito sa iba pang bahagi ng Europa. Mas tinanggap ang kape matapos itong ituring na inuming Kristiyano ni Papa Clemente VIII noong 1600, sa kabila ng mga apela na pagbawalan ang "inuming Muslim". Binuksan ang unang kapihan sa Europa sa Venecia noong 1647.

### Bilang angkat-kolonyal 
Kompanyang Olandes ng Silangang Indiya ang unang nag-angkat ng kape nang malawakan. Kalaunan, nagpatanim ang mga Olandes sa Java at Ceylon. Naganap noong 1711 ang unang luwas ng kapeng Indones mula sa Java patungo sa Olandes.

Sa pagsisikap ng Kompanya sa Silangang Indiya, sumikat din ang kape sa Inglatera. Sa entrada sa talaarawan noong Mayo 1637, itinala ni John Evelyn ang pagtitikim sa inumin sa Oxford, Inglatera, kung saan ito idinala ng isang mag-aaral ng Kolehiyong Balliol mula sa Creta na ipinangalang Nathaniel Conopios ng Kreta. Umiiral pa rin ngayon ang ''Queen's Lane Coffee House* ng Oxford, na itinatag noong 1654. Ipinakilala ang kape sa Pransiya noong 1657 at sa Austriya at Polonya pagkatapos ng Digmaan ng Viena ng 1683, kung kailan nakumpiska ang kape mula sa suplay ng mga natalong Turko.

Noong dumating ang kape sa Hilagang Amerika noong panahong Kolonyal, hindi ito pumatok masyado sa una kumpara sa Europa, dahil nanatiling mas sikat ang mga inuming nakakalasing. Noong Digmaang Mapanghimagsik, tumaas nang labis ang demand para sa kape na itinago ng mga negosyante ang kanilang napakakulang na suplay at itinaas nila nang todo ang mga presyo; naging sanhi rin ito ng nabawasang suplay ng tsaa mula sa mga negosyanteng Briton, at naging resolusyon ng maraming Amerika ang pag-iiwas sa pag-iinom ng tsaa kasunod ng Piyesta ng Tsaa sa Boston ng 1773. Pagkatapos ng Digmaan ng 1812, kung kailan pinutol nang pansamantala ang akses sa mga angkat na tsaa, naging mas mahilig sa kape ang mga Amerikano.

Noong ika-18 siglo, humina ang pagkonsumo ng kape sa Britanya, napalitan ng pag-iinom ng tsaa. Mas madaling ihanda ang tsaa at naging mas mura dahil sa pananakop ng mga Briton sa Indiya at ang industriya ng tsaa roon. Noong Panahon ng Layag, ang mandaragat na nakasakay sa mga barko ng Marino Real ng Britanya ay gumawa ng halinhan ng kape sa pagtutunaw ng sunog na tinapay sa mainit na tubig.

Nagdala si Gabriel de Clieu, isang Pranses, ng halamang kape sa teritoryang Pranses na Martinika sa Karibe noong d. 1720, kung saan nagmula ang karamihan sa nililinang na kapeng arabica sa mundo. Lumago ang kape sa klima at ipinarating sa Kaamerikahan. Nilinang ang kape sa Saint-Domingue (Haiti na ngayon) mula 1734, at pagsapit ng 1788 nagsuplay ito ng kalahati ng kape ng mundo. Naging salik ang mga kondisyon ng pagtatrabaho ng mga alipin sa mga plantasyon ng kape sa malapit nang sumunod na Rebolusyon ng Haiti. Hindi kailanman nakabangon nang lubusan ang industirya ng kape roon. Muling nabuhay ito nang saglit noong 1949 noong naging ikatlong pinakamalaking tagaluwas ng kape sa mundo ang Haiti, ngunit mabilis itong humina pagkatapos noon.

### Maramihang paggawa 
thumb|Isang delata ng kape mula sa unang kalahati ng ika-20 siglo. Mula sa koleksiyon ng Museo del Objeto del Objeto.Samantala, ipinakilala ang kape sa Brasil noong 1727, ngunit hindi sumigla ang kultibasyon nito hanggang sa kanilang kalayaan noong 1822. Pagkatapos ng panahong ito, mararami ang kinalbong kagubatan para sa mga taniman ng kape, una sa may Rio de Janeiro at kalaunan sa may São Paulo. Mula sa halos walang luwas ng kape noong 1800, ang Brasil ay naging importanteng prodyuser sa rehiyon noong 1830, at naging pinakamalaking prodyuser sa mundo pagsapit ng 1852. Noong 1910–1920, iniluwas ng Brasil ang halos 70% ng kape sa mundo, 15% ang iniluwas ng Kolombya, Guwatemala, at Benesuwela, at mas mababa pa sa 5% ang iniluwas ng Lumang Mundo.

Nag-umpisang magtanim ng kape ang maraming bansa sa Gitnang Amerika sa huling kalahati ng ika-19 na siglo, at halos kasangkot lahat sa malawakang pagpapaalis at pagsasamantala ng mga katutubong tao. Humantong ang malupit na kalagayan sa maraming paghihimagsik, kudeta, at madugong panunupil sa mga magsasaka. Kosta Rika ang kapansin-pansing eksepsiyon, kung saan humadlang ang kakulangan sa manggagawa sa pagbubuo ng mga malalaking sakahan. Nabawasan ang kaguluhan noong ika-19 at ika-20 siglo dahil sa mas maliliit na sakahan at mas makapantay na kondisyon.

Natumbasan ang mabilis na pagtaas ng produksiyon ng kape sa Timog Amerika noong ikalawang kalahati ng ika-19 na siglo ng pagtaas sa pagkonsumo sa mga bansang maunlad, lalo na sa Estados Unidos, kung saan hindi lang mataas ang antas ng paglaki ng populasyon, dumoble rin ang konsumpsiyon kada tao mula 1860 hanggang 1920. Kahit hindi Estados Unidos ang pinakamalakas na bansa sa pag-iinom ng kape noong panahong iyon (halos katumbas o mas malakas pa ang pagkonsumo kada tao ng Belhika, Olanda at mga bansang Nordiko noon), dahil sa sobrang laki nito, ito ang naging pinakamalaking konsyumer ng kape sa mundo pagsapit ng 1860, at, pagsapit ng 1920, halos kalahati ng kape na naprodyus sa buong mundo ay nainom sa Amerika. pati na rin ang maraming bansa sa Gitnang Amerika.

## Biolohiya 
Ilang espesye ng palumpong sa genus *Coffea* ang nagmumunga ng mga beri na pinagkukunan ng kape. *Coffea canephora'' (lalo na ang baryasyon na kilala bilang 'robusta') at *C.&nbsp;arabica* ang dalawang pangunahing espesye na nililinang para maibenta. Katutubo ang *C. arabica*, ang pinakapinahahalagahang esepsye, sa timog-kanlurang paltok ng Etiyopiya at ang Talampas Boma sa timog-silangang Sudan at Bundok Marsabit sa Hilagang Kenya. Katutubo ang *C. canephora* sa kanluran at gitnang Subsaharyanang Aprika, mula Guinea hanggang Uganda at timog Sudan. Kabilang sa mga di-gaanong sikat na espesye ang *C.&nbsp;liberica*, *C.&nbsp;stenophylla*, *C. mauritiana*, at *C. racemosa*.

Nakauri ang lahat ng mga halamang kape sa pamilyang Rubiaceae. Lagi-lunting palumpong o puno ang mga ito na maaaring lumaki sa hanggang 5 m (15 tal) kapag hindi pinutulan. Matingkad na berde at makintab ang mga dahon, kadalasang may haba na 10–15 cm (4–6 pul) at lapad na 6 cm (2.4 pul), simple, buo, at magkasalungat. Nagsasama ang mga dahuntangkay ng magkasalungat na dahon sa pundasyon upang makabuo ng mga dahundahunang interpesyolar, isang katangian ng Rubiaceae. Biklatan ang mga bulaklak, at sabay-sabay namumukadkad ang mga kumpol ng mabagong puting bulaklak. Binubuo ng mababang obaryo ang hineseo, isa pang katangian ng Rubiaceae. Sinusundan ang mga bulaklak ng mga obalong beri na halos 1.5 cm (0.6 pul). Kapag hilaw pa, kulay-berde ang mga ito, tapos dumidilaw kapag humihinog, tapos kumikrimson bago umitim kapag natuyo. Karaniwan, may dalawang binhi sa bawat beri, ngunit sa 5–10% ng mga beri isa lang ang binhi; karakol o *peaberry* ang tawag sa mga ito. Nahihinog ang mga bering Arabica pagkatapos ng anim hanggang walong buwan, habang siyam hanggang labing-isang buwan naman para sa robusta.

Kadalasang nambubulo ng sarili ang *Coffea arabica*, kaya karaniwang pare-pareho ang mga punla at kaunti lamang ang pagkakaiba sa mga halamang magulang. Samantala, hindi ito kayang gawin ng *Coffea canephora* at *C. liberica*, at kailangan ng mambulo sa ibang halaman. Ibig sabihin nito na kailangang palaganapin sa behetatibong paraan ang mga anyo at hibrid na mapapakinabangan  Pagpuputol, paghuhugpong, at pag-uusbong ang mga karaniwang paraan ng behetatibong pagpaparami. Sa kabilang dako, may malaking saklaw para mag-eksperimento sa paghahanap ng mga bagong lahi.

Pagsapit ng 2021, wala pang sintetikong kape na mabibili sa publiko ngunit naiulat na nakaprodyus ang ilang kompanyang pambiyoekonimya ng mga unang talaksan na lubos na magkatulad sa antas molekular at malapit nang gawing komersiyal.

### Mga baryasyon ng espesye 
Sa dalawang espesye na pangunahing itinatanim, mas mataas ang tingin sa kapeng arabika (mula sa *C. arabica*) kaysa sa kapeng robusta (mula sa *C. canephora*). Waring mapait at mas kaunti ang lasa ng kapeng robusta ngunit mas buo ang lasa kumpara sa arabika. Iyan ang mga dahilan kung bakit nagbubuo ang *C. arabica* ng halos tatlong-kapat ng itinatanim na kape sa buong mundo. Dahil dito, ginagamit itong espesye bilang murang kapalit para sa arabika sa maraming komersiyal na timpla ng kape. Ginagamit ang de-kalidad na butong robusta sa mga tradisyonal na timpla ng Italyanong espresso para magkaroon ng buo-buong lasa at mas magandang bula sa ibabaw (kilala bilang *crema*).

## Mga paraan ng paghahanda ng kape 
Maraming paraan ng paghahanda ng kape, at hindi lahat ay dumaraan sa proseso ng *brewing* na siyang karaniwang ginagawa. Halimbawa ang kapeng Turko na tanyag sa mga bansa sa Gitnang Silangan. Ang pagkulo ng pinulbos na kape sa *ibrik*, isang natatanging lalagyan, ang paraan ng paggawa ng kapeng ito.

Ang pag-*brew* ng kape ay iba-iba rin, depende sa tradisyon ng isang bansa. Tanyag sa ngayon ang awtomatikong pagpatak na pag-*brew*, gamit ang mga panggawa ng kape (*coffee maker*). Kapuna-puna ang amoy kuryenteng lasa ng kape lalo na sa mga mumurahing awtomatikong panggawa ng kape.

Para sa mga mahihilig sa kape, mainam ang manu-manong paghanda ng kape. Nariyan ang paraang manwal na pagpatak, kung saan pinakukuluan muna ang tubig bago ibuhos ng dahan-dahan sa *carafe*. Mas mainam ito dahil kontrolado ng gumagawa ang kanyang kape. Sikat din ang *French press* o *Coffee Plunger*. Mas matapang at mas malasa ang nagagawa nitong kape dahil nasasama sa inumin ang langis at bango mula sa mga katas ng beans. Iyon nga lamang, hindi ganoon kalinaw at kalinis ang nagagawang kape gamit ang paraan na ito.

Sikat rin ang mga '*percolator* at makinang pang-*espresso* na mas nakakagawa ng matapang na kape. Gumagamit ng kaparaanang *vacuum* ang espresso at makinang lalagyan ng *mocha*. Ang pinakasimpleng paggawa ng kape ay ibuhos ang mainit na tubig sa giniling na kape at hayaang lumubog ang mga *ground*.

Nariyan din ang madaliang kape (*instant coffee*), na maaaring pulbo o likido. Pero ang lasa nito, bagamat pwedeng dagdagan ang tapang, ay kulang sa aroma di tulad sa kapeng *brewed*.

### Alternatibong kape 
Maaari ring gumawa ng inuming "kape" mula sa tinustang mga butil ng bigas (*kapeng bigas*).

## Tingnan din 
* Inpusyon
* Mate

## Mga sanggunian