open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aktinomikosis

Ang **aktinomikosis** (Ingles: *actinomycosis*) ay isang sakit na dahil sa pagtubo ng *fungus* na *actinomyces* o *ray fungus* sa sari-saring mga bahagi ng katawwan. Paminsan-minsan itong nagaganap sa tao at madalas sa mabababang mga uri ng mga hayop. Maaari itong makuha dahil sa pagnguya ng hilaw na mga butil o sa pamamagitan ng paglanghap ng alikabok kapag ginigiling ang mga butil. Karaniwan nitong nilulusob ang panga (kilala sa Ingles bilang *jumpy jaw* o "tumatalong panga"). Maaari rin nitong maapektuhan ang dila, mga baga (na nag-uudyok ng mga sintomas na katulad ng sa pagkatuyo o *consumption*), mga bituka, balat, at iba pang mga bahagi ng katawan. Nagpapalitaw ito ng talamak (hindi gumagaling) na mga pamamaga na maaaring maging nana. Lumalabas ito at ang parasito ay maaaring matagpuan sa loob nito kasama ng maliliit na dilaw na mga masang magaspang na katangian ng karamdamang ito. Kapag naapektuhan ang mga mahahalagang organo, nagiging masama ang kahihinatnan ng sakit. 

## Pag-iwas
Ang mga tao na humahawak ng mga butil na hilaw ay dapat na umiwas na ilagay ang mga ito sa kanilang bibig, at dapat na maghugas ng mga kamay bago kumain. Kapag nalantad sila sa alikabok habang nagbabayo o naggigiling, nagpipili, o nagtatahip, at iba pa, dapat magsuot ng mga respirador (isang aparato na isinusuot sa ibabaw ng bibig at ilong o ng buong mukha upang maiwasan ang paglanghap ng alikabok, usok, o ibang mga sustansiyang nakakalason), isang kanais-nais na pag-iingat dahil ang alikabok ay nakakairita sa mga baga. 

## Paggagamot
Ang pagbibigay ng lunas sa karamdaman ay sa pamamagitan ng pagbibigay ng malalaking dosis ng *potassium iodide*. Maaari ring maging kailangan ang operasyon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Sakit na sanhi ng bakterya
Akomodasyon

Ang **akomodasyon** (Ingles: *accommodation*) ay ang proseso kung kailan ang aparatong pampokus o pangtuon ng mata ay nababago upang makalikha sa ibabaw ng retina ng isang malinaw o maliwanag na larawan o imahe ng mga bagay habang nasa iba't iba o nagbabagong mga layo o distansiya. Para sa malinaw na pagtanaw sa mga bagay na nasa 16 1/2 na piye o talampakan ang layo o mas malayo pa, hindi kailangan ang anumang pagbabago sa loob ng mata, subalit para sa mga bagay na mas malapit ang lente ay dapat na maging mas matambok o maumbok (*convex*). Ang lente ay nasa  loob ng isang kapsulang sinusuportahan sa paligid ng sirkumperensiya (palibot o kabilugan) nito ng isang ligamentong suspensoryo (nakabitin). Ang ligamento ay banat at humihila sa kapsula upang ang anteryor o nauunang ibabaw ng lente ay humigit-kumulang na nakalapat o sapad. Ang masel na silyaryo (*ciliary muscle*) ay nakakabit na nakapaligid sa harapan ng ligamentong suspensoryo, at kapag ang mga hibla ng umiikli o umuurong, nahihila nitong paharap ang ligamento, kung kaya't nakakabawas ng tensiyon o pagkabanat, at ang anteryor na ibabaw ng lente ay umuumbok na papunta sa harapan. Ang pagiging mas maumbok ay mas malakas ang pag-urong ng masel. Kapag namahinga ang masel, ang elastisidad o pagiging nababanat ng ligamentong suspensoryo ay nagpapabalik nito sa orihinal nitong posisyon at ang lente ay bumabalik sa dati nitong hugis. 

Sa paggawa ng malapitang paggawa na ginagamitan ng mga mata, katulad ng pagbabasa, ang isang tao ay gumagamit ng pagpipilit sa masel. At kapag labis ang ganitong gawain, at kung ang pangkalahatang kalusugan ay mas mababa kaysa sa pamantayan, ang mga mata ay madaling mapagod. Ang lakas ng akomodasyon ay umuunti habang tumatanda ang isang tao, pangkalahatan na ang pagkalipas ng edad na 40, dahil sa paninigas ng lente, na dahilan ng pangangailangan ng pagsusuot ng salaming pambasa o salaming pangmalapitan.

Ang akomodasyon ay maaaring mawala dahil sa paralisis ng masel na silyaryo, na madalas na maganap sa pagkakaroon ng diphtheria, at ang hindi makayang pagbasa ng napakaliliit na mga titik sa mga tao na nakaranas ng sakit na pamamaga ng lalamunan (na maaaring nagkaroon ng dipterya). Ang gamot na belladonna at mga katulad nito ay maaaring makapagpalumpo sa masel na silyaro at makapagpawala ng akomodasyon. Ang pagbabasa ng maliliit na mga titik ay nakapapagod sa mga bata at dapat na iwasan bago sumapit ang gulang na walo. Dapat ding iwasan ng mga tao ang mga trabahong katulad ng pagsusuot ng sinulid sa karayom at pinong pananahi. Ang pananakit ng ulo ay madalas na dahil sa ganitong pagkapagod ng mga mata.

## Tingnan din
* Asthenopia

## Mga sanggunian
Kategorya:Mata
Kategorya:Optalmolohiya
Kategorya:Optometriya
Kategorya:Paningin
A.C.E. mixture

Ang **A.C.E. mixture** ay isang uri ng anestetiko na binubuo ng  pinaghalo at tinimplang alkohol, kloroporma (*chloroform*), at ether. Madalas itong ginagamit upang makapagdulot ng pagkawala ng malay para sa mga operasyon o pag-oopera, na madaling tumalab sa mga bata. Ang mga proporsiyon ng mga sangkap ay isang bolyum ng absoluto o purong alkohol, dalawang bolyum ng kloroporma, at tatlong bolyum ng ether. 

## Mga sanggunian
Kategorya:Siruhiya
Kategorya:Gamot
Asidong asetiko

Ang **asidong asetiko** o **asidong etanoiko** (Kastila: *ácido acético*, *ácido etanoico*, Aleman: *Essigsäure*, Ingles: *acetic acid*, *ethanoic acid*) ay isang mahalagang sangkap ng suka. Ang asidong asetiko na nasa suka ay isang malabnaw at tila hindi purong solusyon o timplada na may kahalong tubig. Ang asidong ito ay nabubuo mula sa alkohol sa pamamagitan ng gawain ng partikular na bakterya. Ang prosesong ito ay nakikilala bilang permentasyong asetiko. 

## Mga paggamit
Ang tinatawag na *glacial* (malamig at nagyelo) na asidong asetiko ay gumaganap bilang "pamaso" (*caustic*) at maaaring gamitin para sa pagtanggal ng mga kulugo. Inilalapat ito sa kulugo sa pamamagitan ng tubo ng salamin o habang nasa ibabaw ng isang maliit na sipilyo, o kaya sa pamamagitan ng maliit na piraso ng lanang bulak na nakarolyo sa dulo ng isang palito ng posporo.  Iniingatan na huwag masagi o tumulo sa nakapaligid na balat ang asidong asetiko sapagkat makapagdurulot ito ng iritasyon at hapdi. Upang maiwasan ito, karaniwang nilalagyan ng *vaseline* ang balat na nakapalibot sa kulugo. Inilalapat ang asidong asetiko araw-araw. Kapag nagkaroon ng pamumula at kirot, dapat na itigil ang paggamit nito hanggang sa mawala ang mga tanda ng iritasyon, bago muling ipagpatuloy ang paggagamot.

Kapag hindi sinasadyang makainom ang isang tao ng asidong asetiko na glasyal (*glacial*), ang ginagamit na pangremedyo o *antidote* na panlaban sa hapding nakasusunog sa bibig, lalamunan, at tiyan ay ang kaagad na pagpapainom ng yeso na hinalo sa tubig. Pagdaka ay susundan ng puti ng itlog, langis ng oliba, o iba pang *demulcent* ("pampakalma"). Kung minsan, ang asidong asetiko o suka ay iniinom ng mga babaeng nasa kanilang kabataan dahil paniniwalang makakabawas ito ng katabaan. Tumatalab ito kung minsan, subalit kapalit ng pagsasakripisyo ng dihestiyon o panunaw at ng mabuting kalusugan, kung kaya't masasabing mali ang gawaing ito.

Ang sukang pambanyo ay binubuo ng purong asidong asetiko na hinaluan ng mga pabango. Isa o dalawang mga kutsarita ang hinahalo sa tubig kapag naghuhugas, na nakakapagdulot ng epektong *astringent* o "nakahihilod" ng ibabaw ng balat. Ang malabnaw na asidong asetiko ay 5 bahagdang solusyon ng matapang na asido. Mainam itong panlunas para sa pagkalason dahil sa malalakas na mga *alkali*, katulad ng *caustic potash* o soda, sodang panghugas, o matapang na ammonia. Dalawa o tatlong kutsara na nasa kaunting tubig ang ibinibigay.  Idinaragdag ito sa malamig o maligamgam na tubig kapag pinupunasan ng bimpo ang isang pasyente upang makapagdulot ng maginhawang pakiramdam, at makatanggal ng init o pangangati. Para sa ganitong layunin, karaniwang hinahalo ang dalawang kutsarita ng malabnaw na asidong asetiko sa isang pinta (*pint*) ng tubig. Maaaring ipalit sa malabnaw na asidong asetiko ang suka.

Ang asidong asetiko ay ginagamit bilang isang *solvent* o "panunaw" upang mabuo ang *aceta* o mga suka, katulad ng suka ng mga halamang *squill* at ng mga *cantharide*.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga sustansiyang kimikal
Kategorya:Mga Asido
Jose Antonio Vargas

Si **Jose Antonio Vargas** (ipinanganak Pebrero 3, 1981, Antipolo, Pilipinas) ay isang peryodista, gumagawa ng pelikula, at aktibista. Ipinanganak sa Pilipinas at lumaki sa Estados Unidos mula nang siya 12 taon. Bahagi siya ng grupo sa *The Washington Post* na nagwagi ng Pulitzer Prize for Breaking News Reporting noong 2008 sa pag-uulat nila online at sa print ng Virginia Tech shootings. Nagtrabaho rin si Vargas *The San Francisco Chronicle*, *The Philadelphia Daily News*, at *The Huffington Post*. Isinulat, pinrodus, at dinirekta rin niya ang pelikulang *Documented* kaniyang talambuhay na ipinalabas at inere ng CNN Films noong Hunyo 2014.

Sa pagnanais na masimulan ang usapín tungkol sa sistema ng pandarayuhan sa Estados Unidos, inilantad ni Vargas ang kaniyang katayuan bilang isang di-dokumentadong dayuhan sa kaniyang sanaysay sa *The New York Times Magazine* noong Hunyo 2011.

Si Vargas ang tagapagtatág ng "Define American", isang di-pangkalakalan organisasyong naglalayong masimulan ang diyalogo tungkol sa pamantayang gagamiting upang matukoy kung sino ang isang Amerikano. Aniya, bilang pagtukoy sa sarili "I am an American. I just don't have the right papers" ("Ako'y Amerikano. Wala nga lang akong tamang papeles").

Noong Hulyo 15, 2014, matapos ang 21 taong paninirahan sa Estados Unidos na isang di-dokumentadong residente, inaresto si Vargas ng mga awtoridad ng imigrasyon habang papalabás ng McAllen, Texas, isang bayan sa may hangganan ng bansa. Pinakawalan din siya ilang oras matapos kuwestiyunin ng mga kinauukulan.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Mga Pilipinong liping-Amerikano
Ang Boyfriend kong Baduy

Ang Boyfriend kong Baduy ay isang LP album ng Pilipinong bandang Cinderella, noong 1975 ng Sunshine Records.
## Tracks 
## Side A 
# Ang Boyfriend kong Baduy
# Our Wonderland Of Dreams
# Sa Aking Pag-iisa
# Sa Iyong Balikat
# Calling it Love
# I Love You, Magpagkailan Man
## Side B 
# Ang Darling Kong Pabling
# Love of My Life
# Obvious Na Obvious
# Ikaw Ang Thrilla Ko
# To Sing A Love Song
# Nakikinig Ang Buong Pilipinas
Epinephrine

Ang **Epinephrine**, na nakikilala rin bilang **adrenalin** o '*β,3,4-trihydroxy-*N*-methylphenethylamine*', ay isang hormona sa loob ng katawan. Ang mga salitang-ugat mula sa Latin na *ad* at *renes* ang mga salitang-ugat na Griyegong *epi* at *nephros* ay kapwa nangangahulugang "papaibabaw na papunta" at "papatong na papunta" sa bato, na isang pagtukoy sa mga glandulang adrenal. Sa pananalitang pangmedisina, ang epinephrine ay pinaiiksi bilang "epi" (binibigkas na /eh-pee/).

## Kasaysayan
Ang *hormone* na ito ay unang naibukod at nadalisay noong 1901&nbsp;ng imbistigador at kimikong Hapones na si Jokichi Takamine.  It was patented in the US with the name "adrenaline". Inimbistigahan din ito ng parmakologong si John Jacob Abel ng Johns Hopkins University, na nagbigay dito ng opisyal nitong pangalan na *epinephrine*.

## Epekto sa katawan 
Ang epinephrine ay napakahalaga sa panandaliang reaksiyon sa ''* (tingnan ang reaksiyong *Fight or Flight*. Pinatataas ng epinephrine ang antas ng tibok ng puso, na nakapagpapalaki sa mga balintataw ng mata, na nakapagpapalaki ng mga sisidlan ng dugo na nasa loob ng mga binti, at nakapagpapahina sa sistemang imyuno sa loob ng saglit na panahon. Dahil dito, ang epinephrine ay isang karaniwang panlunas para sa alerhiya na katulad  ng Anaphylaxis. Ang masasamang mga reaksiyon sa epinephrine ay kinabibilangan ng mga palpitasyon ng puso (pagsikdo ng puso), tachycardia, pagkabalisa (*anxiety*), sakit ng ulo, tremor, altapresyon, at *acute* o malalang edemang pulmonaryo (manas ng baga).

### Epekto sa baga 
Kapag nilanghap bilang isang ambon, ang epinephrine ay nakapagdurulot na mamahinga ang mga masel na nakapaligid sa mga bahagi ng baga, nakapagpapahintulot ng mas maraming hangin papasok sa mga baga. Nakakatulong ito sa paglunas ng hika o *bronchiolitis''.

## Mga sanggunian
## Mga kawing na panlabas 
*Ang epekto ng epinephrine sa mga selula ng atay (animasyon).

Kategorya:Mga hormona
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Glasyar

Ang **glasyar** (, ; ) ay isang patuloy na anyo ng makapal na yelo na walang tigil na gumagalaw sa ilalim ng sarili nitong bigat. Nabubuo ang glasyar kung saan lumampas ang pagkaipon ng niyebe sa ablasyon nito sa paglipas ng maraming taon, kadalasang mga dantaon. Nakukuha nito ang natatanging katangian, tulad ng mga griyeta at serak, habang unti-unting dumadaloy at nawawala sa porma sa ilalim ng mga istres ng sarili nitong bigat. Habang gumagalw ito, kinakaskas nito ang bato at mga labi mula sa sustrato nito upang makalikha ng mga anyong lupa tulad ng mga sirko, morena, o pyordo. Bagaman, maaring dumaloy ang glasyar sa isang anyong tubig, nabubuo lamang ito sa lupa at naiiba ito sa mas manipis na yelo sa dagat at yelo sa lawa na nabubuo sa ibabaw ng anyong tubig.

Sa Daigdig, 99% ng yelong glasyal ay napapaloob sa mga glasyar pangkontinente sa mga rehiyong polar, subalit maaring matagpuan ang mga glasyar sa mga bulubundukin sa bawat lupalop maliban sa kalupaang Australya, kabilang ang mataas na latitud na pulong karagatan sa mga bansa sa Oseaniya tulad ng Bagong Silandiya. Sa pagitan ng mga latitud na 35°H at 35°T, mayroon lamang mga glasyar sa mga Himalaya, Andes, at iilang matataas na mga bundok sa silangang Aprika, Mehiko Bagong Guinea at sa Zard-Kuh sa Iran. Mayroong higit sa 7,000 kilalang glasyar, ang Pakistan ay mas maraming yelong glasyal kaysa kahit anumang ibang bansa sa labas ng mga rehiyong polar. Tinatakpan ng mga glasyar ang 10% ng ibabaw ng lupain ng Daigdig. Tinatakpan ng mga glasyar pangkontinente ang halos  o mga 98% ng   ng Antartika, na may katamtamang kapal ng yelo na . Mayroon din malaking lawak ng glasyar pangkontinente ang Greenland at Patagonia. Ang bolyum ng mga glasyar, hindi kabilang ang glasyar pangkontinente sa Antartika at Greenland, ay tinatayang nasa 170,000&nbsp;km3.

Ang mga yelong glasyar ay ang pinakamalaking imbakan ng tubig-tabang sa Daigdig, na hinahawakan kasama ang mga glasyar pangkontinente ng mga  69 bahagdan ng tubig-tabang ng mundo. Marami sa mga glasyar mula sa mga klimang kainaman, alpino at polar ang nag-iimbak ng tubig bilang yelo sa mas malamig na mga panahon at nilalabas ito sa kalaunan sa anyong tunaw na tubig habang nagdudulot ang mga temperatura ng tag-init na tunawin ang glasyar, na nakakagawa ng mapagkukunan ng tubig na espesyal na mahalagang gamit sa mga halaman, hayop at tao kapag kulang ang ibang mapagkukunan. Bagaman, sa loob ng mataas na altitud at mga kapaligirang Antartiko, ang pagkakaiba ng temperaturang pana-panahon ay kadalasang hindi naglalabas ng tunaw na tubig.

Yayamang nakakaapekto ang masang glasyal sa mahabaang pagbabago ng klima, e.g., presipitasyon, katamtamang temperatura, at kakulimliman, tinuturing ang mga pagbabago sa masang glasyal na isa sa mga pinakasensitibong pagpapahiwatig ng pagbabago ng klima at isang pangunahing pinagmumulan ng mga baryasyon sa antas ng dagat.

## Mga sanggunian
*
Paninirahan ng mga Mehikano sa Pilipinas

Ang **Paninirahan ng mga Mehikano sa Pilipinas** ay tumutukoy sa sangay ng Mehikano na diaspora sa pagkakaroon ng makasaysayang ugnayan sa ngayo'y Pilipinas.

## Mga sanggunian 
Kaurian:Mehiko
Pagbabanto

Ang **pagbabanto** o **adulterasyon** (Ingles: *adulteration*) ay ang pagdaragdag ng anumang sustansiya o sangkap sa isang artikulo ng pagkain na maaaring kasangkutan ng panloloko na hindi nakakapagdulot ng ibang pinsala, maliban sa pagbabayad sa binantuang produkto. Sa maraming mga kaso, ang adulterasyon o pagbabanto upang hindi maging dalisay ng pagkain o mga gamot ay nakakapinsala sa kalusugan. 

Ang isang halimbawa ng adulterasyon ay ang pagtatangal ng ilan sa krema ng gatas na tanging pagkain ng mga sanggol at ng mga imbalido, at pagdadagdag naman ng tubig sa nasabing gatas upang mapababa ang espesipikong grabidad. Isa pang halimbawa ang pagdaragdag ng mga pampreserba sa gatas, karne, sapal ng prutas, at iba pang pagkain. Isa ring halimbawa ang paghahalo o pagpapalabnaw (*diluted*) sa serbesa sa pamamagitan ng pagdaragdag ng tubig at asin o kaya pinagsamang asin at alum upang kumapal (densidad) ang serbesa. Ang mumurahing mga alak ay karaniwang timplada ng espiritu ng patatas at may mga pampalasang kemikal o ibang uri ng pampalasa at sangkap na pangkulay. 

Ang mamimili na may suspetsang siya ay pinagbentahan ng pagkaing "marumi" o gamot na may banto (*adulterant*) o binantuan ng ibang sangkap, imbis na orihinal o puro, ay karaniwang hinihikayat na magsumbong sa ahensiya ng pamahalaan katulad ng Lupon ng Kalusugan.

## Mga sanggunian
Kategorya:Industriya ng pagkain
Kategorya:Kalusugan
Kategorya:Kimika
Kategorya:Kaligtasan
Organismong aerobiko

Ang **organismong aerobiko** (Ingles: *aerobic organism*, *aerobe*, o *aerobic*) ay isang organismo katulad ng mga mikrobyo o bakterya Ipinakita ni Louis Pasteur na mayroong ibang mga mikrobyo na hindi nabubuhay kapag may hangin, subalit nakukuha nila ang kanilang oksiheno sa pamamagitan ng dekomposisyon (pagkaagnas) ng mga langkapan o tambalan (*compound*) na kinalilitawan nito. Ang ganitong mga uri ng mga organismong hindi nabubuhay kapag may hangin, upang mapagkaiba, ay tinatawag na mga anaerobiko o *anaerobe* (katulad ng *germ* ng tetanus, ang *drumstick bacillus*.  

## Mga uri
*Ang mga *obligate aerobe* ay kailangan ng oksiheno upang lumaki. Sa prosesong tinatawag na respirasyong selular, ang mga organismong ito ay gumagamit ng oksiheno upang malagyan ng oksiheno (oksidasyon o maoksidahan) ang mga substrata (*substrate*), katulad ng mga asukal at mga taba at makalikha ng enerhiya.
 
*Ang mga *facultative anaerobe* o *facultative aerobia* (aerobiang pakultatibo) ay gumagamit ng oksiheno kung mayroon, subalit mayroon ding mga metodong anaerobiko para sa produksiyon ng enerhiya, na nakabatay sa partikular na mga kalagayan. 

*Ang mga *microaerophile* ay nangangailangan ng oksiheno para sa produksiyon ng enerhiya, subalit napipinsala ng mga konsentrasyong atmosperiko (pagtitipon sa atmospera) ng oksiheno (21% O2).

*Ang mga *Aerotolerant anaerobe* (aerotolerante) ay hindi gumagamit ng oksiheno subalit hindi napipinsala ng oksiheno.

## Glukosa
Ang isang halimbawa ng paggamit ng oksiheno ay ang oksidasyon ng glukosa (isang *monosaccharide*) sa respirasyong aerobiko.
:C6H12O6 + 6 O2 + 38 ADP + 38 phosphate →  6 CO2 + 6 H2O + 38 ATP

Ang oksiheno ay ginagamit habang nagaganap ang oksidasyon ng glukosa at nalilikha ang tubig. 

Ang ekwasyong ito ay isang buo ng kung ano talaga ang nagaganap sa tatlong mga serye ng mga reaksiyong biyokemikal: glikolisis (*glycolysis*), ang siklong Krebs (*Krebs cycle*), at posporilasyong oksidatibo (*oxidative phosphorylation*).

## Halimbawa
Ang pampaalsa (lebadura) ay isang halimbawa ng anaerobe na pakultatibo. Pinaka mahusay ang paglaki nito sa pagkakaroon ng oksiheno subalit hindi nito talagang kailangan ang oksiheno.

## Mga sanggunian
Afferent

Ang ***afferent*** (mula sa Latin, *ad* na may kahulugang *upang* at *ferre* na may ibig sabihing *upang magdala*) ay isang katagang pang-anatomiya sa wikang Ingles na may sumusunod na mga kahulugan:

*Papunta sa gitna, o mga kayarian na nasa loob ng katawan na nagdadala ng bagay papunta sa isang gitna, halimbawa na ang mga *afferent arteriole* na naghahatid ng dugo papunta sa kapsula ni Bowman sa loob ng bato. Kabaligtaran nito ang salitang *efferent*.
*Bagay na nangangasiwa, namamahala, nagdadala, naghahatid, namumuno o namamatnugot, katuald ng *afferent nerve fiber*.
**Afferent lymphatic vessel*

## Mga sanggunian
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Wikang Ingles
Joan Rivers

Si **Joan Alexandra Rosenberg** (née **Molinsky**; Hunyo 8, 1933 – Setyembre 4, 2014) na higit na kilala bilang **Joan Rivers**, ay isang Amerikanang komedyante, aktres, manunulat, prodyuser at host sa telebisyon.

## Mga sanggunian
Kaurian:Mga artista mula sa Estados Unidos
Hapdi pagkatapos manganak

Ang ***after-pains*** (literal na "mga pananakit pagkalipas [ng panganganak]" o "hapdi pagkaraang manganak" o "hapdi pagkapanganak") ay ang katawagang Ingles para sa hapding nararamdaman sa loob ng dalawa o tatlong mga araw pagkatapos na makapanganak ang isang babaeng nagbuntis. Ang katangian ng sakit, bagaman hindi grabe, ay katulad ng sakit na nararamdaman habang nanganganak. Sa pangkalahatan, dahil ito sa pagkakaraoon sa sinapupunan ng natitirang mga bahagi ng inunan o membrano o kaunting namuong dugo (mga *blood clot*). Dapat na tawagin ang pansin ng duktor kapag napuna ang pagkakaroon ng ganitong pananakit. Karaniwang nakapagpapaalis ng sakit ang paggamit ng langis ng kastor sa ikatlong araw, subalit kapag malubha ang hapdi maiibsan ang pananakit sa pamamagitan ng paglalapat ng maiinit na mga tapal na turpentino (mga *hot turpentine stupe*) sa puson, o sa pamamagitan ng paggamit ng dutsang antiseptiko (*antiseptic douche*).     

## Mga sanggunian
Kategorya:Sakit
Kategorya:Pagdadalantao
Kategorya:Wikang Ingles
Aglutinasyon

Ang **aglutinasyon** (Ingles: *agglutination*) ay ang pagkukumpul-kumpol ng mga korpusel (korpuskulo) ng dugo o ng mga bakterya. Kapag dumadanak ang dugo, may gawi ang mga korpusel ng dugo na magsama-sama sa pagdaloy at nagkakadikit-dikit sa isa't isa, na para bang ang kanilang mga dingding na pangkatawan ay nagkaroon ng kalagkitan. Ang ganitong penomeno ay nangyayari rin sa mga bakterya sa partikular na mga kalagayan. Kinasasamahan ito ng disolusyon (pagkalusaw) ng bakterya na dahil sa mga sustansiyang tinatawag na mga *agglutinin*. Ang mga agglutin ay nililikha ng mga selula ng katawan bilang pamamaraan ng paglaban sa paglusob ng mga mikrobyo. Ito ang batayan ng pagsusuring Widal (*Widal test*) para sa mga lagnat na enteriko at magkakatulad, na ipinakilala ni Alheryanong si Fernand Widal (1862-1929).

Ang Widal test ay nagsasangkot ng paghahalo ng serum ng pasyente sa mga kultura ng pinaghihinalaang pathogen upang matukoy ang aglutinasyon; ang paglitaw ng aglutinasyon ay binibigyang-kahulugan bilang positibong resulta na nagpapahiwatig ng impeksyon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Hematolohiya
Kategorya:Inmunolohiya
Agraphia

Ang ***agraphia*** ay ang nakukuhang diperensiyang neurolohiko na nagsasanhi ng kawalan ng kakayahang makipag-ugnayan sa pamamagitan ng pagsusulat, na maaaring dahil sa ilang uri ng kapansanang motor o kapansanan sa pagkilos. 

Sa ilang mga sakit sa utak, katulad ng pagdurugo na nakakapinsala sa kaliwang panig ng utak, nawawala ang kakayahang makalikha ng mga ala-ala o memorya ng mga kilos na kailangan sa pagbuo ng mga titik na nakaimbak sa utak. Sa ganitong karamdaman, ang pasyente ay hindi kusa o hindi likas na makapagsulat o kahit na mayroong nagdirikta ng isusulat. Sa kung minsan, maaaring kumopya mula sa parisan ang pasyente. Kasama ng katangiang ito, maaaring mayroon ang pasyente na kagustuhang maunawaan ang kahalagahan ng nakasulat o nakalimbag na mga salita, habang ang tunog ng mga salita ay maaaring maintindihan at maipahayag.

## Mga sanggunian
Kategorya:Neurolohiya
Kategorya:Pagsulat
Kategorya:Sakit sa utak
Araw ni Evelio Javier

Ang **Araw ni Evelio Javier**, opisyal na tinutukoy na **Araw ni Gobernador Evelio B. Javier** ay isang espesyal na pista opisyal na walang-pasok "upang gunitain ang anibersayo ng kamatayan ni Gobernador Evelio B. Javier" sa apat na lalawigan na bumubuo sa Pulo ng Panay sa Pilipinas — ang Antique, Capiz, Aklan, and Iloilo. Taunang pista opisyal ito sa mula pa noong 1987. 

## Sanggunian 
## Tignan din 
* Pista opisyal sa Pilipinas

Kategorya:Lokal na pista opisyal sa Pilipinas
Hangin

Ang **hangin** (Ingles: *air*) ay isang kahaluan ng mga gas na binubuo ng 78% na nitroheno, 1% ng argon, 20.96% ng oksiheno, at humigit-kumulang 0.04% ng gas ng asidong karboniko, at maaari ring maglaman ng maliliit na mga dami ng mga gas na bihira. Naglalaman din ang hangin ng nag-iiba't ibang dami ng singaw ng tubig. Puro ito kapag nasa dagat at sa itaas ng mga bundok, subalit may nakalutang na mga impuridad na organiko at mineral, hibla ng gulay, alikabok, *pollen*, karbon, at sari-saring mga mikrobyo kapag nasa ibang mga lugar. Ang dami ng mga bagay na ito ay mataas sa mga bayan, mga sentro ng pagmamanupaktura, mga minahan (kung walang ginagawang paraan na maiwasan ang pagkakaroon ng mga ito), mga tibagan (mga *quarry*), mga pagawaan o talyer na iba't ibang uri, at iba pa.

Kapag palaging nalalanghap ang hanging madumi o may polusyon, ang karbon at iba pang mga alikabok na mineral ay nalalagak sa mga baga at nagbibigay ng abong kulay sa mga baga. Ang labis na alabok ay malamang na makapagresulta sa malubhang sakit na pamamaga (implamasyon), at maaaring mahantad sa panunuyo. Sa silid na mayroong masamang bentilasyon, ang hangin ay nagiging salat sa oksiheno, tumataas ang gas ng asidong karboniko at singaw ng tubig, at nagiging puno ng mga partikulo ng materya ng hayop. Naipakita ni Leonard Hill na ang masasamang mga epekto ng polusyon sa hangin ay hindi dahil sa masamang hangin, bagkus ay dahil sa hindi sapat na sirkulasyon ng hangin na nasa paligid ng mga katawan ng mga naninirahan sa isang tirahan o silid. Ang pagpapawis mula sa katawan ay nababawasan at nawawala ang epekto ng mga daloy ng hangin na makaestimula sa balat ng tao.

## Tingnan din
*Himpapawid

## Mga sanggunian
Kategorya:Klima
Kategorya:Kalikasan
Albumin

Ang **albumin** ay mga substansiya na bumubuo ng isang uri mga protina. Mayroon silang masalimuot na mga katangian. Naglalaman ang mga ito ng karbon, hidroheno, oksiheno at sulpura. Natutunaw ang mga ito sa tubig at nakukulta o namumuo dahil sa init. Ang albumin ay pumapasok  nang napakalaki sa kabuoan ng protoplasma na bumubuo ng mga buhay na selula, at nailarawan bilang batayang pisikal ng buhay. Ang albumin ng itlog ay halos binubuo ng albumin, na natuklasan din na nalulusaw sa pluwido ng dugo bilang serum albumin. 

## Mga sanggunian
Kategorya:Protina
Kategorya:Dugo
Sakit na Ebola

Ang ***Ebola virus disease*** (**EVD**) o ***Ebola hemorrhagic fever*** (**EHF**), na maisasalin bilang **sakit mula sa birus na Ebola** at **lagnat na may pagdurugo dahil sa Ebola**, ay karamdaman ng tao na dulot ng birus na Ebola. Ang mga sintomas ay karaniwang nagsisimula sa dalawang araw hanggang tatlong linggo pagkatapos na mahawaan ng *virus*, nang may lagnat, masakit na lalamunan, mga pananakit ng kalamnan, at mga pananakit ng ulo. Karaniwan itong sinusundan ng pagkaramdam na parang nasusuka, pagsusuka, at pagtatae, na may kasamang panghihina ng atay at mga bato. Sa puntong ito, ang mga ilang tao ay magsisimulang magkaroon ng problemang pagdurugo.

## Sanhi at diyagnosis
Ang birus ay maaaring maihawa sa pamamagitan ng pagkakontak sa dugo o (mga) likido mula sa katawan ng isang nahawaang hayop (na karaniwan ay mga tsonggo o *fruit bat*, paniking kumakain ng prutas). Ang mga fruit bat ay pinaniniwalaang nagdadala at nagkakalat ng virus nang hindi nahahawaan. Sa sandaling nahawaan ang isang tao, kakalat na rin ang karamdaman sa mga tao. Ang mga kalalakihan nakaligtas ay maaaring maihawa ang karamdaman sa pamamagitan ng semilya nang halos dalawang buwan. Para makapaggawa ng diyagnosis, ang mga karaniwang karamdaman na may napaparehong sintomas na tulad ng malaria, cholera at mga iba pang viral hemorrhagic fever ay isasantabi muna. Para kumpirmahin ang diyagnosis, ang mga sampol ng dugo ay susuriin para sa viral na antibodies, viral na RNA, o ang mismong virus. EVD ay unang natukoy sa Sudan at sa Democratic Republic of the Congo. Ang sakit at karaniwang nagaganap sa mga epidemya sa mga tropikal na rehiyon ng Sub-Saharan Africa. Ang pinakamalaking epidemya hanggang sa ngayon ay ang kasalukuyang nagaganap na 2014 na epidemya ng Ebola sa Kanlurang Aprika, na umaapekto sa Guinea, Sierra Leone, Liberia at malamang ang Nigeria. Hanggang nito Agosto 2014, may mahigit sa 1600 na kaso na ang natukoy. Kasalukuyang patuloy na pinagsisikapan ang makabuo ng bakuna; gayun pa man, wala pa rin ito.

## Tingnan rin
* Pagkalat ng Ebola sa Uganda ng 2022

## Mga sanggunian
;Bibliyograpiya

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Mga panlabas na link
* ViralZone: Ebola-like viruses – Repositoryong birolohikal mula sa Swiss Institute of Bioinformatics
* CDC: Ebola hemorrhagic fever – Centers for Disease Control and Prevention, Special Pathogens Branch
* WHO: Ebola haemorrhagic fever – World Health Organization, Global Alert and Response
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Filoviridae
* 3D macromolecular structures of the Ebola virus archived in the EM Data Bank(EMDB) 
* Google Map of Ebola Outbreaks 
* WHO recommended infection control measures 

Kategorya:Sakit na sanhi ng virus
Albuminuria

Ang **albuminuria** ay ang pagkakaroon ng albumin (partikular na ang serum albumin) sa ihi ng isang tao. Ito ay isang uri ng proteinuria.  Ang ganitong kalagayan patolohikal ay maaaring dahil sa pamamaga ng mga bato o sa karamdaman ni Bright, na karaniwang mga sanhi. Bagaman maaari rin itong lumitaw sa mga sakit na karamdamang amyloid, konhestiyon sa kaso ng sakit sa puso, iritasyon mula sa mga gamot, anemia, at pansamatala sa mga katayuan ng pagiging may lagnat. Sa mas tiyak na uri ng sakit sa bato, ang albumin sa ihi ay karaniwang mayroong hugis na kawangis ng mga tubulo ng organong bato. Sa implamasyon ng lagayan at daanan ng ihi (*urinary tract*) katulad ng pantog o urethra, nagkakaroon din ng albumin sa ihi. 

## Mapanganib at hindi mapanganib
Ang pagkakaroon ng albuminuria sa mga babaeng buntis ay palaging tinatanaw na mapanganib dahil sa tanda ito ng pagiging maaari na magkaroon ng eclampsia, kaya't dapat na parating ieksaminin ng duktor ang ihi ng babaeng nagdadalangtao. Sa mga bata, lalo na sa mga lalaki, ang albumin ay minsang matatagpuan sa ihi, bukod sa pagkakaroon ng sakit sa bato. Matutuklasan ito sa isang takdang oras, katulad ng sa gabi, habang hindi naman matatagpuan sa ibang mga oras; at maaaring lumitaw lamang pagkatapos ng paliligo na gumagamit ng malamig na tubig o pagkatapos kumain, matagal na pagtayo, o labis na pag-eehersisyo. Pagkatapos lamang ng paulit-ulit na pagsusuri sa loob ng matagal na panahon matitiyak na hindi nakakapinsala ang ganitong albuminuria sa mga kasong ito.

## Pagsusuri
Ang isang payak na pagsusuri ng pagkakaroon ng albuminuria ay ang pagpapakulo ng kaunting ihi habang nasa isang kutsara o sa loob ng isang *test tube*. Ang ihi ay maaaring maging maulap, subalit dahil baka ito dahil sa mga *phosphate* dapat na patakan ito ng kaunting suka o asidong asetiko. Ang asido ay makakapagdulot ng pagkatanggal ng panlalabo na sanhi ng mga phosphate, ngunit hindi maaapektuhan ang paglabo na dulot ng albumin. Ang pag-uulap ng ihi dahil sa albumin ay dapat na kaagad na ikonsulta sa manggagamot.

## Mga sanggunian
## Bibliyograpiya
* Osler, William. *On the Advantages of a Trace of Albumin and a few Tube Casts in the Urine of Certain Men above Fifty Years of Age* (New York Medical Journal, 1901, 949-50) - na maisasalinwika bilang "Hinggil sa Kapakinabangan ng isang Bakas ng Albumin at ilang Hugis ng Tubo sa Ihi ng Ilang mga Lalaki may Limpampung Taong Gulang".

Kategorya:Sakit
JTBC

Ang **JTBC** (pinaikling mula sa **Joongang Tongyang Broadcasting Company**; ; inilarawan sa istilo sa lahat ng maliliit na titik) ay isang network ng pay telebisyon sa buong bansa ng Timog Korea. Ang pangunahing shareholder nito ay ang JoongAng Holdings, na may 25% stake. Ito ay inilunsad noong Disyembre 1, 2011. Ang JTBC ay isang pangkalahatang channel, na may programming na binubuo ng mga serye sa telebisyon, iba't ibang palabas, at pagsasahimpapawid ng balita; ang dibisyon ng balita nito ay gaganapin sa katulad na pagsasaalang-alang sa tatlong pangunahing terrestrial network sa Timog Korea.

Ang JTBC ay isa sa apat na bagong South Korean nationwide generalist cable TV network kasabay ng Channel A ng *Dong-A Ilbo*, *Chosun Ilbo* ng TV Chosun at MBN ng *Maeil Business Newspaper*. Ang apat na mga bagong network ay nagdaragdag ng umiiral na mga network ng free-to-air TV tulad ng KBS, MBC, SBS at iba pang mas maliit na mga channel na inilunsad kasunod ng deregulasyon noong 1990.

## Programs 
## Subsidiaries 
## See also 
* Samsung
* Maeil Broadcasting Network
* Talaan ng mga episode ng Shinhwa Broadcast
* TV Chosun

## Mga sanggunian 
## Kawing Panlabas 
*  
* 
* 

Kategorya:Mga network pantelebisyon
Kategorya:Telebisyon
Kategorya:Timog Korea
Kategorya:Telebisyon sa Timog Korea
Alkaloid

, isang phenethylamine alkaloid.]]
.]]

Ang mga **Alkaloid** ay mga langkapang kimikal na maaaring gawin nang likas. Naglalaman ang mga ito ng basikong mga atom ng nitroheno. Ang pangalang ito ay nagmula sa salitang alkalina at ginamit upang ilarawan ang anumang alkalina na naglalaman ng nitroheno. Ang mga alkaloid ay ginagawa ng isang malakaing kasamu't sarian ng mga organismo, katulad ng mga bakterya, mga halamang singaw, mga halaman, at mga hayop at kabahagi ng pangkat ng mga produktong natural (tinatawag din na mga metabolite na sekundaryo). Marami sa mga alkaloid ang magagawang puro mula sa mga substansiyang basiko sa pamamagitan ng ekstraksiyong asido-base. Marami sa mga alkaloid ang nakakalason sa ibang mga organismo. Ang ilan sa mga alkaloid ay mayroong mapait na lasa.

## Mga napagkukunan
Ang pinaka mahahalagang mga alkaloid ay nakukuha mula sa mga halaman, katulad ng mga gamot na nakukuha mula sa mga gulay. Ang teina o kapeina ay mula sa tsaa at kape. Ang *morphia* o *morphine* ay mula sa *opium* o *laudanum*. Ang *cocaine* ay mula sa halamang *coca* ng Peru, ang "banal na halaman ng mga Inca". Ang balakbak (balat ng puno) ng Peru, na kung tawagin ay *cinchona*, ay mayroong *quinine*. Ang aksiyon o epekto ng belladonna (*deadly nightshade*) ay dahil sa *atropine*. Ang *strychnine ay mula sa *nux vomica*.

## Pagkalason
Isang malaking bilang ng mahahalagang mga alkaloid ang kahawig ng ammonia sa pagganap bilang mga base at pamumuo ng mga asin kapag sinamahan ng mga asido. Ang ilan sa mga alkaloid ay matatagpuan sa nabubulok na mga tisyu ng hayop; at lumilitaw ang mga sintomas ng pagkalason matapos na kumain ng sirang karne o isda, at isinisisi sa mga *ptomaine*, bagaman bihira na ang mga ito ang talagang sanhi ng pagkalason mula sa pagkain.

Halos lahat ng mga alkaloid ay labis na nakakalason maliban na lamang kung ang gagamitin ay munting dami lamang. Ang mainit at malakas na tsaa ay isang *antidote* o panalaban sa pagkalason dahil sa mga alkaloid, dahil sa ang asidong taniko (*tannic acid*) na mayroon ang tsaa ay bumubuo ng hindi natutunaw na mga *tannate''.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga kompuwestong kimikal
Wikang Caluyanon

Ang **Wikang Caluyanon** ay isang wikang Kanluraning Bisayas na sinasalita sa Kapuluan Caluya sa lalawigan ng Antique sa Pilipinas.

## Sanggunian 
Kategorya:Mga wika ng Pilipinas‎
Alveolus na pangngipin

Ang ***alveolus*** **na pangngipin** (Ingles: *dental alveolus*, maramihan: *dental alveoli*, binibigkas na /al-ve-o-lay/), na tinatawag ding **pasakan ng ngipin**, **saksakan ng ngipin**, **patungan ng ngipin**, **kabitan ng ngipin**, o **bokilya ng ngipin**, ay ang "bokilya" o "saksakan" (butas) na kinapipirmihan ng isang ngipin at ng mga ugat nito. Ang isang bukol o *abscess* na lumilitaw sa isa sa mga butas na ito ay tinatawag na *alveolar abscess* (bukol sa alveolus) o *gumboil* (pigsa ng gilagid). Binubuksan ito kaagad ng dentista sa lalong madaling panahon, kapag nalagyan na ng antiseptiko, dahil kung hindi isang peklat ang maiiwan sa ibabaw ng pisngi o ng leeg dahil sa nana o materya na manunuot. Habang naglalabas ng katas ang abseso, dapat na panatilihing malinis ang bibig sa pamamagitan ng madalas na paggamit ng pangmumog, katulad ng isang kutsara ng kumpuwestong solusyon ng *thymol* o solusyon ng *hydrogen peroxide* na inihahalo sa dalawang kutsara ng mainit na tubig. Pagkatapos na gumaling ang pigsa ng gilagid, pinagtutuonan naman ng dentista ang kaukol na ngipin o mga ngipin.     

## Mga sanggunian 
Kategorya:Ngipin
Kategorya:Gilagid
Apocynum

Ang ***Apocynum***, na karaniwang nakikilala sa Ingles bilang ***dogbane*** at ***Indian hemp*** (literal na "abaka ng India"), ay isang *genus* ng pamilya ng halaman na Apocynaceae na mayroong pitong mga espesye. Ang pangalan nito ay mula sa Griyegong *apo* ("malayo") at *cyno* ("aso"), na dahil sa pagkanakalalason nito. Ang *genus* ay lumilitaw sa may katamtamang klima ng Hilagang Hemispero, maliban na lamang sa kanlurang Europa. Kahawig ito ng *milkweed* ("damong gatas").

Ang mga espesyeng *Apocynum* ay ginagamit na pagkaing halaman ng mga larba ng ilang mga espesye ng Lepidoptera, kasama na ang gamu-gamong daga (*mouse moth*) at ng paru-parong reyna (*queen butterfly*).

;Ilang mga espesye
**Apocynum androsaemifolium* (kumakalat na *dogbane*)
**Apocynum cannabinum* (*dogbane* o *Indian hemp*; Hilagang Amerika)
**Apocynum hendersonii* (hilagang Asya)
**Apocynum medium* (*intermediate dogbane*)
**Apocynum pictum* (*dogbane* ng Tsina; Silangang Asya)
**Apocynum venetum* (*dogbane* ng Europa; Silangang Europa, Asya)

## Mga gamit
Ang *Apocynum cannabinum* ay dating ginagamit bilang napagkukunan ng hibla ng mga Katutubong Amerikano. Ang *Apocynum venetum* () ay ginagamit na tsaang yerba sa Tsina. Ang *dogbane* ay naglalaman ng cymarin, isang ahenteng kardiyo-toniko na ginagamit sa paggamot ng mga *cardiac arrhythmia*   sa tao.

## Mga sanggunian
### Talababa
### Iba pa
*Treatment from the Jepson Manual
*
*UVSC Herbarium - Apocynum 
* Edible and Medicinal plants of the West, Gregory L. Tilford, ISBN 0-87842-359-1

## Mga kawing na panlabas 
* Ilang mga larawan ng *dogbane*

Kategorya:Apocynaceae
Alveolus

Ang ***alveolus*** (maramihan: ***alveoli***, pang-uri: ***alveolar***) ay isang salitang Ingles at pang-anatomiya na maaaring tumukoy sa:

* Alveolus na pulmonaryo (pambaga)
* Alveolus na pangngipin (alveolus na dental)
American Medical Association

Ang **American Medical Association** (**AMA**), literal na "Amerikanong Medikal na Asosasyon", na itinatag noong 1847 at naging inkorporado noong 1897, ay ang pinaka malaking asosasyon ng mga manggagamot at mga estudyante ng medisina sa Estados Unidos. Nabuo ito sa pamamagitan ng pagpupunyagi ni Nathan Smith Davis, ang "Ama ng American Medical Association". Ang unang pagpupulong ay ginanap sa Philadelphia noong 1847. Ang unang pangulo nito ay si Nathaniel Chapman (1780-1853). Naglathala ang American Medical Association ng mga *journal* (may tuwing ikalawang taon, buwanan at mayroong lingguhan), katulad ng *Journal of the American Medical Association* (buwanan), ang *American Medical Directory* (tuwing ikalawang taon), at ang *Quarterly Cumulative Index Medicus*, na nagtatala ng pangkasalukuyang mga panitikang pampanggagamot sa mundo. 

Ang AMA ang organisadong tinig ng propesyong medikal ng Amerika, na nagpapanatili ng mataas na kalidad ng larangan ng bansa. Dahil sa likas nitong konserbatismo, gumaganap ito bilang isang kapaki-pakinabang na tagasuri ng masyadong maagang mga anunsiyo ng mga pagkakatuklas na terapeutiko. Ang punong-himpilan nito ay nasa Chicago, Illinois.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga organisasyon
Kategorya:Panggagamot
Kategorya:Estados Unidos
Amenorrhea

Ang **amenorrhea**, **amenorrhoea**, o **amenorrhœa** ay ang kawalan ng buwanang siklo ng pagreregla sa mga babaeng nasa edad na reproduktibo o maaaring magkaanak. Pisyolohikal na nagaganap ang amenorrhea bago ang pubertad, pagkaraan ng pagbabago sa buhay, at  habang nagdadalangtao, nagbibigay ng laktasyon, o nag-aalaga ng sanggol. Ang masamang amenorrhea ay nagaganap sa maraming mga sakit. Kapag ang daloy ay nabigong lumitaw sa edad kung kailan ang isang babae ay umaasang darating ito, maaaring mayroong depektong konhenital o malpormasyon ng panloob na mga organong henital (pangkasarian). Ang katas o "diskarga", sa ilang mga kaso, ay maaaring malikha subalit nahahadlangang lumabas mula sa katawan dahil sa isang membranong nagsasara sa lagusan. Sa ganitong pangyayari, isang maliit na pag-oopera ang ginagawa.

Ang pagdaloy ay maaaring mabigo sa paglitaw dahil sa ginaw dahil nabasa ang mga paa, dahil sa malamig na panahon isa o dalawang araw bago ang inaasahang araw ng pagdating ng regla. Maaari ring maging sanhi ng pagkabigla ng isipan, pagbabago ng tirahan (katulad ng paglipat sa ibang bayan o bansa). Nagaganap ito sa seryosong mga karamdaman, na karaniwan sa tisis (tuberkulosis, *consumption*) at anemia. Sa ganitong mga kaso, may pakinabang ang kalagayang ito sapagkat natitipid ang lakas ng pasyente sa pamamagitan ng pagpigil sa pasumpung-sumpong o paulit-ulit na pagkaubos ng dugo. Ang paglulunas ay nagbabagu-bago ayon sa mga sanhi, kaya't mahalaga ang pagkonsulta sa manggagamot.

## Tingnan din
* Menopause (layag)

## Mga sanggunian
Kategorya:Sakit
My Destiny

Ang **My Destiny** ay isang drama sa GMA Network. Ang pinagbibidahan nina Carla Abellana, Tom Rodriguez, Rhian Ramos at Sid Lucero.

## Pangunahing Tauhan
* Carla Abellana bilang Grace de la Rosa
* Tom Rodriguez bilang Lucas Matthew Andrada
* Rhian Ramos bilang Joy de la Rosa
* Lorna Tolentino bilang Agnes de la Rosa

## Sumusuportang Tauhan
* Al Tantay bilang Arnold Dela Rosa
* Kuh Ledesma bilang Selena Andrada
* Dennis Roldan bilang Mateo Andrada
* Ayen Munji-Laurel  bilang Ruth Perez
* Ruru Madrid bilang Paul Andrada
* Ashley Ortega bilang Alex Martinez
* Gabrielle Garcia bilang Nicole Perez

## Sanggunian
Kategorya:Mga seryeng pantelebisyon mula sa Pilipinas
Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network
Kategorya:Mga serye sa telebisyon
Ambrine

Ang ***ambrine*** ay ang pangalan sa Ingles ng isang gamot o preparasyon na binubuo ng paraffin, rosin at pagkit. Ipinakilala ito ni Barthe de Sandfort noong 1913. Ginagamit ito bilang panggamot sa mga paso, mga *frostbite* ("kagat ng lamig"), mga *perniosis* (*pernio* o *chilblain*), mga reklamong rayumatiko (pananakit dahil sa rayuma), mga ulser, o panakip sa isang kalatagan na mayroong patong na pamprutekta. Hindi ito nakapagdurulot ng hapdi, at (hindi tulad ng *collodion*) hindi ito dumirikit nang malapit sa  nasirang ibabaw ng balat. Madali itong matanggal kapag nagpapalit ng panapal at ang mga katas ng sugat ay nakalalabas mula sa mga palugit o gilid ng balot ng sugat.

Upang maggamit, tinutunaw ito na nakababad sa tubig, na ang pagkit na hiniwa-hiwa upang maging maliliit na mga piraso ay inilalagay sa isang  tasang yari sa lata o enamel. Ang tasang iyon ay inilalagay naman sa loob ng isang kawali o bandeha o katulad na lalagyan na mayroong kaunting tubig. Ang tubig ay pinananatiling kumukulo sa loob ng sampung mga minuto, at sa panahong ito ay iniingatan na pumuslit ang tubig na papasok sa pagkit, para ang ambrine ay mailapat na maginhawa habang nasa temperaturang 140&nbsp;°F hanggang 150&nbsp;°F., sapagkat makakapaso ito kapag ang tubig ay pinayagang humalo sa pagkit. Gayunpaman, ang ambrine ay dapat pahintulutang lumamig bago gamitin.

Idinadampi ito ambrine sa isang pinsel na yari sa buhok ng kamelyo na ibinabad sa solusyong antiseptiko at puspusang pinatuyo sa pamamagitan ng isang malinis na retaso o tela. Isang manipis na sapin ng masipsip na lanang bulak (*cotton wool*) ang inilalapat kapag naipahid na ang ambrine, at dapat na sumanib na palibot sa gild ng ambrine. Sa ibabaw nito ay inilalagay ang isa o dalawang patong ng gasa. Ang tapal ay hindi dapat manatili nang mahigit kaysa sa 24 na mga oras sa loob ng unang ilang mga araw, ngunit maaaring panatilihin nang 48 mga oras kapag naging kaunti na ang mga katas ng sugat.

Ang mga tagagawa ng ambrine ay nagbibigay ng tubig na babaran upang maging maginhawa ang pagtunaw nito. Nagbibigay din ang mga nagmamanupaktura ng ambrine ng mga kandila ng materyal para magamit kapag maliit ang ibabaw na tatakpan.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Gamot sa balat
Pambansang Alagad ng Agham ng Pilipinas

Ang **Orden ng Pambansang Alagad ng Agham ng Pilipinas** () ay ang pinakamataas na gawad ng pamahalaan ng Pilipinas sa mga Pilipinong may bukod-tangi at malaking ambag sa agham pisikal at o teknolohiya.

## Sanggunian 
Kategorya:Gawad ng Pamahalaan ng Pilipinas
Kategorya:Agham sa Pilipinas
Tunggalian ng uri

Ang **tunggalian ng uri** o **hidwaan ng uri** ay ang tensiyon o antagonismong namamayani sa lipunan dulot ng magkasalungat o magkatunggaling sosyo-ekonomikong interes at pagnanais sa pagitan ng magkakaibang uri ng tao sa lipunan. Sentro sa mga kaisipang gawa nina Karl Marx at anarkistang si Mikhail Bakunin ang pananaw na ang tunggalian ng uri ay nagbibigay daan sa radikal na pagbabago ng lipunan para sa nakararami.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sosyalismo
Kategorya:Marxismo
Kategorya:Agham pampolitika
Plasma

Ang **plasma** (mula sa Griyegong πλάσμα, "anumang nabuo"), ayon sa agham na likas, ay isa sa mga apat na mga katayuan ng materya (ang iba pa ay ang pagiging solido, likido, at gas). Ang plasma ay paminsan-minsang tinatawag bilang ang pang-apat na katayuan ng materya. Ang plasma ay nalilikha sa pamamagitan ng pagdaragdag ng enerhiya sa isang gas upang ang mga atomo at mga molekula nito ay maghihiwa-hiwalay (tinatawag na ionisasyon) upang maging mga elektron na may kargang negatibo, at mga ionong ang karga ay positibo. Kapag ang hangin o gas ay naging ionisado (nagkaroon ng *ion*), ang plasma ay nabubuo na mayroong kahalintulad na mga katangiang konduktibo ng mga metal. Ang plasma ang pinakamasaganang anyo ng materya sa uniberso, dahil ang karamihan sa mga bituin ay nasa kalagayang plasma. Ang plasma ang bumubuo sa pangunahing mga kalagayan ng Araw.

Hindi katulad ng iba pang mga kalagayan ng materya, ang mga partikulong may karga na sa loob ng isang plasma ay malakas na tutugon sa mga hanay na elektriko (may kuryente) at magnetiko (mga *field* na magnetiko). Kapag nawalan ng init ang plasma, ang plasma ay babalik sa pagiging gas. Mahigit sa 99% ng materya sa hindi nakikitang uniberso ay pinaniniwalaang plasma. Kapag ang mga atomo na nasa loob ng isang gas ay nabuwag, ang mga piraso ay tinatawag na mga elektron at mga iono. Sapagkat ang mga pirasong ito ay mayroong kargang kuryente (kargang elektriko), ang mga ito ay hinihilang papalapit sa isa't isa o kaya ay itinutulak na papahiwalay sa pamamagitan ng kuryente at mga hanay na magnetiko. Ito ang dahilan kung bakit iba ang reaksiyon ng plasma kaysa sa isang gas. Halimbawa, ang mga hanay na magnetiko ay maaaring gawing panghawak ng isang plasma, subalit hindi upang hawakan ang isang gas. Ang plasma ay isang mas mainam na konduktor ng kuryente kaysa sa tanso.

Ang plasma ay karaniwang napakainit, sapagkat kailangan nito ang napakataas na mga temperatura upang magiba ang mga bigkis na nasa pagitan ng mga elektron at ng nukleus ng mga atomo. Kung minsan, ang mga plasma ay nagkakaroon ng napakataas na presyon, katulad na nasa loob ng mga bituin. Ang mga bituin (kabilang na ang Araw) ay halos binubuo ng plasma. Ang mga plasma ay maaari ring magkaroon ng napaka mababang presyon, katulad ng sa kalawakan. 

Sa daigdig, ang kidlat at aurora ay binubuo ng plasma. Ang artipisyal (gawa ng tao) na paggamit ng plasma ay kinabibilangan ng mga bumbilyang *fluorescent*, mga ilaw na neon, at mga *plasma display* na ginagamit para sa mga *screen* ng telebisyon o kompyuter. Ang mga siyentipiko ay nag-eeksperimento ng plasma upang makagawa ng isang bagong lakas na  nukleyar, na tinatawag na *nuclear fusion*, na mas magiging mas mainam at mas ligtas kaysa sa ordinaryong lakas na nukleyar, at makalilikha ng mas kakaunting duming radyoaktibo.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Anyo ng materya
Kategorya:Astropisika
Sakit ng amyloid

Ang **sakit ng amyloid** o **karamdaman ng amyloid** (Ingles: *amyloid disease*), tinatawag ding **sakit na mapagkit** (Ingles: *waxy disease*) at **sakit na mamantika** (Ingles: *lardaceous disease*) ay isang kakaibang dehenerasyon o pagkabulok na matatagpuan sa ilang mga tisyu ng katawan, partikular na ang sa atay, pali, mga bato, mga bituka, at mga sisidlang daluyan ng dugo. Ang mga ito ay lumilitaw sa mga kaso ng pagkakaroon ng matagalang supurasyon o pagnanana, katulad ng sa masulong na mga kaso ng tuberkulosis at sipilis, at sa bihirang mga pagkakataon ay sa iba pang mga sakit. Ang materyal na namumuo sa ganitong sakit ay naaaninag o napaglalagusan ng liwanag, na katulad ng pagkit.

## Mga sanggunian
Kategorya:Sakit
Dove Cameron

Si **Dove Olivia Cameron** (ipinanganak bilang **Chloe Celeste Hosterman** noong Enero 15, 1996), ay isang Amerikanong aktres at mang-aawit. Nakilala siya sa kanyang karakter sa Disney Channel sitcom *Liv and Maddie* bilang sina Liv Rooney at Maddie Rooney. Siya ay nakasama din sa Disney Channel Original Movie na *Cloud 9* bilang Kayla Morgan at *Descendants* bilang Mal.

Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos