Lumba-lumba

Ang mga **lumba-lumba** (mas kilala sa tawag na ***dolphin*** Ingles o ***delfín*** Kastila) ay mga mamalyang pantubig na malapit na kamag-anakan ng mga balyena at mga posenido (Kastila: *focénido*) o *porpoise* sa Ingles (mga lumba-lumbang may mga pangong ilong at bibig).  Mayroong halos mga 40 espesye ng mga lumba-lumba sa loob ng 17 genera.  Nagkakaiba-iba sila sa laki mula sa 1.2 metro (4 na talampakan) at 40 kilogramo (88 libra), katulad ng dolpin sa Maui, Hawaii; hanggang sa 9.5 m (30 talampakan) at 10 tonelada, katulad ng mga Orka o balyenang mamamatay (Ingles: *killer whale*).  Matatagpuan sila sa buong mundo, karamihan ang sa mga mabababaw na karagatan ng mga pitak pangkontinente.  Mga kumakain ng karne (o karniboro), at halos isda at mga pusit lamang.  Ang pamilyang Delphinidae ang siyang pinakamalaki sa mga Cetacea, at pinakakaylan lamang lumitaw.  Lumitaw ang mga lumba-lumba nang may 10 milyong mga taon na ang nakalilipas, sa kapanahunang Miocene.  Tinatanggap na ang mga dolpin na kabilang sa mga pinakamatatalinong hayop, at ang kanilang kadalasang maamong anyo at tila mapaglarong ugali ang sanhi ng kanilang kabantugan sa kalinangan ng mga tao.

## Eboluyson 
Ang mga cetacean na mga balyena, mga dolphin at mga porpoise ay mga inapo ng pamilyang artiodactyle na Raoellidae na mga mammal na panglupain na inilalarawan ng bungo ng even-toed ungulate, balingkitang mga hita at tengang katulad sa mga sinaunang balyena. Ang pinagmulang panglupain ng mga cetacean ay pinapakita ng kanilang paghinga mula sa ibabaw ng katubigan sa pamamagitan ng kanilang baga, ang mga buto ng kanilang mga palikpik na tulad sa mga hita ng mga mammal na panglupain at ang kanilang mga bestihiyal na likurang hita na namana sa kanilang mga ninunong panglupain na may apat na hita. 
## Pinagmulan ng pangalan 
Hinalaw ang pangalang **dolpin** mula sa matandang wikang Griyegong *delphís*, na may kaugnayan sa salitang Griyegong *delphys* ()  o sinapupunan. Samakatuwid, ang pangalan ng hayop na ito ay maaaring isalin bilang "isdang may sinapupunan".  Nadala ang pangalan sa pamamagitan ng salitang *delphinus* ng wikang Latin, ng *dolfinus* ng Gitnang Latin at ng *daulphin* ng Matandang Pranses, na muling gumamit ng mga titik na *ph* sa loob ng salita.

Ginagamit ang salita sa ilang magkakaibang paraan. Maaaring tumukoy ito sa:
* Anumang miyembro ng pamilyang Delphinidae (mga lumba-lumbang pandagat),
* Anumang miyembro ng mga pamilyang Delphinidae at Platanistoidea (lumba-lumbang pandagat at yaong pang-ilog),
* Anumang miyembro ng sub-order na Odontoceti (mga balyenang may ngipin; kabilang dito ang mga pamilyang nabanggit sa itaas at ilang iba pa),
* Kaswal na ginagamit bilang sinonimo o kasingkahulugan ng *bottlenose dolphin* (lumba-lumbang may ngusong-bote), ang pinakapangkaraniwan at pinakakilalang espesye ng mga lumba-lumba.

## Katawagan sa grupo ng mga lumba-lumba 
Sa wikang Ingles, ang isang grupo ng mga lumba-lumba ay tinatawag na *school*, paaralan ng mga lumba-lumba, at *pod*, kalipunan ng mga lumba-lumba.
## Taksonomiya 
[thumb|[Common dolphin]]
[thumb|[Bottlenose dolphin]]
[thumb|[Spotted Dolphin]]
[thumb|[Commerson's Dolphin]]
[thumb|[Dusky Dolphin]]
[thumb|[Killer whales, also known as Orcas]]
[thumb|The *Boto*, or [Amazon River Dolphin]]
* Suborder Odontoceti, toothed whales
** Family Delphinidae, oceanic dolphins
*** Genus *Delphinus*
**** Long-beaked common dolphin, *Delphinus capensis*
**** Short-beaked common dolphin, *Delphinus delphis*
*** Genus *Tursiops*
**** Common bottlenose dolphin, *Tursiops truncatus*
**** Indo-Pacific bottlenose dolphin, *Tursiops aduncus*
**** Burrunan dolphin, *Tursiops australis*, a new discovered species from sea around Melbourne in September 2011.
*** Genus *Lissodelphis*
**** Northern right whale dolphin, *Lissodelphis borealis*
**** Southern right whale dolphin, *Lissodelphis peronii*
*** Genus *Sotalia*
**** Tucuxi, *Sotalia fluviatilis*
**** Costero, *Sotalia guianensis*
*** Genus *Sousa*
**** Indo-Pacific humpback dolphin, *Sousa chinensis*
***** Chinese white dolphin (the Chinese variant), *Sousa chinensis chinensis*
**** Atlantic humpback dolphin, *Sousa teuszii*
*** Genus *Stenella*
**** Atlantic spotted dolphin, *Stenella frontalis*
**** Clymene dolphin, *Stenella clymene*
**** Pantropical spotted dolphin, *Stenella attenuata*
**** Spinner dolphin, *Stenella longirostris*
**** Striped dolphin, *Stenella coeruleoalba*
*** Genus *Steno*
**** Rough-toothed dolphin, *Steno bredanensis*
*** Genus *Cephalorhynchus*
**** Chilean dolphin, *Cephalorhynchus eutropia*
**** Commerson's dolphin, *Cephalorhynchus commersonii*
**** Heaviside's dolphin, *Cephalorhynchus heavisidii*
**** Hector's dolphin, *Cephalorhynchus hectori*
*** Genus *Grampus*
**** Risso's dolphin, *Grampus griseus*
*** Genus *Lagenodelphis*
**** Fraser's dolphin, *Lagenodelphis hosei*
*** Genus *Lagenorhynchus*
**** Atlantic white-sided dolphin, *Lagenorhynchus acutus*
**** Dusky dolphin, *Lagenorhynchus obscurus*
**** Hourglass dolphin, *Lagenorhynchus cruciger*
**** Pacific white-sided dolphin, *Lagenorhynchus obliquidens*
**** Peale's dolphin, *Lagenorhynchus australis*
**** White-beaked dolphin, *Lagenorhynchus albirostris*
*** Genus *Orcaella*
**** Australian snubfin dolphin, *Orcaella heinsohni*
**** Irrawaddy dolphin, *Orcaella brevirostris*
*** Genus *Peponocephala*
**** Melon-headed whale, *Peponocephala electra*
*** Genus *Orcinus*
**** Killer whale (Orca), *Orcinus orca*
*** Genus *Feresa*
**** Pygmy killer whale, *Feresa attenuata*
*** Genus *Pseudorca*
**** False killer whale, *Pseudorca crassidens*
*** Genus *Globicephala*
**** Long-finned pilot whale, *Globicephala melas*
**** Short-finned pilot whale, *Globicephala macrorhynchus*
*** Genus †Australodelphis*
**** †*Australodelphis mirus*
** Family Platanistidae
*** Ganges and Indus river dolphin, *Platanista gangetica* with two subspecies
**** Ganges river dolphin (or Susu), *Platanista gangetica gangetica*
**** Indus river dolphin (or Bhulan), *Platanista gangetica minor*
** Family Iniidae
*** Amazon river dolphin (or Boto), *Inia geoffrensis*
** Family Lipotidae
*** Baiji (or Chinese river dolphin), *Lipotes vexillifer* (possibly extinct, since December 2006)
** Family Pontoporiidae
*** La Plata dolphin (or Franciscana), *Pontoporia blainvillei*
Ang 6 na species ng pamilyang Delphinidae ay karaniwang tinatawag na "mga balyena" ngunit mga henetikong mga dolphin. Sila ay minsang tinatawag na *blackfish*.
* Melon-headed whale, *Peponocephala electra*
* Killer whale (Orca), *Orcinus orca*
* Pygmy killer whale, *Feresa attenuata'' [thumb|[Wolphin Kawili'Kai at the Sea Life Park in Hawaii.]]
* False killer whale, *Pseudorca crassidens*
* Long-finned pilot whale, *Globicephala melas*
* Short-finned pilot whale, *Globicephala macrorhynchus*

## Mga sanggunian 
Kategorya:Cetacea
Kategorya:Lumba-lumba