open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mga Mongol

Ang **mga Monggol** (, *Mongolchuud*) ay isang Gitnang Asya na pangkat etniko na katutubo sa Mongolia at ng Panloob na Mongolia na Awtonomikong Rehiyon ng Tsina. Naninirahan din sila bilang mga minorya sa kahabaan ng Hilagang Asya, kabilang na ang iba pang mga rehiyon ng Tsina at pati na rin sa Rusya, at marami sa dating mga estadong Sobyet. Ang mga taong Monggoliko na kabilang sa pangkat na etnikong Buryat ay maramihang naninirahan sa ngayon sa pangkasalukuyang mayroong awtonomiyang republika ng Buryatia, Rusya. Sa Tsina, pangunahin silang naninirahan sa Panloob na Monggolya o, mas mababa ang bilang sa pangkaraniwan, sa  Xinjiang. Pinag-aanib-anib ang mga taong Monggoliko ng isang karaniwang kultura at wika, isang kapangkatan ng magkakaugnay na mga wika na nakikilala bilang mga wikang Monggol.

## Kahulugan 
Sa mga wikang Tunggusiko, ang pangalang *Monggol* ay may karaniwang kahulugang "ang mga hindi malulupig", "ang mga hindi matatalo (walang talo)" o "ang mga hindi masusupil". Sa malawak na kahulugan, ang kataga ay kinabibilangan ng talagang kumikilala sa kanilang mga sarili bilang talaga o tunay na mga Monggol (*Mongol proper*, na nakikilala bilang mga mga Monggol na Khalkha), ang mga Buryat, mga Oirat, mga Kalmyk ng Silangang Europa, at mga Moghol (tribong Mughal). Sa ganitong diwa at mahigpit na kahulugan, ang mga Monggol ay maaaring hatiin sa dalawa: ang mga Monggol ng Silangan at ang mga Monggol ng Kanluran.

Ang designasyon o itinalagang katawagang "Monggol" ay maiksing lumitaw sa mga talaan noong ika-8 daantaon ng Tsino na Dinastiyang Tang, na naglalarawan ng isang tribo ng Shiwei, na isang maliit na tribo na noon ay nasa pook ng Ilog Onon. Muling lumitaw ang pangalang Monggol noong huli ng ika-11 daantaon noong panahon ng pamumuno ng Khitan. Pagkaraan ng pagbagsak ng dinastiya ng Liao noong 1125, ang mga Monggol ay naging isang nangungunang tribo sa kapatagan at nagkaroon din ng kapangyarihan sa Hilagang Tsina. Subalit, ang kanilang pakikidigma sa Dinastiya ng Jin at sa mga Tatar ang nakapagpahina sa kanila. Noong ika-13 daantaon, ang lumawak ang salitang Monggol upang maging isang katagang sumusukob o sumasaklaw sa isang malaking pangkat ng mga tribong Monggoliko na nagkaisa sa ilalim ng pamumuno ni Genghis Khan.
 at mga karatig nito, kabilang ang Tuoba Wei at ang Tuyuhun, na lahat ay itinatag ng mga Proto-Mongol]]

Ang etnogenesis o pinagmulan ng mga taong Mongol ay malaki ang kaugnayan sa pagpapalawak ng Sinaunang Hilagang Asya. Ang pamumuhay ng Mongolian pastoralist o maaaring nagmula sa namamastol ng tupa mula sa kanluran, ngunit walang masyadong geneflow sa pagitan ng dalawang grupong ito, na nagmumungkahi ng transmisyon ng kultura.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga pangkat etniko sa Asya
Kategorya:Mga Mongol
Kategorya:Mga pangkat etniko sa Tsina
Bumbilya

Ang **bumbilya ng ilaw** o **ilaw na dekuryente** ay isang uri ng aparato na lumilikha ng liwanag sa pamamagitan ng paggamit ng kuryente. Bilang karagdagan sa pagbibigay ng liwanag sa isang puwang na madilim, maaaring gamitin ang bumbilya ng liwanag upang maipakita na ang isang aparatong elektroniko ay buhay o binuhay, katulad ng upang magabayan ang daloy ng trapiko, para sa pagpapainit, at marami pang mga layunin.

Bago naging nakakakuha o nakakagamit ng kuryente noong hulihan ng dekada ng 1800, ang mga tao ay gumagamit ng mga kandila at ng mga ilawang may langis (lamparang ginagamitan ng langis upang magsindi). Ang mga bumbilya ng ilaw ay naimbento noong kaagahan ng daantaong iyon, subalit nagkaroon ng mga suliranin ang mga ito at hindi naging magagamit. Ang mga pagpapainam na isinagawa ni Thomas Edison at ni Nikola Tesla ang nagawang maging mas praktikal ng mga ito para sa paggamit noong kapanahunang iyon. Gumamit si Edison ng mas mainam na materyal na inkandesente (nagbabaga, nagliliwanag, o namumula dahil sa init), ng isang mataas na bakyum, at ng isang mas mataas na resistensiyang elektrikal. Dahil dito, ang mga bumbilyang may sindi o buhay ay naging mas matingkad at mas tumatagal ang buhay o katagalan ng pagbibigay ng liwanag. Inimbento naman ni Tesla ang mga bumbilya ng ilaw na ploresente (literal na "mailaw"), na gumagamit na mas kapaki-pakinabang na paraan upang makagawa ng liwanag.

## Mga uri
Mayroong ilang mga uri ng mga bumbilya ng ilaw:
* inkandesente - ang pinaka pangkaraniwang bumbilya ng ilaw sa bahay hanggang noong humigit-kumulang sa 2005 hanggang 2010
* bumbilyang nagdidiskarga ng liwanag sa pamamagitan ng pagdaan sa gas (*gas-discharge lamp*) - isang uri ng bumbilya ng ilaw na kinabibilangan ng ilaw na ploresente. Napapalitan na ngayon ng siksik o kompaktong mga ilaw na ploresente (mga *compact fluorescent lamp* o *compact fluorescent light*, dinadaglat na CFL) ang mga bumbilya ng ilaw na inkadesente sa bahay
* duhandas na nagsasaboy ng liwanag (*light-emitting diode*) - dating ginagamit lamang para sa mga lugar na may mahihinang lakas o enerhiya, ngunit nagagamit na sa ngayon bilang mga bumbilya ng ilaw sa bahay
* lamparang arko (*arc lamp*)

Ang mga bumbilya ng ilaw ay nagpapalit ng kuryente upang maging liwanag at init. Maliban na lamang sa mga ilaw na pampainit (*infrared lamp* o *heat lamp*), ang init ay itinuturing bilang kaaksayahan o pag-aaksaya. Ang isang bumbilya ng liwanag na nakakalikha ng mas maraming liwanag at mas kakaunting init ay itinuturing na mas kapaki-pakinabang at mas mabisa o epektibo.

## Mga sanggunian
*

## Mga kawing na panlabas
*Bumbilyang ploresente
*Siksik na bumbilyang ploresente

Kategorya:Mga napagkukunan ng liwanag
Kategorya:Teknolohiya
Kategorya:Liwanag
Dimitri Mendeleyev

thumb|right|Si Dmitri Mendeleev.
Si **Dmitri Ivanovich Mendeleev**, na ang apelyido ay may romanisasyon din mula sa Ruso bilang **Mendeleyev** o **Mendeleef** (; 8 Pebrero 1834 &ndash; 2 Pebrero 1907 O.S. 27&nbsp;Enero 1834 &ndash; 20 Enero 1907) ay isang Rusong kimiko at imbentor. Nilikha niya ang unang bersiyon ng talahanayang peryodiko ng mga elementong pangkimika, at ginamit iyon upang hulaan ang mga katangiang pag-aari ng mga elementong matutuklasan pa lamang sa hinaharap.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga Ruso
Kategorya:Mga imbentor mula sa Rusya
Kategorya:Mga kimiko mula sa Rusya
Mga Huno

Ang **mga Hun** ay isang sinaunang pangkat ng mga pagala-gala o halos pagala-galang mga Eurasiyano sa Gitnang Asya.. Lumipat sila sa Europa noong humigit-kumulang 370, at noong ika-5 daantaon ay nagtatag ng isang imperyo na nasa ilalim ng pamumuno ni Attila na Hun. Pagkaraan ng pagkamatay ni Attila noong 453, nabuwag ang imperyong ito.

## Mga sanggunian 
mga salita:
zato=sato
zeko=siko

Kategorya:Mga pangkat etniko sa Asya
Kategorya:Mga pagala-galang Eurasiyano
James Hutton

thumb|right|Si James Hutton.
Si **James Hutton** MD  (3 Hunyo 1726 OS (ipinanganak sa Edinburgh noong 14 Hunyo 1726 NS)&nbsp;– namatay noong 26 Marso 1797) ay isang Eskoses na manggagamot, heologo, naturalista, tagapagmanupaktura ng kimikal, at eksperimental na agrikulturalista. Ang kaniyang gawain ay nakatulong sa paglulunsad ng batayan ng modernong heolohiya. Ang mga teoriya niya sa heolohiya at panahong heolohiko, na tinatawag ding malalim na panahon, ay napasama sa mga teoriyang tinatawag na plutonismo at unipormitariyanismo. Isinasaalang-alang din siya bilang ang unang siyentipiko na nagpahayag sa madla na ang Mundo ay buhay at dapat na ituring bilang isang super-organismo.

Tumanggap ng kasanayan si Hutton sa larangan ng panggagamot, subalit hindi niya ito ginawang isang karera. Sa halip, nagsagawa siya ng pananaliksik na pang-agham; tumulong siya sa pagsisimula ng isang industriyang pangkimika, at nagsaka sa kaniyang lupain (estado). Isa siya sa mga naging tagapagtatag ng modernong heolohiya. Tinanaw niya ang Mundo (Daigdig) bilang isang produkto ng mga puwersang likas (mga puwersa ng kalikasan). Ang mga nakikitang nagaganap sa kasalukuyan, sa loob ng mahabang mga yugto ng panahon, ay maaaring makalikha ng nakikita natin sa mga bato.

Ang kaniyang aklat hinggil sa *Teoriya ng Mundo* ay naglalahad ng mga teoriya at panahong heolohiko. Sinuportahan ng mga ideyang ito ang mga teoriya ng plutonismo at unipormitariyanismo.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga manggagamot
Kategorya:Mga heologo
Kategorya:Mga naturalista
Kategorya:Mga kimiko
Kategorya:Mga manggagamot mula sa Eskosya
Kategorya:Mga heologo mula sa Eskosya
Kategorya:Mga naturalista mula sa Eskosya
Kategorya:Mga biyologo mula sa Scotland
Kategorya:Mga kimiko mula sa Eskosya
Kategorya:Mga magsasaka
Christiaan Huygens

Si **Christiaan Huygens** () (ipinanganak sa Ang Hague noong 14 Abril 1629 – namatay noong 8 Hulyo 1695) ay isang Olandes na pisiko, matematiko, imbentor, magrerelo (relohero) at astronomo. Naging kapansin-pansin siya dahil sa kaniyang pangangatwiran na ang liwanag ay nasa anyo ng mga alon. Natuklasan niya noong 1655 ang pinakamalaking buwan ng Saturno na pinangalanang Titan. Nagsagawa rin siya ng madetalyeng mga pag-aaral hinggil sa mga singsing na pamplaneta ng Saturno; at noong 1656 ay natuklasan niya na ang mga singsing na ito ay binubuo ng mga bato. Kabilang sa mga gawain niya ang paggawa ng tumpak na mga orasan, at naimbento niya ang orasang may pendulo noong Pasko ng 1656.

Kategorya:Mga astronomo
Kategorya:Mga relohero
Kategorya:Mga imbentor
Kategorya:Mga matematiko mula sa Olanda
Kategorya:Mga pisiko mula sa Netherlands
Nova

Ang **nova**, na kapag maramihan ay nagiging **novae**) ay isang pagsabog na nukleyar na nagaganap kapag ang grabidad (kasidhian) mula sa isang bituing puting duwende ay naghakot o nangulekta ng hidroheno mula sa isang kanugnog na bituin. Ang prosesong ito ay nagpapasimula ng pusyong nukleyar sa puting duwende, na nagreresulta ng isang nukleyar na pagsabog. Ang mga pangunahing sub-uri o klase ng novae ay klasikong novae, pabalik-balik na novae o *recurrent novae*(RNe), at duwendeng novae. Lahat sila ay itinuturing na mga kataklismikong baryableng bituin.

Ang mga klasikal na pagsabog ng nova ay ang pinakakaraniwang uri. Malamang na nilikha ang mga ito sa isang malapit na binary star system na binubuo ng isang white dwarf at alinman sa isang pangunahing sekuwensya, subhigante, o pulang higanteng bituin. Kapag ang orbital period ay bumaba sa hanay ng ilang araw hanggang isang araw, ang puting duwende ay sapat na malapit sa kasama nitong bituin upang simulan ang pagguhit ng nakuhang materya sa ibabaw nito, na lumilikha ng isang siksik ngunit mababaw na kapaligiran. Ang atmospera na ito, karamihan ay binubuo ng idrohino, ay pinainit ng mainit na puting dwarf at kalaunan ay umabot sa isang kritikal na temperatura na nagiging sanhi ng pag-aapoy ng mabilis na runaway fusion.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga uri ng bituin
Kategorya:Mga kaganapang pang-astronomiya
Georges Lemaître

Si **Georges Henri Joseph Édouard Lemaître** (; 17 Hulyo 1894&nbsp;– 20 Hunyo 1966), na nakikilala rin bilang **Abbé Lemaître** (literal na "Padre Lemaître"), ay isang Belhikong pari, astronomo, at propesor ng pisika sa Katolikong Pamantasan ng Louvain. Siya ang unang tao na nagpanukala ng teoriya ng paglawak ng Kalawakan, na malawakang idinidikit kay Edwin Hubble. Siya rin ang unang tao na humango sa nakikilala sa ngayon bilang Batas ni Hubble at gumawa ng unang estimasyon o pagtatantiya ng tinatawag na sa kasalukuyan bilang konstanteng Hubble, na inilathala niya noong 1927, dalawang taon bago lumitaw ang artikulo ni Hubble. Ipinanukala rin ni Lemaître ang naging nakikilala bilang teoriya ng Malaking Pagsabog ng pinagmulan ng Sansinukob, na tinawag niyang "hipotesis ng kauna-unahang atomo".

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga pari
Kategorya:Mga Belga
Kategorya:Mga paring Katoliko
Kategorya:Mga astronomo mula sa Belhika
Kategorya:Mga propesor
Kategorya:Mga pisiko mula sa Belhika
Aristophanes

Si **Aristophanes** o **Aristofanes** (ipinanganak noong humigit-kumulang sa 450/445 BCE - namatay noong humigit-kumulang sa 385 BCE) ay isang Griyegong manunulat na nagsulat ng 40 mga dula. Subalit, 11 lamang sa mga dulang ito ang umiiral sa ngayon o nakaligtas nang buo. Tanyag si Aristophanes dahil sa pagsulat ng mga komedya na mga satiro o pang-uuyam na "matalas" na pumupukol sa bantog na mga tao noong kapanahunan niya, at sa mga kahinang napakapantao ng mga karaniwang tao. Ang kaniyang kilalang dula na pinamagatang  *Lysistrata* ay patungkol sa isang pangkat ng mga babae na tumututol laban sa isang digmaan sa pamamagitan ng hindi pakikipagtalik sa kanialng mga asawa hanggang sa magwakas na ang digmaan.

Ang sinaunang teatrong Griyego ay unang iniharap sa mga paligsahan sa kapistahan ni Dionysia, na handog sa diyos na si Dionysus. Ang nakakatawag ng pansing bagay ay ang hindi palaging pagwawagi ni Aristophanes ng unang gantimpala. Ang mga dulang nagwagi ng mas matataas na gantimpala kaysa kay Aristophanes ay hindi na umiiral o hindi na nailigtas, kung kaya't hindi makakagawa ng anumang mga paghahambing.

Kategorya:Ipinanganak noong Dekada 450 BCE
Kategorya:Namatay noong Dekada 380 BCE
Kategorya:Mga sinaunang Griyegong dramatista at mandudula
Kategorya:Mga mandudula
Kategorya:Mga manunulat
Kategorya:Mga sinaunang Griyego
Stan Laurel

Si **Stan Laurel** (Hunyo 16, 1890 – Pebrero 23, 1965), na ipinanganak bilang **Arthur Stanley Jefferson**, ay isang Ingles na aktor, komedyante, manunulat, at direktor ng pelikula. 

Kategorya:Ipinanganak noong 1890
Kategorya:Namatay noong 1965
Kategorya:Mga artista
Kategorya:Mga namatay dahil sa atake sa puso
Kategorya:Mga Ingles
Kategorya:Mga komedyante
Indotsina

thumb|300px|Ang Indotsina noong 1886.
Ang **Indotsina** o **Tangway ng Indotsina**, ay isang rehiyon sa Timog-silangang Asya. Ito ay nasa bandang silangan ng Indiya at sa timog ng Republikang Popular ng Tsina.

Ang Indotsina ay binubuo ng mga teritoryo ng sumusunod na mga bansa:
* Cambodia
* Laos
* Biyetnam
Ang mga bansang nabanggit sa itaas ay nakikilala na bilang Indotsina magmula noong panahon ng Kolonyalismong Pranses. Gayunpaman, kapag isinasali ang pangunahing lupain ng Timog-silangang Asya, madalas ding naisasama sa nasasaklawan ng kataga ang mga sumusunod:

* Peninsular na Malaysia (na binubuo ng pangtimog na dulo ng Tangway ng Malaysia subalit hindi ang anuman sa Kapuluang Malay; tingnan din ang Tangway ng Malaya).
* Myanmar (dating nakikilala bilang Burma)
* Singgapura
* Thailand (dating nakikilala bilang Siam)

Ang pangunahing uri ng pananampalataya sa rehiyon na ito ay Budismong Theravada o Hinayana. Ang Budismong Mahayana naman ay may malaking impluwensiya sa Biyetnam, habang ang Malaysia naman ay naimpluwensiyahan ng maraming pananampalataya. Kasama na rito ang Islam, ang pangunahing pananampalataya ng mga Malay, at ang iba't-ibang uri ng Budismo, Hinduismo, at Kristyanismo.

## Tingnan din
* Samahan ng mga Bansa sa Timog-Silangang Asya (ASEAN)
* Tangway ng Malaya

## Mga sanggunian
Kategorya:Timog-silangang Asya
Kategorya:Kambodya
Lancelot

right|200px
Si **Sir Lancelot**, na binabaybay din bilang **Launcelot**, ay isang tauhan sa alamat ni Haring Arturo, at isang Kabalyero ng Mesang Bilog. Siya ang isa sa pinaka pinagkakatiwalaang mga kabalyero ng Bilog na Mesa ni Haring Arturo, subalit dagliang nagbago ang katayuang ito nang umibig siya sa asawa ni Haring Arturo na si Reyna Guinevere. Si Ginoong Lancelot ay pinalaki ng Babae ng Lawa, kaya't nakikilala rin siya sa pamagat na ***Lancelot du Lac*** sa wikang Pranses, na katumbas ng ***Lancelot of the Lake*** sa wikang Ingles, at mayroong kahulugang si **Lancelot ng Lawa**. Si Lancelot lamang ang tanging kabalyerong nalalaman na nakagapi kay Haring Arturo habang nagaganap ang isang paligsahan ng *jousting*.

Malaki ang naging gampanin ni Lancelot sa maraming naging pananagumpay ni Haring Arturo. Mayroon din siyang gampanin sa paghahanap ng Banal na Kopita. Siya rin ang naging pinakamatapat na kaibigan ng pamangking lalaki ni Haring Arturo na si Sir Gawaine.
Ang una niyang paglitaw bilang isang pangunahing tauhan sa panitikan ay ang sa *Le Chevalier de la Charette,* o "Lanzarote, ang Kabalyero ng Kareta" (*"Lancelot, the Knight of the Cart"*) na isinulat ni Chrétien de Troyes, na isinulat noong ika-12 daantaon. Noong ika-13 daantaon, siya pangunahing pinagtuonan ng pansin sa Siklong Vulgata, kung saan ang kaniyang maningning na mga gawain at katapangan ay muling isinalaysay sa seksiyon na nakikilala bilang Prosang Lancelot ("Tuluyang Lanzarote"). Ang buhay at mga pakikipagsapalaran ni Lancelot ay natampok sa ilang mga romansang panggitnang kapanahunan (midyebal), na kadalasang mayroong nagsasalungatang mga kuwentong pangnakaraan at mga tanikala ng mga pangyayari.

## Mga sanggunian
## Mga kawing na panlabas
*Magalang na pagmamahal

Kategorya:Alamat ni Haring Arturo
Herman Melville

Si **Herman Melville** (1 Agosto 1819&nbsp;– 28 Setyembre 1891) ay isang Amerikanong nobelista, manunulat ng maikling kuwento, mananaysay, at makata. Nakikilala siya sa pagsulat ng *Moby-Dick*.

## Tingnan din
*Billy Budd (opera)

Kategorya:Mga nobelista mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga makata mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga manunulat mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga manunulat ng sanaysay mula sa Estados Unidos
Lente (optika)

Ang isang **lente** o **paningob** (Ingles: *lens*, at kung minsan ay *lense*) ay isang malinaw (nanganganinag, transparente) na bagay (katulad ng salamin, plastik, o kahit na isang patak ng tubig) na nagpapabago sa kaanyuan ng mga bagay sa pamamagitan ng pagbaluktot sa liwanag na tumatagos dito. Nagagawa ng mga lente na lumitaw na tila mas malaki, mas maliit, o nakabaliktad ang mga bagay. Ilan sa mga napaggagamitan ng mga lente ang mga salamin sa mata, mga lenteng kontakto, mga kamera, mga prohektor (prodyektor), mga mikroskopyo, mga teleskopyo, mga salaming nagpapalaki, at iba pa. Ang mga mata ay itinuturing bilang mga lente. Ang mga lente ay gumagana sa pamamagitan ng repraksiyon na nangangahulugang pagbaluktot ng liwanag.

## Mga hugis 
Ang mga lente ay mayroong tatlong mga hugis. Ang bawat isang kakaibang hugis ay nakapagpapabago sa imahe (nakapagpapalaki o nakapagpapaliit). Ang tatlong mga uri ay:

* Kulukob (kukob, lukob, maumbok, kulukob, o *convex*): lente na mas makapal at matambok ang gitnang bahagi
* Malukom (malukong): lente na mas mapayat o mas manipis ang gitnang bahagi 
* Sapad (*planar*): lente na sapad ang tapyas 

## Kasaysayan 
Ang pinakamatandang nasusulat na mga pagtatala ng mga lente ay nasa sinaunang Griyegong piraso ng akda ni Aristophanes (Aristofanes)  na pimagatang "Mga Ulap" (*"Clouds"*), kung saan ang mga lente ay ginagamitan ng liwanag ng araw upang makalikha ng apoy. Gumawa si Galileo Galilei ng mga lenteng babasagin (mga lenteng yari sa salamin) na ginamit para sa unang nakikilang teleskopyo.

## Mga kawing na panlabas 
* Lente ng kamera
* Haba ng pokus (haba ng tuon)

Kategorya:Optika
Little John

Si **Little John** ay isang pangalang Ingles na may kahulugang "Maliit na Juan" o "Munting Juan", ay isang maalamat na kasamang tulisan ni Robin Hood, at sinasabing hepeng tenyente ni Robin Hood at pangalawang tagapag-atas (kinatawan ng pinuno) ng Merry Men (literal na "Masasayang mga Lalaki", na ang diwa ay "Masasayang mga Tauhan").

Kategorya:Panitikan sa wikang Ingles
Kategorya:Mga tauhan mula sa nakasulat na panitikang kathang-isip
Kategorya:Panitikan sa Inglatera
Mafia

Ang **Mafia** (na nakikilala rin bilang ***Cosa Nostra***, pariralang Italyano na may kahulugang "Ang Bagay Natin") ay isang pangkat o sindikato ng krimen na nagsasagawa ng mga gawain sa maraming mga bahagi ng mundo na nalikha sa Italya noong mahigit sa 200 mga taon na ang nakalilipas. Ang mafia ay kumikita ng salapi mula sa paggawa ng krimen. Nagkakamit sila ng bilyun-bilyong mga dolyar bawat taon mula sa ganiyang mga krimen, katulad ng pagbebenta ng mga ipinagbabawal na mga gamot, pagtatago ng salapi na kinita dahil sa hindi makabatas na mga paraan (*money laundering*), pagnanakaw, pagsusugal (pagpapasugal), at prostitusyon. 

Kategorya:Krimen
Kristiyanismong Kanluranin

Ang **Kristiyanismong Kanluranin** ay bumubuo ng Simbahang Latin ng Simbahang Katoliko at mga denominasyong hinango mula dito kabilang ang Komunyong Anglikano, Lutheranismo, Presbyterianismo, Methodismo at iba pang mga tradisyong Protestante. Ang terminong ito ay ginagamit bilang pagsalungat sa Kristiyanismong Silanganin. Ang Kristiyanismong Kanluraning ay bumubuo ng mga 90% ng Kristiyano sa buong mundo. Ang Kristiyanismong Kanluraning ay umunlad at nanaig sa karamihan ng Kanluranin, Hilagaan, Sentral, Katimugan at mga bahagi ng Silanganing Europa, sinaunang Hilagaang Aprika, Katimugang Aprika at buong Australya at Kanluraning Hemispero. Kapag ginagamit sa mga panahong historikal simula ika-16 siglo, ang 'Kristiyanismong Kanluranin' ay tumutukoy ng magkasama sa Romano Katolisismo at Protestantismo lalo na sa  mga aspetong pinagsasaluhan ng mga ito(halimbawa sa ritwal, doktrina, historikal at pampolitika) sa halip na sa mga aspeto ng pagkakaiba sa pagitan ng mga ito. 
]]

Kategorya:Kristiyanismo
Filioque

Ang ***Filioque*** (), Latin para sa "at (mula) sa Anak" ay isang parirala na matatagpuan sa anyo ng Kredong Niceno na ginagamit sa karamihan ng mga simbahan ng Kristiyanismong Kanluranin. Ito ay hindi matatagpuan sa tekstong Griyego ng Kredong Niceno na orihinal na pinormula sa Unang Konseho ng Constantinople na nagsasaad lamang na ang Banal na Espirito ay nagmumula "mula sa Ama". Ang idinagdag na Filioque sa tekstong Latin ay nagsasaad na ang Banal na Espirito ay nagmumula "mula sa Ama at sa Anak":
:*Et in Spiritum Sanctum, Dominum, et vivificantem: qui ex Patre Filioque procedit*
:(*At sa Banal na Espirito, ang Panginoon, ang nagbibigay ng buhay, na nagmumula mula sa Ama at sa Anak*). 

Kasama ng primasiya ng papang Romano, ang mga pagkakaiba sa doktrinang Filioque ang naging at nananatiling pangunahing mga sanhi ng dakilang Paghahati sa pagitan ng mga Simbahang Silanganin at Simbahang Kanluranin.  Ang pagdaragdag ng Filioque sa Kredong Niceno-Constantinopolitano ay kindonena bilang eretikal ng maraming mga ama at santo ng Simbahang Silangang Ortodokso kabilang si Photios I ng Constantinople, Gregory Palamas at Marcos ng Efeso na minsang tinutukoy bilang ang Tatlong mga Haligi ng Ortodoksiya. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga kontrobersiya sa Kristiyanismo
Photios I ng Constantinople

Si **Photios I** (; , *Phōtios*; c. 810 – c. 893) o  **Photius** o **Fotios** ang Ekumenical na Patriarka ng Constantinople mula 858 hanggang 867 at mula 877 hanggang 886. Siya ay kinikilala sa mga simbahang Silangang Ortodokso bilang **San Photios ang Dakila**. Si Photios ay malawakang kinikilala bilang ang pinaka makapangyarihan at maimpluwensiya *(influential)* na Patriarka ng Constantinople mula kay Juan Crisostomo at bilang ang pinakamahalgang intelektuwal ng kanyang panahaon na "ang nangungunang liwanag ng ika-9 na siglong renasimiyento". Siya ay isang sentral na pigura sa parehong pang-aakay sa Kristiyanismo ng mga Slav at sismang Photiano.

Si Photios ay isang napaka edukadong tao mula sa isang maharlikang pamilyang Constantinopolitano. Ang kanyang dakilang tiyuhan ang nakaraang Patriarka ng Constantinople na si Patriarka Tarasios ng Constantinople. Kanyang nilayon na maging isang monghe ngunit sa halip ay piniling maging skolar at isang politiko. Noong 858 CE, pinatalsik ni Emperador Michael III si Patriarka Ignacio ng Constantinople at si Photios na isa lang taong lay ay hinirang na kanyang kapalit. Sa gitna ng mga labanan sa kapangyarihan sa pagitan ng papa at ng emperador na Bizantino, si Ignacio ay muling inilagay bilang patriarka. Itinuturing ng mga Katoliko ang Ikaapat na Konseho ng Constantinople ng Romano Katoliko na nag-anathema kay Photios bilang lehitimo. Itinuturing naman ng Silangang Ortodokso ang Ikaapat na Konseho ng Constantinople ng Silangang Ortodokso na nagbabaliktad sa una bilang lehitimo. Ang pinagtalunang mga Konsehong Ekumenikal ay nagmamarka sa pagwawakas ng pagkakais ana kinatawan ng mga Unang Pitong Konsehong Ekumenikal. 
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga santo ng Silangang Ortodokso
Liberace

Si **Wladziu Valentino Liberace** o **Vladziu Valentino Liberace** ( ; 16 Mayo 1919&nbsp;– 4 Pebrero 1987), na higit na nakikilala bilang **Liberace**, ay isang Amerikanong piyanista at bokalista na pinagmulang lahi na Polako-Italyano.

Sa isang larangan na sumaklaw sa apat ng mga dekada ng mga konsiyerto, mga pagrerekord, mga pelikula, telebisyon at mga pagtangkilik (pag-eendorso), si Liberace ay naging tanyag sa buong mundo. Noong dekada ng 1950 hanggang dekada ng 1970, siya ang naging isang tagapagtanghal na mang-aaliw na may pinakamalaking halaga sa buong mundo at yumakap sa isang gawi ng pamumuhay na mayroong kalabisang may karangyaan kapwa habang nasa entablado at habang hindi nagtatanghal.

Palagi niyang itinatanggi na siya ay isang homoseksuwal noong siya ay nabubuhay pa, at idinemanda niya ang mga taong nagpaparatang sa kaniya na siya nga ay homoseksuwal. Noong panahon na papunta na siya sa katapusan ng kaniyang buhay, inihabla siya ng kaniyang tsuper dahil sa "palimonya" (mula sa Ingles na mga salitang *pal* na may ibig sabihing "kaibigan" o "katoto" at *alimoniya* na may kahulugang "sustento"). Namatay siya noong 1987 dahil sa isang karamdaman na may kaugnayan sa AIDS.

## Mga sanggunian
## Mga kawing na panlabas
Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga homoseksuwal
Kategorya:Mga Amerikanong liping-Polish
Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos
Nicolás Maduro

Si **Nicolás Maduro Moros** (; ipinanganak noong 23 Nobyembre 1962) ay isang politiko ng Venezuela na naging Pangulo ng Venezuela magmula 2013-2026 Dating siya ang Pangalawang Pangulo ng Venezuela at Ministro ng Ugnayang Panlabas. Si Maduro ang naging pansamantalang Pangulo kasunod ng kamatayan ng Hugo Chávez. Siya ang nahalal na Pangulo noong 14 Abril 2013.

Bilang isang dating tsuper ng bus, si Maduro ay naging isang pinuno ng unyong pangkalakal (*trade union*), bago mahalal sa Pambansang Kapulungan noong 2000. Naitalaga siya sa ilang mga posisyon sa loob ng Pamahalaan ng Venezuela sa ilalim ni Chávez, na humantong sa kaniyang pagiging Ministro ng Ugnayang Panlabas noong 2006. Inilarawan siya noong panahong iyon bilang ang pinaka may kakayahang tagapangasiwa at politiko sa "mas panloob na bilog" ni Chávez.

Pagkaraan ng kamatayan ni Chávez noong 5 Marso 2013, inako ni Maduro ang mga kapangyarihan at mga pananagutan bilang Pangulo. Isang natatanging halalan ang ginanap noong 14 Abril noong taon ding iyon upang maghalal ng bagong Pangulo, na pinagwagian ni Maduro ng mayroong halos pagpapantayan ng bilang ng mga bato ng magkakalaban, bilang kandidato mula sa Nagkakaisang Partidong Sosyalista. Ang kaniyang pangunahing katunggali sa halalang iyon ay si Henrique Capriles, na Gobernador ng Miranda. Ang pagka makasaligang-batas ng kaniyang pag-ako ng kapangyarihan at ang kaniyang pagkakahalal sa katungkulan ay pinag-aalinlanganan ng oposisyon (katunggali).

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga Pangulo ng Venezuela
Kategorya:Mga militar
Kategorya:Mga politiko ng Venezuela
Mario Lanza

Si **Mario Lanza** (31 Enero 1921 – 7 Oktubre 1959) ay isang Amerikanong tenor, aktor, at bituin sa pelikula ng Hollywood noong hulihan ng dekada ng 1940 at ng dekada ng 1950. Siya ay anak na lalaki ng mga emigranteng Italyano. Nagsimula siyang mag-aral upang maging isang dalubhasang mang-aawit noong nasa gulang na 16. Ipinanganak siya bilang **Alfred Arnold Cocozza**. Pinalitan niya ang kaniyang pangalan upang maging Mario Lanza nang lumitaw siya sa Pestibal ng Musika sa Berkshire (*Berkshire Music Festival*) sa Tanglewood, Massachusetts, noong Hulyo hanggang Agosto 1942. Ang pangalan sa pagkadalaga ng kaniyang ina ay Maria Lanza. Nabansagan si Lanza bilang **Great Lanza** (Dakilang Lanza).

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga artista mula sa Estados Unidos
Kategorya:Mga tenor ng opera
Kategorya:Mga tenor
Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Estados Unidos
Estaquis ang Apostol

Si **Stachys ang Apostol** (Griyego: Στάχυς "ear-spike") ang ikalawang ng obispo ng Byzantium mula 38 CE hanggang 54 CE. Siya ay tila malapit na nauugnay kay San Andres at San Pablo. Ayon sa tradisyon, itinatag ni San Andres ang Sede ng Byzantium noong 38 CE at inilagay si Stachys bilang obispo. Sinipi ni Eusebio si Origen na nagsasabing nangaral si Andres sa Asya menor at sa Scythia sa kahabaan ng Dagat Itim hanggang sa Volga at Kiev at kaya ay naging patrong santo ng Romania at Rusya.   Ito ay kalaunang umunlad bilang ang Patriarkada ng Constantinople na si Andres ang patrong santo nito. Hindi maliwanag kung si Stachys ang parehong indibidwal na tinawag ni Pablo na "Estaquis na minamahal ko" sa Roma 16:9. Ang kanyang pista ay tuwing Oktubre 31. 

Kategorya:Mga santo ng Silangang Ortodokso
Kategorya:Mga obispo ng Byzantium
James Lind

thumb|right|Si James Lind.
Si **James Lind**, FRSE FRCPE (ipinanganak noong 4 Oktubre 1716 sa Edinburgh&nbsp;– namatay noong 13 Hulyo 1794 sa Gosport), ay isang Eskoses manggagamot. Isa siyang tagapanimula ng kalinisan sa hukbong pandagat, partikular na sa Maharlikang Hukbong Pandagat. Sa pamamagitan ng pagsasagawa ng unang pagsubok na pangklinika, napaunlad niya ang teoriya na ang mga bungang sitrus ay nakapagpapagaling ng eskurbuto. Pinangatwiranan niya ang pagkakaroon ng mga pakinabang o benepisyong pangkalusugan ng mas mainam na bentilasyon sa loob ng mga barkong pangkubong-dagat, ang pinainam na kalinisan ng mga katawan, mga damit at mga higaan ng mga mandaragat, at ang pumigasyon sa ilalim ng palapag (kubyerta) sa pamamagitan ng paggamit ng sulpuro at arseniko. Ipinanukala rin niya ang sariwang tubig ay makukuha sa pamamagitan ng distilasyon ng tubig ng dagat. Napasulong ng kaniyang gawain ang pagsasagawa ng medisinang prebentibo (panggagamot na pang-iwas) at pinainam na nutrisyon.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga manggagamot mula sa Eskosya
Joe "King" Oliver

Si **Joseph Nathan Oliver**, na mas nakikilala bilang **Joe "King" Oliver** (19 Disyembre 1881&nbsp;– 10 Abril 1938), ay isang manunugtog ng *cornet* at pinuno ng banda sa larangan ng musikang *jazz*. Partikular siyang kinikilala dahil sa kaniyang estilo ng pagtugtog at sa pagsisimula niya ng paggamit ng mga *mute* sa jazz.  Bilang isa ring kapansin-pansing kompositor, nagsulat siya ng maraming mga tugtugin na tinutugtog pa rin magpahanggang sa kasalukuyan, kabilang na ang "Dippermouth Blues", "Sweet Like This", "Canal Street Blues" at "Doctor Jazz". Siya ang tagapagturo at tagapagpayo ni Louis Armstrong. Inilirawan ni Armstrong ang impluwensiya ni Oliver bilang "kung hindi dahil kay Joe Oliver, ang Jazz ay hindi magiging katulad ng kung ano ito sa ngayon."

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga kompositor mula sa Estados Unidos
Kategorya:Musikang jazz
Sidapa

Si **Sidapa** ay ang diwata o diyosa (kung minsan ay sinabing lalaking diyos) ng kamatayan. Naninirahan siya sa tuktok ng Bundok Madia-as (Madyaas o Madya-as) sa lalawigan ng Antique sa Kabisayaan sa Pilipinas.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mitolohiyang Pilipino
Kategorya:Mga diyosa ng sining
Kategorya:Mga diwata
Kategorya:Mga diyos ng kamatayan
Kasanayan

Ang **kasanayan** (sa Ingles: *skill*, sa Kastila: *habilidad*) ay isang natutunang kakayahan na aaktong may determinadong resulta na may mabuting pagpapatupad sa loob ng isang binigay na panahon, oras o pareho. Maaring hatiin ang kasanayan sa kasanayang pangkahalatang-dominyo o espesipikoong-dominyo. Maaring tawagin ang kasanyan bilang **sining** kapag kinakatawan nito ang isang  bahagi ng kaalaman o sangay ng pagkatuto, tulad ng *sining ng medisina* o *sining ng digmaan*. Bagaman kasanayan din ang sining, maraming mga kasanayan na binubuo ang sining subalit walang koneksyon sa mga pinong sining.

Kailangan ng tao ang isang malawak na hanay ng mga kasanayan upang makapag-ambag sa makabagong ekonomiya. Pinapakita sa pag-aaral ng pinagsamang ATSD at Kagawaran ng Paggawa ng Estados Unidos na sa pamamagitan ng teknolohiya, nagbabago ang lugar ng trabaho, at natutukoy ang 16 na pangunahing kasanayan na kailangang mayroon ang mga empleyado upang mapalitan ito. Tatlong malawak na kategorya ng kasanayan ang minumungkahi at ito ang teknikal, tao at konseptuwal. Maaring palitan ang unang dalawa ng mga kasanayang matigas at malambot.

## Mga kasanayang paggawa
Ang manggagawang sanay ay matagal nang may makasaysayang kabuluhan bilang mga elektrisista, mason, karpintero, panday, panadero, tagagawa ng serbesa, kubero, taga-imprenta at ibang trabaho na ekonomikang produktibo. Aktibo sa politika ang mga manggagawang sanay sa pamamagitan ng kanilang samahang pangkasanayan.

## Tingnan din 
* Pagsasanay

## Mga sanggunian
*
Numerasyon

Ang **batayan ng pagsulat ng bilang** o **batayang pamilang**, na nakikilala rin bilang **numerasyon**, **sistemang numeral**, o **sistema ng numerasyon** ay isang batayan o sistema ng pagsulat na angkop sa pagpapahayag ng mga bilang, o iyong isang titik pangsipnayan (titik ng sipnayan) angkop sa representasyon (pagkakatawan) ng mga bilang ng isang ibinigay na pangkat, na gumagamit ng mga tambilang (dihito) o ibang mga tanda sa isang paraan na hindi pabagu-pago. Matatanaw ito sa diwa na nagpapahintulot ng mga panandang "11" na maipapaliwanag bilang tandang binaryo sa *tatlo*, bilang tandang desimal ng *labing-isa*, o bilang isang tanda na angkop sa iba pang mga bilang na nasa loob ng iba't ibang mga batayan (*bases*).

Naaangkop na magagawa ng isang batayamg pamilang ang mga sumusunod:
*Kumatawan sa isang magagamit na pangkat ng mga bilang (halimbawa na ang lahat ng mga buumbilang, o mga bilang na rasyunal)
*Magbigay na ang bawat isang bilang ay kumakatawan sa isang natatanging pagkakatawan (o kahit na isang pagkakatawan pamantayan o saligan)
*Magpaaninag ng kayariang panandaan at Bilnuran ng mga bilang.

Bilang halimbawa, ang karaniwang pagkakatawan o representasyong desimal ng mga buumbilang ay nagbibigay sa bawat isang buumbilang ng isang natatanging representasyon ng isang mayroong hangganan na sunuran (pagkakasunud-sunod) ng mga tambilang (dihito). Subalit, kapag ang representasyong desimal ay ginamit para sa mga rasyunal o totoong bilang, ang ganiyang mga bilang - sa pangkalahatan - ay mayroong isang walang hangganan o walang wakas na bilang ng mga representasyon, katulad ng 2.31 na maaaring isulat din bilang 2.310, 2.3100000, 2.309999999..., atbp., na ang lahat ng ito ay mayroong magkakatulad na kahulugan maliban na lamang ang para sa ilang mga diwang pang-agham at iba pang mga diwa o konteksto kung saan ang mas mataas na antas ng  katumapakan ay ipinahihiwatig sa pamamagitan ng isang mas malaking bilang ng mga pigurang ipinakikita.

Ang mga sistemang pangnumero ay paminsan-minsang tinatawag na mga *sistema ng bilang* o *sistema ng numero*, subalit ang katawagan o pangalang iyan ay malabo o hindi malinaw, dahil maaari itong tumukoy sa iba't ibang mga sistema ng mga bilang, katulad ng sa sistema ng mga tunay na bilang, sa sistema ng mga bilang na masasalimuot (mga bilang na kumplikado), sa sistema ng mga *p*-adikong bilang, atbp. Ang mga sistemang ganito ay hindi kabilang bilang paksa sa artikulong ito.

Kategorya:Mga sistemang numeral
Kategorya:Mga sistema ng pagsulat
Pandaigdigang Araw Laban sa Homopobia, Bipobia, at Transpobia

Ang **Pandaigdigang Araw Laban sa Homopobia, Bipobia, at Transpobia** o **International Day Against Homophobia, Biphobia and Transphobia** (IDAHOBIT) ay isang taunang kaganapan na ipinagdiriwang tuwing ika-17 ng Mayo. Ang araw na ito ay naglalayon na pagtugmain ang mga kaganapan sa daigdig upang itaas ang antas ng kamalayan sa mga paglabag sa mga karapatan ng mga LGBT.

Napili ang ika-17 ng Mayo dahil ito ang araw kung kailan naialis ang homoseksuwalidad sa talaan ng pandaigdigang uri ng karamdaman sa Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan (WHO) noong 1990.

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*http://www.idahomophobia.org/  — Opisyal na sayt (en)
*http://idahofrance.fr/index.html/  — Opisyal na sayt (fr)
*International Day Against Homophobia Hong Kong (IDAHO HK) — Rehiyunal na sayt para sa Kampanya sa Hong Kong 
*RainbowFlash (ru) (en) (de)  - Russian-Germany Campaign
*Project IDAHO launched by the social network Gays.com and the Committee for the International Day Against Homophobia and Transphobia (IDAHO)
*International Lesbian and Gay Association (ILGA)
*Cuba & World Day against Homophobia, *Havana Times*, May 16 2009
*The WWP's Images Against Homophobia - 'Images Against Homophobia' photography exhibition helps mark IDAHO Day 2011 in over 20 cities worldwide.

Kategorya:LGBT
Palahayupan

Maaring tumukoy ang **palahayupan** o **hayupan** sa:

* Zoo, liwasang alagaan, kulungan, at tanghalan ng iba't ibang uri ng mga hayop
* Fauna, ang lahat ng mga nabubuhay na hayop sa anumang partikular na rehiyon o kapanahunan
* Rantso, isang lupain, kabilang ang iba't ibang estraktura, na pangunahing nilalaan para sa pagrarantso, ang pagsasanay ng pagpapalaki ng mga hayop na pinapastol tulad ng baka at tupa.
Primate (paglilinaw)

Ang ***primate*** ay isang salitang Ingles na maaaring tukoy sa mga sumusunod:

* mga mamalya na kabilang sa '*Orden na *Primates'''*, kagaya ng mga unggoy, bakulaw, at tao (*Homo sapiens'').
* **primado**, isang titulo na binibigay sa isang obispo sa ilang simbahang Kristiyano.
Primado

Ang **Primado** (Ingles: *Primate* ; ) ay isang titulo o ranggo na iginagawad sa ilang mahahalagang arsobispo sa ilang simbahang Kristiyano. Depende sa partikular na tradisyon, maaari itong tumukoy sa kapangyarihang may hurisdiksiyon (titulo ng awtoridad) o, kadalasan, sa seremonyal na pag-una o pagkilala (titulo ng karangalan).

## Simbahang Katoliko 
Sa Simbahang Latin, ang isang primado ay isang arsobispo o, bihira, isang supragano o eksemptong obispo ng isang tiyak (karamihan ay metropolitano) na luklukang episkopal (tinatawag na luklukang primasyal) na may preseidensiya sa mga obispado ng isa o higit pang mga probinsiyang eklesiastikal ng isang partikular na historikal, politikal o kultural na lugar. Sa kasaysayan, ang mga primado ng ilang partikular na luklukan ay pinagkalooban ng mga pribilehiyo kabilang ang awtoridad na magpatawag at mamuno sa mga pambansang sinodo, hurisdiksiyon upang duminig ng mga apela mula sa mga tribunal na metropolitano, karapatang koronahan ang soberano ng bansa, at pamumuno sa inbestidura (instalasyon) ng mga arsobispo sa kanilang mga luklukan.

Ang katungkulan ay karaniwang matatagpuan lamang sa mga mas matatandang bansang Katoliko, at sa kasalukuyan ay purong honoripiko na lamang, na walang epektibong kapangyarihan sa ilalim ng batas kanoniko maliban sa arsobispo ng Esztergom (Gran) sa Unggarya. Kaya, halimbawa, ang primado ng Polanya ay walang hurisdiksiyonal na awtoridad sa iba pang mga obispong Polako o sa kanilang mga diyosesis, subalit ay *durante munere*, isang kasapi ng permanenteng komite ng komperensiya episkopal, at may honorariyong preseidensiya sa hanay ng mga obispong Polako (halimbawa, sa mga seremonyang liturhikal). Ipinagkaloob din ng Banal na Sede sa mga primado ng Polonya ang pribilehiyong magsuot ng pulang kasuotang kardinalisyo, maliban sa *skullcap* (o solideo) at biretta, kahit hindi sila ginawang mga kardinal.

## Katumbas sa Silangang Ortodokso 
Sa kasaysayan, ang titulong primasyal sa Kanlurang Kristiyanismo ay tumutugma sa titulo at katungkulan ng supra-metropolitang eksarka sa Silangang Kristiyanismo. Ang mga naturang eksarka, o mga primado, ay mga arsobispo ng Efeso (para sa Diyosesis ng Asya), Heraclea (para sa Diyosesis ng Tracia), at Cesarea (para sa Diyosesis ng Ponto).

## Mga sanggunian 
## Talababa
* 

Kategorya:Kristiyanismo
Lawa ng Venado

Ang **Lawa ng Venado** ay isang endorheikong lawa na nasa paanan ng Bundok Apo sa lalawigan ng Hilagang Cotabato, Mindanao, Pilipinas. Isa ito sa pinakamataas na lawa sa loob ng bansa, na matatagpuan sa tugmaang pampook na 7°00′8″N 125°16′10″E, na mayroong tinatayang pagkakaangat ng ibabaw na 7,200 mga talampakan (2,194 m sa ibabaw ng antas ng dagat). Ang lawa ay pinadadaluyan sa pamamagitan ng katutubo o lokal na pagtakas ng tubig at walang palabas na agos magmula sa lawa. Ang lawa ay karaniwang nawawalan ng dalawang ikatlo (2/3) ng sukat nito tuwing mga buwan ng tagtuyot dahil sa pagsingaw ng tubig (ebaporasyon).

Ang pangalan ng lawa ay nagmula sa salitang Kastilang *"venado"*, na nangangahulugang "usa," dahil sa hugis na parang usa ng lawa. Subalit, tinatawag ng mga katutubong tao na naninirahan sa pook ang lawa bilang *"linaw"*, isang katagang Tagalog at Cebuano na may ibig sabihing "malinaw", dahil sa ang tubig ng lawa ay kasinglinaw ng kristal na nagpapaaninag ng ituktok ng Bundok Apo. Ang lawa ay pinaniniwalaang may engkanto o mayroong bumubulong na mga espiritung naninirahan sa lawa, ayon sa mga katutubong tribo ng mga tao.

## Mga sanggunian
Venado
Tiruray

Ang **Tiruray**, **Tirurai**, o **Teduray** ay maaaring tumukoy sa mga sumusunod:

*Mga taong Tiruray ng Pilipinas
*Wikang Tiruray
Wikang Tiruray

Ang **Tiruray** ay isang wikang Austronesyo sa katimugang Pilipinas.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga wika ng Pilipinas
Tinagong dagat

Ang **tinagong dagat** ay maaaring tumukoy sa:

*Isang barangay sa Narra, Palawan, Pilipinas
*Isang barangay sa Lambunao, Iloilo, Pilipinas
Yungib ng Tulingon

Ang **Yungib ng Tulingon** (Ingles: *Tulingon Cave*) ay isang yungib na matatagpuan sa Nabas, Aklan sa rehiyon ng Kanlurang Kabisayaan ng Pilipinas.

## Mga sanggunian
Kategorya:Yungib
Kategorya:Heograpiya ng Pilipinas
Talon ng Tigis

Ang **Talon ng Tigis** ay isang talon na nasa rehiyon ng Kanlurang Kabisayaan ng Pilipinas.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga talon
Kategorya:Mga talon sa Pilipinas
Mga Tiruray

Ang mga **Tiruray**, na binabaybay din na **Tirurai** at tinatawag din bilang mga **Teduray**, ay isang pangkat etniko sa Pilipinas na mayroong kaparehong ninuno sa Maguindanao at may kaugnayan sa mga Muslim ng Maguindanao. Nakatira sila sa distrito ng Dinaig, na nasa timog ng Ilog ng Cotabato. Mayroon silang tatlong kapangkatan: ang mga naninirahan sa may dalampasigan, ang mga naninirahan sa ilog, at ang mga naninirahan sa kabundukan. Noong 1974, nagkaroon na ng mga Tiruray na naninirahan sa Davao del Norte. 

## Mga Tiruray ng dalampasigan
Ang mga Tiruary na naninirahan sa dalampasigan ay nagsasaka, nangangaso, nangingisda at humahabi ng mga basket na mayroong disenyong heometriko at mayroong dalawang mga kulay.

## Mga Tiruray ng kabundukan
Ang mga Tiruray na nasa kabundukan ay namumuhay sa pamamagitan ng agrikultura, pangangaso, at pagkuha ng mga produkto ng kagubatan.

## Pananampalataya
Ang katutubong paniniwala ng mga Tiruray ay may kaugnayan sa animismo. Ngunit mayroon din mga Muslim, dahil sa nangyaring pakikisalamuha ng ibang mga Tiruray sa mga Muslim ng Maguindanao. Bagaman mayroong ding mga Kristiyanong naimpluwensiyahan ng Katolisismong Romano at Episkopalyano.

## Mga sanggunian
## Talaaklatan
*Schlegel, Stuart A. *Wisdom from a Rainforest: The Spiritual Journey of an Anthropologist* 
*Schlegel, Stuart A. *The Traditional Tiruray Zodiac: The Celestial Calendar of Philippine Swidden and Foraging People*, *Philippine Quarterly of Culture & Society*, 15 (1987): 12-26

## Mga kawing na panlabas
*de Leon, Ma. Criselda, tiruray

Tirur
Ternate

Ang **Ternate** ay maaaring tumukoy sa:

*Ternate, Kabite, isang lugar sa Pilipinas
*Ternate, Lombardy, isang lugar sa Italya
Teatro Pilipino

Ang **Teatro Pilipino** ay isang pamalagiang kompanya ng drama sa Sentrong Pangkultura ng Pilipinas mula 1976 hanggang 1987. Itinatag ito ng Pilipinong mandudula, mansasalinwika, direktor, at edukator na si Rolando S. Tinio, na naglingkod dinbilang Direktor na Pangsining nito. Ang kompanya ay nakatuon sa paglikha ng mga klasikong akda ng mundo na isinalinwika, pati na ang natatanging mga dulang Pilipino, dahil mayroon itong layunin na itaguyod ang kaunlarang pangkultura ng kabataan at ng wikang Filipino sa pamamagitan ng teatro.

Pinatanyag ng Teatro Pilipino sa mga manonood na mga Pilipino ang maraming bilang ng mga klasikong piyesa ng panitikan ng pandaigdigang tanghalan sa pamamagitan ng pagsasalinwika ng mga panitikang ito papunta sa wikang Filipino. Naniwala si Rolando S. Tinio na sa pamamagitan ng pagsasalinwika ng mga panitikang ito para sa mga manonood na Pilipino ay naisasalinwika rin niya ang mga pilosopiya at mga ideolohiyang nasa likuran ng mga dulang ito. Bilang ganito, ang produksiyon ng ganiyang mga dula ay gumanap bilang mga sasakyan upang maturuan o mabigyan ng edukasyon ang mga manonood na Pilipino.

## Tingnan din
*Tanghalang Pilipino

Kategorya:Panitikan ng Pilipinas
Kategorya:Dula
Kategorya:Mga tanghalan sa Pilipinas
Liwasan ng Mainit na Batis ng Tiwi

Ang **Liwasan ng Maiinit na mga Batis ng Tiwi** (Ingles: *Tiwi Hot Spring National Park*) ay isang liwasan sa munisipalidad ng Tiwi, Albay sa Bicol, Pilipinas na kinatatampukan ng likas na mga maiinit na mga batis, pasingawan, maliliit na mga lawa ng kumukulong putik, at mga bunton ng sinter ng silika. Ang maiinit na mga batis ng Tiwi ay pinupuntahan ng mga turista sapagkat pinaniniwalaang mayroong kakayahang makapanggamot ang mga ito. Ang mga batis na ito ay napagkukunan din ng enerhiya ng kuryente na heotermal.

## Mga sanggunian
Kategorya:Mga batis
Kategorya:Mga liwasan sa Pilipinas
Kategorya:Heograpiya ng Pilipinas
Kapuluan ng Tres Reyes

Ang **Kapuluan ng Tres Reyes** (ang *Tres Reyes* ay mula sa Kastila para sa "Tatlong mga Hari", kaya't may kahulugang "Kapuluan ng Tatlong mga Hari; Ingles: *Tres Reyes Islands*) ay tatlong maliliit na mga pulo na napangalanan bilang Gaspar, Melchor, at Baltazar, na hinango mula sa Tatlong mga Haring Mago. Matatagpuan ang mga ito sa Gasan, Marinduque sa Pilipinas. Ang pulong Gaspar ay mayroong isang maiksing haba ng baybaying mayroong mga bulaklak na bato at malinaw na katubigang kulay na pinaghalong bughaw at lunti. Ang mga pulong Melchor at Baltazar ay matatarik na mga dalampasigan at mga yungib na nasa ilalim ng tubig.

## Mga sanggunian
Kategorya:Heograpiya ng Pilipinas
Kategorya:Mga kapuluan
Rantso

]]
Ang isang **rantso** (mula sa /Kastilang Mehikano) ay isang lupain, kabilang ang iba't ibang estraktura, na pangunahing nilalaan para sa **pagrarantso**, ang pagsasanay ng pagpapalaki ng mga hayop na pinapastol tulad ng baka at tupa. Isa itong subtipo ng bukid. Nailalapat ang katawagang ito pinakamadalas sa mga operasyon ng pagpapalaki ng hayop sa Mehiko, Kanlurang Estados Unidos, at Kanlurang Canada, bagaman may mga rantso din sa ibang lugar. Tinatawag na mga **rantsero**, **ganadero** o **hasendado** ang mga taong may-ari o nagpapatakbo ng isang rantso. Isang paraan din ang pagrarantso na ginagamit upang palakihin ang hindi karaniwang hayop tulad ng kabayo, abestrus, alse, emu, bisonteng Amerikano, at alpaka.

Pangkalahatang nagtataglay ang mga rantso ng malaking lugar, subalit maaring halos lahat ng laki. Sa kanlurang Estados Unidos, ang maraming rantso ay isang kombinasyon ng mga lupaing pribado ang pagmamay-ari na dinadagdagan ng upa sa pagpapastol sa ilalim ng kontrol ng pederal na Kagawaran ng Pamamahala ng Lupa o ang Serbisyong Gubat ng Estados Unidos. Kung kinabibilangan ng mga lupaing masasaka o may irigasyon, maaring may limitadong dami ang rantso ng pagsasaka, pagtatanim ng mga paninim para pakainin sa mga hayop, tulad ng dayami at mga buti na pakain.

Umunlad ang pagrarantso ng baka sa Kastilang Florida noong ika-17 dantaon.

## Mga sanggunian
*
Nabigasyong satelayt

Ang isang **nabigasyong satelayt**, ***satellite navigation*** o sistemang **sat nav** sa Ingles ay isang sistema ng mga satelayt na nagbibigay ng awtonomiyang heospasyal na pagpoposisyon sa pangmalawakang sakop. Pinapayagan nito ang mga elektronikong tagatanggap na malaman ang kanilang posisyon o lokasyon (longhitud, latitud, at altitud) sa pagitan ng ilang metro o sentimetro na ginagamitan ng mga pinasang signal na oras na linya-ng-paningin sa pamamagitan ng radyo mula sa mga satelayt. Kinakalkula ng mga tagatanggap ang tamang oras at kasama na rin ang posisyon, na kung saan ay maaaring gamiting sanggunian sa mga maka-agham na eksperimento. Ang isang nabigasyong satelayt na may daigdigang sakop ay tinatawag na daigdigang sistema ng nabigasyong satelayt (DSNS) o *global navigation satellite system* (GNSS) sa wikang Ingles.

Batay noong 2024, apat na daigdigang sistema ang operasyonal: ang Global Positioning System (GPS) ng Estados Unidos, ang GLONASS ng Rusya, ang sistema ng nabigasyong satelayt ng BeiDou sa Tsina, at ang Galileo ng Unyong Europeo.

Pangkalahatang natatamo ng isang sistema ang global na sakop sa pamamagitan ng konstilasyong satelayt sa mga satelayt sa 20–30 katamtamang ligiran ng Mundo (MEO) na nakakalat sa pagitan ng ilang orbital na lapya.

## Sanggunian
## Mga kawing panlabas
* Impormasyon ng ESA sa EGNOS
* Impormasyon sa sistemang Beidou

Kategorya:Abyasyon
Kategorya:Heodesiya
Kategorya:Komunikasyong pandagat
Kategorya:Nabigasyon
Kategorya:Mga sistemang nabigasyong satelayt