Dengue

Ang **dengue** (pagbigkas: déng•ge) ay isang nakahahawang sakit na dulot ng dengue virus. Kabilang sa mga sintomas ang lagnat, sakit ng ulo, kalamnan at  pananakit ng kasukasuan, at ang isang katangiang pagpapantal sa balat na katulad ng sa tigdas. Sa isang maliit na bahagi ng mga kaso, ang sakit ay maaaring maging nagbabanta sa buhay na **dengue na may pamumuo ng dugo kasama ng lagnat**, na nagdudulot ng pagdurugo, mababang bilang ng platelet ng dugo at pagtagas ng plasma ng dugo, o sa ***dengue shock syndrome*** (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue), kung saan ang mapanganib na mababang presyon ng dugo ay nangyayari.

Ang dengue ay naisasalin ng maraming uri ng  lamok sa loob ng genus na *Aedes*, lalung-lalo na ang *A. aegypti*. Ang birus ay may apat na iba’t-ibang klase; ang impeksiyon sa isang klase ay karaniwang nagbibigay ng panghabang-buhay na kaligtasan sa sakit sa klaseng ito, ngunit pansamantalang kaligtasan lamang sa sakit sa iba. Ang kasunod na impeksiyon ng ibang klase ay pinatataas ang panganib ng mga malubhang komplikasyon. Dahil walang bakuna, ang pag-iingat ay hinahangad sa pamamagitan ng pagbawas ng tirahan at bilang ng mga lamok at paglimita sa pagkakalantad sa mga kagat.

Ang paggamot ng talamak na dengue ay mapag-alalay, sa pamamagitan ng iniinom o itinuturok ng likido sa ugat na rehydration o muling paglalagay ng tubig sa katawan para sa mga banayad o katamtaman na sakit, at mga likidong itinuturok sa ugat at pagsasalin ng dugo para sa mga kasong mas malubha. Ang pangyayari ng dengue fever ay nakaranas ng malaking pagtaas simula noong 1960s, na may mga humigit-kulang na 50-100&nbsp;milyong kataong nahahawa taun-taon. Ang mga unang paglalarawan ng kalagayang ito ay nagsimula noong 1779, at ang sanhi na birus at ang pagdadala nito ay ipinaliwanag ng maaga ng ika-20 na siglo. Ang dengue ay naging isang pandaigdigang problema simula ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at ay makikita sa partikular na lugar o grupo ng tao sa mahigit sa 110 mga bansa. Bukod sa pag-alis sa mga lamok, kasalukuyang nagbabakuna, gayundin ang gamot na direktang pumupuntirya sa bilat.

## Mga palatandaan at sintomas 
thumb|300px|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever |Eskematikong paglalarawan ng mga sintomas ng lagnat na dengue.

Ang mga taong nahawa ng birus ng dengue ay karaniwang walang ipinapakitang sintomas (80%) o mayroon lamang mga banayad na mga sintomas tulad ng lagnat na walang komplikasyon. Ang iba ay mayroong mas malubhang karamdaman (5%), at sa isang maliit na bahagi ito ay nagbabanta sa buhay. Samakatwid, ang mga manlalakbay na galing sa mga partikular na lugar na may sakit ay malamang na hindi magkakaroon ng dengue kung ang lagnat at iba pang sintomas ay magsisimula lamang ng mahigit na 14 na araw pagkatapos makauwi sa tahanan. at karaniwang mayroong mas hindi malubhang mga sintomas kaysa sa mga nasa hustong gulang, ngunit mas madaling kapitan ng mga malubhang komplikasyon. Ang panahon ng impeksiyon ay nahahati sa tatlong bahagi: may lagnat, mapanganib, at paggaling.

Kabilang ng bahaging may lagnat ang mataas na lagnat, madalas na humihigit sa , at may kasamang pangkalahatang sakit at sakit ng ulo; ito ay karaniwang tumatagal ng dalawa hanggang pitong araw. Ito ay nangyayari sa una o pangalawang araw ng mga sintomas bilang namumulang balat, o sa huling bahagi ng karamdaman (pang-apat hanggang pampitong araw) bilang isang pagpapantal na katulad ng tigdas. Ang ilang mga petechia (mga maliliit na pulang batik na hindi nawawala kapag pinisil ang balat, dulot ng mga sirang capillary) ay maaaring lumabas sa puntong ito ,

Ang iba pang mga karamdaman sa ugat at ng nervous system ay iniulat sa konteksto ng dengue, tulad ng transverse myelitis (pagkaubos ng balamban ng gulugod) atGuillain-Barré syndrome. May apat na  mga strain (uri) ng birus, na tinatawag na mga makikilala ang kaibahan ng uri (serotype), at ang mga ito ay tinutukoy bilang DENV-1, DENV-2, DENV-3 at DENV-4. Ang mga lamok na ito ay karaniwang naninirahan sa pagitan ng mga latitud ng 35°&nbsp;Hilaga at 35°&nbsp;Timog na mas mababa sa elebasyon na . Ang impeksiyon ay maaaring makuha sa pamamagitan ng iisang kagat. Ang isang lamok na babae na sumipsip ng dugo mula sa isang taong may dengue fever ay mahawahan rin mismo ng birus na nasa gilid ng selula ng kanyang tiyan. Pagkaraan ng humigit-kumulang na 8–10 araw, ang birus ay kumakalat sa ibang mga tisyu kabilang ang mga glandula ng laway  at kasunod na lumalabas sa laway nito. Ang birus ay mukhang walang nakakapinsalang epekto sa lamok, na nananatiling habang-buhay na may impeksiyon. Ang *Aedes aegypti* ay mas gugustuhing mangitlog sa mga artipisyal na mga lalagyan ng tubig, manirahan malapit sa mga tao, at sumipsip ng dugo sa mga tao kaysa sa ibang mga hayop na may gulugod.

Ang dengue ay maaari ring madala sa pamamagitan ng mga nahawahang produktong dugo at sa pamamagitan ng donasyon ng bahagi ng katawan. Sa mga bansa tulad ng Singapore, kung saan ang dengue ay partikular na nangyayari dito, ang panganib ay tinatayang nasa pagitan ng 1.6 at 6 kada 10,000 mga pagsasalin. Ang bertikal na pagdadala (mula sa ina papunta sa anak) sa panahon ng pagbubuntis o panganganak ay naiulat. Ang ibang mga paraan ng  tao-sa-taong pagdadala ay naiulat din, ngunit napakabihira. Ang mga polymorphism (normal na pagbabago) sa mga gene para sa tagatanggap ng bitamina D at FcγR ay mukhang nagbibigay ng proteksiyon laban sa malubhang sakit sa pangalawang impeksiyon sa dengue. Mahirap makilala ang dengue fever at chikungunya, isang kaparehong impeksiyon ng birus na mayroong maraming mga magkaparehong sintomas at nangyayari sa kaparehong mga bahagi ng mundo para sa dengue. Pinapalitan nito ang pag-uuri ng WHO noong 2007, na kinailangang gawing simple dahil napag-alaman na ito ay masyadong naghihigpit, bagaman ang mas lumang pag-uuri ay malawakan pa ring ginagamit. Ang mga antas III at IV ay tinutukoy bilang "dengue shock syndrome (nagpapakita ng mga sintomas ng dengue fever)". Ang paghihiwalay sa birus at pagtukoy sa nucleic acid ay mas wasto kaysa sa pagtuklas ng antigen, ngunit ang mga pagsusuri na ito ay hindi malawakang magagamit dahil sa mas malaking halaga ng mga ito.

Ang mga pagsusuri sa laboratoryo na ito ay pang-diyagnostikong kapakinabangan lamang sa panahon ng malubhang yugto ng sakit at hindi kasama ang pag-aaral ukol sa serum ng dugo (serology). Ang mga pagsusuri para sa mga antibody na partikular sa virus, ang mga uri na IgG at IgM, ay maaaring maging kapaki-pakinabang sa pagkumpirma sa isang diyagnosis sa mga mas nahuling yugto ng impeksiyon. Ang parehong IgG at IgM ay nalilikha pagkatapos ng 5–7 araw. Ang mga pinakamataas na antas (mga titre o konsentrasyon) ng IgM ay natutuklasan kasunod ng isang pangunahing impeksiyon, ngunit ang IgM ay nalilikha rin sa pangalawa at pangatlong mga impeksiyon. Ang IgM ay nagiging hindi matuklas 30–90 araw pagkatapos ng isang pangunahing impeksiyon, ngunit mas maaga kasunod ng mga muling pagkakaroon ng impeksiyon. Ang IgG, sa kabilang banda, ay nananatiling maaaring matuklasan sa loob ng mahigit sa 60 taon at, sa kawalan ng mga sintomas, ay maaaring maging kapaki-pakinabang na tagatukoy ng nakaraang impeksiyon. Pagkatapos ng isang pangunahing impeksiyon, ang IgG ay umaabot sa pinakamataas na mga antas sa dugo pagkatapos ng 14–21 araw. Sa mga kasunod na muling pagkakaroon ng impeksiyon, mas maagang tumataas ang mga antas at ang mga titre (konsentrasyon) ay karaniwang mas mataas. Ang parehong IgG at IgM ay nagbibigay ng proteksiyon laban sa paghawa sa ilang mga magkakalapit na uri ng birus. Sa pagsusuri sa laboratoryo ang IgG at ang IgM na mga antibody ay maaaring magkaroon ng reaksiyon sa ibang mga flavibirus, tulad ng yellow fever na birus, na maaaring gawing mahirap ang interpretasyon ng pag-aaral ukol sa serum ng dugo (serology).

## Pag-iwas 
alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|thumb|Isang larawan noong 1920 para sa mga pagsusumikap upang ikalat ang hindi umaagos na tubig at nang sa gayon, mabawasan ang populasyon ng mga lamok

Walang aprubadong mga bakuna para sa birus ng dengue. Inirerekomenda ng World Health Organization ang isang programa para sa Integrated Vector Control (Pinagsamang Pagkontrol sa Pagkakalantad sa mga Lamok na may Dengue) na binubuo ng limang mga elemento: (1)&nbsp;Pagtataguyod, panlipunang pagtitipon at pagsasabatas upang tiyakin na pinapalakas ang mga kinatawan at komunidad para sa kalusugan ng publiko at mga komunidad, (2)&nbsp;pagtutulungan sa pagitan ng mga pangkalusugan at ibang mga sektor (pampubliko at pribado), (3)&nbsp;isang pinagsamang pagturing sa pagkontrol sa sakit upang magamit mabuti ang mga mapagkukunan, (4)&nbsp;pagsasagawa ng pagpapasiya batay sa ebidensiya upang tiyakin na wastong pinupuntirya ang anumang mga pamamagitan at (5)&nbsp;pagbuo ng kapasidad upang tiyakin ang isang sapat na pagtugon sa lokal na sitwasyon. Ang desisyon ng pagpapaospital ay karaniwang binabatay sa pagkakaroon ng mga “babala” na nakalista sa talahanayan sa itaas, lalo na sa mga may dati nang mga sakit. Inirerekomenda ang mga purong selula ng pulang dugo na walang plasma (packed) o dugo na nagtataglay ng kumpletong nilalaman (whole), habang ang mga platelet at likidong bahagi ng dugo na pinagyelo (fresh frozen plasma) ay karaniwang hindi inirerekomenda.

Sa pinaka-pangkaraniwang sakit na sanhi ng birus na dinadala ng mga arthropod,

Ang pangyayari ng dengue ay tumaas ng 30 &nbsp;beses sa pagitan nang 1960 at 2010. Ang pagtaas na ito ay pinaniniwalang dulot ng isang kombinasyon ng urbanisasyon, paglaki ng populasyon, pagtaas ng pandaigdigang paglalakbay at pag-init ng daigdig. Ang siklong ukol sa bayan at lungsod ay ang pinakamahalaga para sa impeksiyon ng mga tao at ang mga impeksiyon ng dengue ay karaniwang limitado sa mga bayan at lungsod. Sa kamakailang mga dekada, ang pagpapalawak ng mga nayon, bayan at lungsod sa mga partikular na lugar kung saan laganap ang sakit, at ang dumaming paggalaw ng mga tao ay pinataas ang bilang ng mga epidemiya at umiikot na mga birus. Ang dengue fever, na minsang limitado sa Timog-silangang Asya, ay kumalat na ngayon sa Timog ng Tsina, mga bansa sa Karagatang Pasipiko at Amerika, Nagkaroon ng mga paglalarawan ng mga epidemiya noong ika-17 siglo, ngunit ang mga mukhang pinaka-kapani-paniwalang ulat ng mga epidemiya ng dengue ay nagmula sa 1779 at 1780, kung kailan ang isang epidemiya ay dumaan sa Asya, Aprika at Hilagang Amerika. Ang mga karagdagang pagsisiyasat nina John Burton Cleland at Joseph Franklin Siler ay kumumpleto sa pangunahing pag-unawa sa pagdadala ng dengue. Gayunpaman, maaaring nagmula ang paggamit ng salitang Espanyol sa katunog na Swahili. Ang mga alipin ng Kanlurang India na nahawahan ng dengue ay nasabing mayroong tindig at lakad  ng isang dandy (taong maselan sa pananamit), at nakilala ang sakit bilang "dandy fever".

Ang terminong "break-bone fever" ay unang ginamit ng manggagamot at Nagtatag na Ama na si Benjamin Rush, sa isang ulat noong 1789 ukol sa epidemiya ng 1780 sa Philadelphia. Sa ulat, una sa lahat ginamit niya ang mas pormal na terminong "bilious remitting fever (lagnat na may kasamang pagsusuka)". Ang terminong dengue fever ay nagkaroon ng laganap na paggamit pagkatapos lamang ng 1828. pagbuo ng bakuna, at mga gamot laban sa birus.

Tungkol sa vector control (paghadlang sa tagapagdala ng sakit), maraming mga bagong paraan na medyo matagumpay ay ginagamit upang mabawasan ang bilang ng mga lamok na kabilang ang paglalagay ng guppy o maliliit na isda na (*Poecilia reticulata*) o mga copepod sa tubig na di-umaagos upang kainin ang mga larva ng lamok. Ang minimithing bakuna ay ligtas, mabisa pagkatapos ng isa o dalawang mga pagtuturok, sumasaklaw sa lahat ng mga serotype (uri na makikilala ang kaibahan), hindi magiging dahilan ng ADE, madaling nadadala at natatago, at parehong abot-kaya at  sulit. Ang pagtuklas ng istraktura ng mga protina ng birus ay maaaring makatulong sa pagbuo ng mga mabisang gamot. Panghuli, maaaring bumuo ng mga pampigil para makapasok, na pipigil sa pagpasok ng birus sa mga selula, o mga pampigil ng proseso ng 5′ capping, na kinakailangan sa pagkopya ng birus.

## Mga tala 
## Mga sanggunian 
* 
* 

## Mga panlabas na link 
* 
* 
* 
* 

Kategorya:Mga lagnat na sanhi ng birus na dala ng mga arthropod at mga lagnat na may pagdurugo na sanhi ng birus
Kategorya:Mga sakit pantropiko
Kategorya:Mga lagnat na may pagdurugo
Kategorya:Mga sakit na dala ng insekto
Kategorya:Mga sakuna sa kalusugan sa India
Kategorya:Mga sakit na napabayaan
Kategorya:Mga sakit sa balat na may kaugnayan sa birus
Kategorya:Sakit na sanhi ng virus