open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Baptiste Lamarck

Si **Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de la Marck** (Bazentin, Somme, 1 Agosto 1744 – Paris, 18 Disyembre 1829), na kadalasang nakikilala lamang bilang **Lamarck**, ay isang Pranses na naturalista.  Siya ay naging isang sundalo, biyologo, akademiko, at isang maagang tagataguyod ng ideya na ang ebolusyon ay naganap at sumulong ayon sa likas na mga batas.

Nakipaglaban si Lamarck sa Digmaang Pomeraniano laban sa Prusya, at nagantimpalaan ng isang komisyon para sa katapangan habang nasa pook ng labanan. Sa kanyang himpilan sa Monako, si Lamarck ay nagkaroon ng pagkawili sa likas na kasaysayan at nagpasyang mag-aral ng panggagamot. Nagretiro siya mula sa militar pagkaraang masaktan noong 1766, at nagbalik sa kanyang mga pag-aaral na pangmedisina. Nagpatuloy si Lamarck sa kanyang gawain bilang isang pangunahing may kapangyarihan o awtoridad hinggil sa soolohiya ng imbertebrado. Naaalala siya, partikular na sa malakolohiya, bilang isang taksonomista na may hindi mamagkano lamang na katayuan.

Sa makabagong kapanahunan, si Lamarck ay pangunahing inaalala para sa isang panukala o teoriya ng pagmamana ng natatamong mga katangian, na tinatawag na malambot na pagmamana, Lamarckismo o teoriya ng paggamit/hindi paggamit. Subalit, ang kanyang ideya ng malambot na pagmamana ay, marahil, isang pagsasalamin ng karununang-bayan noong mga panahong iyon, na tinatanggap ng maraming mga manunulat ng likas na kasaysayan. Ang mga ambag ni Lamarck sa teoriyang ebolusyonaryo (biyolohiyang pang-ebolusyon) ay binubuo ng maaaring matawag na  unang tunay na may pagkakaisang teoriya ng ebolusyon kung saan ang isang pang-alkemiyang nakapagpapasalimuot na puwersa ang nagpakilos sa mga organismo papaakyat sa isang hagdan ng kasalimuotan, at isang pangalawang puwersang pangkapaligiran ang nagpaagpang sa kanila sa lokal na mga kapaligiran sa pamamagitan ng *paggamit at hindi paggamit* ng mga katangian, na nagpapakaiba sa kanila mula sa ibang mga organismo.

## Talababa
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga biyologo mula sa Pransiya
Kategorya:Mga kawal
Kategorya:Mga akademiko
Kategorya:Mga naturalista
Kategorya:Mga manunulat mula sa Pransiya
Taas na quark

Ang **taas na quark** (Ingles: **up quark** o **u quark** mula sa simbolong **u**) ang pinaka-magaan sa lahat ng mga quark na isang uri ng elementaryong partikulo at pangunahing konstituente ng materya. Ito, kasama ng babang quark ay bumubuo ng mga neutron(isang taas na quark at dalawang babang quark) at mga proton(dalawang taas na quark, isang babang quark) ng modelong atomiko. Ito ay bahagi ng unang henerasyon ng materya, may elektrikong karga na +2⁄3 e at isang bare na masang 1.5–3.3 MeV/c2. Tulad ng lahat ng mga quark, ang taas na quark ay isang elementaryong fermion na may ikot -[[spin-1/2|]] at dumadanas ng lahat ng apat na pundamental na interaksiyon: grabitasyon, elektromagnetismo, mahinang interaksiyon at malakas na interaksiyon. Ang antipartikulo ng taas na quark ang taas na antiquark(minsang tinatawag na antiup quark o simpleng antiup) na iba lamang dito sa dahilang ang mga katangian nito ay may katumbas na magnitudo ngunit kabaligtarang senyas. Ang katangian nito ay pinostula(gayundin din ng babang quark at kakaibang quark) noong 1964 nina Murray Gell-Mann at George Zweig upang ipaliwanag ang Eightfold Way na klasipikasyong skema ng mga hardon. Ang taas na quark ay unang napagmasdang ng mga eksperimento sa Stanford Linear Accelerator Center in 1968.
## Sanggunian
Kategorya:Mga quark
Babang quark

Ang **babang quark** (Ingles: **down quark** o **d quark** mula sa simbolong *d*) ang ikalawang pinaka-magaan sa lahat ng mga quark na isang uri ng elementaryong partikulo at pangunahing konstituente ng materya. Ito, kasama ng taas na quark ay bumubuo ng neutron(isang taas na quark, dalawang babang quark) at proton(dalawang taas na quark, isang babang quark) ng atomikong nukleyus. Ito ay bahagi ng unang henerasyon ng materya, may elektrikong karga na −&nbsp;e ant isang bare na masa na 4.1–. Tulad ng lahat ng mga quark, ang babang quark ay isang elementaryong fermion na may ikot-[[spin-1/2|]], at dumaranas ng lahat ng apat na pundamental na interaksiyon: grabitasyon, elektromagnetismo, mahinang interaksiyon, at malakas na interaksiyon. Ang antipartikulo ng babang quark ang **babang antiquark**(Ingles: **down antiquark** na minsang tinatawag na*antidown quark* o simpleng *antidown*) na iba lamang dito sa dahilang ang ilan sa mga katangian nito ay may katulad na magnitudo ngunit kabaligtarang senyas. Ang eksistensiya nito(gayundin ng taas na quark at kakaibang quark) ay pinostula noong 1964 nina Murray Gell-Mann at George Zweig upang ipaliwanag ang *Eightfold Way* na klasipikasyong skema ng mga hadron. Ang babang quark ay unang napagmasdan ng mga eksperimento sa Stanford Linear Accelerator Center noong 1968.
## Sanggunian
Kategorya:Mga quark
Fermion

[thumb|250px|right|Ang [Pamantayang Modelo ng mga elementaryong partikulo na may mga fermion na nasa unang tatlong mga kolumn.]]
Sa partikulong pisika, ang isang **fermion** (na ipinangalan kay Enrico Fermi) ay anumang partikulo na sumusunod sa estadistikang Fermi-Dirac(at sumusunod sa prinsipyong Pauli na ekslusyon). Ang mga fermion ay salungat sa mga boson na sumusunod sa estadistikang Bose-Einstein.

Ang isang fermion ay maaaring isang elementaryong partikulo gaya ng elektron o ito ay maaaring isang kompositong partikulo gaya ng proton. Ang teoremang ikot-estadistika ay nagsasaad na sa anumang makatwirang relatibistikong teoriyang quantum field, ang mga partikulong may intedyer na ikot ay mga boson, samantalang ang mga partikulo na may kalahating-intedyer na ikot ay mga fermion. 

Salungat sa mga boson, isang fermion lamang ang maaaring umokupa ng isang partikular na estadong quantum sa anumang ibinigay na panahon. Kung ang higit sa isang fermion ay umookupa ng parehong pisikal na espasyo, ang hindi bababa sa isang katangian ng bawat fermion gaya ng ikot nito ay dapat iba. Ang mga fermion ay karaniwang inuugnay sa materya samantalang ang mga boson ay karaniwang mga tagadala ng pwersang mga partikulo, bagayam sa kasalukuyang estado ng pisikang quantum, ang pagkakaiba sa pagitan ng dalawang mga konsepto ay hindi maliwanag. 

Ang Pamantayang Modelo ay kumikilala ng dalawang mga uri ng elementaryong mga fermion: mga quark at lepton. Sa lahat, ang modelo ay bumubukod sa 24 iba ibang mga fermion: 6 na quark at 6 na lepton na ang bawat isa ay may katugong anti-partikulo.

Kategorya:Pisikang pampartikula
Kategorya:Mga fermion
Kategorya:Teoriyang quantum field
Charm quark

Ang **charm quark** o **c quark** (mula sa simbolong *c*) ang ikatlong pinaka-masibo sa lahat ng mga qurak na isang uri ng elementaryong partikulo. Ang mga charm quark ay matatagpuan sa mga hadron na mga subatomikong partikulo na gawa sa mga quark. Ang halimbawa ng mga hadron na naglalaman ng mga charm quark ay kinabibilangan ng J/&psi; meson (), D meson(), charmed Sigma baryons (), at ibang mga charmed na partikulo.
Ito kasama ng kakaibang quark ay bahagi ng ikalawang henerasyon ng materya at may elektrikong karga na +&nbsp;e at isang bare na masa na .), but its prediction is usually credited to Sheldon Glashow, John Iliopoulos and Luciano Maiani in 1970 (see GIM mechanism). The first charmed particle (a particle containing a charm quark) to be discovered was the J/&psi; meson. It was discovered by a team at the Stanford Linear Accelerator Center (SLAC), led by Burton Richter, and one at the Brookhaven National Laboratory (BNL), led by Samuel Ting.

Ang 1974 pagkakatuklas ng  (at kaya ang charm quark) naghudyat ng mga sunod sunod na pagkakatuklas na kolektibong kilala na *Nobyembreng Himagsikan*.
## Sanggunian
Kategorya:Mga quark
Talon ng Maria Cristina

Ang **Talon ng Maria Cristina**  ay matatagpuan sa Ilog Agus sa pulo ng  Mindanao. Tinatawag itong  "kambal na talon" sapagkat ang daloy nito ay hinihiwalay ng malaking bato mula sa tuktok nito.Ang talon ay ang palatandaan ng Lungsod ng Iligan, na binansagang “Lungsod na may Kahanga-hangang Talon”,dahil sa meron itong mahigit dalawampung (20) talon . Ito ay matatagpuan 9.3 kilometro  ang layo  hilagang-kanluran ng lungsod na hinahangganan ng sumusunod na mga Barangay Maria Cristina, Ditucalan, at Buru-un. ay ang pangunahing pinagkukunan ng elektrisidad  na pagkalahatang gamit naman ng mga industriya sa lungsod. Ito ay pinapadaloy naman ng Plantang Hidroelektriko ng Agus VI. mula sa daloy ng tubig na mula sa 130 metrong kubiko kada segundo. sa ilalim ng Pagulong Gloria Macapagal-Arroyo para sa usaping pangkaunlaran sa Super Rehiyon ng Mindanao , ang Agus VI ay planong sumailalim sa mahigit 1.856-bilyong-peso para sa rehabilitasyon ng proyekto.

## Mga sanggunian
## Panglabas na Links
* Opisyal na Websayt ng Lunsod Iligan  - Talon ng Maria Cristina 

Kategorya:Talon sa Pilipinas
Pagkakaibang pangkasarian sa tao

[thumb|right|Ang anatomiya ng [lalaki at ng babae. Unawain na ang mga modelong ito ay inahitan ng buhok sa katawan at ng panlalaking buhok sa mukha at binawasan ang buhok sa ulo.]]

Ang **pagkakaibang pangkasarian** o **kaibahang pangkasarian** ay isang kaibahan ng mga katangiang pambiyolohiya at/o pisyolohikal na may kaugnayan sa kalalakihan o sa kababaihan ng isang espesye.  Maaari itong ilang mga uri, kabilang na ang tuwiran at hindi tuwiran.  Ang tuwirang uri ay ang tuwirang resulta ng mga pagkakaiba na inaatas ng kromosomang Y, at ang hindi tuwiran ay ang katangiang hindi tuwirang naimpluwensiyahan (iyong sa pamamagitan ng hormon) ng kromosomang Y.  Ang **Dimorpismong seksuwal** ay isang kataga para sa penotipikong kaibahan sa pagitan ng mga lalaki at ng mga babae ng magkatulad na mga espesye.

Ang tuwirang kaibahang pangkasarian ay sumusunod sa isang distribusyong binaryo. Sa pamamagitan ng proseso ng meiosis at pertilisasyon (na may bihirang mga eksepsiyon), ang bawat indibidwal ay nalilikha na may wala o may isang kromosomang Y. Ang resultang kumplementaryo para sa kromosomang X, na maaaring dalawa o mag-isang X. Kung gayon, ang tuwirang pagkakaiba ng kasarian ay karaniwang binaryo o dalawahan sa paglalahad (bagaman ang mga paglihis sa masasalimuot na mga prosesong biyolohikal ay nakagagawa ng isang kalipunan ng mga pagliliban o eksepsiyon). Kabilang dito, na pinaka kapuna-puna, ang mga gonad ng lalaki (laban sa ng babae).

Ang hindi tuwirang mga pagkakaibang pangkasarian ay pangkalahatang kaibahan sa klase, na tiniyak ang dami ng datong empirikal at analisis na pang-estadistika. Ang mga pinaka kakaibang mga katangian ay aalinsunod sa pagpapamudmod na kurba ng kampana (iyong tinatawag na normal) na maaaring malawakang mailalarawan sa pamamagitan ng *mean* o panggitnang (karurukan ng pagkakapamudmod) at pampamantayan o saligan paglihis (debyasyon, palatandaan ng sukat o laki ng sakop). Sa kadalasan, tanging ang *mean* o kaibahan ng kagitnaan lamang sa pagitan ng mga kasarian ang ibinibigay.  Maaari o hindi ito maaaring magpauna sa pagpapatung-patong (pagsasalabat-salabat) ng mga pagpapamahagi. Halimbawa, sa pangkaraniwan, ang mga lalaki ay mas matangkad kaysa sa mga babae, ngunit ang isang babaeng indibidwal ay maaaring mas matangkad kaysa sa isang lalaking indibidwal.

Ang pinaka halatang mga pagkakaiba sa pagitan ng mga lalaki at ng mga babae ay kinabibilangan ng lahat ng mga tampok na may kaugnayan sa gampaning pangreproduksiyon, natatangi na ang mga sistemang endokrin (hormonal) at ang kanilang mga epektong pampisyolohiya at pangkaasalan, kasama na ang mga kaibahang panggonad, panloob at panlabas na mga pagkakaibang panghenitalya at pangsuso (pangdibdib), ang pagkakaiba o diperensiyasyon ng masa (bunton o salansan) ng mga masel, taas, at pagkalat ng buhok.

## Mga sanggunian
Kategorya:Biyolohiya ng kasarian
Bibi ng Lawa

thumb|left|Mga babaeng bibi ng lawa

Ang **Bibi ng Lawa** (*Oxyura vittata*) ay isang maliit na bibing may matigas na buntot sa Timog Amerika. Ito ay tinatawag ding **Bughaw na tuka ng Arhentina**, **Bibi ng Lawa ng Arhentina**, o **Mapulang Bibi ng Arhentina**. Matatagpuan ang Bibi ng Lawa sa Arhentina, Tsile, at Brasil sa katimugan ng Timog Amerika. Mayroong isang teoriya na ang hindi pangkaraniwang sukat ng matinik na titi na may bahalibong dulo ay maaaring nabuo dahil sa ebolusyon bilang tugon sa pangangailangang pangtagisan sa mga ibong ito na napaka hindi mapili at hindi maselan sa pakikipagtalik, na tinatanggal ang esperma mula sa nauunang mga pakikipagtambalan at pagtatalik sa paraan ng eskobang pambote.

Bagaman karamihan sa mga lalaking ibon ay walang titi, ang mga bibi ay mayroon isang mahabang tirabuson (tribuson), at mga babae ay mayroong isang mahabang puking tirabuson, na pumipilipit na papunta sa kabilang direksiyon.  Ang mga lalaki ay kadalasang sumusubok na pilitin ang kopulasyon, ngunit ang kumplikadong heometriya ng pagtatambalan ay nagpapahintulot sa mga babae na makapagpanatili ng pagtaban — karamihan sa iginiit na mga kopulasyon ay hindi nagreresulta sa matagumpay na pertilisasyon.

## Mga sanggunian
## Mga kawing panlabas
*

Kategorya:Oxyurinae
Kategorya:Mga ibon sa Timog Amerika
Kategorya:Mga ibon sa Arhentina
Kategorya:Mga ibon sa Brasil
Kategorya:Mga ibon sa Tsile
Kategorya:Mga ibon sa Paraguay
Kategorya:Mga ibon sa Uruguay
Kakaibang quark

Ang **kakaibang quark** (Ingles: **strange quark** o **s quark** mula sa simbolong *s*) ang ikatlong pinakamagaan sa lahat ng mga quark na isang uri ng elementaryong partikulo. Ang mga kakaibang quark ay matatagpuan sa mga hadron na mga subatomikong partikulo. Ang halimbawa ng mga hadron na naglalaman ng kakaibang quark ay kinabibilangan ng kaon(), kakaibang D meson(), Sigma baryon (), and other strange particle. Ang kakaibang quark ay minsang tinatawag na **sideways quark** in the past.

Ito kasama ng charm quark ay bahagi ng ikalawang henerasyon ng materya at may elektrikong karga na −&nbsp;e at isang bare na masa na . Tulad ng lahat ng mga quark, ang kakaibang quark ay isang elementaryong fermion na may ikot-[[ikot-1/2|]], at dumaranas ng lahat ng pundamental na interaksiyon: grabitasyon, elektromagnetismo, mahinang interaksiyon at malakas na interaksiyon. Ang antipartikulo ng kakaibang quark ang **kakaibang antiquark**(strange antiquark)(na minsang tinatawag na *antistrange quark* o simpleng *antistrange*) na iba lamang dito sa dahilang ang ilang mga katangian nito ay may katumbas na magnitudo ngunit kabaligtarang senyas.

Ang unang kakaibang partikulo(na partikulong naglalaman ng kakaibang quark) ay natuklasan noong 1947(kaon) ngunit ang eksistensiya ng mismong kakaibang quark gayundin ng taas na quark at babang quark ay pinostula noong 1964 nina Murray Gell-Mann at George Zweig upang ipaliwanag ang *Eightfold Way* na klasipikasyong skema ng mga hadron. Ang unang ebidensiya para sa eksistensiya ng mga quark ay dumating noong 1968 sa mga malalim na inelastikong pagkakalat na mga eksperimento sa Stanford Linear Accelerator Center. Ang mga eksperimentong ito ay kumompirma sa eksistensiya ng taas at babang quark at sa ekstensiyon ang mga kakaibang quark dahil sa ang mga ito ay kailangan upang ipaliwanag ang Eightfold Way(Makawalong Daan).
## Sanggunian
Kategorya:Mga quark
Ilalim na quark

Ang **ilalim na quark** (Ingles: **bottom quark** o **b quark** mula sa simbolong *b* at kilala rin bilang **beauty quark**) ay isang ikatlong henerasyong quark na may kargang−&nbsp;e. Bagaman ang lahat ng mga quark ay inilalarawan sa parehong paraan sa pamamagitan ng quantum kromodinamika, ang malaking bare na masa (mga , The name "bottom" was introduced in 1975 by Haim Harari. The bottom quark was discovered in 1977 by the Fermilab E288 experiment team led by Leon M. Lederman, when collisions produced bottomonium. Sina Kobayashi at Maskawa ay nanalo ng Gantimpalang Nobel noong 2008 para sa kanilang paliwanag sa paglabag na CP. Sa pagkakatuklas nito, may mga pagsisikap na pangalanan ang ilalim na quark(bottom quark) na "beauty", ngunit ang "bottom" ang naging laganap na ginamit.

Ang ilalim na quark ay maaaring mabulok sa isang taas na quark o charm quark sa pamamagitan ng mahinang interaksiyon. Ang parehong pagkabulok na ito ay sinusupil ng matrix na CKM na gumagawa sa panaho ng buhay(lifetime) ng karamihan sa mga ilalim na partikulong na ~10−12&nbsp;s na medyo mas mataas kesa sa mga kakaibang partikulo na  ~10−10 hanggang ~10−8&nbsp;s).

## Sanggunian
Kategorya:Mga quark
Sistemang pampag-anak ng babaeng tao

Ang **sistemang pampag-anak ng babaeng tao** (o **sistemang panghenitalya ng babaeng tao**) ay binubuo ng dalawang pangunahing mga bahagi: ang bahay-bata, na nagsisilbing lalagyan o silid ng namumuong sanggol, na lumilikha ng mga sekresyong pampuki at pambahay-bata, at nagpapasa ng esperma (tamud) ng lalaking tao palagos na papunta sa mga tubong palopyano; at ang mga obaryo, na lumilikha ng pang-anatomiyang mga selulang itlog ng babaeng tao.  Ang mga bahaging ito ay panloob: nakakatagpo ng puki ang panlabas na mga organo doon sa bulba, na kinabibilangan ng labia, tinggil, at uretra. Ang puki ay nakakabit sa bahay-bata (utero) sa pamamagitan ng serbiks, habang ang bahay-bata naman ay nakakabit sa mga obaryo sa pamamagitan ng mga tubong palopyano. Sa ilang partikular na mga agwat (interbal), ang mga obaryo ay nagpapakawala ng isang itlog ng babae o obum, na dumaraan sa loob ng tubong palopyano papasok sa bahay-bata.

Kung, sa paglalakbay na ito, nakatagpo ang itlog ng babae ng esperma, ang esperma ay sumusuot at tumatagos (penetrasyon) at sumasanib sa itlog ng babae, upang magsagawa ng pertilisasyon.  Ang pagpapabubunga o pagpepertilisang ito ay karaniwang nagaganap sa loob ng mga obidukto, ngunit maaaring ring mangyari sa loob mismo ng bahay-bata.  Matapos ang pertilisasyon, tinatawag na ang nagsanib na itlog ng babae at esperma bilang sigota.  Pagkaraan, ang sigota ay itatanim ang sarili nito sa dingding ng bahay-bata, kung saan ito magsisimula ng proseso ng embriyohenesis at ng morpohenesis.  Kapag sapat na ang kaunlaran nito upang makakaligtas sa labas ng sinapupunan, lumuluwang (dilasyon) ang serbiks at ang mga kontraksiyon (pag-iksi at pag-urong) ng bahay-bata ay nagtutulak sa namumuong sanggol o *fetus* papunta sa kanal ng pagluluwal (luwalan) o ang tinatawag na puki.

Ang itlog ng babae ay mas malaki kaysa sa esperma at nabuo na kapag sumapit na ang panahon ng pagluluwal o pagsilang ng isang babaeng tao. Tinataya na bawat buwan ay nagpapahinog, sa pamamagitan ng proseso ng oohenesis, ng isang itlog ng babae (obum) na ipadadala pababa sa tubong palopyano na nakadikit sa obaryo nito, bilang pag-aasam sa pertilisasyon o pagpapabunga. Kapag hindi napertilisahan, ang itlog ng babae ay pabugsong inilalabas mula sa sistema sa pamamagitan ng pagreregla.

## Tingnan din
*Sistemang pampag-anak ng lalaking tao

## Mga sanggunian
Kategorya:Sistemang reproduktibo ng babae
Olframyo

Ang **Tungsten**  na kilala rin bilang **wolfram**  () ay isang kemikal na elemento na may kemikal na simbolong **W** at atomikong bilang na 74. Ang salitang Tungsten ay nagmula sa wikang Swedish na *tung sten* na direktang masasaling *mabigat na bato*.

Ang tungsten ay isang matigas at bihirang metal sa ilalim ng pamantayang mga kondisyon kung hindi isinama (uncombined). Ito ay natural na matatagpuan lamang sa mundo sa mga kemikal na compound. Ito ay natukoy bilang bagong elemento noong 1781 at unang naihiwalay bilang metal noong 1783. Ang mahalagang ore nito ay kinabibilangan ng wolframite at scheelite. Ang malayang elemento ay kahanga hanga sa pagiging matibay nito lalo na ang katotohanang ito ang may pinaka mataas na natutunaw na punto sa lahat ng mga hindi-alloy na metal at ikalawang pinakamataas sa lahat ng mga kemikal na elemento pagkatabos ng carbon. Kahanga hanga rin dito ang pagkakaroon nito ng mataas na densidad na 19.3 beses ng tubig at maikukumpara sa uranium at ginto at mas mataas (mga 1.7 beses) kesa sa tingga (lead) Tungsten with minor amounts of impurities is often brittle at katigasan na gumagawa ritong mahirap pagtrabahuhan. Gayunpaman, ang napaka purong tungsten bagaman matigas pa rin ay mas duktilo (ductile) at maaaring hiwain ng isang matigas na bakal na hacksaw.

Ang hindi alloyed na elemental na anyo nito ay pangunahing ginagamit sa mga elektrikal na aplikasyon. Ang maraming mga alloy ng tungles ay may maraming mga aplikasyon na ang pinakakilala rito ang inkandesenteng bombilyang filamento ng , tubo ng X-ray (bilang parehong filamento at inaasinta) at mga superalloy. Ang katigasan ng tungsten at mataas na densidad ay nagbibigay dito ng mga aplikasyong militar sa pagtagog ng mga prohektilo (projectile). Ang mga compound ng tungsten ay pinaka kalimitang ginagamit ng industriyal bilang mga katalista.

Ang tungsten ang tanging metal mula sa ikatlong transisyong serye na alam na umiiral sa mga biomolekula kung saan ito ay ginagamit sa ilang mga espesye ng bacteria. Ito ang pinakamabigat ng elementong alam na gingamit ng anumang buhay na organismo. Gayunpaman, ang tungsten ay nanghihimasok sa metabolismo ng molybdenum at tanso at medyo nakalalason sa buhay ng mga hayop.
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga elementong kimikal
Ibabaw na quark

Ang **ibabaw na quark** (Ingles: **top quark** o **t quark** mula sa simbolong t o **truth quark**) ay isang elementaryong partikulo at isang pundamental na konstituente ng materya. Tulad ng lahat ng mga quark, ang tuktok na quark ay isang elementaryong fermion na may ikot-[[ikot-1/2|]], at dumaranas ng lahat ng apat na pundamental na interaksiyon: grabitasyon, elektromagnetismo, mahinang interaksiyon at malakas na interaksiyon. Ito ay may elektrikong kargang +&nbsp;e, at ang pinaka-masibo(massive) sa lahat ng mga elementaryong partikulo(ang Higgs boson na maaaring kasing lapit na masibo nito ay iba pa eksperimental na napagmamasdan). Ito ay may masa  na , Ito ay mga 20 beses na mas maikli kesa sa skla ng panahon para sa mga malakas na interaksiyon at kaya ito ay hindi bumubuo ng mga hadron na nagbibigay sa mga pisiko ng walang katulad na oportunidad upang pag-aralan ang "bare" quark. Ang ibang mga quark ay nag-hahadronisa na nangangahulugang ang mga ito ay matatagpuan laman sa mga hadron. Dahil ito ay napaka masibo(massive), ang mga katangian ng tuktok na quark ay pumapayag na magawa ang mga prediksiyon ng masa ng Higgs boson sailalim ng ilang mga ekstensiyon ng Pamantayang Modelo. Sa gayon. Sa gayon, ito ay labis na pinag-aaral bilang paraan ng pagkilala ng pagkakaiba sa pagitan ng mga magkakatunggaling teoriya. Ang eksistensiya (gayundin din ng ilalim na quark) ay pinostula noong 1973 ni Makoto Kobayashi at Toshihide Maskawa upang ipaliwanag ang napagmasdang paglabag CP sa mga eksperimento ng pagkabulok ng kaon, and was discovered in 1995 by the CDF and DØ sa Fermilab. Sina Kobayashi at Maskawa ay nanalo ng Gantimpalang Nobel noong 2008 para sa prediksiyon ng tuktok at ilalim na quark na magkasamang bumubuo ng ikatlong henerasyon ng mga quark.
## Sanggunian
Kategorya:Mga quark
Sistemang pampag-anak ng lalaking tao

:*Tungkol ito sa sistemang pampag-anak ng lalaking tao. Para sa mga sistemang pampag-anak ng lalaki para sa ibang mga organismo, pumunta sa Reproduksiyong seksuwal.*

Ang **sistemang pampag-anak ng lalaking tao** (o **sistemang panghenitalya ng lalaking tao**) ay binubuo ng isang bilang ng mga organong pangkasarian na bahagi ng proseso ng pagpaparami ng tao.  Sa ganitong uri ng sistemang reproduktibo, ang mga organong seksuwal na ito ay nakalagay sa labas ng katawan, sa paligid ng rehiyon ng sipit-sipitan, ang buto ng baywang at ng balakang.

Ang pangunahing pang-anatomiyang mga organong pampagtatalik ng lalaki ay ang titi at ang bayag na lumilikha ng semilya at ng esperma, na bilang kabahagi ng pagtatalik (interkursong seksuwal) ay nagpapabunga o nagpepertilisa ng isang itlog ng babae sa isang pang-anatomiyang katawan ng babaeng tao, at ang napertilisahang obum (itlog ng babae) na tinatawag nang sigota ay unti-unting umuunlad upang maging isang namumuong sanggol, na pagdaka ay iluluwal bilang isang ganap na sanggol.

## Tingnan din 
* Sistemang pampag-anak ng babaeng tao

## Mga sanggunian 
Kategorya:Sistemang reproduktibo ng lalake

Kategorya:Medical
Sipit-sipitan

Ang **sipit-sipitan** ay maaaring tumukoy sa:

*Sipit-sipitan (leeg ng bahay-bata)
*Sipit-sipitan (buto ng baywang)
Paglaki at pag-unlad ng tao

Ang **paglaki o pag-unlad ng tao** ay maaaring tumukoy sa:

*Ang proseso ng paglaki ng tao, kasama ang pag-unlad ng katawan ng tao habang tumatanda ito at ang pag-unlad na sikososyal ng isang tao habang nagiging ganap na ang gulang niya. Tingnan din ang hormong pampalaki ng tao at mga pantakda ng paglaki at taas ng tao, at pag-unlad ng tao (sikolohiya). Pati na ang pagpapalaki ng katawan.
*Paglaki ng populasyon. Tingnan din ang populasyon ng mundo at ang pagpaparami ng tao (pagpaparami ng lahi ng tao).
Muon neutrino

Ang **muon neutrino** ay isang subatomikong lepton na elementaryong partikulo na may simbolong  at walang net na elektrikong karga. Kasama ng muon, ito ay bumubuo ng ikalawang henerasyon ng mga lepton kaya ang pangalan nito ay *muon neutrino*. Ito ay unang hinipotisa noong simula nang mga 1940&nbsp;ng ilang mga indbidwal at natuklasan noong 1962 nina Leon Lederman, Melvin Schwartz at Jack Steinberger. Dahil dito, ang mga pisikong ito ay nanalo Gantimpalang Nobel noong 1988.
## Sanggunian
Kategorya:Mga lepton
Kategorya:Mga neutrino
Elektron neutrino

Ang **elektron neutrino** () (Ingles: **electron neutrino**) ay isang subatomikong lepton na elementaryong partikulo na walang net na elektrikong karga. Kasama ng elektron, ito ay bumubuo ng unang henerasyon ng mga lepton kaya ang pangalan nito ay *elektron neutrino*. Ito ay unang hinipotisa nina Wolfgang Pauli noong 1930 upang isaalang alang ang nawawalang enerhiya sa pagkabulok na beta at natuklasan noong 1956&nbsp;ng isang pangkat na pinamunuan nina Clyde Cowan at Frederick Reines sa eksperimentong Cowan–Reines neutrino.

Tulad ng lahat ng mga partikulo, ang elektron neutrino ay may katugong(corresponding) antipartikulo na elektron antineutrino () na iba lamang dito sa dahilang ang ilan sa mga katangian nito ay may katumbas na magnitudo ngunit kabaligtarang senyas.

## Sanggunian
Kategorya:Mga lepton
Kategorya:Mga neutrino
Tau (partikulo)

Ang **tau** (τ) na tinatawag ring **tau lepton**, **tau particle** o **tauon**, ay isang elementaryong partikulo na katulad ng elektron na may negatibong elektrikong karga at ikot na . Kasama ng elektron, muon at tatlong mga neutrino, ito ay inuuri bilang isang lepton. Tulad ng lahat ng mga elementaryong partikulo, ang tau ay may katugong(corresponding) na antipartikulong may kabaligtarang karga ngunit katumbas ng masa at ikot: ang  **antitau** na tinatawag ring *positive tau*. Ang mga partikulong tau ay tinutukoy ng  at ang antitau ng .

Ang mga tau lepton ay may panahon ng buhay(lifetime) na  at masang  (kumpara sa  para sa mga muon at  para sa mga elektron). Dahil sa ang mga interaksiyon nito ay napaka katulad ng sa elektron, ang isang tao ay maaaring akalain na mas mabigat na bersiyon ng elektron. Dahil sa dakilang masa ng mga ito, ang mga partikulong tau ay hindi naglalabas ng gaanong radiasyong bremsstrahlung gaya ng sa elektron. Dahil dito, ang mga ito ay potensiyal na mataas na nakatatagas kesa sa mga elektron. Gayunpaman, dahil sa maikling panahong ng buhay ng mga ito, ang saklaw(range) ng tau ay pangunahing nakatakda sa haba ng pagkabulok nito na labis na mababa para mapansin ang bremsstrahlung. Ang kapangyarihang nakatatagos ng mga ito ay lumilitaw lamang sa labis na mataas na enerhiyang mataas sa mga enerhiyang PeV.

As with the case of the other charged leptons, the tau has an associated tau neutrino. Tau neutrinos are denoted by .
## Mga sanggunian
Kategorya:Mga lepton
Positron

Ang **tahasik** (positron) o **labandagisik** (antielectron) ang antipartikulo o antimateryang kapilas(counterpart) ng dagisik. Ang positron ay may elektrikong kargang +1e, ikot na ½, at parehong masa katulad ng sa dagisik. Kapag ang mababang enerhiyang tahasik ay bumangga sa mababang enerhiyang elektron, ang anihilasyon ay mangyayari na magreresulta sa produksiyon ng dalawa o higit pang sinag gamma na photon. Ang mga tahasik ay maaaring likhain sa pamamagitan  ng emisyong positron na radioaktibong pagkabulok sa pamamagitan ng mahinang interaksiyon o sa pamamagitan produksiyong pares mula sa sapat na enerhetikong photon. 

## Sanggunian
Kategorya:Mga lepton
Tau neutrino

Ang **tau neutrino** o **tauon neutrino** ay isang subatomikong elementaryong partikulo na may simbolong  at walang net na elektrikong karga. Kasama ng tau, ito ay bumubuo ng ikatlong henerasyon ng mga lepton kaya ang pangalan nito ay *tau neutrino*. Ang eksistensiya nito ay aga na naipahiwatig pagkatapos na ang partikulong tau ay natukoy sa sunod sunod na mga eksperimento sa pagitan ng 1974 at 1977 nina Martin Lewis Perl at mga kasama nito sa pangkat SLAC–LBL. Ang pagkakatuklas ng tau neutrino ay inihayag noong Hulyo 2000&nbsp;ng kolaborasyong DONUT.
## Sanggunian
Kategorya:Mga lepton
Kategorya:Mga neutrino
Kategorya:2000 sa agham
Martin Lewis Perl

Si **Martin Lewis Perl** (ipinanganak noong Hunyo 24, 1927 sa New York) ay isang Amerikanong pisiko na nanalo ng Gantimpalang Nobel sa Pisika noong 1995 sa kanyang pagkakatuklas sa tau lepton. Ang kanyang mga magulan ay mga Hudyong emigrante sa Estados Unidos mula sa Polish na area ng Rusya.

Si Perl ay nagtapos ng inheryeryang kemikal noong 1948 sa Brooklyn Polytechnic Institute (na ngayong ay kilala bilang Polytechnic University) sa Brooklyn, New York. Kanyang natanggap ang kanyang Ph.D sa Unibersidad ng Columbia noong 1955 kung saan ang kanyang tagapayo ng tesis ay si I.I. Rabi na nanalo ng Gantimpalang Nobel sa Pisika noong 1944. Kanyang ginugol ang kanyang karera sa Unibersidad ng Michigan at pagkatapos sa Stanford Linear Accelerator Center (SLAC).

Habang nasa Michigan, sina Perl at Lawrence W. Jones ay nagsilbing kapwa mga tagapayo nina Samuel C. C. Ting na nanalo ng Gantimpalang Nobel sa Pisika noong 1976.

Siya ay kasalukuyang kasali sa Unibersidad ng Liverpool bilang bumibistang propesor. Siya ay nagsisilbi rin bilang lupon ng mga tagapayo ng Scientists and Engineers for America na isang organisasyon na nakapokus sa pagtataguyod ng tamang agham sa pamahalaan ng Amerika.

Noong 2009, Si Perl ay tumanggap ng honoraryong doktorado mula sa Unibersidad ng Belgrade.
## Sanggunian
Kategorya:Mga pisiko
Kategorya:Mga Nobel laureate sa pisika
Gluon

Ang mga **Gluon** (; ) ay mga elementaryong partikulo na umaasal bilang tagapalit na partikulo o gauge boson para sa malakas na pwersa sa pagitan ng mga quark na analogo sa pagpapalitan ng mga photon sa elektromagnetikong pwersa sa pagitan ng dalawang may kargang partikulo.

Dahil sa ang mga quark ay binubuo ng mga baryon, at ang malakas na interaksiyon ay nangyayari sa pagitan ng mga baryon, maaaring masabi na ang pwersang kulay ang pinagkukunan ng malakas na interaksiyon o ang malakas na interaksiyon ay tulad ng nalalabing pwersang kulay na lumalawig ng lagpas sa mga baryon, halimbawa kapag ang mga proton at neutron ay magkasamang nakabigkis sa isang atomikong nukleyus. 

Sa tekniklal na mga termino, ang mga ito ay bektor na gauge boson na namamagitan ng malakas na interaksiyon ng mga quark sa quantum na kromodinamika (QCD). Hindi tulad ng elektrikong neutral na photon ng quantum elektrodinamika (QED), ang mga mismong gluon ay nagdadala ng kargang kulay at kaya ay lumalahok sa malakas na interaksiyon bukod pa sa pamamagitan nito na gumagawa sa QCD na labis na mas mahirap na siyasatin kesa sa QED.

## Sanggunian
Kategorya:Mga boson
Kategorya:Mga gauge boson
Kategorya:Mga gluon
Multong Faddeev–Popov

Sa pisika, ang **Faddeev–Popov ghosts** na tinatawag ring mga **ghost fields** ang mga karagdagang mga field na ipinakilala sa gauge na mga teoriyang quantum field upang panatilihin ang konsistensiya ng pormulasyong landas integral. Ang mga ito ay ipinangalan kina Ludvig Faddeev at Victor Popov.
## Sanggunian
Kategorya:Teoriyang quantum field
Kategorya:Kromodinamikang quantum
Field (pisika)

Sa pisika, ang isang **field** ay isang pisikal na kantidad na kaugnay ng bawat punto ng espasyo-oras. Ang isang field ay maaaring uriin bilang isang skalar na field, bektor na field, spinor na field, o isang tensor na field ayon sa kung ang halaga ng field sa bawat punto ay isang skalar na isang bektor, spinor(e.g. elektron na Dirac) o sa mas pangkalahatan ay isang tensor. Halimbawa, ang Newtonian na grabitasyonal na field ay isang bektor na field: ang tumutukoy ng halaga nito sa isang punto sa espasyo-oras  ay nangangailangan ng tatlong mga bilang, na mga bahagi ng grabitasyonal na field bektor sa puntong iyon. Sa karagdagan. sa bawat kategorya(skalar, bektor, tensor), ang isang field ay maaaring *klasikong field* o isang *quantum na field* depende sa kung ito ay inilalarawan ng mga bilang o mga operador na quantum. 

Ang isang field ay maaaring isipin na lumalawig sa buong espasyo. Sa kasanayan, ang lakas ng bawat alam na field ay natagpuan nababawasn hanggang sa puntong hindi na ito matukoy. Halimbawa, sa batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton, ang lakas ng grabitasyonal na field ay kabaligtarang proporsiyonal sa kwadrado ng distansiya sa mula sa naaakit na bagay. Kaya ang grabitasyonal na field ng mundo ay mabilis na nagiging hindi matukoy sa mga kosmikong skala.

Ang paglalarawan ng field bilang mga "bilang sa espasyo" ay hindi dapat malihis sa ideya na ito ay mayroong pisikal na realidad. "Ito ay umookupa ng espasyo. Ito ay naglalaman ng enerhiya. Ang presensiya nito ay nag-aalis ng totoong vacuum.” Ang vacumm ay malaya sa materya ngunit hindi malaya sa field. Ang field ay lumilikha ng "kondisyon sa espasyo"  upang kung maglalagay tayo dito ng partikulo, ito ay makakaramdan ng pwersa.  

Kung ang isang elektrikal na karga ay ginalaw, ang mga epekto sa ibang karga ay hindi lumilitaw ng sabay. Ang unang karga ay makakaramdan ng reaksiyong pwersa, dadampot ng momentum ngunit ang ikalawang karga ay walang mararamdaman hanggang sa ang impluwensiya na tumatakbo sa bilis ng liwanag ay umabot dito at magbigay rito ng momentum. Nasaan ang momentum bago ang ikalawang karga ay gumalaw?" Sa pamamagitan ng batas ng konserbasyon ng momentum, ito ay dapat nasa isang lugar. Natagpuan ng mga pisiko na may "dakilang paggamit para sa pagisiyasat ng mga pwersa" na isipin itong nasa field. 

Ang pagiging magagamit nito ay nagdulot sa mga pisikong maniwala na ang mga elektromagnetikong field ay aktuwal na umiiral na gumagawa sa konseptong field na isang sumusuportang paradaym ng kabuuang edipisyon ng modernong pisika. Sa pagkakasabi nito, sina John Wheeler at Richard Feynman ay nagsaalang alang ng konseptong pre-field(bago ang field) ng aksiyon sa distansiya(bagaman kanilang ipinagpaliban ito dahil sa patuloy na paggamit ng konseptong field para sa pagsasaliksik ng pangkalahatang relatibidad at quantum na elektrodinamika.)

## Sanggunian
Kategorya:Pisika teorika
Superpartner

Sa partikulong pisika, ang isang **superpartner** o **sparticle** ay isang hipotetikal na elementaryong partikulo. Ang Supersymmetriya ang isa sa mga synerhistikong mga teoriya sa kasalukuyang pisikang mataas na enerhiya na humuhula sa eksistensiya ng mga "aninong" partikulong ito.

Ang salitang *superpartner* ay isang portmanteau ng mga salitang *supersymmetry* at *partner* (ang *sparticle* ang portmanteau ng 'supersymmetry* at *particle'').
## Sanggunian
Kategorya:Pisika teorika
Kategorya:Supersymmetry
Chargino

Sa partikulong pisika, ang **chargino** ay isang hipotetikal na partikulo na tumutukoy sa masang eigenstado ng isang may kargang superpartner, i.e. kahit anong bagong elektrikong may kargang fermion na may ikot na 1/2 na hinulaan ng supersymmetriya. Ang mga ito mga wino at may kargang higgsino. Mayroong dalawang mga chagrino na mga fermion at elektrikong may karga na tipikal na tinatakan ng  (ang pinaka magaan) at  (ang pinakamabigat) bagaman ang \tilde{\chi}_1^\pm at \tilde{\chi}_2^\pm ay ginagamit rin upang tukuyin ang charginos kapag ang  \tilde{\chi}_i^0 ay ginagamit upang tukuyin ang mga neutralino. Ang mas mabigat na chagrino ay maaaring mabulok sa pamamagitan ng neutral na Z boson tungo sa mas magaan na chargino. Ang pareho ay maaaring mabulok sa pamamagitan ng may kargang W boson tungo sa isang neutralino:
:  &rarr;  + 
:  &rarr;  + 
:  &rarr;  + 

Kategorya:Supersymmetry
Kategorya:Mga hipotetikal na partikulo
Higgsino

Sa partikulong pisika, ang isang **Higgsino** na may simbolong  ang hipotetikal na superpartner ng Higgs boson gaya ng hinulaan ng supersymmetriya. Ang Higgsino ay isang Dirac fermion at isang mahinang isodoublet na may hyperkargang kalahati sa ilalim ng Pamantayang Modelong mga gauge na symmetriya. Pagkatapos ng pagkasira elektroweak na symmetriya, ang Higgsino ay nagiging isang pares ng neutral na Majorana fermion na tinatawag na neutralino at isang may kargang Dirac fermion na tinatawag na chargino(plus at minus). Ang mga estadong ito ay sa huli naghahalo sa mga neutralino(photino at zino) at chargino(may kargang zino plus at minus)) na nagreresulta mula sa pagkasira ng electroweak na symmetriya ng bino at wino 0, 1, 2 upang bumuo ng hinulaang mga partikulo na apat na neutralino at dalawang chargino(plus at minus bawat isa). Ang gayong linyar na kombinasyon ng Higgsino, bino at wino ay bumubuo ng pinakamagaang supersymmetrikong partikulo(LSP) na isang kandidato ng partikulong pisika para sa materyang madilim ng uniberso. Upang maging gayong kandidator, ito ay dapat neutral (i.e. isang neutralino kesa chargino). 

Kategorya:Supersymmetry
Kategorya:Mga fermion
Kategorya:Mga hipotetikal na partikulo
Axino

Ang **axino** ay isang hipotetikal na elementaryong partikulo na hinulaan ng ilang mga teoriya ng partikulong pisika. Ang teoriyang Peccei-Quinn ay nagtatangkang ipaliwanag ang napagmasdang phenomenon na kilala bilang malakas ng problemang CP sa pamamagitan ng pagpapakilala ng isang hipotetikal na real na skalar na partikulong tinatawag na axion. Sa pagdaragdag ng supersymmetriya sa modelo ay humuhula sa eksistensiya ng fermionikong superpartner para sa axion, ang axino at isang bosonikong superpartner na *saxion*. Ang lahat ng ito ay nakabigkis sa isang chiral na superfield. Ang axino ay hinulaang ang pinaka magaang na supersymmetrikong partikulo sa gayong modelo.  In part due to this property, it is considered a candidate for the composition of dark matter.
## Sanggunian
Kategorya:Mga fermion
Kategorya:Supersymmetry
Kategorya:Materyang madilim
Kategorya:Pisikang pampartikula
Pagkamalikhain

Ang **pagkamalikhain** (Ingles: *creativity*), na tinatawag ding pagiging **mapanlikha** o pagiging **malikhain** (Ingles: *creative*), ay ang kababalaghan o penomeno kung saan ang isang tao ay nakakalikha ng bagong bagay (isang produkto, isang kalutasan, isang gawain ng sining, isang akdang-buhay, isang biro, atbp.) na mayroong ilang antas ng kahalagahan. Ang maituturing na "bago" ay maaaring tumutukoy sa indibiduwal na lumikha o manlilikha, o sa lipunan o nasasakupan kung saan naganap ang bagong bagay. Ang mga maibibilang na "mahalaga" o "may kahalagahan" ay kahalintulad na binibigyan ng kahulugan sa samu't saring mga paraan.

Ang kawilihang pangdalubhasa sa pagkamalikhain ay malawak ang nasasakupan: Ang mga paksa kung saan ito nauugnay ay kinabibilangan ng ugnayan sa pagitan ng pagiging malikhain at ng pangkalahatang katalinuhan; ang mga prosesong pangkaisipan at pangneurolohiya na kaugnay ng gawaing mapanlikha; ang ugnayan sa pagitan ng uri ng personalidad at ng kakayahang mapanlikha; ang ugnayan sa pagitan ng pagkamalikhain at kalusugang pang-isipan; ang pagiging maaari o potensiyal para mapagyaman ang pagkamalikhain sa pamamagitan ng edukasyon at pagsasanay, natatangi na ang ayon sa nadaragdag na teknolohiya; at ang paglalapat ng umiiral na malikhaing mga napagkukunan ng isang indibiduwal upang mapainam ang katalaban ng mga proseso ng pagkatuto at ng mga proseso ng pagtuturo na inakma para sa mga ito.

Kung gayon, ang pagkamalikhain at mga gawaing malikhain ay pinag-aaralan sa ibayo ng ilang mga disiplina, katulad ng sikolohiya, agham pangtalos, pilosopiya (partikular na ang pilosopiya ng agham), teknolohiya, teolohiya, lingguwistika, araling pangnegosyo, at ekonomiks. Bilang resulta, nagkaroon ng mararaming mga kahulugan at mga pagharap sa mga ito.

Kategorya:Kognisyon
Kategorya:Pagkamalikhain
Kategorya:Sikolohiyang pang-edukasyon
Kategorya:Sikolohiyang positibo
Kategorya:Kakayahan
Kategorya:Paglutas ng suliranin
Kategorya:Estetika
Gluino

Ang **gluino** (symbol ) ay isang hipotetikal na supersymmetrikong partner ng gluon. Ang mga gluino ay inaasan ng mga teorista ng supersymmetriya na nilikhang pareas sa akselerador ng partiklulo gaya ng Large Hadron Collider kung ang mga ito ay umiiral.

Sa mga teoriyang supersymmetriko, ang mga gluino ay Majorana fermion at nakikipagugnayan sa pamamagitan ng malakas na interaksiyon bilang isang kulay octet. Ang mga gluino ay may lepton na bilang 0, baryon na bilang 0, at ikot na 1/2.

Ang mga gluino ay nabubulok sa pamamagitan ng malakas na interaksiyon tungo sa squark at isang quark sa kondisyon ang mga angkop na ugnayang masa ay nasapatan. Ang squark ay kalaunang nabubulok sa isa pang quark at ang pinakamagaang supersymmetrikong partikulo, ang Pinakamagaang Supersymmetrikong Partikulo(na lumilisan sa detektor ng hindi nakikita). Ito ay nangangahulugang ang isang tipikal na signal para sa gluino sa isang hadron collider ay mga apat na jet na dinagdagan ng nawawalang enerhiya.

Gayunpaman, kung ang mga gluino ay mas magaan sa mga squark, ang 3-katawang pagkabulok ng gluino tungo sa neutralino at isang quark na antiquark ay kinematikal na makukuha sa pamamagitan ng off-shell na squark. 
## Sanggunian
Kategorya:Mga fermion
Kategorya:Mga hipotetikal na partikulo
Bundok Nagpatong

Ang **Bundok Nagpatong** ay isang bundok sa bulubundukin ng Maragondon sa Kabite.  Malapit ito sa Bundok Buntis.

## Kasaysayan
Noong Mayo 10, 1897, dito sa Bundok Nagpatong, si Andres Bonifacio at ang kanyang kapatid na si Procopio ay binaril alinsunod sa pasya ng Hukumang Militar ng Pamahalaang Mapanghimagsik.

Kategorya:Mga bundok sa Luzon
Kategorya:Mga bundok sa Pilipinas
Axion

Ang **axion** ay isang hipotetikal na elementaryong partikulo na pinostula ng teoriyang Peccei–Quinn noong 1977 upang lutasin ang malakas na problemang CP sa quantum na kromodinamika(QCD). Kung ang mga axion ay umiiral at may mababang masa sa loob ng isang saklaw(range), ang mga ito ay interesante bilang posibleng bahagi ng malamig na materyang madilim. 
 
Kategorya:Mga boson
Kategorya:Materyang madilim
Kategorya:Mga hipotetikal na partikulo
Kategorya:Pisikang astropartikulo
Neutralino

Sa partikulong pisika, ang **neutralino** ay isang hipotetikal na partikulong hinulaan ng supersymmetriya. Mayroong apat na mga neutralino na fermion at elektrikong neutral na ang pinakamagaan ay tipikal na matatag. Ang mga ito ay karaniwang tinatakan na  (ang pinakamagaan), ,  at  (ang pinakamabigat) bagaman minsan ang  \tilde{\chi}_1^0, \ldots, \tilde{\chi}_4^0 ay ginagamit rin kapag ang \tilde{\chi}_i^\pm ay ginagamit upang tukuyin ang chargino. Ang mga apat na estado na ito ay mga paghahalo ng bino at ng neutral na wino na neutral na electroweak gaugino at neutral na higgsino. Dahil sa ang mga neutralino ay Majorama fermion, ang bawat isa sa kanila ay katulad ng mga antipartikulo nito. Dahil sa ang mga partikulong ito ay nakikipag-ugnayan lamang sa mahinang mga bektor na boson, ang mga ito ay hindi direktang nalilikha sa hadron collider sa saganang bilang. Ang mga ito ay pangunahing lumilitaw bilang mga partikulo sa mga sunod sunod na pagkabulok ng mas mabigat na mga partikulo(na mga pagkabulok na nangyayari sa maraming mga hakbang) na karaniwan ay nagmumula sa may kulay na supersymmetrikong mga partikulo gaya ng mga squark at gluino. 

Sa mga nagkokonserbang mga modelong R-paridad, ang pinakamagaang neutralino ay matatag at ang lahat ng mga supersymmetrikong sunod sunod na pagkabulok ay nauuwing mabulok sa partikulong ito na umaalis sa detektor na hindi nakikita at ang eksistensiya nito ay mahihinuha lamang sa pamamagitan ng pagtingin sa hindi balanseng momentum sa detektor. 

Ang mga mas mabigat na neutralino ay karaniwang nabubulok sa pamamagitan ng neutal na Z boson tungo sa mas magaang neutralino o sa pamamagitan ng may kargang W boson tungo sa magaang chargino: 

Ang masang mga paghahati sa pagitan iba't ibang mga neutral ay magdidikta kung aling mga paterno(patterns) ng pagkabulok ang pinapayagan. 
## Sanggunian
Kategorya:Mga fermion
Kategorya:Materyang madilim
Kategorya:Supersymmetry
Kategorya:Mga hipotetikal na partikulo
Kompaktipikasyon (pisika)

[thumb|right|Ang espasyong M \times C ay kinompaktipika sa ibabaw ng kompakt na C at pagkatapos ng dekomposiyong Kaluza–Klein ay mayroon tayong [teoriyang epektibong field sa ibabaw ng  M.]]
Sa pisika, ang **kompaktipikasyon** (Ingles: *compactification*; Espanyol: *compactación*) ay nangangahulugang pagbabago ng teoriya sa respeto ng mga dimensiyong espasyo-oras nito. Imbis na magkaroon ng teoriya na may dimensiyong ito na walang hangganan(infinite), ang teoriya ay binabago upang ang dimensiyong ito ay may hangganang haba at maaari ring periodiko. Ang kompaktipikasyon ay gumagampan ng mahalagang papel sa thermal na field kung saan ang kikompaktipika ang panahon, sa teoriya ng tali kung saan kinokompaktipika ang mga ekstrang dimensiyon ng teoriya at sa dalawa- o isang dimensiyonal na pisikang solidong estado kung saan isinasaalang ang ang isang sistema na limitado sa isa sa tatlong karaniwang mga dimensiyong pang espasyo. Habang ang hangganan(limit) kung saan ang sukat ng kompakt na dimensiyon ay tumutungo sa sero, walang mga field ang nakabatay sa ekstra dimensiyon na ito at teoriya ay dimensiyonal na napapaliit.

Kategorya:Teoriya ng Tali
Sine

Ang **sine** ay maaaring tumukoy sa:

*Sinehan, ang panooran ng sine o pelikula
*Tungkuling *sine* sa larangan ng trigonometriya
Kapantayan (matematika)

thumb|275x275px|Hindi pantay na mahahati ang 5 (dilaw) sa dalawa (pula) gamit ang kahit anong dalawang rod na may parehong haba o kulay. Sa kabilang banda naman, mahahati nang pantay ang 6 (madilim na berde) sa dalawa gamit ang tatlong rod (malinaw na berde).
Sa matematika, ang **kapantayan** o **paridad** (mula Kastila *paridad*, "kaparisan") ay ang katangian ng isang buumbilang na tumutukoy kung ito ba ay isang **gansal** (*odd*) o **tukol** (*even*). Sa madaling pagpapaliwanag, tinutukoy nito kung "pantay" bang mahahati ang isang buumbilang. 

Masasabing tukol ang kapantayan ng isang buumbilang kung ito ay nahahati sa dalawa at walang itinirang butal. Gansal naman ito kung may butal itong isa (1). Halimbawa, ang mga bilang 2, 4, 6, at 8 ay masasabing tukol dahil nahahati ang mga ito sa dalawa at walang iniiwang butal ("pantay na hati"). Sa kabilang banda naman, ang mga bilang na 1, 3, 5, 7, at 9 ay mga gansal dahil may natitirang isa kung hahatiin ang mga ito sa dalawa ("di-pantay na hati"). 

Sa pormal na kahulugan, ang tukol na bilang ay ang isang buumbilang na nasa anyong n = 2k, kung saan *k* ang buumbilang na iyon. Ang resulta nito ay palaging tukol, halimbawa:

2(3) = 6

Gansal naman ang isang buumbilang na nasa anyong n = 2k \pm 1. Ang resulta nito ay palaging gansal, mapaanumang operasyon ang gamitin (pagdaragdag man o pagbabawas). Halimbawa:

2(3) + 1 = 7

2(3) - 1 = 5

Malimit itinuturing na ang sero bilang isang tukol na bilang.

Ang kapantayan ay ginagamit lamang para sa mga buumbilang. Ibig sabihin, hindi ito magagamit sa mga bilang na katulad ng 1/2 o 1.5. Gayunpaman, may mga pansariling kahulugan sa kapantayan ang mga ganitong klase ng bilang, lalo na sa mga matataas na matematika.

Ang pangkat ng mga tukol at gansal na bilang ay binibigyan-kahulugan ng nasa ibaba:

* **Para sa mga tukol:**\{ 2k: k \in \mathbb{Z} \}

* **Para sa mga gansal:**\{ 2k+1: k \in \mathbb{Z} \}

Sa sistemang desimal, dumedepende ang kapantayan ng isang buumbilang sa panghuling tambilang (*digit*) nito. Halimbawa, kung ang isang bilang ay nagtatapos sa 1, 3, 5, 7, o 9, isa itong gansal; kundi, isa itong tukol. Magagamit rin ito sa iba pang mga sistema ng pagbilang na gumagamit ng ibang báse. Halimbawa, sa sistemang binaryo (dalawahan, base = 2), gansal ang isang bilang kung nagtatapos ito sa 1; tukol ito kung sa 0 ito nagtatapos. Para naman sa mga sistema ng pagbilang na may gansal na báse, masasabing tukol ang isang bilang rito kung at kung lamang ang suma o dagup ng lahat ng mga tambilang nito ay tukol.

## Mga sanggunian 
Kategorya:Elementaryong aritmetika