Bathala

[thumb|left|Si Bathala (*nasa ibabaw*), isang [diwata (*nasa ilalim*), at isang sarimanok (*nasa gitna*).]]

Sa katutubong relihiyon ng mga sinaunang Tagalog, si **Bathalà/Maykapál** ang kataas-taasang Diyos, ang tagapaglikha at tagapamahala ng sansinukob. **Bathala** (Baybayin: ᜊᜑᜎ) Siya ang pinakamakapangyarihang diyos at kilala rin siya bilang **Bathalang Maykapal** (maylikha). Pinaniniwalaan ng mga sinaunang Tagalog na siya ang hari ng mga diwata at punong diyos o pinaka-ama ng lahat ng mga mas mababang diyos katulad nina Maria Makiling, Minukawa, Kabunian at iba pang mga anito. Lahat ng mga paniniwalang ito ay naipluensya ng mga Kastila: pinalitan nila ang lumang pananampalataya ng mga lumang tagalog sa Kristiyanismo. Si Bathala ay inuugnay sa Diyos ng rehiliyong Kristiyanismo, at ang ibang diyos-diyosan ay pinalitan ng mga santo. Kaya, sa panahong ngayon, ang salitang "Bathala" ay tinatawag sa Diyos ng Rehiliyong Kristiyanismo ng mga Pilipino ngayon.

## Etimolohiya
Ayon sa mga dalubhasa, nanggaling ang salitang "bathala" sa salitang Sanskrito *भट्टार* [bhaṭṭāra] na nangunguhulugang "sinasamba."

Pinaniniwalaan ng karamihan sa mga iskolar na ang Bathalà (Chirino 1595–1602), Badhala (Plasencia 1589), Batala (Loarca 1582), o Bachtala (Boxer Codex 1590) ay nagmula sa salitang Sanskrit na **bhattara** o **bhattaraka** (marangal na panginoon),na lumitaw bilang pamagat na **batara** noong ika-16 na siglo sa katimugang Pilipinas at Borneo. Sa wikang Indones, ang **batara** ay nangangahulugang "diyos," at ang katumbas nitong pambabae ay **batari**. Sa wikang Malay, ang **betara** ay nangangahulugang "banal" at ginamit upang ipatungkol sa mga dakilang diyos ng Hinduismo sa Java.

Ayon kay Dr. Pardo de Tavera, isang lingguwista, ang *bhattala* ay maaaring nagmula sa *avatara* o *avatar*—ibig sabihin, ang pagbaba ng isang diyos sa lupa sa isang nakikitang anyo, tulad ng sampung avatar ni Vishnu. Ayon naman kay John Crawfurd, ang salitang Malay na **Batara** ay hinango mula sa *avatara* kapwa sa "kahulugan at ortograpiya" at ginagamit bilang panlapi upang ipahiwatig ang anumang diyos

## Iba Pang Pangalan, Titulo, at Tawag
**Diwatà** (Dioata, Diuata) - Hango sa salitang Sanskrit na *deva* at *devata*, na nangangahulugang "diyos". Sa *Manobo-English Dictionary* ni Richard E. Elkins (1968), ang *diwatà* ay tumutukoy sa pinakamataas na kataas-taasang nilalang. Sa mitolohiyang Bla’an, ang *Diwatà* ay isa sa apat na orihinal na nilalang. Ayon sa ilang Bla’an, magkapatid sina *Diwatà* at *Melu* (ang Maylalang), at dahil mas matanda si *Diwatà* kay *Melu*, ginamit ng mga tagapagsalin ng Bibliyang Kristiyano ang pangalang *Diwatà* upang tukuyin ang Diyos.

**Maykapál** (Meicapal, Meycapal) – Nangangahulugang "Nagmamay-ari ng Nilalang". Ang titulo o tawag na *Maykapál* ay nagmula sa salitang *kapal*, na nangangahulugang "hubugin ang lupa, putik, o waks sa mga bilog na hugis". Ang katumbas na salitang *kipil* ay may kaparehong kahulugan ngunit tumutukoy sa pagkain: "gumawa ng mga bilog na kanin at kainin ang mga ito". Kaugnay ito ng isa pang titulo ni *Bathala*, ang *Maylupa*, na nangangahulugang "Nagmamay-ari ng Lupa"

**Mulayari** (Boxer Codex: Mulayri, Molaiari, Molayare) – Sa pagsasalin ng *Boxer Codex* (1590) nina George Bryan Souza at Jeffrey Scott Turley (2015), ginamit ang salitang *May-ari* ("Nagmamay-ari" o "Nagmamay-ari ng Ari-arian") sa halip na orihinal na baybay na *Mulayri*. Ipinaliwanag sa talababa: "Glossed as 'an indirect appellation of God'"

**Lumikhâ** – Nangangahulugang "Maylalang". Sa lumang Tagalog, ang salitang *likhâ* ay tumutukoy rin sa mga estatwang anito. Sa modernong Tagalog, ito ay nangangahulugang "paglikha" Sa mitolohiyang Tagalog, sinasabing ang unang lalaki at babae ay nagmula sa kawayan, na siyang pinaka-karaniwang materyal sa pagsusulat ng mga sinaunang Pilipino.

## Tagalismo
### Sinaunang Pananaw ng mga Tagalog tungkol sa Diyos
Mga sipi mula sa Boxer Codex (1590):

Ang mga Moro [ibig sabihin, ang mga Tagalog mula sa Maynila] ng Pilipinas ay naniniwalang ang mundo, lupa, langit, at lahat ng bagay sa mga ito ay nilikha at ginawa ng iisang diyos lamang, na tinatawag nila sa kanilang wika na **Bachtala**, **napal nanca**, **calgna salahat**, na ang ibig sabihin ay "Diyos, tagalikha at tagapangalaga ng lahat ng bagay", at sa isa pang pangalan ay tinatawag nila siyang **Mulayri**. Sinabi nila na ang diyos nilang ito ay nasa himpapawid bago pa magkaroon ng langit o lupa o anumang bagay, na siya ay *ab eterno* (mula sa kawalang-hanggan) at hindi nilikha o ginawa ng kahit sino mula sa anuman, at na siya lamang ang gumawa at lumikha ng lahat ng nabanggit dahil lamang sa kanyang kagustuhang gumawa ng isang bagay na kasingganda ng langit at lupa, at na gumawa at lumikha siya ng isang lalaki at isang babae mula sa lupa, na siyang pinagmulan at pinanggalingan ng lahat ng tao at ng kanilang mga salinlahi sa mundo.

Ang mga taong ito ay may takot at paggalang sa isang diyos, tagalikha ng lahat ng bagay, na ang ilan ay tinatawag siyang **Bathala**, ang iba naman ay **Molaiari**, ang iba ay **Dioata**; at bagaman inaamin nila ang diyos na ito bilang tagalikha ng lahat ng bagay, hindi nila alam ni kailan o paano niya ito ginawa o kung bakit, at na ang kanyang tirahan ay nasa langit.

Tuwing kakain ang mga pinuno, naglalagay sila ng kaunti sa lahat ng kanilang kinakain o iniinom sa maliliit na plato sa mesa bilang alay sa mga anito at sa **Molayare** o **Batala**, tagalikha ng lahat ng bagay.

Sipi mula sa *Relacion de las Yslas Filipinas* ni Miguel de Loarca (1582):

Ayon sa relihiyong dating sinusunod ng mga Morong ito, sila ay sumasamba sa isang diyos na tinatawag nila na **Batala**, na ang ibig sabihin talaga ay "Diyos." Sinabi nilang sinasamba nila ang *Batala* dahil siya ang Panginoon ng lahat, at siya ang lumikha ng mga tao at ng mga nayon. Sinabi rin nilang ang *Batala* ay may maraming kinatawan sa ilalim niya, na ipinapadala niya sa mundo upang lumikha para sa tao ng mga bagay na dito'y lumilitaw. Ang mga nilalang na ito ay tinatawag na **anitos**, at bawat *anito* ay may partikular na tungkulin. Ang ilan ay para sa bukirin, ang ilan ay para sa mga naglalakbay sa dagat; ang ilan ay para sa mga pumupunta sa digmaan, at ang ilan ay para sa mga sakit.

Dahil maraming mga Bornean sa Maynila noong unang dumating ang mga Kastila, tinawag ng mga Kastila ang mga taga-Maynila na Moro, ang pangalang Kastila para sa mga Muslim sa Maghreb, Iberian Peninsula, Sicily, at Malta. Isa itong bagay na kinontra ng mga prayleng dumating makalipas ang ilang panahon, sapagkat ang relihiyon ng mga tao sa Maynila ay labis na naiiba sa Islam na hindi nila ito maituturing na Islam, lalo pa't ang mga baboy (na madalas tawaging "maruruming hayop" ng mga kronistang Kastila, marahil mga crypto-Judio) ay kabilang sa mga pangunahing alay na sinusunog sa kanilang mga diyos, at maliban sa tandang (*manok na kalakyan*), wala nang ibang hayop na nakalista. Walang kapistahan na hindi pumapatay at nag-iihaw ng baboy. Laging iniaalay ang baboy bilang holocaust, at ang pagkain ng laman nito bilang isang grupo ay tiyak na itinuturing na pakikibahagi sa diyos na pinag-alayan nito. Ang kalabaw (*anwang*), na siyang pinakadakilang alay sa mga Malay, ay hindi kailanman ginamit na ganito ng mga Tagalog. Sa kabila ng lahat ng ito, patuloy na tinawag ng mga Kastila ang mga taga-Maynila na Moro sa loob ng mahabang panahon, sapagkat ito'y nagsilbing dahilan o katuwiran para sakupin at alipinin sila. Isinalin ng Ingles na edisyon ng Boxer Codex (1590) nina Souza at Turley ang "*Bachtala, napalnanca, calgna salahat*" bilang "*Bathala na may kapangyarihan sa lahat*" na isinalin sa Ingles bilang "God who has power over everything". Ang eksaktong salin ng "God, creator and preserver of all things" sa Tagalog ay "*Bathala na kumapal at nangangalaga sa lahat*".

### Si Bathala at ang mga Anito
Ang punong diyos ng mga Tagala ay tinatawag na **Bathala mei Capal**, at tinatawag ding **Diuata**; at ang pangunahing idolatriya nila ay ang pagsamba sa mga ninuno nilang nagpakita ng katapangan o galing; tinatawag nila itong *Humalagar*, ibig sabihin ay *manes*.
:— William Marsden, *The History of Sumatra* (1784)

Inilalagay nila ang kanilang mga ninuno, na ang panawagan sa kanila ang unang ginagawa sa lahat ng gawain at panganib, sa hanay ng mga anito.
:— Francisco Colin, et al. [The Philippine Islands (1493-1898)]

Ang tungkulin ng mga anito, kung gayon, ay kahalintulad ng mga diyos ng hangganan sa mga politeistikong relihiyon na nagsisilbing tagapamagitan sa mga mortal at sa diyos, tulad nina Agni (Hindu) at Janus (Romano) na may hawak ng daan patungo sa mga banal na daigdig, kaya sila ang unang tinatawagan at unang pinaghahandugan, kahit sino pa man ang gustong dasalan. Ang mga anito—tulad ng loa ng Haitian Vodou—ay hindi itinuturing na mga diyos kundi mga sugo, tagapamagitan, at tagapagtanggol (*abogado*) ng tao sa Kataas-taasang Diyos. Kawangis ito ng kaisipan sa Neoplatonism kung saan ang mga espiritung tinatawag na daimones ay naghahatid ng mga banal na bagay sa mga mortal at ng mga panalangin at alay ng mga mortal patungong Diyos: mga hiling at alay mula sa ibaba at mga utos at sagot mula sa itaas.

Sila ang mga katulong, mga ministro ni **Batala**, na siyang nagpapadala sa kanila sa lupa upang tumulong sa tao. Ang mga katulong na ito ay tinatawag na: **Anito**. Ang kalikasan ng **Anito** ay ganito: siya ay dumarating sa lupa, nakikipag-ugnayan sa tao at nakikipag-usap sa ngalan ng tao kay **Batala**.
:— Miguel de Loarca (1582)

Ilang mga kronista, tulad ng di-kilalang may-akda ng Boxer Codex, ay hindi tinatawag na anito ang mga kinatawan ni Bathala, kundi tinawag silang *dioses*, na isinalin nina Quirino at Garcia bilang "mga diyos". Sinusuportahan ng Amerikanong-Pilipinong historyador na si William Henry Scott ang pananaw ng mga kronistang ito (na maaaring Crypto-Jews) na sinasamba ng mga sinaunang Tagalog ang mga anito bilang mga diyos at diyosa (*aniteria*), sapagkat "sa aktwal na panalangin, sila ay tuwirang tinatawag, hindi bilang tagapamagitan". Binanggit niya ang halimbawa ng panalangin ng isang magsasaka kay *Lakapati*, isang anito, kung saan itataas ang bata sa ibabaw ng bukid at dasalin: "*Lakapati, pakanin mo yaring alipin mo; huwag mong gutumin*". Gayunpaman, maaaring ginagamit ni Scott—na isang hinirang na layko ng Protestant Episcopal Church in the United States of America— ang Protestanteng kahulugan ng pamamagitan at pagsamba, na salungat sa pananaw ng mga Katolikong manlalakbay at misyonero, na inilalarawan ang papel ng mga anito bilang tagapamagitan (*abogado*). Karamihan sa mga kronika (at iilang tala ng mga manlalakbay) ay nagpapakita ng isang kataas-taasang diyos na kahalintulad ng Diyos ng Kristiyanismo, na nagpapahiwatig na ang relihiyon ng mga Tagalog ay monoteistiko. Ilang mapagkukunan lamang ang nagbabanggit ng ibang pangalan ng mga diyos. Bukod dito, binigyang-diin ng mga misyonerong sumulat ukol sa relihiyon ng Tagalog sa maagang panahon na naniniwala ang mga Tagalog sa iisang kataas-taasang diyos na lumikha ng lahat ng bagay. Layunin nilang makahanap ng katumbas sa Diyos ng Kristiyanismo upang ipaliwanag ang mga aral ng Katolisismo. Kadalasan, ang mga pamagat ng kanilang mga kabanata tungkol sa relihiyon ng mga Tagalog ay nagpapahiwatig ng layuning ilarawan ito bilang "maling relihiyon" o "pamahiin", sa kabila ng kanilang palagiang pagdududa kung ang "mga bagong taong" natuklasan nila ay may kaalaman na ba sa Ebanghelyo.

Bagaman si Bathala ay naaabot lamang sa pamamagitan ng mga anito, hindi siya isang malayong diyos na masyadong makapangyarihan upang pakialaman ang mga tao. Naniniwala ang mga sinaunang Tagalog na sa pagsilang ng bawat bata, si Bathala ay nagtatalaga ng isang espiritung tagapagbantay, na tinatawag din nilang *Bathala*, bilang tagapangalaga o *Bathala Catotobo* (*Katutubo*), na tinukoy ni Padre Noceda bilang isang anghel na tagapagbantay. Pinatnubayan din ni Bathala ang mga tao sa pamamagitan ng mga palatandaan at mapanagutang panaginip. Ang mga kaluluwang namatay sa espada, nilamon ng buwaya, o tinamaan ng kidlat ay agad na umaakyat sa *Kaluwálhatian* sa pamamagitan ng bahaghari (*balangaw*).

### Mga sagradong hayop at mga palatandaan
Naniniwala ang mga sinaunang Tagalog na ipinahahayag ni Bathala ang kanyang kalooban sa pamamagitan ng palatandaan sa pamamagitan ng pagpapadala ng ibong *tigmamanukin* (*tigmamanuquin*), na iniuugnay rin nila sa pangalang Bathala. Inilarawan nina Plasencia (1589), Chirino (1604), at Colin (1663) ang ibong ito bilang may kulay asul at kasinglaki ng isang *thrush* o *turtledove*(maliit na kalapating gala). Sina Emma Helen Blair at James Alexander Robertson ay nagtukoy sa ibong ito bilang Philippine fairy-bluebird (*Irena cyanogastra*). Bagaman inilarawan ito ng Boxer Codex bilang "mapulang asul at itim", binanggit ni Antonio de Morga na ang ibon ay may "kulay dilaw", na siyang kulay ng kagandahan para sa mga sinaunang Tagalog at may relihiyosong kahulugan sa kanila. Ayon kay Morga, ang ibong *tigmamanukin* gaya ng inilarawan nina Chirino at Colin ay maaaring hindi umiiral o tuluyan nang nawala, sapagkat walang kilalang ibong kulay asul na kasinglaki ng *thrush*(malaking maya); gayunpaman, mayroong kahawig na ibong dilaw (bagaman hindi ganap na dilaw) na tinatawag na *kuliawan* (*golden oriole*). Ang pangalang Bathala ay iniuugnay rin sa mga kometa at iba pang katawang selestiyal na pinaniniwalaan ng mga Tagalog na nagbibigay hudyat ng mga pangyayari.

Kabilang sa ibang mga hayop na sinusubaybayan bilang palatandaan ang *balatiti* o *balantikis*, *uwak* (uwak/raben), *kuwago* (bahaw), *bahaw* (kuwagong bundok), *butiki* (butiki), *malimakan* (susô), at ang *tigmamanok* (white-collared kingfisher, na kilala rin bilang *salaksak* sa mga Ilokano). Itinuturing na napakasagrado ng mga sinaunang Tagalog ang mga ibon, buwaya, at butiki kaya't itinuturing na bawal patayin ang mga ito. Kapag namatay ang isang buwaya, pinapahiran nila ito ng langis ng linga, binabalot sa banig, at inilibing. Ganito rin ang ginagawa sa *tuko* (gecko), isang makamandag na butiki. Tinanong ni San Buenaventura ang mga Tagalog kung bakit nila pinapayagan ang *bayawak* (monitor lizard), mga reptilyang mahilig sa itlog at manok at samakatuwid ay panganib sa mga alagang manok: *"Ano’t di ninyo siluin itong bayawak?"* Itinuturing na napakasagrado ng white-collared kingfishers (*tigmamanok*) sapagkat pinapayagan silang maglinis ng ngipin ng buwaya nang hindi napipinsala. Ayon kina Chirino (1595–1602) at Colin (1663), ang mga sinaunang Tagalog ay may lubos na paggalang sa mga buwaya, at kapag nakakita sila nito sa tubig, sumisigaw sila nang buong paggalang ng *"Nono"* (*Nuno*), na nangangahulugang "lolo". Mahinahon at magiliw nilang hinihiling dito na huwag silang saktan at, para sa layuning ito, iniaalay nila rito ang bahagi ng huli nilang isda sa pamamagitan ng paghahagis nito sa tubig. Noon, sa Ilog ng Maynila (na ngayo'y tinatawag na Ilog Pasig), may isang malaking bato (*Buayang Bato*) na pinapahalagahan bilang isang idolo sa loob ng maraming taon. Nag-iiwan ng mga alay ang mga sinaunang Tagalog dito sa tuwing sila'y dumaraan hanggang sa basagin ito ng mga pari ng San Agustin sa maliliit na piraso at magtayo ng krus sa lugar nito. Di naglaon, itinayo roon ang isang maliit na eremita o kapilya na may imahen ni San Nicolas de Tolentino.

## Kristiyanismo
Ang sinaunang katawagang Indio [*Indio* ibig sabihin ay ang mga Tagalog] para sa Diyos ay **Bathala**, na kanilang iniuugnay sa paglikha ng mundo. May mga labi pa ng dating pagsamba sa mga diyos-diyosan na nananatili sa mga tao, at ang ilang pangalan ng mga idolo ay nanatiling nakatala. May ilang mga parirala ring nanatili, lalo na sa mga liblib na lugar, gaya ng halimbawa, **"Magpabathala ca"** (Ipagkaloob nawa sa kalooban ni Bathala), at karaniwan nang tinatanggap ng mga pari ang pangalang ito bilang hindi laban sa paggamit kapalit ng *Dios*. Ang salitang Tagalog na ginamit para sa pagsamba sa diyos-diyosan ay **pag-aanito**, ngunit sa pagsamba sa mga imahen ay tinatawag nila itong **Anito**.
:— Sir John Bowring, *A Visit to the Philippine Islands in 1858*, 1859

Sa panahon ng pagbibinyag ng mga Tagalog tungo sa Kristiyanismo, ang mga *katalonan* (mga babaylan o shaman) ay hinatulan ng mga misyonerong Kastila bilang mga mangkukulam at pinilit na magpabinyag. Ang mga espiritu ng ninuno at kalikasan ay ginawang demonyo, at minsan ay inihalo sa mga demonyo ng Biblia. Sa talahulugan ni Fray Domingo de los Santos, inilalarawan si Bathala bilang katawagang Tagalog para sa Diyos na Lumikha, na kabaligtaran ng mga idolo na tinawag sa talahulugan bilang mga *anito* at *lic-ha* o mga estatwa. Pinaniniwalaan ng mga prayle na ang mga anito ay mga demonyong naglalayo sa mga Tagalog mula sa pagsamba sa Diyos, ngunit si Bathala ang naging natatanging pagbubukod sapagkat kahawig siya ng konseptong Kristiyano ng Lumikha. Natutunan ng mga tao na isama ang mga elementong Katoliko sa ilan sa kanilang tradisyonal na ritwal tulad ng *Sanghiyang* kung saan karamihan ng mga espiritung tinatawag ay inaakalang mga Kristiyanong santo. Ayon kay Alejandro Roces, "Sa Alfonso, Cavite, mayroong isang baryo na tinatawag na Marahan kung saan nakatira ang isang eksklusibong sekta na nagsasagawa ng isang ritwal na tinatawag na *Sanghiyang*. Ang ritwal na ito ay dating isang paganong seremonya ng pagsamba sa mga ninuno ngunit kalaunan ay napayaman ng mga kahulugang Kristiyano at ng pagbibigay-katwiran mula sa Biblia". Sa kasalukuyan, ang *Sanghiyang* ay isinasagawa hindi lamang bilang pagsamba sa mga ninuno kundi bilang paghahanda para sa pagpapagaling sa pamamagitan ng medium at bilang panimulang seremonya para sa mas makulay na ritwal na tinatawag na *"Sayaw sa Apoy"*.

## Bathala sa Ibang Kulturang Pilipino
Sa sinaunang Bikol, si Bathala ay isang diwatang may mababang ranggo, kinakatawan ng isang maliit na imahen, kadalasan ay isang may pakpak na pigura na tinatawag na Tagno o Lambana, na laging dala ng mga Bikolano bilang pampasuwerte. Ayon sa Bicol Grammar ni Mark of Lisbon (1628, pahina 61), "sinasabi nilang ito ay isang anito na nagdadala ng suwerte sa sinumang kasama nito." Kaya, kung ang isang tao ay hindi tinatamaan ng mga bagay na inihahagis sa kanya, siya ay tinatawag na batalaan

## Panalangin at mga Dasal
### Orihinal na dasal ng mga Bisaya

*Bathala, pinunuan sang mga*
*una nga mga inanak, *
*Dito mag estar sa mga layog*
*Sa anang alima na tagsa*
*Si amay Maniliw nga tamaw*
*nga, *
*Malayog anay sang puno ka*
*niug, *
*Mabakod angay sa bantiling, *
*Kag masupong angay sa*
*kalayo, *
*Mabangis labi a madal nga*
*Bany-aga nga ayam. *
*Sa amang kilid lumsit. *
*Si ama Lulid Amo; *
*Siya ang mag sumunod*
*Kon tunay sa boot niya, *
*Nga mag bulit labing*
*Kagab-ihon mapilong…*

### Salin sa Tagalog

*Bathalang pinagmulan ng*
*mga unang nilikha, *
*Naninirahan sa kalangitan*
*Sa kamay mo nakalagay*
*Si Maniliw, na mangkukulam*
*Matayog kang parang puno*
*ng niyog; *
*Matigas na parang bato, *
*Masiklab na parang apoy, *
*Mabangis na higit sa*
*Asong nahihibang. *
*Sa dibdib mo lumabas*
*Ang manlilikhang Lulid Amo; *
*Siya ang nakagagawa*
*At nagbibigay dilim*
*Na higit sa gabi…*

### Salin sa Ingles

"Bathala, source of life,"
"Creator of the first beings,"
"Dwelling in the highest heavens, in divine glory,"
"Upon His palm, the world rests,"
"The Almighty Father, the eternal spirit."

"From the peak of the coconut tree, He watches,"
"Steadfast as an unshakable mountain,"
"Blazing like a fearless fire,"
"Fierce, more ferocious"
"Than the foreign wild wolf."

"He flows within our midst,"
"The Father, Lord of the spirits,"
"Deity of deities, guide of the world;"
"He is the light in the darkest night,"
"The beacon on a grim and perilous path."

### Salin sa Waray

*Bathala nga tinikangan han*
 *Syahan nga ginlarang*
*Naukoy ha langit,*
*Ha Iya kamot nakasalig*
*Hi Amay an espiritu nga gamhanan.*

*Nagtatan-aw tikang ha bawbaw han lubi,*
*Madig-on sugad han bukid,*
*Nagatang sugad han kalayo,*
*Masusomok, labaw pa ha mabangis*
*Nga langyaw nga ayom-iro han kagurangan.*

*Ha amon luyo hiya nag-aagos,*
*Hi Amay agaron han mga anito, diwata han mga diwata;*
*Hiya an giya*
 *Kon an ira kaburut-on,*
*Nga magin giya ha kasisidman*
* samtang an gab-i nagbabalot...*

## Mga sanggunian
## Tingnan din
*Bahala na
*Pamahalaan

Kategorya:Mitolohiyang Pilipino