Arkitektura

[thumb|300x300px| Ang [Parthenon sa tuktok ng Acropolis, Atenas, Gresya bilang isang halimbawa ng arkitektura.]]
Ang **arkitektura** ay ang pamamaraan at produkto ng pagpaplano, pagdidisenyo, at pagtatayo ng mga gusali o ng ibang mga pisikal na istraktura. Ang mga gawaing pang-arkitektura, sa pisikal na kaanyuan ng mga gusali, ay madalas mapapansin bilang mga simbolo ng kultura at bilang sining. Ang mga sibilisasyon sa kasaysayan ay madalas nakikilala sa kanilang mga pambihirang arkitektura na nananatili hanggang sa kasalukuyan.

Ang salitang "arkitektura" ay maaaring maging isang terminong pangkalahatan na naglalarawan ng mga gusali at iba pang istrukturang pisikal. Ito ay ang sining at agham ng pagdidisenyo ng mga gusali at (ibang) istrukturang *nonbuilding.* Ito ay ang estilo ng ng pagdidisenyo at paraan ng pagtatayo ng mga gusali at iba pang istrukturang pisikal. Higit pa rito, sinasaklaw nito ang kaalaman sa larangan ng sining, agham, teknolohiya, at karanasan ng tao.

Sinasaklaw ng arkitektura ang pagpaplano, disenyo, at pagbuo ng anyo, espasyo, at kapaligiran, na isinasaalang-alang ang functional, teknikal, panlipunan, kapaligiran, at estetikong mga salik. Hinihingi nito ang malikhaing pagmamanipula at koordinasyon ng mga materyales, teknolohiya, liwanag, at anino. Bukod pa rito, madalas itong nangangailangan ng paglutas ng mga magkasalungat na pamantayan. Tinutugunan din ng larangan ng arkitektura ang mga praktikal na elemento ng pagpaplano ng mga gusali at istruktura, kabilang ang pagbabadyet, pagtatantya ng gastos, at ang pamamahala ng mga tauhan na kasangkot sa proyekto.

Ang kasanayan, na nagmula sa sinaunang panahon, ay nagsisilbing isang paraan ng masining na pagpapahayag para sa isang sibilisasyon. Dahil dito, ang arkitektura ay itinuturing na isang anyo ng sining. Ang mga teksto tungkol sa arkitektura ay isinulat mula noong sinaunang panahon; ang pinakamaagang natitirang teksto tungkol sa mga teorya ng arkitektura ay ang tratadong *De architectura* ng arkitektong Romano na si Vitruvio na isinulat noong ika-1 siglo AD. Nangangatuwiran si Vitruvius na ang isang magandang gusali ay naglalaman ng *firmitas, utilitas*, at *venustas* (katibayan, kagamitan, at kagandahan). Pagkalipas ng mga siglo, pinalawak ni Leon Battista Alberti ang mga konseptong ito, na tinukoy ang kagandahan bilang isang likas na kalidad ng mga gusali na tinutukoy ng kanilang mga sukat. Noong ika-16 na siglo, isinulat ni Giorgio Vasari ang *Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects*, kung saan ipinakilala niya ang ideya ng istilo sa sining ng Kanluran. Noong ika-19 na siglo, tanyag na sinabi ni Louis Sullivan na "ang anyo ay sumusunod sa tungkulin." Sa kontekstong ito, nagsimulang palitan ng "function" ang mga tradisyunal na terminong "tool" o "utility," na umuusbong upang sumaklaw hindi lamang sa mga praktikal na aspeto kundi pati na rin sa estetika, sikolohikal, at kultural na mga dimensyon. Ang konsepto ng *sustainable architecture* ay lumitaw noong huling bahagi ng ika-20 siglo.

## Kahulugan at etimolohiya 
Ang aralin ng arkitektura ay maaring nangangahulugang:

* Karaniwang tawag sa paglalarawan ng mga gusali at iba pang pisikal na istruktura.
* Ang agham at sining ng pagdidisenyo ng mga gusali at ilan pa sa ibang mga istruktura.
* Ang kaalaman sa sining, agham, teknolohiya, at sangkatauhan. Robert Venturi, at Ludwig Wittgenstein ay nag-aalala sa likas na katangian ng arkitektura at kung nakikilala ang arkitektura sa gusali.

### Mga makasaysayang tratado 
Ang pinakamaagang nakaligtas na sulatin sa paksa ng arkitektura ay ang *De architectura* ng Romanong arkitekto na si Vitruvio noong unang bahagi ng ika-1 siglo AD. Ayon kay Vitruvio, upang malaman kung ang isang gusali ay matatawag na "mabuti", dapat ay alinsunod ito sa tatlong tuntunin na *venustas, firmitas, utilias*, o kaluguran, katatagan, kagamitan. Ang katumbas nito sa modernong Ingles at Tagalog ay:

* Kagandahan o *beauty* – ang isang gusali ay dapat astetikong kasiya-siya
* Tibay o *durability* – ang isang gusali ay dapat tumayo nang matatag at manatiling nasa mabuting kalagayan
* Kagamitan o *utility* – ang isang gusali ay dapat na angkop para sa mga layunin kung saan ito ginagamit
Ayon kay Vitruvio, hangga't maaari ay dapat magsikap ang mga arkitekto na matupad ang bawat isa sa tatlong katangiang ito.

Nakita ni Leon Battista Alberti, na siya nagpaliwanag sa mga ideya ni Vitruvio sa kanyang tratadong *De re aedificatoria*, ang kagandahan lalo na bilang isang bagay ng proporsyon, bagaman ang dekorasyon ay gumaganap din bilang bahagi. Mas pinalawig pa ni Leon Battista Alberti ang mga ideya ni Vitruvio sa kanyang tratadong *De re aedificatoria*, kung saan nakikita niya ang kagandahan lalo na bilang isang bagay ng proporsyon, bagaman ang dekorasyon ay gumaganap din ng isang bahagi. Para kay Alberti, namamahala ang mga patakaran ng proporsyon sa perpektong pigura ng tao, ang *Golden mean*. Samakatuwid, ang pinakamahalagang aspeto ng kagandahan ay isang likas na bahagi ng isang bagay, sa halip na isang bagay na inilapat nang mababaw, at batay sa unibersal at nakikilalang mga katotohanan. Hindi pa umuunlad paniwala ng estilo sa sining  hanggang sa ika-16 na siglo, sa pagsulat ni Giorgio Vasari. Pagsapit ng ika-18 siglo, ang kanyang isinulat na *Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects* ay naisalin na sa Italyano, Pranses, Espanyol, at Ingles.

Noong ika-16 na siglo, isinulat ng arkitektong *Italian Mannerist*, pintor at teorikong si Sebastiano Serlio ang ''Tutte L'Opere D'Architettura et Prospetiva* *(Complete Works on Architecture and Perspective).* Nagbigay ng napakalaking impluwensya ang tratadong ito sa buong Europa bilang ang unang polyeto na nagbigay-diin sa praktikal kaysa sa teoretikal na aspeto ng arkitektura, at ito ang unang nagtala sa limang *order*.

Noong unang bahagi ng ika-19 na siglo, isinulat ni Augustus Welby Northmore Pugin ang *Contrasts* (1836) na pinaghambing ang modernong, industriyal na mundo, na kanyang hinamak, na may ideyal na imahe ng mundong *neo-medieval*. Naniniwala si Pugin na ang arkitekturang Gotiko ang tanging "tunay na Kristiyanong anyo ng arkitektura." Inilatha ng kritiko ng sining na si John Ruskin ang *Seven Lamps of Architecture* noong 1849 na may mas makitid na pananaw sa kung ano ang bumubuo sa arkitektura. Ayon kay Ruskin, ang arkitektura ay ang "sining na labis na nagtatapon at nagpapalamuti sa mga edipisyo na pinalaki ng mga tao ... na ang paningin sa kanila" ay nag-aambag "sa kanyang kalusugang pangkaisipan, kapangyarihan, at kasiyahan". Higit na mahalaga ang estetika para kay Ruskin. Patuloy na nilahad ng kanyang gawa ang pagsasabi na ang isang gusali ay hindi tunay na isang gawa ng arkitektura maliban kung ito ay "pinalamutian" . Para sa Ruskin, ang kay ng mahusay na pagkakagawa, mahusay na proporsyon, at functional na ggumaganangangailangan ng mga *string course* o pamukid. Ayon diumano sa kontemporaryo ni Le Corbusier na si Ludwig Mies van der Rohe sa isang panayam noong 1959, "Nagsisimula ang arkitektura kapag maingat mong pinagsama ang dalawang ladrilyo. Doon ito magsisimula."

### Mga modernong konsepto 
 na idinisenyo ni Oscar Niemeyer]]
Pinasimulan ng arkitektong si Louis Sullivan ang isang pangunahing tuntunin sa disenyo ng arkitektura: *"Form follows function"* o "ang porma ay alinsunod sa tungkulin". Habang natugunan ng parehong kasikatan at pag-aalinlangan ang paniwala na ang mga pagsasaalang-alang sa istruktura at estetika ay dapat na ganap na napapailalim sa praktikalidad, nagkaroon ito ng epekto ng pagpapakilala ng konsepto ng "*function*" sa halip ng "*utility*" ni Vitruvio. Nakikita ang "function" na sumasaklaw sa lahat ng pamantayan ng paggamit, persepsyon at kasiyahan ng isang gusali, hindi lamang praktikal kundi pati na rin ang estetika, sikolohikal at kultural.

Nananatiling isang pinagtatalunang paksa ang estetika sa arkitektura, kung saan itinatampok ng mga kritiko ang paghihiwalay sa pagitan ng mga propesyonal at ng publiko. Ayon sa mga pag-aaral, malakas ang kagustuhan ng publiko sa tradisyonal at klasikal na mga istilo ng arkitektura kaysa sa mga modernong disenyo. Ipinapangatuwiran ni James Stevens Curl na madalas na pinapaboran ng mga modernistang arkitekto ang mga disenyo na nakadiskonekta at nakakapinsala sa kapaligiran. Binalangkas namin ni Léon Krier ang pangingibabaw ng mga tradisyonal na istilo sa pribadong arkitektura bilang isang "mapuspusing demokratikong katotohanan," na kaibahan sa paglaganap ng mga modernong disenyo sa mga pampublikong komisyon. Kabilang sa mga pilosopiyang nakaimpluwensya sa mga modernong arkitekto at ang kanilang diskarte sa disenyo ng gusali ay Rasyonalismo, Empirismo, Istrukturalismo, *Poststructuralism*, Dekonstruksyon at *Phenomenology*.

Sa huling bahagi ng ika-20 siglo, isang bagong konsepto ang idinagdag sa mga kasama sa palibot ng parehong istraktura at tungkulin, ang pagsasaalang-alang ng *sustainability*, o *sustainable architecture*. Upang matugunan ang kontemporaryong etos, dapat na itayo ang isang gusali  sa paraang magiliw sa kapaligiran sa mga tuntunin ng paggawa ng mga materyales nito, ang epekto nito sa natural at naitayong kapaligiran at ang mga pangangailan nito sa natural na kapaligiran para sa pagpainit, bentilasyon at paglamig, paggamit ng tubig, mga produktong basura at ilaw.

## Kasaysayan 
[thumb|270x270px|Ang [Kubo|bahay kubo, ang tradisyunal na bahay sa Pilipinas]]

### Mga pinagmulan at arkitekturang bernakular 
Unang umunlad ang pagtatayo mula sa dinamika sa pagitan ng mga pangangailangan at paraan. Karaniwang nagsisilbi ang arkitekturang bernakular sa lokal na mga pangangailangan, na limitado sa mga kagamitang ginagamit sa isang partikular na rehiyon, at sumasalamin sa mga lokal na tradisyon at kasanayang pangkultura.

Habang umuunlad ang mga sining ng tao at nagsimulang gawing pormal ang kaalaman sa pamamagitan ng mga tradisyon at kasanayan sa bibig, ang gusali ay naging isang kasanayan, at ang arkitektura ang naging terminong ginamit upang ilarawan ang lubos na pormal at iginagalang na mga aspeto ng kasanayan. Malawakang ipinapalagay na ang tagumpay sa arkitektura ay nakamit sa pamamagitan ng pagsubok at pagkakamali, na may unti-unting kaunting pagsubok at higit pang pag-uulit habang ang mga resulta ay naging kasiya-siya sa paglipas ng panahon. Patuloy na ginagawa ang arkitekturang bernakular sa maraming bahagi ng mundo.

### Arkitektura sa sinaunang panahon 
left|thumb|270x270px|Ang Göbekli Tepe sa Turkiya
Rural ang karamihan sa mga unang pamayanan ng mga tao. Sinasalamin ng mga gusali sa sinaunang panahon ang mga pangangailangan, paniniwala, at ang adaptasyon sa kapaligiran ng mga sinaunang tao, at karamihan sa mga gusali ay ginamit para sa tirahan, mga ritwal, o mga layuning pangkomunidad. Ang mga lumalawak na mga ekonomiya ay nagresulta sa paglikha ng mga *proto-city* o urbanong lugar, na sa ilang mga pagkakataon ay lumago at umunlad nang mabilis, tulad ng Çatalhöyük sa modernong Turkiya at Mehrgarh at Mohenjo-daro sa modernong Pakistan. 

Kasama sa mga Neolitikong pook-arkeolohiko ang Göbekli Tepe at Çatalhöyük sa Turkiya, Jerico sa Lebante, Mehrgarh sa Pakistan, Skara Brae sa Orkney, at mga pamayanang Cucuteni-Trypillian sa Rumanya, Moldabya, at Ukranya. Kalimitan sa mga gusaling ito ay gawa sa mga natural na materyales tulad ng bato, kahoy, putik, at balat ng mga hayop.

### Arkitektura sa Klasikong panahon 
[thumb|270x270px|Ang [Dakilang Piramide ng Giza]]
Mula sa mga *proto-city* o mga urbanong lugar ay umusbong ang mga sinaunang mga sibilisasyon tulad ng Sinaunang Ehipto at Mesopotamya, kung saan ang kanilang arkitektura ay kumakatawan sa patuloy na presensya ng mga diyos at supernatural na mga puwersa. Karamihan sa mga sinaunang sibilisasyon ay gumamit ng monumentalidad sa kanilang arkitektura upang simbolikong kumatawan sa kapangyarihang pampulitika ng pinuno o ng estado mismo.

Ang arkitektura at urbanismo ng mga klasikal na sibilisasyon tulad ng mga sibilisasyong Griyego at Romano ay umunlad mula sa mga mithiing sibiko kaysa sa mga mithiing relihiyoso o empirikal. Lumitaw ang mga bagong uri ng gusali at ang istilo ng arkitektura ay binuo sa anyo ng mga klasikal na *order''. Ang arkitekturang Romano ay naimpluwensyahan ng arkitektura ng Griyego habang isinasama nila ang maraming elementong Griyego sa kanilang mga gawi sa pagtatayo.

Ang mga teksto sa arkitektura ay naisulat na mula pa noong sinaunang panahon—ang mga tekstong ito ay nagbibigay ng parehong pangkalahatang payo at mga partikular na pormal na reseta o canon. Ang ilang mga halimbawa ng mga canon ay matatagpuan sa mga sinulat ni Vitruvio noong ika-1 siglo BC.

## Mga sanggunian 
## Mga panlabas na link 
* Famous architects - Mga talambuhay ng kilalang mga arkitekto.

*
Kategorya:Agham