Gadymy Gündogaryň we Gadymy Günbataryň taryhynyň ösüş aýratynlyklary

Gadymy Gündogar  diýilýän  geografiki  ýerlere  günbatardan  gündogara uzalyp gidýän  häzirki Tunisden Hytaýa, Ýaponiýa we Indoneziýa  çenli, günortadan demirgazyga bolsa , häzirki  Efiopiýadan  Kawkaz daglaryna  we Aral  deñziniñ  günorta kenarlaryna  çenli bolan  aralyk degişlidir.

	Gadymy gündogarda  dürli jynslara  we has ownuk  umumylyklara  degişli ilat ýaşapdyr.

	Alynky Aziýada  semir – hamit   dil maşgalasyna  degişli dillerde  gürleýän birnäçe  halkyýetler we taýpalar  ýaşapdyrlar. Semit dillerinde  akkadlar, amoreýler, assiriýalylar hanaaneýler, ýewreýler, araplar we  beýleki  käbir ownuk  taýpalar gürläpdirler. Hamit dillerinde  gadymy Müsüriñ  ilaty, berberi – liwiýa dillerinde  Nil jülgesinden  günbatarda ýaşan taýpalar, kuşit dillerinde  Niliñ ýokary  akymyndaky  taýpalar gürläpdirler.

	Hindi – Ýewropa  dil maşgalasyna  degişli taýpalar  we halkyýetler anatoliýa  ýa-da  hett – luwiý we  hindieýran şahalaryna  bölünipdirler.

	Anatoliý dillerinde  hett taýpalary , lidiýalylar, kariýler we kiçi Aziýada  ýaşan  beýleki  ownuk taýpalar gürläpdirler.

	Midiýalylaryñ  , parslaryñ , parfiýalylaryñ we  baktriýalylaryñ ,  skifleriñ we sanlaryñ, gadymy  Gadymy  Himdistanyñ  arileriniñ  dili  hindieýran şahasynyñ  dillerine  degişli  bolupdyr.

	Hurritler we urartlar, hettleriñ ata-babalary (protohettler) hurrit – urart dil  maşgalasynyñ  dillerinde  gürläpdirler.

	Hindistanyñ  iñ gadymy  ilaty drawid  dilinde, gadymy  hytaý  taýpalary sin – tibet ýa-da tibet – hytaý dil maşgalasynyñ  dillerinde  gürläpdirler.

	Gadymy Gündogarda  taryhda  möhüm orun  tutan  köpsanly döwletler döräpdirler: Gadymy Müsir patyşalygy, Wawilion döwleti, Hett döwleti, Assiriýa döwleti,  Urarti döwleti, Finikiýanyñ  , Siriýanyñ  we Palestinanyñ ýerlerindäki  döwlet birleşmeleri , Troýa , Frigiýa, Lidiýa döwletleri, Eýran daglygynyñ  döwletleri, Orta Aziýanyñ  döwlet birleşmeleri, Hindistanyñ , Hytaýyñ, Koreýanyñ  Günorta Gundogar Aziýanyñ  ýerlerindäki  döwletler we beýlekiler. Iñ ilkinji döwletler Nil, Tigr, Ýewfrat derýalarynyñ  jülgelerinde döräpdirler. Bu ýerlerde  suwarymly  ekerançylyk  üçin suwaryş desgalarynyñ  ulgamyny gurmak zerur bolupdyr. Munuñ  üçin  köpsanly adamlaryñ  bilelikdäki  zähmetini  guramak talap edilýär. Bu wezipäni  ilkibaşdaky görnüşi  nomlar bolan  ilkinji döwletler ýerine  ýetiripdirler.

	Nom birnäçe  ýerli jemagatlardan  ybarat bolup, olaryñ administratiw , dini, medeni merkezi merkezi   şäher   bolupdyr. Şeýle şäher döwletler ilkinji gezek  b.e.öñ IV müñýyllygyñ  ahyrynda  Müsürde , Günorta  Mesopotamiýada döräp,  soñra olar has  güýçli  nomlaryñ  golastyna birleşdirilipdirler.

	B.e. öñ III  müñýyllykda  iri döwletleriñ  peýda  bolmagy bilen   gündogar ýurtlaryñ  köpüsine mahsus  bolan  durmuş – syýasy gurluşyñ  aýratyn görnüşi – despotiýa  emele  gelip  başlaýar. Döwletiñ  hökümdary  häkimýete   bütinleý eýe  bolup,  ol hudaý  ýa-da  onuñ nesli hasap  edilipdir. Ýurdy doloandyrmakda  býurokratik apparat uly orun  tutupdyr.

	Ilat  salgyt tölemeli we  döwlet öñündäki   borçlary bolan  jemgyýetçilik  işlerini ýerine  ýetirmeli  bolan.

	Irki gadymy döwürde  ýere eýeçiligiñ  görnüşleri bilen  baglanyşykly  ykdysadyýetiñ  iki ulgamy  dowam edipdir: senagat we döwlet. Bu eýeçilikleriñ  ikisinde-de  ýer dürli şertler bilen  hususy adamlara  peýdalanmaga  berlipdir.

	Oba hojalygynda esasy  işleri daýhanlar  ýerine ýetiripdirler. Onuñ gapdalyndan  gul zähmeti-de  ulanylypdyr.

	Gadymy gündogarda  gulçulygyñ  gowşak ösmegi  öz – özünden önýän  hojalygyñ  dowam edendigi  bilen  düşündirilýär.

	Irki gadymy  döwürde  ýakyn gündogaryñ  dürli welaýatlarynyñ  arasynda  ykdysady,  syýasy we medeni  aragatnaşyklar ýola  goýulýar. Bu döwrüñ ahyrlarynda  halkara söwda  ýollary  emele  gelýär. Onda  agalyk etmek ugrunda  göreş  ýitileşýär.  Irki gadymy döwrüñ  ahyrynda  bürünç eýyamy  tamamlanyp,  demir asyry başlanýar. Özem  demir işläp bejermek medeniýetini gadym  döwletleriñ   ýerlerine  ýaş halkyýetler  getiripdirler.

	Gadymy  döwletleriñ  gülläp ösen  döwründe  dünýä döwletleri  ýa-da  imperiýalar  emele gelýärler. Olarda  has berk merkezi  dolandyryş we bütewi içerki syýasat bolupdyr. Bu döwürde  döwlet gurluşynyñ  despotiýa  görnüşi  has ösen  derejesine  ýetýär. Demriñ , poladyñ ulanylmagy bilen , zähmet  öndürijiligi  ýokarlanýar. Haryt önümçiligi ösýär,  pul gatnaşyklarynyñ  ulgamy ösýär we pullar  teñne  görnüşinde  ýaýrapdyr. Halkara söwdasy ösüp,  oña Hindistan, Hytaý, Orta Aziýa , Arabystan ýarym  adasynyñ  günortasy hem goşulýar. Haryt – pul gatnaşyklarynyñ  netijesinde  hususy  ýer eýeçiligi hem döreýär.

	Giçki gadymy döwürde  gadymy döwletleriñ  çet-gyralarynda  ýaşan  taýpalar we halklar uly ähmiýete eýe  bolup başlaýarlar. Olarda  şol wagtlar döwlet döremek üçin   şertler emele gelip başlapdyr. III-V  asyrlarda  Halklaryñ  beýik  göçhä- göçlügi  başlanýar. Olar köplenç  ýagdaýlarda  gadymy  döwletleriñ  ýykylmagyna  sebäp bolupdyrlar.

	Antik  döwletlere  Gadymy Gresiýa  we Gadymy  Rim  degişli bolup, olaryñ  taryhy  Gadymy  dünýä taryhynyñ  möhüm  bölegidir.   Olaryñ hem ösüşiniñ  özüne mahsus  aýratynltklary  bar. Antik ösüş  ýoly  b.e.öñ  I  müñýyllykda  tapawutlanýar. Oña döwletiñ  polis, ýagny, şäher – döwlet  görnüşi mahsusdyr. Polisiñ  tapawutlandyryjy  häsiýetleri:

1) ýere antik   (ýa-da  polis)  eýeçiligi, ýagny  şäher – döwletiñ  çäklerindäki  ýerler diñe  raýatlyk  hukugy  bolan adamlara  degişli bolup biler,  ýere döwlet  eýeçiligi  ösmedik derejede;

2) ýurdy  dolandyrmaga  raýatlaryñ  has işjeñ  gatnaşmagy;

Ýene-de bir aýratynlygy  Gündogara  garanda  haryt önümçiliginiñ   has ösen bolmagydyr. Haryt önümçiliginiñ ösmegi bilen  nusgawy  gulçulyk  hem  baglanyşyklydyr. Gündogar  gulçulygyna  seredende  bu ýerde  gullary  has güýçli  ezipdirler, ähli hukuklardan  mahrum edipdirler, gul bilen  erkin adamyñ  arasynda  anyk araçäk bolupdyr. Maddy  baýlyklary  esasy  öndürijiler gullar bolupdyrlar. Gullaryähmeti Gresiýada , esasan  hünärmentçilikde  hem-de bolsa  hojalygynda  has köp ulanylypdyr. Umuman gadymy dünýä taryhy  dersini  öwrenip, biz şol  döwürdäki  döwletleriñ  gurluşyna, halkara  gatnaşyklaryna , ykdysadyýetine , jemgyýetçilik gurluşyna, medeniýetine, taryhynyñ ösüş aýratynlyklaryna , gadymy halkyýetlere  we olaryñ  ynançlaryna , däp-dessurlaryna, ýaşaýşyna we ş.m.   ýetireris.
Kategoriýa:Ýakyn Gündogaryň taryhy
Kategoriýa:Gadymy Taryh
Kategoriýa:Günbataryň Taryhy
Kategoriýa:Medeni Ösüş