Urug jemagatynyň döremegi we ösmegi

**Urug jemagatynyň döremegi we ösmegi.**

Meỳilnama

1.	Zähmet gurallarynyň kämilleşmegi.

2.	Giçki paleolit döwründe häzirki zaman adamlarynyň keşbine meňzeş adamlaryň  emele gelmegi. Ýewropapisint, mongolpisint  we negrpisint jynslaryn döremegi.

3.	Mezolit döwründe howanyň özgermegi. Mezolit eýýamynyň oýlap tapyşlary. Adamyň Günortadan Demirgazyga ýaýramagy.

4.	Neolit öwrülişigi. Taýpa bileleşmeleriniň döremegi. 

Netije:

1.Giçki  paleolit  döwri  mundan 40 – 14 müñ  ýýl öñki döwri  öz içine alýar. Ony wýurm  buzlugynyñ  döwrüne  degişli  edýärler.  Wýurm  buzlugy riss  döwründäkiden  kiçi bolsa-da  howa sowuk  bolupdyr.  Howa ýagdaýy  Demirgazyk Ýewropada , Aziýada  we Amerikada  gurak we örän  sowuk bolupdyr.

	Giçki paleolit   döwründe  ýasalan  zähmet gurallary görnüşleri boýunça  dürli – dürli bolup, öndürijiligi  ýokary ekeni. Giçki paleolitiñ  duralgalarynda  kesmek, ýonmak, dürtmek üçin  gurallar, naýzalaryñ  uçlary, gysga naýzalar, naýza zyñyjylar, garpunlar, iñneler, serdarlaryñ  süñkden  ýasalan  hasalary, gazawlar tapylýar. Şolaryñ  içinde  iñ möhümleri  kesgiç we  gazaw bolupdyr. Gesgiji zähmet  gurallaryny  ýasamak  üçin ulanypdyrlar. Onuñ bilen süñkden , haýwanlaryñ şahlaryndan  gurallar ýasalanda  peýdalanypdyrlar.

	Gazawlar bilen  ýumşak   zatlary  işläp bejeripdirler(deri, agaç). Giçki  paleolit  döwrüniñ  gazawlary  mustýe  döwründäkiden  tapawutlylykda  uzyn,  ýasy,  işlenýän gyrasy  aýlaw örnüşinde bolupdyr. Şu döwrüñ awçylarynyñ  esasy ýaragy  naýza  bolupdyr. Käbir  gurallary amatly  bolar ýaly tutawaçly  edip ýasapdyrlar. Çakmak daşyna  sap (tutawaç) berkidipdirler. Şeýlelikde  gurallaryñ  ýasalyş usuly  çylşyrymlaşyp başlapdyr. Naýzazyñyjy adamyñ  güýjüniñ  üstüni ýetirýän  ilkinji mehaniki  serişde bolupdyr.

	Daşy işläp bejermek  usuly  hem  kämilleşýär.  Daş gurallary simmetrik we  işlenilýän  gyrasyny  ýiti edip ýasap  başlapdyrlar. Giçki paleolit  döwründe  süñkden we  haýwanlaryñ  şahyndan  zähmet gurallaryny  ýasamak  giñ  gerim  alypdyr. Giçki paleolit döwründe hem    awçylyk we ýygnaýjylyk  uly ähmiýete  eýe  bolupdyr. Aw  awlamak  öñkä garanda  has üstünlikli  bolan. Muny duralgalaryñ ýaşaýjylarynyñ  iýen haýwanlarynyñ  süñkleri subut  edýär. Mysal üçin , Przedmostda  (Çehoslawakiýa) 1000 mamontyñ , Amwrosiýewkada  (Ukraina) 1000 töweregi  bizonyñ , Solýutrede (Fransiýa) 10 müñ töweregi onuñ iýlen  süñkleri tapylypdyr.  Olar  köpçülikleýin , guramaçylykly , gabamak arkaly  haýwanlary  awlapdyrlar. Duralgalar köplenç  kert ýerleriñ  golaýýnda  bolupdyr.  Gabamaklygyñ  usullary kämilleşipdir.  Haýanlary kert ýerlere , batgalyklara, gazylan çukurlara ot bilen gorkuzyp kowalap  eltipdirler. Buzluk ýerlerden   uzaklarda, ýagny  ortaýerdeñiz – afrika, Orta  Aziýa  taraplarda  adamlar leopardlary, dag tekelerini, keýikleri, ýyrtyjy  haýwanlary awlapdyrlar. Balyk  tutmaklyk hem  başlanypdyr.
 
	Giçki paleolit döwrüniñ  adamlary gowaklarda  we howa  şertlerine  laýyklykda  bassyrmalarda , çatmalarda , ýerkümelerde  ýaşapdyrlar. Olaryñ  ortasynda  ot ýakar ýaly  ýer bolupdyr.

2. Giçki paleolit  döwründe  adamlar  Ýewropada,  Aziýada  we Afrikada  ýewropapisint,  mongolpisint, negrpisint jynslara bölünipdirler. Ýöne olaryñ arasyndaky  tapawut  häzirkileri  ýaly  güýçli bolmandyr. Jynslaryñ arasyndaky tapawut adamyñ   daşky keşbine  ýerli şertleriñ  täsiri bilen  müñýyllyklaryñ dowamynda  emele gelipdir. Oña  howanyñ temperaturasy we çyglylygy , şemal, günüñ ýagtysy täsir edipdir. Mongolpisint adamlaryñ keşbi ýer üstüniñ  çöllük – sähralyk  bolmagy , dowamly we  güýçli ýeller , çäge syrgynlary, açyk gün şöhlesi, Aziýanyñ arktiki ýerlerinde  bolsa , gözüñe  güýçli  täsir edýän gün şöhlesiniñ serpikmesi netijesinde  emele gelipdir. Mongolpisint adamyñ  gabaklary çişipdir. Gözüñ  iñçe açylmagy  ýüzündäki galyñ ýag gatlagy  ony  çägeden we tozandan , gün ýagtysyndan we sowukdan gorapdyr.

	Negrpisint jyns  ýokary temperaturaly we çyglylykly tropiki howa şertlerinde emele gelipdir. Olaryñ  derisiniñ reñki  gara (aýratyn pigment melaniniñ köplügi sebäpli),  saçlary   burum – burum, burunlary inli, dodaklary galyñdyr.

	“Jyns” düşünjesi adam üçin  ilkinji gezek  fransuz  F.Bernýe  tarapyndan  1675 –nji ýylda ulanyldy. 1735-nji ýylda şwed  tebigaty synlaýjysy K.Linneý  daşarky  alamatlary boýunça  adam jynslaryny  toparlara böldi. Jynslar – adamlaryñ  taryhy taýdan  emele gelen görnüşleri bolup, olaryñ  fiziki alamatlary nesle geçýär.

3.Giçki paleolit döwründe  bolan  urug jemagatyny  taryhy taýdan  dikeltmek üçin  arheologik  tapyndylar  bilen  bir hatarda  etnografiki  meñzeşlikleri hem  ulanýarlar. Olara  Tasmaniýanyñ  we Awstraliýanyñ   ýerli ilaty , Filippinleriñ aetleri , Malakanyñ  semangalary  we  senoýlaryñ bir bölegi,  Şri – Lamkanyñ  tokaý andamanlary we  weddalary, Kalahari  çölüniñ  buşmenleri , eskimoslaryñ bir bölegi, Otlyýer adasynyñ  ilaty we  käbir beýleki  Günorta Amerikanyñ taýpalary degişlidirler.

	Adam sürüsiniñ  uruga öwrülmegi  önümçiligiñ ýokarlanmagy  we daşky  nika  gatnaşyklarynyñ emele gelmegi bilen  baglanyşyklydyr. Daşky nika gatnaşyklary garyndaşlaryñ ganynyñ  gatyşmagynyñ  edýän zyýanyny  aradan aýrypdyr we  urugyñ  möhüm  aýratynlygy bolupdyr.

	Uruglarda 100-150 adam bolupdyr. Her duralgada  2-3 sany  ýaşaýyş jaýý bolup,  hersinde  50 töweregi adam ýaşapdyr. Bile işlemek , bile  ýaşamak we aw awlamak,  belli bir derejedäki oturymlylyk garyndaşlyk gatnaşyklaryny has güýçli duýmaga ýardam edipdir. Uly ýaşaýyş jaýlaryny gurmak adamlaryñ  uly toparynyñ  güýçleriniñ jemlenmegini talap edipdir. 

	Giçki  paleolit  döwründe  aýallaryñ şekillendirilen  heýkeljikleri  köp ýaýrapdyr. Bu bolsa maşgala -  urug  gatnaşyklarynda  enelik  başlangyçlaryñ agalyk  edendigini  añladýar. Şol  döwürdäki toparlaýýn nika  gatnaşyklarynda atalyk  jemgyýetçilik manysynda   belli bolmandyr. Ähli çagalar  enäniñ  daşynda jemlenipdir. Ýaşaýyş jaýlary önümleriñ saklanýan  ýeri ahasaplanypdyr. Getirilen aw önümlerini aýal paýlapdyr. Aýal , öýe , ojaga, çagalara  iýmit önüleriniñ saklanyşyna, nahar taýýarlamaga, egin – eşik tikmäge gözegçilik edipdir. Aýallar  urugyñ esasy  we umumy ýaşalýan jaýýñ bikeleri bolupdyrlar. Şeýle  şertlerde  ilkinji  uruglarda  ene häkimligi höküm sürüpdir.

	Enelik urugy mezolit we neolit döwründe   özüniñ  has ösen  basgançagyna ýetipdir.

	Etnografiki çeşmeleriñ şaýatlyk etmegine görä  giçki mezolit döwründe  urug – taýpa  guramasy ösüp,  neolit döwründe ol has-da gülläp ösýär. Mezolit döwründe  taýpa birnäçe urugdan durupdyr. Zähmet tebigy taýdan  bölünipdir: aýallar ýygnaýjylyk, erkekler aw awlamak bilen meşgullanypdyrlar. Olaryñ jemgyýetçilik ýagdaýy deñ hukukly bolupdyr.

	Jemagat  ýaş aýratynlygy boýunça  garrylara , ululara we çagalara bölünipdir. Hersiniñ öz hukuklary  we borçlary bolupdyr. (zähmet borçlary, iýmit almaga hukuk, urugyñ ýygnagyna gatnaşmaga , nikalaşmaga we ş.m. hukuklar). Çagalar urşa gatnaşmandyrlar, ýýgnakda sesi bolmandyr, garrylar bolsa däp-dessurlara gözegçilik edipdir. Olaryñ jemagatda  uly täsiriniñ bolandygy  , bilimleriniñ we tejribeleriniñ köpdüginden  habar berýär. Ulularyñ toparyna geçmeklik inisiasiýa , ýagny “bagş etmek”  däbi arkaly  amala aşyrylypdyr. Bu däp  dürli halklarda  birmeñzeş bolmandyr we  birnäçe  basgançakdan  ybarat bolupdyr. Jübüt maşgala hojalygy  özbaşdak ýötermändir. Ol  uly ene maşgala  degişli bolupdyr  we öý hojalygyna iñ garry aýal baştutanlyk edipdir. Başga urugdan  gelen  giýewler  aýalynyñ  urugynda  içerki tertipler babatda uly orun tutmandyrlar. Olaryñ derejesi enelik urugynyñ  gülläp ösen wagtynda öñki deñhukukly döwründen birneme  pese düşüpdir. Aýallaryñ jemgyýetdäki ýokary derejesi olaryñ jemgyýetçilik önümçiliginde  we öý hojalygynda esasy  orun tutýanlygy  bilen baglanyşyklydyr. Maşgalanyñ  jübütligi köplenç goşmaça  nikalar bilen  utgaşypdyr. Köp aýallylyk hem duş gelipdir. 

3.Mundan  12-14   müñ   ýyl  ozal  ýa-da  b.e. öñ  12-10 müñ  ýyllyklar töwereginde giçki  paleolit  döwri  tamamlanyp, mezolit (orta daş asyry) eýyamy başlanypdyr. Buzluk eýyamy tamamlanypdyr. Mezolit döwründe howa ýagdaýy, ösümlik we  haýwanat dünýäsi kem-kemden  häzirki häsiýetlerine  eýe  bolup başlaýar. Mezolit b.e. öñ  VII müñýyllyga çenli   dowam edipdir. Buzlugyñ eremegi bilen mamont, ösgün  tüýli  nosoroglar ýaly haýwanlar  howa şertleriniñ üýtgemegi , aw awlanmagy netijesinde  ýok bolupdyr. Beýleki haýwanlar meselem,  demirgazyk suguny,  buzlugyñ yzy bilen demirgazyga gidipdirler.

	Howanyñ maýlamagy bilen  tokaýlar emele gelip başlapdyr. Tokaýlarda  sugun, los , ýekegapan, aýy we beýleki  haýwanlar ýaşapdyrlar.   Olar ownugrak we ýyndam ekenler.Olary awlamak üçin öñki usullar we ýaraglar könelipdir. Indi  okýaý oýlanyp tapylypdyr we  haýwanlary  uzakdan awlamaga  mümkinçilik döreýär . Bu döwürde mikrolitler-çakmak daşyndan ýasalan ownuk gurallar giñ ýaýraýar. Olaryñ uzynlygy 1-2 sm bolup, bulary agaçdan we süñkden edilen  saplara  oturdypdyrlar. Olary kesmek, ýonmak, ok-ýaýyñ okunyñ   uçlary  üçin ulanypdyrlar.

	Mezolit döwrüniñ  nusgalyk oýlap-tapyşlarynyñ  birem bumerang bolupdyr. Ony başarjañlyk bilen zyñyp, dürli aýlawly  hereketler bilen   150 m  uzaklyga ýetirip bolupdyr.Bumerang ýer ýüzüniñ köp taýpalaryna mälimdir,ýöne ol awstraliýaly ýerli ilatyñ esasy ýaragy bolupdyr.

	Mezolit döwründe   haýwanat  özgermegi  bilen,  haýwanlary gabap  awlamaklygyñ  ähmiýeti   gaçypdyr. Indi  haýwanlary ok – ýaý bilen ýekelikde awlapdyrlar. Gereginden artyk   awlanan  ýaraly  ýa-da  çaga haýwanlary  eldekileşdirmek pikiri ýüze çykypdyr. Ilkinji eldeki bolan haýwan  itdir. Ony ilki et üçin , soñra aw, goragçy hökmünde peýdalanypdyrlar. Mezolit döwrüniñ ýaşaýyş jaýlary  paleolit döwründäkiden kiçi bolupdyr.  Bu döwrüñ  ýadygärlikleri  köp medeni  gatlakly  bolupdyr. Awçylar  bir ýaşan  ýerine birnäçe gezek gaýdyp gelipdirler. Täze ýaragyñ peýda bolmagy we  aw usulynyñ  üýtgemegi bilen bir ýerde uzak ýaşamak mümkin bolmandyr. Awçylaryñ uly bolmadyk topary awyñ gözleginde aýlanyp ýöräpdirler. Iýmit gözlegindäki  adamlar  buzdan boşan ýerlere göçüpdirler. Gysga wagtyñ içinde adamlar Pribaltikany,  Şatlandiýany, Skandinawiýany, Demirgazyk Buzly ummanyñ  kenarlarynyñ bir bölegini , Amerikany, Awstraliýany  özleşdiripdirler.

4.Neolit döwrüniñ başlanmagy bilen kem-kemden öndüriji hojalyga geçilip başlanypdyr. Ýer ýüzüniñ  dürli ýerlerine ýaýran  adamlaryñ  ösüşi  dürli depginler bilen  ösüpdir. Demirgazykdaky  taýpalar  öñki derejesinde  uzak wagtlap galypdyrlar. Ýöne günorta ýerlerde  ösüş  çalt depginler bilen öñe gidipdir.

	Bu döwürde adamlar saply  , ýylmanan we deşilen gurallary, dokma stanogyny ulanypdyrlar. Toýundan gap-gaç  ýaşapdyrlar, agaç işläp bejeripdirler, gämi gurupdyrlar, tor dokapdyrlar. B.e. ön IV müñýyllykda  peýda bolan  küýzegärçilik stanogy zähmet  öndürijiligini we  önümiñ hilini ýokarlandyrypdyr. B.e. öñ IV müñýyllykda gündogarda  araba oýlanyp tapylypdyr.

	Neolit döwründe öndüriji hojalyga  geçirmegi taryhda “neolit öwrülişigi ” hökmünde bellenilýär. Bu döwürde ekerançylyga  we maldarçylyga  I  jemgyýetçilik  zähmet bölünişigi bolup geçýär. Soñra bolsa  zähmetiñ II  jemgyýetçilik bölünişigi  oba hojalygyndan  hünärmentçiligiñ  bölünip aýrylmagy bolup geçýär.

	Ekerançylygyñ döreýşi we  ösüşi hemme ýerde  gyradeñ däldir. Ekerançylygyñ ilkinji ojaklary Palestinada, Müsürde, Eýranda, Yrakda ýüze çykaryldy. Orta Aziýada şol sanda  Türkmenistanda hem , baryp b.e. öñ IV müñýyllykda  suwarymly ekerançylyk bolupdyr. Ekerançy taýpalar uly obalar bolup, palçykdan salnan  jaýlarda ýaşapdyrlar. Käýerlerde obadaşlaryñ  sany birnäçe müñ adama çenli bolupdyr. Türkmenistanda Jeýtun medeniýeti , Ukrainada  Bug – Dnestr medeniýeti  irki ekerançylyk ýadygärlikleri bolup,  olar  b.e. öñki   V-IV  müñýyllyklara degişlidirler.

	Neolit döwründe uruglar fratriýalara we taýpalara   gr “doganlyk” birleşipdirler. Ilkinji taýpa bileleşmeleri emele  gelip başlaýar. Fratriýalar enelik urugyndan bölünip aýrylan garyndaş  uruglaryñ birleşmesi bolupdyr. Amatly şertlerde we daşky nika tertiplerinde  uruglar çalt ulalypdyrlar. Bir uruga degişli ýerlerde  eklenmek kyn bolupdyr. Şonuñ üçinem ilkinji enelik urugdan  ýakyn garyndaşlaryñ topary bölünip  aýrylyp,  täze uruglary  döredipdirler. Ýöne olar  öñki ene urugy bilen  gatnaşyk saklapdyrlar, umumy   adyny , däplerini, dilini ýitirmändirler. Enelik we ondan  emele gelen  ilkinji fraktiýalary  emele getirip, dört  we ondan hem  köp uruglardan durupdyrlar. Ilki fratriýalar ekzogam, soñkulary endogan bolupdyrlar. Irki taýpa iki urugdan , soñra dört , sekiz  ondan hem köp   bolupdyr. Giçki taýpalarda  uruglaryñ sany juda köp bolupdyr.