Türkmen halkynyň kemala gelmegi

**Mowzuk: Türkmen halkynyň kemala gelmegi.**

**Meýilnama**

1.	Türkmen halkynyň gelip çykyşy baradaky meseläniň Ruhnamada beýany.

2.	Türkmenleriň gadymy ata-babalary.

3.	Horosanlylar,  alanlar, oguzlar.

4.	Seljuk basypalyşlary. Türkmen halkyýetiniň kemala gelip başlamagy.

**Edebiýatlar**

1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşg. 2001

2.	A. Dgijiýew. Очерки  происхождения и  проромирования туркменского народа в эпоху  средневсковая. Ашх. 1991.

3.	А. Росляков. Происхождение туркменского народа. Ашх 1962.

4.	Abulgazy Bahadyr han.  Türkmenleriň nesil daragty. Metbugat – 1991

5.	Türkmenistanyň taryhy I –nji kitap Aşgabat – 1994.

6.	M. Annanepesow. S. Atagarryýew Türkmenistanyň taryhyndan materiallar I – tom. Aşgabat 1995

7.	A. Karryýew, B.T. Moşkowa, A.N. Noçonow, A.Ýu Ýakubowskiý. Очерки из истории Туркменского народа и Туркменистана в VIII- XIX вв. Ашх 1954

8.	Türkmen halkynyň gelip çykyşynyň,  dünýä ýaýraýşynyň we onuň  döwrüniň taryhynyň problemelary. Aşgabat – 1993

Taryhdan  bilişimiz ýaly Türkmenistanyň häzirki  territoriýasynda  iň gadymy  döwürlerden    bäri Kaspi deňziniň  kenarlarynda, Amyderýanyň aşak akymlarynda, Uzboýyň ugrunda gadymy  balykçylar,  daglarda we çöllerde bolsa ilkidurmuş awçylary ýaşapdyrlar. Mundan 8-9 müň ýyl öň Türkmenistanyň iň gadymy   ýaşaýjylarynyň  bir bölegi ekerançylyk bilen meşgullanyp başlapdyrlar.  Beýleki  bir bölegi bolsa mundan 4 müň ýyl  öň  awçylyk durmuşyndan maldarçylyga geçipdirler. Mallaryň sanynyň barha  artyp başlamagy bilen ol  taýpalar täze öri  meýdanlary gözläp göçüp-gönüp ýaşap başlapdyrlar.  Ilatyň sanynyň  artmagy bilen  baglanşykly mundan 3-3,5 müň ýyl ozal  çarwalaryň uly bölegi Günorta Türkmenistan, Eýran hat-da  Hindistan ýerlerine  aralaşyp  başlapdyrlar. Şeýlelik bilen demirgazykdaky çarwa  taýpalar bilen Günorta Türkmenistandaky oturymly  ekerançylyk bilen  meşgullanýan ilatyň garyşmak prosesi kem-kemden bolup geçipdir.  Ol taýpalary gadymy  pars, grek, Hytaý, Wizantiýa ýazuw  çeşmelerinde  massagetler, parfiýalylar  (parlar, parnlar),  alanlar,  skifler,  eftalylar,  ýueýjiler (toharlar), saklar,  girkaniýalylar, kaspililer,  tapurlar we ş.m diýip atlandyrypdyrlar.  Kähalatlarda gadymy ata-babalarymyza “Sak-massagetler”, ýa-da  dag-sak-massaget taýpalary diýip atlandyrypdyrlar. Bu taýpalar taryhyň uzak dowamynda  watanymyzda  ornaşypdyrlar. Ahalda, Etrekde, Tejen  derýasynyň  aşak akymlarynda, demirgazyk gündogar Eýranda parfiýalylar ýaşapdyrlar.  Parfýan halkyýeti bu ýerde öňden ýaşaýan ýerli ilat bilen demirgazykdan göçüp gelen sähraly çarwalaryň gatyşmagy netijesinde emele  gelipdir.

Murgap jülgesinde bu döwürde başga bir halkyýet-margianynalylar ýaşapdyrlar olar esasan ekerançylyk bilen  meşgullanpdyrlar.  Mundan başgada  ilatyň bir bölegi çarwaçylyk, ýene-de bir bölegi senetçilik bilen meşgullanypdyrlar.

Amyderýanyň aşak akymynda üçünji bir halkyýet döräp, olara  horezmler diýip at beripdirler.

Parfiýalylar Murgaplylar we Horezmliler Eýran diller maşgalasyna  girýän dillerde gepläpdirler.

Sähra  taýpalary bolan dahlar, massagetler, sarmatlar özleriniň  hojalygy, ýaşaýyş obrazy we durmuşy boýunça bir-birlerine has ýakyn bolupdyrlar. Alymlaryň uly bölegi bu taýpalary türkmenleriň  ata-babalary hasaplarlar. Ýokardaky agzalan taýpalaryň ählisi ýewroit jynsyna degişli bolupdyrlar. Olar  birek-biregi bilen  ykdysady we syýasy durmuşda  baglanşykly  bolupdyrlar.  Horezmliler massaget taýpalaryndan,  parfiýalylar we margiýanylylar bolsa demirgazykda  sähraly taýpalaryň  nesillerinden bolup,  dahlara,  massagetlere w  Sarmatlara ýakyn bolupdyrlar. Parfiýalylaryň, horezmlileriň we  margiýanlylaryň nesilleri hem  birneme gijiräk türkmen halkynyň  düzümine giripdirler.
 
Gadymy  ilatdan soňky  asyrlarda haýsy türkmen  tireleriniň emele gelendigi barada maglumatlar az.  Berk asyryň belli  alymy Mahmyt Kaşgary  halaç tiresiniň gözbaşyny  eftalitlerden alyp gaýdýandygyny belleýär. Ol tutuş türkmeniň  aslyny halaçlylar bilen  baglanyşdyrýar.  Eftalylar türkmenleriň  abdal tiresiniň ata-babasy hem  hasaplanýar.  Orta asyrlar döwründe  abdallar türkmenleriň özbaşdak tiresine öwrülipdirler.  Abdal tire bölümleri başgyrtlaryň, özbekleriň, gazaklaryň düzüminde-de bar.

S.P.Tolstow massagetleriň augassi tiresini oguzlaryň ata-babasy, VIII-X asyrlarda Syrderýanyň  aýaklarynda  ýaşan oguzlary-da  alanlaryň ( san- skirlaryň bir şahasy) nesilleri hasaplaýar.  Bu regionda alanlardan öň gadymy  sak massaget taýpalary ýaşap olar Eýran  diller toparyna girýän dillerde  gepläpdirler.

A.A.Poslýakow taryhy etnologik materiallara esaslanyp,  tekeleriň dak neslinden, ýomutlaryň bolsa  sarmat neslinden kemala gelendigini tassyklaýar. Umuman, Türkmenistanyň gadymy  ilaty hasaplanýan taýpalar umumy  territoriýada ýaşan, dil, medeniýet we gelip çykyşy boýunça  bir-birine ýakyn tire birleşmeleridir. Türkmenleriň, halkyýetleriň düzümine dürli  dilde gepleýän tirelere hem  goşulypdyr. Beýle ýagdaý her  bir halkyň kemala  gelmeginde bolup geçýän taryhy  hadysadyr.

Alymlaryň bir topary türkmen halkynyň kemala gelmeginde Alynky Aziýadan  göçüp gelen halklaryň ilkinji nobatda  arileriň esasy rol oýnandygyny belleýär. Göçüp gelen we göçüp giden taýpalaryň, halkyýetleriň belli bir böleginiň  watanymyzda  galyp, ýerli ilatyň düzümine  goşulandygy dogry.  Ýöne  bu ýagdaý ýerli halkyň bütin durkuny düýpli  üýtgedip, onuň köklerini ýok edip bilen däldir. Şoňa göräde türkmenleriň kemala gelmegini haýsyda bolsa bir ýurtdan gelen  az sanly  taýpalary kesgitländir diýip bolmaz.

Ariler  barada ilkinji maglumatlar b.e öňki VI asyryň soňky çärýeginde ýazylan Bisutin ýazgylarynda berilýär. Ariýa ýurdy ýagny ariýleriň ýaşan ýerleri Türkmenistanyň çäkleri bilen hem  goşulyşýar. Orta asyr  çeşmeleriniň maglumatlaryna görä “Ariýa ýurdy” Parfiýa bilen  Margiýananyň aralygyndaky ýerler bolupdyr. Onuň merkezi häzirki  Sarahs etrabynyň çäklerinde  bolupdyr. gadymy türkmenleriň taryhy  barada köp iş bitiren rus alymy  L.N. Gumilew  VII-VIII asyrlarynda  Syrderýya bilen Amyderýanyň aýaklarynda türkleşen arileriň ýaşandygyny  belleýär. Onuň pikiriçe türkleşen ariler  parfiýanlaryň-türkmenleriň ýa-da  guzlaryň kowumdaşlary bolupdyrlar. Şu we beýleki  köpsanly  maglumatlara daýansak ariýler türkmen halkynyň kemala  gelmegine belli bir  derejede gatnaşandygy  hakykatdyr.

Ýurdumyzyň territoriýasynda mundan müňýyllyklar öň ýaşap ilaty türkmenler diýip atlandyrmak bolmaz. Olar biziň gadymy ata-babalarymyzyň diňe bir  köküdir, ol halklar beýleki halklaryň kemala gelmegine  hem öz  goşandyny  goşandyrlar. Şu sebäplere göräde soňky  müň ýyllyklarda, esasan hem b.e.V asyrynda çenli ülkämiziň  ýerlerinde ýaşan adamlardan Türkmenistanyň gadymy ýaşaýjylary,  türkmen halkynyň ata-babalarynyň, onuň düzüminiň bir bölegi diýip hasap etsek dogry bolar.  Olar birneme soňraky döwürde türkmen halkynyň kemala  gelmeginiň  hamyrmaýasyny goýupdyr.

Türkmen halkynyň kemala  gelmeginde  türki  taýpalar ilkinji nobatda  gunlar hem uly rol oýnapdyrlar. Olaryň ilkinji  ýaşan ýerleri gadym   dünýä taryhyndan belli bolşy ýaly  hytaý, mongoliýa sebitleri bolupdyr. Gunlaryň döwletiniň gülläp ösen döwri b.e.öň III asyryň  ahyrlary we  b.e.öň II asyryň başlarydyr.  Gunlaryň hany Oguzhan (b.e.öň 209-174 ýý) bolupdyr.  Gunlar Mongoliýadan Hindistana we Kaspi  deňzine çenli  ägirt uly  territoriýany özüne tabyn  edipdir.  Oguz hany Hytaýda Maodun diýip  atlandyrypdyrlar. Belli Gündogary öwreniji A. N  Bernştamyň  bellemegine görä  gun urugyndan Hoýan diýen bir adam patyşa  saýlanypdyr. Bu sözüň mongola manysy “öküz” diýmekdir. Şeýlelikde, oguz sözi “öküz” diýen manyny  aňladypdyr.

Gunnlaryň taryhynda,  däp-dessurynda  türkmenleriň jemgyýeti dolandyryşyna, medeniýetine şaý-seplerine meňzeşlikler köp. Şeýlelikde, türkmen halkynyň  etniki düzüminde  gunnlaryň uly orny eşger  durler.

Alymlaryň bir  topary oguzlaryň ata-babalary öň Türkmenistanyň  çäklerinde ýaşap, Altyndepe zamanyndan soň, Altaýa sary göçüp gidipdirler. Bu proses b.e.öňki I müň ýyllygyň  ortalarynda güýçlenipdir. Şolaryň arasynda soňra “Gunlar, hunlar, oguzlar” adyny alan  tirelerde  bolupdyr. Olar häzirki  Mongoliýa, Altaý, kähalatlarda Hytaý sebitlererine çenli baryp ýetip, şol ýerde mekan tutupdyrlar diýen pikiri öňe sürýärler. Ýöne biz bu pikri bilen  aňyrsynda  ýeterlik delilleriň ýatmazlygy sebäpli doly  ylalaşyp bilmeýäris.

Biziň eýýamymyzdan  öňki III asyrda Türkmenistanyň territoriýasynda  emele gelen Parfiýa döwletiniň  düzümine giren halklar hem türkmen halkynyň kemala gelmeginde belli bir orun tutýar. Sebäbi  Horosanlylaryň parfiýalylaryň we margiýanlylaryň bir bölegi gadym zamanlarda Türkmenistanyň demirgazyk çöllüginde ýaşan çarwa  taýpalary bolan  dahlaryň, massagetleriň we sarmatlaryň ata-babalary bolupdyrlar. Bir topar taryhçylar türkmenleriň  mürçe  taýpasynyň  gadymy   parfiýalylar bilen etniki baglanyşygy bar eken pikre uýýarlar.  Emma biziň pikirimize görä, parfiýalylaryň diňe bir  mürçeliler bilen etniki  baglanyşygy bolman, eýsem olaryň tutuş Günorta  Türkmenistanyň ilaty bilen etniki baglanşygy bar.  Bu mesele boýunça  akademik A.A. Roslýakowyň “Horosan oblastrynyň ilaty parfiýalylaryň,  margiýanlylaryň hat-da dahlaryň nesilleri” diýen pikri taryhy hakykata has ýakyn  görünýär. Alymyň ýokardaky agzalan taýpalar IV-V asyrlarda başlap “Horosanlylar” diýen umumy at bilen  atlandyrylypdyr, özlerinde ýewropeýid jynsyna degişli bolup, pars, täjik dillerine ýakyn eýran dillerinde  gepläpdirler diýip gelýän  netijeside  gaty ynandyryjylykly.

Türkmenleriň  etnogenezinde  eftalitler ady bilen belli bolan türki dilli taýpalar hem möhüm yz  galdyrypdyrlar. Entek alymlaryň arasynda  eftalitleriň düzümi, dili barada gutarnykly pikriň bolmazlygyna  garamazdan, olaryň düzüminde  dahlaryň, massagetleriň,  hionitleriň,  gunnlaryň bolandygyny ylym subut edýär. Hat-da käbir ýazuw çeşmeleri olary “Ak gunnlar” diýip hem  atlandyrýarlar. Türkmen urug-taýpalarynyň  toparlanşyklaryndan bäri bolan “abdallar” Eftalitleriň nesillerinden hasaplanýar. Olaryň ýas däplerinde  sarmatlaryňka, gunnlaryňka meňzeşlikler bar. V-VI asyrlarda  Horosan we Dehistan  eftalitleriň esasy ýaşan ýerleri bolupdyr.

VI asyryň 60-njy ýyllarynda  türki kowumlaryň uran zarbasy esasynda  eftalitler döwleti ýaşamagyny bes edipdir. Olaryň özleri bolsa türki halklar bilen  goşulyşyp gidipdirler.

VI asyrda  Altaýyň, Gazagystanyň we Merkezi Aziýanyň çarwa  taýpalarynyň birleşmegi netijesinde türk kaganlygy döreýär. VI-VIII asyrlarda kaganlygyň düzümine giren  taýpalaryň özara gatnaşyklary netijesinde, olaryň bir-birlerine ýakyn bolan gepleşik dillerinden hemmesi üçin bir umumy “türki” dili  döräpdir.

B.e.1 müňýyllygynda Horosanda  we Dehistanda köp sanly  taýpalar,  şol sanda bir-birlerine  has ýakyn kowumdaş türki taýpalar ýaşapdyrlar. Kaspi deňziniň gündogar kenaryna aralaşan türki taýpalar bolsa kem-kemden has günbatara – Wizantiýa  aralaşypdyr.

Türkmenistanyň  territoriýasynda türki däl taýplaryň türkleşmek döwri IX asyrdan irräk, ýagny bu ýerlere oguzlar aralaşmanka  başlanypdyr. Bu proses oguzlaryň IX-X asyrlarda  köpçülikleýin gelmeklikleri bilen has  güýçlenipdir. Taýpalaryň birnäçesi oguzlara  gatyşmak bilen dillerini ýitiripdirler we türkmenlere  bütinleý gatyşyp gidipdirler.

VIII-XIII asyrlarda Merkezi Aziýada şol sanda Türkmenistanyň häzirki  territoriýasynda  köp sanly çarwa taýpalaryň etnosyýasy birleşikleri bolup geçýär. Türk kaganlygyna,  aram halyfatlygyna, seljuklar imperiýasyna,  Horezm şalar döwletiniň  tabynlygyna giren  ýurtlarda we ýerlerde ýaşaýan halklaryň özara  ýakynlaşmaklygy olaryň etniki  düzüminde, dilinde we medeniýetinde belli bir umumylygy döredipdir.

Türk kaganlygynyň  dargamagy bilen  baglanyşykly onuň düzümine giren  oguzlar VII asyrda  Semireçýe  tarapdan Syrderýanyň aşak akymlaryna  göçüp gelip, ýerli massaget – alan-gunn taýpalary bilen goşulypdyrlar. Ýerli  taýpalaryň birnäçeleri bolsa türkleşip, ownuk tireler hökmünde  oguzlaryň düzümine giripdirler. Eýýäm VIII asyrda oguz  taýpalarynyň has güýçleniş uly birleşmä öwrülen döwründe, oguz ülkesinde  ýaşaýan türki dilli taýpalaryň esasy bölegi goşulşypdyrlar. Oguz iliniň tireleri “dokuz oguz, ýedi oguz, üç oguz, gara oguz, göç oguz, uç oguz we daş oguz” diýilip atlandyrylypdyr. Birnäçe wagtdan soň olaryň birnäçesi oguz  birleşmesinden bölünip aýrylypdyr we beýleki türki dilli halklaryň  kemala gelmegine gatnaşypdyr.

Ähli türki taýplaryň arasynda türkmen halkynyň  kemala gelmeginde esasy orny oguzlar oýnapdyrlar. Olar Orta Aziýanyň  çäklerinde b.e.öň VI-VIII asyrlarynda  peýda bolupdyrlar. Oguz taýpalary kem-kemden Orta Aziýa sähralarynyň hem-de Gazagystanyň köp ýerlerine ýaýran, ýerli ýew jynsyna degişli ( alonlary, aslary we beýlekileri özüne tabyn edipdiler, olar bilen goşulşypdyrlar. Şeýlelik bilen Orta Aziýa sähralarynda  türki diller sistemasy giň ýaýran, gadymy Eýran dillerine ýakyn dillerde  gepleýän  ýerli maldarçylyk taýpalaryny gysyp çykarypdyrlar.
	
Oguzlary b.e. başlarynda  dürliçe  atlandyrypdyrlar.  Hytaýlylar “gäsler”, araplar “Guzlar” diýip atlandyrypdyrlar. Oguzlaryň irki taryhy barada dürli maglumatlar bar. Oguzlaryň nesilbaşysy Oguzhan bolupdyr. 
	
Rowaýatlara görä Oguzhan mundan 5-5,5 müň ýyl öň ýaşapdyr. Beýleki bir maglumatlara görä, ol Muhammet  pygamberiň döwürdeşi bolupdyr. Oguzhanyň  6 ogly (Günhan, Aýhan, Ýyldyzhan, Gökhan, Deňizhan, Dagdan) bolup, olaryň her haýsyndan  4 perzent, jemi 24 aýy 24 tiresiniň nesilbaşysy hasaplanýar. 
	
Orhon oguz ýazuw çeşmelerinde VI asyrda oguzlaryň Merkezi Aziýada, Altaý daglarynyň ýaýlalarynda, Orhon derýasynyň jülgelerinde taýpa birleşmesini döredenleri barada maglumatlar bar. 
	
Oguzlar Syrderýanyň aşak akymlaryna göçüp gelenlerinden soň VIII asyryň ahyrlarynda güýçli  birleşmä öwrülipdirler. Oguz birleşmesiniň kemala gelen döwründe  onuň düzüminde salyr, baýat, kaýy,  içwür,  balkdar, dekdeli garkyn we beýlekiler bolupdyr. 
	
IX asyrda oguzlar uly güýje öwrülip Syrderýanyň Aral deňzine guýýan ýerinden Balkan  daglaryna çenli aralykda güýçli döwlet döredipdirler.  Taryhy edebiýatlarda IX-XI asyrlar oguzlaryň asyrlaryna öwrülipdir. Bu döwürde oguzlar ýene-de  bir  topar halklary türkileşdiripdirler. Ýöne IX asyrda oguzlarda entek umumy bir gepleşik dili bolmandyr. Eýýäm  X asyrdan başlap türki  dil oguz diliniň esasy diline öwrülipdir. Diýmek X asyrda oguzlar  öz ilindäki beýleki halklary türkileşdiripdirler.

IX asyrda oguz birleşmesinde  üç topar: Salyr-gynak, ýazyr we gaýy-baýat döreýär. Salyr-gynyk birleşmesine  eýmirler, gaýy-baýat birleşmesine bolsa baýakdyrlar,  gypjaklar giripdirler. Amyderýanyň düzüminde  bolsa alanlar kumlar, oguzlar giripdirler. IX asyrda  Salyr-gynyk birleşmesi Günorta Gündogar Gazagystanda, Syrderýanyň jülgelerinde  gaýy-baýatlar Merkezi Gazagystanda  ýazyrlar bolsa Kaspiniň Gündogar kenarynda  uly Balkanda , Jänekde, Maňňyşlakda we Ustýurtda ýerleşipdirler.

Gadymy oguz tireleriň esasy bölegi Seljuk  basypalyşlary döwründe, şol basypalyşlara bilen baglanyşykly Zakawkazýe, ýakyn Gündogara,  Owganystana,  Hindistana,  göçüp gidipdirler. Olaryň käbirleri soňky asyrlarda-da özbaşdak tire höküminde  saklanyp galsa,  bellenen birleri bolsa türkmen  taýpalarynyň düzümine ownuk tireler hökmünde  goşulyp gidipdirler. X asyrdan başlap “oguz” we “türkmen” sözlügi bilelikde ulanylyp başlapdyr. Ýöne “Oguzlar türkmenlerdir” diýen pikire sözüň doly manysynda uýmak nädogry bolar. Sebäbi  türkmen halkynyň kemala  gelmeginde oguzlara degişli bolmadyk  tireleriň we taýpalaryň uly orun tutýandygyny  bellemek gerek. Ýöne şol bir  wagtda  oguzlaryň türkmen halkynyň  düzüminde  möhüm  goşuljy bolup durýandygyny bellemek zerur.  Şu sebäbe görä-de  türkmen halky oguz we oguz däl taýpalaryň,  tireleriň gatyşmagynda  döräpdir. IX asyrda oguzlar Syrderýanyň töwereklerindäki sähralarda,  Aralyň günortalarynda, Kaspiniň demirgazyk ýakalarynda  ýaşaýan gypjak,  fin-ugor taýpalary bilen  duşmançylykly ýagdaýda  ýaşapdyrlar.  Bularyň arasyndaky  bäsdeşlik XI asyrda hem  dowam edipdir. XI asyryň  ortalarynda  oguzlar gypjaklardan ýeňilipdirler.  Şondan soňra  olaryň bir  topary Günorta Ukraina, Balkan ýarym adasyna,  Horezm, Mawerennahr ýerlerine, Horosana göçüpdirler.  XI asyryň  ikinji çärýeginden başlap XIII asyryň başlaryna  çenli oguzlar dürli taryhy sebäpler bilen baglanyşykly Türkmenistanyň çäklerine göçüp gelmeklerini dowam etdiripdirler.

Käbir taryhçy alymlar türkmen  tire birleşmesi eýýäm VI-VII asyrlarda  özbaşdak etnos bolupdyr. Onuň düzümine türkmen, teke, ýomut we birnäçe tireler  giripdir diýen pikire uýýarlar.  Biz bu pikir bilen hem çeşmeleriň bu pikri doly tassyklamakdygyny göz  öňünde tutup ylalaşmarys. 
VIII asyr Hytaý  ekspedisiýasynda we Orhon –oguz ýazgylarynda “türkmen” adalgasy ýatlanýar. Türkmen tire birleşmesi gelip çykyşy boýunça oguzlara ýakyn. Olar bilen garyndaş bolupdyr. oguz birleşmesiniň  gowşap başlan halatlarynda türkmen tire  birleşmesi güýçlenipdir. Şondan soň oguzlaryň, seljuklaryň tire  birleşmesine goşulan ähli  tire-taýpalara “türkmenler” diýipdirler. Türkmen halkynyň kemala gelen döwründe Türkmenistanyň  çäklerinde  başgada birnäçe türki dilli taýpalar ýaşapdyrlar. Olar hem soňky  döwürde türkmen halkynyň  düzümine  goşulyp gidipdirler.

Türkmenistanyň gadymy ilaty hasaplanýan halklaryň, tireleriň antropologik (jyns) görnüşi ýewropapisint (ýewropeoid) jynsynyň hindi Orta ýer deňiz  şahasynyň Kaspiý wariantyna degişlidir. Olar süýri kelle bolupdyrlar.  Antropologlaryň kesgitlemegine görä süýri kelle  tipli adamlar Türkmenistanyň çäklerinde indi birnäçe müň ýyllykdan bäri ýaşap gelýär. Umuman  antropolog we taryhçy alymlaryň pikirlerine görä süýri kelle  tip emeli döredilen ýa-da ýurdumyzyň ýerlerine başga ýerlerden göçüp gelen taýpalaryň getiren  fizologik alamatlary däldir. Ol  Türkmenistanda kemala gelen ýerli, tebygy antropologik  keşpdir.

Türkmen halky kemala gelende, oňa Türkmenistanyň gadymy ilatyndan  ata –babalarymyzyň esasy kökünden köp däp-dessurlar, maddy we ruhy medeniýetiň miraslary  geçipdir. Türkmen gelin-gyzlarynyň söýgüli gyzyl reňki, şaý-sepleri, döreden ajaýyp halylary öz gözbaşyny ata-babalarymyzyň durmuşynyň jümmüşinden alyp gaýdýar.  Gadymy döwre degişli gap-çanaklaryň ýüzündäki nagyşlaryň köpüsi häzirki  döwürde türkmen halkynyň milli sungatyna öwrülipdir. Häzirki türkmen  donunyň, sakgal-murtunyň formasy,  telpegi gadymy  ata-babalarymyzdan miras galypdyr. 
Ylmy barlaglar we tapyndylar Orhon – oguz ýazgylaryna meňzeş hatlaryň häzirki Türkmenistanyň ýerlerinde VI-VII asyrlardan peýda bolandygyna güwä geçýär. Umuman, ýurdumyzyň gadymy ilaty  hasaplanan tireleriň,  taýpalaryň birnäçe soňrak kemala  gelen türkmen halkyna goýan maddy we ruhy  mirasy  sanardan kändir.

Oguzlaryň uly  toparlanşygynyň Türkmenistanyň çäklerine aralaşmagy,  güýçli Seljuk döwletiniň emele gelmegi hem-de giň  möçberdäki seljuk basypalyşlary bilen baglanşykly Orta Aziýadaky oguzlaryň we beýleki käbir sähraly taýpalaryň seljuklaryň töweregine jemleşmegine getirýär. Eýýäm şol taýplaryň ählisine türkmenler diýip at beripdirler. Şu döwürden başlap seljuklar biýen at bilen diňe Seljugyň hakyky  nesillerini Soltan urugyny atlandyrypdyrlar. Oguzlar ady bolsa türkmen halkynyň düzümine giren beýleki taýplaryň atlary ýaly ýuwaş-ýuwaşdan  ýatdan çykyp başlar. Türkmen halkyýetiniň  döremekligi  şeýleräk ýol bilen gidip, onuň düzümine oguz döwleti dargandan soň Orta Aziýanyň çäklerinde galan Oguzlar hem-de halaçlylar, garlyklar we ş.m girýär.  Seljuklaryň  seljuklaryň basyp alyjylykly  uruşlary döwründe türkmenleriň köp sanlysy basylyp alynan ýerlere  aýratyn hem Ýakyn Gündogara – Azerbeýjana, Ermenistana, Kiçi Aziýa käbir  bölekleri bolsa Siriýa we Yraga  göçüp gidýär.  Birneme soňrak türkmenleriň bir bölegi Efiopiýa çenli baryp ýetýärler. Bu ýerlerde  Seljuk döwleti dargandan soň türkmen hanlary tarapyndan dolandyrylan (Rum Soltanlygy-Kaysary – Rum, Garagoýunly  we Akgoýunly we beýleki döwletler döreýär.  Wagtyň geçmegi bilen bu günbatar türkmenler Orta Aziýa bilen  arany doly kesýärler. Birneme gijräk olar ýerli ilat bilen  goşulşyp azerbejan türk halklarynyň düzümine girýärler. Türkmen diýen at bolsa ýuwaş-ýuwaşdan ýitip gidýär.  Şol bir wagtda  hut häzirki  biziň günlerimizde  Turkiýada, Siriýada, Yrakda  türkmenleriň köp sanlysy ýaşamagyny dowam etdirýär.

Türkmenleriň bir uly bölegi XII asyrda  halaçlylaryň hanlary bilen  Hindistana Hiwa we Ganga derýalarynyň hasylly ýerlerine  aralaşýarlar. Halaçlylaryň  serdary Bagtyýar we onuň nesilleri  Bengal ýa-da  patyşa bolýarlar,  birneme gijiräk 1290-1320-nji ýyllarda halaç serdarlary Hindistany dolandyrýarlar. Türkmen  hanbegleri XII-XV asyrlarda Hindistanyň  syýasy durmuşynda uly orun tutýarlar. Emma Hindistana gelen türkmen  taýpalary wagtyň geçmegi bilen owganlar hem-de  türki taýplar bilen, ýerli  hindiler bilen goşulşyp gidýärler.

Türkmenleriň  üçünji bir  toparlanşygy beýlekiler bilen onça bir baglanşykly bolmaýarlar. Bu topara  Semireçýedäki, Merkezi Aziýadaky  garlyklylar, argular, tuhsiler we beýlekiler girýärler. Olar  seljuk hereketlerine  gatnaşmaýarlar, gaýtam oguzlar bilen  duşmançylykly ýagdaýda ýaşapdyrlar. Ýöne wagtyň geçmegi bilen  Merkezi Aziýada “türkmen” diýen at edil Orta Aziýada oguz diýen adyň  ýitişi ýaly  ýitip gidýär.

Şeýlelik bilen X-XI asyrlarda döräp başlan ilkinji we gadymy türkmen halkyýeti doly kemala gelmän böleklere bölünýär, dargaýar. Diňe türkmenleriň bir bölegi Orta Aziýada galýar. Esasy bölegi bolsa Ýakyn Gündogarda, Hindistana göçüp gidýär, Merkezi Aziýada ýaşamagyny dowam edýär. Emma bu  etraplardaky türkmenler ýerli halklar bilen  goşulyşyp doly ýok  bolup gidýärler.

XI asyrda Türkmenistanyň  çäklerinde galan bölegi has  ygtybarly  we durnukly hasaplanyp, şolardan hem türkmen halky  kemala gelýär. 
Seljuklar hereketi wagtynda türkmenleriň Orta Aziýada galan bölegi, esasan hem, dürli Oguz uruglary we taýpalary bolan ýazyrlar, salyr, baýat, çowdyr, garkun, igdir, gaýy tuturga, bekteli taýpalarynyň bir bölegi oturymly ýagdaýa geçip, maldarçylykdan el çekmedik bolsa-da ekerançylyk bilen meşgullanyp başlaýarlar. Olar oturymly  durmuşa geçenlerinde oturymly  horosanlylaryň we horezmlileriň  ýakynynda ornaşýarlar. Olar kem-kemden  bir-birlerine ýakynlaşýarlar. Bu ýagdaý olaryň önümçiligine ,  durmuşyna, medeniýetine,  diline täsir edýär. Oguzlar senetçilik, ekerançylyk endiklerini horosanlylardan kabul edip aldylar. Horosanlylar bolsa öz gezeginde täze  goňşylardan, köp zatlary ylatýtada maldarçylyk barada endikleri,  gepleýiş dilini ulanyp başladylar. Şeýdip ilmeşen oguzlar we ýerli horasanlylar bir-birlerine ýakynlaşyp hojalyk we medeniýet barasyndaky bir-birlerini  baýlaşdyryp ugraýarlar.

XI asyr filology Mahmyt Kaşgary Oguzlar ýerli ilat bilen  gatyşanlarynda özleriniň sözleriniň bir bölegini ýadyndan çykarandygyny, olaryň deregine  pursiýan sözlerini ulanyp başlandygyny belleýär. Ol sözleriniň esasy bölegi ekerançylyga we  senetçilige degişli sözlerdir.
 
XI-XIII asyrlarda Türkmenistanyň ekerançylyk  zologynda horosanlylar we horezmliler san taýdan  garanyňda oguzlardan köp bolup, olaryň ösüş derejesi hem ýokary bolupdyr,  şu sebäbe görä-de  yza galak oguzlaryň horosanlylar bilen  gatyşmaklygy kyn boljakdy. Emma mongollaryň  basyp alyşlary ýagdaýy düýpgöter üýtgetdi. Oturymly  ekerançylar,  şäher ilaty basypalyjylardan gaty uly zyýan çekdi. Şäherler ilatsyz galdy,  ekerançylyk medeniýetine gazaply zerba uruldy. Hojalykda we maldarçylykda birinji orna turki dilli göçme we ýarym göçme taýpalar geçip başlaýar.  Bir bölegi oturymly ýagdaýa geçen bu taýpalar XIII-XV asyrlarda türkmenler diýen ady  gutarnykly alýarlar. Türkmenistanyň Eýran dilli   gadymy ekerançylykly ilatyň galyndylary kem-kemden türkmenleriň arasynda  ýaýrap gidýärler, olaryň dillerini kabul edýärler hem-de  özlerine türkmenler diýip  at  berýärler.

Gönorta Türkmenistan mongollar tarapyndan aýratyn güýçli  tozduryldy. Bu ýerde  baýat, sanjar we beýleki türkmen taýpalary hem-de türkmenler bilen kem-kemden ýakynlaşan we olaryň dilini we däplerini kabul edip oturymly Horasanlylaryň galyndylary ýaşapdyrlar. Köp şäherlerde we obalarda oturymly ýagdaýa geçen maldarlar we ekerançylyk bilen meşgullanýan ilat bilelikde ýaşap bir-birleri bilen  goşluşýarlar. Nohurly, mürçeli, änewli,  möhinli türkmen taýpalary şeýle yagdaýda döreýärler. Magtym taýpasy we käbir  beýleki taýpalar hem şeýleräk ýagdaýda kemala gelýär.

XIII asyrda türkmenleriň uy bölegi Demirgazyk Türkmenistana we Mangyşlaga ýygnanypdyrlar. Köne oguz taýpalary we beýleki göçme  taýpalaryň – salyrlaryň gowgurlaryň, gaderleriň we beýlekileriň galyndylary hem-de özleriniň baştutanlary adyny alan täze taýpalar, meselem, XIII asyryň aýaklarynda – XVI asyryň başlarynda ýaşap Ärsarybabanyň adyny alan  Ärsarylar şol ýere ýygnanypdyrlar. Beýle taýpalar dürli halkyýetlerden emele gelipdirler. Muňa mysal hökmünde Hydyrili, Alili we ş.m aýtmak bolar.

Demirgazyk Türkmenistanda (Balkan daglarynyň sebitinde, Mangyşlakda, Uzboýyň we Sarygamyşyň kenarlarynda) salyrlarda çowdurlardan,  igdirlerden, ärsarylardan, hydyrililerden we  alililerden başga-da tekeler, ýomutlar, saryklar, gökleňler,  ýemreliler, arabaçylar,  ata we beýleki ownuk taýpalar ýaşapdyrlar.

Türkmen halkyýetiniň kemala gelmek prosesiniň  tamamlanmagy XIV-XV asyrlara degişlidir. Oturymly ýagdaýa geçen sähraly taýpalaryň we Günorta  Türkmenistandaky oturymly gadymy ilatyň galyndylarynyň birikmegi, esasan şol wagtda tamamlandy.

Türkmenleriň esasy ata-babalary oguzlar we demirgazyk Horosanyň şolar bilen gatyşan oturymly ilaty hasaplanýar. Bulardan başga-da türkmenleriň sostawyna  abdal, aram galmyk, gypjak, garlyk, mongol, tatar,  merkit, mukry, agar, keraýly, halaç ýaly häsiýetli atlardan bolan uruglary we öz wagtynda Türkmenistanyň territoriýasynda ýaşap, türkmen halkyna  goşulan beýleki halklaryň atlary bilen  atlandyrylýan uruglary hem görýäris.

Käbir türkmen taýpalary (meselem seýit, şyh, hoja taýpalary) özleriniň gelip çykyşy boýunça ähtimal, musulman ruhanylary bilen baglanyşykly bolmaly.

Halkyň kemala gelmeginde onuň özen kökleriniň hemmesiniň täsiri ýetýär. Täze kemala gelen halka öňki oturymly  hasaplanýan ilatdan  antropologik  keşp geçýär.

Türki dilli taýplaryň türkmen halkynyň kemala gelmeginde esasy orun tutandygy sebäpli olaryň dili türkidir. Şeýlelikde, türkmen halky  ýewropapisint  keşpli-süýri kelleli, türki dilli halk bolup, etnos höküminde kemala gelipdir. Emma welin türkmenlerde mongol jynysynyň  sypatlarynyň galyndysy-da mese-mälim duýulýar.  Türkmen dili gaty köp taýplaryň miwelerine bölünip gelen bolsada, ähli türkmen taýplary üçin düşnükli dil hem şol wagtda emele geldi. Ol dile horosanlylaryň, horezmlileriň  dillerinden we türkmenleriň sostawyna  giren başga-da köp taýpalaryň hem-de halkyýetleriň dillerinden gelip goşulan kän sözler bilen  baýlaşdyrylan oguzlaryň dili esas boldy.

Alymlaryň bir topary XIV-XV asyrlarda  Tire-urug birleşmeleriniň emele gelmegi bilen  baglanyşykly türkmen halkynyň kemala gelmegi baradaky garaýyşlar bilen ylalaşmak “türkmen halky X-XI asyrlarda oguz, seljuk hereketleri, seljuklar dinastiýasynyň ýolbaşçylygynda merkezleşen türkmen döwletiniň esaslandyrylmagy türkmen halkynyň  kemala gelmeginiň  deslapky şertidir” diýip “eýýam şol döwürde X-XI asyrlarda umuman milli düşünje hem-de umumy dil döräpdi” diýen  pikire uýýarlar. Emma biziň  pikirimize entek X-XI asyrlarda Horosanyň we Horezmiň ýerli ilatynyň türkileşmek prosesi doly bolup geçmändi. Bu prosesiň bolup geçmegi üçin Seljuklaryň bary-ýogy 100 ýyl gowrak  agalyk eden  döwri ýeterlik däl  diýip hasap edýäris.  X-XI asyrlarda Alynky Aziýa göçüp giden dürli taýpa-tireleriň özlerini “türkmenler” diýip atlandyrmakda  umumy milli düşünjäniň, ýagny türkmen  halkynyň kemala gelendigine esas bolup hyzmat edip bilmez. Sebäbi entek bu döwürde ýokarda belleýşimiz ýaly gelmeşen oguzlaryň we seljuklaryň özlerini “türkmenler” diýip atlandyrylmagyna  garamazdan  entek ýerli  ilatyň arasynda  türkleşmek prosesi tamamlanmandy.

Alymlaryň  bir toparynyň X-XI asyrlarda türkmen halkynyň halk höküminde kemala gelmegi onuň içgin ösüşiniň netijesidir diýen meselesinde hem  jedele ýer goýýar. Sebäbi bu ýerde hem edil ýokardaky  agzalan delili gaýtalamak ýerlikli diýip hasap edýäris. Sebäbi entek  horosanlylaryň, horezmlileriň  gelmeşek taýpalar watanyna täzeden dolanypdyr diýip hasap edeli, oguzlar bilen assimilýasiýalaşmak prosesi doly bolup geçmändi. Şu pikirdäki alymlaryň türkmen “halkynyň kemala gelmeginde  daşky faktor höküminde oguzlaryň, seljuklaryň uruşlary halkyň  döremek prosesini  çaltlandyrdy” diýip gelen netijesinde hem jedele ýer kän. Sebäbi her bir uruş tozgunçyltga getirýär. Tozgunçylyk bolsa halkyň kemala  gelmegine  elmydama tersine täsir edýär. Ýöne şu ýerde  meselä başgarak çemeleşilse ýagny  oguzlaryň, seljuklaryň Türkmenistana  aralaşmagy, olaryň merkezleşen döwlet döretmegi Türkmenistanyň çäklerinde ýaşaýan taýpalarda  halkyýetiň emele gelmegine  täsir edip, ýerli ilatyň  goşluşmak, türkleşmek prosesini çaltlaşdyrdy diýip hasap edilse biziň pikirimizçe dogry bolýardy.

Taryhy edebiýatlarda  ykrar edilişine  görä, oguzlar mangolpisint (mongoloid)  jynsyna degişli diýip hasap edilýär.  Bu pikir IX-X asyrlarda ýaşan al-Masudyň: “Türkmenleriň oguz  tiresiniň adamlarynyň boýlary pesdir we gözleri kiçidir” diýen ýazgysyna esaslanýar. Emma alymlaryň esasy bölegi bu pikire uýmaýarlar. Oguzlaryň Syrderyanyň  aşak akymlarynda, Horezm sebitlerinde ýaşan toparlary X asyrda süýri kelle görnüşli bolupdyr. Ony arap geografy Mukaddesiniň (Mandisiniň – X asyr) işleri we  arheologik maglumatlar subut edýär. Biz hem şu  pikir bilen ylalaşmak isleýäris. Şol bir wagtda hem edil beýleki halklarda boluşy ýaly oguzlarda mongolpisint jynsly toparlaryň bolandygyny pikir etmek kyn. Sebäbi iki eýyamyň  sepgidinde  Tura - Altaý ugurlary boýunça halklaryň beýik göçüp gonşy dowam edende,  mongoloid sypatly adamlaryň Altaýdan Turana gelmegi seýrek bolmandyr.

Kategoriýa:Türkmenistanyň taryhy