Ýabany we medeni ösümlikler

**Borjak otÝabany we medeni ösümlikler**.
Watanmyzyň düzlüklerinde, daglarynda, çemenliklerinde, çöllerinde her dürli
ösümlikler ösýärler.
Hemme ýerde diýen ýaly ösümliklere duş gelmek bolýar.
Türkmenistanyň çöllerinde sazak, gandym, çerkez, selin ýaly ösümlikler, daglarynda
arça, kerkaw,agaçlary, tokaýlarynda toraňňy, ýylgyn, gamyş, sähra ýerlerinde
gyrtyç, dele, gyýak we beýleki ösümlikler ösýärler. Bularyň hemmesi adam tarapyndan
ekilmän özleri gögerýän ösümliklerdir. Şunuň ýaly ösümliklere ýabany ösümlikler
diýilýär.
Halk hojalygy u peyd osumliklerin peydalysy oran kopdur. Mysal üçin: gyrtyç,
Ýylak, ýandak we beýleki osumlikler haywanlara ot-iym bolyar. Yabany osumliklerin
birnacesi dokma we kagyz senagatynda cyg mal bolup hyzmat edyar. Olardan gamyshy,
galmay yekeni we beylekileri gorkezmek bolar. Yabany osumliklerin arasynda dokma
senagatynda yun yupek we yupluk sapaklaryny boyamak ucin gerekli renk beryanleride
kandir. Ona copboya, yshgyn, sozen, cerke we beylekiler mysal bolup biler.
Enceme yabany osumliklerden adamyn keseline melhem etmek ucin dermanlyk maddalar
alynyar. Ona boybodranl, buyan, kakilik oty, keyik oty we beylekiler mysal bolup
biler.

Adam yabany osumliklerden ysmanagy, bowursleni, hozy we beylekileri iymit ucin
peydalanyarlar. Olarda sheker, yag, belok we witminkop bolyar.
Yabany osyan arca, dagdan, yylgyn we beyleki uly we gyrymsy agaclar yangyc
gurlushyk serishdesi hokmunde we agacgosh (mebel) yasamak ucin peydalanylyar.
Enceme yabany osumliler kopdur we heniz olar doly owrenilen daldir. Yudumyzdaky
yabany osumliklerin gurlushy, yashayshy hem-de hojalykdaky ahmiyeti alymlar
tarapyndan owrenilyar. Yabany osumlikleri owrenmekde hem-de olaryn arasyndan
peydalysyny, gowy miwelisini, ot-iymlik, gok ekinlik we dermanlyk osumlikleri
golap tapmakda ylmy gozegcilikler gecirilyar.
Gowacanyn we beyleki ekinlerin arasynda hashal otlar hem osyar. Olar kokleri
biulen yzgara, yokumly maddalary we topraga dokyan dokunlerimizi sorup almak bilen
ekine kop zyyan yetiryarler. Yone bulara butinley zyyanly osumlik diyip bolmayar.
Sebabi olaryn arasynda dermanlyk, ot-iymlik gornushlerem bar. Hashal otlar hem oz
gezeginde dem alyan howamyzy arassalamaga gatnashyarlar. Yabany osumliklerin
arasynda manyrsak, cakjagundaz yaly zaherlinlerem bar. Bilmezlikden adam we haywan
olary iyende beden zaherlenyar. Shonun ucin zaherli osumliklerde aga bolmaly.
Zaherli osumliklerden derman tayyarlanylyar. Diymek osumlikleri zyyanly we peydaly
toparlara bolup bolmayar ekeni. Butinley peyda getirmeyan osumlik yokdur.
Osumliklerin gurlushyny, osush ayratynlyklaryny onat owrenmek zerurdyr.
Adam tarapyndan osdurilip yetishdirilyan gok-bakja ekinlerine, ir iymishli
agaclara, bezeg ucin ekilyan gullere, derman tayyarlamak ucin ekilyan osumliklere
medeni osumlikler diyilyar. Adam olary ekip, suwaryp, dokunlap, yumshadyp, hashal
otlardan we kesellerden gorap, osdururip yetishdiryar.
Bugdaydan, kunjiden, kelemden, uzumden we beyleki medeni osumliklerden
corek,topragyny gok onum, tagamly, yag, gok onum miweler alynyar. Gowacanyn we
kenebin hasyly senagatda gymmatly cig mail hokuminde peydalanylyar. Dalije mash,
yorunja mallar ucin yokumly ot-iymdir.
Kocelerin ugurlarynda, seyil baglarynda, yashaysh jaylarynda towereklerinde
otyrdylan durli agaclar shaherlerimize, shahercelerimize we obalarymya gork bertar.
Olar howany arassalayarlar, tozany saklayarlar. Diymek, adamyn durmyshynda
osumliklerin bicak uly ahmiyeti bardyr.
Tebigat adama ummasyz gin meydanlary, gullap duryan baglary, tokaylary, mes
toprakly yerleri ecildi. Shonun ucin hem biz bu baylyga eyecilik gozi bilen seredip
ayap saklamalydyrys.

Turkmenistanda tebigaty gorap saklamak barasynda yurdumyzyn Omurlik Prezidenti
Beyik Saparmyrat Turkmenbashy enceme kanun cykardy. Bu kanunlar dowletimizin tebigy
baylyklaryny gorap saklamaklygyna we olardan dogry peydalanmaklyga uly uns
berilyanligine shayatlyk edyar. Beyik Saparmyrat Turkmenbashy ozunin Mukaddes
Ruhnama kitabynda: "Turkmen taryhynyn durnuklylygyny, turkmen yashayshynyn taryhy
goelligini bir zatda goryarin: bizin milletimiz oz yashayshyny tebigatda garshylyk
gorkezmek, onun garshysyna cykmak usulynda dal-de,tebigat bilen sazlashyk esasynda
gurnapdyr." diyip bizin ata-babalarymyzyn tebigata we onun baylyklaryna uly sarpa
goyandyklaryny we olary ayawly saklamaga calshandyklaryny gorkezyar hem-de
tebigatyn baylyklaryny gorap saklamaga cagyryar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Biologiýa