Pelopannes urşy

**Mowzuk: Polonnepes urşy.**

**Meýilnama:**

1.	Urşuň sebäpleri

2.	Urşuň esasy döwürleri

3.	Afinanyň ýeňilmegi. Onuň sebäpleri.

1.	B.e.öň 431-nji ýylda  başlanan we 27 ýyl dowam  eden Afiny bileleşigi bilen Peloponnes bileleşiginiň arasynda  bolan urşa Pelopannes  urşy diýilýär. Bu iki bileleşigiň ykdysady, durmuşy we syýasy  taydan tapawutlary uly bolupdyr. Has-da syýasy garşylyklar ýiti bolupdyr. Afiny  Gresiýada demokratiýanyň daýanjy hökmünde görlüpdir. Spartakda bolsa  aristokratik topar dolandyrypdyr.

Afinyň esasy bäsdeşiniň biri Korinf  bolupdyr. Günbatarda onuň  ykdysady  bähbitlerine Afiny päsgel  beripdir. Şonuň üçinem ol b.e. öň V asyryň 30-njy ýyllarynda Afinyny  harby taýdan ýok etmegi talap edipdir. Pellopanes  bileleşiginde  Afiny bilen uruş hereketlerini  alyp barar  ýaly ýeterlik güýji, taýýarlygy bolmandyr. Ýöne  ol urşa başlamaga mejbur bolupdyr. Korinf, eger  uruş  yglan edilmese, bileleişikden çykjakdygyny  yglan edipdir.

Urşuň  hakyky sebäbi Afiny tarapyndn Pelopannes bileleşigine howp abanmagy bolupdyr. B.e.öň V asyryň 30-njy ýyllarynyň ahyrynda urşuň başlanmagyna bahana bolup hyzmat eden üç sany waka bolupdyr.  Birinjisi Kerkirada demokrtik we  aristokratik toparlaryň arasynda başlanan raýatlyk urşuna Korinf  bilen Afiny hem çekilmegidir. Bu işe Afinynyň  goşulmagyna Korinfiň juda gahary gelipdir. Ikinjisi Afinynyň Magara  şäherine garşy geçiren  çäreleridir. Magara öň Afiny deňiz bileleşigine girip, soňra pelopnistileriň tarapyna geçen  ekeni. Ol Afinyda söwda etmegini dowam edipdir. B.e.öň 432-nji  ýylda Afiny özüniň we  bileleşigiň agzalarynyň bazaarlaryna magara  harytlaryny  getirmegi  gadagan edipdir. Bu bolsa  Magaranyň  ykdysadyýetini uly ugry bolupdyr we ol uruşmagy talap  edipdir.

Üçünji bahana bolsa, Afinynyň  garşydaşlarynyň Afiny  deňiz bileleşiginden Halkidikanyň iri şäherleriniň biri bolan  Patideýanyň  bölünip aýrylmagyny gazanmaga çalşandyklarydyr. Muny basyp ýatyrmak üçin uly deňiz güýçlerini we  güçli goplit goşunyny ibermeli bolupdyr.
Polonnepes bileleşigi urşa 60 müňli gowy tälim  berlen gury ýer goşunyny, 300 töweregi gämini çykaryp  bilipdirler.  Afiny bolsa 400 s any  gowy  enajmalaşdyrylan triýer, 32 müň  goplit, 1200  atly  goşun çykaryp bilipdirler.

Spartaklylar Afiny çozup girip, afiny goplitlerini galadan çykaryp, aýgytly söweşde ýok  etmegi meýilnamalaşdyrdylar. A finy bolsa Pelopanesi deňizde gabap, gury  ýere  goşunlary düzüp,  garaşylmadyk ýerlerden çozmak we goňşy adalary basyp  alyp, duşmany ýok  etmek  meýilnamasyny düzupdirler.

2.	Pelopennes urşuny esasy  iki d öwre  bölýärler:

1.	Arhidam  urşy  (b.e.öň 431-421 ý)

2.	Sisiliýa ýöriş we  Dekeleýa  urşy (b.e.öň 415-404 ý)

Bu urşuň aýratynlygy  uruş hereketleriniň bir wagtyň  özünde Gresiýanyň dürli ýerlerinde alnyp  barylmagydyr.

	Pelopannes  urşunyň döwri Sparta  patyşasy Arhidamyň ady bilen atlandyrylypdyr. Ilki Spartanyň tarapdary fiwulylyar Plateýa  çozupdyrlar. Oňa Afiny kömek  beripdir. Gabaw bäş  ýyllap çekipdir. Arkidam öňki düzülen meýilnama esasynda Attika çozupdyr. Ilatyň köp bölegi Afinynyň diwarlarynyň aňyrsynda gizlenipdirler. Spartalylar Attikanyň oblastyny tozdurypdyrlar. Olar şeýdip duşmanyny aýgytly söweşe çykarjak bolupdyrlar. Afinynyň ilaty Pireý porty arkaly perekli zatlar bilen üpjün edilipdir. Spartalylaryň galany gabamak tejribesi bolmandyr. Arhidan Attikada bir aý bolmansoň, Peloponnese gaýdypdyr.  Spartalylar b,eöň 427-nji ýyla çenli her ýyl (diňe b,e,öň 429-njy ýylda däl) Attikany tozduryp maksadyna ýetmäge çalşypdyrlar. Ýöne netije bolmandyr.

	B,e,öň 430-njy ýylda Afinyda garaşylmadyk ýagdaýda garahassa keseli ýaýrapdyr. Ilatyň dörtden bir bölegi gyrlypdyr. “Kesel adamlaryň bedenine-de, ruhuna-da zyýanly täsior etdi” diýip Plutark ýazypdyr. Perike hem keselden ölüpdir. Sparta bu ýagdaýdan peýdalanyp. Afiny deňiz bileleşigini dargatmaga synanşypdyr. Potideýada gozgalaň turupdyr, Lesber adasay bölünip aýrylypdyr. Olar Spartadan kömek sorapdyrlar. Ýöne 100 gämiden ybarat afiny deňiz güýçleri Peloponese baryp, spartalylary çykalgada saklapdyrlar. 1000 goplitli beýleki bir Afiny eskadrasy bolsa Lesbasyň esasy şäheri Mitilenyny gabapdyr we boýun egdiripdir. Gozgalaňçylara agyr harby töleg salnypdyr, ýeriniň bir bölegi alnyp, oňa 2700 Afinylyny göçürip eltipdirler. 1000 mitileny aristokratyndan az alnypdyr.

Afiny duşmanyň ähli çozuşlaryny yza serpikdirmegi başarypdyr. Afinylylar Peloponnesi töwerekleýin gabamak işini hem durmuşa geçiripdirler. Baryp Perikliň döwründe b,e,ö 431-430-njy ýyllarda 150 triýel Peloponnesiň kenarlaryny tozdurypdyr, Kefalleniýa, Zakinf adalary, Solliý şäheri eýelenipdir. Korinfiň günbatar deňiz, ýoluna gözegçilik edýän Nawpakt şäheri berkidilipdir. Gresiýanyň günbatar kenarynda Sfinynyň täsir ediş zology emele gelipdir. Şolara daýanyp, Afiny geljekde üstünlikli uruş hereketlerini geçirip biljekdi.
 
Afinynyň Halk ýygnagynda urşuň ilkinji bäş ýylynyň kynçylyklary döwründe iki toparyň arasynda gazaply syýasy göreş gidipdir. Kleonyň baştutanlygyndaky topar aýgytly hüjüm etnegiň, ähli güýçli, serişdeleri ulanmagyň tarapdary bolupdyr.

Iki ýer eýesi Nikiniň topary bolsa goranyň hereketlerini alyp barmagyň we Spar bilen ýaryşyk baglanşmagyň tarapdary bolupdyr. Iri gan ussahanasynyň eýesi Kleonyň tarapdarlary üstüň çykypdyrlar.

B,e,öň 426-njy ýyldan başlap, Afiny hüjüme geçip ugraýar. B,e,öň 426-424-nji ýyllarda esasy uruş hereketleri Gresiýanyň günbatar welaýatlarynda bolupdyr. B,e,öň 426-njy ýylda afinylylar starteg Demosfeniň baştutanlygynda Solliniň ýanynda pelonneslileriň 3 müň goplitli goşunyny ýeňýär. Sisiliýada käbir üstünlikler gazanylypdyr.

Afinylylar Günbatar Messeniýada Spartany güýçli ýeňlişe sezewar edipdirler (b,e,öň 425ý) Starteg Demosfen Pilos diýen ýerjagazy eýeläpdir. oňa messeniýanyň ilatlary hem gelip goşulypdyrlar. Sparta Attikadan we beýleki ýerlerden hem goşunlaryny çagyryp getiripdir we Pilos duralgasyny bekleýän Sfakteriýa adajygyny eýeläpdir. şeýle-de bolsa afinylylar spartalylaryt zabt edip alypdyrlar. Gresiýanyň taryhynda spartalylar ilkinji gezek ýesir alnypdyrlar. 292 goplit we 120 spartaly begzada Afinä iberilipdir. B.e,öň 424-nji ýylda afinylylar harby taýdan möhüm ähmiýeti bolan Kifery adasyny eýeläpdirler. Spartanyň ýagdaýy ýaramazlaşypdyr.

3. Şeýle-de bolsa, afinylylar Pelopannes bileleşigine kembaha garap, ýalňyşypdyrlar. Baryp b,e,öň 425-nji ýylda afinylylar Korinfiň ýanynda kiçiräk goşuny bilen ýeňlip gaýdypdyr.

	Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afiny Beotýanyň polislerini Pelopannes bileleşiginden çykarmaga synanşypdyr. Ýöne Deliý obasynyň ýanynda bolan çaknyşykda Afiny Arkidam urşunyň dowamyndaky iň uly şowsuzlygyna uçrapdyr.

	Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afinynyň Sisiliýadaky goşunlary hem yzyna dolanmaly bolupdyrlar. Sparta-da talantly serkerde Basidiň baştutanlygyndaky goşun bilen Afinynyň gowşak ýeri bolan Halkidikadan zarba urmak karar edilýär.

	Ol bütin Gresiýanyň içi bilen geçip , Egeý deňziniň Frakiýa kenaryna gelýär. Ol makedan patyşasyny we ýerli şäherleriň birnäçesini öz tarapyna çekip, Afinynyň bu ýerdäki esasy şäheri – Amfiply gabaýar. Afinydan Kleonyň baştutanlygynda gelen goşun bilen bolsa çaknyşykda afinylylar ýeňilýär. Kleon we Brasid bolsa wepat bolýar (b,e,öň 422). Ýöne Sparta hem güýçden gaçypdyr. Olar Afinydan Pilosy (Spartanyň 75&nbsp;km golaýynda), Kiterany azat etmelidi, ýesirleri gaýtaryp getirmelidi. Afinynyň ýagdaýy hem gowy bolmandyr. Nikiniň täsiri güýçlenip, b,e,öň 421-nji ýylda ýaraşyk baglaşylýar. Oňa Nikiý ýaraşygy diýlip, onuň şertlerine görä, uruşdan öňki ýagdaýy saklamak barada, bir-birege basylyp alnan şäherleri, ýesirleri gaýtaryp bermek, gaçgak gullary, goçaklary kabul etmezlik barada ylalaşylýar. Ýaraşyk baglanylsa-da urşuň esasy sebäpleri aradan aýrylmandyr, Ýaraşygyň möhleti 50 ýyl bolsa-da, iki tarapam güýç ýygnamaga başlapdyr.

	B,e,öň 415-404-nji ýyllarda Peloponnes urşunyň 11 döwrüniň wakalary bolup geçipdir. Uruş hereketlerini Afiny başlapdyr. Harby hereketleriň esasy ugry ýene-de günbatarda bolupdyr. Afiny Nikiý şernamasyny doly ýerine ýetirmändir. Ol Kifera adasyny we Pilos şäherini gaýtaryp bermändir. Afiny Sparta bilen Korinfiň agzalalygyndan peýdalanjak bolupdyr (Korinf we Beotiýa ýaryşyga garşy ekenler).

	Afiny amarly pursat arap, b,e,öň 415-413-nji ýyllarda Sisiliýa ýöriş gurapdyr. Ýörişe Afinynyň ökde serkerdeleri Nikiý, Lamah, Perikliň ýegeni Alkwiad baştutanlyk edipdirler. 200 triýerden 10 müň goplitden, 28 müň ýeňilýaragly goşun we küregçilerinden ybarat goşun Sisliýa baranda, bulary Afinynyň tarapdarlary hem (Regiý, Messena, Katana) sowuk garşylapdyrlar. Afinylylar esasy şäher Sirakuzyny gabapdyrlar. Sirakuza Poleronnesden tejribeli baştutan Gilippiň ýolbaşçylygynda kömekçi goşun gelipdir. Afinynyň Demosfeniň baştutanlygyndaky harby deňiz güýçleri b,e, oň 413-nji ýylda bolan deňiz söweşinde ýok edilipdir. Sirakuzyny gabap gury ýer goşunlary hem Afinä dolanmak üçin, Sisliýanyň içine çekilipdirler. Ýöne olary yzarlap ýetip ýok edipdirler we ýesir alypdyrlar. Nikiý we Demosfen jezalandyrylypdyr. Ýesirleri bolsa gul edipdirler. Afinynyň Sisliýada ýeňilmegi uly betbagytçylyk bolupdyr. Sebäbi 200 triýe onuň deňiz güýçleriniň üçden ikisi, 10 müň goplit bolsa, goplit goşunynyň üçden biri bolupdyr. Köp serişde çykdaýjy edilipdir. Şondan soň Sparta hüjüme geçip, Afinynyň 22&nbsp;km golaýynda ýerleşen Dekeleýany eýeläpdirler. Ony Ozleriniň daýanjy nokadyna öwrüpdirler. Bulara gysga wagta 20 müň töweregi hünärli gullar gaçyp gelipdirler.

	Sparta ýeňmek üçin iki meseläni çäzmeli bolupdyr:

1.	Spartanyň harby-deňiz güýçlerini döretmeli.

2.	Afiny deňiz bilelişiginiň dargamagyny ýa-da gowşamagyny gazanmaly.

Biziň eramyzdan öň 412-nji ýylda spartalylar we onuň tarapdarlary Eýrandan pul kömegini alyp, uly harby-deňizgüçlerini döretmäge girişipdirler. Şol wagtlar Afinynyň şowsuzlygyndan peýdalanyp, Hios, bütin Ioniýa bileleşikden çykypdyr.

	Bu ýagdaýdan çykmak üçin Afiny Frosy ýatyrypdyr. Gaznany doldurmak üçin bogazlardan geçýän harytlara 5 göterim salgyt saltypdyr. Deňiz güýçleri gaýtadan dikeldilýär we Ioniýa ýagdaýy kadylaşdyrmak üçin iberilýär.

	Biziň eramyzdan öň 411-nji ýylda Afinyda döwlet agdarylyşygy bolupdyr. Häkimýeti 5 adamyň topary tarapyndan saýlanýan 400-leri Maslahaty ele alypdyr. Olar ähli demokratik guramalary gatyrypdyrlar. Sparta ýaraşyk teklip edipdirler, ýöne olaryň teklibi kabul edilmändir.
 
	Deňiz güçleriniň baştutanlary demokratik gurluşyň tarapdarlary bolupdyrlar. Olar 400-leriň Maslahatynyň hökümetini ykrar etmandirler. Olaryň esasy merkezi Samosda ýerleşipdir.
 
	B,e,öň 411-nji ýylda Abidosda, b,e,öň 410-njy ýylda Kizikda pelopaneslileri iki grek afinylylar ýeňlişe sezewar edipdirler. Şondan soň 400-leriň häkimýeti hem agdarylypdyr.

	Eýran Sparta köp karz pul kömegini beripdir. Spartalylaryň täze deňiz güýçleri Lisadryň baştutanlygynda Ioniýada afinylylara garşy üstünlikli hereket edipdir. Şonda afinylylar Arginuss adalarynyň ýanynda iň soňky ýeňşini gazanyp (b,e,öň 406ý), Spartalylaryň 70 triýerini ýok edipdir.

	Ýöne b,e,öň 405-nji ýylda Lisandr Afiny gämilerini aldowa salyp gabap ýok edipdir. Şondan soň halas bolmak üçin Afinyda gämide, goşun-da, pul-da, umyt-da galmandyr. Afiny şäheri gabalypdyr we boýun egdirlipdir (b,e,öň 404ý). sparta Afinä ýaraşygyň agyr şertelerini dakypdyr; Afiny deňiz bilelişigi dargadylýar, deňiz güýçleri ýok edilýär, berkitmeleri ýykylýar, uzyn diwarlar we goşunyň desgalary ýok edilýär. Afinynyň kowlan demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratik gurluş ýok edilip, häkimiýet Sparta ýaramly 30hökümdary eline geçýär, Afiny ýönekeý grek şäherine öwrülýär.

	Afinynyň ýeňilmegine onuň öz gaýçlaerine artykmaç baha bermegi, bileleşigiň işindäki agzalalyklar, grek dünýäsiniň gowşamagyny isläp Eýranyň Sparta pul kömegini bermegiň we ş.m. sebäp bolupdyr.

**Mowzuk: B.e. öň IV  asyryň  I ýarymynda  polis  ulgamynyň  çökgünligi**

**Meýilnama**

*I umumy okuw*

1.	Grek  polisleriň  halkara  ýagdaýy

2.	B.e. öň IV asyrda Gresiýanyň  durmuş-ykdysady ýagdaýy

3.	Sparta b.e. öň IV asyrda

4.	Korinf urşy

1.Grek polisleriniň  halkara  ýagdaýy Peloponnes urşundan  soň örän  drtgynly bolupdyr. Uruş wagtynda  grekleriň  içerki  islerine  gatyşan Eýran Sparta bilen  Afiny ýaraşyk baglaşansoň hem, olaryň  içerki işlerine  gatyşmagy dowam  edipdir.

	Gresiýada täze  agalyk ediji döwlet-Spartanyň  bolsa, grek dünýäsinde ýolbaşçylyk etmek üçin, Afinynyňky ýaly durmuş-ykdysady we syýasy tejribesi bolmandyr.

	Kiçi Aziýada grek polisleri bolsa Eýranyň  gözegçiliginde bolupdyr.

2.Afinynyň  ýeňilmegi, ykdysady we syýasy bileleşme  bolan Afiny deňiz bileleşiginiň  dargadylmagy Gresiýany dagynyklyk ýagdaýa getiripdir. Emele gelen  ykdysady  gatnaşyklary bökdäpdir. Uruş ägirt uly maddy, adam, pul serişdeleriniň  we uly gymmatlyklaryň  ýitirilmegine getiripdir. Uruş wagty  zeýtun, üzüm baglary çapylypdyr. Ekin meýdanlary otlanypdyr.

		Iri ýer we ussahana  eýeleri girdejili hojalyk ýöredipdirler. Karz berip, göterim almak giň  ýaýrapdyr. Gämi eýelerine  berlen karzlarda süýthorçylyk 30 göterime  baryp ýetipdir. Käbir iri gul  eýeleri guluna aýry ýaşamaga we  köp töleg töläp ussahanada  işlemäge rugsat berýän ekenler. Şeýle gullaryň  käbiri pul toplap öz-özüni satyn  alýan ýagdaýlary-da  bolupdyr.

	Hojalykda  önümçiligiň  ýokarlanmagy polisleriň  içinde  we arasynda  söwdanyň  ösmegine  ýardam  edipdir. Polisleriň   arasynda söwdanyň ösmegi  b.e. öň IV asyrda  zikgelenen pullaryň  artmagyna getiripdir.

	Uruş wagtynda  Afiny köp köp pul çykdajy  edipdir. Sporta  bolsa , Eýranyň  beren pul kömeginiň  hasabyna, grek oratory Isokratyň  maglumatlaryna görä, 5 müň talant pul ýygnapdyr. Olar Afinynyň  taraplaryny  we beýleki şäherleri  talanda hem şonçarak  pul edinipdirler. Uruş wagty pul zerurlygy  bilen ybadathanalardaky gymmat baha zatlar, gaplar her eredilipdir.

	Ýer mülkleri bilen  birlikde pul hem  baýlygyň  bir görnüşi hökmünde  emele  gelipdir.

	Indi baýlaryň  arasynda  metekler we daşary ýurtlular hem bolupdyr.

	Çalt baýamagyň  bir usuly hem  gallanyň  bahasyny  ýokarlandyryp satmak bolupdyr. Polis  häkimýetleri muňa garşy göreşmäge  çalşypdyrlar. Afinyda  gözegçileriň  sanyny  10-dan 35-e  ýetiripdirler. Gämide  getirilen  gallanyň  uly mukdaryny  söwdagärler  gözegçileriň  garamagynda  gämiden düşürmän, ownuk söwdagärlere  satmaly bolupdyrlar.	Öň ýuridiki taydan raýatlyk derejesini   almagyň esasy  şerti ýeriň eýesi  bolmak bolan bolsa,  b.e. öň IV asyrda  bu düzgün  ähmiýetini  ýitirip başlapdyr. Afiny  raýatlarynyň  köp bölegi  ýerlerini  ýitirip, şäherde   arassa  şäher durmuşynda  ýaşap başlapdyrlar. Raýatlaryň  orta gatlagy  bolan  zewgit  hojalyklarynyň  sany azalypdyr.

	Raýat  bolmadyk  ilata bolsa  ýer bilen meşgullanmaga  mümkinçilik bolupdyr.

	Raýatlaryň arasynda  iň köp sanly  gatlak  fetler bolupdyr.  Olaryň arasynda  serişdesiz  galan,  gedaýçylykda  ýaşamaga  mejbur bolanlar peýd bolupdyr. Bularyň işläsi gelibem  durmnadyr.  Sebäbi ýönekeý  zähmet gullaryň  işi hasaplanypdyr.  Olaryň  ýaşaýşynyň  esasy çeşmeleri Halk ýýgnagyna  kazyýet işlerine,  magistraturalara  harby  ýörişlere  gatnaşyp alýan  tölegi  bolupdyr.  Olaryň  köpüsi  daşary  ýurt serkerdelerine  hakyna durupdyrlar. Gresiýada  hakynatutmalaryň  öz hyzmatlaryny  hödürleýän  ýörite  bazarlary emele gelipdir (Lakonikada, Arkadiýada, Korinfded, Fessaliýada. Fokidada).

	Hakynatutma  goşunlaryň  giň ýaýamagy, beýleki tarapdan bolsa, uruş wagty  raýatlardan  düzülýän  goplit goşunynyň  polisiň  harby guramasy  hökmünde  ähmiýetiniň  gaçmagy polis  ulgamynyň  çökgünliginiň  aýdyň  mysalydyr.

3.Pelopomus  urşundan soň , Afinynyň  grek dünýäsindäki  agalygynyň  ýerine  Sparta  gelipdir. Spartanyň  harby bölümleri harby baştutanlar – garmostlaryň  ýolbaşçylygynda  ähli öňki afiny  bileleşigindäki polislerde  ýerleşdirilipdir. Spartanyň  Afinyňky ýaly  beýleki polisleri  dolandyrmak tejribesi  bolmandyr. Uruş gutaransoň , Sparta  nawarhy Lisandr beýleki  “azat edilen” şäherlerde  spartaparaz onluklaryň  häkimýetlerini  ornaşdyrypdyr. Spartanyň  içerki işlerine  gatyşmagyna  garşy çykan  polislere  jeza beriji  ýörişler  edilipdir. Meselem, Sparta demokratik Elida garşy Peloponnisiň  ähli güýçlerini  jemläp,  ullakan goşun bilen  iki ýyllyk ýöriş edipdir we tozdurypdyr. Sparta hat-da öz  güýçli taraplaryny  Korinf   bilen  Fiwä hem ulumsylyk bilen garapdyr. Bu şäherlerde  Sparta  garşy meýiller güýçlenip ugrapdyr.

	Spartada  öz täsirini  berkitmek Afinyda  hem başartmandyr. B.e. öň 4040-nji ýylda  ýaraşyk  baglaşylan  badyna  Afinyda  häkimýet  başyna  Oguzlaryň  oligarhik hökümeti gelipdir. Olary demokratlara garşy edýän terrorçylygy üçin  otuz tiranlar diýip atlandyrypdyrlar. Spartalylaryň  hojaýynlyk etmegi  demokratik toparl;aryň  gaharyny getiripdir. Sürgünlikdäki demokratlaryň  topary Strateg Frasibulyň  baştutanlygynda  otuz  tiranklaryň  üstüne  hüjüm  edipdirler we sparta garnizony kömek etse-de , olary ýeňipdirler. Otuz  tiranyň  häkimýeti ýykylyp, demokratik guramalar dikeldilipdir.

	Täze patyşa Aratkserks II (b.e. öň 404-358) spartalylary  doganyna kömek edendigi üçin  bagyşlamandyr. Sparta bilen  Eýranyň  arasyndaky  gatnaşyklar  juda ýitileşipdir. Sparta Kiçi Aziýa  10 müň goplit goşunyny we Beýik   lakamly patyşa  Agesilaýyň  baştutanlygynda  uly flot  eltip, parslara  garşy uruş hereketlerini  başlapdyr. Eýran bilen Spartanyň  arasyndaky   bu uruş b.e. öň 399-njy 394- ýýllarda  bolupdyr. Agesilaý b.e. öň 395-nji ýylda  Sardanyň  golaýynda  uly ýeňiş gazanypdyr. Kiçi Aziýadaky  şäherlere-de  Sparta öz düzgünlerini  ornaşdyryp başlapdyr. Pars satraplary bolsa , ähli ýerlerde  Sparta  garşy gürrüňler geçiripdirler . Olar Kiçi Aziýada  we Balkan  Gresiýasynda  duşmanyna  garşy güýçlere  öjükdirmek  üçin  altyhna  gysganmandyrlar. Iolar  Afinyda , Argasda, Korinfde, Fiwyda täsirli syýasatçylary satyn  alypdyrlar.

	Uruş  hereketlerini  ýene-de  Sparta başlapdyr. Ilki ol Beotiýa çozupdyr. Ýöne  galiaztyň  eteginde  goşuny derbi-dagyn edilipdir, serkerde  Lisandr wepat bolupdyr.

	Şondan soň (b.e. öň 395ý) spartalylara  garşy güýçli bileleşik emele  gelip, oňa Afiny, Korinf, Argas, Ewbeýa, G.b.Gresiýanyň  birnäçe welaýatlary we beýlekiler giripdir.

	Bileleşigiň goşunlary Korinfiň   günortaragynda  ýerleşen  Nemeýa  diýen  ýerde jemlenip başlapdyr. . Sparta  howlukmaçlyk bilen  23 müňli  goplit goşunyny  ýygnap, Nemeýa  getiripdir. Kiçi Aziýada  ýören patyşa  Agesilaýa haýal etmän Sparta  dolanmak buýrulypdyr.

	Spartanyň  töweregi  duşmanlarynyň  halkasy bilen gurşalypdyr. Spartalylar bileleşikdäkileriň  haýal-ýagallygyndan  we agzalalykdan  peýdalanyp,  olary ýeňipdir we Sikion şäherini  basyp alypdyr. Agesilaý hem Beotiýa  gelip,  Koroneýanyň  ýanynda  ýeňiş gazanypdyr. Ol söweşde  agyr ýaralanypdyr. Bileleşigi doly derbi-dagyn  etmek Sparta  başartmandyr.

	Şol ýyl  (b.e. öň 394ý) Agesilaýyň  Kiçi Aziýada  galdyran  flot  Knidiň  eteginde  parslar tarapyndan  çym-pytrak  edilipdir. Sparta Kiçi Aziýadaky   we adalardaky Agesilaýyň  basyp alan  ýerlerini ýitiripdir.

	Spartanyň  şowsuzlyklara  uçrap ýöreninden  peýdalanyp,  Afiny parslaryň  pul kömegi bilen  Afinynyň  we Pireýiň  berkitmelerini , Uzyn dowarlary we Egeý deňziniň  demirgazyk  kenarynda  öz täsirini  dikeldip başlapdyr. Söwda  ýollarynda  we bogazlarda  10 göterimli  salgyt girizipdir. Hakykat ýüzünde  Afiny deňiz bileleşigi gaýtadan  döräp başlapdyr.

	Eýran  Korinf  urşunda grek şäherleri biri-birini güýçden  gaçyrar ýaly syýasat alyp barypdyr. Ol  Sparta gowşap başlanda  oňa  kömek edipdir. Korinf urşunda  iki  tarap hem  güýçden  gaçypdyr. Şonda  Eýran  ýaraşyk  baglaşmak üçin  özüniň  araçyllyk  hyzmatlaryny  hödürl;äpdir.

	B.e. öň 387-nji ýylda  Antalkid  ýaraşygy  boýunça  Kiçi Aziýanyň  köp grek şäherleri  Eýrana  berlipdir. Peloponnes  bileleşiginden  başga  ähli   bileleşikler  dargadylypdyr. Grekler üçin  masgaraçylykly  bolan  bu ýaraşyk şertnamasynyň  şertlerini gorap saklamak  Sparta  tabşyrylypdyr.

	Sparta  ýene-de  Gresiýada  agalyk ediji  ýagdaýa  eýe bolup, oligarhik düzgünleri  girizip başlapdyr. Şäherlerde  öz goşun  bölümlerini  ýerleşdiripdir, demokratik polislerden  öç alyp başlapdyr. Meselem demokratik  Mantineýany , kiçijik Fliunt  şäherini  tozdurypdyr.

	B.e. öň  382-nji ýylda  duýdansyz Fiwa  çozupdyr. Yerli  oligarhlaryň  goldamagynda  Fiwy akropolyny  eýeläpdir. Antalkid şertnamasyny  gyşarnyksyz  ýerine  ýetirip ýörende bolsa, Spartanyň  oňa çozmagy  bütin  Gresiýada  gahar-gazap döredipdir. Spartanyň  eden-etdiligi we  parslaryň  içerki işlere  gatyşmagy Sparta garşylykly  meýilleri güýçlendiripdir.

*II. Umumy okuw*

5.II Afiny deňiz  bileleşiginiň  döremegi we  dargamagynyň  sebäpleri

6.Nuisgawy (klassyk) döwürde  grek medeniýeti.

5.Afiny kem-kemden güýçlenip başlapdyr. Ol Antalkid  ýaraşygyndan netije çykarypdyr. Parslar hem Sparta  garşydaş hökmünde , Afinynyň  güýçlenmegine  päsgel bermändir. Afinä Lemnos , Imbroz , Skiras adalaryny,  Wizantiý şäherini  gaýtaryp  beripdirler. Afiny  bogazlarda  erkin hereket  etmäge  mümkinçilik  alýar. Ol özüne juda zerur bolan  gallany  Demirgazyk  Garadeňiz  kenarlaryndan , esasanam Bospor patyşalygyndan  alypdyr. Afiny b.e. öň IV asyryň  80-nji ýyllarynda baý Hios  adasy bilen  aragatnaşyklary  ýola goýupdyr. B.e. öň 378 ýylda  Afiny  öz aragatnaşyklaryny  Simmahiýa  (bileleşik) görnüşinde  resmi  taýdn berkidipdir. Netijede ilkinji Afiny deňiz  bileleşigi emele gelýär. Bu bileleşik I Afiny deňiz bileleşiginden  tapawutlanypdyr. Ol ykdysady aragatnaşyklary ýeňilleşdiripdir, agzalan deňhukukly  we  özbaşdak bolup, Afiny olaryň  içerki işlerine  gatyşmazlyga  borçlanypdyr, döwlet gurluşyny  hormatlapdyr we ýerlerini  alyp  kleruhlary göçürip eltmändir. II Afiny  deňiz bileleşigi grek dünýäsinde  Spartanyň  agalygyna garşy gönükdirilipdir. Bileleşigiň  ýokary organy ähli agzalaryň  ýygnagy-sinedrion bolup,  ol Afinyda  hemişelik mejlis geçirip,  her şäheriň  bir sesi bolupdyr. Sinedrion Hlk ýýgnagy bilen  bileleikde  Bileleşigiň  gündelik işlerini çözüpdir. Forosyň  ýerine  agzalar öz ýagdaýyna  görä  töleg töläpdirler. II Afiny  deňiz bileleşigi deňhukukly  özbaşdak döwletleriň  birleşigi bolupdyr. Şonuň üçinem b.e. öň 378-nji ýylda  bileleşik döränsoň,  oňa tiz wagtdan  onlarça  polis  gelip goşulypdyr. Olaryň sany 70-e ýetipdir. Afiny 100 triýerli flot döredipdir we goşunyň  hakynatutma esgerler bilen  üstüni ýetiripdir. Sparta  muňa  garşy çäre iberen  gämileri b.e. öň 376 ýylda  Naksos adasynyň  ýanynda derbi-dagyn  edilipdir. Şondan soň  Afiny  Egeý deňzinde  agalyk edip başlapdyr we Günbatar Gresiýada  birnäçe ýerler  onuň tarapyna  geçipdir. B.e. öň 371-nji ýylda  Sparta bilen  Afiny  parahatçylyk şertnamasyny baglaşypdyrlar. Sparta  II Afiny  deňiz bileleşigini  resmi taýdan  ykrar  edipdir we  öz goşunlaryny  şäherlerinden  çykaryp,  olara  doly özbaşdaklyk bermegi boýun alypdyr.

	B.e. öňki 379-njy ýylda  Fiwynyň  baştutanlygynda  Beotiýa Polisleriniň  bileleşigi gaýtadan  döräpdir. Ol II Afiny bileleşigi bilen  dostlukly  gatnaşyklary ýola  goýupdyr. B.e. öň 378-377-nji ýyllarda  Agesilaýyň  baştutanlygynda  Peloponnesiň  goşunlary iki gezek Beotiýa çozupdyr. Ýöne  hiç zat edip bilmändirler.

	Sparta b.e. öň 371-nji ýyldaky şertnamasy bilen Afinynyň Bitarap boljakdygyna  bil baglap, Beotiýa  çozupdyr. Lewktry şäheriniň  ýanynda  bolan  söweşde  beotiýa serkerdesi  Epaminond  uruş hereketlerini  alyp barmagyň  täze usullaryny  ulanyp,  patyşa Kleombortyň  baştutanlygyndaky sparta goşunyny derbi-dagyn edipdir.

	Beotiýanyň  bu ýeňşi onuň  syýasy täsirini  artdyrypdyr. Onuň  bileleşigine Ewbeýa, Fokida, Etoliýa we  beýleki welaýatlaryň  polisleri giripdir. Bularda  demokratik toparlar häkimýet başyna  gelipdirler.

	Beotiýalylar Spartanyň  harby kuwwatyna  zarba urmak üçin  birnäçe  ýylyň  dowamynda Peloponnese çozuşlar  edipdirler. Olar ahyry Spartadan  bileleşigine agzalarynyň  bölünip aýrylmagyny  we 200 ýyl dowam  eden Peloponnes  bileleşiginiň  dargamagyny  gazanypdyrlar.

	Beotiýanyň  güýçlenmegi Afinyny  we Fessaliýny kanagatlandyrmandyr. Şonuň üçinem olar Spartanyň  doly ýok edilmegine  ýol berip biljek  däldiler. Bu çylşyrymly göreşe eýran patyşasyny  hem çekipdirler.

	Sparta täzeden goşun ýýgnapdyr. Beotiýa onuň güýçlenmegine  ýol bermeli däldi. B.e. öň 3672-nji ýylda  Epaminond  30 müň goplit we 3 müň atly bilen  Peloponnese  giripdir we Mantineýanyň  ýanynda  gandöküşikli söweş bolupdyr. Spartanyň  goşuny 3 esse  az ekeni. Ýöne olar  gaýduwsyz  söweşipdirler. Beotiýalylar ýeňipdir. Ýöne  ýeňiş olara  juda gymmat düşüpdir. Epaminand wepat bolupdyr. Beotiýa syýasy we harby taýdan  gowşapdyr. Onuň  bileleşiginden  käbir agzalary çykypdyr.

	Sparta peloponnisiň  bir polisi  hökmünde  saklanyp galmagy başarypdyr.

	Peloponnes bileleşigi dargap, Beotiýa hem gowşansoň, II afiny  deňiz  bileleşigi  ýene-de  Afinynyň  agalyk ediji täsirine düşüp ugrapdyr. Kleruhlary göçürmek, tölegiň mukdaryny  köpeltmek, kazyýet işlerine  Afinyda  seretmek ýaly çäreler geçirilipdir. Triýerleriň  sany 250-ä ýetipdir.

	Afinä garşy närazylygyň  döremegi “Bileleşik urşy” diýen  ady  alan  gozgalaňyň turmagyna  getiripdir (b.e. öň 357-355ýý). Hios, Rodos, Kos, Halhedon, Wizantiý ýaly şäherler 100 triýerli flot döredipdirler. Uruş hereketleri esasan, bogazlarda bolupdyr. Afiny bileleşige girýänleriň  köpüsiniň  özbaşdaklygyny  ykrar etmeli bolupdyr. Iş ýüzünde  II  Afiny deňiz bileleşigi  ýaşamagyny  bes  edipdir. Ýöne  ol resmi taýdan b.e. öň 338-nji ýylda  dargadylypdyr.

	B.e. öň IV asyryň  ortalarynda  Balkan  Gresiýasy birnäce ululy-kiçili polislerden ybarat bolupdyr. Olaryň içerki işlerine  Kiçi Aziýanyň   satraplary  häli-şindi goşulypdyrlar. Özara  uruşlar we  duşmançylyk   aragatnaşyklaryň  polis  ulgamynyň  çökgünliginiň  alamaty bolupdyr. Platon we Aristotel polisiň  çökgünligini  birnäçe özgerdişler arkaly ýeňip bolar diýip hasap eden  bolsalar,  Isokrat onuň çozgüdini Eýranyň ýerlerini basp  almakda  görüpdir. Indi Gresiýany  birleşdirip bijek merkez tapylmandyr.

6.B.e. öň V-IV  asyrlarda  grek medeniýeti gadymy  dünýäniň  iň ösen  medeni ulgamlarynyň  birine öwrülipdir.

	Gadymy  grekleriň  dini olaryň  dünýşgaraýşynyň , ahlagynyň, edebiýatynyň , binagärliginiň , heýkeltaraşlygynyň , şekillendiriş sungatynyň  we pelsepesiniň  esaslaryny  kesgitläpdir. Arhaik döwürde  emele gelen  baý grek mifologiýasy b.e. öň V-IV asyrlarda  ajaýyp grek edebiýatynyň  döremegine  esas bolupdyr.

	Hudaýlary owadan adamlaryň  keşbinde  göz öňüne getirmekleri heýkeltaraşlykda , olaryň  ýaşaýan  ajaýýp jaýlary binagärlikde  beýanyny  tapypdyr.

	Her polisde onuň  esasy hudaýynyň  baýramçylygyny  geçirmek we sadaka  bermek dini däp-dessurlaryň  esasy bölegi bolupdyr. Bu  çärä polisiň güýjüniň  we baýlygynyň  esasy görkezijisi  hökmünde  garalypdyr.

	Şeýle baýramçylyklara  Afinyda  geçirilýän  Panafineý baýramçylygy , Dionisiň  hormatyna  geçirilýän  Dionisiý baýamçylygy , Olimpiada  Zewsiň  hormatyna  geçirilýän  Olimpia baýramçylyklary, Delfyda Apollonyň  hormatyna  geçirilýän  Pifiý baýramçylyklary, Korinfde  Poseýdonyň  hormatyna  geçirilýän  Istma  baýramçylygy degişlidir.

	Olaryň  iň meşhury Olimpiýa oýunlary bolupdyr. Oýunlar ilki  dini dessuryň  bir bölegi hökmünde  bolupdyr. Ýöne b.e. öň VI asyrda dini dessurlar  sport ýaryşlaryna  giriş hökmünde  geçirilip ugralypdyr. Pifiýa  oýunlarynda  bolsa Kifaraçylaryň  we awletleriň  saz ýaryşy  guralypdyr. Panafineý we Dionisiý baýramçylyklary bolsa,  komediýa we tragediýa  görnüşindäki teatr oýunlarynda  meşhur grek  teatrynyň  emele  gelmegine  ösüp geçipdir.

	Arhaik döwürde  teatr oýunlary dürli ýerlerde  goýlupdyr. B.e. öň V asyrda sahna üçin  ýörite  ýer peýda bolupdyr. Şeýle  ýeri baýryň  eteginde  saýlap alyp, ýapgytda tomaşaçylar oturar ýaly daş basgançaklar oňarypdyrlar. Tomaşaçylaryň  oturýan  ýerine  “teatron”  (teaomaý – “seredýärin”  sözünden) diýipdirler.Basgançaklar ýarymtegelek görnüşinde  bolupdyr.

	Sahnanyň goýulýan ýerine  mermer düşelip, oňa  “orkestr” diýlipdir. Aktýorlaryň  eşik çalyşýan  çadyryna “skene” diýipdirler. Soňra çadyra derek hemişelik  beýik jaýlar  gurlupdyr. Onuň diwarynda sahnanyň  bezxegleri  suratlandyrylypdyr. Sahnada bir aktýor bilen  hor  çykyş edipdir. B.e. öň V  asyrda  iki aktýor çykyş edip, horuň  täsiri peselipdir. Olar maskany çalşyp, birnäce roly  ýerine ýetiripdirler.

	Grek  teatry  şäheriň  ähli  ilaty üçin  niýetlenipdir. Afinyda  Dionisiň  teatry 17 müň , Epidawdaky  teatr   20 müň (onda  häzirem grek aktýorlary gadymy tragediýalary oýnaýarlar), Megalopoldaky  teatr 40 müň, Efesdäki teatr bolsa  60 müň tomaşa niýetlenipdir.

	Grek tragediýasynyň atasy Eshiliň  90 tragediýasy  bolup,  olardan  7-si saklanyp galypdyr. Onuň “Parslar”  tragediýasy  Salamin söweşinde  grekleriň  ýeňşi barada  ýazylypdyr. Onda grekleriň  mertligi , erkliligi, watançylygy Kserksiň  ulumsylygyna  garşy goýlupdyr.

	Eshiliň  tregediýalarynda  (“Zynjyr bilen  baglanan Prometeý, ”, “Agamemnon”, “Hoeforlar”, “Ewmenidler”) grek polisleriniň  syýasy, dini we ahlak sypatlary görkezilipdir.

Afinyly Sotokl (b.e. öň 496-406ýý) 120-den gowrak tragediýa ýazypdyr. Olaryň  7-si gelip ýetipdir. Iň  meşhurlary “Edip şa” we “Antogona”.

	Salaminli  Ewripidiň  bolsa has şöhrat gazanan  tragediýasy “Medeýa” bolup,  ol b.e. öň 431-nji ýylda  sahnalaşdyrylypdyr. Ewripidiň  92 pýesasynda  18-I saklanyp galypdyr. Onuň  çeperçilik usuly Şekspire täsir edipdir.

	B.e. öňki V  asyrda  komediýalar syýasy häsiýetde  bolupdyr. Aristofanyň  (b.e. öň 450-388ýý) 11 komediýasy gelip ýetipdir. Olarda  Afinynyň  durmuş hakykaty beýan  edilýändigi üçin,  gymmatly taryhy çeşme  bolup durýarlar.

	Gadymy döwürde  taryha  häzirki manysynda  däl-de, çeper beýan  edilýän kyssa  eseri hökmünde  garalypdyr. B.e. öňki V-IV asyrlardaky çeper  kyssanyň  ajaýýp nusgalary Gerodotyň  , Fukididiň , Ksenofontyň taryhy işleri, Isokratyň, Temosfeniň we beýleki oratorlaryň  çykyşlary, Platonyň , Aristoteliň Filosofiki işleri degişlidir.

	B.e. öň V-IV asyrlar Gresiýada binägärçiligiň   we heýkeltaraşlygyň  hem ösen döwri bolupdyr. Täze şäherler gurlupdyr we jköne şäherler  abadanlaşdyrylypdyr. Öňünden düzülen  meýilnama esasynda  amatlyklar göz öňünde  tutulyp,  gurulýan  şäherleriň  esasy düzgünleriniMiletden bolan  Gippodam işläp düžüpdir. Şu hili şäherlere  Gippodamyň  şäherleri diýilýär. Şäherlerde  ybadathanalar, wezipeli adamlar üçin  jaýlar, portikler gurlan şäher merkezini, bazar meýdany-agorany, eger, şäher deňiz ýakasynda bolsa  gämi duralgasyny , werfleri, beýleki jaýlry gurmak göz öňünde  tutulypdyr. Şeýle  şäherde  teatryň , stadionyň , gimnaziýalaryň  bolmagy hökman  eken. Suw  geçirijiler arkaly şähere suw  getirilipdir. Hapa suwlar hem  kanalizasiýa arkaly şäherden çykarylypdyr. Şäheriň  bayrmçylyk we dini merkezi akropol bolupdyr.

	B.e. öň V-IV asyryň  şäherlerinde  kuwwatly goranyş desglary hem  gurlupdyr. Binagärlikde sütünleriň  ulgamy ösen derejä ýeten. Dori we ioniýa sütünleri b.e. öň VII-VI asyrlarda  ýüze çykan  bolsa,  b.e öň V-IV asyrlarda  has  owdan  korinf  sütünleri ýüze  çykypdyr.

	Ybadathanalaryň  dürli görnüşleri gurlupdyr. Gahrymanlaryň  hormatyna  gurulýan  kiçiräk geoonlardan, esasy hudaýlaryň  hormatyna gurulýan  ägirt ybadathanalara  çenli görnüşleri  giň ýaýrapdyr. Afinynyň  (binagärleri, Iktin, Kallikrat b.e. öň 443-432ýý) , Lewsiň  Olimpiýadaky (binagär Libon, b.e. öň 465-456ýý) ybadathanalary, Erehteýon ybadathanasy, Delfyda Apollonyň  ybadathanasy  we beýlekiler grek we dünýä binagärliginiň  ajaýyp nusgalarydyr.

	Olimpiýada gimnasiýalar we türgenleşik üçin palestralar, stadion, basseýn we ş.m. gurlupdyr. Heýkeltaraşlykda  Miron we Fidiý uly üstünlikler gazanypdyrlar. Heýkelleri mermerden, hek daşyndan, agaçdan , pil süňkünden, bişirilen toýundan ýasapdyrlar. Heýkeller bilen jaýlary, esasanam ybadathanalary bezäpdirler. Olary şäher meýdanlrynda , mazarlaryň  ýanynda  hem goýup[dyrlr. Mironyň  “Disk zyňyjysy”, Fidiniň  Lewsiň ybadathanasyndaky Lewsi”, Parfenondaky “Afina - Dewasy”, afiny Akropolyndaky “Afiny – aýl urşujysy”,  Pertenonyň   diwarynyň  das ýüzündäki 160 metrlik panafineý frizi, uçup barýan  “Nika  Peoniýasynyň ” şekili-bular dünýä heýkeltaraşlygynyň  ajaýýp nusgalarydyr.

	Jemgyýet we medeniýet belli bir  kämillige  ýetende tebigatyň,  adamzat jemgyýetiniň  we pikirlenişiň  umumy ösüş kanunlary baradaky  ylym döräpdir.

Kategoriýa:Taryh