open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mehdi Abbasow

**Mehdi Abbasow** (Azerbaýjança: *Mehdi Abbasov Yusif oğlu*) (*1960-njy ýylyň 1-nji ýanwary, Agworik, [[Ermenistan]] - 1992-nji ýylyň 13-nji ýanwary, Məlikcanly, [[Azerbaýjan]]*) Azerbaýjanyň Milli Gahrymanydy we Birinji Nagorno-Garabag söweşiniň söweşijisi. Şeýle hem, SSSR-iň sport ussady diýen ada eýe boldy.
## Terjimehaly
Ol 1960-njy ýylyň 1- nji ýanwarynda Ermenistanyň Agworik obasynda dünýä indi. 1977-nji ýylda Mehdiniň maşgalasy Ermenistandan kowuldy we Gazagystan Respublikasynyň Tulkubas welaýatynyň Kulan obasyna göçdi. 1980-nji ýylda Mehdi Çimkent pedagogika institutynyň okuw bölümine girdi we soňra okuwyny Karagan şäherindäki pedagogika institutynda dowam etdirdi.
## Harby çäreler
Mehdi Abbasow Azerbaýjan Respublikasynyň Içeri işler ministrliginde 1991-nji ýylyň 28-nji iýunynda işe bellendi. Ol Içeri işler ministrliginiň baş leýtenanty bolup işe başlady. Mehdiniň soňky söweşi 1992-nji ýylyň 13-nji ýanwarynda bolupdy. Melikkan obasynyň töweregindäki söweşlerde esasy şahsyýetleriň biri. Mehdi Abbasow Melikkan obasy üçin bolan söweşde öldürildi.
## Ýadygärlik
Mehdi Abbasow, 1992 - nji ýylyň 6 - njy iýunyndaky 831 belgili karary bilen Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidentiniň karary bilen "Azerbaýjanyň Milli Gahrymany" diýen ada eýe boldy.

Ismaýilli etrabynyň öňki Ruşan obasy indi Mehdi Abbasowyň hormatyna Mehdikand diýilýär. Ismailli etrabynyň merkezi köçelerinden birine onuň ady dakyldy.
## Çeşmeler
**Wugar Askerow, "Azerbaýjanyň milli gahrymanlary" (täzeden seredilen II neşir), Baku, "Darelaýaz-M", 2010. 12-13 sahypa.*
## Salgylanmalar

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Azerbaýjan gahrymanlary
Turrillas

**Turrillas**, Ispaniýanyň Andalusiýa awtonom jemgyýetinde Almeriýa welaýatynyň häkimligi.

Şäherçe, demirgazyk-günbatar Sierra Alhamilla eňňitlerinde gaty beýikde gurlupdyr. Oňa Lucainena de las Torresden egrem - bugram ýol ýa-da esasy Sorbasdan Tabernas N-340a ýoluna baryp bolýar.

Turrillerden ters Sierras, Sorbas basseýni we oba hojalygynyň ýer ulanylyşy barada pikirler bar; şeýle ýerden peýdalanmak, esasan, zeýtun önümçiligine we käbir badam önümçiligine degişlidir. Oba hojalygy bilen gyzyklanýanlar üçin şähere ýanaşyk dagyň etegindäki köne teras oba hojalygynyň subutnamalary, şäheriň göni aşagyndaky alýuwial fanatda kanat suwaryş ulgamynyň subutnamasy bar.

2008-nji ýylyň 18-nji iýunyna çenli Milli seti elektrik bilen üpjün etmek üçin Turrillasyň aňyrsyndaky dag gerşinde ýel degirmenleri gurulýar. Gurluşyk ýollary giňeltmek üçin zerur işler bilen başlandy, zerur pyçaklary we diňleri daşamak üçin , ýel degirmenleri tarapyndan alynjak elektrik energiýasynyň mukdaryny ýüze çykarmak üçin wagtlaýyn ýel synag antennasy guruldy . Synagyň başlangyç tapgyry üstünlikli geçdi. Gurluşygyň 2008-nji ýylyň ahyryna çenli tamamlanmagyna garaşylýar.

San Antonio hormatyna her ýyl geçirilýän baýramçylyk her ýylyň 13, 14 we 15-nji iýunynda geçirilýär. Baýramçylyklar şäher meýdançasynda, göni aýdym-sazda we barlarda konsert bilen gijä çenli dowam edýär. Şeýle hem şäheriň aşaky böleginde ýerleşýän La ermita de San Antonio-dan geçip, at üstünde parad bar. “La ermita de San Antonio” XVII asyrda bu sebitdäki Murlar bilen hristianlaryň arasynda bolup geçen söweşleriň hatyrasyna guruldy.

AENA (Ispaniýanyň howa menzilleri we howa nawigasiýasy) Turrillasyň aňyrsynda Sierrada ýerleşýän, Almeria howa menziline hyzmat edýän we Afrika tarap ugur alýan uçuş nokady bar. Turrillasdaky Aragatnaşyk Merkezi işe başlady.

## Daşarky baglanyşyklar
*Turrillas - Andalusiýanyň köp ugurly maglumat ulgamy
*Turrillas -
*Turrillas ilatynyň piramidasy
Kasym-Jomart Tokaýew

**Kasym-Jomart Kemelewiç Tokaýew** (Gazakça : *Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев*) Gazagystanyň döwlet işgäri, syýasy ylymlaryň doktory, Gazagystanyň prezidenti (2019-njy ýyldan bäri), premýer-ministr (1999–2002) we Senatyň başlygy (2013–2019).
## Terjimehaly
*1975-nji ýylda SSSR-iň Daşary işler ministrliginiň Moskwa döwlet halkara gatnaşyklar institutyny gutardy.
*1975-1979 - SSSR-iň Singapurdaky ilçihanasynyň işgäri .
*1979-njy ýyldan 1985-nji ýyla çenli SSSR-iň Daşary işler ministrliginde dürli wezipelerde işledi.
*1985-1991 - SSSR-iň Daşary işler ministrliginiň Diplomatik akademiýasynda okady.
*1992 - 1994 Gazagystan Respublikasynyň Daşary işler ministriniň orunbasary.
*1994-1999 - Daşary işler ministri.
*1999-1999 - Wise-premýer.
*1999-2002 - premýer-ministr.
*2002-2007 - Daşary işler ministri.
*2007-2011 - Senat ýokarlandyrdy.
*2011-2013 - BMG Baş sekretarynyň orunbasary - Genevaenewadaky ofisiň başlygy.
*2013-2019 - Senat ýokarlandyrdy.
*2019 -njy ýylyň 20 -nji martynda Nursultan Nazarbaýew işinden aýrylýandygyny yglan etdi we Tokaýewe prezidentiň wezipesini ýerine ýetirmegi maslahat berdi.
*2019 -njy ýylyň 10-njy iýunynda ýurduň prezidenti saýlandy.
Rus, fransuz, iňlis we hytaý dillerini bilýär..
## Salgylanmalar
Rafael Orozco Maestre

**Rafael Orozko Maestre** (24 Mart 1954 – 11 Iýun 1992) Kolumbiýa aýdymçysy.

## Diskografiýasy

### Studio albomlary

* Binomio de oro (1977)
* Por lo alto (1977)
* Enamorado como siempre (1978)
* Los Elegidos (1978)
* Súper vallenato (1979)
* Clase aparte (1980)
* De caché (1980)
* 5 años de oro (1981)
* Festival vallenato (1982)
* Fuera de serie (1982)
* Mucha calidad (1983)
* Somos vallenato (1984)
* Superior (1985)
* Binomio de oro (1986)
* En concierto (1987)
* Internacional (1988)
* De Exportación (1989)
* De fiesta con binomio de oro (1990)
* De américa (1991)
* Por siempre (1991)

## Çykgytlar

* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic

Kategoriýa:Aýdymçylar
Toyota

**Toyota** ýapon awtoulag öndürijisidir. Awtoulag satuwy boýunça dünýäde “Volkswagen Group” -dan soň ikinji ýerde durýar. Passengerolagçy awtoulaglaryny, awtobuslary, ýük awtoulaglaryny we robotlary öndürýär. Şahamçalary Daihatsu, Lexus we Subaru.
Ana Mena

**Ana Mena Rojas** (25 fewral 1997, Estepona, Ispaniýa) pop aýdymçysy we aktrýs.

## Albomlary
* 2018 Index

## Filmografiýa
### Telewizor
* Marisol, la película (2009)
* Bienvenidos a Edén (2022)

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Aýdymçylar
Kategoriýa:Ispaniýa
Kürtler

**Kürtler** () ýa-da **kürt halky**, günorta-gündogar Türkiýäniň, demirgazyk-günbatar Eýranyň, demirgazyk Yragyň we Siriýanyň demirgazygyndaky Günbatar Aziýanyň Kürdüstan daglyk sebitinde doglan Eýran etnik toparydyr. Merkezi Anadolyda, Horasanda we Kawkazda kürtleriň eksklawlary, şeýle hem günbatar Türkiýäniň (esasanam Stambul ) we Günbatar Europeewropanyň (esasanam Germaniýada ) şäherlerinde möhüm kürt diaspora jemgyýetleri bar. Kürt ilatynyň 30 bilen 45 aralygyndadygy çak edilýär&nbsp;milion.

## Häzirki zaman taryhy
Kürtler kürt dillerinde we Eýran dilleriniň Günbatar Eýran şahasyna degişli Zaza - Gorani dillerinde gürleýärler. Birinji jahan urşy we Osman imperiýasy ýeňilenden soň, ýeňiş gazanan Günbatar ýaranlary 1920-nji ýyldaky Söwres şertnamasynda kürt döwletini üpjün etdi. Şeýle-de bolsa, Lozanna şertnamasy häzirki Türkiýäniň çägini kesgitlänsoň we üç ýyl soň bozuldy, täze ýurtlaryň hemmesinde kürtler azlyk statusyna eýe boldy. Kürtleriň soňky taryhynda Türk, Eýran, Siriýa we Yrak Kürdüstanda dowam edýän ýaragly çaknyşyklar bilen birlikde köp sanly genosid we gozgalaň bar. Yrakdaky we Siriýadaky kürtleriň özbaşdak sebitleri bar, kürt hereketleri bolsa tutuş Kürdüstanda has uly medeni hukuklary, özbaşdaklygy we garaşsyzlygy dowam etdirýär.

## Din we dil
Kürtleriň köpüsi Şafygy mekdebine uýýan sünni musulmanlar, ep-esli azlyk bolsa Hanafi mekdebine. Sünni yslamdan başga-da, alewizm we şaýy yslamda millionlarça kürt tarapdarlary bar. 

Kürtler kürt dilinde gürleýärler. Kürt diliniň üç şiwesi bar, Demirgazyk Kürtçe, Merkezi Kürtçe, we Günorta Kürtçe.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Halklar
Puştunlar

**Puştunlar,** **Pahtunlar** ýa-da **Patanlar** diýlip hem bilinýär, häzirki Owganystan we Päkistan ýurtlarynda Paştunistanyň geografiki sebitinde doglan Eýran etnik toparydyr.

## Salgylanmalar
Gurbanmyrat Nepesow

**Gurbanmyrat Bazarbaýoglu Nepesow** (1969–1992) Ermenistan tarapynda geçirilen Birinji Nagorno-Garabag söweşinde Türkmen meýletinçisi. Nepesow, aberablur harby gonamçylygynda jaýlanan ýeke-täk musulman.

## Şahsy durmuş
Gurbanmurad Bazarbaýoghlu Nepesow 1969-njy ýylda Türkmenistanyň Dakoguz sebitiniň Boldumsaz etrabynda dünýä indi. Sowet Soýuzynyň medaragly Güýçleriniň hatarynda gulluk edip, Sowet-Owgan söweşine gatnaşdy. Sowet goşunlarynda ermeni esgerleri bilen bile gulluk eden Nepesow söweşlerde agyr ýaralandy. Ermeni esgerlerinden biri oňa gan bermek bilen janyny halas etdi. Ermeni esgeri soň başga söweşde öldi.

Sowet goşunlary Owganystandan çykarylandan soň, Nepesow Ermenistanda harby gulluga iberildi. Şondan soň Nagorno-Garabag awtonom sebtine gitdi we ermeni separatistlerine kömek edip başlady we 1991-nji ýylda Wolodýa Awetisýan tarapyndan döredilen "Aý Vaan" meýletin toparyna goşuldy. Uruş döwründe ermenileriň arasynda "Basmaç" we "Türkmen" lakamlary bilen tanalýardy. Köp adamlar janyny halas eden ölen ermeni ýoldaşyny yzyna gaýtaryp bermek üçin Ermenistana goşulandygyny aýtsalar-da, başga bir wersiýada azerbaýjanlylara we azerbaýjanlylara hemişe şahsy ýigrenjiniň bardygy aýdylýar.

1992-nji ýylda "Aý Vaan" güýçleri Kalbajar etrabynyň Agdaban obasy tarapyndan işe başlady. Nepesow azerbaýjan güýçlerine içalyçylyk etdi we maglumat ýygnamak üçin yzlaryna gitdi. Içalyçylyk işi sebäpli ermeni esgeri Jora Gasparyanyň ýolbaşçylygyndaky Aýr Vaan güýçleri aprel aýynda 6 sany azerbaýjan tankyny ýok etdi. Şondan soň Agdaban obasy ermeni gözegçiliginde boldy. Nepesow 1992-nji ýylyň 13-nji dekabrynda söweşde aradan çykdy. Jesedini Aşgabat şäherine ibermek meýilleşdirilipdi, ýöne uruş sebäpli bu mümkin däldi. Nepesowyň jesedi 4 aý morgda galyp, soňra aberablur goşun gonamçylygynda jaýlandy. Nepesowa eden gullugy üçin Ermenistan tarapyndan "Batyrlyk üçin" baýragy hem berildi.

## Salgylanmalar


Kategoriýa:Ermenistan
Kürdüstan

**Kürdüstan** ( ; "kürtleriň ýurdy") ýa-da **Uly Kürdüstan** Günbatar Aziýada takmynan kesgitlenen geo-medeni territoriýa bolup, bu ýerde Kürtler aglaba köplügi emele getirýär we kürt medeniýeti, dilleri we milli şahsyýet taryhy taýdan esaslanýar. Geografiki taýdan Kürdüstan takmynan demirgazyk-günbatar Zagrosy we gündogar Toros dag gerişlerini öz içine alýar.

Mahmyt Kaşgarly dünýäniň kartasyny düzen we al-Yrak bilen Aş-Şamyň arasyndaky sebiti "Erz-el-Ekrad" diýip kesgitlän "Divanu Lugotit Türk" eserinde bu sebiti ilkinji gezek kürt topragy hökmünde agzap geçdi. Erz-el-Ekrad arap dilinde "kürtleriň ýurdy" diýmekdir. Kürdüstan ady ilkinji gezek 1150-nji ýylda Beýik Seljuk hökümdary Soltan Sanjar tarapyndan günbatar Eýrany suratlandyrmak üçin ulanylýar.

Kürdüstan, adatça, aşakdaky dört sebiti öz içine alýar: günorta-gündogar Türkiýe ( Demirgazyk Kürdüstan ), Demirgazyk Yrak ( Günorta Kürdüstan ), Demirgazyk-Günbatar Eýran ( Gündogar Kürdüstan ) we Demirgazyk Siriýa ( Günbatar Kürdüstan ). Käbir kesgitlemelerde Günorta Kawkazyň käbir bölekleri hem bar. Käbir kürt milletçi guramalary bu sebitleriň käbirinden ýa-da hemmesinden ybarat bolan garaşsyz millet döwletini döretmäge synanyşýar, beýlekileri bar bolan milli çäklerde has özbaşdaklyk ugrunda kampaniýa alyp barýar.

Dolandyryş taýdan 20-nji asyrda kürt döwletiniň (1918–1919), Kürdüstan Patyşalygynyň (1921–1924), Kürtistanskiý Uýezdiň gysga ömri bolan sebitler döredildi. "Gyzyl Kürdüstan" (1923–1929), Ararat respublikasy (1927–1930) we Mahabad respublikasy (1946).

Yrak Kürdüstan ilkinji gezek 1970-nji ýylda Yrak hökümeti bilen baglaşylan şertnamada özbaşdak status aldy we statusy 2005-nji ýylda federal Yrak respublikasynyň çäginde özbaşdak Kürdüstan sebiti hökmünde tassyklandy. Eýranda Kürdüstan welaýaty hem bar, ýöne ol öz-özüni dolandyrmaýar. Siriýanyň raýat urşunda söweşýän kürtler Siriýanyň demirgazygyndaky uly böleklere gözegçilik edip , Demirgazyk we Gündogar Siriýanyň Awtonom Dolandyryşynda öz-özüni dolandyrýan sebitleri döretmegi başardylar we söweşden soň federal Siriýada özbaşdaklyga çagyrýarlar.

## Salgylanmalar


Kategoriýa:Ýurtlar boýunça geografiýa
Kürt dili

**Kürt dili** (kürt. کوردی) Kürdüstanyň geo-medeni sebitinde we kürtleriň gürleýän dilidir. Hindi-Europeanewropa maşgalasynda Günbatar Eýran dillerine degişli bolan  şiwesi dowamyny emele getirýär. Kürtleriň esasy üç şiwesi ýa-da dilleri Demirgazyk Kürtçe, Merkezi Kürtçe we Günorta Kürtçe.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Diller
Agşam

**Agşam** – Gündiziň gutaryp, öz ornuny ýaňy gijä beren, heniz ýagtylygyň doly tümlüge geçip ýetişmedik wagtyna agşam diýilýär. Ol reňki bildirýän ak diýen türki we şam diýen pars sözleriniň birikmeginden emele gelipdir. Ak (a:k) we şam (şa:m) sözlerindäki uzyn a soňra gysgalypdyr.

## Salgylanmalar
Futbol taryhynda iň köp penalty gol uran oýunçylar

### Hronologiýa
*2026-njy ýylyň 25-nji fewraldynda Kriştiano Ronaldo 181 jerime urgosi etdi.
*2024-nji ýylyň 29-njy noýambrynda KR7 200-nji jerime saldy.
Futbol taryhynda jerime urgularynyň köpüsi.

## Ýeke toparda

## Diňe netijelilik

## Henizem işjeň

## Ýurt boýunça

## HEM
* Futbol taryhynda iň köp free kick gol uran oýunçylar
* Futbol taryhynda iň köp gol çoklu uran oýunçylar
* Futbol taryhynda iň köp namaglup oýunlar uran derwezewanlar
Kategoriýa:Halkara Futbol Taryhy we Statistika Federasiýasy
Uýgur dili

**Uýgur dili** ýa-da **Täze uýgur dili**  (ئۇيغۇرچه, Uyğurçä ýa-da ئۇيغۇر تىلى, Uyğur tili),  uýgurlaryň gürleýän dili bolup, türk dilleriniň uýgur toparyna degişlidir.

Taryhy edebiýatda "uýgur" ýa-da "uýgur türk" sözleriniň ulanylyşyny tapawutlandyrmak üçin, taryhy gadymy uýgur türkini hem öz içine alyp bilýänligi sebäpli, häzirki zaman ýazgysy dil neşirlerinde Täze uýgur türki hökmünde hem ulanylýar. Köne uýgur türki türk dilleriniň Sibir şahasyna degişlidigine garamazdan, Karluk toparyna girýän häzirki zaman uýgur dili Çagataý dilinden gelip çykýar we şonuň üçin diller genetika taýdan üznüksizligi we ýakyn garyndaşlygy emele getirmeýär.

## Çeşmeler

Kategoriýa:Türki diller
Futbol taryhynda iň köp free kick gol uran oýunçylar

Futbol taryhynda erkin urgylandan iň köp pökgi.

## Ýeke toparda

## Ýurt boýunça

## HEM
* Futbol taryhynda iň köp penalty gol uran oýunçylar
* Futbol taryhynda köp kömek edýär
* Futbol taryhynda iň köp namaglup oýunlar uran derwezewanlar
Kategoriýa:Halkara Futbol Taryhy we Statistika Federasiýasy
Ürümçi

**Ürümçi** (uýgurça: *Ürümchi*; , hytaýça: 乌鲁木齐市) Hytaýyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän Gündogar Türküstan ady bilen hem tanalýan Sinszýan uýgur awtonom sebitiniň paýtagty. 4 054 369 ilatly şäher. 10.989 Km² meýdany tutýar. Mançu imperiýasy 1884-nji ýylda Gündogar Türküstana çozanda, şäheri hytaýlar *Dihua* diýip atlandyrdylar. 1955-nji ýylda ozal döwlet bolan Gündogar Türküstanyň Sinszýan uýgur awtonom sebiti bilen paýtagtyň ady Ürümçi adyna üýtgedildi. Hytaýyň günbatara barýan iň möhüm ugurlaryndan biridir. Demir ýol ulaglarynda möhüm derwezedir.

## Çeşmeler
Kategoriýa:Hytaý
Kategoriýa:Hinjiýan Uýgur Awtonom Etraby
Wal

[thumb|[Škoda 422]]
**Wal** ýa-da **Mil**, aýlanýan hereketi we torky geçirmek üçin ulanylýan uzyn, silindr görnüşli, aýlanýan maşyn elementidir. Wal, adatça, maşyn çarçuwasyndaky iki ýa-da has köp podşipnik bilen goldanýar. Tork geçirilende, wal burulmaga sezewar bolýar. Walyň tersine, ok adatça kesgitlenýär we hiç hili aýlaw hereketini geçirmeýär. Şonuň üçin esasan egilmek stresine sezewar bolýar.

## Çeşmeler

*[Welle (Mechanik)](https://de.m.wikipedia.org/wiki/Welle_(Mechanik))
Kategoriýa:Tehnologiýa
Fabio

## HEM
*Futbol taryhynda iň köp oýun uran oýunçylar
*Futbol taryhynda iň köp namaglup oýunlar uran derwezewanlar
*Futbol
Asr

**Ikindi namazy** ().

## Wagty
Ikindi namazynyň wagty ýokarda geçen iki garaýşa laýyklykda, öýle wagtynyň gutarmagyndan başlap, Gün batýança dowam eder. Öýle wagtynyň gutarýan mütdeti bilen baglanyşykly tapawutly garaýyşlar sebäpli, ikindi namazyny kölegäniň iki esse uzaýan wagtynda okamak iň laýygydyr. 
Mujtehidleriň aglabasyna görä, ikindi namazyny Gün şöhlesiniň kütelip saralmagyna (ysfyrar) çenli gijikdirmek mekruhdyr. Çünki, Pygamberimiz şeýle buýrupdyr: 
«Bu wagtda okalan namaz münafyklaryň namazydyr. Münafyk oturyp Güne garaşar. Gün şeýtanyň iki şahynyň arasyna girende (batmagyna az wagt galanda) howlugyp, ikindini dört rekegat okar we Allahy sähelçe ýatlar», (Mälik «Muwatta»). 
Yslam alymlaryna görä, Kurany Kerimde geçýän «Salaty wusta» (orta namaz) ikindi namazydyr. Munuň delili hz. Aişäniň gürrüň beren şu hadysydyr: 
Resulullah ﷺ «Namazlary dowam ediň, orta namazyny-da dowam ediň»— Bakara, 238. diýen aýaty okady. Soňra-da: «Orta namaz ikindi namazydyr» diýdi.

## Ikindi namazynyň okalyş düzgüni
Ikindi namazy dört sünnet we dört farz bolup, jemi sekiz rekagatdyr. Ilki sünneti okalýar. Ikindi namazynyň sünnetini okamak ýurdumyzda beýle meşhur däldir. 
Ikindi namazynyň sünnetini okamak üçin ilki niýet edilýär, soňra edil öýle namazynyň sünneti ýaly okalýar. Ýöne ikinji rekagatyň soňundaky birinji oturylyşda öýläniň sünnetinde diňe tahyýýat okalýan bolsa, ikindiniň sünnetinde salawatlar hem okalýar. Üçünji rekagatda-da namaza täzeden başlaýan ýaly, ilki «Subhaneke» okap, «ä’uzu-besmele» aýdylýar we Fatiha bilen zammy sure okalýar. Dördünji rekagatda hem Fatiha bilen zammy sure okalýar. Şeýlelikde, ikindi namazynyň sünneti tamamlanýar. 
Ikindiniň farzy öýläniň farzy ýalydyr, diňe niýet üýtgeşikdir. Ikindi hem öýle ýaly hafi (içiňden) okalýar.

## Salgylanmalar
* https://en.wikipedia.org/wiki/Asr_prayer
Kategoriýa:Namaz
Kategoriýa:Islam terminleri
Raddul Muhtar

**Raddul-Muhtār alä äl-Durrul-Muhtär** () XVIII asyr yslam alymy Ibn Abidiniň ýazan "Yslam hukugy" (*[[Fikh|fykh]]*) kitaby bolup, ady "Musulman hukuklaryny düşündiriş" diýip terjime edilýär. Bu kitap Hanefi mezhebinde iň meşhur fikh kitaplaryň biridir.

Bu göwrümli eser dürli dillere, şol sanda türk we urdu dillerine terjime edildi.

Arap neşiri sekiz tomdan ybarat,  Bu ýazgy, umuman alanyňda, musulman kanunlarynyň çäginde yslamyň bäş sütüni, nikalaşmak, aýrylyşmak, söwda, jihad, miras we musulman durmuşynyň beýleki ugurlaryny öz içine alýar.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Islam kitaplary
Kategoriýa:Islam
Kategoriýa:Islam terminleri
Magrib (namaz)

**Agşam namazy** ().

## Wagty
Gün ýaşandan soň, tä şapagyň doly ýitmegine çenli wagt aralygy agşam namazynyň wagtydyr. Bu ymameýniň görşüdir. Ymamy Agzama görä bolsa, namaz wagty Gün ýaşandan soň döreýän şapagyň yzynyň agarmagynyň hem doly ýitmegine çenli aralykdyr. Ibni Omaryň «Şapak - gözýetimdäki gyzyllykdyr» rowaýatyna görä, hanefiler agşam namazynyň wagty meselesinde Ebu Ýusufyň we Ymam Muhammediň fetwasyny esas edinýärler.

## Agşam namazynyň okalyş düzgüni
Agşam namazy üç farz, iki sünnetden ybaratdyr. Farz ilki okalýar. Ilki bilen agşamyň farzyna niýet edilip namaza durulýar. Ilki iki rekagaty beýleki namazlaryň farzlary ýaly okalandan soň oturylýar. Diňe tahyýýat okalyp, üçünji rekagata turulýar. Üçünji rekagatda bolsa, diňe Fatiha okalyp, ruku’, sejde edilip, soňky oturylyşa oturylýar. Soňra tahyýýat, salawat we dogalar okalyp salam berilýär. 
Farzdan soň, sünnete niýet edilip, edil ertir namazynyň sünneti ýaly okalýar. 
Agşam namazynyň farzy, ertir namazynyň farzy ýaly sesli okalýar.

## Salgylanmalar
* https://en.wikipedia.org/wiki/Maghrib_prayer

Kategoriýa:Islam terminleri
Kategoriýa:Namaz

## Salgylanmalar
* https://en.wikipedia.org/wiki/Maghrib_(prayer)
Kategoriýa:Namaz
Kategoriýa:Islam terminleri
Witr

**Witr namazy** ().

## Wagty
«Allah Tagala size bir namazy zyýada edendir, ol hem witirdir. Ony ýassy namazyndan soň, fejir wagtyna çenli okaň», («Nasbur-Raýe») hadysy şerife görä, witir namazynyň wagty ýassynyň wagtydyr. Witr namazyny ýassynyň farzyndan öň okamak jaýyz däldir. Gije oýanyp biljekdigine ynamy bolan kişiniň bu namazy gijäniň ahyryna çenli gijikdirmegi has fazyletlidir.

## Witr namazynyň okalyşy
Witir namazy ilki niýet edilýär, birinji we ikinji rekagatlar edil ertir namazynyň sünneti ýaly okalýar. Ikinji rekagatyň soňunda oturylýar we tahyýýat okalyp, üçünji rekagata turulýar. Üçünji rekagatda «besmele» aýdylyp, Fatiha we zammy sure okalýar. Soňra ruku’a egilmän eller gullaklara ýetirilip tekbir alynýar. Soňra ýene gollaryňy gowşuryp kunut dogalary okalýar. Kunut dogalaryny okanyňdan soň, ruku’ we sejde edilip oturylýar. Soňra tahyýýat, salawat we dogalar okalandan soň salam berilýär. 
Kunut dogasyny bilmeýän kişi, ony ýat tutýança, «Robbenä ätinäni» ýa-da üç gezek «Allahummagfirli», diýip biler ýa-da üç gezek «Ýa, Rabbi» diýmek hem jaýyzdyr. 
Witir namazy diňe remezan aýynda jemagat bilen okalýar. Ymam namazy jehri okadýar. Diňe kunut dogasyny her kim içinden okaýar. Remezan aýyndan başga günlerde witiri jemagat bilen okamak mekruhdyr. 
Witirden başga namazlarda kunut dogasy okalmaýar. Diňe bir musybata, betbagtçylyga ýa-da bela uçralan hallarda ertir namazynyň farzynda kunut dogasy okalyp bilner. 
Ymam Mälik we Ymam Şafyga görä, ertir namazynyň farzynda hemişe ruku’dan soň kyýamda kunut dogasy okalýar. Bu mälikilere görä mustahap, şafygylarda bolsa sünnetdir. 
Ertir namazynda kunut dogasyny okaýan mäliki ýa-da şafygy ymama uýan bir hanefi hiç zat okaman durar. Eger okajak bolsa, içinden okar.

## Salgylanmalar
* https://en.wikipedia.org/wiki/Witr_prayer

Kategoriýa:Islam terminleri
Kategoriýa:Namaz
Hanefi mezhebi

thumb
**Hanefi mezhebi** (), ýa-da () — yslamyň sünni mezhebinden biridir.  Ynamda Hanefi mezhebi «Maturidi» mezhebidir. Esaslandyryjy Ebu Hanife (699-767). Bu mezhep Türkiýede, Balkanlarda, Türküstanda, Täjigistanda, Owganystanda, Müsürde, Iordaniýada, Bangladeşde, Türkmenistanda, Tatarystanda we Päkistanda örän köp duş gelýär. Ilat sany boýunça dört sünni mezhebinden iň ulusydyr. Onuň yzyna eýerijiler tutuş Yslam dünýäsiniň takmynan 56% -ini emele getirýär. Hanefi mezhebi häzirki döwürde iň köp uýulýan fykh mezhebidir. Olar takmynan **1 milliard** töweregidir. Bu mezhebiň pikirleri Äl-Ihtiýar atly eserde jemlenendir.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Islam
Äbu Hänifä

right|thumb|300x300px|
thumb|268x268px| Ymam-i Azam metjidi, Kufa, 1915

**Äbu Hänifä** ýa-da doly ady **Äbu Hänife Numän bin Säbit bin Zutä bin Mah** (699, Kufa - 767, Bagdat) — Sünni fykhyň iň beýik ussatlaryndan biri. Yslamyň dört fykh mezhebiniň biri hasaplanýan Hanafi mezhebini esaslandyryjy hasaplanýan yslam fakihi we hadys alymy.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Islam
Iker Kasilýas

## HEM
*Futbol taryhynda iň köp oýun uran oýunçylar
*Futbol taryhynda iň gowy derwezewanlar
*Futbol taryhynda iň köp namaglup oýunlar uran derwezewanlar
Işä

**Ýassy namazy** ().

## Wagty
Ýassy namazynyň wagty şapagyň ýitmeginden başlap, ikinji fejriň dogmagyna çenli dowam edýär.

Ýassy namazy sebäpsiz gijäň ýaryndan geçirmek gadagan.

## Ýassy namazynyň okalyş düzgüni
Ýassy namazy dört sünnet, dört farz, iki soňky sünnet we üç witir bolup, jemi 13 rekagatdan ybaratdyr. 
Ýassynyň ilki dört sünnetine niýet edilip edil ikindiniň sünneti ýaly okalýar, ýagny ilkinji oturylyşda tahyýýatdan soň salawatlar hem okalýar. Ýassynyň bu ilki dört rekagat sünneti Türkmenistanda meşhur däldir. 
Ýassynyň farzynyň okalyşy bolsa, öýle we ikindiniň farzy ýalydyr. Diňe niýet edilende ýassynyň farzyna niýet edilýär. Şeýle hem ýassy namazy jehri (sesli) okalýar. 
Ýassynyň soňky sünnetiniň okalyşy hem agşam namazynyň sünnetiniňki ýalydyr. Munda hem diňe niýet edilende, ýassynyň soňky sünnetine niýet edilýär. 
Biziň ýurdumyzda ýassynyň soňky sünnetini dört rekagat okamak meşhurdyr. Eger dört rekagat okaljak bolsa, ikindiniň sünneti ýaly okalýar.

## [[Witr]]
Ýassydan (soň) witr namazy üç rekat witr namazy okamak Hanefi mezhebi boýunça wajypdyr.

## Salgylanmalar
* https://en.wikipedia.org/wiki/Isha_prayer

Kategoriýa:Islam terminleri
Kategoriýa:Namaz
Bäbek

right|thumb|200x200px|Bäbek
**Bäbek** ýa-da **Çaga**, adamyň doglan pursatyndan iň kiçi ýagdaýy, ýöreýän döwrüne çenli alýan adydyr.

Täze doglan çaga ene - atasyna her tarapdan mätäç. Sagdyn çaganyň ortaça agramy 3,2 kg we uzynlygy &nbsp;35-50 sm &nbsp;bolup biler. Erkek bäbekleriň agramy aýal bäbeklerden birneme köp bolup biler.

Çaganyň ösüşini ilkinji aýlarda ýakyndan yzarlamak we bu amalda çaga ýakyndan ideg etmek gaty möhümdir. Ilkinji aýlarda çaga ellerini we aýaklaryny refleksli hereket edip biler. Hisüzünde ýatyrka-da gaty gysga wagtlap kellesini galdyryp biler. Howada aýakda saklananda ýöremäge synanyşýar. Ýagty we hereketli zatlary, esasanam töwereginde hereket edýän adamlary synlaýar. Gepleşmegi halaýar. Eşidiş duýgusy wagtyň geçmegi bilen güýçlenýär we seslere reaksiýa berip başlaýar. Garyndaşlarynyň, esasanam ejesiniň gözüni we derisini görmegi halaýar.

## Bäbek we iýmitleniş
Çaga doglandan ilkinji 6 aýyň dowamynda çaganyň ene süýdünden iýmitlenmegi zerur we ýeterlikdir. Ene süýdünde bäbekleriň ösmegi üçin zerur bolan ähli iýmitler barlygy sebäpli, ýokanç kesellere garşy immunitet berýär. Ene süýdi bilen iýmitlendirmek, çaganyň psihologiki taýdan sagdyn ösmegine täsir edýän ene bilen çaganyň arasynda ýakyn gatnaşyk gurmaga kömek edýär.

## Çeşmeler
*Bebek

Kategoriýa:Adam
Tatarlar

thumb| Türk-tatarlaryň ýaýramagy
**Tatarlar**, gadymy döwürlerden bäri we orta asyrlardan bäri esasan yslam türk halklary we ilat toparlary üçin köpçülikleýin termin bolup durýar.

Has dar manyda häzirki wagtda esasan Russiýa Federasiýasynda, esasanam Tatarstan we Başkortostan respublikalarynda ýaşaýan türk dilli halk. Tatarstan Respublikasynda tatarlar titully milleti emele getirýärler. Russiýada 5,310,649 tatar ýaşaýar (2010-njy ýylyň ilat ýazuwy). Olar Russiýada ruslardan soň ikinji ýerde durýar. Şeýle hem Sibirde, Polşada, Ukrainada we Belarusda geografiki taýdan bölünen tatar etnik toparlary bar. Din nukdaýnazaryndan tatarlar esasan sünni musulmanlardyr.

Ýewropada Mongol imperiýasynyň we Altyn Ordanyň goşunlary XII asyryň ahyry bilen XVI asyryň başlarynda bölünipdi. Asyr "tatarlar", köplenç "tartarlar" diýilýär.

## Tatarlar - köp halk üçin at
*Tātār* sözi Mançu dilinde *tata-me* işliginden gelip çykýar (düşnüksiz: "goşunyň öňünde çekmek, çekmek, düşelge gurmak, söweş"). Ilkibaşdan sözüň soňundaky goşmaça r diňe günbatar çeşmelerinde peýda boldy. Bir tarapdan, irki birleşme bolup biler ýa-da *tata-ere* korrupsiýasy (Mançu.: "söweşiji bolmak"), beýleki tarapdan, grek Τάρταρος (*Tartarus*) termini "ýerasty dünýäden gelen adamlar" bilen aňly birleşmeli.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Ýewraziýa
Kategoriýa:Türk halklar
Kategoriýa:Aziýanyň halklary
Kategoriýa:Ýewropanyň halklary
Kategoriýa:Tatarlar
Syýasat

thumb
**Syýasat** ýa-da **politika**, döwlet işlerini kadalaşdyrmak we dolandyrmak sungatyna aýratyn garaýyş ýa-da düşünmek. 

## Etimologiýa
"Syýasat" sözi arapça " *At* oturan *"* sözi bilen baglanyşykly. "Atkarma" (syýasat, dolandyryş) we "Atkarmak" (syýasaty ýöretmek, dolandyrmak, ýerine ýetirmek, üstünlik gazanmak) sözleri türk dillerinde we kökünden gelip çykan *-At-* meňzeş manylara eýe.   Bu nukdaýnazardan "Syýasat" (we "Atkarma") sözi aslynda aty dolandyrmagy aňladýar.

## Baglanyşyklar
Osman türk dilinde bu manylardan başga-da soltan tarapyndan dolandyrylýan ölüm jezasyny aňladýar. Aslynda, Yslam jemgyýetçilik kanunlarynyň möhüm elementi bolan "syýasy ganhorluk" hökümdaryň türk-yslam döwlet teoriýasyndaky ygtyýaryna baglylykda emele geldi. Şoňa görä-de, syýasy ganhorluk, iň umumy kesgitlemesinde, yslam hökümdarynyň mutlak ygtyýaryna esaslanyp berlen iň agyr jeza. Bu düşünje, monarh tarapyndan ýurduň administrasiýasynyň we syýasat zerurlyklarynyň talaby hökmünde berlen ölüm jezasydyr. Bu düşünje yslam jemgyýetçilik kanunlarynda, esasanam Osman döwletiniň tertibinde şeýle bir ornaşypdyr welin, syýasat sözi asyl manysyndan başga-da köp ulanylanda hökümdaryň ölüm jezasyna degişlidir. 

Gresiýanyň syýasy durmuşynda, beýleki tarapdan, syýasat " polis " ýa-da döwlete degişli işler hökmünde kesgitlenildi.  Syýasatşynaslyk (syýasat) syýasy hereketleri we häkimiýete eýe bolmak we peýdalanmagy öwrenýär.

*Syýasat, jemgyýetiň halk baradaky ähli işidir.* *(* Aristotel *)*

## Çeşmeler

Kategoriýa:Syýasat
Zuhr

**Zuhr, günortan namazy** () öýle namazy.

## Wagty
Öýle namazynyň wagty Günüň zewal wagtyndan başlaýar, ýagny, Ýeriň üstündäki islendik jisimiň kölegesi gündogara tarap uzamaga başlanda, öýle namazynyň wagty gelýär. Gün dik asmandaka herki zadyň kölegesiniň gysgalmasynyň togtaýan wagtyna «istiwa wagty» diýilýär. Jisimleriň şol wagtky kölegesine «feý-i zewal» diýilýär. Öýlän wagtynyň tamamlanmagy barada iki sany garaýyş bardyr: Ymamy Agzama görä, öýlän wagty zewal wagtyndan başlap, her bir zadyň kölegesi özünden iki esse uzaýança dowam edýär. Bu wagta «asry sani» diýilýär. Ebu Hanifäniň delili Pygamberimiziň şu hadysydyr: 
«Öýle namazyny howa salkynlanda okaň, çünki, öýle wagtyndaky yssynyň howry dowzahyň howruny ýatladar», (Buhary, Müslim, Ebu Dawud). 
Arabystan ýaly yssy ýurtlarda howanyň temperaturasynyň iň ýokary kaddyna ýetýän wagty kölegäniň bir esse uzaýan wagtydyr. Şol sebäpli, tomsuň güni öýle namazyny biraz salkyn düşensoň okamak mustahap saýylypdyr. (Mewsili, «Yhtyýar», Zuhaýli). 
Ymam Muhammede, Ymam Ýuusufa we beýleki üç mezhebe görä, öýle namazynyň wagty feý-i zewaldan, jisimleriň kölegesiniň bir esse uzaýan wagtyna çenlidir. Muňa-da «asry ewwel» diýilýär. 
Juma namazynyň wagty hem öýle namazynyň wagtydyr.

## Öýle namazynyň okalyş düzgüni
Öýle namazy dört rekagat ilki sünnet, dört rekagat farz we iki rekagat soňky sünnet bolup jemi on rekagatdan ybaratdyr. Ilki dört rekagat sünnet okalýar. 
Sünneti okamak üçin ilki ýokarda görkezişimiz ýaly niýet edilýär. Soňra edil ertir namazynyň sünneti ýaly iki rekagat okalýar. Oturylanda diňe tahyýýat okalýar. «Allahu Ekber» diýip üçünji rekagata turulýar. Üçünji we dördünji rekagatlar hem edil birinji we ikinji rekagatlar ýaly okalýar. Ýöne üçünji rekagatda «Fatihadan» öň diňe «besmele» aýdylýar. «Subhaneke» we «ä’uzu» okalmaz. Mundan soň soňky oturylyşa oturylýar, tahyýýat bilen birlikde salawat we dogalar okalyp salam berilýär. Şeýlelikde, öýle namazynyň ilkinji dört rekagat sünneti tamam bolýar. 
Öýläniň farzy hem sünneti ýalydyr. Ýöne niýet edilende öýläniň farzyna diýip niýet edilýär. Şeýle hem üçünji we dördünji rekagatlarda diňe «Fatiha» okalýar, zammy sure okalmaýar. Bu diňe öýläniň farzynda däl-de, farz namazlarynyň ählisinde şeýledir. 
Öýläniň soň sünneti hem edil ertiriň sünneti ýaly okalýar. Ýöne niýet edilende öýläniň soňky sünnetine diýip niýet edilýär. 
Öýläniň sünnetlerinde, farzynda kyraet hafi okalýar.

## Salgylanmalar
* https://en.wikipedia.org/wiki/Zuhr_prayer

Kategoriýa:Islam terminleri
Kategoriýa:Namaz
Reý Klemens

## HEM
*Futbol taryhynda iň köp oýun uran oýunçylar
*Futbol taryhynda iň köp namaglup oýunlar uran derwezewanlar
*Futbol
Dižalma Santos

### Rekortlary
* Oýnaýan Ýyl:
** **1948-1970**
* Oýun:
** **1065**
### Kluby statistika
* Braziliýa Serie A:
** **1**
### Milli statistika
* Fifa milli dünyä çempionlar:
** **2**

## HEM
* Futbol taryhynda iň köp oýun uran oýunçylar
Luka Modriç

### Rekortlary
* Oýnaýan ýyl:
** **2001**
* Oýun:
** **1076**
* Gol:
** **128**

### Kluby statistika
* Fifa klub dünyä:
** **5**
* UEFA çempion ligasy:
** **5**
* La liga:
** **3**
* Prwa HNL:
** **3**

## HEM
* Futbol taryhynda iň köp oýun uran oýunçylar
Jek London

Jek London - Amerikaly ýazyjy we žurnalist, söweş habarçysy, jemgyýetçilik işgäri, sosialist.  Başdan geçirmeleriň we romanlaryň awtory hökmünde meşhurdyr.

Jack London, portrait photograph, Genthe LCCN2018706243.jpg


## Durmuşy
Jek London 1876-njy ýylyň 12-nji ýanwarynda San-Fransiskoda dünýä indi. Ejesi Flora Wellman, Flora aýdym-saz mugallymydy, ruhanylygy gowy görýärdi.  San-Fransiskoda birnäçe wagt bile ýaşan etniki irlandiýaly astrolog William Çeniden göwreli boldy.  Floranyň göwreliligini eşidip, William abort etdirmegini isledi.  Flora düýbünden ýüz öwürdi we umytsyzlyk sebäpli özüni atjak boldy, ýöne özüni birneme ýaralady.  Şol döwrüň gazetlerinde elhenç seslenme ýüze çykypdyr (mysal üçin, Hronikadaky “Taşlanan aýal” makalasynda) William Çeniniň adyna töhmet atyldy, bu bolsa onuň atalyk hukugyny kabul etmezligine sebäp boldy (1897-nji ýylda, Jek London Çeýnä kakasynyň ýa-da däldigini soraýan birnäçe hat iberdi, ýöne Çeýni atalygy inkär etdi.

1876-njy ýylyň ahyrynda Flora, Amerikanyň raýatlyk urşunyň weterany Jon Londona öýlendi, we çagasyna familiýasyny dakdy. Şonda oglan Jon London adyny aldy, ýöne soňra edebi eserlerine Jek (Jon adynyň kiçelýän görnüşi) ady bilen gol çekip başlady.  Bu at bilen soň meşhur ýazyjy hökmünde tanaldy.
Tus şäheri

**Tus şäheri** - Tus, Tos ýa-da Tows (parsça / طوس) Eýranyň demirgazyk-gündogarynda, Maşat şäheriniň golaýyndaky Horasan-Rezawi welaýatda gadymy şäherdir. Tus Şäheri, pars şahyry Ferdowsiniň doglan ýeri we ölen ýeri hökmünde tanalýar, mawzoleýi hem bu şäherde ýerleşýär.
Kawkaz

thumb
**Kawkaz** , Gara deňiz bilen Hazar deňziniň arasynda esasan Ermenistany öz içine alýan sebitdir, Azerbaýjan, Jorjiýa we Günorta Russiýanyň käbir bölekleri. Kawkaz daglary, şol sanda Uly Kawkaz aralygy, Gündogar Ýewropa bilen Günbatar Aziýanyň arasynda tebigy päsgelçilik hasaplanýar. 

Russiýanyň Elbrus dagy, Ýewropanyň iň beýik dagy, Günbatar Kawkazda ýerleşýär.  Günorta tarapda, Kiçi Kawkazda Jawakheti platosy we Ermenistan daglyk ýerleri bar, bir bölegi Türkiýede . 

Kawkaz Demirgazyk Kawkaza we Günorta Kawkaza bölünýär, Günbatar Kawkaz hem Demirgazyk Kawkazyň içinde aýratyn geografiki giňişlik hökmünde bar. Demirgazykdaky Uly Kawkaz dag gerimi esasan Russiýa we Gürjüstan, şeýle hem Azerbaýjanyň demirgazyk bölekleri bilen paýlaşylýar. Günortadaky Kiçi Kawkaz dag gerşini esasan Ermenistan, Azerbaýjan we Gürjüstan birnäçe garaşsyz döwlet eýeleýär, şeýle hem demirgazyk-gündogar Türkiýäniň, Eýranyň demirgazygynda we özüni yglan eden Artakh respublikasynda ýerleşýär .

Sebit dil dürlüligi bilen tanalýar:  Hindi-Ýeanewropa we Türk dillerinden başga-da, Kartweli, Demirgazyk- Günbatar Kawkaz we Demirgazyk- Gündogar Kawkaz dil maşgalalary bu sebitde ýerli .

## Çeşmeler
Kategoriýa:Kawkaz
Kategoriýa:Azerbaýjandaky daglar
Pireneý ýarymadasy

**Pireneý ýarym adasy** Iberiýa diýlip hem atlandyrylýar, Ýewraziýanyň günbatar çetini kesgitleýän günorta-günbatar Ýewropada ýarym ada. Günorta Fransiýanyň, Andorranyň we Gibraltaryň az böleginiň goşýan sebitiniň köp bölegini öz içine alýan Ispaniýa ýarym adasy bilen Kontinental Portugaliýa arasynda bölünýär. Meýdany takmynan 583,254 inedördül kilometre (225,196 inedördül mil), takmynan 53 million ilaty, bu Skandinawiýa ýarym adasyndan soň Ýewropa ýarym adasy boýunça ikinji ýerde durýar.
## Salgylanmalar
Q klawiaturasy

thumb|333x333px|Ýewropada dürli klawiatura ýerleşişleriniň geografiki paýlanyşy:<br />
 
**Q klawiaturasy** ýa-da **QWERTY** 1874-nji ýylda Kristofer Latham Şoles tarapyndan patentleşdirildi  we Sholes şol ýyl QWERTY patentini ýazuw maşynlary kompaniýasy E. Remington we Sons -a satdy. 

right|thumb|230x230px|Q klawiaturasynda ýygy-ýygydan ulanylýan düwmeleriň türk dilinde paýlanyşy.
Şeýle-de bolsa, “Q” klawiaturasyna ýazýanlaryň häzirki endigi we bazaryň “Q” klawiaturasy tarapyndan basybalyjylygy we 40 million ýazuw maşynkasyny çalyşmak üçin çykdajylar sebäpli, Dworakyň klawiaturasy ýaýraman, ýitip gidýär.

## Salgylanmalar
* :tr:Q klavye
Kategoriýa:Q klawiaturasy
Kategoriýa:Klawiatura
Azerbaýjanyň geografiýasy

thumb|300px|Azerbaýjanyň topografik kartasy
Azarbeýjan, Günorta Kawkazyň gündogar böleginde, Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýär. Ol günortada Eýran, günbatarda Türkiýe we Ermenistan, demirgazykda Russiýa we demirgazyk-günbatarda Gürjüstan we gündogarda Hazar deňzi bilen araçäkleşýär. Ýurdun kenarýaka uzynlygy 713 kilometre barabardyr. Nahçywan Awtonom Respublikasy, Azerbaýjanyñ günbatarda araçäkleşýär. Azerbaýjanyñ çägi günbatardan gündogara 470 kilometre we demirgazykdan günorta 390 kilometre uzalyp gidýär we 86.600 inedördül kilometr meýdany tutýar.

## Topografiýa we zeýkeş

Azerbaýjanyň topografiki kartasy
Belentlik pesliklerden belentliklere has gysga aralykda üýtgeýär; ýurduň ýarysyna golaýy daglyk hasaplanýar.  Görnükli fiziki aýratynlyklar, subtropiki günorta-gündogar kenar ýakalarynyň çaý plantasiýalary, mämişi agaçlary we limon agaçlary bilen örtülen ýumşak depelerdir; Bakunyň golaýyndaky Kobustan dagynyň jülgelerinde köp sanly palçyk wulkany we mineral çeşmeler; we deňiz derejesinden ýigrimi sekiz metr aşakda ýerleşýän kenarýaka ýerleri. 

Gündogar Hazar kenaryndan we Gürjüstan we Eýran bilen serhetleşýän käbir sebitlerden başga Azerbaýjan daglar bilen jyňňyrdaýar. Demirgazyk-gündogarda, Russiýanyň Dagystan awtonom respublikasy bilen serhetleşýän Uly Kawkaz aralygy; günbatarda Ermenistan bilen serhetleşýän Kiçi Kawkaz aralygydyr.  Iň günorta-gündogarda, Talyş daglary Eýran bilen serhediň bir bölegini emele getirýär. Iň belentlikler Bazardüzü dagynyň deňiz derejesinden 4,466 metr beýiklikdäki Beýik Kawkazda bolup geçýär. Kawkazdan sekiz uly derýa akyp, merkezi Kura-Aras pesliklerine, alýuwial düzlüklere we deňiz kenaryndaky pes delta sebitlerine , Mtkwari derýasynyň (Kura) we esasy goşundy Arasyň Azerbaýjan ady bilen bellendi.  Kawkaz sebitiniň iň uzyn derýasy bolan Mtkvari deltany emele getirýär we Aras bilen birleşýän ýerden gysga aralykda Hazara akýar. Meýdany 605 inedördül kilometre barabar bolan Mingechaur suw howdany, Azerbaýjanyň iň uly suw howdanyna öwrülip, Azerbaýjanyň günbataryndaky Kurany gurmak arkaly emele geldi. Suw howdanynyň suwlary gidroelektrik energiýasyny we Kura-Aras düzlügini suwarmagy üpjün edýär. Riversurduň derýalarynyň köpüsinde gämi gatnawy ýok. Azerbaýjanda ýerleriň 15% töweregi ekin meýdanlarydyr.

## Daglar
Azerbaýjan-Russiýa serhedinde ýurduň iň beýik nokady Bazardüzü bu aralykda 4,485 metre çykýar.

## Salgylanmalar
Meniň öý haýwanym

**Meniň öý haýwanym” 1986-njy ýylda ilkinji gezek “** Amerikan salamlary ” tarapyndan öndürilen ýumşak gurjak hökmünde başlanan häsiýetdir . Aýrylan mämişi plastmassa eli geýnen şahlary, gök sütükleri we ýylgyryşy bar .

Bu emläk 2012-nji ýylda Saban markalaryna satyldy. Soňra 2018-nji ýylda Hasbro Saban Brands-dan My Pet Monster brendini satyn aldy.
Maşyn

Enjam, güýç ulanmak we hereket etmek üçin hereketi dolandyrmak üçin güýç ulanýan fiziki ulgamdyr. Bu adalga, hereketlendirijileri ýa-da hereketlendirijileri ulanýan emeli enjamlara, şeýle hem molekulýar maşynlar ýaly tebigy biologiki makromolekulalara ulanylýar. Maşynlar haýwanlar we adamlar, ýel we suw ýaly tebigy güýçler, himiki, ýylylyk ýa-da elektrik energiýasy bilen dolandyrylyp bilner we hereketlendirijini emele getirýän mehanizmler ulgamyny öz içine alyp biler.çykyş güýçleriniň we hereketiniň belli bir ulanylyşyna ýetmek üçin giriş. Şeýle hem, köplenç mehaniki ulgamlar diýlip atlandyrylýan öndürijilige we meýilnama hereketine gözegçilik edýän kompýuterleri we datçikleri öz içine alyp biler.

Galkynyş tebigy filosoflary ýük göterýän başlangyç enjamlar bolan alty sany ýönekeý maşyny kesgitlediler we häzirki wagtda mehaniki artykmaçlyk hökmünde tanalýan çykyş güýjüniň giriş güýjüne bolan gatnaşygyny hasapladylar.

Döwrebap maşynlar gurluş elementlerinden, mehanizmlerinden we dolandyryş böleklerinden ybarat we amatly ulanmak üçin interfeýsleri öz içine alýan çylşyrymly ulgamlardyr. Mysal üçin: otlylar, awtoulaglar, gaýyklar we uçarlar ýaly ulaglaryň giň topary; öýde we ofisde enjamlar, şol sanda kompýuterler, howa bilen işlemek we suw bilen işlemek ulgamlary; şeýle hem ferma tehnikasy, maşyn gurallary we zawod awtomatlaşdyryş ulgamlary we robotlar.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Tehnologiýa
Kategoriýa:Gurallar
Daşoguz welaýatynyň tebigaty

Daşoguz welaýatynyñ tebigaty

Demirgazygyny Horezm pesligi, Günortasyny Üňüz aňyrsy Garagum tutýar. Welaýaty, gündogardan günbatardan Amyderýanyň gadymy hanalary bolan Döwdan we Derýalyk kesip geçýär. Bu hanalaryň ugrunda Orungum, Öwezaly, Urpakgum, Ataçagan, Sekizatly, Bäşoý, Garaporsaň, Lawak, Eşegarbat ýaly çägelikler, Garadaşly, Gökçäge ýaly birnäçe uly bolmadyk köller ýerleşýär.

Pesligiň demirgazygynda palezoý we mezozoý döwürleriniň jynslaryndan düzülen uly bolmadyk Gubadag, Misginata, Ýylangyr belentlikleri ýer tutýar.

Gubadagda mermer we granit, käbir ýerlerde oňat hilli kerpiç we keramiki önümleri taýýarlamakda ulanylýan toýun, Düzgyrda nahar duzunyň çykýan ýerleri bar.

Beýleki welaýatlara garanda has demirgazykda ýerleşensoň Daşoguzda gyş sowugrakdyr. Ýanwar aýy ortaça temperatura -4 we -7 gradusdyr. Käwagtlar -36 derejä ýetýän aýazlar we +44 derejeden geçýän yssy hem bolýar. Tomus yssy hem-de gurak bolýar. Iýul aýynda ortaça temperatura +27-29 gradus, käwagtlar +43-44 gradus hem bolýar. Bu welaýatyň territoriýasy Türkmenistanda ygalyň iň az ýagýan ýeridir, bir ýylda ýagýan ygal mukdary 100 millimetre ýetmeýär. 86-98 millimetr bolýar. Welaýatyň klimaty bu ýerde şaly, orta süýümli gowaça we beýleki oba hojalyk önümlerini ýetişdirmäge amatlydyr. Welaýatyň esasy suw çeşmesi Amyderýadyr.
Kutubşalar

**Kutubşalar** Günorta Hindistanda-gündogar Dekan welaýatynda hökümdarlyk eden garagoýunly türkmen neberesidir.  Kutubşalar döwleti 1687-nji ýyla çenli sebitde özbaşdak hereket edýär.

## Hökümdarlar
#Soltanguly Kutubşa
#Jemşidguly Kutubşa
#Subhanguly Kutubşa
#Ybraýymguly Kutubşa
#Muhammetguly Kutubşa

## Salgylanmalar
*Jepbarguly Hatamow, Jumamyrat Gurbangeldiýew, HINDISTAN we TÜRKMENLER, TÜRKMENABAT, 2009
Kategoriýa:Dinastiýalar
Kategoriýa:Hindistanyň taryhy
Artezian

**Artezian** **-** basyş astyndaky çuň ýerasty suwlara degişli guýy.

Arteziýan suwlaryň iň bir häsiýetli aýratynlyk alamaty - olaryň basyşlylygy bolup, suwly gatlagyň üsti açylanda ondan suw çüwdrim görnüşde ýokary galmagydyr.

### Arteziýan suwlaryň aýratynlyklary

- dyňzow gatlaklara suwly gatlaklar we olaryň toparlary ýokarsyndan we aşagyndan suwa bent gatlak arkaly gurşalandyr;

- iýmitleniş, dyňzow emele geliş we ýaýraýyş meýdanlary gabat gelmeýandir we biri–birinden uzak aralyga aýrylandyr;

- dyňzow suwly gatlaklaryň üsti açylanda suwyň derejesi ýer üstünden ep-esli ýokary galýändir, guýy çüwdirimlidir;

- teýgum suwlara garanyňda arteziýan suwlaryň düzgüni has asudadyr, ýagny munyň düzgünine ýerüsti şertler az täsir edýändir;

- arteziýan suwlaryň geologiki kesiminiň ýokary böleginde suw-süýjidir, çuňlygyň artmagy bilen suwyň minerallaşmasy artýar suw şorlaşýär, hat-da şerebä dönýär.
Şpindel

Maşyn gurallarynda, eplenç maşynyň aýlanýan oky bolup, köplenç ýüreginde mil bolýar. Miliň özüne pyçak diýilýär, ýöne dükanyň aşagyndaky işde bu söz köplenç metonyň manysynda ulanylýar, diňe bir şahanyň özi däl, eýsem podşipnikleri we oňa dakylýan zatlar we *(ş.m)*.

Maşyn guralynda skameýka torbasyndaky baş we guýruk pyçaklary ýaly birnäçe pyçak bolup biler. Esasy eplenç adatça iň ulusydyr. Goşmaça kwalifikasiýa bolmazdan "egirme" salgylanmalar esasy pyçagy aňladýar. Ýokary göwrümli köpçülikleýin önümçilikde ýöriteleşen käbir maşyn gurallarynda 4, 6 ýa-da has esasy pyçaklar topary bar. Bulara köp ugurly maşynlar diýilýär. Mysal üçin, toparlaýyn türgenleşikler we köp nurbat maşynlary köp ugurly maşynlar. Oturgyç torbasynda birden köp pyçak bar bolsa-da *(guýrugyny sanamak)*, köp aýlawly maşyn diýilmeýär; bir esasy egriji bar.

Eplençlere mysallar girýär

*Torna *(agaç torna ýa-da demir torna bolsun)*, pyçak kelläniň ýüregidir.
*Aýlanýan kesiji agaç işläp bejermekde, pyçak şekilli üweýji kesijileriň galyplara we şuňa meňzeş degirmen önümlerine *(ýeňillikler, monjuklar we egriler ýaly)* kesmek aýratynlyklary üçin gurnalan bölegi.
*Edil şonuň ýaly-da, aýlanýan kesiji metaldan işleýän maşyn gurallarynda *(degirmen maşynlary we buraw pressleri ýaly)*, pyçak guralyň *(buraw matasy ýa-da degirmen kesiji ýaly)* dakylýan şahasydyr *(mysal üçin, çeňňek arkaly)*.
*Eplençleriň dürli görnüşlerine üweýji pyçaklar, elektrik pyçaklar, maşyn gurallary, pes tizlikli pyçaklar, ýokary tizlikli pyçaklar we başgalar degişlidir.
## Suratlar

## Salgylanmalar

[Iňlis Wikipediýasy (en)](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Spindle_(tool))

Kategoriýa:Tehnologiýa
Rafael Vitti

**Rafael Alencar Vitti** (2 noýabr 1995, Rio-de-Žaneýro, Braziliýa), Braziliýaly aktýor.

## Filmografiýa
* 2005: *Amor de Mula*
* 2012: *Nós*
* 2014–2015: *[[Malhação Sonhos]]*
* 2015: *[[Não Se Apega, Não]]*
* 2016: *[[Totalmente Sem Noção Demais]]*
* 2016: *[[Velho Chico]]*
* 2016: *[[Truque Vip]]*
* 2016: *[[Rock Story]]*
* 2017: *[[Os Saltimbancos Trapalhões: Rumo a Hollywood]]*
* 2019: *[[Verão 90]]*
* 2020: *[[Lady and Bofe]]*
* 2021–2023: *[[As Five]]*
* 2022: *[[Além da Ilusão]]*

## Çeşme


## Çykgytlar
*Rafael Vitti - IMDb
*Rafael Vitti - Facebook
*Rafael Vitti - Twitter
*Rafael Vitti - Instagram

Kategoriýa:Braziliýa
Kategoriýa:Aktýor
Türkmenistan ýol belgileri

## Siwtefol şekilleri
Duýduryjy belgiler, sürüjilere ýoluň howply bölegine ýakynlaşýandygyny we howpuň häsiýeti barada habar berýärler. ÝoluňT bu böleginde hereket edilende, howpsuz geçmek üçin çäreleri görmeli.

## Artykmaçlyk beriji belgiler
Artykmaçlyk beriji belgiler çatryklaryň, ýol kesişmeleriniň ýa-da ýoluň dar bölekleriniň geçmegiň tertibini kesgitleýärler.

## Gadagan ediji belgiler
Gadagan ediji belgiler käbir çäklendirmeleri girizýär ýa-da ýatyrýar.

## Buýrujy belgiler
Buýrujy belgiler hökmany hereket ugurlaryny görkezýär ýa-da ýol hereketiniň gatnaşyjylarynyň käbir kategoriýalaryna gatnaw böleginden geçmäge rugsat berýärler. şeýle-de käbir çäklendirmeleri girizýär ýa-da ýatyrýar.

## Habar ediji-görkeziji belgiler
Habar ediji-görkeziji belgiler belli bir hereket tertibine girizýär ýa-da ýatyrýar, şeýle-de ýol hereketiniň gatnaşyjylaryna ýörite düzgünler ulanylýan ilatly punktlaryň, dürli obýektleriň, sebitleriň ýerleýýän ýeri barada habar berýarler.

## Hyzmat belgileri
Hyzmat belgileri ýol hereketiniň gatnaşyjylaryna hyzmat ediş desgalaryň ýerleýýän ýeri barada habar berýarler.

## Goşmaça maglumat belgileri (jedwelçeler)
Goşmaça maglumat belgileri (jedwelçeler) özleri bilen bile oturdylan belgileriň täsirini anyklandyrýar ýa-da çäklendirýär.
Jimmi Neutronyň başdan geçirmeleri, Oglan Geniý

thumb|297x297px
***Jimmi Neutronyň başdan geçirmeleri, Oglan Geniý*** () — Amerikaly kompýuter animasiýa seriýasy. Filmde oýunçylar: Debi Derryberry, Rob Paulsen, Jeffrey Garcia, Frank Welker, Carolyn Lawrence, Crystal Scales, Mark DeCarlo, Megan Cavanagh we beýlekiler.

## Rollarda

* Debi Derryberry — Jimmi Neutron
* Jeffrey Garcia — Sheen" Estevez
* Rob Paulsen — Karl Wheezer / Müdir Willoughby / Eustace Strytch
* Carolyn Lawrence — Sindi Worteks
* Crystal Scales — Libbi Folfaks
* Frank Welker — Goddard / Ofiser Tubbs
* Mark DeCarlo — Hugh Neutron / General Ernest Abercrombie
* Megan Cavanagh — Judy Neutron
* Kath Soucie — Betti Kuinlan
* Phil LaMarr — Bolbi Stroganowskiý
* Andrea Martin — Winfred Fowl
* Candi Milo — Nik Dean / Britney Tenelli
* Billy West — Sam Melwik / Korki Shimatzu
* Tim Curry — Professor Finbarr Calamitous
* Wendie Malick — Beautiful Gorgeous
* Dan Castellaneta — Professor Krank
* Paul Greenberg — Brobot
* Michael Clarke Duncan — Komandir Baker

## Salgylanmalar

## Daşarky çykgytlar

* 
* Rotten Tomatoes web sahypasynda
* Metacritic web sahypasynda

Kategoriýa:ABŞ filmleri
Dani Alwes

### Rekortlary
* Oýnaýan ýyl:
** **2001-2023**
* Oýun:
** **1080**
* Gol:
** **75**

### Kluby statistika
* FIFA kluby dünyä çempionlar:
** **3**
* UEFA çempionlar ligasy:
** **3**
* La liga:
** **6**
* Italiýa Serie A:
** **1**
* Fransiýa Ligue 1:
** **1**
### Milli statistika
* Futbol Olimpiko çempionlar:
** **1** (2021)
* Kopa Amerika:
** **2**

## HEM
*Futbol taryhynda iň köp oýun uran oýunçylar
Gui we Estopanyň başdan geçirmeleri

***Gui we Estopanyň başdan geçirmeleri*** () — Braziliýaly Flash-animasiýa seriýasy. Filmde oýunçylar: Mariana Kaltabiano, Eduardo Jardim we Arly Kardoso.

## Nyşanlar

* **Gui** — Ak it.
* **Estopa** — Semiz çal it.
* **Krokete Spaniel** — goňur it.
* **Pitiburro** — bej it.
* **Dona Iguilda** — Guiniň ejesi.
* **Fifivelinha** — Gyz.
* **Ribaldo "Riba"** — Çal syçan.
* **Rokete Spaniel** — bej it.
* **Professora Jararaca** — ýaşyl ýylan.
* **Pitibela** — Pitiburronyň gyz dosty.
* **Pitbalinha** — Pitiburronyň kiçijik dogan.
* **Jaiminho** — Doňuz.
* **Nerdson** — Guiniň goňşusy.
* **Irmãozão** — Uly we güýçli bej it.

## Daşarky çykgytlar

* Resmi saýt
* 

Kategoriýa:Filmler