Ilkidurmuş adam toparlary

**Ilkidurmuş adam toparlary.**

1.	Gadymy adamlaryň zähmet gurallary.

2.	Paleolit döwründe tebigy şertleriň özgermegi.

2.	Irki adam sürülerinde jemgyýetçilik gatnaşyklary.

1.Irki paleolit  döwrüni sell we asell  döwürlerine  bölýärler. Şell medeniýetine  mundan takmynan  600-400 müñ ýyl mundan öñki döwür degişli  bolup,  ony Fransiýanyñ  Şell şäheriniñ  golaýýndan  tapylan  tapyndylar esasynda  şeýle atlandyrdylar...

	Iñ gadymy  ýadygärlikler Le. Lazare  (150 müñ ýyl  mundan öñ), Lýalko, Nio, Fonde-de-Gom (Fransiýa), Altamira (Ispaniýa) gowaklaryndan   tapyldy. Adamlaryñ iñ  ilkinji zähmet gurallary çakmak daşyndan  ýasalan  çapgyçlar bolupdyrlar. Çapgyçlaryñ  ýokary giñ tarapy  eliñ aýasynda  amatly bolar ýasalypdyr.

	Daş gurallarynyñ  kömegi bilen  haýwanlary öldüripdirler, ösümlikleriñ iýilýän köklerini  gazyp  alypdyrlar, agaç işläp bejeripdirler. Çakmak daşy tebigatda köp duş gelýär.  Ol gaty we  döwlende  ýiti gyralary bolýar. Mustýe  döwrüniñ  ahyrlarynda  süñkden hem  zähmet  gurallaryny  ýasapdyrlar.

	Giçki paleolit döwründe  adamyñ  ýasan  zatlary ikä bölünýär:

1)	ýaraglar;

2)	Zähmet gurallary (naýzanyñ  uçlary, pyçaklar, deri işläp bejermek üçin   daş gurallar, süñk we  agaç işläp  bejermek üçin  gurallar).

Iñ gadymy adamlar ösümlik we et iýmitleri  bilen  iýmitlenipdirler. Ilkibaşda  olar ýygnaýjylyk   bilen meşgullanyp, soñra  awçylyk  hem  ýüze  çykypdyr. Aw awlamak üçin  dürli  zyñylýan  serişdeler (gysga naýzalar, dürli garpanlar, ýörite naýza zyñyjylar)  ulanylypdyr. Bu bolsa  haýwany belli bir  aralykdan  öldürmäge  mümkinçilik  beripdir.

2.Adamzadyñ  ilkidurmuş  taryhyna  100 müñ ýyla  golaý  mundan öñ  demirgazykdan  süýşüp  gelen ägirt uly buzluk ury täsir  edipdir. Buzluk ýer ýüzüniñ  ýarysyny  tutupdyr we  gazaply  howa  şertleri   emele gelipdir.

	Buzlukdan öñki döwürde  bolan ýygnaýjylyk  ähmiýetini  ýetiripdir. Indi yaşaýyş üçin has   tutanýerli  göreş başlanypdyr. Adamlarda  täze  ukyplar peýda  bolupdyr, gurallar kämilleşipdir. Buzlugyñ bolmagy  ilkidurmuş adamlarynyñ  ýaşan döwrüni  üçe bölýär:

5.	Buzlukdan öñki döwür;

6.	Buzluk döwri;

7.	Buzlukdan  soñky döwür.

Birinji döwrün adamlary  - arheantroplar  (Pitekantrop,  sinantrop we ş.m.), ikinji döwrüñ adamlary – paleantroplar (neandertal adamlary), üçünji döwrüñ  adamlary – neantroplar (häzirki adamlar).

	Buzluklaryñ galyñlygy  1–2&nbsp;km  ýetipdir. Buzlugyñ merkezi  Grenlandiýa  bolansoñ , Demirgazyk  Amerikada  onuñ  tutan  meýdany  Ýewropadakydan  we Aziýadakydan  üç esse  köp bolupdyr. Demirgazyk Aziýada  we Sibirde  buzluk Ýewropadaka  garanda  gowşagrak  bolupdyr. Buzluk  eýýamyny  dört döwre  bölýärler:

1.	gins;

2.	mindel;

3.	riss;

     4. wýurm (bu atlar geologlaryñ  buzlugy öwrenen ýeri bolan alplardaky   şweýsar obalarynyñ  ady bilen  baglanyşykly). Ilkinji  buzluklaryñ  gelmegi bilen  howa sowapdyr, ýöne  giçki asell döwründe  has-da  sowuk  bolup başlaýar. Mustýe  döwründe  iñ dowamly  we uly  riss  buzlugy başlanýar. Ýyly howa ýagdaýynda  ýaşan  haýwanlaryñ  bir bölegi  sowukdan  ölýär, bir  bölegi-de  günorta göçýär. Olaryñ ýerine  indi  momontlar (uzyn tüýli  piller), sibir nosoroglary, tizonlar, sugunlar, loslar we ýyrtyjylar (gowak aýylary, ýolbarslar we ş.m.) ýaşap  başlapdyrlar. Adamlar mundan 300-200 müñ ýyl  ozal   otdan peýdalanyp  başlapdyrlar. Mustýe  döwrüne  çenli olar  ody öçürmän saklap ulanypdyrlar. Mustýe  döwründe  bolsa ody  özleri ýakmagy  öwrenipdirler. Ody almagyñ  gadymy  görnüşi   çakdanlygy   döwürlerde  ody almagyñ  beýleki  görnüşleri-de  ýüze çykypdyr.

	Oduñ ähmiýeti  adam üçin juda   uly bolupdyr. Onuñ kömegi bilen  adamlar  sowukdan goranypdyrlar, ýagtysyndan  peýdalanypdyrlar, iýmiti gowrup  ýa-da gaýnadyp iýmäge  mümkinçilik  tapypdyrlar. Etiñ bişirilip  iýilmegi  adam  bedenine  juda oñaýly  täsir edipdir. Oduñ  kömegi bilen  ýyrtyjy  haýwanlardan  hem  goranypdyrlar.

	Adamlar buzlukdan  öñem gowaklarda  ýaşapdyrlar. Ýöne buzluk eýyamynda  gowaklar has  gowy özleşdirilipdir.

	Mustýe  dünde  toparlaýyn  aw awlamak  başlanypdyr. Sowuk howa  şertlerinde  iri haýwanlary  awlamak uly  ähmiýete  eýe  bolupdyr, iri haýwanyñ  etinden  başga-da  ýagy, süñki, derisi adamlara  zerur bolupdyr. Adamlar awlaýan  haýwanlaryny  kowup kert  ýerden  ýakypdyrlar. Aw oñmadyk mahaly adamlaryñ  aç  galýan  pursatlary seýrek  seýrek  bolmandyr. Ilkidurmuş adamlarynda  adam  etini   iýmeklik hem duş  gelýär. Adam  etini  iýmekligiñ  (kannibalizm) yzlary sinantroplarda , neandertallylarda  duş gelýär. Esasan  çagalary , garrylary, keselleri iýipdirler. Adam  ömrüniñ  uzaklygy 20-30  ýaş  bolupdyr.

3.Adamzat taryhynyñ  iñ irki döwründe  dürli ýerlerde  ýaşan  adamlaryñ  medeniýetiniñ   birmeñzeşdigini  olaryñ  iñ gadymy  gurallarynyñ  meñzeşligi  subut edýär. Diñe  zähmet gurallarynyñ  nämeden  ýasalandygynda  käbir aýratynlyklar  duş gelýär. Meselem, Fransiýada esasan , çakmak daşyndan , Ermenistanda bolsa  obsidiandan  ýasapdyrlar. Şol döwürde  haýwanat  dünýäsinden  ýañy saýlanan  adamlar  ýeke şap  bilmändirler. Topar bolmasa  iýmit  tapmak, zähmet gurallaryny  ýasamak, önümçilik  endiklerini  saklamak, ýyrtyjy  haýwanlardan  goranmak mümkin  bolmandyr. Ulular  has tejribeli  bolup,  zähmeti guraýjylar hökmünde  öñe çykypdyrlar.

	Irki adam topary  20-40  adamdan  ybarat bolupdyr. Olarda  topar bolup ýaşamaklyk  ata-babalaryndan  miras geçipdir. Olaryñ  arasynda   gönez çaknyşyklar  bolupdyr. Olarda  nika  gatnaşyklary we  adam  iýmeklik bolupdyr. Tertipsiz  nika  gatnaşyklary “promiskuitet” (“garyşyk”, “hemmelere  elýeterli”)  diýlip atlandyrylýar.

	Neandertal adam  toparlarynda  50-100 adam  bolupdyr. Olaryñ  aw  awlaýyşy  has guramaçylykly  bolupdyr  we  has uly  topary  eklemäge ýetipdir. Bilelikde  zähmet çekmekleri, umumy  iýmitlenmek we  ýaşamak adam  toparlaryny  has  ýapyk, aýrybaşgalaşdyrypdyr. Nika öñki ýaly  toparyñ  içinde  bolupdyr.

	Arheantroplaryñ  we  paloantroplaryñ  sürülerinde  adamyñ  özi-de , jemgyýetçilik gatnaşyklarynda  ýuwaş – ýüwaşdan  kemala gelip başlapdyr. Önümçilik  we jyns  gatnaşyklary , iýmiti paýlamak, özara  kömek bermek düzgünleşipdir we däplerde , dessurlarda berkidilipdir.

	Käbir  alymlaryñ  pikiriçe  jyns  gatnaşyklary ilki awa taýyarlyk, aw edilýän , ýygnaýjylyk bilen  meşgullanylýan  döwürlerinde  “tabu” (“gadagan”) girizilmegi bilen  düzgünleşdirilip başlanýar. Soñlukça  bir  toparyñ  içinde  nika  gatnaşyklary  düýbünden  gadagan  edilipdir.

	Beýleki  bir alymlaryñ  pikiriçe  bolsa, jyns gatnaşyklary  uly we kiçi nesilleriñ  arasynda  gadagan  edilmegi  bilen  düzgünleşdirilipdir.

	Bu ädimler  gadymy  adamlaryñ  jemgyýetçilik gatnaşyklarynyñ  berkleşmegine  ýardam  edipdir.y