open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abažur

**Abažur** (fransuzça: abat-jour) - elektrik çyra armaturasynyň ýagtylygy dargatmak we yzyna gaýtarmak arkaly ýiti ýagtynyň täsirinden gözü goramak we gerek bolan ýagtylygy döretmek üçin niýetlenen bölegi. Abažur metaldan, çüýşeden, plastmassadan, kagyzdan we matadan ýasalýar.

Kategoriýa:Gurallar
Kategoriýa:Mebel
Abazalar

thumb|Abazalar
**Abazalar** - esasan, Garaçaý-Çerkes Respublikasynda ýaşaýan halk. Olaryň käbir toparlary Adygeý Respublikasynda hem de Kislowodsk raýonunda duş gelýär. Ilatynyň sany 25 müň adam (1970). Abazalaryň ep-esli bölegi 19-njy asyryň 60-njy ýyllarynda Türkiýe göçüp barýar. Abazalaryň dili kawkaz dilleriniň adygeý-abhaz toparyna girýär. Olaryň asly musluman-sünnilerdir. Abazalaryň ata-babalary Gara deňziň gündogar kenarynda yaşapdyr. Etniki taýdan iki topara - tapaita we şkaraua diýen taýpalara bölünýär. Bu taýpalaryň dil aýratynlyklary häzir hem bar. Esasy kärleri geçmişde uzak öri meýdanlarynda mal bakmak, ekerançylyk, demirçilik hünärmentçiligi we ýüň-ýüplük egirmek bolupdyr. Biziň günlerimizde maldarçylyk, ekerançylyk, käbir ýerlerde emeli suwaryş arkaly bagçylyk, bakjaçylyk bilen meşgullanýarlar. Dili we medeniýeti boýunça abhazlara ýakyn. Bolşewik Rewolüţiýasyndan soň Abazalaryň öz ene dilinde ýazuwy döredildi. Olar kabardin we orus dillerini, hatyny deň derejede bilýärler.

Kategoriýa:Abazalar
Aba serdaryň gozgalaňy

**[[Aba serdar]]yň gozgalaňy** - 16-njy asyryň ortalarynda Etrek we Gürgen türkmenleriniň Astrabat häkimleriniň zulumyna garşy gozgalaňy. 16-njy asyrda Etrek we Gürgen derýalarynyň aşak akymynda, Astrabat welaýatynyň demirgazyk regionlarynda ekerançylyk we ýarym çarwaçylyk bilen meşgyllanýan türkmen (gökleň, okly, ýemreli we beýleki) taýpalary ýaşapdyrlar. Olar Hywa hanlygynyň raýaty hökmünde Horezm soltanlaryna agyr salgyt (pul, mal we nöker) töläpdirler hem-de Eýranyň ýerli (Astrabat) häkimiýetileri tarapyndan gysylyp, talanyp gelipdirler. 1550-nji ýylda Astrabadyň täze häkimi Keçel Şahberdiniň türkmenlerden agyr paç ýygnamaga synanyşmagy zerarly gozgalaň başlanypdyr. Okly taýpasynyň kethudasy Aba serdaryň baştutanlygy astyndaky gozgalaňçylar Keçel Şahberdiniň garyndaşy, gözegçilik we salgyt ýygnamak üçin goýlan Şatyr begi öldüripdirler. Gahar-gazaba münen Keçel Şahberdi goşun çekip baranda, okly türkmenleri onuň goşunyny derbi-dagyn edip, özüni hem öldüripdirler. Şondan soň gozgalaň bütin türkmen obalaryny gurşap alypdyr we Astrabadyň käbir beýleki sebitlerine hem aralaşypdyr. Bu ýerlerdäki Eýran çinownikleri gaçyp gitmäge mejbur bolupdyrlar. Eýran şasy Tahmasp şanyň (1524-1578) uly goşun iberip, Aba serdar gozgalaňyny ýatyrmak üçin eden birnäçe synanyşygy başa barmandyr. Aba Serdar Eýran bilen ozaldan hem urşup gelen Ürgenç we Durun welaýatlarynyň hökümdary Aly soltan bilen ylalaşmak baglaşypdyr we onuň galapyn özbeklerden ybarat bolan goşunyna daýanyp, 1554-58 ýyllaryň dowamynda birnäçe agyr söweşler edip, ajaýyp ýeňişler gazanypdyr. Türkmen atly goşunynyň şöhratly serkerdesi Aba serdaryň dabarasy çar töwerege ýaýrapdyr. Bütin kenarýaka türkmenleri 10-12 ýylyň dowamynda Eýran häkimiýetlerine garaşsyz diýen ýaly bolupdyrlar. Gozgalaňy güýç bilen ýatyrmak başartmansoň, gajar feodallary Aba serdaryň janyna haýynçylykly kast etmäge girişipdirler. Aba Serdar ukuda ýatyrka, gapy hyzmatkäri, asly eýranly bir adam tarapyndan öldürilipdir (1564). Onuň kellesi Astrabat häkimine sowgat hökmünde getirilip berilipdir. Şondan soň gozgalaň kem-kemden ýatyşypdyr. Aba serdar gozgalaňynyň uly taryhy ähmiýeti bolupdyr. Ol gozgalaň şowsuz gutarsa-da, türkmenleriň uly syýasy güýç hökmünde, öz azatlygy we özbaşdaklygy ugrunda keseki ýurt feodal ezijilerine garşy göreşmäge ukyplydygyny görkezipdir. Gozgalaň ýatyşandan soň hem birentek wagtlap Astrabat ülkesinde türkmenleriň täsiri güýçli bolupdyr. Eýran çinownikleri olaryň içerki işine gatyşyp hem-de salgyt salyp bilmändirler.

Kategoriýa:Taryh
Abaý Kunanbaýew

**Abaý Kunanbaýew** (10 Awgust 1845 - 6 Iýul 1904) - Meşhur gazak şahyry, aň-bilim ýaýradyjysy, jemgyýet işgäri, Çokan Welihanowyň, Ibraý Altynsarynyň öňde baryjy demokratik pikirlerini ösdüriji, gazak edebiýatynyň düýbüni tutujy. Ol Semeýde Ahmet Ryza mollanyň medresesinde okaýar we şol bir wagtda ýerli rus mekdebine-de gatnaýar. Rus syýasy sürgün edilenleriň kömegi bilen rus dilini, öňde baryjy rus edebiýatyny öwrenýär. Rus şahyrlarnyň goşgularyny, rewolýusion-demokratik pikirlerini gazak zähmetkeşleriniň arasynda propagandirleýär. Şeýle ýol bilen rus ýazyjy-şahyrlarynyň eserlerini gazak obalaryna ýaýradypdyr. Gündogaryň köp edebi eserlerini (Şanama, Leýli-Mejnun, Görogly we ş.m.) dil üsti bilen halk köpçüligine ýetiripdir. 
Ol ajaýyp eserler döredipdir. Onuň käbir liriki goşgulary saza-da geçirilipdir. Abaý Kunanbaýewiň eserleri diňe 1909-njy ýylda ilkinji gezek Sankt-Peterburgda neşir edilipdir. Onuň eserleri dürli dillerde çap edildi. Abaý Kunanbaýew gazak we beýleki sowet halklarynda köp okalýan ýazyjy-şahyrlardan biri bolupdyr. Gazak ýazyjysy M. O. Auezow bolsa Abaý Kunanbaýewiň döredijiligini ebedileşdirmek maksady bilen onuň durmuşyna degişli 2 tomdan ybarat "Abaýyň ýoly" romanyny (1956) ýazdy. Ol roman köp dillere, onuň "Abaý" atlandyrylan 1-nji kitaby bolsa türkmen diline terjime edildi.

Kategoriýa:Edebiýat
Abdal türkmenleriniň Russiýanyň raýatlygyna geçmegi

**Abdal Türkmenleriniň Russiýanyň raýatlygyna geçmegi** - 19-njy asyryň başlarynda Maňgyşlakda agyr ykdysady-syýasy ýagdaý döreýär. Maňgyşlagyň türkmen ilaty Hywa hanlarynyň we gazak feodallarynyň üznüksiz çapawulçylyklaryna sezewar bolýar. Bu agyr ýagdaýdan çykmak üçin abdal türkmenleriniň aksakgallary Russiýanyň raýatlygyna geçmek niýeti bilen 1801-nji ýylda özleriniň 4 adamdan ybarat wekilini Peterburga ýollaýarlar. Maňgyşlak türkmenleriniň wekilleri 1802-nji ýylda Peterburga barýarlar we rus imperatory Aleksandr I tarapyndan kabul edilýär. Wekiller maňgyşlak türkmenleriniň Russiýanyň raýatlygyna kabul edilmegini rus patyşasyndan haýyş edýärler. Olar Maňgyşlagyň üstünden dürli taraplara geçýän söwda kerwenlerini goramak, Maňgyşlagyň türkmen ilatyny çapawullardan gorar ýaly rus berkitmesiniň bina edilmegini we Maňgyşlak ýarymadasynyň töwereginde Hazar deňzinden düwlen awlamaga rugsat berilmegini soraýarlar. Olaryň haýyşlary kanagatlandyrylýar. 1803-nji ýylyň 27-nji aprelinde Maňgyşlakda ýaşaýan türkmenleriň abdal taýpasynyň adyna ýazylan  hat wekillere gowşurylypdyr. Bu hatda olaryň Russiýanyň raýatlygyna kabul edilýändigi aýdylýar. Bu waka Hazar deňziniň gündogar kenarlarynda ýaşaýan beýleki türkmen taýpalarynyň arasynda Russiýanyň raýatlygyna geçmek meýillerini güýçlendirýär.

Kategoriýa:Taryh
Abbrewiatura

**Abbrewiatura** (italýança: abbrviatura - gysgaltma) - Birnäçe sözden ybarat bolan atlaryň ýazuwda gysgaldylyp ulanylmagy.

Abbrewiatura türkmen diline rus diliniň üsti bilen geçipdir. Türkmen dilinde Abbrewiaturanyň aşakdaky ýaly görnüşlerini görkezmek mümkin: 1) seslerden düzülenler: TASS, ZIL we ş. m.; 2) harplardan düzülenler: TSSR (te-es-es-er), SSKP (es-es-ka-pe) we ş. m.; 3) bogunlardan, söz böleklerinden düzülenler: kolhoz, sowhoz, raýkom, komsomol we ş. m.; 4) garyşyk düzülenler: raýono, raýfo, şäherkom we ş. m. Abbrewiatura türkmen dilinde Oktýabr sossialistik rewolýusiýasyndan soň peýda boldy.

Kategoriýa:Lingwistika
Abakan

**Abakan** (1931-nji ýyla çenli *село Усть-Абаканское*) - şäher, Russiýa Federasiýasynyň Sibir federal okrugyndaky Hakasiýa Respublikasynyň merkezi. Ol Abakan derýasynyň kenarynda, onuň Ýeniseýe goşulýan ýerinde ýerleşip, demir ýol we awto ýol çatrygydyr. Ilaty 163,2 müň adam (2008). Mehaniki zawod, et kombinaty, mebel, dokma, aýakgap we konditer fabrikleri bar. Taryh, dil we edebiýat instituty, pedinstitut, politehnikum we oba hojalyk tehnikumy hem-de medisina we sazçylyk uçilişeleri, drama teatry, ülkäni öwreniş muzeýi, telewizion merkez bar.

## Linkler

*Abakan web portal
*Abakan city streets views
*http://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books  Beyaz Arif Akbas, "Khakassia: The Lost Land", Portland State Center for Turkish Studies, 2007.

Kategoriýa:Russiýadaky respublikalaryň paýtagtlary
Kategoriýa:Hakasiýadaky şäherler we obalar
Abdy Beg Şirazy

**Abdy Beg Şirazy** (Hoja Zeýnel - Abidin Aly Abdy beg Nüwidi Şirazy, 1515-80) - türki kowumlardan bolup, eserlerini pars dilinde ýazan görnükli şahyr. Ol 3 diwanyň, 3 hamsanyň hem birnäçe taryhy eseriň awtorydyr. Onuň diwanlaryna girýän şygyrlary heniz tapylanok. Şirazynyň hamzalarynyň birinjisine - "Mazharul asrar", "Jamy Jemşidi", "Mejnun we Leýli", "Heft ahtar", "A'ini Isgenderi"; ikinjisine - "Jöwheri ferd", "Defderi dert", "Ferdewsül arifin", "Enweri tejelli", "Haza'ini malkut"; üçünjüsine - "Rowzat as-sypat", "Duhtarul azhar", "Jennetul esmar", "Zynatul Awrak", "Sahyfatul yhlas" diýen eserleri girýär. Gündogardaky iň meşhur sýužet esasynda ýazylan "Mejnun we Leýli" peomasynda Emir Hysrow Dehlewiniň, Abdylla Hatyfanyň atdaş eserleriniň täsiri güýçli duýulýar. Şirazynyň bulardan başga "Takmilatul ahbar" atly eseri hem bar. Onuň "Salaman we Absal", "Tarabnama", "Dibaçatul beýan" diýen eserleri heniz tapylanok.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Goraghanalar

Turmenistanda tebigy goraghanalar 
*Amyderýa
*Bathyz
*Bereketli Garagum
*Gaplaňgyr
*Hazar
*Köpetdag
*Köýtendag
*Repetek
*Sünt-Hasardag

Kategoriýa:Tebigat
Abdylkadyryň gozgalaňy

**Abdylkadyryň gozgalaňy** - 1832-47 ýyllarda Alžiriň ugrunda fransuz basybalyjylaryna garşy Abdylkadyryň ýolbaşçylygynda halk gozgalaňy. 1830-njy ýylda ýurdy basyl almak maksady bilen Alžire fransuz ekspedission korpusy düşürilýär. Ýerli häkimiýetler boýun egdirilýär. Bütin ýurtda fransuzlara garşy ilatyň çykyşlary başlanýar. 1832-nji ýylda Günbatar Alžir taýpalarynyý başynda Abdulkadyr durýar. Urşuň iki ýylynyň dowamynda Oran welaýatynyň arap-berberi taýpalary fransuzlary birnäçe gezek ýeňip, olary ýaraşyk şertnamasyny (1834-nji ýylyň 24-nji fewralyndaky Demişel şertnamasy) baglaşmaga mejbur edýärler. Fransiýa Oran welaýatynyň öňki territoriýasynda Abdylkadyryň häkiniýetini ykrar edýär, ol ýerde basybalyjylara garşylyk görkezilýän döwründe gozgalaýçylar özleriniň döwletini (emirligini) döredýärler. 1835 ýylynda uruş täzeden başlanýar. Birnäçe ýeňilişlerden soň general Býužo Fransiýanyň adyndan Tafi ýaraşyk şertnamasyna (1837 ýylynyň 30 maýynda) gol çekýär. Şertnama emirligiň sostawyna hazirki Alžiriň ähli territoriýasynyň diýen ýaly girizilmegini tassyklaýar. Emirlik 8 welaýata bölünip, olaryň başynda emiriň ýerli häkimleri, goşun serkerdeleri durýar. Taýpa we feodal opolçeniýelerine goşmaça 10 müňe golaý adamy bolan atly we pyýada goşundan hem-de artilleriýadan ybarat regulýar goşun döredilýär. Ýarag we ok-däri öndürmek işleri ýola goýulýar. Abdylkadyr fransuzlara garşy uzak wagtlyk urşa taýarlanmak bilen birnäçe goranyş liniýalaryny döredýär. 1838 ýylynyň 18-nji oktýabrynda fransuzlar Tafi şertnamasyny bozýarlar. 1843 ýylynda genera Býužonyň 100 müňden ybarat goşuny iri feodallaryň dönükligi netijesinde gowşan emirligiň territoriýasyny eýeleýär. Abdulkadyr Marokkoda gizlenýär. Fransuz goşuny Marokko kürsäp girýär we Isli derýasynyň boýunda (1844 ýylynyň 12 awgustynda) Marokko soltanynyň goşunlaryny derbi-dagyn edýär. 1845-46 ýyllarynda göreşini togtatmadyk alžir halky kolonizatorlara garşy täzeden baş göterýär. Marokkodan dolanyp gelen Abdylkadyr täzeden gozgalaňa baştutanlyk edýär. 1847 ýylynda gozgalaňçylar ýeňilýär. Abdylkadyr ýesir alynýar. Deň bolmadyk göreşde Alžir döwleti ýeňilse-de, alžir halkynyň kolonizatorlara garşy göreşi dowam edýär.

Kategoriýa:Taryh
Ibn al-Mukaffa

**Abdylla Mukaffa** (Abu Muhammet Abdylla ibn al-Mukaffa, 724-759) - arap ýazyjysy. Terjimeçi. Abdylla Mukaffa döredijilik işine 20 ýaşynda başlaýar. Ol ilki Omeýýat halifi Merwan ibn Hubeýriň, soň onuň dogany Dawut ibn Hubeýriň, häkimiýetiň Apbasylara geçmegi bilen bolsa Ahwazdaky dikme Isa ibn Alynyň köşgünde işleýär. Yslam dinini hem şol döwürde kabul edýär. Ol Isa üçin köp ese ýazypdyr, onuň ýegenlerini okadypdyr. Ony al-Masuryň Basradaky dikmsi Sufýan ibn Muawiýa ele salyp, ilki çapyşdyrýar, soňra bolsa peçde ýakýar. Abdylla Mukaffa biçak asylly, ylymly, pähimli, ynsanperwer adam bolup, özüniň gysga ömründe fars şalary hakdaky "Hudaýnama", farslaryň däp-dessury, medeniýeti hakdaky "Aýynnama", Nowşirwan adyl hakdaky "At-Täç", adalatlylaryň durmuşy hakdaky "Addürrül ýetime we al-jöwhera as-samina", meşhur gozgalaňçy hakdaky "Mazdak" ýaly taryhy kitaplary, Aristoteliň "Kategoriýalar", "Analitika" ýaly filozofiki kitaplaryny farsçadan arapça geçiripdir. Özü bolsa "Risalat as-Sahaba" ("Sahybalar hakda traktat"), "Al-eden al-kebir" ("Beýik işler hakda nesihat"), "Al-edep al-sagyr" ("Ownuk işler hakda nesihat") ýaly birnäçe gymmatly eser ýazypdyr. Ylaýta-da ol maryly Barzuýäniň (6-njy asyr) sanskritten pählewi diline geçiren "Kalyla we Dimna" atly hindi eposyny arapça çeper terjime edenligi bilen meşhurdyr, çünki bu epos şondan soň ispan, latyn, ýewreý, fars, frek, iňlis, italýan, golland, türk, nemes, fransuz, gadymy slawýan dillerine terjime edilip, dünýäniň köp ýerlerine ýaýrapdyr. Bu epos SSSR-de hem rus, azerbaýjan, özbek dillerinde neşir edildi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdylkadyr

**Abdylkadyr** (1808-1883) - alžir halkynyň fransuz kolonizatorlaryna farşy azat edijilik göreşinde ýolbaşçysy. Alžiriň milli gahrymany. Onuň asly gurply feodal urugyndan bolupdyr. 1832-nji ýylda Günbatar Alžiriň taýpalary Abdylkadyry hökümdar edip saýlaýarlar (tiz wagtda ol emir titulyny alýar). Talantly serkerde, akylly we gujurly syýasatçy Abdylkadyr 1832-47 ýyllarda Alžirdäki fransuz okkupantlaryna garşy gozgalaňa ýolbaşçylyk edýär. Abdylkadyr alym, operator we şahyr hökmünde Alžirde halk mekdepleriniň döredilmegine ýardam edýär, gymmatbahaly golýazmalaryň kitaphanasyny döredýär. 1847-52 ýyllarynda Fransiýada ýesirlikde bolýar; soňra Damaskide ýaşaýar we ol ýerde din taglymaty bilen meşgullanýar. 1860-njy ýylda Damaskide guralan hristiýan gyrgynçylygy wagtynda, ol druzlaryň hem-de maronitleriň arasyndaky duşmançylygyň bes edilmegi ugrynda çykyş edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdyllaýew Habyp Muhammedowiç

**Abdyllaýew Habyp Muhammedowiç** (1912-1962) - özbek sowet geology, mineral-geologiýa ylymlarynyň doktory. ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň akademigi (1947), SSSR Ylymlar Akademiýasynyň korr-çleni (1958), ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň prezidenti (1956-62), Lenin baýragynyň laureaty (1959). 1941-nji ýyldan SSKP çleni. Ol Orta Aziýa industrial (häzirki Daşkent politehniki) institutynyň teoretiki meselelerini, magdanlaryň çykýan ýeri hakyndaky taglymaty, skarnlar problemasyny we onuň bilen bagly bolan madanlaşmany işläp düzdi. Ýer gabygyndaky esasy gazylyp alynýan zatlaryň döreýiş we paýlanyş kanunalaýyklyk teoriýasyny öňe sürdi. 1970-nji ýylda "Metallogeniýa gazylyp alynýan peýdaly zaglaryň çykýan ýerleriniň gözleginiň teoretiki esasydyr" diýen monografiýasy üçin ölenden soň oňa Biruny adyndaky respublikan baýragynyň laureaty deýen at berildi. Abdyllaýew Lenin ordeni, iki gezek "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni, üç gezek "Gyzyl Ýyldyz" ordeni, "Hormat Nyşany" ordeni we birnäçe medal bilen sylaglandy.

Oriental

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdyllaýew Wahyt Abdyllaýewiç

**Abdyllaýew Wahyt Abdyllaýewiç** (1912, Samarkant) - Edebiýatçy alym, ÖzSSR Ylymlar Akademiýasynyň akademigi (1966), filologiýa ylymlarynyň doktoy (1959), SSSR Ýazyjylar soýuzynyň çleni. Abdyllaýew ylmy-pedogogiki işine 1928-nji ýyldan başlady. Ol Özbegistanyň dürli okuw jaýlarynda özbek dili we edebiýatyndan sapak berdi. Abdyllaýew 1944 ýylyndan Samarkant döwlet üniwersitetinde işläp başlady, 1963-nji ýylda şu ýokary okuw jaýynyň rektory boldy. Abdyllaýew özbek edebiýatynyň taryhyna degişli 50-den gowrak ylmy-barlag işleriniň awtorydyr. Ol 1963, 1966 ýyllarynda ÖzSSR Ýokary Sowetine deputat saýlanýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Hafizi Abru

**Abdyllah ibn Lutfullah ibn Abdyreşit Hafizi-Abru** (1430 ýylynda arandan çykan) - taryhçy, geograf. Ol Hyratda dogulýar, Hemedanda okaýar. Temiriň, Şahruhuň köşgünde gulluk edýär. Abdyllah Şahruhuň tabşyrmagy boýunça 1414/15 ýyllarynda 2 sany iş ýzmaga başlaýar. Ol iş 2 tomdan ybarat bolup, 1 tomuny 1419-njy ýylda tamamlaýar. Onda Magrypdan Kermana çenli bolan käbir ýurtlar barada, soňky 2 babynda Farsyň, Kermanyň we Horasanyň geografiýasyny, syýasy taryhyny (tä öz döwrüne çenli) ýazýar. 2-nji tomuny 1420-nji ýylda tamamlaýar. Onda Horasanyň we Mawerannahryň taryhyny beýan edýär.  Emma henize çenli onuň doly ekzisy tapylanok. Soňra Abdyllah Şahruhyň tabşurmagyna görä, bütündünýä taryhy boýunça kompilýatiw "Ýygyndyny" düzmäge girişýär.

"Ýygyndyda" Ilhan Gazanyň ölen wagtyndan Temiriň tagta çykanyna çenli bolan wakalar beýan edilýär. Abdyllah Şahruhuň we onuň ogly Baýsungaryň tabşyrmagy boýunça 1423-nji ýylda özüniň ýygyndysy "Majma at-tawarihi" ýazmaga başlaýar. Bu ýygyndy 4 tomdan ybaratdyr. Onuň 4-nji tomy 2 bölümden ybarat bolup, 1-nji bölümi Temiriň, 2-nji bölümi Şahruhyň taryhyny beýan edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdylhalyk Gižduwany

**Abdylhalyk Gižduwany** (Abdylhalyk ibn Abdyljemil Gižduwany, 1179 ýylda aradan çykan) - "hajagan" ("hojalar") atly reaksion derwüşçilik toparyň esasyny goýanlarň we teoretikleriniň biri. Ol Buharanyň golaýynda ýerleşýän obada önüp-ösüpdir. Abdylhalyk Gižduwany Abu Ýusup (Hoja Ýusup baba) Hemedanynyň dört şägirdiniň (Hoja Abdylla Barky, Hoja Hasan Andaky, Hoja Ahmet Ýasawy we Abdylhalyk Gižduwany) biri bolupdyr we şonuň taglymatlaryny ýaýradypdyr. Onuň kakasy ymam Abdyljemil ady bilen meşhur bolupdyr. Abdylhalyk öz nesihatçysy hakda "Menakyby-Hoja Ýusup Hemedany" atly eser we başgada birnäçe kitap ýazypdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdylhak Hamit Tarhan

**Abdylhak Hamyt Tarhan** (1851-1937) - türk şahyry. Ol köp ýyllap Parižde, Londonda, Brýusselde diplomatik gullukda bolýar. Abdylhak türk edebiýatynyň ösmegine özüniň mynasyp goşandyny goşan şahyrdyr. Ol "Mazar" diýen (1885, öz aýalynyň ölümine bagyşlanan) meşhur elegiýanyň we ençeme goşgular ýygyndysynyň, drama eserleriniň awtorydyr. Abdylhak "Hindi gyzy" (1875), "Tarik" (1879), "Eşber" (1880) diýen eserlerinde Hindistanda iňlis kolonial syýasatyna garşy çykyş edýär, eden-etdiligi paş edýär, watanlylygy, azatlygy wasp edýär. Emma şonuň bilen birlikde-de onuň döredijiliginde, hamala, yslamyň siwilizatorçylyk roly bar diýen ideýa ýöredilýär, panyslam, pantürkistik tendensiýalar duýulýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdylhamyt Wasy

**Abdylhamyt Wasy** - 9-njy asyryň görnükli türkmen alymlaryndan biri, matematik. Ol milleti boýunça türkmen bolup, Daşoguz welaýatynyň Was diýen ýerinde doglupdyr. Abdylhamyt Wasy özüniň matematika degişli "Kitab al-jebir we al-mukabaly" ("Algebra hem garşydurma hakda kitap") atly işi bilen tanalýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Magtymguly etraby

Balkan welaýatynda bir etrap. Önki ady Garrygala.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Balkan welaýaty
Kategoriýa:Balkan welaýatyndaky etraplar
Abdyrazzak Samarkandy

**Abdyrazzak Samarkandy** (1413 - 1482) - Orta Aziýa taryhçysy. Samarkantda birnäçe wagt ýaşaýar. Ol 24 ýaşynda Temiritleriň köşgünde hyzmat edip başlaýar. Temiritleriň diplomaty hökmünde Hindistanda (1441-44), Gilýanda (1446) bolýar. Ol ömrüniň soňky döwürlerinde Abdyl Kasym Babyryň köşgünde hyzmat edýär. Abdyl Kasymyň 1453 ýylynda Mazendarana, 1454 ýylynda Samarkanda eden ýörişlerine gatnaşýar. Abdyrazzak Samarkandy Orta Aziýawe Gündogar ýurtlarynyň 14-15 asyrlardaky taryhy boýunça maglumatlara baý bolan we taryhçylaryň arasynda şöhrat gazanan "Matla as-saadeýn wa majma al-bahreýn" ("Iki bagtly ýyldyzyň dogşy we iki deňziň goşulyşy") diýen taryhy eseriň awtorydyr. Onuň bu işi mongollaryň taryhyny, Temiriň we Temiritleriň 1304-1471 ýyllardaky taryhyny öz içine alýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdallar

**Abdallar** - türkmenleriň çowdur taýpasyna degişli tire. Abdallar 19-njy asyra çenli özbaşdak taýpa bolup, soň çowdur birleşmesine girýär we türkmenleriň oguzlara degişli bolan çowdur taýpasynyň düzülmegine ýardam edýär. 19-njy asyryň başynda Abdallar takmynan 2000 öýli, 12 müň adamdan gowrak bolupdyr. Abdallaryň dili türkmenleriň çowdur diline degişlidir. Birnäçe rowaýatlara görä Abdallar Abdal babadan ýaýrap, Mazendaranyň daglyk regionlarynda ýaşaýarlar. Soň tä 19-njy asyra çenli Maňgyşlakda ýaşapdyrlar. Abdallar 19-njy asyrda galmyklaryň gysmagy hem-de ýaşaýyş agyr bolmagy zerarly çowdyrlar bilen Horezme göçýärler. Abdallar ilki bilen Daşhowzuň golaýynda Abdalýap diýen ýerde oturypdyrla. 20-nji asyryň başynda TSSR döwründäki Kalinin raýonynyň günorta-gündogaryndaky Buldumsazyň gündogarynda ornaşýarlar. Alymlar Abdallary gadymy halk bolan eftalitler bilen baglaşdyrýarlar. Muňa Abdallaryň çagalaryna geýdirýän "burç emjek" ady bilen belli bolan tahýalary hem şaýatlyk edýär. Eftalitleriň şazadalary dörtburçly we altyburçly tahýalary geýipdirler. Bulardan başga-da, Abdallaryň ady özbekleriň lokaý taýpasynda duşýar. Owgan dürränilerine hem Abdal diýlip aýdylypdyr. Abdallar ekerançylyk we maldarçylyk bilen meşgul bolupdyrlar.

Kategoriýa:Jemgyýet
Abdyrahman Jamy

thumb|left|''Kitabyndan nusga'''

**Abdyrahman Jamy Nuretdin ibn Ahmet** (1414-1492) - Şahyr, alym. Şahyryň ata-babalarynyň asly Yspyhanyň golaýynda ýerleşýän Deşt diýen ýerdendir. Olar şol ýerde ep-esli wagt ýaşahlaryndan soň, Horasanyň Jam diýen welaýatyna göçüp gelýärler we kazyçylyk, müftüçilik käri bilen meşgullanýarlar. Abdyrahman Jamy bolsa Jamda doglany üçin, edebi lakamyny Jamy diýip saýlap alýar. Ol pars dilini, edebiýatyny, şeýle hem arap dilini oňat bilipdir. Ondan başga-da geometriýany, filozofiýany, hadysy, yslam dininiň kada-kanunlaryny, Kurany okamagy, oňa düşündiriş bermegi, edebiýat teoriýasyny hem oňat bilipdir. Şahyr Samarkandyň we Hyradyň medreselerinde okapdyr. Şahyryň tälim alan alymlaryndan Möwlana Şahabetdin Muhammet Jajaremini, Möwlana Sagdetdin Kaşgaryny, Kazy zadeý-Rumyny ýatlamak bolar. Ol Sagdetdiniň gyzyna öýlenýär. Ondan dört ogly bolýar, emma üçüsi ýaşlykda aradan çykýar. Şahyr olaryň ölümine bagyşlap, elegiýalar hem ýazypdyr. Onuň dogany Möwlana Şemseddin Muhammet hem öz döwrüniň bilimli hem meşhur tebiplerinden biri bolupdyr. Teýmiritleriň döwründe ýaşanlygy üçin onuň eserlerinde şol dinastiýada häkimlik eden Babyryň, Soltansöýün Baýkaranyň, Ebu Saidiň, Ulugbegiň atlaryna duş gelinýär. Ol Azerbaýjanda häkimlik eden türkmen emirleri bilen ýakyndan aragatnaşykda bolupdyr. Hatda olaryň birnäçesine bagyşlap şygyr hem döredipdir. Jahan şa türkmen bolsa öz diwanyny, zer jähekli bir possun sowgat iberipdir. Öz döwürdeşi, meşhur şahyr, döwlet işgäri Alyşir Nowaýy bilen tanşyp, onuň bilen dostlaşýar. Nowaýy ony öz ussady hökmünde hemme tarapdan goldaýar, kömek edýär. Şahyr "Kaşky" diýen şygyryny Nowaýynyň türki dilinde ýazan "Käşki" atly şygrynyň esasynda döredýär. Ol Hyrada, Samarkanda, Merwe, Faraba, Bagdada, Daşkende, Mekgä, Töwrize syýahat edipdir. Şahyr köp sanly özboluşly eserler döredipdir. Olardan "Ýusup-Züleýha", "Sibhat el-Abrar", "Nefahat el-üns", "Baharystan", "Salaman we Afzal", "Tuhfat el-Ahrar", "Risalen-aruz", "Arba-in" (Çehel-hadys), "Häft ewren", "Harednamai-Isgenderi" diýen eserleri görkezmek bolar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdysalamow Mätkerim

**Abdysalamow Mätkerim** (1898-1954) - Horezm rewolýussiýasynda aktiw gatnaşykçy, partiýa we sowet işgäri. 1920-nji ýyldan SSKP çleni. Ol Garagalpagystan ASSR-nyň Goňrat şäherinde daýhan maşgalasynda dogulýar. 1919-njy ýylda Gyzyl Goşun hataryna girip, Hywa rewolýussiýasyna aktiw gatnaşýar, basmaçylara garşy göreşýär.  Ol Horezm Halk Sowet Respublikasy MIK-niň başlygynyň orunbasary (1923), İçeri işler halk komissary (1923-24), ÖzKP-niň Şabat we Koson raýkomlarynyň sekretary we beýleki jogapkär wezipelerde işleýär. RK(b)P-niň 13-nji gurultaýynyň we III Kommunistik Internasýonalyň V kongresiniň delegaty. Ol HHSR-niň "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni we birnäçe medl bilen sylaglanýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdysetdar Kazy

**Abdysetdar Kazy** "Jeňnama" atly taryhy poemanyň awtorydyr. Ol 19-njy asyryň başynda Gökdepe sebitlerinde dünýä inip, 19-njy asyryň II ýarymynda aradan çykypdyr diýlip çak edilýär.  Öz döwrüniň sowatly we düşünjeli adamy bolupdyr. Ol "Jeňnama" eserini 1862-nji ýylda ýazypdyr. Poema mesnewi formasynda ýazylyp, 2200 setirden ybarat. Awtor bu eserinde 1858 hem-de 1861 ýyllarda türkmenleriň birleşip, Eýran şasy Nasretdiniň talaňçy goşunlaryny derbi-dagyn edişi barada gürrüň berýär. 1858-nji ýylda Nasretdin Japargulyny baş edip, Garrygala sebitlerine agyr goşun ýollaýar. Şu taryhy jeňde türkmenleriň köp tireleri birleşip, watan ugrunda gahrymançylykly göreşýärler. Söweşe Nurberdi han ýolbaşçylyk edýär. Guramaçylykly we agzybir alynyp barlan şol söweşde talaňçy duşman goşunlary ýeňilýär. Şahyr eseriniň 1-nji bölüminde ine şu taryhy ýeňşi taryplaýar. Şahyr türkmen taýpalarynyň birleşip alyp baran watançylyk hereketiniň taryhy ähmiýetine dogry baha beripdir we şeýle birleşmäniň, dostlaşmanyň ýene-de rowaçlanmagyny isläpdir. Eseriň 2-nji bölüminde eýran goşunlarynyň 1861-nji ýylda Mara eden uly çozuşy hakynda söhbet açylýar. Garrygalada masgara bolup ýeňlen Nasretdin şa Hemze Mürzäniň baştutanlygynda türkmenleriň üstüne 70 müň adamly goşun sürýär. Emma bu gezekde şanyň agyr goşuny türkmenleriň birleşen güýjüne çydap bilmeýär. Bu taryhy söweşe Gowşut han ýolbaşçylyk edýär. Ahal türkmenleri hem Nurberdi hanyň ýolbaşçylygynda Mara kömege gelýär. Gazaply jeň talaňçy duşmanlaryň ýeňilmegi bilen gutarýar. Abdysetdar Kazy poemanyň bütin dowanymda watan ugrunda alnyp barlan urşuň tarapynda durýar. Duşmanlara aç gurt ýaly daraýan, halkynyň aryny-namysyny özbaşdaklygyny goraýan gerçekleri wasp edýär. Parahat ilaty talamaga gelen gelmişekleri paş edýär. Eser şeýle uly taryhy ýeňiş gazanan halky we onuň gaýduwsyz ogullaryny taryplaýan muhammes bilen tamamlanýar. Poemada aýratyn alnan gahryman hereket etmän, tutuş halk hereket edýär. Şonuň üçinde eseriň diliniň we stiliniň agyrlygyna garamazdan, onda uruş kartinalary, halk köpçüliginiň watançylyk hyjuwy we duýgulary real görkezilýär. Poema ilkinji gezek rus dilinde 1914-nji ýylda "**Kniga rasskazow o bitwah tekinsew**" ("*Tekeleriň uruş kyssa kitaby*") ady bilen Peterburgda akademik A. N. Samoýlowiç tarapyndan ylmy-düşündirişli çap edilýär. Eser gysgaldylan görnüşde "Jeňnama" ady bilen türkmen dilinde 1943inji ýylda çap edildi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abzas

**Abzas** — çap edilen ýa-da golýazma tekstiň birinji setiriniň öňünden goýulýan boş ýer. Abzaslaryň arasyndaky tekst bölegi.

Kategoriýa:Lingwistika
Kategoriýa:Ýazuw
Abiwert

**Abiwert** (Bawert) - Kakanyň raýon merkezinden 4&nbsp;km demirgazyk-günbatarda ýerleşýän orta asyr şäherleriniň harabaçylygy. Ol ýerde biziň eramyzdan öň 1-nji müňýyllykdan başlap, tä 18-19 asyrkara çenli ýaşaýyş bolupdyr. Abiwertiň umumy tutýan meýdany 42 gektara barabar bolup, ol ýerde 18-nji asyrda Nedir şa döwründe türkmenleriň alyli taýpasy ýaşapdyr. Şäher gür ilatly bolupdyr. İlat, esasan, ekerançylyk we belli bir zerejede maldarçylyk bilen hem meşgul bolupdyr. Şäheriň daş-töwereginde gadymy ekerançylyk ýerleriniň sudury mese-mälim görnüp dur. Şäherde 3 sany howuz, birnäçe guýy bolup, olar ilata agyz suwy beripdir. Şäheriň 2 sany bazar meýdançasy bolup, onda senetçilik we oba hojalyk harytlary satylypdyr. 1876-njy ýylda Deregeziň hany Allaýar han Kaka sebitlerini basyp alandan soňra, Abiwert taşlanýar.

Kategoriýa:Taryh
Abijan

thumb|left|300px|Abijan şäheriniň merkezi.
**Abijan** (fransuzça: Abidjan) - Günbatar Afrikada Şirmaýy Kenar respublikasynyň paýtagty. Ilaty 450 müň adam (1968). Ol demir ýol arkaly Bobo-Diulaso bilen baglanyşykly. Tokaý we oba hojalyk (kakao) raýonynyň söwda merkezi. Abijanyň üsti bilen agaç materiýallary, kakao, palma hozlary we ýagy eksport edilýär. Abijanda oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleýän kärhanalar bar.

Kot d'Iwuar

Kategoriýa:Şäherler
Kategoriýa:Afrika döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Kot d'Iwuar
Abiturient

**Abiturient** (latynça: abituriens - gitmäge taýynlanýan) - 1) birnäçe döwletlerde orta kouw jaýyny gutaran, orta bilim hakynda attestat alan adam; 2) SSSR-de 50-nji ýyllaryň ahyryndan başlap ýokary hem ýörite orta okuw jaýlaryna okuwa girmek üçin ekzamen berýänler.

Kategoriýa:Ýokary bilim
Ablýasiýa

**Ablýassiýa** (latynça ablatio - azalmak) - eremek, bugarmak we mehaniki taýdan owranmak zerarly buzlugyň göwrüminiň azalmagy. Ablýassiýalar biri-birinden buzasty, içki, üstki we mehaniki görnüşleri bilen tapawutlandyrylýar.

Kategoriýa:Tebigat
Abolisionizm

**Abolissionizm** (latynça: abolitio - ýok etmek, ýatyrmak) - 1) haýsy hem bolsa bir kanunyň ýatyrylmagyny talap edýän jemgyýetçilik hereketi; 2)XVIII-XIX asyrlarda Angliýanyň, Fransiýanyň we beýleki Ýewropa ýurtlarynyň koloniýalarynda gulçulygyň ýatyrylmagy ugrunda ýaýbaňlanan göreş; 3)XVIII-XIX asyrlarda ABŞ-da negrleri gulçulykdan azat etmek ugrundaky hereket. 1833-nji ýylda gulçulyga garşy göreşmegiň Amerikan jemgyýetiniň döredilmegi milli masştabda guramaçylykly abolissionistik hereketiň başlangyjyny goýdy. Abolissionizm plantatorlara - gul eýerine garşy ýer ugrunda göreşýän fermerleriň giň köpçüligini, plantassiýalarda işleýän işçileri, öňde baryjy inteligensiýany, negrlei azat ediş hereketiniň işgärlerini, gulzulygy ýurtuň kapitalistik ösüşine päsgel berýär diýip hasaplaýan buržuaziýanyň bir bölegini özüne birleşdirýär. Duglasyň baştutanlygyndaky iň rewolýussiýon toparlary gulçulyga garşy göreşde ýaragly güýjüň ulanylmagynyň zerurlygyna düşünipdirler. J. Braunyň (1859) ýolbaşçylygyndaky gozgalaň gylçulyga garşy göreşde esasy ähmiýete eýe bolýar. ABŞ-da Granždanlyk urşunyň (1861-1865) gidişinde halk köpçüligi gulçulygy ýok etmekde görnükli rol oýnaýar. Prezident Linkolnyň 1863 ýylynyň 1-nji ýanwaryndaky manifestine görä, gozgalaňa gatnaşan günorta ştatlaryň negrleri azat diýlip yglan edilýär. 1865-nji ýylda ABŞ-nyň konstitutsiýasyna girizilen 13-nji düzedişe laýyklykda ABŞ-da gulçulyk ýatyrylýar we gullar şahsy azatly alýarlar. Emma gulçulygyň formal taýdan ýatyrylmagyna garamazdan, negrler hakykatda gullardan az tapawutlanýan agyr şertlerde ýaşapdyrlar. Olar ýerden we iň ýönekeý graždanlyk hukuklaryndan mahrum edilýär. ABŞ-da negrler biziň günlerimizde hem jyns taýdan kemsitmelere sezewar edilýär. Prograssiw güýçler negrleriň jyns taýdan kemsidilmegine garşy, olaryň deň hukuklylygy ugrunda alyp barýan göreşlerinden Abolissionizmiň rewolýussiýon däplerini giňden ulanýarlar.

Kategoriýa:Syýasat
Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Jemgyýet
Abonent telegrafirleme

**Abonent telegrafirleme** - iki taraplaýyn telegraf habarlaryny gös-göni bermek üçin abonentler (kärhanalar, edaralar, guramalar) arasyndaky elektrik aragatnaşygynyň görnüşi. Telefon aragatnaşygyna meňzeş bolup, onda habarlar hat üsti biln berilýär we kabul edilýär. Ýygylykly telegrafirleme metodynyň ulanylmagy magistral aragatnaşygynyň bir telefon kanalynda köp sanly telegraf kanallaryny döretmäge mümkinçilik berýär. Munuň özü abonent aragatnaşygyny arzanladýar. Telegraflarda abonentleri birleşdirmek üçin el bilen işledilýän abonent telegrafirleme stansiýasy ýa-da awtomatik sistemada işleýän abonent telegrafirleme sistemasy oturdylýar. Bu maksat üçin abonentde awtomatik usulda jogap beriji rulon görnüşli telegraf startstop apparaty hem-de çagyryş pribory bolup, olan stansiýa bilen iki priwodly liniýa arkaly birleşdirilýär. Stansiýada abonentleri awtomatik birleşdirmek üçin Abonent telegrafirlemäniň awtomatik sistemasynda telefon gözleýjili statiwlerden peýdalanylýar. Abonentdäki çagyryş priborynyň nomer ýygnaýyjy diski bolup ol telefonuňka meňzeşdir. Daşary ýurtlarda (ABŞ-da, Angliýada, Germaniýada) Awtomatiki telegrafirleme 20-nji asyryň 30-njy ýyllarynda döreýär. 1947-nji ýylda Moskwadaky Merkezi telegrafda el bilen işledilýän 30 nomerli abonent telegrafirleme stansiýasy guruldy. Soňra awtomatik işleýän has köp nomerli abonent telegrafirleme statsiýasyna geçildi we bu hili stansiýalar SSSR-iň başga ýerlerine giň ýaýrapdyr. Netijede, 1968-nji ýylda SSSR-de gurlan şeýle stansiýalaryň umumy sany 14 müňden gowrak bolupdyr.

Kategoriýa:Tehnologiýa
Aborigen gowaça

**Aborigen gowaça** (latynça: Aborigines - ilki başdan) - gadymdan bäri ekilip gelýän ýerli gowaça. Ol ýerli ýagdaýa oňat uýgunlaşandyr. Orta Aziýada, şol sanda Türkmenistanda 19-njy asyryň ahyrlaryna çenli ekilip gelnen gowaça afrika-aziýa (G. herbaceum) görnüşine degişlidi. Onuň gozasy maýda (3,8 *g*) hem-de çala açylýardy. Süými irimçik we gysga (20 *mm*) hem-de az çakymlydy (25%). Şoňa görä-de, gowaçanyň bu görnüşi soňra aram süýümli, irimçik gozaly we has ýokary hasylly amerika gowaçasy (G. hirsutum) bilen çalşyryldy.

Kategoriýa:Ekerançylyk
Kategoriýa:Tebigat
Aborigenler

**Aborigenler** (latynça: Aborigines - ilki başdan) - ýurduň iň gadymy ýerli ilaty. Bu termin grekleriň "awtohton" sözü bilen manydaş bolup, ol hem ýerli ilaty aňladýar. Gadymy rim rowaýatlaryna görä, Lassiýada Apennin daglarynyň eteginde ýaşan bir gadymy taýpa Aborigenler diýlip atlandyrylypdyr.

Kategoriýa:Etnik toparlar
Kategoriýa:Ýerli halklar
Abissal düzlük

**Abissal çöketlikler** dünýä okeanlarynyň düýbüniň meýdanynyň 90 göterimine golaýyny tutýan çuňlukdaky çöketliklerdir. Beýle çöketlikler aglaba 3&nbsp;km gowrak çuňlukda bolýar. Çöketlikler suwda gaýyp ýören görnüşde ýaşaýan örän ownuk organizmleriň (farominiferleriň, diatom suw otlarynyň we b.) skeletlerinden, gury ýerden we deňiz akymlary bilen getirilýän örän kiçijik mineral bölejiklerden we kosmos tozanyndan ybarat. Abissal çöketlikler birnäçe hili bolýar: 1) hekli-globigerinli gyrmança we onuň her hili görnüşleri; 2) kremnili-diatomly gyrmança we mikroskopik suw otlarynyň galyndylaryndan emele gelýän gyrmançalar; 3) radiolýar gyrmança. Bu gyrmança has ownuk jandarlaryň gabyklaryndan emele gelýär.

Kategoriýa:Tebigat
Abraziw gural

**Abraziw gural** - metaly, derini, agajy, aýnany, dag jynslaryny we bulary mehaniki işläp bejermek üçin abraziw materiallardan ýasalan gural. Esasan, iki görnüşde, ýagny gaty Abraziw gurallara (ýylmaýyjy tegelekler, segmetler, çalgydaşlar) hem-de çeýe Abraziw gurallara (lentalar, diskler we b.) bölünýär.  Abraziw gurallar metalyň, aýnanyň, daşyň, agajyň, deriniň we beýleki emeli materiýallaryň üstlerini işlemekde hem-de dag jynslarynyň gazylyp alynýan ýerlerindäki burawlaýyş işlerinde ulanylýar. Esasy häsiýeti kesiji gurallary ýiteltmekden ybaratdyr. Kesijilik ukybyny gowulandyrmak üçin Abraziw gurallary almazlar, almaz galamlar, abraziw tegelekler, gaty splawlar we polat diskler bilen çalýarlar. Çalma prosesinde kesijilik ukybyny artdyrmak bilen Abraziw gurala dogry görnüş (forma) berilýär. Öz görnüşleri, daşky ölçegleri, olary ýasamakda ulanylýan abraziw materiallaryň gatylygy, tebigy gurluşy boýunça özara tapawutlanýarlar. Abraziw gurallaryň keramik berkidijisi abraziw işleriň köpüsinde, magnezial we silikat berkidijisi bolsa gatadylan polady ýylmamakda, owadanlamakda we ş. m. ulanylýar.

Abraziw gurallar 19-njy asyryň ikinji ýarymyndan başlap (ýylmaýjy stanoklaryň döräninden bäri), senagat usuly arkaly öndürlip başlandy. Abraziw guraly ýasamakda elektrokorund (normal, ak, monokorund be başgalar), kremniý karbidi (ýaşyl we gara), sintetik hem tabygy almazlar ulanylýar. Standart Abraziw gurallaryň görnüşi 12 müňe ýetýär. Elektrokorunddan we kremniý karbidinden ýasalaýan ýylmaýjy tegelekleriň diametri 3-den 1100 *mm* çenli, galyňlygy bolsa 0,5-200 *mm* bolýar. almaz dänelerinden (bakelit, metal we keramik baglanyşyklarda) ýasalýan ýylmaýjy tegelekleriň diametri  6-dan 300 *mm* çenli we iş halkasynyň galyňlygy 1,5-5 *mm* çenli, ini 3-den 20 *mm* çenli bolýar. Ýylmaýjy derijigiň düşegi mata ýa-da  kagyz bolup, onuň elektrokorunddani kremniý karbidinden, aýnadan we kremniden ýasalaýan kesiji däneleri bolýar. Ýylmaýjy derijik el bilen ýa-da mehanizirlenen usulda ýylmaýyş işlerinde ulanylýar.

Kategoriýa:Gurallar
Abraziw materiallar

**Abraziw materiallar** - materiallary, minerallary, dag jynslaryny, aýnany, keramik materiallary, agajy, derini, rezini we beýleki mehaniki işläp bejermekde ulanylýan gaty maddalar. Abraziw materiallar tebigy we emeli görnüşde bolýar. Tebigy Abraziw materiýallara almaz, korund, granit, naždak, kremen we b.; emeli Abraziw materiýallara bolsa elektrokorund, monokorund, kremninin, boruň karbidi, sintetik almaz degişlidir. Abraziw materiallar gatylygy, berkligi, özlüligi we daşky görnüşleri bilen tapawutlanýar. Abraziw materiýallaryň gatylygy ýörite gatylyk şkalasy boýunça kesgitlenýär. Abraziw däne köplenç kristalllik bölejik, käbir ýagdaýlarda bolsa monokristal görnüşinde bolýar. Abraziw ukyplylyk däneleriň kütelmegine çenli sürtülip aýrylýan materialyň gyryndysynyň mukdary bilen häsiýetlendirilýär we ol abraziw dänäniniň materialynyň fiziki häsiýetlerine hem-de üstünüň ýagdaýyna baglydyr. Abraziw materiallar abraziw ukyplylygy boýunça şeýle tertipde ýerleşýär: almaz, kub görnüşli bor nitridi, kremniý karbidi, monokroynd, elektrokorynd, naždak, çakmak daşy. Abraziw guralyň gatylygy uly tizlik bilen kesmäge mümkinçilik berýär. Mumuň özü birwagtda işleýän köp sanly tyglar bilen materialy ýeterlik derejede ýonmagy üpjün edýär. Abraziw materiallar abraziw gurallaryň formasyna we niýetlenişie baglylykda, abraziw gurallar berkidilen dänejikler görnüşinde ýa-da ýylmaýjy derijik, poroşok, pasta görnüşinde peýdalanylýar. Däneleriň ölçegleri elek analizi, suwuklykda çökdürmek ýa-da başga usullar bilen kesgitlenýär.

Kategoriýa:Tebigat
Abraziýa

**Abraziýa** (latynça: abrasio - ýonulmak, köwülmek) - deňizileriň, kölleriň we uly suw howdanlarynyň kenarlarynyň tolkun zerarly weýran bolmagy. Tokynlaryň hemişelik we yzygiderli hereketleri kenarlary ýumurýar, kert ýerlerini düzleýär, köwýär we tolkun terrasalaryny emele getirýär. Abraziýa transgressiýa we regressiýa prosesleriniň esasy iş geçirijisi bolup, ol abrazion düzlükleriň we abrazion platformalaryň emele gelmeginde uly rol oýnaýar.

Kategoriýa:Tebigat
Abrikosow Alekseý Iwanowiç

**Abrikosow Alekseý Iwanowiç** (1875-1955) - sowet patolog anatomy, SSSR Ylymlar Akademiýasynyň (1939) we SSSR MYA-nyň akademigi (1944), Sossialistik Zähmetiň Gahrymany (1945), Döwlet baýragynyň laureaty (1942). 1939-njy ýyldan SSKP çleni. Abrikosow 1899-njy ýylda Moskwa uniwersitetini gutarýar. Ol 1920-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Moskwa uniwersitetiniň medisina fakultetiniň (1930-nji ýyldan Moskwanyň 1-nji medisina institutynyň) professory, 1944-51 ýyllarda SSSR MYA-nyň Hormal we patologik morfologiýa institunyň direktory. Abrikosow patologik anatomiýanyň dürli meseleleri hakdaky köp sanly ylmy işleriň awtorydyr, Abrikosow pataloglaryň Moskwadaky ylmy jemgyýetini  esaslandyryjy  we onuň hormatly başlygy (1938). Abrikosowyň ylmy işleri, esasan, öýken inçekeseline, simpatik nerw düwünleri, myşsa çiş kesellerine degişlidir. Abrikosow ýokary medisina okuw jaýlaryny üçin patologik anatomiýa boýunça okuw kitaplarynyň we birnäçe gollanmalaryň awtorydyr. Ol Polşa Ylymlar Akademiýasynyň kopp-çleni. Abrikosow Lenin ordeniniň ikisi we "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni bilen sylaglanýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Abruý

**Abruý** - 6-njy asyryň 80-nji ýyllarynda Sogdanyň (häzirki Buhara) territoriýasynda ýaşan ilatyň iň garyp gatlaklarynyň gozgalaňynyň baştutany. Ol gozgalaň iri ýer eýelerini we söwda aristokratiýasynyň garşysyna gönükdirilýär. Narşahynyň maglumatlaryna görä, Abruý Paýkendi basyp alyp, iri ýer eýelerine we söwda aristokratiýasyna garşy rehimsiz çäreleri geçirip başlaýar. Olar muňa çydaman Semirýeçýä gaçýarlar we türkleriň hökümdary Gara Çurinden kömek soraýarlar. Onuň iberen goşuny 585-nji ýylyň töwereginde gozgalaňçylary derbi-dagyn edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Taryh
Absolýut (filosofiýa)

[thumb|Islendik geometrik şekili absolýut hasap etmek bolýar. [Kwadrat — şolaryň biri.]]

**Absolýut** ( — şeksiz, çäksiz, hiç bir zada batly däl, kämil, öz-özlügindäki barlyk) — idealistik filozofiýada dünýädaki ähli zatlaryň ebedilik esasy, başlangyjy manysynda hudaýyň sinonimi (Absolýut ruh, Absolýut ideýa, Absolýut şahs we ş.m.), Meselem: Platon baky ideýalary, Gegel Absolýut ideýany, personalizm bolsa Absolýut şahsy tebigatyň, jemgyýetiň, adamyň pikirlenmesiniň düýp çeşmesi diýip yglan edýär. Dialektiki materilizm bu idealistik düşünjäni ret edýär. Absolýut şübhesiz, ebedi manysynda hem ulanylýar. Meselem: hereketiň absolýutlygy.

Kategoriýa:Filosofik adalgalar
Kategoriýa:Dini filosofiýa
Abort

**Abort** (latynça: abortus - çaganyň wagtyndan öň düşmegi) - 1) göwredäki çaganyň öz-özünden düşmegi, aýrylmagy. Göwredäki çaga 12 hepdä çenli düşse oňa irki, 13-28 hepdä çenli düşse-giçki abort diýilýär. Grip, brusselýoz, toksoplazmoz, ýatgynyň kiçiligi, ganyň rezus deň gelmezligi ýaly agyr we hroniki keseller çaganyň öz-özünden düşmegine sebäp bolýar; 2) emeli ýol bilen çaga düşürmek medisina kömegi bilen diňe wraçlar tarapyndan ýörite keselhanalarda geçirilýär. Keselhanadan başga ýerde ýa keselhanada bolsa-da bikanun esasda, ýa-da ýörite medisinia bilimi bolmadyk adam tarapyndan emeli ýol bilen göwreliligi togtatmak howpludyr. Ol çaga bolmazlygyna we her hili aýal keselleriniň döremegine sebäp bolýar.

Kategoriýa:Lukmanlyk
Absolýut birlikler

**Absolýut birlikler** - birlikleriň absolýut sistemasyna girýän fiziki ululyklaryň birlikleri. "Absolýut birlikler" termini köplenç elektrotehnikada absolýut praktiki elektrak birliklerini bellemek üçin ulanylýar.

Kategoriýa:Fizika
Hazar goraghanasy

Türkmenistanda bir goraghana.
## Döredilişi
Hazar döwlet goraghanasyny döretmegiň taryhy Türkmenistanyň Hökümetiniň ýörite çykaran karary esasynda 1932-nji ýylda başlanýar. Şonda Etrek derýasynyň aşaky akymyny we Esenguly deňiz aýlagyny öz içine alýan Esenguly ornitologik (guşlaryň) goraghanasyny döredilýär. Ol 1968-nji ýylda Krasnowodsk döwlet goraghanasyna öwrülýär. Oňa Krasnowodsk we Demirgazyk Çeleken diýlip umumylykda atlandyrylýan ýalpak suwly deňiz aýlaglarynyň tutuş ulgamy goşulýar. Garaşsyz Türkmenistan Hökümetiniň karary bilen 1994-nji ýylda ol Hazar döwlet goraghanasy diýlip atlandyrylýar we onuň düzümine uly deňiz adasy Ogurjaly zakaznigi hem goşulýar. 
## Çeşmeler
* Tebigat 

Kategoriýa:Goraghanalar
Abissal zona

thumb|200px|right|Pelagik zonanyň gatlaklary
**Abissal zona** (grekçe: abyssos - düýpsüz) - deňizleriň we okeýanlaryň 2000 *m* we ondan hem çuň ýerleri. Bu zonada suw Ekwatora tarap örän haýal akýar. Mydamalyk temperaturasy +1-2&nbsp;°C bolup, has çuň ýerlerde 0&nbsp;°C golaýdyr. Abissal zonada ýaşaýan haýwanlaryň köpüsiniň gözü kör ýa-da örän uly bolýar. Bu ýerde bakteriýalardan hem-de saprofit suw otlaryndan başga ösümlikler duşmaýar.

Kategoriýa:Tebigat
Absolýut gara jisim

**Absolýut gara jisim** - tolkun uzynlygyna baglanşyklysyzlykda, öz üstüne düşýän ähli şöhlelenme akymyny islendik temperaturada doly siňdirýän jisim. Absolýut gara jisim himiýa düzümine garamazdan, temperatura baglylykda tolkun uzynlygy dürli bolan ýagtynyň we energiýanyň spektlerini şöhlelendirip biler. Absolýut gara jisime deň gelýän jisim ýokdur. Eger jisimiň üstüni gurum gatlagy ýa-da platina garasy bilen örtseň, onda onuň siňdirme ukyplylygy ýagty spektriniň uzak infragyzyl böleginde bire ýakyndyr. Praktikada absolýut gara jisimi içi boş, diwarlarynda ýylylygy geçirmeýän diňe bir kiçijik deşikli kamerada amala aşyrmak mümkün. Şol kiçijik deşikden şöhle kameranyň içine düşüp, birnäçe gezek döwülýär we yzyna gaýtarylýar. Şöhläniň şol deşikden çykyp, yzyna gaýtmagynyň ähtimallygy örän ujypsyz bolmagyna görä, şol şöhle kameranyň içinde doly siňdirilýär diýip alynýar. Absolýut gara jisimiň ýagty goýbermegini öwrenmek kwant teoriýasyny döretmekde uly rol oýnady. Absolýut gara jisim belli häsiýetli şöhläniň çeşmesi bolany üçin, ol kwant etalony hökmünde ulanylýar.

Kategoriýa:Fizika
Kategoriýa:Optika
Absolýut geometriýa

**Absolýut geometriýa** - Parallellikler hakyndaky postulata bagly bolmadyk, Ýewklidiň we Lobaçewskiniň geometriýasy üçin umumy bolan geometrik pikir ýöretmeleriň toplumynyň ady.

## Serediň
Ýewklidiň geometriýasy 
Lobaçewskiniň geometriýasy

Kategoriýa:Geometriýa
Absolýut goşmaça gymmat

**Absolýut goşmaça gymmat** - goçmaça gymmat öndürmegiň bir görnüşi, kapitalistik kärhanalarda iş gününi uzaltmagyň hasabyna alynýan goşmaça gymmat. Karl Marksyň görkezişi ýaly, kapitalistik önümçilik diňe bir haryt öndürmek bolman, eýsem ol öz asyl manysy boýunça, goşmaça gymmat öndürmekdir. Goşmaça gymmat öndürmegiň, esasan, iki usuly: absolýut w e *otnositel goşmaça gymmat* öndürmek usuly bar. "İş gününi uzaldyp, işçiniň öz işçi güýjüniň gymmatlygynyň diňe ekwiwalentini öndürip bilýän çäklerinden çykarylmagy we bu goşmaça zähmetiň kapital tarapyndan eýelenmegi - absolýut goşmaça gymmatyň öndürilişi ine şundan ybaratdyr. Absolýut goşmaça gymmatyň öndürilmegi kapitalistik sistemanyň ähliumumy, esasy we otnositel goşmaça gymmatyň öndürilmeginiň ugur alyş punkty bolup durýar" (Karl Marks, Kapital, 1-nji tom, 1 kitap, TDN, Aşgabat 1962, 555-556 sahypalar).
Absolýut ýygnalma

**Absolýut ýygnalma** - hatarlaryň we integrallaryň ýygnalma görnüşi. Eger-de san hatarlarynyň **(<math>u_1 + u_2 + ...u_n + ...</math>)** çlenleriniň absolýut ululyklaryndan düzülen hatar **<math>\left|u_1\right| + \left|u_2\right| + ... + \left|u_n\right| + ...</math>** ýygnalsa, onda ol san hatarlaryna absolýut ýygnalýan hatar diýilýär. Absolýut ýygnalýan hatarlaryň häsiýetleri gutarnykly jemleriň häsiýetlerine meňzeşdir. Goşmak we çlenme-çlen köpeltmek boýunça absolýut ýygnalan hatarlar halka emele getirýär.
Eger I = \int_0^\infty f(x)\,dx bilen birlikde I = \int_0^\infty \left|f(x)\right|\,dx ýygnalsa, onda ***I***-e absolýut ýygnalan integral diýilýär.

Kategoriýa:Matematika
Kategoriýa:Algebra
Kategoriýa:Integrallar
Absolýut renta

**Absolýut renta** - kapitalistik ýer rentasynyň bir formasy. Absolýut renta diffrenssial rentadan tapawutlylykda, ýere hususy eýeçiligiň monopoliýasy bilen şertlendirilýär. Sowet sossializmi ýere hususy eýeçiligi ýatyrdy we ýeriň umumylaşdyrylmagy bilen absolýut rentany ýatyrdy.

Kategoriýa:Ykdysadyýet
Absolýut temperatura

right|
**Absolýut temperatura** - absolýut noldan başlap hasaplanýan temperatura. Absolýut temperatura düşünjesi 1848-nji ýylda iňlis fizigi U. Tomson (Lord Kelwin) tarapyndan ylma girizildi.

Kategoriýa:Fizika
Aba serdar

XVI asyrda Türkmenistanyň Etrek, Gürgen etraplarynda ýaşap geçen görnükli türkmen serdary **Aba serdar** türkmeniň okly taýpasynyň kethudasy bolupdyr. Ol türkmen taryhynda “Aba serdaryň gozgalaňy” ady bilen belli bolan halk gozgalyňyna başarjaň serkerde hökmünde ýolbaşçylyk edipdir. Bu gozgalaňyň döremegine halk köpçüliginiň çykgynsyz jebir-sütemlere sezewar edilmegi sebäp bolupdyr.

Şol döwürlerde Etrek, Gürgen türkmenleri (gökleň, okly, ýemreli we beýlekiler) Hywa hanlygynyň raýaty hökmünde Horezm soltanlaryna agyr salgyt (pul, mal we nöker) töleýär ekenler. Munuň üstesine-de 1550-nji ýylda Eýranyň Astrabat welaýatynyň täze häkimi Keçel Şahberdiniň hem türkmenlerden agyr paç ýygnamaga synanyşmagy netijesinde, halys degnasine deglen halk ezijilere garşy aýaga galýar.

Gozgalaňçylar Aba serdaryň baştutançylygynda Eýranly salgyt ýygnaýjylaryň ýolbaşçysy hem-de Keçel Şahberdiniň garyndaşy Şatyr begi öldürýär. Muny eşidip, gahar-gazaba münen Keçel Şahberdi türkmenleriň üstüne agyr goşun çekip barýar. Okly türkmenleri onuň goşunyny derbi-dagyn edip, özüni hem tutup öldürýärler.

Şondan soň gozgalaňyň dabarasy dag aşýar. Bütün türkmen obalaryna, şeýle hem Astrabadyň käbir etraplaryna ýaýraýar. Eýran şasy Tahmasp şanyň (1527-1578) uly goşun iberip, Aba serdaryň gozgalaňyny ýatyrmak üçin eden birnäçe synanyşyklary şowsuz bolupdyr.

Aba serdar Eýran bilen öňden urşup gelýän özbek hökümdary Aly soltan bilen ylalaşyk baglaşýar we onuň  köpüsi özbeklerden ybarat bolan goşunyna daýanyp, Eýran goşunlarynyň 1554-nji hem-de 1557-nji ýyllarynda uly hüjümlerini kül-peýkun edýär. Bu ýeňişler Aba serdara uly şöhrat getirýär. Ol bütün Astrabat welaýatyny diýen ýaly öz raýatlygyna geçirýär.

Türkmen atly ýigitleriniň serkerdesi Aba serdaryň bu söweşleriniň netijesinde bütün kenarýaka türkmenleri 10-12 ýyllap Eýran häkimiýetlerine garaşsyz bolupdyrlar.  Gozgalaň netijesinde Etrek sähralaryndaky türkmen taýpalarynyň birleşmesi emele gelipdir. Birleşme Aba serdar öldürilenden (ol ukuda ýatyrka Eyran häkimiýetleriniň ýörite tabşyrgy bilen, öz pars aýalynyň guly tarapyndan öldürilýär) soň hem birnäçe wagtlap dowam edipdir we türkmenleriň özbaşdaklygyny gorap saklapdyr.

Batyr serkerde Aba serdaryň baştutanlyk eden gozgalaňy onuň öldürilmegi bilen kem-kemden ýatyşan hem bolsa, Türkmen halkyna syýasy taýdan uly abraý getiripdir. Soň-soňlar hem Astrabat ülkesinde türkmenleriň täsiri güýçli bolupdyr. Umuman, Aba serdar türkmen halkynyň azatlygy, garaşsyzlygy ugrunda jan aýaman göreşen gaýduwsyz serkerde hökmünde taryhda yz galdyran şahslaryň biridir.

Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar