Grek-pars uruşlary

Sparta sözleri Pelaponnesiň günrta-günbatar dogarynda Lokoniýa diýen şáher bolupdyr

## Urşuň sebäpleri we başlananlygy
Biziň eramyzdan öň VI asryň ahyrlarynda gerek polisleri üçin Ahemeniler tarapynda aýylganç howp abanypdyr. Aheminiler döwleti Dariý I-niň özgerdişlerinden soň, içeri we daşarky ýagdaýyny berkidip, dünýä derejesinde güýçli döwlet öwrülipdir. Ol Kiçi Ariýadaky grek döwletlerini we Egeý deňzindäki adalaryň bir bölegini basyp, Balkan Gresiýasyny basyp almagyň bolsa meýilnamasyny işläp düzmäge girişipdir. Şol wagtlar Ahemeniler döwletiniň ägirt uly harby-ykdysady, maliýe serişdeleri, tälim berlen goşny bolupdyr. Oňa öz arasynda duşmançylyk edýän grek polislerini eýelemek aňsat we özüne çekiji bolup görnüpdir. Grek polisleri köp ilatly we ösen medeniýetli sowda- hünärmentçilik şäherler bolupdyr. Eger olar basylyp alynsa parslaryň gaznasyna we hökümdar toparlaryna köp girdeji berip biljekdi. Üstüne-de Balkan Gresiýasynyň strategik taýdan möhüm ähmiýeti bolup, Ortaýer deňziniň Gündogary patyşanyň eline geçip biljekdi.

Grek-pars uruşlarynyň netijesinde grek şäher-döwletleriniň ykbaly çözülmelidi.

Grek – pars uruşlary biziň eramyzdan öň 500-449-njy ýyllarda bolupdyr. Uruş hereketleri üznüksiz bolmandyr. Bu uruşda, esasan, 5 döwür tapawutlandyrylypdyr:

# Biziň eramyzdan öň 500-494ý. Milletiň we Kiçi Aziýanyň şäherleriniň pars agalygyna garşy gozgalaňy. 
# iziň eramyzda öň 492-490ý – Balkan Gresiýasynyň ýerlerine parslaryň ilkinji grek aralaşmaklary. 
# Biziň eramyzdan öň 480-479ý – Kserksiň Gresiýa ýörişi – grek – pars uruşlarynyň iň üitileşen döwri. 
# Biziň eramyzdan oň 478-459ý urşuň häsiýetiniň üýtgemegi, inisiatiwanyň grekleriň ekline geçmegi, parslardan grek şäherleriniň we Egeýdäki adalaryň azat edilmegi, afiny harby kuwwatynyň artmagy, 
# Biziň eramyzdan öň 459-449ý. Afinynyň we onuň bilelişigine girýänligiň Müsüre ýörişi we urşuň tamamlanmagy.

## Urşuň gidişi
Kiçi Aziýadaky grek şäherleri baryp biziň eramyzdan öň VI asyryň 30-40-njy ýyllarynda kiz tarapyndan basylyp alynypdyr. Dariý I-niň döwründe olara gazaply darapdyrlar. Köp şäherlerde häkimýet pars dikmelerine – tiranlara berlipdir. Dariý I finikiýa söwdagärlerine artykmaçlyklar beripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Gozgalaň ilki beýleki şäherleri hem aýaga galdyrypdyrlar. Aristagar Balkan Gresiýasyndan kömek soranda, sporta boýun gaçyrypdyr. Diňe Afinydan 15, Eretriýadan hem 5 sany söweş gämisi kömege gelipdir. Biziň eramyzdan öň 449 ý-da gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Milet şäheri ýumrulýar, ilaty gul edilip satylýar.
 
Gozgalaň basylyp ýatyrylansoň, Dariý Balkan Gresiýasynyň şäherlerine çozmagy makul gelipdir. Ol uly goşun bilen ýörişe başlaýar. Uruş üçin bahana bolup, kiçi aziýa şäherlerine Afiny bilen Eretriýanyň kömek bermegi hyzmat edipdir.

Ilki patyşanyň giýewi Mardaniý 30 müňli goşun we 600 göni bilen ýörişe çykypdyr we käbir adalary hem kenarýakalary basyp alansoň deňizde heläkçilige uçap 300 gämini ýitirýän. Soň ony serkerdelikden aýryp, Dariý I täze ýöriş taýýarlapdyr. Onda 20 müňli goşun we köp sanly göni bolan. Ýörişe serkerde Datis we patyşanyň ýegeni Artafern baştutanlyk edip, olara öň Afinydan kowlan tiran Gippiýmaslahatçy bolupdyr. Parslar urşa başlamazdan öň inçä, grek şäherleriniň köpüsine ilçi ýollap, olaryň tabynlygyny ýa-da bitaraplygyny gazanypdyrlar. Sporta bilen Afiny bolsa ilçileri öldürip, urşa taýýarlanypdyrlar. Pars goşunlary Eretiýany ýumrup, Attika – Afinynyň 42&nbsp;km golaýynda ýerleşen Maraton düzlügine düşläpdirler.

Afinynyň garşysyna alnyp baryljak uruş hereketlerini meýilnamasy Gippiniň maslahaty boýunça düzülipdir. Gippiniň tarapdarlary Afinyda hem bolupdyr. Üstesinede afiny goşunlarynda harby hereketler babatda ylalaşyk bolmandyr.

Şeýle ýagdaýlarda talantly serkerde Miltiad öňe saýlanypdyr. Ol parslar bilen öň hem çaknyşyp gerek ekeni we olaryň güýçli hem gowşak taraplaryny bilýän ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 490-njy ýylda strategleriň biri bolup, öz kärdeşlerine goşuny Maratona eltip, aýgytly söweş etmelidigini düşündiripdir. Söweş biziň eramyzdan öň 490-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 12-de bolupdyr. Greklerde 11 müň adamly goşun balupdyr. Grekleriň goplitleri bilen parslaryň atly goşuny we ýaýçylary çaknyşyp, netijede grekler doly ýeňiş gazanypdyrlar. Şöweşde 6000 pars we 192 goplit wepat bolupdyr. Ýeňşi habar bermek üçin Afinä çapar iberilipdir. Ol Marafondan Afiny agorasyna çenli 42&nbsp;km 192m aralygy geçip, “Ýeňiş” diýip seslenipdir we aradan çykypdyr. Onuň hormatyna Olimpiýa oýunlarynda marafon ylgawyny geçirip başlapdyrlar.

Söweşiň uly ähmiýeti bolupdyr. Ol grek goşunynyň harby guralyşynyň ýokary derejesini, parslaryň bolsa, Elladany basyp almak üçin ähli ägirt uly serişdelerini ulanmaly boljakdygyny görkezipdir. Daryý I täze çozuş üçin iki esse güýçli taýýarlyk görüp başlapdyr. Ýöne biziň eramyzdan öň 486-njy ýylda ol ölüpdir. Onuň ogly Kserks üç ýyl taýýarlykdan soň, 150-200 müň adamly goşun we 1200 töweregi harby göni bilen ýörişe taýýar bolupdyr.

Gresiýada hem taýýarlyk görlüpdir. Özara dawalar bes edilip, parslaryň tarapdarlaryny hem polislerden kowupdyrlar.

Biziň eramyzdan öň 481-nji ýylda Korinfde 31 polisiň harby bilelişigi döredilipdir. Birleşen goşuna we harby gämilere sparta patyşalaryny baştutan belläpdirler. Afinyly Femistoklyň deňiz maksatnamasy esasynda uruş hereketlerini alyp barmak karar edilýär. Femistoklyň maksatnamasynda deňiz goşunlaryny fetlerden düzmek mümkin bolupdyr. Bu bolsa afiny raýatlarynyň aşak gatlaklarynyň ähmiýetini ýokarlandyrypdyr. 
Biziň eramyzdan öň V asyryň 80-nji ýyllaryň ahyrlarynda ýokary wezipeleri eýeleýän arkontlary saýlamagy hem demokratiýalaşdyrylýar. Öň olar açyk ses bermek arkaly saýlanan bolsa, biziň eramyzda öň 448-nji ýyldan başlap, 10 welaýatdan 500 dalaşgär saýlanyp, olardanam 9 sanysy bije arkaly saýlanypdyr.

Afinynyň ullakan harby deňiz gämizleri spartalaryň agyr ýaraglanan pyýada goşunynyň üstüni ýetiripdir. Parslar Fermopin geçelgesiniň jülgesini saýlap alypdyr. Bu ýere gereklerden 7200 goplit we 300 spartaly iberilipdir. Şol bir wagtda-da Ewbeýa adasynyň demirgazyk çetinde Arfemisiý burnunyň ýanynda grekleriň 270 triýerli deňiz güýçli ýerleşdirilipdir. Grekler 4 günläp Fermopilde Leonidiň baştutanlygynda üstünlikli hereket edipdirler. Ýöne fessaliýaly bir dönigiň kömegi bilen parslar gizlin geçelge arkaly grekleriň yz tarapyndan gelipdirler. Şondan soň Fermopil geçelgesini goramagyň ähmiýetiniň ýokdugy sebäpli Leonid 300 spartalydan başga ähli greklere bu taýdan gitmegi buýrupdyr. Spartalylara Ferpiý we Fiwy şäherleriniň esgerleri meýletin goşulypdyrlar.

Biziň eramyzdan öň 480-nji ýylda fermopili goraýjylaryň gahrymanlarça wepat bolmagy harby wepalylygyň alamaty hökmünde dünýä taryhynda giripdir. Fermopiliň goralyşy bilen bir wagtda Artemisiý burnunyň ýanynda 3 günläp deňiz söweşi bolupdyr. Taraplaryň hiçisi-de ýeňip bilmändir. Leonid wepat bolan soň gerek deňiz goşunlary Artemisiýden çekilipdirler we beýleki polisleriň gämilerini-de birleşdirip, Afinynyň golaýyna salamin adasynyň ýnyna ýygnanypdyrlar.

Fermopilden geçen soň, ägirt pars goşunlary Orta Gresiýa ýaýrapdyrlar. Afinynyň ilaty Salanin adasyna we Argolidanyň Trezony şäherine göçüpdirler, Parslar Attikany tozduryp, Afinyny hem otlapdyrlar. Şeýle-de bolsa, entek grekleriň bilelikdäki goşuny we harby gämileri esasy harby güýç hökmünde saklanyp galypdyr. Femistokl darajyk Salamin bogazynda aýgytlaýjy söweş etmegi teklip edýär. Ol sparalylary öz tarapyna çekip üçin, mekirlige ýüz urýar we “dönügiň” üsti bilen Kserkse grek goşunlarynyň Salaminden gitmekçi bolýandygy baradaky habary ýetirýär. Kserks muňa ynanyp, salamin bogazyndan çylykýan ýeri eýeleýär we grekli bogaza gabaýar. Netijede, Femistoklyň isleýşi ýaly, söweş gutulgysyz bolupdyr. Söweş biziň eramyzdan öň 480-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 28-de bolup, grekler ägirt uly pars harby deňiz güýçlerini ýok edýärler. Şondan soň harby ýagdaý üýtgeýär. Indi grekler Kiçi Aziýa bilen aragatnaşyk ýollaryny kesip, parslaryň gury ýer goşunlaryny agyr ýagdaýa salyp biljekdi. Şonuň üçinem Kserks goşunyň uly bölegini we galanja gämilerini alyp Aziýa dolanýar. Parslara tarap bolan Beotiýada Mardokiniň baştutanlygynda saýlama goşun galypdyr. Ol Biziň eramyzdan öň 479-njy ýylyň ýazynda Afinynyň ýene-de tozdurypdyr. Mardoniniň goşunlaryny we Mikale burnunyň  ýanyndaky ätiýaçlyk goşuny bilen gämilerini ýok etmek üçin grekler spartaly serkerde Fawsaniniň baştutanlygynda biziň eramyzdan öň 479-njy ýylda Plateýanyň ýanynda aýgytly söweş edýärler. Plateýa söweşi gadymy zamanyň iň uly guryýer söweşleriniň biri bolupdyr. Mardaniniň 70 müňli goşuny bar eken. Grekleriňki hem şondan az bolmandyr. Pawsaniniň harby mekirligi, başarjaňlygy we guramaçylygy grekleriň bileleşen goşunlaryna uly ýeňiş getiripdir. Mardoniý söweşde öldürilipdir. Plateýa söweşiniň bolan güni Spart patyşasy Leotihidiň we afiny strategi Ksantippiň baştutanlygynda grek eskadrasy Mikale burnunyň ýanynda deňizden we gury ýerden utgaşdyrylýan hüjüm netijesinde parslaryň ätiýaşlyk güýçlerini-de ýok edipdirler.

Şondan soň Kserks Elladany boýun egdirmek pikirinden dänipdir. Grekler bolsa Kiçi Aziýadaky we boguzlardaky grek şäherlerini parslardan azat etmäge ymtylypdyrlar.

Biziň eramyzdan öň 480-479-njy ýyllaryň ýeňişlerinden soň, parslaryň howpunyň ýok edilmegi bilen grek bileleşmesiniň içinde agzalalyklar başlanypdyr. Geljekki uzak ýörişlerde esasy orun harby deňiz güýçlerine degişli bolupdyr. Sparta-da bolsa ol ýokdy. Şonuň üçinem Sparta şeýle ýörişleri goldamak islemändir. Afiny bolsa işjeň  basybalyjylykly daşary syýasatyň tarapdary bolupdyr.

Sparta bilen Afiny Kiçi Akiýandaky we adalardaky azat edilen şäherleriň soňky ykbalynyň nähili bolmalydygy baradaky meselede hem ylalaşmandyrlar. Sporta olara berk temmi bermegi, ilatyny göçürmegi teklip edipdir. Ýöne Afiny olary umumy grek bileleşigine deňhukukly agzalar edip almagy teklip edipdir.

Sparta özünde umumy gerek bileleşiginden çykypdyr. Tersine, Afiny bolsa onuň merkezine öwrülipdir. Parslary Egeýden çykarmak bilen gyzyklanýan şäherler Afinynyň baştutanlygynda öz wekillerini Delos adasyna iberipdirler we täze bileleşik döredipdirler. Oňa Delos harby bileleşigi (simmahiýasy) diýilýär.

Delos bilelişiginiň esasy meseleleri ähli şäherleriniň wekilleriniň gatnaşan maslahatynda çözülipdir. Ýöne Afinynyň täsiri güýçli bolupdyr. Tiz wagtdan bileleşigiň beýleki agzalary Afina ähli işleri, gazanany we harby güýçleri ynanypdyrlar. Beýleki agzalan bileleşige gämi, goplitleriň goşuny bermäge grek, pul  bermegi makul bilipdir. Afinynyň elinde 200 triýerdäki 40 müň urşujyny we kürekçini, 10 müň gopliti we 1000 atlyny saklar ýaly 460 talant pul jemlenipdir. Şonuň üçinem Delos simmahiýasyny I Afiny deňiz bileleşigi diýip atlandyrýarlar.

Afinynyň harby kuwwaty gitdigiçe artypdyr. Femistoklyň baştutanlygynda Afinynyň töweregine çylşyrymly galalaryň ulgamy gurulypdyr.
Pireý portunyň daşynda hem gala gurlup, Afiny-Pireý aralygyny birleşdirýän 5&nbsp;km uzynlykda hem diwar salnypdyr. Femistoklyň abraýynyň artmaga Areopaga we demokratlaryň hem bir bölegine ýaramandyr. Ony biziň eramyzdan öň 471-nji ýylda ostrakizime sezewar edipdirler. Ol kserksiň ýanyna gitmeli bolupdyr. Maraton söweşiň ýeňijisi Miltiadyň ogly Kimonyň syýasy täsiri artypdyr. Onuň baştutanlygynda Eger deňzi parslardan arassalanýar. Onuň baştutanlygynda Egeý deňzi parslardan arassalanýar. Ol Ewrimedont derýasynyň deňze guýýan ýerinde parslaryň 150 gämisini ýok edip, 200-sini bolsa olja alypdyr. Şol ýerdäki kenarda bolsa parslaryň uly gury ýer goşunlary bar eken. Kimiň kenara goplitleri düşürip, gandökjüşikli söweşden soň, pars goşunyny ýok edýär. Soňra ol gämilerini deňze çykaryp, 80 gämili kömege gelýän finikiýa eskadrasyny derbi-dagan edipdir.

Biziň eramyzdan öň 469-468-nji ýyllar töwereginde bolan Kimanyň üç ýeňşi köp olja getiripdir, Afinynyň kuwwatyny ýokarlandyrypdyr.

Biziň eramyzdan öň V asyryň 60-njy ýyllarynda Afiny bilen Spartanyň arasyndaky garşylyk ýitileşipdir. Biziň eramyzdan öň 464-nji ýylda Spartada güýçli ýer yranmasy bolupdyr. Ilatlar mundan peýdalanyp, spartalylaryň mülklerine çozupdyrlar. Sparta Afinydan kömek sorapdyr. Täsirli areopag Kiman Halk ýygnagyny Sparta güýçli goşun ibermäge yrypdyr. Ýöne spartalylar gozgalaňy basyp ýatyrmaga ýetişiopdirler we kömege gelýän afiny goşunyny yzyna gaýtarypdyrlar. Afinylylar muny masgaraçylyk hasaplap, Kimony ostrakizme sezewar edipdirler. Ýagdaýdan peýdalanyp, demokrat Efialt areopaga zarba urmak isläpdir. Ilki areopagyň birnäçe agzasy para almakda aýyplanyp jogapkärçilige çekilipdir. Biziň eramyzdan öň 462-nji ýylda Halk ýygnagy areoplagyň elinden esasy syýasy hukuklaryny alýan kanun çykarypdyr. Şondan soň areopag ýönekeý kazyýet edarasyny öwrülipdir. Afinyda döwlet durmuşynyň demokratiýalaşdyrylmagy we afiny daşary syýasatynyň işjeňlenmegi onuň sparta bilen çaknyşmagyna getiripdir. Biziň eramyzdan öň 457-nji ýylda Spartalylar Tanagranyň ýnynda afiny goşunlaryna zarba urupdyrlar. Ýöne şol ýylda afinylylar Spartanyň tarapdary beotiýalylary derbi dagan edipdirler we Orta Gresiýada öz agalygyny dikeldipdir. Soň olar Eginany, Trezenany eýeläpdir. Afiny floty Ploponnesiň töwereginde päsgelçiliksiz ýüzüpdir, we onuň günorta hem günbatar taraplaryndaky gowşak ýerlerine ýöriş edipdirler. Oňa I ýada Kiçi Pelopannes urşy hem diýilýär.

Parslaryň Ewrimedontda ýeňilmegi bilen Kiçi Aziýanyň günortasyndaky şäherler we Kipr Afinä geçýär. Parslaryň içerki ýagdaýy hem bulaşypdyr. Kserks we onuň uly ogly öldürilipdir. Tagta onuň kiçi ogly Artakserks çykýar. Ýagdaýdan peýdalanyp, Müsude Inarryň baştutanlygynda gozgalaň başlanýar. Olara afinylylar hem kömek edýärler. Biziň eramyzdan öň 459-njy ýylda 200 gämiden we 20 müňli goşundan ybarat kömek iberilýär. Olar bilelikde Metfisi eýeläpdirler. Ýöne soň olar ýeňlipdirler.

Afinylylar bileleşigiň agzalarynyň närazylygyndan we gozgalaňyndan howatyrlanyp, Delosdaky Apollanyň ybadathanasynda saklanýan hazynasyny Afiny ybadat hanasyna geçiripdirler. Biziň eramyzdan öň 454-nji ýylda bolan bu wakadan soň, Afiny deňiz bileleşiginiň agzalary öň deňhukukly bolandygyndan indi garaşly ýagdaýa düşüpdirler. Şonuň üçinem b.e. öň 454-nji ýylda Delos simmahiýasy Afiny arhesine agalygyna öwrülýär.

Biziň eramyzdan öň 450-449-njy ýyllarda harby hereketler sürgünlikden gaýdyp gelen Kimonyň baştutanlygynda Kiprde alnyp barlypdyr. Kimon güýçli pars deňiz goşunlaryny derbi-dagan edýär. Kipriň bir şäheri gabalan wagty Kiman wepat bolupdyr. Soňra Afiny gämileriň yzyna çagyrypdyrlar. Bu bolsa Afinynyň ortaýer deňziniň gündogarynda dawasynyň ýokdugyny aňladypdyr.

## Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
Biziň eramyzdan öň 449-njy ýyl uzaga çeken grek-parsuruşlarynyň soňra ýyly bolupdyr. Afiny aristokraty Kalliý ýaraşyk balaşmak üçin Kipre iberilipdir. Şonuň üçinem oňa Kalliý sermamasy diýen at dakylýar. Şu şertnama boýunça grek pars uruşlary ýüridiki taýdan bes edilipdir. Grek dünýäsiniň we pars döwletiniň täze täsir ediş ýerleri anyklanýar. Kalliý şertnamasynyň şertleri grekleriň ýeňşini berkidipdirler. Pars patyşasy kiçi Aziýadaky grek şäherleriniň garaşsyzlygyny ykrar edipdir. Ol greklere garşy hereket etmezlige, Egeý deňzine we bogazlara harby gämilerini girizmezlige borçlanypdyr. Grekler bolsa Ortaýer deňziniň Gündogarynda we Müsüriň işlerine gatnaşmazyga borçlanypdyr.

Kalliý şertnamasyndan soň, Afiny bilen Spartanyň arasynda harby ümsümlik emele gelipdir. Biziň eramyzdan öň 446-njy ýylda Kiçi Peloponnes urşy 30 ýyllyk ýaraşyk şertnamsy bilen tamamlanypdyr.

Grek-pars uruşlary grekleriň doly ýeňmegi bilen tamamlanypdyr. Sebäbi grekler harby gatnaşyklaryň aýgytlaýjy döwründe bitewileşmegi başarypdyrlar. Erasanam, Spartanyň, Karinfiň we Afinynyň güýçleriniň birleşmeginiň ähmiýeti uly bolupdyr. Grek goşunlary san taýdan az hem bolsalar, hili, guramaçyly taýdan ýokary derejede bolupdyr. Grekler öz watanyny gorandyklary üçin ýeňipdirler. Greklerde Miltiad, Powsaniý, femistokl, Kimon ýaly ajaýyp serkerdeler ýüze çykyp, olar antik harby sungaty baýlaşdyrypdyrlar we ösdüripdirler.

Gerkleriň güýçli duşmany ýeňmegi gadymy gerk siwilizasiýasynyň ýokary derejede gülläp ösmegine ýardam edipdir.

       **Mowzuk:  B.e.öň V-IV asyrlards  Gresiýanyň  ykdysady-durmuş  gatnaşyklary.**

1.	B.e.öň V-IV asyrlarda  Gresiýanyň ykdysadyýeti.

2.	Söwda

3.	Gurluşyk.

1.	Grek-pars urşundan soň,  Fgresiýanyň ykdysady zolaklary  Egeý deňziniň adalaryny, Gara  deňziň kenarlaryny, Günorta Italiýany  we  Sisisliýany öz  içine  alypdyr. Uruşda  grekler köp  olja  we  gul alypdyrlar. Plateýanyň  ýanyndaky öweşden soň, Gerodat şeýle  ýazypdyr: “altyn we kümüş bilen bezelen  çadyrlar, ýatylýan şekiller, çakyr garyşdyrmak üçin altyn  gaplar, käseler we beýleki gaplary  tapdylar. Arabalardan altyn we kümüş  gazanly  haltalary  gözläp  tapdylar. Öldürilen duşmanlardan altyn  gylyçlaryny we beýleki  zatlaryny  aldylar. Wagşylar çalgyrt eşiklerini hiç kim üns bermedi.  Altyn  seýle bir köp  alnypdy, hat-da ony edil  mis ýaly satýardylar.”

Alnan oljalaryň  we gullaryň bir bölegi  täşze hünärmençilik  ussahanalaryny  gurmaga,  gul eýeçilik mülklerine, gurluyşyk işlerine  gönükdirilipdir.

Uruş üçin  gerekli  bolan zatlary öndürmek  zerurlygy  hem  hojalygyň sösmegine goşmaça itergi  beripdir.

Grek ykdysadyýetinde  hojalygyň  iki görnüşi tapawutlanypdyr: 1. Agrar  polisler  bolup,  olarda oba hojalygy agdaklyk edipdir we  hünärmençilik, söwda  gowşak ösüpdir. (Spart, Fessaliýa, Arkadiýa,  Beotiýa). 2. Polisleriň beýleki  görnuşnde  söwdanyň hünärmençiligiň  ähmiýeti has ýokary  bolupdyr. (Afiny, Korinf,  Megary, Milet,  Rodos, Sirakuzy). Olar deňiz  kenarlarynda  ýerleşip, olarda  uly  bolmadyk horalar -  oba  hojalyk  ýerleri hem  bolupdyr. Bu  şäherler  b.e. öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň öňdebaryjy  hojalyk merkezi bolupdyrlar.  Onuň aýdyň  mysalla rynyň biri  Afiny  polis bolup, onuň  hojalyk düzumini  öwrenmek arkaly, Gresiýanyň nusgawy döwürdäki ykdysady aýratynlyklaryny göz  öňünde  getrimek bolar. söwda-hünärmençilik  polislerde  oba – hojalygy hem ösüpdir we ol  ähli  ykdysady  ulganyň esasy  bolupdyr.  Horalarda  gallaçyllyk, üzümçilik, ýag öndürmeklik, bag-bakjaçylyk, maldarçylyk ýaly pudaklar  bolupdyr.  Hasylly  ýerler  az bolandygy üçin, gallaçylyk  pes derejede  bolan. Ekerançylygyň  iki  meýdanly ulgamy giň  ýaýrapdyr. Arpa  köp ekilipdir, sebäbi onuň hasyly bugdaýyňkydan ýokary  bolupdyr.

Umuman alnanda, nusgawy d öwürde  söwda-hünärmençilik şäher-döwletlerde öz  gallasy ýetmezçilik edipdir. Ýöne  üzümçilik, zeýtun ösdürip ýetişdirmeklik  we beýleki   bag-bakja ekinleri  gowy  bitipdir.  Olar  üçin  ýeterlik  giň şöhlesi, ýagyn,  baýýrly, daşy  toprak  bähbitli  bolupdyr.

Grek  ýagy we çakyry  Orta ýer  deňzinde meşhur bolupdyr we köp girdeji  getiripdir.

Grek oba  hojalyk  önümçiliginde  maldarçylygyň orny  uly  bolamly dyr.  Et we  süýt grekleriň  esasy  iýmiti  bolmandyr, atlar   işçi güýji  hökmünde ulanylmandyr. Atly goşun  bolsa  kömekçi  goşun hökmünde bolupdyr. Şonuň uçin  atlar  köpo  öndürilmändirler. Köpler  dowardarçylyk ösdürilipdir. Goýnuň  ýün egin-eşik üçin  esasy  çig  mal bolupdyr. Işçi maly hökmünde  öküzler, eşekler ,  köpeldipdirler.

b.e.öň V-IV asyrlarda  Gresiýanyň  oba  hojalygynda esasy  öndürijiler 3-5 ga  ýeri, 1-2 guly  bolan öz  polisiniň raýaty hasaplaýan daýhanlar  we  15-25 gul tarapyndan  işlenilip  bejerilýän 15-20 ga  ýeri  bolan mülkler  bolupdyr.

Mülkdarlaryň  hojalygyny  dolandyryşyna  Plutorhyň  maglumatlary  esasynda  gelip  ýeten Perikliň hojalygyny dolandyryşy mysal  bolup  biler.  Pertikl  ähli  hasylyny satdyrýan ekeni we  soň  gerekli  zatlaryny  satyn  alýan  ekeni. Ol şeýle  dolandyryşy  iň  ýönekeý  we tygşytly  hasap edinipdir. Onuň öýünde  beýleki  baý  öýlerindäki  ýaly bolçulyk  bolmandyr. Vähli girdejiler we çykdajylar  berk  hasaba alnypdyr. Perikleň bu  hojalygy dolandyryş  ulgamyny  onuň  Ýewangel  atly guly  alyp  barypdyr. Şeýle mülkler b.e.öň V asyrda kän bolupdyr. Ýöne  b.e.öň IV asyrda  olaryň  sany artypdyr.  B.e.öň IV asyryň başynda  grek  ýazyjysy Ksenofont “Ykdysadyýet” diýen işini ýazypdyr. Onda  bar bolan tejribeler umumylaşdyrylyp, oýlanyşykly düzülip, bazaar bilen baglanyşykly, girdeji  gul eýeçilikli mülküň  gurluşy  beýan edilýär.
Gresiýanyň söwda – hünärmençilik polislerinde hünärmençiligiň ösmegine ybadathanalary, jemgyýetçilik jaýlaryny, teatrlary, gimnaziýalary, suw geçirijilerini, gämileri gurmak aýakgap, egin-eşik, ýaraglaryň we harby enjamlaryň  dürli  görnüşlerini taýýarlamak zerurlygy ýardam  eipdir.
Hünärmençilik ussahanalarynyň işlemegi üçin  daş,  toýun, ýüň, deri ýeterlik bolupdyr. Ýöne demir, reňkli metallar, daşyň gymmatbaha  görnüäşleri (mermer, granit)  gurluşyk we gämi gurluşlary  üçin agaç ýetmezçilik  edipdir. Ýetmeýän çig maly teňňe we  zat alyş-çalyşy arkaly  geçiripdirler. Polisleriň deňiz  kenarýaka larynda  yerleşmegi çig  mal  geçirmek  üçin  amatly  bolupdyr. Gresiýanyň d ürli  yerlerinde  demriň, misiň, altynyň we kümüşiň ýataklaryna duş gelipdirler. Balkan Gresiýanyň Gündogar böleginde  mermer we hek  daşlary  köp bolupdyr. Zokonikada demir magdany, Günorta Afrikada demir we kümüş,Ewbeýada  demir we mis, Egeý deňiziniň  demirgazyk  kenarynda  ýerleşen Pangeýada bolsa, d emir, mis, galaýy, altyn, küüş gazylyp alnypdyr.  Gämi gurluşyk  agaçlay Makedoniýanyň  daglarynda, Sinop we Amis  töwereklerinde, Kilkiýada  ösüpdir.

Magdanlary  şahtalardan oparyp, ýokaryk çykarypdyrlar. Bu iň surnukdyryjy, agyr  iş bolupdyr. Ol ýerde esasan, gullary  işledipdirler. 
Metal almaklyk  çylşyrymly bolupdyr. Arassa  demir  almak üçin 15300 C  ýylylyk  gerek  bolupdyr. Şeýle gyzgynlygy berip  bilýän  daş  kömri gadymy  grekler bilmändirler. Şonuň üçinem alnan metal  arassa bolmandyr. Onda köp garyndy bolupdyr. Soňra metallary  demir  ussahanalarynda  goşmaça  işläp bejeripdirler. Metaly birnäçe  gezek  gyzdyryp, ussa ony agur çekiç  bilen  ýitipdir, önümi sowuk suwda taplapdyr we şeýdip  gowy hil  gazanypdyrlar. Demir  ussahanalarynyň jemgyýetde abraýy uly bolupdyr. Demir ussaçylygynyň howandary Gefest bolsa, 12 sany olimpiýa hudaýlarynyň düzümine  giripdir.

Demir  giň  ýaýranda bolsa,  ol bürünji  gyzyp-çykaryp bilmändir.  Grekler  ýokary  hilli bürünç alypdyrar we ondan  gorag esbaplaryny, gap-gaçlary, aýnalary, heýkelleri ýasapdyrlar.

Grek hünärmentçiliginiň möhüm pudaklarynyň birem  keramika önümçiligi bolupdyr. Küýzegärleriň, ýag, däne  daşamaka we saklamak üçin amforalary, pifoslary gündelik we baýramçylyklaryndsa  ulanylýan aşhana gap-gaçlaryny, suw geçiriji we kanalizasiýa  turbalaryny, gurluşyk üçin  ulanylýan  plitalary, bezegleri we ş.m öndüripdirler.

Gaplaryň  görnüşleri we  bezegi  dürli  hili bolupdyr. B.e.öň  V-IV adyrlarda gara we gyzyl şekilli  gaplary  ýasamak gülläp  ösüpdir. Aplaryň  daş  ýüzünde  hakyky sungat  eserleri  döredilipdir.

B.e.öň V-IV asyrlar gurluşygynyň ýokary derejede ösen döwri bolupdyr. Gala diwar lary, jemgyýetçilik we hususy  jaýlar, ybadathanalar we  teatrlar gurlupdyr.  Daşyň dürli  görnüşlerini işläp  bejermeklik  özleşdirilipdir.  Gurluşykda  işläp bejermesi kyn, ýöne  owadan  mermer  daşy  köp  ulanypdyrlar. B.e. öň IV a syrda  heýkelleriň  hem  köpüsi  mermerden ýasalypdyr.

Gämi  gurluşygy  üçin  hünärmençilik  dürli  görnüşler gerek  bolupdyr.  Iň gowy enjamlaşdyrylan harby we söwda  gämileri  gurulypdyr. Afinyda 400-e  çenli, korinfde 200-e çenli Kerkiranyň ownuk şähereiniň 150-ä çenli harby  gämileri bolupdyr. Dokmaçylyk ussahanalarynda  egin-eşik taýyarlanypdyr.  Her bir öý  hojalykçy aýal oz   gyzlary ýa-da   hyzmatkär a ýallary bilen giň ýaýran dik stanoklarda  işläpdirler. B.e.öň IV asyrda şäher ilatynyň  artmagy,  gullar  üçin  ussahanalarynyň  döremegine eltipdir.

Ussahanalara ergasteriýalar  ululugy oýunça  dürli  hili  bolupdyrlar. 2-3  guly ýa-da  öýüňdäkileri bilen  özi  işleýän  bolsa,  esasan  gözegçilik edýän orta  ululykdaky ussahanalar, ussahana eýesiniň baştutanlygyndaky 30-40 gul işleýän iri ussahanalar  tapawutlanypdyrlar. 100-120 gul işleýän, ýöne  seýrek duş  gelýän  ussahanalar hem bolupdyr.

Uly şäherlerde  ýöriteleşen  ussahanalar  köp  bolupdyr. Käbir ussahanalarda  işleýänleriň  arasynda zähmet  bölünişigi  bolup, önümiň  hiliniň  gowy bolmagyna  ardam edipdir.

2.	Gadymy Gresiýanyň tebigy  şertleri  gury  ýerde  zat  daşamak üçin  amatsyz

bolupdyr.  Ýöne  Balkan  Gresiýasynyň kenarýakalary we  adalary  köp bolmagy deňiz  söwdasynyň gülläp  ösmegi  üçin  amatly şertlerd  öredilipdir. Söwda  gämileriniň  ýük  göterijiligi 100-150 tonna  çenli artypdyr. Her bir  kenarýaka  şäherde deňiz duralgasy  abadanlaşdyrylypdyr. We  gämileriň  goýmak, bejermek ýükleri  ýerleşdirmek  üçin amatly  şertler  döredilipdir.

Hatyr önümçiliginiň ösmegi hasaplaşyk  işleriniň kämilleşdirmegini talap  edipdir. Iň  amatly  hasaplaşyk  serişdesi  teňne  bolupdyr.  Ilkinji teňňeler  Gresi ýada  b.e. öň VII asyrda  peýda  bolup,  nsgawy döwürde  pul  dolanyşygyny aýratyn  giň  gerim alypdyr.  Her şäher öz  puluny zikgeldipdirler.*  Esasanam, Afiny bilen Korinfiň teňňeleri  öne  saýlanypdyr.  Korinfiň agramy 8,7  agram bolan  kümüş ştatetleri Günbatar  Gresiýanyň, Gürta Italiýanyň we  Sisiliýanyň walýutasy bolupdyr. Afinynyň 17,5  gramlyk  tetradrahmalary we 4,4 gramlyk drahmalary  Egeý  deňiziniň şäherlerinde  gowy  kabul  edilipdir.  Her  şäherde pul çalyşýan, s aklap berýän we  karz berýän serraplar  bolupdyr.
Söwdagärler  öz  birleşmelerini döredipdirler  (fiaslar) olaryň wezipesi  özara ätiýaçlandyrmak , karz  bermek  maglumatlar alyşmak bolupdyr.  Gämilerde  getirilen  önümleri ownuk söwdägerler  satyn alyp  bazarlarda satypdyrlar. Daýhanlar we hünärmentler hem  önümlerini  bazaar eltipdirler.  Bazarda mähelle  köp  bolup, olaryň  şow hunyt  obadan gelen  daýhanlaryň gulagyna  ýakmandyr. Aristofan komediýalarynyň birinde  bu  barada  belkläp  geçipdirler.

3. B.e. öň V-VI asyrlarda  grek polislerinden  önümçilikde  gulla ryň  ähmiýtei artypdyr. Afinyda ilatyň  üçden  biri gullar  bolupdyr.  Olaryň zähmeti bilen  magdan çykarylýan  ýerler   işledilipdir, gurluşyk  alnyp  barylypdyr.  Öý  hojalygynda  gullar  däne üwemekde, iýmit taýyarlamakda, aýakgap  bejermekde we şahsy   hyzmatlarda  ualnylypdyr. Wezipeli adamlar  kätipler , kurýerler,  jellatlar, polisiýa işgärleri  hmöküminde ulanypdyrlar. Gulla ryň  esasy bölegi grek däl  ilat bolupdyr. Olaryň  arasynda  fvrakiýalylar, skifler, kariýler, paflaganiýalylar, lidiýalylar, sisiliýalylar we ş.m  bolupdyr.

Gullaryň sany  harby  ýesirleriň we basylyp  alnan  ýeriň  ilatynyň , beýleki  halklardan  satyn  almagyň, gullardan  dogan çagalaryň,  garakçylygyň hasabyna  artypdyr.  Gul satylýan bazarlar  her  şäherde  diýen ýaly  bolupdyr. Guluň zähmetini ony edinmek  üçin çykdajyny  we oňa  günde  edilýän  çykda jyny ödäp, peýda  galar  ýaly  gurapdyrlar.  Guluň  öndürijiligini ýokarlandyrmak üçin, Afi nyda   käbir  başarjaň  gullara  hojaýynyň biraz serişde  ýaşar ýaly  ýer (jaý)  berip,  ony  öz  hojalygyndan aýrypdyrlar  gul  kiçijik  ussahana açyyp, belli bir  derejede özbaşdak  işläpdir. Ol  hojaýyna  tölemelisinden  galanyny  öz  maşgalasyna sarp  edip  bilipdir.  Ýöne  şeýle  gullanryň sany az bolupdyr.

Hünärmençilik bilen meşgullanýan  bir gul   ortaça bher gün 2  obal  peýda  getiripdir. Bu  pula 3-4 adamly maşgalany  ekläşp  bolýan  ekeni.
 Gullar  doly  hojaýynyň e ýeçiliginde  bolupdyrlar.  Olar  gulla ry  açlykdan  öldürip ýa-da dürli jezalaryny  berip  bilipdirler.  Ýöne  hojaýynlar  gullaryň zähmeti girdejo  berer  ýaly  olary  iýdirmeli we geýdirmeli  bolupdyrlar.
Käbir  polislerde, meselem  Afinyda, gullary  sebäpsiz  öslürmek  gadagan  edilipdir.  Gul  eýesi gullar  barada  edil  öz mallary   gurallary  barada  alada eýesi ýaly  alada  edilipdir.

Sparta, Beotiýa,  Fessaliýa, Arka diýa ýalt welaýatlarda  garaşly  adamlaryň  ýagdaýy  gullaryňkydan  tapawutlanypdyr. Spartada  olara  ilat lar, Fessaliýada penestler, Kritde woýkeýalar ýa-da  klarotlar,  Gerakleýada marianidinler  diýipdirler. Bularyň  jemgyýetçilik  ýagdaýyny tapawudy olar  aýry adamlaryň  hususy eýeçiligi  hasaplanmandyrlar, ola ryň öz  hohjalygy, maşgalasy bolup,  ýerlerini özleri işläp  bejeripdirler.  Ýöne bular  iki  esse  garaşly  yagdaýda  bolupdyrlar.  Olar ýeriň hojaýynyna we döwlete  garaşly bolup,  ömrüniň belli bir mukdaryny  hojaýynyna töläpdirler. Plutarhyň maglumat laryna görä, spartly üçin 70  mukdaryna, spartaly aýal üçin 12  medimna arpa, belli bir mukdarda  çakyr, ýag, injir, peýnir we beýleki  önümler  töläpdir.  Spartaly  ilaty jezalandyryp bilmändir, ýöne döwletiň  özi  ilatlara  garşy kriptiýalary  geçiripdir. Şonuň  üçinem  ilatlary  ýere  berkidilen  we hojaýynyň agalygyndaky döwlet  gullary hasaplamak  bolar.

**Mowzuk: Afiny demokratiýasynyň gülläp ösmegi.**

**Meýilnama**

1.	Afinynyň deňiz kuwwaty.

2.	Efialtyn özgerdişleri. Perikl.

3.	Afiny demokratiýasynyň syýasy gurluşy.

4.	Afiny deňiz bilelişiginiň biziň eramyzdan öň V asyryň 30-40-njy ýyllaryndaky daşary syýasaty.

1. Grek – pars uruşlary döwründe Afinynyň baştutanlygynda grek şäherleriniň harby-syýasy bileleşigi emele gelip başlaýar. Urşuň ahyrlarynda ol has güýçli syýasy birleşmä öwrülýär. I Afiny deňiz bileleşiginiň 2 döwri tapawutlanýar:

1. Delos simmahiýasy (b.e.öň 478-454ý).

2. Bileleşikde Afinynyň syýasy agalyk eden döwri. B. e.öň V asryň 30-njy ýyllaryna çenli Afiny deňiz bileleşiginiň agzalarynyň sany 300 polise ýetirpdir. Olaryň köpüsi demokratik gurluşly bolupdyr. Bileleşigiň agzalary her ýyl Afina agzalyk tölegini-forosy töläpdirler. Foros polisleriň mümkinçilidine görä bolupdyr. Gazna her ýyl 460-600 talant ýa0da 12-15,6t kümüş getirilipdir. Afiny gaznany öz floty we goplitleri üçinem, şäherdäki gurluşyklar we ş.m üçikem ulanypdyr. Uruş hereketleri wagtynda, b,e,öň 427-nji ýylda, goşmaça serişdeler gerek bolan wagty, Afiny hiç kime sala salmazdan forosy 2 esse köpeldipdir.

	Afiny bileleşigi girýän polislerde ykdysady birligi döretmäge çalşypdyr. Ykdysady aragatnaşyklary pul ulgamy afiny standardynyň esasynda birmeňzeş edilýär. Harytlar Pireý portunyň üsti bilen beýleki polislere iberilipdir. Oňa Egeý adalarynyň ählisinden barytlar getirilipdir. Pireý möhüm söwda ýollarynyň çatrygyna öwrülipdir. Pireýe we Afinä Gresiýanyň ähli ýerinden söwda, hojalyk, syýasy we kazyýet işleri bilen köp myhmanlar gelipdirler.

	Bileleşige girýän beýleki pelislerde Afiny demokratik düzgünleri girizmek syýasatyny hem alyp barypdyr. Olarda söwda-hünärmentçilik toparlarynyň we raýatlarynyň orta gatlaklarynyň ykdysady taýdan ösmegi üçin şertler döredilipdir. Olar öz polosiniň syýasy durmuşynda hem esasy orun tutupdyrlar. Halk ýygnagynyň hem ähmiýeti artypdyr.

	Afiny deňiz bileleşiginiň berkligi we Afinynyň içerki meselesini çözmek üçin beýleki polislere  kle ruhlary göçürmek syýasaty alnyp barlypdyr. Ilatyň aşaky toparlaryndan we bileleşigiň beýleki şäherlerine göçürilen afiny raýatlaryna kleruhlar diýipdirler. Olary hasylly ýerlere göçüripdirler. Bularyň hukuklary ýerli ilatyňkydan ýokary bolupdyr. Olar barada polislerinde afiny häkimiýetiniň daýanjyna öwrülipdirler. Kleruhlaryň 10 müň töweregi Ewbeýa, Samosa, Naksosa, Androsa, Lesbosa, Lemnosa, Imbrosa, Frakiýanyň Hersonesine we beýlekilere göçürilipdir. Olar Afinyda az ýerli garyp bolanlygyndan soň barly ýer eýelerine öwredilipdir.

	Afinynyň deňiz kuwwatyny gitdigiçe artypdyr. Ony paýtagyt şäher hökmünde görüp ugrapdyrlar. Afiny deňiz bileleşigine girýän polisleriň köpüsi onuň  dowam etmegini goldapdyrlar. Sebäbi onuň agzasy bolmak, olaryň ykdysady ösüşine, demokratik düzgünleriň ornaşmagyna we medeni ösüşine ýardam edipdir. Ýöne Afiny bileleşiginden çykmak isläp, gozgalaň turuzýan polisler hem bolupdyr. Olaryň gozgalaňlaryny Afiny goşunlary dessine basyp ýatyrypdyrlar.

2. biziň eramyzdan öň 462-nji ýyl demokratlaryň serdary Efialtyň özgerdişi geçirilipdir. Ol areopagy syýasy gurama hökmünde ýok etmegi maksat edinipdir. Ýöne bu guramanyň abraýy ýokary bolany üçin, ol gös-göni hereket edip bilmändir. Ol ilki areopagyň käbir agzalaryna garşy olaryň kazyçylyk işlerinde para alandyklary barada subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Şondan soň areopag gözegçilik ediji syýasy häkimýetden mahrum bolupdyr, diňe bilkastlaýyn adam öldürmeleriň we dinden çykmalaryň işlerini seljermek hukugy galypdyr. Galan işler geliýeýa geçirilipdir. Bu özgerdişi üçin Efialt janyny bermeli bolupdyr.

	Perikl, Ksantippiň ogly Perikl Afinynyň kuwwatyny berkitmekde möhüm orun eýeläpdir. onuň asly barly maşgaladan bolup b,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap, afiny demokratiýasynyň baştutanlarynyň biri bolupdyr. Onuň ajaýyp bilimi bolupdyr. Perikl meşhur orator, talantly döwlet işgäri we serkerde bolupdyr. Ol öz topary bilen içerki dolandyryşykda özgerdişler geçiripdir we Afinyda demokratik ulgamy dabalandyrypdyr. Efialt bilen birlikde Perikl aristokratik Areopagyň ýykylmagyna we Halk ýygnagynyň wezipeleriniň giňeldilmegine ýardam edipdir. Perikl wezipeleri ýerine ýetirýän adamlara hak tölemegi girizipdir. delos simmakiýasynyň Afiny arhesine öwrülmeginiň meýilnamalaryny hem Perike we onuň tarapdarlary işläp düzüpdirler. Oňa afinylylar berk ynam bildiripdirler we b,e,öň 444-nji ýyldan 429-njy ýyla çenli ýagny Perike tä aradan çykýanç, ony her ýyl birinji strateg wezipesine saýlapdyrlar. Perikliň döwlet sowetlylygyny we parasatlylygyny grek dünýäsiniň meşhur adamlary hem ykrar edipdirler. Onuň ýakyn dostlary pelsepeçi Anaksagor, alym Daman, heýkeltaraş Fidiý taryhçy Geredot dagylar bolupdyrlar. Perikl Afina Gresiýanyň iň gowy medeniýet işgärlerini çekipdir. Ol şeýle diýipdir: “Biz gysga wagtda döredýäris, ýöne gysga wagt üçin däl”.

2.	Afiny demokratiýasynyň syýasy organlarynyň ulgamynyň emele gelmegi

Solonyň özgerdişlerinden başlap, uzyn taryhy ösüş ýoluny geçipdir. Afiny demokratiýasynyň altyn asyry b.e.öň V asyryň ortasyndan IV asyryň ortasyna çenli aralykda bir asyrlap dowam edipdir. Perikl şeýle diýipdir: “Biziň döwlet gurluşymyz keseki guramalara öýkenmeýär. Biziň özümiz beýlekilere  nusga bolup hyzmat edýäris. biziň gurluşymyz demokratik hasaplanýar, sebäbi ol azlyga däl-de, raýatlaryň köplügine daýanýar”.
Ata-enesiniň ikisiniň-de raýatlyk hukugy bolan Attikanyň ýaşaýjysy Afinynyň raýaty bolup bilipdir. Olar 18 ýaşa ýetende demleriň sanawyna adyny ýazypdyrlar. 18 ýaşlylar bütin Attikadan Pireýe ýygnanypdyrlar. Olary iki ýyl harby tälim we terbiýe  alansoň, doly hukukly beýleki raýatlaryň hataryna  goşupdyrlar.

Afinyda esasy häkimiýet organy Halk ýygnagy-eltklesiýa bolupdyr. Oňa ähli  raýatlar ýygnanypdyrlar. Aýallar syýasy we jemgyýetçilik işlerine gatnaşmandyrlar. Halk ýygnagynda döwlet kanunlary kabul edilipdir, uruş we ýaraşyk, daşary döwletler bilen gepleşikler we şertnamalar ýaly meseleler çözülipdir. Onda wezipeli adamlar saýlapdyrlar, bir ýyl dolandyrşdan soňky hasabatlar diňlenipdir. Şäheriň azyk üpjünçiligi döwlet emläklerini, ýerleri we magdan känlerini kärendeçisine bermek, has iri wesýetnamasyny tassyklamak ýaly meselelere seredilipdir. Ýaşlaryň terbiýesine gözegçilik edilipdir. Ostrakizm geçirilipdir.

Halk ýygnagynyň işi her 36 günde 4 ýygnak geçirmek arkaly amala aşyrylypdyr. Her ýygnakda meseleleriň belli bir görnüşlerine seredilipdir. Islendik raýat islendik mesele barada çykyş edip bilipdir, kanunlara teklipler girizip bilipdir.

Her bir afiny magistraty halk ýygnagynyň öňünde hasabat bermeli gününe görki bilen garaşypdyr. Hat-da Perikl hem raýatlaryň öňünde hasabat bermezden öň, birnäçe güniň dowamynda ýanyna hiç kimi goýbermän , taýýarlyk görüpdi.

500-leriň Maslahaty halk ýygnagy bilen bir hatarda durýan ýaly bolupdyr. Ýöne 500-leriň Maslahaty Afinyda öz täsiri we abraýy boýunça Halk ýygnagy bilen bäsleşmändir. Ol Halk ýygnagynyň içi organy hökmünde bolupdyr. Maslahatyň her bir agzasy bije arkaly birnäçe dalaggäriň arasyndan saýlanypdyr. Onuň möhüm meseleleri Halk ýygnagynyň işini taýýarlamak we guramak, ýygnaklaryň arasyndaky döwürde onuň wezipesini ýerine ýetirmek bolupdyr. Halk ýygnagynyň gün tertibini taýýarlapdyr. Onuň agzalary 5-6 obol hak alypdyrlar. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar.

Areopag Afiny döwlet dolandyrşynyň iň gadymy guramalarynyň biri bolup, b,e, öň IX-VII asyrlaryň sepgidinde döräpdir. Düzümi boýunça aristokratik gurama bolup, 60-70 agzasy bolupdyr. Areopagyň agzasy bolmak üçinem gowy terbiýe talap edilipdir. Beýle diýildigi gelip çykyjy boýunça begzadalardan bolmaly diýildigidir. Efialt bu guramanyň hukuklaryny güýçli çäklendirmelere sezewar edipdir. 
Afinyda dolandyryş saýlowly magistraturalaryň ulgamy, ýagny ýörite wezipeli adamlaryň üsti bilen amala aşyrylypdyr. Afinyda iň ýokary magirtratlar arkontlaryň we strategleriň wezipeleri bolupdyr. 9 arhont we 10 straeg saýlanylypdyr. Strategler Afiny döwletiniň harby baştutanlary bolupdyrlar. B,e, öň V-IV asyrlarda yzygiderli uruşlar şertleriňde döwletde iri syýasy işgärler arkont däl-de strateg wezipesini eýeläpdirler. Goplit goşunlaryna 10 taksiark, atly goşuna 2 gippark, has awnuk atly goşunlara 10 filark baştutanlyk edipdir.

	Moliýa işlerine gaznany saklaýan 10 gaznaçy, gaznanyň girdeýjisine gözegçilik edýän 10 polet, gazna gelen girdeýjini hasaba alýan we wezipeli adamlara degişli mukdarda pullary beryän 10 logist alyp barypdyr.

Afiny demokratiýasynda köpsanly şäher mogistratlary hem bolupdyr. Şäheriň arassaçylygyna 10 astinom, bazar söwdasyna 10 agronom, ölçeginiň dogrydygyna 10 metroka çöregiň bakasyna 10 sitofilak gözegçilik edipdir.

Polisiýa wezipelerini 11 adamdan ybarat topar alyp barypdyr. Olar türkmenlere we jezalaryň ýerine ýetirilşine gözegçilik edipdirler. Polisiýanyň hyzmatynda 300 sany skif ýaýçysy bolupdyr.

Aristoteliň maglumatlaryna göä her ýyl 700 wezipeli adam saýlanypdyr. Wezipelere 1 ýyl möhlet bilen saýlapdyrlar. Diňe harby wezipeler üçin bije arkaly däl-de ses bermek arkaly saýlapdyr. Beýle etmek bilen harby wezipä tötänleýin adamlaryň geçmeginiň öňüni almak isläpdirler. Harby wezipäniň belli möhleti hem bolmandyr.

Afinyda oturdaşlaryň suduna geliýeýa diýipdiriler. Ol baryp Solonyň döwründe döräp, b-e öň V-IV asyrlarda ähmiýeti artypdyr. Geliýeýada 6000 raýat bolup, oňa durmuş tejribeli, 30 ýaşdan geçen maşgalabaşylary saýlapdyrlar. Geliýeýanyň agzalary 10 palata bölünip, olaryň hersinde 500 adam işlere seredipdir, 100 adamy bolsa ätiýaçlyk üçin saklapdyrlar.

Geliýeýa birnäçe gezek saýlanmak mümkin bolupdyr. Bu bolsa onuň agzalarynyň tejribesini baýlaşdyrypdyr.
 
Afinyda 250-300 müň ilat bolup, şolaryň 30-40 müň töweregi onuň raýaty ekeni. Raýatlaryň köpüsi dürli sebäplere görä döwlet işlerine gatnaşyp bilmändir.

Aýallar, metekler (gelip çykyşy afinyly bolmadyklar) hem dolandyryş işlerine gatnaşdyrylmandyrlar.

4. Afiny daşary syýasatyny işjeň alyp barmak bilen, Egeý deňzindäki täze şäherleri bileleşige girizip, ony giňeldipdir. Beýik Gresiýada, Günorta Italiýada, Sisiliýada Afinynyň täsiri artypdyr. Gara deňiz ýerlerine aralaşypdyr. Ol Peloponnesbileleşiginiň arasyny beýleki ýerlerden üzmek, onuň syýasy täsirini peseltmek, grek polisleriniň köpüsinde Afinynyň agalygyny gazanmak isläpdir.

	Afinynyň bu maksatlaryny amala aşyrmagy Spartanyň we Korinfiň güýçli garşylygyna duş gelipdir.

	B,emöň 458-nji ýylda Afiny Egina adasyny bileleşige girizipdir. Spartanyň duşmanlary Argos, fessaliýa şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr.

	Gara deňziň kenaryndaky şäherleriň köpüsiniň metropliýalary Afinynyň düzümine girýärdi. Şonuň üçinem onuň bu ýerde täsirini güýçlendirmegini afinylylar hem, Sparta bilen Korinf hem adaty zat hökmünde görüpdirler (Sinopa, Amis, Apolloniýa, Istriýa, Nimbeý, Olwiýa).
 
	B, e,öň V asyryň 40-njy ýyllaryň ortalarynda Afiny özüniň günbatar syýasatyny amala aşyrmaga başlapdyr. Koriniriň ykdysadysadyýeti şo taýdary şäherler bilen bagly bolupdyr. B,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndaky gozgalaň eden ilatlara Sparta Messeniýadan göçüp gitmäge rugsat bermeli bolupdyr. Olar Afinynyň kömegi bilen Nawpakt şäherinde ornaşypdyrlar we bileleşige giripdirler. Nawpaktda ornaşan afinylylar islendik pursatda Korinfiň arasyny günbatar şäherlerinden kesip bilipdirler.

	B,e,öň 435-433-nji ýyllarda Gresiýada Sosiliýa barýan esasy deňiz ýolunyň ugrundaky Kerkira adasy hem Afiny deňiz bilelişigine giripdir.

	Sparta Megaranyň, Korint bolsa Potideýa şäheriniň Afiny deňiz bileleşiginden çykmagyny gazanypdyrlar. Sporta hem Peloponnes bilelişigine täze agzalary: Beoitiýanyň, Fokidanyň, D.g. Doridanyň polislerini, Lewkada adalaryny girizipdir.

	B,e,öň V asryň 30-njy ýyllarynyň ahyrlarynda iki bilelişigiň arasynda uruş baradaky mesele ýüze çykypdyr.

Kategoriýa:Gadymy Gresiýa
Kategoriýa:Uruşlar