open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaýy

Oguz türkmenleriniň iň irki we güýçli taýpalarynyň biri gaýylardyr. Mahmyt Kaşgarlynyň sanawynda ol Gynyklardan soň ikinji orunda durýar, Reşideddiniň, Abulgazynyň we beýleki orta asyr alymlarynyň eserlerinde bolsa bu taýpa birinji orna geçýär. Diýmek XI asyrda gynyklar iň güýçli, agalyk ediji, adam sany boýunça hem agdyk taýpa bolan bolsa, soňra bu orny gaýylar eýeleýär. Hatda türkmen klassyk şahyrlarynyň döredijiliginde-de gaýylar we baýatlar ilbaşy sanalýar. Mollanepesiň «Äleme gelgeý, gelmegeý» goşgusyndan alnan şu setirlere üns beriň:

Il başy gaýu-baýat, ymykly, agar, arabaçy,

Nerezimde bir seniň dek ýa-ha bolgaý, bolmagaý.

Häzirki Türkmenistanyň territoriýasynda gaýylar özbaşdak taýpalygyny ýitirip, urug hökmünde gökleňleriň we baýatlaryň düzümine goşulypdyrlar, çünki bu taýpanyň aglabasy Seljuk ýörişleri döwründe Türkiýa, Eýran, Yrak, Siriýa we Kawkaz ýurtlaryna aralaşypdyrlar. Türk alymy, professor Faruk Sumeriň «Oguzlar (türkmenler)» diýen kitabynda ýazylşyna görä, Türkiýanyň Anadoly welaýatynda 25 sany oba gaýylaryň etnik ady dakylypdyr. XVI asyrda şeýle obalaryň sany 94 eken. Reşidetdin we ondan soňky orta asyr alymlarynyň ählisi Gaýy sözüni Oguz hanyň uly ogly Günhanyň birinji perzendiniň ady we şondan dörän taýpa hasaplaýarlar, gaýy sözüniň manysy «mäkäm» diýip düşündirýärler, ähtimal olar gaýy we gaýym sözlerini bir kökden dörän hasap edýän bolsalar gerek. Biz gaýy sözüniň manysyna düýbünden başga tarapdan çemeleşmekçi. Dünýä halklarynyň köpüsinde, şol sanda türki halklarda iňňän irki etnonimler «adam», «garyndaşlar», «tire», «urug» ýaly manylardaky adaty sözlerden emele gelipdirler. Gaýy taýpasy hem «garyndaş» manysyndaky gadymy türki «gad-gaz gaý» sözünden gelip çykan bolsa gerek (türki dillerde D-Z we Z-Ý ses çalşygy mahsus fonetik hadysadyr. Deňeşdiriň adak- azak-aýak). Orhon ýeniseý türki ýazuw ýadygärliklerinde duş gelýän gadyn, XI asyrda ýazylan «Kutadgu bilik» diýen eserdäki gazyn, häzirki türkmen dilindäki gaýyn, sözleri şol gad-gaz-gaý sözlerinden emele gelip, «aýalyň atasy», «gaýyn» we «garyndaş» ýaly manylary aňladypdyr. Mahmyt Kaşgary gadaş we gazaş sözlerini «garyndaş» manysynda ulanypdyr. Umuman, gadymy gadaş sözi soňra türkmen dilinde üýtgedilip, has dogrusy, manysy düşnükli sözler bilen çalşyrylyp, gardaş we garyndaş görnüşine geçipdir (garyndaş一bir garyndaş çykan). Eger şu çaklamamyz dogry bolsa, onda gaýy sözüniň yzyndaky -y (ýa-da -yk. Mahmyt Kaşgary bu ady kaýyg görnüşinde ulanylypdyr) jemi, köplügi, degişliligi bildirýän gadymy türki goşulmadyr. Netijede, gaýy (kaýyg) diýen etnonim «garyndaşlar topary», «gan garyndaşlardan dörän il» ýaly manyda ýüze çykypdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Baýat

## Umumy maglumatlar
Mahmyt Kaşgarlynyň döwründe 9-njy orunda duran baýat taýpasy weli, onuň ady bilen baglanyşykly toponimlerden çen tutsaň, biziň respublikamyzda goja Hazaryň kenarlaryndan başlap, Amyderýa boýlaryna çenli aralykda mesgen tutupdyr. 1928-nji ýyla deňeç Gyzyletrek posýologyna Baýathajy diýlen bolsa, Darganata, Dänew, Türkmenabat (Çärjew), Sakar, Farap we Hojambaz raýonlarynda baýatlar häzire çenli kowçum-kowçum bolup ýaşaýarlar. Buhara welaýatynyň köp raýonlarynda, ylaýta-da Alatda we Garakölde bu taýpanyň uly bölegi ýerleşýär. Olar Täjigistanda-da duş gelýärler. Azerbaýjanda baýatlar Ganja şäheriniň töwereklerinde, Agjaberdi, Guba, Neftçala, Ujar, Şamahy, Şuşa raýonlarynda ýaşaýarlar. Ýeri gelende aýtsak, hut Gorkut atanyň özi we beyik Füzuli hem şu baýatlardan gelip çykypdyr. Owganystan, Eýran, Türkiýe, Yrak, Siriýa ýaly ýurtlarda-da baýatlaryň köp sanlysy bar. Bu ülkelere (Owganystandan beýlekilere),şeýle-de Kawkaza olar seljuklaryň ýörişi döwründe aralaşypdyrlar. Mahmyt Kaşgary, Reşidetdin (XIV asyr), Ýazyjy ogly (XV), nusaýly Salyr Baba Gulaly ogly (XVI asyr), Abylgazy (XVII) ýaly orta asyr alymlary Baýady Oguz hanyň Gün han diýen oglundan bolan ikinji çaganyň ady hasaplaýarlar we onuň manysyny hem «aşly-nanly», «döwletli», «bagtly», «baý» diýip düşündirýärler. R. G. Kuzeýew bu taýpanyň adyny oguz-türkmen taýpasy peçenekleriň (itbeçene) Baýaut urugynyň ady bilen baglanyşdyrýarlar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Gün han

## Umumy maglumatlar
Gün Han - Türki we Altaý rowaýatlarynda Güneş kagany. Kun, Kün (Kön) han diýlip atlandyrlypdyr. Oguz hanyň uly aýalyndan bolan ogludyr. Gün hanyň oňany Laçyn (Şahin) guşudyr. Mawy reňke çalymdaş reňki bardyr. Beýleki guşlary awlamakda ulanylýar. Gün han Altyn çadyr gurdurypdyr. Sag tarapynda kyrk gulaç beýiklikde direg dikdirip, üstünde-de altyn towuk goýdurypdyr. Çünki Türki rowaýatlarynda altyn Güneşiň simbolydyr. Göwreli aýal düýşünde Güneş görse gyzy bolar, Günbataryny görmekligi halanylmandyr. Erbet barlyklar Güneşi öçürip gaplamaga çalşypdyrlar, güneş batanyndan soň gyzyla öwrülmeginiň sebäbi hem şodyr. «Gün yşygy görmäýesiň, (görmäýsediň» ýaly bet dogalar (gargynç) halk ynanjynda galypdyr. Hun imperiÿasynyň tanymal hökümdary Mete hanyň agtygynyň ady hem Gün (Kun-içen) handyr.

Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Dodurga

## Umumy maglumatlar
Orta asyrlarda 24 türkmen taýpasynyň biriniň, häzir bolsa gökleňleriň iki uly bölüminiň biriniň ady bolan do: durga sözi (o sesi uzyn aýdylýar) Mahmyt Kaşgaryda Tutyrka (tuwtyrka), beýleki ähli çeşmelerde dudurga görnüşinde ýazylypdyr. Mahmyt dodurgany 24 taýpanyň içinde 16-njy, Reşidetdin 10-njy, Salar baba 11-nji, Ýazyjy-ogly we Abulgazy bolsa 7-nji orunda goýýar. Reşidetdin dodurga sözüni Oguz hanyň Aýhan diýen oglunyň 2-nji, Abulgazy 3-nji, Salar baba bolsa Ýyldyz han diýen oglunyň üçünji perzendiniň ady we ondan önen il hasaplaýarlar, adyň manysyny «mülk tutup, ýasamyş kylmak» (ýagny «ýurt alyp, ony saklamany başarýan») diýip düşündirýärler. Ylmy nukdaýnazardan beýle düşündiriş maňzyňa batmasa-da, bu adyň manysy barada häzirlikçe başga delil ýok. G. I. Karpow dodurgalaryň köp böleginiň seljuklar hereketi döwründe Türkiýanyň Anadoly welaýatyna we Ermenistanyň günortasyna gelip, ýurt tutunandygyny belleýär.

## Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 136.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Ýaparly

## Umumy maglumatlar
Mahmyt Kaşgary (XI asyr) Ýabagu diýen gadymy türki taýpanyň adyny tutýar. Ol hem manysy babatda ýokarky etnonimler bilen bir hatarda durýan atdyr. Bu atlarda gaýtalanýan ýap, ýab sözi (çekimlisi gysga) gadymy türki söz bolup, ol ýapmak (çörek ýapmak, ýorgan ýapmak), ýapyşmak, ýabşyrmak ýaly sözlerde häzire çenli ýörgünli ulanylýar. Irki eýýamlarda ol «ýapyşmak, birleşmek, toplanmak, jemlenmek» ýaly manylary aňladypdyr. Saýylmadyk, ýagny berçigip ýatan topbak-topbak ýüňe ýapagy ýüň, gadymy türki dillerde burum-burum tüýli haýwana (gürjä) hem ýapagy diýlip at berilýandigini ýap sözüniň hut şu manydadygyny bildirýär. Diýmek, sanalan etnonimleriň ählisi «birleşen il», «topar», «ýygyn» manysyndaky ýap (ýap, ýab) sözünden durýar. Indi olaryň degişli taýpalaryny görkezip, bu atlaryň manysy baradaky käbir çaklamalary hem şu ýerde ýatlap geçeliň. Saryklaryň ýapagy tiresi ýokarda ýatlanan ýabagu diýen gadymy taýpanyň galyndysydyr. Bu at ýap sözünden we -ak hem-de -y diýen köplük goşulmalardan durýar. Ýapan (teke) we ýapaç (esgi, teke) etnonimleri-de ýap sözünden we -an, -aç diýen köplük goşulmalaryndan hasyl bolupdyr. Ýomutlaryň ýapban tiresiniň ady ýapan etnonimiň fonetik görnüşidir. Bu ady etnograf alym G. P. Wasilewa «aryk, kanal» manysyndaky ýap sözünden hasaplap, onuň manysyny «mirap» diýip düşündirýär we bu etnonimi Sumbar, Çendir, Etrek jülgelerinde dörändir çaklaýar. Ata Jykyýew şyhlaryň düzümindäki ýapma etnoniminiň «ýapyşan, soň goşulan» manysynyň tarapyny tutýar.

## Çeşme

Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 246.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Ýazyr

## Umumy maglumatlar

Ýazyr一24 türkmen taýpasynyň iň ulularynyň biri bolup, Mahmyt Kaşgary ony (Ýazgyry) 10-njy, Reşideddin, Ýazyjyogly we Abylgazy 5-nji, Salar baba bolsa 9-njy orunda ýerleşdiripdir. Sala Baba bu taýpa adyny geçiren taýpabaşyny Ýyldyzhanyň birinji ogly hasaplasa, beýlekiler ony Aýhanyň birinji ogly edip görkezýärler. Ýazyr sözüne olaryň beren düşündirişleri şeýle: Reşideddin: «Çok (köp) ülkede häkim»; Ýazyjy ogly: «Çok welaýat anyň ola»; Salar Baba: «Köp welaýatlar seniň sary bolgaý»; Abylgazy: «Iller agasy». Soňky alym öz işinde «Ýasyr» diýen taýpanyň adyny hem tutýar we oňa «Aldyga her nemerse (närse) uçrasa, any ýykar» diýip düşündiriş berýär. Elbetde, bu alymlaryň ählisi adyň asyl köküni «Ýazmak» (ýere ýazmak, ýagny «ýeňmek», «basyp almak» manysyndaky söz) bilen baglanyşdyrýarlar: ýazyr-ýazar, ýagny boýun egdirer». Bu ýagdaý eýýäm orta asyrlarda ýazyr etnoniminiň hakyky manysynyň unudylandygyna güwä.geçýär.Biziň pikirimizçe, ýazyr sözüniň manysy we gelip çykyşy barada akademikler S. P. Tolstowyň we A. A. Roslýakowyň pikirleri hakykata ýakyndyr. Bular ýazyr etnonimini gadymy «Ýas» diýen türki taýpa bilen baglanyşdyrýarlar. Bu pikiri Abylgazynyň işinde 24 türkmen taýpasynyň biri (6-njysy) hökmünde ýasyr etnoniminiň getirilmegi hem tassyklaýarlar (ýazyr diýen at 5-nji orunda gelýär). Ýas ýa-da As diýen gadymy alanlaryň ikinji ady bolup, ol igdirleriň Asa ýa-da Ýasa tiresiniň adynda hem duş gelýär. Şu pikir dogry bolsa, onda etnonimiň gurluşy şeýle bolmaly: Ýaz (» Ýas»as) we -yr diýen gadymy türki köplük goşulmasy. Manysy: «Ýaz ili» «Ýaz taýpasy» «Är», ýagny «Ýazyda, sährada ýaşaýan il» diýip düşündirýär we ony terjime edilen (kalkalaşdyrylan) görnüşi hasaplaýar. Sul sözi «Çöl» sözüniň fonetik öwüşginidir. Sullar V一VI asyrlarda dünýä çempiony bolan meşhur türkmen küştçüsi as-Suly hem şu taýpadan bolupdyr. Mary tekeleriniň düzümindäki ýazy tiresiniň ady hem ýazyr diýen etnonimiň gysgalan görnüşi bolsa gerek (şahyr Mollanepes şu tireden bolupdyr). Ýaz sözüniň yzyna goşulan -y goşulmasynyň köplük sanyň başga bir formasy bolmagy-da mümkindir, ol göki, gyrgy, barany, gaýy, garrawy, gunny ýaly etnonimlerde hem duş gelýär. Ýazy sözi Mary tekeleriniň düzümindäki ýazyýusup tiresiniň adynda hem bar. Sözümiziň ahyrynda ýazyrlaryň geçmişine degişli käbir zatlary ýatlalyň. Mongol çozuşlarynyň öň edil öň ýanynda bu taýpa Ahalda tas özbaşdak döwlet gurmak we özbaşdak halk, bolmak derejesine ýeteňkirläpdir. Olaryň paýtagtyna ilki Tak, soňra Takýazyr diýen at berilýär. Bu gadymy şäheriň harabalary häzir Bäherden raýonynda bolup, ol Şähryslam diýen at bilen bellidir. Ýazyrlaryň ýurduna bolsa Ýazyr ili ýa-da Ýazyrystan diýlipdir. Häzirki garadaşly diýen türkmen taýpasy hem ýazyrlardan döräpdir. Mongol çozuşlaryndan soň, ýazyrlar dumly-duşa dargap, olaryň köp bölegi Kiçi Aziýa ýurtlaryna göçüp gidipdirler.
## Çeşme
Soltanşa Atanyýazow «Şejere (türkmenleriň şejere daragty)» 242-244 sah...

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Gyzyk

## Umumy maglumatlar
Sakarlarda uly urugyň, gökleňleriň gaýy taýpasynda hem bir tiräniň ady bolan «Gyzan» sözi aslynda guzan bolup, onuň bölegi oguz sözüniň gysgalan görnüşidir, -an, bolsa parsy däl-de gadymy türki köplük, jem goşulmasydyr (deňeşdiriň: alpan, suwan, gazan we ş.m. Täjigistanyň Jylyköl raýonynda ýaşaýan salyrlaryň gyzganly tiresi hem etnik taýdan gyzanlar bilen atdaşdyr. Ol dört bölekden durýar: gyz-«guz», «oguz», we -yk we an 一gadymy köplük goşulmalary, -ly一degişliligi bildirýän goşulma. Gyzyklar orta asyr türkmen taýpalarynyň biri bolup, Abylgazy olary 24 Oguz taýpanyň onunjysy hasap edýär we bu etnik ady Ýyldyzhanyň ikinji oglynyň ady bilen baglanyşdyrýar, adyň manysyny bolsa «böke» (ýagny «pälwan», «gahryman») diýip düşündirýär. Biziň pikirimizçe, bu at hem «oguzlar» diýen manydadyr: gyz -«guz», «oguz», we -yk köplük goşulmasy.

## Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 125.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Garkyn

## Umumy maglumatlar
Garkyn gadymy Oguz türkmen taýpasynyň ady bolup, ol ilkinji gezek Reşideddiniň (XIV asyr) eserinde duş gelýär. Bu alym, şeýle-de Ýazyjy-ogly, Salar Baba we Abulgazy dagy Garkyny Oguz hanyň Ýyldyzhan diýen oglunyň dördünji neberesiniň ady hasap edýärler we bu taýpany 24 türkmen kowumlarynyň arasynda 12-nji orunda goýýarlar, adyň manysy bolsa «aşly-nanly», «naz-nygmatly» diýip düşündirýärler. Türkmen halk rowaýatlarynda Garkyn Ärsarynyň daýysy hasaplanýar. Magmyt Kaşgarynyň eserinde duş gelmeýän bolsa-da, garkyn sözi iňňän gadymydyr. Muny seljuklar hereketi döwründe IX asyrda garkynlaryň häzirki Türkiýa, Yraga, Siriýa, Kawkaza (Azerbeýjan, Ermenistan, Gürjüstan), Kryma aralaşandygy bilen delillendirmek bolar. Meselem, häzirki Türkiýede 34 sany Garkyn atly oba bar bolsa, XVI asyrda bu san 62-ä ýetýän eken. Owganystanda we Eýranda hem garkynlar köpçülik bolup ýaşaýarlar. Türkmenistanda garkynlar häzirki Saýat raýonynyň Garkyn we Halaç raýonynyň Çohpetde obalarynda saklanyp galypdyr.

## Çeşme

Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 108.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Baýyndyr

## Umumy maglumatlar
Baýyndyr Oguz hanyň 4-nji ogly Gök hanyň uly oglynyň adydyr. Ol Üç ok kowumlarynyň iň ulusydyr. Adynyň manysy «Hemişe baý we nygmatly». Tagmasy «Ş» harpyna meňzeş. Guşy一şuňkar, Süýegi一sol gary, ýagyrny. Rowaýatda bularyň guşlary ýatgundyr diýilýär[1]. Baryp orta asyrlarda Baýyndyr (a sesi uzyn aýdylýar) we Baýat taýpalary oguz türkmenleriniň özbaşdak etnik toparlary hökmünde taryhyň sahnasyna çykanlygyna, baý diýen urug-tireleriň bolsa aglaba türkmen taýpalarynyň düzüminde duş gelýändigine seretmezden, biz bu etnik toparlaryň bir kökden, atlarynyň hem şol bir sözden ýüze çykandygyna şübhelenmeýäris. Aşakda etjek gürrüňimiz bu pikiri delillendirse gerek. Baý ýa-da baýlar diýen etnonimler ata, garadaşly, ýemreli, ýomut, mukry, olam, salyr, saryk, teke, ärsary ýaly türkmen taýpalarynyň däl, eýsem başgyrt,gazak, gyrgyz, özbek, Krym tatarlary ýaly türki halklaryň düzüminde-de bar. Bu etnonimleriň Günorta Sibiriň we Demirgazyk Altaýyň territoriýalarynda ýaşaýan samodiý halkyýetlerinde we mongollarda baý diýen etnik toparyň biziň eramyzdan öňki birinji müňýyllygyň ahyrlarynda türki, mongol we somadiý halkyýetleriniň gatyşyp ýaşan döwründe dörändigini belleýär. Ol şol döwürde uly etnik topary (taýpalar birleşigini) emele getirip, soňra agzalan halklaryň arasyna siňip giden bolsa gerek diýlip çak edilýär[2]. Mahmyt Kaşgary Baýyndyrlary 24 Oguz-türkmen taýpasynyň üçünjisi hasaplaýar. Häzirki döwürde Köneürgenç raýonynda Baýyndyroý diýen obanyň, Garrygalada Bagandar atly çeşmäniň we galanyň, gökleňleriň, çandyrlaryň düzüminde baýyndyr diýen urug-tireleriň bardygyna seretmezden, Kaşgarynyň zamanynda sany we güýji boýunça üçünji orunda duran bu kuwwatly taýpanyň uly bölegi XI asyrda seljuklar bilen häzirki Türkiýa, Yraga, Siriýa, Kawkaza gidipdirler, şonuň üçinem bu taýpa häzirki Türkmenistanda onçakly uly yz galdyrmandyr. Akademik W. W. Bartold orus senenamasynda köp agzalýan «BERENDEÝ» diýen türki taýpanyň adyny şu baýyndyrlaryň adynyň üýtgän görnüşi hasaplaýar. Ýeri gelende aýtsak, Türkmenistandan giden şol baýyndyrlaryň XIV一XV asyrlarda Tigr derýasynyň ýokary akymynda kuwwatly Akgoýunlylar döwletini esaslandyrandygyny, Uzyn Hasan ýaly meşhur patyşalaryň we güýçli serkerdeleriň ençemesiniň şu taýpadan çykanlygyny bellemelidiris. BAÝYNDYR diýen atda baý sözüniň yzyna goşulýan goşulmalar has çylşyrymlydyr: baý-yn-dyr. Bularyň birinjisi -i (-yn, -ýen, -in, -un, ün) bolup, ol oglan (asly一ogul一an) eren, goşun, bütin, tozan, ilen-çalan ýaly sözlerde we alpan, garkyn, gyzan (guzan, ýagny oguz-an), keman, haryn, çakan ýaly türkmen etnonimlerinde duş gelýär. Onuň yzyndaky -dyr goşulmasy aslynda ýokarda agzalan -t (-at, -et) we -r (-ar, -er, -yr, -ir) goşulmalarynyň birikmeginden hasyl bolup, ol-da köplügi aňladýar.

## Çeşme
[1] Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat一2001. sah-82.

[2]. Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmeniň nesil daragty). Aşgabat. «Turan一1» 1994. sah-61.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Çepni

## Umumy maglumatlar
Gadymy Oguz türkmenleriniň 24 taýpasynyň sanamasynda Mahmyt Kaşgary çepnileri (jebni) 21-nji, Salar Baba 一22-nji, Reşideddin, Ýazyjy-ogly we Abulgazy dagylar hem 16-njy orunda goýýar, soňky üç alym çepni sözüni Oguz hanyň 4-nji ogly Gökhanyň 4-nji çagasynyň we ondan önen iliň ady hasaplasa, Salar Baba ony Deňizhanyň 2-nji oglynyň ady çaklaýar. Bu alymlaryň çepni sözüne berýän düşündirişleri şeýle: Reşideddin «Nirede ýagy görse, hemin söweşer»; Ýazyjy-ogly: «Kanda ki ýagy bolsa, tawakkuf kylgaý, uruşgaý»; Abulgazy: «Bahadyr» (ýagny «batyr», «gahryman»). Türk alymy I. Kafesogly şu alymlaryň ýazanlaryndan ugur alyp, çepni diýen etnonimi goşunyň düzülişi bilen baglanyşykly dörän atlaryň hataryna goşýar. Abraýly alymlaryň çepni taýpasyna beren mahabatly düşündirişlerini inkär etmezden, biz bu etnonimiň «kiçi bölek», «topar», «süri» manysyndaky gadymy çep, çöp diýen türki sözden emele gelip biljekdigini hem bellemelidiris. Mahmyt Kaşgary çöp sözüni «bölejik» manysynda ulanypdyr: Bir çöp ýegil 一«bir bölejik iý». Türk dilinde we türkmen diliniň ýomut (maşryk) şiwesinde mal agylyna-da çeperi diýilýär. Şulardan ugur alyp, çepni diýen at «bölejik il» «topar», «kiçi taýpa» manysynda ýüze çykandyr diýip çaklaýarys. Seljuklar hereketi döwründe (XI asyr) çepnileriň uly bölegi Eýrana, Türkiýa, Kawkaza, Yraga aşypdyr. Türkmenistanda diňe gökleňleriň düzüminde çepni, atalarda hem çepi diýen tireler duş gelýär. Alili, ata, gökleň, hatap we hydyrili taýpalarynyň çepbe, çowdur we ärsarylaryň çepek, burkazlaryň çepbeje diýen tireleriniň hem şol gadymy çepniler bilen bir kökden dörän bolmagy mümkindir.

## Çeşme

Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah-227-228.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Owşar

**Owşar** — Taryhy çeşmelerde awşar, afşar görnüşlerinde duş gelýän bu etnik topar gadymy oguz-türkmen taýpalarynyň biri bolup, Mahmyt Kaşgary we Salar Baba ony 24 taýpanyň 6-njysy, Reşidetdin, Ýazyjy ogly we Abulgazy hem 9-njysy hasaplaýarlar. Salar baba Owşary Oguz hanyň ogly Aýhanyň ikinjisi perzendi diýse, agzalan alymlaryň beýlekileri ony Ýyldyzhanyň birinji ogly diýip görkezýärler. Adyň manysy barada olaryň pikiri şeýle: «çewik (çalasyn) we bagşy haýwan awyna höwesli» (Reşidetdin), «çustu çalak (çalasyn) we awa, janawara, guşa höwesli» (Ýazyjy ogly), «çalak», ähtimal, «çalasyn» (Salar baba), «işni ýyldam işlegçi» (Abulgazy). Abraýly çeşmelerde bu adyň etimologiýasy barada ýokarda ýatlanan pikirleriň tersine, biz ony düýbünden başga hili düşündirmekçi: 0wşar diýen etnonim og (ow) sözünden we -ş hem-de -ar goşulmalaryndan emele gelipdir. Og «taýpa», «il» diýen manydadyr, -ş we -ar bolsa jemi, köplügi bildirýän gadymy türki goşulmalarydyr. Etnonimiň asly owuş bolupdyr, muny ýomutlaryň orsukçy urugynyň düzümindäki owuş diýen tiräniň ady hem tassyklaýar. Ow we -uş一biri-biri bilen sepleşip, bir söze öwrülip gidenden soň, onuň yzyna köplügi aňladýan -ar goşulmasy ikinji gezek goşulypdyr. Abdallaryň osgşuk (ogşukbaba) tiresiniň adynda bolsa oguş sözüniň yzyna köplügi aňladýan başga bir goşulma一-yk goşulypdyr. Gazaply Nedir şany dünýä inderen bu taýpa şu şanyň döwründe iň kuwwatly ile öwrülýär, ol Eýrana, Türkiýä we Azerbeýjana hem ýaýraýar. Ýerli alymlaryň biragyzdan ykrar etmeklerine görä, Azerbeýjandaky Apşeroun (azerbeýjança Awşaran, ýagny «awşarlar») ÿarym adasyna hem şu ýere Türkmenistandan göçüp gelen awşarlaryň etnik ady dakylypdyr. Nedir şa döwründe esasy bölegi Eýrana giden owşarlaryň galan bölekleri soňra aýry-aýry tireler hökmünde gökleň, mürçeli, esgi we ärsary taýpalarynyň düzümine siňipdirler, mürçelileriň bolsa uly bölegini emele getiripdir. Alilileriň düzüminde-de owşarlar uly rol oýnapdyr.

## Çeşme

Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 164.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Eýmir

thumb|100px|right|Eýmiriň nyşany
## Umumy maglumat
Oguz-türkmenleriniň gadymy taýpalarynyň biri bolan eýmirleriň adyny orta asyr alymlary eýmür, Abulgazy bolsa imir görnüşinde ulanypdyr. Mahmyt Kaşgarly ony 24 taýpanyň arasynda 11-nji, Reşideddin, Ýazyjy-ogly we Abulgazy 18-nji, Salyr Baba bolsa 21-nji orunda goýýar. Kaşgarlydan we Salyr Babadan beýleki alymlar Eýmiri Oguz hanyň 5-nji ogly bolan Daghanyň 2-nji perzendiniň ady we ondan önen il hasaplasa, Salyr Baba ony Deňizhanyň 1-nji oglynyň ady diýip çaklaýar. Bu alymlar eýmir sözüniň manysyny şeýle düşündirýärler. Reşideddin: «Soň derejede iýi (gowy) we zengin (güýçli)»; Ýazyjy-ogly: «Hetsiz eýi, baý ol (bol) », Salar Baba: «Leşgerlik we tawangär bolgaý»; Abylgazy: «Baýlaryň baýy». Etnograf alym Ýu. Zuýew eýmir diýen etnonimiň aňladýan manysyna degişli ýörite makala ýazypdyr. Oña görä, bu taýpanyň ady totemden emele gelip, «teke» diýen manyny aňladýar, sebäbi Reşideddin eýmirleriň totemi hökmünde şu haýwanyň adyny tutýar; galyberse-de X一XI asyrlarda ýazylan hytaý çeşmelerinde gara guýrukly imo (imir) diýen haýwanyň ady duş gelýär. Ol geçi ýa-da keýik bolmaly. Şu zatlary nazara alyp, Ý. Zuýew imir diýen ady iki bölege bölýär: im we -r (goşulma). Im sözi, onuň pikiriçe, häzirki türkmen dilindäki umga/ýumga (dag geçisi) we emmek sözünde saklanyp, ol «teke», «geçi» diýen manydadyr. Eýmir sözüniň aňladýan manysyna Ýewropa alymlary hem üns beripdirler. Meselem, Gamiltonyň pikiriçe, bu at «şan-şöhretli, ygtybarly» diýen many añladýar. Elbetde, ymykly ylmy barlaglar geçirmezden, eýmir etnonimine berilýän beýle düşündirişlere ynanmak kyn. Bu sözüň asyl köküni hunlaryň, ýada, türki, mongol, tungus-manjur halklarynyň bir umumylygy emele getiren altaý döwründe ýaşan halklaryň dilinden gözlemek dogry bolar, sebäbi eýmirleriň ady gadymy türki eýýamda-da duş gelýär. Meselem, türk alymy Ibrahim Kafesoğlunyñ ýazmagyna görä, baryp 745-nji ýylda Ötükende öz döwletini guran uýgurlara dokuzoguz («9 taýpa») hem diýilýän eken, çünki olar 9 taýpadan ybarat bolupdyr. Onuň 8-nji taýpasynyň ady hytaýça Hi-ýe-wu görnüşinde ýazylyp, ol türkçe okalanda aýamur ýa-da aýmur görnüşine eýe bolýar. Kafesoğlu bu ady hut eýmirler bilen baglanyşdyrýar. Eýmir ya-da iýmir etnik adyň eý/iý bölegi, biziň pikirimizçe, igdir etnoniminiň ig sözi bilen asyldaş bolsa gerek, çünki türki (türkmen) dillerinde g sesi aňsatlyk bilen ý sesine geçip bilýär. Meselem: ege一eýýe,一eýe, tük一tüg一 tüý, çugun一ço:ýun一çoýun we ş.m.

## Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmeniň nesil daragty). Aşgabat, «Turan一 1». 1994.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Bükdüz

## Umumy maglumat
Orta Asyr çeşmelerinde sanalýan 24 türkmen taýpasynyň biri-de Bükdüzlerdir (Bägdüz, Bükdüz, Bügdüz, Bükder we ş.m. atlandyrylypdyr). Mahmyt Kaşgary ony 8-nji, Reşideddin 23-nji, Abulgazy Bahadur han hem 22-nji orunda goýýar. Bu awtorlaryň ählisi Bükdüzi Oguz hanyň Deňizhan diýen oglundan doglan ikinji ogluň ady hasaplaýarlar we Bükdüz diýen sözüň manysyny «hyzmatkär» diýip düşündirýärler. Reşideddin bu taýpanyň guşuny (oňany) çakyr diýip görkezse, Abulgazy Bahadur han onuň ütelgidigini nygtaýar. Her niçik bolsa-da, bükdüzler häzirki Türkmenistanda uly yz galdyrmandyrlar. Ähtimal olar Seljuklar hereketi döwründe (XI asyr) özlerini köpçülikleýin Türkiýe, Yrak, Siriýa ýaly ýurtlara atan bolmaga çemeli. Diňe tekeleriň we salyrlaryň düzümindäki Bükri diýen urug adynyň etimogik nukdaýnazardan Bükdüz bilen asyldaş bolmagynyň mümkindigini hasap etmeseň, türkmen etnonimiýasynda Bükdüz sözi duş gelmeýär. Bükdüz Oguz türkmenleriniň Üç oklar goluna degişli taýpadyr. Oguzlaryň musulmanlaşyp Yslam dinini kabul edip başlan wagtlary, ýagny X asyrda günbatara göçüp gidýärler. Soňra günbatar Anadola we Orta Anadola gelip ýurt tutunýarlar. Has açyk aýdanymyzda Bükdüziň manysy «Herkese sylag-hormat bildirer we hyzmat eder» diýen manyny berýär. Hezreti Muhammet pygambere ilçi bolup baran (622-623-nji ýyllar aralygynda Medinä baran) Bogduz-Aman hanedanynyň baştutany we Kürmançyň iki esasy golundan Bokhlular/Botanlar, Ýaňykent ýabgularyndan X asyrdaky Mälikşanyň Atabegi Guzuly, Halap türkmenlerindäki Bügdüzler hem bu taýpadandyr. Türkmenistanyň merhum serdary Saparmyrat Türkmenbaşynyň Ruhnama kitabynda bolsa bu taýpanyň ady Bükder diýip ýazylypdyr. Manysyny hem ýokardaky ýaly şeýle düşündirýär: «Hemmesine hormat, gulluk we hyzmat eder».

## Çeşmeler
Soltanşa Atanyýazow. Şejere. Aşgabat. «Turan 一1994. sah-87-88.

Atalay(2006). Diwanylugatitturk. Ankara: Türk taryhynyň gurluşy. ISBN 975-16-0405-2. Jilt I. sah-56.

Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat 2001. sah-83.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Teoman

Hanedany: Hun hanedanlygy

Doguldy: ....

Özünden öň: ...

Özünden soň: Mode han (Mete han)

Öldi: b.e. öňki 209.

Höküm sürdi: b.e.öňki 220—b.e.öňki 209-njy ýyllar.

Aýaly:...

Çagasy: 1) Mode han, 2) ....

## Umumy maglumat
Ol şol Şejereýi teräkime kitabyny ýazan Abulgazy Bahadurhanyň Oguznamasyndaky Garahan diýlip hasap edilýär. Ol miladydan öňki III asyrda ýaşap geçen ilkinji Hun hökümdarydyr. Onuň Beýgu atly lakamy beýik diýmekligi aňladýar. Ol miladydan öňki 221-220-nji ýyllarda tagta geçip Hun taýpalarynyň baştutany boldy. Teoman hanyň ata-babalary Türküstan (Turan) topraklaryndan Çynmaçynyň demirgazyk çäklerine gelip birnäçe öýli bolup oturupdyrlar. Hunlar Çynmaçyna tarap çozup olja talap gezipdirler. Teoman hanyň her iki aýalynda iki ogly bolupdyr. Uly aýalyndan Mete han (Motun) kiçi aýalyndan hem bir ogly bolupdyr. Teoman han Mode hany tagta mirasdar etmekligi rowa görmedi. Şonuň üçin ol kiçi ogluny tagta geçirmek isledi. Emma Mode kakasynyň ýalňyşýandygyny bilýärdi. Teoman han Modeni Düýeçi taýpalarynyň (ýueçji) eline girew diýip berdi. Teoman han kiçi ogluny tagt mirasy etmekçidigini duýan Mode tussaglykdan gaçyp gaýdyp, özüne 10.000 adamlyk goşun toplady we kakasy bilen uly çaknyşygy başlatdy. Netijede miladydan öňki 209-njy ýylda Kakasy we onuň kiçi aýaly hem ene başga jigsi şol uruşda öldürildi. Tagta hem Mete han geçdi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Kiok

Höküm sürdi: b.e.öňki: 174—b.e.öňki 161.

Özünden öň: Mode han

Özünden soň: Kuniçen (Szýunçen)

Öldi: b.e.öňki 161.

Ýurdy: Oguz türkmenleriniň Hun döwleti

Kakasy: Mode han (Mete han)

Ogly: Kuniçen (Szýunçen)

## Umumy maglumat

Kiok han (Lawşan ýa-da Gök han) m. ö. 174-nji ýyldan m. ö. 160-njy ýyllarda hökümdarlyk etdi. Ol hunlaryň üçünji şanýusydyr. Ol Mode hanyň oglydyr. Dünýä ineninde ejesi oňa Çiçu adyny goýupdyr.  Laoşan adynyň näme sebäpden dakylandygy belli däl. Hulsewanyň pikirine görä bu Hun dilindäki bir sözüň terjimesi ýa-da haýsydyr bir sözüň meňeşligi bolup biler diýipdir[1]. Çyn-maçyn (hytaý) dilinde Laoşan «uly we üstün» manysyny aňladýar. Hun dilinde onuň manysy Gökhan diýmekdir.  Onuň häkimýeti döwründe Hunlar Çyn-maçyna beýik ýörüşleri gurnapdyrlar. Gökhanyň islegi tutuş Çynmaçyny eýelemekdi. Şeýlelikde m. ö. 166-njy ýylda Hunlar 140.000 leşgerler bilen birlikde paýtagt şäher Siýana golaý gelip çaknyşdy. Töwereklerden 100.000 leşgerleri bilen hökümdary haýbatly söweşi bilen garşylamaga çykdy. Emma ol güýçli garşylyk görmegi netijesinde yza Mangoliýa tarap çekildi. Mangoliýa Hunlaryň topraklarydy. Ol ýurdy eýelän Oguz handy. Gökhanyň bu ýörişi bir aýa çekdi. Soňra 10.000 Hun esgerleri bilen Lýawdun ýarymadasyna hüjüme geçdiler. Pekiniň ýakynlarynda ýerleşen Çili şäherine gelen Gökhan Çynmaçyn hökümdary bilen ylalaşyk baglaşyp yzyna dolandy.  Merkezi Aziýadaky Hindi-Ýewropa kowmy bolan Düýeçileri (Ýuweçji) Hun topraklaryndan çykarylýar, kowulýar. M. öň 162-nji ýylda Düýeçi hanyň kellesinden gymyz käsesini ýasatdyran Gökhan hökümdarlygyny araçäklerini öňküsinden-de giňeldýär. Beýniden ýasalan şol gap atadan-ogula miras geçipdir. Gökhan Çynmaçyn hökümdary Weniň gyzyna öýlendi. Gök han m. ö. 160-njy ýylda wepat boldy[2].

## Çeşme

[1] Hulsewé, A.F.P. (1979). China in Central Asia: The Early Stage 125 BC AD 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty. Introduction by M. A. N. Loewe. ISBN 90-04-05884-2. Leiden: E. J. Brill.

[2] Şamuhammet Suwtyýew. Şan-şöhratly Hunlar. Aşgabat 2015. Gök han. sah-8-9.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Lev Trotşki

**Lev Davidoviç Bronşteýn** (7 noýabr 1879 - 21 awgust 1940) Rus Marksist rewolýusion we syýasatçy.

Kategoriýa:Marksist
Kategoriýa:Ateist
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kuniçen

Höküm sürdi: b.e.öň.161 —b.e.öň.126.

Özünden öň: Kiok

Özünden soň: Içiz

Öldi: b.e.öň 126.

Kakasy: Kiok

Aýaly: Hytaý şagyzy.

Çagasy: Ýuýbi

## Umumy maglumat
Günhan(KUNIÇEN一M. Ö. 161- M. Ö. 126) Günhan (Güniçen) miladydan öňki 161 ý. Miladydan öňki 126-njy ýyllar aralygynda hökümdarlyk eden Hun şanýusydyr. Onuň döwri Hun imperiýasynyň iň güýçli döwri hasap edilýär. Hun hökümdarlarynyň içinde iň uzyn ömür süren döwründe Çyn-Maçynda 4 imperator täzelenipdir. Gökhandan (Kiok) soňra Hun tagtyna ogly Günhan (Kunçin) (M. ö. 160m.ö.126 ý.ý.) geçdi. Gün han atasy Oguz han we kakasy Gök han ýaly agalyk ediji, berk hökümdar däldi. Bu döwûrde döwlet ugrynda Hytaý (Çyn-maçyn) çozuşlary we surnukdyryjy uruşlar möwç almaga başlady. Hytaýlylaryň yzly-yzyna gazanan ýeňişleriniň soňunda, Hun häkimýeti Gobi çölüniň demirgazygyndaky Orhon derýasynyň kenaryna çekildi.  Döwletiň baý günorta-günbatar topraklary Hytaýyň eline geçdi. Hytaýdan alynan bergiler kesildi. Hun şazadasy arasyndaky çaknyşyklar we içki dawajeňjeller döwleti ysgyndan gaçyrdy

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Içiz

Höküm sürdi: b.e.öň 126—b.e.öň 114

Özünden öň: Kuniçen

Özünden soň: Uweý

Öldi: b.e.öň 114.

Kakasy: Kuniçen

Aýaly: ???

Çagasy: Uweý

## Umumy maglumat
Içiz şanýuý miladydan öňki 126-njy 114-nji ýyllarda hökümdarlyk eden Hun imperatorydyr. Onuň häkimýet döwri iň gowy döwürleriň biri hasap edilipdir. Ol Kiokyň ikinji ogly we Kuniçeniň jigsidi. Şerk Luli şazadasy tituly bolan Içiz jigsi ogly sol tarapdaky serhetleriň şazadasy bolan Ýuýbiniň üstüne çozup häkimýeti ele aldy. Ýuýbi Çyn-maçyna gaçdy we bir näçe aýdan soňra öldi. Içiz häkimýete dyrjaşýanlar bilen haklaşdy. Hun döwletindäki bulaşyklykdan peýdalanan Imperator Wudi uruş oglan etdi. Hunlar muňa jogap edip Çynmaçynyň serhet taraplaryndan 2000 adamy gul edip alyp gitdiler. Hökümdarlygyň 2-nji ýylynda üç topar bilen hüjüme geçen we 30.000 esgeri bir topara bölen Içiz, Şofan şäherini zabt etdi. Muňa jogap edip 100.000 esgerden ybarat Çyn-maçyn goşuny 15.000 hunlyny ýesir alyp dyza çekildi. Soňky ýyl Çyn-maçyn goşuny bütin goşun birliklerini herekete geçirdi. Serkerde Siu Fan gaçsa-da beýleki serkerde Çao Hsin olara ýesir düşdi we Içiziň bajysyna öýlendi.  Asly Hunlardan bolan Hsin täzeden taýpalarynyňka dolandy. Soňky ýyllar Hun goşunlary has erbet urgulara sezewar bolup heläk boldylar, köpüsi yza çekilip gaçyp gutuldylar. Içiz uruşda ýeňilen iki serkerdäni, şazada Hunýe we Sýuçuny ýanyna çagyrdy. Jezalanmakdan gorkan Hunýe Çyn-maçyna gaçmagy ýüregine düwse-de Sýuçu onuň bilen gitmek işlemedi. Şol sebäpli Hunýe Sýuçuny öldürdi we gaçdy. 114-nji ýylda täze planlary düzen Içiz öldi. Ýerine ogly Uweý geçdi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Uweý

Höküm sürdi: b.e.öň 114—b.e.öň 105

Özünden öň:  Içiz

Özünden soň: Uşilu

Öldi: b.e.öň 105.

Hun türkmenleriň hökümdarlygy

Kakasy: Içiz

Aýaly: ???

Çagasy: Uşilu

## Umumy maglumat

Uweý Şanýuý Miladydan öň 114-nji we miladydan öň 105-nji ýyllar aralygynda hökümdarlyk edipdir. Içiziň uly ogly bolan Uweý şanýunyň häkimýet döwri Hun imperiýasynyň durgunlyk döwri saýylýar. Hun Hökümdarlygynyň 4nji döwri saýylýar. Häkimýetiň 4-nji ýylynda Çyn-Maçyn ilçisi oňa imperatoryň ony huzuryna çagyrandygyny we Wassallygy kabul etmegini isleýändigini aýtdy. Uweý muňa gazaplanyp ilçini Baýkal köliniň etraplaryna sürgüne ugratdy we goşunyna dynç berdi. Ýan-sin atly Çyn-maçyn ilçisi ötünç sorap Şanýunyň rugsady bilen imperatoryň ýanyna gitmek isledi. Şanýuý bolsa oňa haýbat atyp Çyn-maçyn şazadasyny talap etdi. Şanýuý belli karara gelip bilmän özi Çynmaçyna gitmek isledi we Imperator Wudi Uweý üçin Çankanda bir saraý dikilmegini emr etdi. Şondan soňky ýyl Hun ilçisi Çyn-Maçynda syrkawlandygy üçin Uweý ony öldürüpdirler diýip pikir etdi we Çyn-Maçyna gitmek pikirinden ýüz öwürdi. Miladydan öňki 105-nji ýylda ölen Uweýiň ýerine heniz ýaş ogly Er şanýuý hökümdar diýlip yglan edildi[1].

## Çeşme

1. ^ Bichurin N.Ya., "Collection of Information on Peoples in Central Asia in Ancient Times", vol. 1, p.&nbsp;46.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Mälikşa II

Muizeddin **Mälikşa II** (d. 1099/1100一1105) Beýik Seljuk soltany. Berkýarygyň ogly. Berkýaryk 1105-nji ýylda ölende heniz çaga wagty bir ýyla golaý hökümdarlyk edipdir. Ony Soltanlyk tagtyndan indiren Muhammet Tapar dy.
## Ömri
Taryhçy Ebu Fedanyň ýazamagyna görä kesellän soltan Berkýaryk ölmezden öň bir aý öň ogluny öz mirasdüşeri edip belläpdir we  onuň egindeşleri muny kabul edipdirler[1]. 
Soltan Berkýaryk 1105-nji ýylda öleninde ogly Muizeddin Mälikşa heniz dört ýarym ýaşyndaka Seljukly tagtyna geçdi. Kagyz üstünde bütin Seljukly hanedanlygynyň baştutanydy. Emma bütin dolandyryjylyk alamatlary Muhammet Taparyň elindedi. Jigsi Muizeddin Mälikşany bir ýyl höküm sürdürmezden tagtdan indirdi we özi Soltan boldy. 
Möhüm wakalaryň ýazyjysy taryhçy Hamdulla Müstewfi Kazwini «Taryhy Guzide» atly eserinde Muhammet Taparyň tagtdan indiren jigsini zyndana atdyrandygyny ýazypdyr[1][2].
Muhammet Tapar häkimýeti eýeläp höküm sürse-de  ol halk gözünden düşen adamdy. Emma tutuş hökümdarlygyň çäklerinde Horasandaky Seljuk türkmenleriň hökümdary Soltan Sanjaryň at owazasy bütin ýurda äşgär bolupdy. 
Bir ýyla golaý höküm süren soltan Mälikşa II  hakynda başga maglumat ýokdur. Belki täze çeşmeler we maglumatlar arkaly geljekde öwrenip bileris. 
## Çeşme

1. ^ a b Cawley, Charles (2008-07) West Asia & North Africa, Chapter 5. Iran and Iraq. Seljukid Sultanat,Foundation for Medieval Genealogy TURKS.htm#_Toc179089990 (iňlisçe)

2. ^ Hamdulla Müstewfi Kazwini, (1362) (Abdul-Hüseýin Nevâ'î) Târîh-i Güzîde,Tähran 1362 (parsça)

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Seljuk döwleti
Uşilu

Höküm sürdi: b.e.öň. 105一b.e.öň. 102.

Özünden öň: Uweý

Özünden soň: Suýlihu

Doguldy: ? b.e.öň 105.

Öldi: b.e.öň. 102.

Ýurdy: Oguz türkmenleriniň Hun döwleti

Kakasy: Uweý

Aýaly: ???

Çagasy: Ady näbelli,

Babasy: Woýan-Szýuýdi

Är Uşilu ýa-da Uşilu diýlip atlandyrylan Şanýuý heniz kiçi ýaşyndaka tagta çykdy we jemi 3 ýyl hökümdarlyk etdi. Onuň döwründe Hunlar Çynlylar bilen (hytaýlylar) birnäçe söweşler alyp bardylar we ýeňlişe sezewar boldylar. Uşilu bolsa miladydan öňki 102-nji ýylda syrkawlady we şol keselinden gutulyp bilmän aradan çykdy.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Suýlihu

Höküm sürdi: b.e.öň 102一b.e.öň. 101

Özünden öň: Uweý

Özünden soň: Çudihu

Öldi: b.e.öň. 101

Ýurdy: Oguz türkmenleriniň Hun döwleti

Kakasy: Içiz

Aýaly: ???

Çagasy: ???

Suýlihu 1 ýyl hökümdarlyk eden Hun hökümdarydyr. Jigsiniň ogly bolan Er Uşilu nyň ölüminden soňra häkimýetiň başyna geçen ýaşy gartaşan goja Suýlihu Hytaýa garşy goşun birikdirip herekete girişende syrkawlap öldi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Çudihu

Özünden öň: Suýlihu

Özünden soň: Hulagu (Huluku)

Öldi: b.e.öň 96.

Hanedan: Suýlihu Hun hanedanlygy

Kakasy:???

Aýaly: Ýançži , Li Lina

Çagasy: Hulugu, Ady näbelli gyzy we ogly bolan.

## Umumy maglumat
Çudihu şanýuý atasynyň ölüminden soňra oglanlyk ýaşda häkimýetde galdy. Ýaşynyň kiçiligine seretmezden syýasaty bilen hökümdar tagta çykdy we kiçi ýaşdadygyny bahana edip Çyn ilçisini soňra kabul edilmegini isledi. Gelen Çyn ilçilerini yzyna göndertdi.  Asyl ady Çedi bolan şanýuý soňky ýyl täze Çyn ilçisini garşylady. Çudihu gelen ilçileriň bozuk planlarynyň üstüni açyp, bütin ilçileri Baýkal kölüniň etrabyna sürgün etdi.  Islegleri kabul edilmedik Imperator Wudi täzeden hüjüme girişdi. Üç tarapdan goşuny gönderdi. Birinji hoşuna Li Kuankli baştutanlyk etdi. Ol Hun ýesirlerini alyp yza dolananda hunlaryň duzagyna düşdi we 70 sany esgeri öldürildi. Ikinji goşun söweşsiz zatsyz boş yzyna dolandylar. Üçünji goşuna baştutanlyk eden Li Lin Şanýuýyň goşunyna hüjüme geçdi. Emma söweşde açlykdan 400 esgeri bilen birlikde Hunlaryň tarapyna geçip [1] şanýunyň gyzy bilen öýlendi.  Hakasiýa ugradylyp ol ýerleri dolandyrmaga başlady. Şanýunyň ölûminden bir ýyl ozal Li Kuanklinyň baştutanlygynda Çyn goşuny Ýuýu hunlar bilen 10 gün ganly uruşlary alyp baranyndan soňra ýeňilip yza çekildi.  Çyn hüjümlerini dep eden hunlar etrap-şäherleri eýeläp yza dolandylar. Li Kuankli hunlara garşy täze herekete geçjek wagty muny aňan maşgalasynyň günäkärlenýändigini bildi. Li Hunlara hüjüm etdi sebäbi Çyn imperatoryň merhemetini gazanmalydy. Ol hüjümden yza çekildi. Çudihu şanýuýbLi Kuankliniň ýoluny 60 müň atly bilen kesdi. Çyn goşuny uly heläkçilige uçrady. Li Kuankli boýun boldy. Onuň maşgalasy bolsa Çyn-maçyna tarap ugradyldy.  Çudihu şanýunyň iki ogly bardy. Kiçi ogly Huluku onuň ölümünden soňra tagta geçdi

## Çeşme
1.  ^ Taskin B.S., "Materials on Sünnu history", Science, Moscow, 1968, p.&nbsp;31 (rusça)

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Hulagu

Özünden öň: Suýlihu

Özünden soň: Huýandi

Hanedany: Suýlihu hun hanedanlygy

Kakasy: Suýlihu

Ejesi: (Ýançži)

Aýaly: çžunsýuý-Ýançži 1 (titul)

Çagasy: Ady näbelli ogul, gyzlary

Aýaly: Li Guanli

Höküm sürdi: b.e.öň 96 — b.e.öň. 85

## Umumy maglumat
Hulagu ýa-da Huluku şanýuý一miladydan öň 96-njy ýylda atasynyň ýerine tagta geçipdir. Häkimýete geçen wagtlary ady meşhur bolmadyk jigisini tagt mirasdüşeri edip taýyn etse-de ol tiz wagtdan soňra wepat boldy. Häkimýetiniň ilkinji 6 ýyly asuda geçen Hulagu miladydan öňki 90-njy ýylda köne duşmanlary bolan goňşylary Wanku we Wuhuanlardan çynlylara garşy uly goşun toplamakda ýardam bermegi üçin esger isledi. Wuhuanlardan 70.000 esger geldi. Hun şazadasy Çýueçen 30.000 esger bilen, Mantun bolsa 40.000 esger bilen geldi. Şanýuý Altaý daglaryna çekilip söweşe taýynlanmaga başlady. Çyn goşuny Hun döwletiniň içerilerine hereket etdi we ilat garasyny görmän soň yzyna gaýdyp gelýärkä Hun serkerdesi Li Liniň hüjümine sezewar bolup yza çekildi. Hulagu Çyn goşunyny heläk edip Çyn-maçyndan 600 litr şerap, 2 million litr içgi azygy we 100.000 top, ýüpek talap etdi. Imperator oňa jogap bermedi. Hulagunyň ýesiri bolan Li Kuanklinin Hulagunyň gyzy bilen öýlenmegi bilen Şanýunyň ejesiniň hassalygynyň sebäbiniň Li Kuankli bolandygyny oňa aýtdylar.  Rowaýata görä şanýuý Hulagu bilen Li Kuankliniň arasyndaky bolup geçen wakalarda Li Kuankli bütin milleti näletläpdir. Hakykatdan-da soňky ýyllar hunlarda her hili mergi keseller köpelip başlapdyr. Şanýuý Hulagu bolsa Li Kuanklinyň mukaddesleşdirilmegini we oňa sežde edilmegini emr etdi. Imperatoyň ölmegi we tagta täze geçen Imperator Çaodiniň döwründe syrkawlan Hulagu oglunyň öleni üçin garyndaşlarynyň we egindeşleriniň teklibi boýunça ýerine jigsiniň ogly Huýandini taýyn etdi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Durmuşyň güli

DURMUŞYŇ GÜLI

Tomus paslynyň ilkinji güni gelýän 1-nji iýun — Çagalary goramagyň halkara güni ýurdumyzda bellenilip geçirilýän ajaýyp seneleriň biri.

Hormatly Prezidentimiz: «Çagalara aýratyn üns bermek, olara söýgi bilen garamak asyrlaryň dowamynda türkmen halkynyň kämilleşdirip gelen ruhy gymmatlygydyr» diýip belleýär. Milli Liderimiziň raýatlaryň ýaşaýyş-durmuşy bilen gyzyklanyp, etrapdyr welaýatlara sapary mahalynda çagalarymyzyň okaýan mekdeplerinde, çagalar baglarynda bolup, çagalar bilen duşuşyp, olaryň her biriniň pikiri bilen gyzyklanyp görmegi ýurdumyzda ýaş nesil hakdaky aladanyň giň gerime eýediginden habar berýär.

Bagtyýar çagalaryň göwnejaý dynç almagy, wagtlaryny şadyýan hem gyzykly geçirmekleri üçin ýurdumyzyň dürli künjeklerinde sagaldyş we dynç alyş merkezleri hereket edýär. Şol merkezleriň hatarynda jana tenekar hoştap howaly Gökdere jülgesindäki hem-de «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyndaky «Daýanç» çagalar dynç alyş-sagaldyş merkezlerini mysal getirmek bolar. Bu ýerde çagalaryň gowy dynç almaklary üçin ähli amatlyklary bolan suw howdanlaryň, okalga otaglaryň, dynç alyş otaglaryň, tehniki enjamlar bilen enjamlaşdyrylan otaglaryň bolmagy çagalaryň şadyýan, many-mazmunly dynç almaklary üçin niýetlenendir. Şeýle hem ol merkezlerde sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmaga niýetlenen meýdançalar, üsti açyk aýdym-saz merkezi, suwa düşülýän howuzlar, lukmançylyk merkezleri we naharhanalar çagalary kabul etmäge taýýar edilendir.

Tomusky dynç alyş möwsüminde Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Daşoguz welaýat birleşmesi Gökderedäki «Beýik Serdaryň ruhubelent nesilleri» çagalar dynç alyş-sagaldyş merkezine 3 tapgyrda 69 çaga, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyndaky «Daýanç» çagalar sagaldyş merkezine 6 tapgyrda 216 çagany ýeňillikli ýollanmalar bilen ibermek meýilleşdirýär.

Türkmenistan, hakykatdan-da, bagtly çagalaryň, ýaşlaryň ähli arzuwlarynyň hasyl bolýan ýurdy. Berk bedenli, sagdyn ruhly ýaş nesliň aladasyny döwlet syýasatynyň möhüm ugry hasaplaýan mähriban Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak, işleri rowaç bolsun
Medrese

**Medrese**-musulmanlaryň dini öwrediş mekdebidir.Ol medresede hemme ugurdan okuwçylar okadylan.Medresäni gutaranyndan soň Uniwersisetda okamaga hukugy bar.
Ilkinji medresäň 859-njy ýylda Marokkoda açyldy.Russiya rewolýusiýadan  öň bolup geçen 9-13nji asyrlarda medrese gurulup ýaýradylmana başlady(Buhara,Samankard,Hiwa,günorta Ural,Sibir) we medreseler gurulup başlanyndan soň onuň golaýynda ulakan metjitler gurulyp başlandy.
Okuw gollanmasy 
Arap dili 
Gurhan we teswirler
Hadyslar
Şerigat
Taryhy ähmiýetli yslam we biraz praktiki ähmiýetli düzgün-nyzam.Musulman dininiň taglymatlary.
Häzirki zaman medresesi
1960-njy ýyllar içinde birnäçe yslam ýurtlary birigişdiler,iki dokma görnüşündägi medrese:medresede dünýäwi gylykda çykyş edýän ya-da umumy bilim,mekdep,halk içinde alynýan ulgam bilim we medresede gurhan okamak.Başga döwletlerde uly bolmadyk hususy tölegli medreseler bar.Öňki döwletlerde medresede gurhan okamak hökman hasaplanylypdyr.
Şhaher Pushkin

Shaher Prinew nizinin cep tarapyndaky Newa kenarynyn eteginde ornashdyrylan.Landshaplar yeterlik parhly:depeler,sirtlar we tokaylar bilen obalar,oba hojalygy bilen birleshyar.Mundan 300-400 yyl ozal hazirki teritoriyasy derya bilen gurshalan.
### Klimat
Pushkinin klimaty gowshak we cygly,denizden kontimentalny gecen.Gyshyn gunleri gunin dogushy 5:51 sagatdan 18:50 tomusa cenli sheyle dowam edyar.Tomsuna gysga we gowshak yyly gysh bolsa dowamly.Howanyn tempraturasynyn gowy tarapy aprelden bashlap noyabryn birinji hepdeligni oz icine alyar.In sowuk ay bolsa fewral.Ortaca yylylyk osadkasy-590m.m’’gulin shemaly’’shaherin teritoriyasy yylyn islendik wagty tamiz shypaly,arassa howa bilen gurshalan.
In tutukly howa hasaplanylyan aylary Noyabr,Dekabr,Yanwar.Ortaca bulutly aylar mayda goz onune tutulyar.Guneshli gun yylda 240-dan az dal.25-26 maydan 16-17 iyul aralygynda’’aydyn gijelerin wagty’’, bu wagtlar gun az wagtlyk goze gorinyar,gunin uzyn we yagty gundizligi iyunyn ahyrynda 19 C sagada ymykly cekyar.
Nikole Kidman

thumb|Nikole Kidman (2001)
Hakyky ady: **Nikole Mery Kidman**

Doguldy: 20.06.1967[1]. (48 ýaş) ABŞ. Gawaý. Gonolulu [2].

Amerikan raýaty.

Käri: Sahna oýunçy.

Meşhur ýyl: 1983

Sylaglandy: «Oskar (2003)Altyn globus (1996,2002,2003) BAFTA (2003, «Dumanlykdaky aýy»[2]

Är(ler)i: Tom Kruz (1990-2001) Keith Urban (2006-njy ýyldan biziň günlerimizde).

Çagasy: Ruby, Sundaý, Faith Isabella we Konnor

Nikole Mery Kidman Awstraliýa we ABŞ-nyň meşhur watandaşydyr.
## Umumy
Ol 1967-nji ýylyň 20-nji iýunynda ABŞ-nyň Gawaý ştatyndaky Gonoluluda eneden doguldy. Emma onuň çagalygy Awstraliýada geçýär. Kakasy Antony Kidman biohimiýaçy, psiholog, ýazyjy; ejesi Janelle Kidman bolsa şepagat uýasy, ol öz adamsynyň kitaplaryny neşir etdirýär. 2006-njy ýylyň 23-nji iýunynda Keýt Urban (bagşy) bilen öýlenen Kidmanyň Tom Kruzdan Izabella Jane Kidman Kruz we Konnor Antony Kruz atly iki sany çagasy boldy. Keýt Urbandan Sundaý Rose atly bir gyzy boldy. 2010-njy ýylyň 28-nji dekabrynda gyzy Faýt Margaret Kidmam Urban dünýä geldi. Käri Ilki ol mekdebini tamamlap Teatra girmäge höwes edýär. Öz boýdaşlaryndan uzyn boýly, gyzyl saçlary we mähirli ýüz, gözleri bilen tapawutlanyp Golliwuda çenli at-owazasy meşhur boldy. Özüni ilkinji gezek Dead calm (1989) kinoda Sam Neilliň ýaş aýalynyň keşbini janlandyrýar. Soňra Days of Thunder (bu kinoda Tom Kruz bilen tanyşdy) Tom Kruz bilen tanyşyp onuň bilen toý tutýar. 1990-njy ýylda Tom Kruz bilen durmuş guran Nikole öz başarnyklaryny Flirting, Far And Away, My Life, Portrait Of A Lady ýaly kinolarda görkezdi. Aýratynam bir zenanyň portreti (Portrait of a Lady. filminde ýüzüni gadymy zenan profilinde çekipdirler. Tom Kruz bilen birlikde oýnan Stanley Kubrickyň goly bilen Eyes Wide Shut (1999) filminden soň, ýagny 2000-nji ýylda Tom Kruzdan aýryldy 2010-njy ýylda Moulin Rouge (Gülgüne degirmen) kinofilminde hem özüniň başarnyklygyny görkezipdir we ilkinji gezek ömründe Oskar baýragy bilen hem iň ökde zenan oýunçysy adyna mynasyp boldy. Oňa Oskar baýragyny gazandyran The Hoursdaky Wirginiýa Wolf harakteridir. Awstraliýanyň ilkinji ökde zenan oýunçysy diýlen at hem şol wagt berlipdir. Soňra Dogwille, Cold Mountain, The Stepford Wiwes,The Golden Compas ýaly filmlerde oýnasa-da beýleki kinolary ýaly üns berilmedi.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Gertrude Bell

Doguldy: 14. 07. 1868. Waşington Hall. Kounty Durham. Angliýa

Ölümi: 12. 07. 1926. (57) Yrak. Bagdat

Milleti: Britaniýaly.

Eden işleri we wezipesi: Okkupirleýji, syýasatçy ofiser, Iýordaniýany we Yragy bölüji, Arheolog, Beýik Siriýanyň, Mesopotamiýanyň, we Arabystanyň kartagrafiýaçy

## Umumy
Gertrude Margaret Lowtgian Bell (14.07.1868 一12.07.1926) Angliýa (Beýik Britaniýa) Durhan Kounty şäherinde bir maşgalanyň gyzy bolup dünýä inen meşhur iňlis zenan syýahatçysy we jansyzydyr. Belliň kakasy meşhur maşgaladan bolan Thomas Hugh Bell. Gertrude Bell heniz üç ýaşyndaka ejesi wepat boldy. Onuň yz ýany kakasy Thomas birnäçe ýyldan soň Florens Oliffe bilen durmuş gurdy. Ilkinji we orta bilimini Londandaky mekdep okuwlarynda tamamlan Bell, Taryhy okamak öwrenmek üçin Oksford uniwersitetine gitmäge karar berdi. Bu yerde synaglardan başarnykly geçip okuwda ilkinji talyp bolmaklygy başardy. Okuwda talyp bolanyndan soň syýahat etmeklik kararyna gelen Bell, Ýewropa we ondan Orta gündogara birnäçe ýerlere syýahat etdi. Daglyk ýerlere jahankeşdelik eden Bell, 1897-1898-nji we 1902-1903-nji ýyllarda iki sapar dünýä turuna çykdy. 1899-njy ýylda Kudusa bardy we soňra Araplar bilen ýakynlyk we aragatnaşyk saklamagy başardy. Arap çöllerinde syýahat etdi we günbatardaky ýurtlar üçin çöl durmuşyny suratlandyrýan ýazgylar ýazdy. Araplar oňa «Çöl gyzy» we «Yragyň täçsiz şazenany» lakamyny berdiler. Bell 1907-nji ýylyň martynda arheolog dosty William Ramsaý bilen birlikde Anadola geldi we az wagtlyk yzyna Angliýa dolanyp bardy. Soňra 1909-njy ýylda Mesopotamiýa (Derýaaralygy) syýahat etdi. Ol şol ýerde Hett (Hitit) döwrüne degişli bolan Gargamyşda barlag gazuw-agtaryş işlerini geçirdi. Soňra Yrakdaky meşhur antik şäher bolan Wawilona gitdi. Soňky ýyllarda Orta gündogar Angliýanyň çykalgasy üçin Gertrude Bel orta gündogar syýasatynyň gurujysy we planlaýjylarynyň biridir. Mesopotamiýa taraplaryndaky Arap kabylalary Osmanlylara garşy öjükdiren hem şol Gertrude Beldir. Aýratynam 1919-njy ýyldaky Pariž ýaraşyk şertnama Konferensiýasyna delegat bolup goşuldy we Yrak döwletiniň çäklerini çyzmak üçin işleýär. Gertrud Bel Çanakgala söweşinde öz ýan-ýoldaşyny ýitirýär. Ýalňyzlyk we tukatlyk gurşap alan Gertrud Bel 1926-njy ýylyň Iýulyň 12-sine dünýeden ötdi we ony Bagdadyň Bab el-Şarji ilçiliginde, Iňlis mazarlygynda jaýladylar[1]. Jynazasy öz dostlary, Iňlisler we Yrak patyşasy tarapyndan ýerine ýetirildi. Mazarlyga tabydy goýulanda halyf Faýsal I üçekden seredip durupdyr[2]. Gertrude Bel şol adamsyndan başga hiç kime durmuşa çykmandyr we çagasy hem ýok eken. Ol taryhy maglumatlary, eserleri öz syýahaty wagtynda toplapdyr.

Warner Herzoguň ýazan 2015-nji ýyldaky ABŞ-nyň çykaran «Queen of the desert» atly kinosynda Gertrude Beliň roluny Nikole Kidman janlandyrypdyr.

## Çeşme

[1] Buchan, James (12 mart 2003). "Miss Bell's lines in the sand" . The Guardian. 30 Iýun 2013-nji ýyldan başlap arhiwlendi. Ýaýraw. 29. Awgust. 2009.

[2] Lukitz, 2006. p.&nbsp;235

Kategoriýa:Şahsyýetler