open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kongo derýasy

thumbnail
**Kongo** (*Zair*) Merkezi Afrikada derýa, Afrikanyň iň bol suwly we uzynlygy boýunça ikinji derýasy. Ol dünýäde suwlylygy boýunça Amazonkadan soň ikinji derýadyr. 1482-nji ýylda portugal deňizde ýüzüjisi Diogu Kan tarapyndan üsti açyldy. Ekwatory iki gezek kesip geçýan ýeke-täk iri derýa.

Kategoriýa:Serhet derýalary
Kategoriýa:Afrikanyň derýalary
Hindi okeany

thumb|Hindi okeanynda bir ada.
**Hindi okeany** Ýer şarynyň ululygy boýunça üçünji okeany. Onuň meýdany 76,2 mln km² ybaratdyr; göwrümi — 210 mln km³. Ol demirgazykda Aziýa, günbatarda Arap ýarymadasy we Afrika, gündogarda Hindi-hytaý, Zond adalary we Awstraliýa, günortada Günorta okean bilen araçäkleşýär.

*
Ind

**Ind** — Günorta Aziýada iri derýa, ol öz gözbaşyny Hytaýda Gimalaýlardan alýar we esasan Hindistanyň demirgazyk-günbataryndan hem-de Päkistanyň territoriýasyndan akyp geçýär.

*
Tanganika

**Tanganika** — Merkezi Afrikanyň iri köli. Ol planetanyň iň çuň kölleriniň biridir (Baýkal köli bilen bir hatarda) hem-de gelip çykyşy boýunça gadymydyr. Göwrümi we çuňlugy boýunça Tanganika Baýkaldan soň ikinji orny eýeleýär. Kölüň kenarlary dört ýurda degişlidir — Kongo Demokratik Respublikasy, Tanzaniýa, Zambiýa we Burundi.

thumb|right|230px|Tanganika kölüniň al şapagy

Kategoriýa:Serhet kölleri
Wiktoriýa köli

225px|right

**Wiktoriýa** (Wiktoriýa-Nýanza, Ukerewe, , ) — Gündogar Afrikada Tanzaniýanyň, Keniýanyň hem-de Ugandanyň territoriýalarynda ýerleşýän köl. Gündogar Afrika platformasynyň tektoniki egrelmesinde 1134 m belentlikde ýerleşýär. Ol Afrikanyň iň uly kölüdir.

Köli 1858-nji ýylda britan syýahatçysy John Hanning Speke açýar we oňa şa zenan Wiktoriýanyň hormatyna at berýär.

Kategoriýa:Serhet kölleri
Ortaýer deňzi

thumb|300px

**Ortaýer deňzi** — günbatarda Gibraltar bogazy arkaly Atlantik okeana birigýän deňiz.
Missisipi derýasy

250px|thumb|right|Itaska kölünde Missisipi derýasynyň sakasy (2004)
**Missisipi** (, ojibwe dilinde *misi-ziibi* ýa-da *gichi-ziibi* — "uly derýa") — ABŞ-da dünýäniň iň uly derýalarynyň biri: uzynlygy 3&nbsp;770 kilometr. Gözbaşyny deňiz derejesinden 450 m belentlikdäki Itaska kölünden alyp gaýdýar we Meksika aýlagyna baryp guýýar.

*
Beýik köller

[thumb|Ýokarky kölden bir görnüş ([Minnesota ştaty)]]

**Beýik köller** (, ) Demirgazyk Amerikada ABŞ-nyň we Kanadanyň territoriýasynda ýerleşýän süýji suwly köller ulgamy. Derýalar we bogazlar arkaly birleşýän ençeme iri we ortaça howdany öz içine alýar. Meýdany 245,2&nbsp;müň&nbsp;km² çemesi, suwunyň göwrümi 22,7&nbsp;müň&nbsp;km³.

*
Uly Barýer rifi

thumb|300px|Uly Barýer rifiniň bir böleginiň kosmosdan görnüşi

**Uly Barýer rifi** — Merjen deňzinde Awstraliýanyň demirgazyk-gündogar kenarýakasynyň ugry bilen 2500&nbsp;km uzalyp gidýän merjen rifleriniň we adalaryň ulgamy.

Kategoriýa:Ýuwaş okeanyň adalary
Kategoriýa:Awstraliýanyň geografiýasy
Kategoriýa:Merjen rifleri
Niger derýasy

thumb
[thumb|Niger derýasy ([Mali)]]
**Niger** ( ,  , ) — Günbatar Afrikanyň ähmiýetli derýalarynyň biri. Uzynlygy 4 180&nbsp;km, basseýniniň meýdany 2 118 müň km², ol bu parametrleri boýunça Afrikada Nil we Kongo derýalaryndan soň üçünji orunda durýar.

*
Nil

right|thumb|Müsürde Nil derýasy

**Nil** ( *an-nīl*, ,  ýa-da , ) — Afrikada bir derýa, dünýäde iň uly iki derýanyň biri. "Nil" sözi derýanyň "Neýlos" () diýen grekçe adyndan gelip çykýar. Grekler bu derýa "Egiptos" () diýip hem at beripdirler.

*

müsür döwletiniň esasy bölegini nil derýasy tutýar.
Demirgazyk deňzi

thumb|180px|Demirgazyk deňziniň kartasy

**Demirgazyk deňzi** (şeýle hem öňler *Nemes deňzi*; , , , , , ) — ýalpak şelfli deňiz, ol bir tarapdan demirgazyk Ýewropanyň kenarlary bilen Britan adalarynyň, beýleki tarapdan bolsa Ýutland we Skandinaw ýarymadalarynyň aralygynda ýerleşýär. Ol Atlantik okeanyň bir bölegi bolmak bilen, gündogarda Norwegiýanyň we Daniýanyň kenarýakasy, günbatarda Britan adalarynyň kenarýakasy, günortada bolsa, Germaniýanyň, Niderlandlaryň, Belgiýanyň we Fransiýanyň kenarýakasy bilen araçäkleşýär.
Kategoriýa:Demirgazyk deňzi
Ýuwaş okean

thumb|300px
**Ýuwaş okean** — Ýer şarynyň iň uly okeany. Deňizler bilen bilelikde meýdany 178,7 mln km², göwrümi 710 mln km³, ortaça çuňlugy 3980 m, maksimum çuňlugy 11022 m (Mariana çöketligi).

Kategoriýa:Ýuwaş okean
Sues kanaly

300px|right|thumb|Sues kanalynyň gurluşygy.

**Sues kanaly** ( *Qanā al-Suways*) — Müsürde gämi gatnawly şlýuzsyz kanal. Ol Ortaýer deňzini Gyzyl deňiz bilen birleşdirýär. Kanalyň zolagy iki kontinentiň arasyndaky şertli serhet hasap edilýär. Ol Hindi okeany bilen Atlantik okeanyň arasyndaky iň gysga suw ýoludyr (alternatiw marşrut 8 müň km). Esasy portlary: Port-Said we Sues.

Kategoriýa:Sues kanaly
Günorta okean

right|thumb|300px|Günorta okean
**Günorta okean** (ýa-da **Antarktik okean**) — Antarktidany gurşap alýan, ölçegi boýunça Ýeriň dördünji okeany. Meýdany 20 327 müň kw. km (okeanyň demirgazyk serhedi günorta giňişligiň 60-njy gradusy diýlip kabul edilse). Iň çuň nokady (Günorta Sandwiç ternawy) — 8428 m.

Kategoriýa:Günorta okean
Wolga

200px|thumb|right|Häzirki döwürde Wolganyň gözbaşy|left

**Wolga** (, , , , , ) — Russiýanyň Ýewropa böleginde derýa, ol Ýer şarynyň iň uzyn derýalarynyň biri bolmak bilen, Ýewropada iň uly derýadyr. (Wolganyň aşaky akymynyň bir goly bolan Kigaç derýasy Gazagystanyň territoriasyny kesip geçýär).

Uzynlygy — 3530&nbsp;km (suw howdany gurulýança — 3690&nbsp;km). Basseýniniň meýdany — 1360 müň km².

Kategoriýa:Wolga
Ýanszy

**Ýanszy** ( — "Uzyn derýa";  ) — Ýewraziýanyň iň uzyn we köp suwly derýasy, suwlulygy we uzynlygy boýunça dünýäde üçünji orunda durýar. Hytaýyň territoriýasy bilen akyp geçýär, uzynlygy 6300&nbsp;km töweregi, basseýniniň meýdany — 1808,5&nbsp;km².

## Salgylar we bellikler

thumb|right|Ýanszy derýasynda bir jülge.

Kategoriýa:Hytaýyň derýalary
Amsterdam

**Amsterdam** () — Niderlandlaryň paýtagty we iň iri şäheri. Ol ýurduň günbatarynda Demirgazyk Gollandiýa prowinsiýasynda Amstel we Eý derýalarynyň aýagynda ýerleşýär. Amsterdam kanal arkaly Demirgazyk deňzi bilen birleşýär.

thumb|right|upright|Keramatly Nikolaý buthanasy

Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Niderlandlar
Atina

thumb|250px|Atina

**Atina** () — Ýunanystannyň paýtagty. Ol Merkezi Ýunanystanda ýerleşýär we ýurduň ykdysady, medeni we administratiw merkezi bolup durýar.

Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Ýunanystan
Reýn

**Reýn** ( ,  ,  ) — günbatar Ýewropada iri derýa, ol Şweýsariýanyň, Lihtenşteýniň, Awstriýanyň, Germaniýanyň, Fransiýanyň, Niderlandlaryň territoriýalary bilen akyp geçýär. Uzynlygy — 1233&nbsp;km, basseýniniň meýdany — 185 müň km².

thumb|left|400px|Reýn derýasyndan bir peýzaž

Kategoriýa:Reýn
Kategoriýa:Demirgazyk deňzi
Panama kanaly

thumb|200px|Gatun şlýuzlary

**Panama kanaly** — Ýuwaş okeanyň Panama aýlagyny Karib deňzi hem-de Atlantik okean bilen birleşdirýän gämi gatnawly kanal. Ol Panama döwletiniň territoriýasynda Panama gury ýer zolagynda ýerleşýär. Uzynlygy — 81,6&nbsp;km, şol sanda gury ýer bilen 65,2&nbsp;km we (gämileriň çuň suwdan geçmegi üçin) Panama hem-de Limon buhtalarynyň düýbi bilen 16,4&nbsp;km.

Kategoriýa:Panamanyň geografiýasy
Bangkok

thumb|300px|Bangkokda gün ýaşyp barýar
**Bangkok** ( ýa-da **Krun Thep** (*Krung Thep*) ýa-da **Krun Thep Maha Nakhon** (*Krung Thep Maha Nakhon*), doly warianty: **Krun Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahintaraýutthaýa Mahadilok Phop Nopparat Ratçathani Burirom Udomratçaniwet Mahasatan Amon Piman Awatan Satit Sakkathattiýýa Witsanukam Prasit**) — Taýlandyň paýtagty we iň iri şäheri, ilaty 8&nbsp;280&nbsp;925 adam. (2010).
## Çeşmeler
Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Bogota

thumb|220px|Bogota

**Bogota** (**Santa-fe-de-Bogota**, ) — Kolumbiýa Respublikasynyň paýtagty we ýurduň iň iri şäheri. Şäheriň tutýan meýdany — 600 km².

Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Kolumbiýa Respublikasy
Brýussel

thumb|Brýussel

**Brýussel** (, ) — Belgiýanyň paýtagty.

Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Belgiýa
Buenos-Aýres

thumb|250px|Buenos-Aýresiň uly köçeleriniň biri.

**Buenos-Aýres** (; ) — Argentinanyň paýtagty, ýurduň administratiw, medeni we ykdysady merkezi hem-de Günorta Amerikanyň iň iri şäherleriniň biri.

Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary
Kair

thumb|300px| Kair asuda gije

**Kair** (, *al-Qāhira* — "Ýeňiji") — Müsüriň paýtagty we Afrikanyň iň uly şäheri. Müsürliler ony **مصر** — *Masr* diýip atlandyrýarlar.

Kategoriýa:Afrika döwletleriniň paýtagtlary
Keýptaun

[thumb|250px|Keýptaunda ilkinji ýewropaly - [Ýan wan Ribek|left]]

**Keýptaun** (Kapstad) (, , ) — Günorta Afrika Respublikasynyň ilaty boýunça ikinji şäheri (Ýohannesburgdan soň). Ol ýurduň günorta-günbatarynda, Atlantik okeanyň kenarýakasynda, Ýagşy Umyt burnunyň golaýynda ýerleşýär.

Kategoriýa:Atlantik okeanyň portlary
Pekin

[260px|thumb|[Asman ybadathanasy — Pekiniň simwoly]]
**Pekin** () — Hytaý Halk Respublikasynyň paýtagty.

## Suratlar

Beijing-Tiananmen-34-Blumenschmuck-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Goldkanal-12-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-24-Trommelturm-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-02-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-118-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-44-Keramikkamel mit Hu-Figur-Tang-2012-gje.jpg
Beijing-Hutongquartier-34-Innenhof-Teestunde-2012-gje.jpg
Beijing-54-Peking-Ente-Musikkapelle-Saal-2012-gje.jpg

## Çeşmeler
Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Berlin

**Berlin** ( ) — Almaniýanyň paýtagty, ilaty sany we tutýan meýdany boýunça Almaniýanyň iň uly şäheri. Ilaty 3.5 million adam (2015).

thumb|200px|Berlinden görnüşler
thumb|200px|Berlin, Reichstag, 1945

## Çeşmeler
Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Almaniýa
Dakka

**Dakka** () — Bangladeşiň paýtagty we iň iri şäheri. Ol Gang deltasynda Buriganga derýasynyň çep kenarynda ýerleşýär.

## Gallery

File:National Assembly of Bangladesh (06).jpg|National Assembly of Bangladesh, Dhaka.
Faýl:Dhaka-Bangladesh.jpg|Kerwen Bazar — Dakkanyň iň ähmiýetli biznes merkezleriniň biri
Faýl:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|Shahid Sriti Stombho - Sohrawardy Uddan.
File:Crescent Lake - Chandrima Uddan (03).jpg|Crescent Lake - Chandrima Uddan.
File:Mausoleum of Ziaur Rahman (11).jpg|Mausoleum of Ziaur Rahman, Chandrima Uddan.
File:Sunrise in Dhaka (03).jpg|Sunrise in Dhaka.
File:Hatirjheel (09).jpg|Hatirjheel


Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Deli

thumb|300px|Ýamuna derýasy Deli şäherinde

**Deli** (, ) — Hindistanyň paýtagty, Mumbaiden soň ikinji uly megapolis. Ol Hindistanyň demirgazygynda Ýamuna derýasynyň boýunda ýerleşýär.


Delhi-Jama Masjid-08-Hofseite-2018-gje.jpg
Delhi-Jama Masjid-28-Osttor-2018-gje.jpg
Delhi-28-Jama Masjid-Betende Moslems-1976-gje.jpg
Delhi-Qutb Minar-06-Grab des Iltutmish-2018-gje.jpg
Delhi-Qutb Minar-28-2018-gje.jpg
Delhi-72-Jaintempel-2018-gje.jpg
Delhi-78-Tuktuks-Moschee-2018-gje.jpg
Delhi-86-Bahnhof Gurgaon-2018-gje.jpg


Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Damask

thumb|right|250px|Damask gijesi

**Damask** — Siriýanyň paýtagty (, "dimaşk"; siriýalylar الشام eş-Şam hem diýýärler).
Ol dünýäniň iň gadymy şäherleriniň biri. Ilkinji gezek b.e. öň 2500-nji ýylda agzalyp geçilýär. Ol Barada derýasynyň ýedi gola bölünýän aşaky akymynda ýerleşýär.

Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Jakarta

thumb|200px|Jakarta aýlagynda ýelkenli şlýupka
**Jakarta** (, ) (ozal Batawiýa, şeýle hem Jaýakarta) — Indoneziýanyň paýtagty hem-de iň iri şäheri.
Ýawa adasynyň demirgazyk-günbatar kenarýakasynda Çiliwung derýasynyň Ýawa deňzine guýýan ýerinde ýerleşýär.

Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Indoneziýa
Kudus

thumb|285x285px|right
thumb|197x197px|Ierusalimiň gündogar tarapdan görnüşi

**Kudus**, **Ierusalim** ( *Ýeruşalaýim*,  "el-Küds") — Ýakyn Gündogaryň gadymy şäheri, ol Ortaýer deňzi bilen Öli deňziň arasyndaky tarazda 650–840 m beýiklikde ýerleşýär. Ol dünýäniň iň gadymy şäherleriniň biridir — ýaşy 3500 ýyldan hem gowrakdyr.

Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Ysraýyl
Karaçi

thumb|left|200px|3 Talwar, Karaçi

**Karaçi** (, , ) — Päkistanyň günortasynda port şäheri, ýurduň iň iri şäheri we 14 million çemesi ilaty bilen dünýäniň iň iri şäherleriniň biri.

Kategoriýa:Päkistanyň şäherleri
Kinşasa

[thumb|280px|Kinşasanyň we [Kongo derýasynyň görnüşi]]

**Kinşasa** (1966-njy ýyla çenli — **Leopoldwil**) — Kongo Demokratik Respublikasynyň paýtagty, ol Kongo derýasynyň ýakasynda, Kongo Respublikasynyň paýtagty Brazzawiliň garşysynda ýerleşýär.

Kategoriýa:Afrika döwletleriniň paýtagtlary
Kalkutta

thumb|300px

**Kolkata**, 2001-e çenli resmi ady — **Kalkutta** (, ; ) — Hindistanyň gündogarynda Gang deltasynda şäher. Günbatar Bengaliýa ştatynyň paýtagty, tutýan meýdany boýunça Mumbaiden soň Hindistanyň ikinji şäheri. Ilaty 4,6 mln.

Kategoriýa:Hindistanyň şäherleri
Los-Anjeles

thumb|220px|Gije şäher merkezi

**Los-Anjeles** (Los-Anjelos, Los-Anželes, Los-Anheles) (, , şeýle hem **L.A.** we **City of Angels** — *Perişdeler şäheri*) — ABŞ-da, Kaliforniýa ştatynyň günortasynda, Ýuwaş okeanyň kenarýakasynda şäher.

Kategoriýa:Ýuwaş okeanyň portlary
Kategoriýa:Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň şäherleri
Madrid

right||thumb|150px|Madrid

**Madrid** () — Ispaniýanyň paýtagty we iň iri şäheri. Ol ýurduň iň uly ykdysady, syýasy we medeni merkezi.

Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Ispaniýa
Mekge

**Mekge** ( *Mekke*, şeýle hem **مكة المكرّمة** *Mekket-il-Mukerreme*) — günbatar Saud Arabystanynda şäher, ol Gyzyl deňizden 100&nbsp;km çemesi daşlykda ýerleşýär.

Kategoriýa:Saud Arabystanynyň şäherleri
Mehiko

thumb|150 px|right

**Mehiko** ( — *Meksikanyň şäheri*) — Meksikanyň paýtagty, ýurduň syýasy, ykdysady, senagat we medeniýet merkezi.

thumb|right|Häzirki zaman şäheriň bir etraby

Kategoriýa:Demirgazyk Amerika döwletleriniň paýtagtlary
Mumbai

thumb|250px|Deňiz kenarynda

**Mumbai** (, , ; 1995-nji ýyla çenli — **Bombeý**, *Bombay*) — Hindistanyň günbatarynda, Arabystan deňziniň kenarýakasynda şäher. Maharaştra ştatynyň administratiw merkezi.

Kategoriýa:Hindistanyň şäherleri
Naýrobi

thumb|left|Nairobiniň hemradan görnüşi

**Nairobi** () — ekwatora ýakyn şäher, Keniýanyň paýtagty, Gündogar Afrikada iň uly şäher.
Kategoriýa:Afrika döwletleriniň paýtagtlary
Pariž

thumb|200px|Pariž

**Pariž** (  (*pari*)) — Fransiýanyň paýtagty, ýurduň Sena derýasynyň kenarynda ýerleşýän möhüm ykdysady we medeni merkezi.

Kategoriýa:Fransiýa
Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
London

thumb|220 px|right|London

**London** ( , ) — Beýik Britaniýanyň we Demirgazyk Irlandiýanyň Birleşen Korollygynyň, şeýle hem Angliýanyň paýtagty, ol Britan adalarynda iň iri şäher. Megapolisiň tutýan meýdany 1706,8&nbsp;km². Ilaty 8 million adamdan gowrak.

Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Rio-de-Žaneýro

thumb|285px|Ipanema plýažy

**Rio-de-Žaneýro** (, sözme-söz — *ýanwar derýasy*) — Braziliýanyň ululygy boýunça ikinji şäheri, adybir ştatyň administratiw merkezi, 1764–1960 ýyllar aralygynda Braziliýanyň paýtagty. Onuň "Ajaýyp şäher" () diýen ýarym resmi ady hem bar.

Kategoriýa:Braziliýanyň şäherleri
Rim

thumb|250px|Rim

**Rim** ( ) — Italiýanyň paýtagty we Italiýanyň iň uly we köp ilatly şäheri. Ol Tibr derýasynyň boýunda ýerleşýär. Ilaty — 2,9 million adam.

Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Sankt-Peterburg

thumb|250px|Döwlet Ermitažy
thumb|Sankt-Peterburgyň baýdagy
thumb|Newskiý şaýoly, jaý 7-9
**Sankt-Peterburg** — Russiýa Federasiýasynda şäher.

Kategoriýa:Russiýa şäherleri
San-Paulu

thumb|San-Paulu

**San-Paulu** () — Braziliýada adybir ştatyň paýtagty. Braziliýanyň günorta-gündogarynda, Týete derýasynyň jülgesinde, Atlantik okeanyň kenarýakasyndan 70&nbsp;km aradaşlykda ýerleşýär. Şäheri 1554-nji ýylyň 25-nji ýanwarynda missioner José de Anchieta esaslandyrýar.

Kategoriýa:Braziliýanyň şäherleri
Seul

thumb|250px|Seul
**Seul** ( *Soul* — "paýtagt") — Koreýa Respublikasynyň paýtagty we iň iri şäheri. Ilaty 10 mln adamdan gowrak.

## Çeşmeler
Kategoriýa:Koreýa
Kategoriýa:Günorta Koreýada şäherler
Kategoriýa:Şäherler
Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Lagos

thumb|right|300px|Lagosda bazar

**Lagos** (, ) — Nigeriýanyň günorta-günbatarynda port şäher, ýurduň iň uly şäheri. 7 milliondan gowrak ilaty bar. Bu görkeziji boýunça Lagos Kairden soň Afrikada ikinji orunda durýar.

Kategoriýa:Nigeriýanyň şäherleri
Tähran

thumb|300px|Tähran
thumb|275px|Tähran
**Tähran** ( - , gepl. ) — Eýranyň paýtagty we iň iri şäheri hem-de Aziýa iň uly şäherleriniň biri. Ýurduň syýasy, ykdysady, ulag, söwda-maliýe we medeniýet merkezi.

Tähran geografiki taýdan birnäçe serhede, şol sanda demirgazyk-gündogardaky Türkmenistan serhedine örän ýakyn ýerde ýerleşýär.


Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary

## Ymam Homeýni halkara howa menzili, Tähran
Tährandaky Ymam Homeýni halkara howa menzili, möhüm halkara uçuşlaryň amala aşyrylýan Eýrandaky iň uly we iň möhüm howa menzili.

## Tähran metropolisiniň suratlary
Tokio

thumb|Tokio
thumb|Gijeki Tokio
**Tokio** ( , "Gündogar paýtagt") — Ýaponiýanyň paýtagty, onuň administratiw, maliýe, medeniýet we senagat merkezi. Honşu adasynyň günorta-gündogarynda, Kanto düzlüginde, Ýuwaş okeanyň Tokio aýlagynyň buhtasynda ýerleşýär. Meýdany — 2 187&nbsp;km². Ilaty — 15 570 000 adam. Ilatyň gürlügi — 5 740 adam/km².

## Salgylar we bellikler

Kategoriýa:Tokio
Toronto

thumb|275x275px|Toronto gawany

**Toronto** ( ) — Kanadanyň iň iri şäheri, Ontario prowinsiýasynyň administratiw merkezi.

Kategoriýa:Kanadanyň şäherleri
Waşington (Kolumbiýa okrugy)

thumb|Kapitoliý

**Waşington** () — ABŞ-nyň paýtagty (1800-nji ýyldan bäri). Administratiw taýdan **Kolumbiýa okrugyny** emele getirýär ( — gysgaltmasy D.C., şonuň üçin amerikalylar adybir ştat bilen bulaşdyrmazlyk üçin, gepleşik dilinde adatça bu şähere "Di-Si" ýa-da "Waşington Di-Si" diýip at berýärler).

Kategoriýa:Demirgazyk Amerika döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň şäherleri
Alžir

thumb|300px|Äljäzairiň relýefi

**Äljäzair** ( *el-Jezair*), resmi ady — **Äljäzair Halk Demokratik Respublikasy** () — Demirgazyk Afrikada, Ortaýer deňziniň basseýniniň günbatar böleginde döwlet. Äljäzair günbatarda Marokko, günorta-günbatarda — Mawritaniýa we Mali, günorta-gündogarda Niger, gündogarda — Liwiýa hem-de Tunis bilen serhetleşýär. Äljäzair ululygy boýunça ikinji afrika döwletidir, onuň meýdanynyň uly bölegi Sahara çölünde ýerleşýär. Paýtagty — Äljäzair şäheri.

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Argentina

**Argentina** (), resmi ady — **Argentina Respublikasy** ( ) — Günorta Amerikada territoriýasy boýunça ikinji (Braziliýadan soň) we ilaty boýunça ( Braziliýadan we Kolumbiýadan soň) üçünji döwlet.

250px|left|thumb|Salta
250px|left|thumb|Argentinanyň topografiýasy

Kategoriýa:Döwletler
Şanhaý

thumb|200px|right|Gijeki Şanhaý

**Şanhaý** (, ) — Hytaýyň iň iri şäheri, ol Ýanszy derýasynyň deltasynda ýerleşýär.

Kategoriýa:Hytaýyň şäherleri
Sidneý

350px|thumb|Sidneý

**Sidneý** () — Awstraliýanyň iň iri şäheri.

Kategoriýa:Awstraliýanyň şäherleri

Sidnei — Täze Günorta Uels döwletiniň paýtagty we Awstraliýanyň iň köp ilatly şäheridir. Awstraliýanyň gündogar kenarynda ýerleşýän bu megapolis, Sidnei goluny gurşap, takmynan 80 km (50 mil) uzaklykda gündogarda Tinch okeanyndan başlap, gündogarda Göýi daglar we takmynan 80 km (50 mil) uzynlykda demirgazykda Ku-ring-gai-Chase milli parkyndan we Hokzbari derýasynyň golaýyndan, şol sanda günortada we günorta-günbatarda Patyşalyk milli parky we Makartur sebitine çenli uzanýar.

## Ykdysadyýet
Lafboro Uniwersitetiniň alymlary Sidneýi dünýä ykdysadyýetine ýokary derejede integrirlenen on şäherleriň hataryna goşdy. Dünýä ykdysady kuwwat indeksinde Sidnei dünýäde on birinji orny eýeleýär. Dünýä şäherleriniň global indeksi onuň dünýä boýunça dördünji onlykda orunlaşandygyny görkezýär. Sidneýde daşary ýurt banklarynyň we halkara korporasiýalaryň uly konsentrasiýasy bar,  we şäher Awstraliýanyň maliýe paýtagty hökmünde hem-de Aziýa-Tinch okean sebitiniň ileri tutulýan maliýe merkezleriniň biri hökmünde tanalýar.

Sidneýiň nominal içerki önümi 2015-nji ýylda 400.9 milliard Awstraliýa dollary düzdi we adam başyna düşýän girdeji 80,000 Awstraliýa dollaryna deň boldy. 2013-nji ýylda onuň içerki önümi 337 milliard Awstraliýa dollaryndan ybarat bolup, bu Awstraliýada iň ýokary görkezijidir. Maliýe we sığorta hyzmatlary sektory içerki önümiň 18.1%-ni tutýar, bu hünär hyzmatlaryndaky 9% we önümçilikdäki 7.2%-den öňe geçýär. Döredijilik we tehnologiýa sektorlary hem Sidneý üçin esasy pudaklar bolup, 2012-nji ýylda olaryň ykdysady önümçiligi 9% we 11% boldy.

2011-nji ýylda Sidneýde 451,000 işiň bardygy, şolaryň arasynda Awstraliýanyň iň uly 500 kompaniýasynyň 48%-i we köp etraply halkara korporasiýalaryň iki üçünji böleginiň region merkezi ýerleşýändigi habar berildi. Global kompaniýalar bu şäheri özüne çekýär, sebäbi onuň wagt zolagy Demirgazyk Amerikada iş wagtynyň tamamlanmagy bilen we Ýewropada işleriň başlamagy bilen gabat gelýär. Sidneýde daşary ýurt kompaniýalarynyň köpüsi satyş we hyzmat ediş düzümlerini saklaýan bolsa, önümçilik, gözleg we ösüş mümkinçilikleri has az. Şeýle hem, Sidneýde 283 halkara korporasiýanyň sebitleýin ofislari ýerleşýär. 

Gözleglere görä, ýaşaýyş jaýlarynyň 15,7%-ine doly eýeçilik edilýär, 13,4%-ine ipoteka bar we 65,7%-i kärendeçi bolup durýar. 2023-nji ýylda Sidneý Awstraliýada öý almak üçin iň az elýeterli şäher diýlip yglan edilip, dünýäde Gonkongdan soňra ikinji iň kyn şäher boldy, 2023-nji ýylyň ahyrynda ortaça öý bahasy 1,59 million Awstraliýa dollaryna deň bolanyldy, öý birlikleriniň ortaça bahasy bolsa 795,000 Awstraliýa dollaryny düzdi. 2024-nji ýylyň başynda metbugatda Sidneý köplenç ýaşaýyş jaýlarynyň ýetmezçiligi ýa-da ýaşaýyş jaý krizisi bilen ýüzbe-ýüz bolan şäher hökmünde beýan edilýär.

## Bellikler
Horwat dili

**Horwatça** — Horwatiýa resmi dili. (7,000,000)

thumb|right|250px|Horwatça 1100. 
thumb|right |200px|Horwatça 1368.

## Horwatiýa Elipbiý

Image:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Image:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Image:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Image:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Image:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Image:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Image:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Image:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Image:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Image:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Image:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Image:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Image:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Image:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Image:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Image:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Image:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Image:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Image:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Image:Latin alphabet Njnj.png|(**enj**)
Image:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Image:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Image:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Image:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Image:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Image:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Image:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Image:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Image:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Image:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Image:Latin alphabet i+e.svg|(*i(j)e*)
Image:Latin alphabet r+r.svg|(*ŕ*)


Kategoriýa:Horwatiýa
Kategoriýa:Diller
Kategoriýa:Slawýan dilleri
Awstraliýa

**Awstraliýa** (, HFE: ,  — "günorta"), resmi ady **Awstraliýa Soýuzy** (, HFE: ) — Günorta ýarymşarda ýerleşýän döwlet, ol Awstraliýa materiginde, Tasmaniýa adasynda we Hindi okeany bilen Ýuwaş okeanyň birnäçe beýleki adalarynda ýerleşýär. Meýdany boýunça dünýäde altynjy orunda durýar, ol tutuş materigi eýeleýän ýeke-täk döwletdir. Awstraliýa Soýuzynyň demirgazygynda Gündogar Timor, Indoneziýa we Papua — Täze Gwineýa, demirgazyk-gündogarynda — Wanuatu, Täze Kaledoniýa we Solomon Adalary, günorta-gündogarynda — Täze Zelandiýa ýerleşýär.

250px|thumb|left|Port Artur

*
Kategoriýa:Arkalaşyk döwletleri
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýalar
Kategoriýa:Federatiw döwletler
Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Ozalky dominionlar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gürleýän ýurtlar we territoriýalar
Bangladeş

**Bangladeş Halk Respublikasy** (), **Bangladeş** ( ) — Günorta Aziýada döwlet.

Bangladeş gadymy Bengaliýa sebitiniň gündogar böleginde ýerleşýär. Döwletiň ady "Bengaliýa ýurdy" diýmekligi aňladýar. Günbatarda, demirgazykda we gündogarda ol 4 müň km uzaklykda Hindistan, günorta-gündogarda (193&nbsp;km) — Mýanma bilen serhetleşýär, günorta tarapyny Hindi okeanynyň Bengal aýlagy ýuwýar.

**Bangladeş hakyky ýaramaz ys berýär**

Kategoriýa:Döwletler
Kanada

**Kanada** ( ,  ) — Demirgazyk Amerikada döwlet, meýdany boýunça dünýäde ikinji orunda durýar. Kenarlaryny Atlantik okean, Ýuwaş okean we Demirgazyk Buzly okean ýuwýar, ol günortada we demirgazyk-günbatarda ABŞ, demirgazyk-gündogarda Daniýa (Grenlandiýa) we gündogarda Fransiýa (Sen-Pýer we Mikelon) bilen araçäkleşýär. Kanadanyň ABŞ bilen serhedi dünýäde iň uzyn umumy serhetdir.

Prime Minister Mark Carney

thumb|left|Banf milli seýilgähi

Kategoriýa:Döwletler
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýalar
Kategoriýa:Kanada
Kongo Demokratik Respublikasy

**Kongo Demokratik Respublikasy** (), 1971-1997ýý. aralygynda **[[Zair]]**, 1960-1964ýý. aralygynda — **Kongo Respublikasy** — Merkezi Afrikada döwlet, ol Kongo Respublikasy, Merkezi Afrika Respublikasy, Sudan, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzaniýa, Zambiýa, Angola, şol sanda angola anklawy Kabinda bilen araçäkleşýär. Kongo Demokratik Respublikasy Belgiýanyň ozalky koloniýasy bolup durýar.
[left|thumb|[Kinşasa]]

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Efiopiýa

**Efiopiýa** (ኢትዮጵያ ), resmi ady **Efiopiýa Federatiw Demokratik Respublikasy**) — Gündogar Afrikada döwlet, deňze çykalgasy ýok.

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Gonkong

, gysgaldylany  — Hytaý Halk Respublikasynyň Ýörite administratiw sebiti, ol Aziýanyň we dünýäniň öňdebaryjy maliýe merkezleriniň biridir.

thumb|left|260px|Gonkongdan görnüş

Kategoriýa:Döwletler
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Ysraýyl

thumb|230px

**Ysraýyl**, doly resmi ady — **Ysraýyl Döwleti** (, *Medīnat Ýişra'el*; , *Dawlat İsrā'īl*) — Aziýanyň günorta-günbatarynda, Ortaýer deňziniň gündogar kenarýakasynda döwlet. Ol demirgazykda Liwan, demirgazyk-gündogarda — Siriýa, gündogarda — Iordaniýa we Günbatar Kenar, günorta-günbatarda — Müsür we Gaza Sektory bilen serhetleşýär.

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Döwletler
Kategoriýa:Aziýa
Meksika

**Meksika** ( ), resmi ady — **Meksikanyň Birleşen Ştatlary** () — Demirgazyk Amerikada döwlet, ol demirgazykda ABŞ, günorta-gündogarda — Beliz we Gwatemala bilen serhetleşýär, günbatar kenarlaryny Kaliforniýa aýlagynyň we Ýuwaş okeanyň suwlary ýuwýar, gündogaryny bolsa, Meksika aýlagynyň hem-de Karib deňziniň suwlary ýuwýar.
Meksika Latyn Amerikanyň iň demirgazykdaky ýurdy we ispan dilinde gepleýän ýurtlaryň iň köp ilatlysy bolup durýar.

thumb|left|Meksikanyň kosmos giňişliginden görnüşi


Kategoriýa:Döwletler
Niderlandiýa

**Niderlandlar Patyşalygy** ( , ) — Günbatar Ýewropa döwleti, kenarlaryny Demirgazyk deňziýuwýar (kenarýakasynyň uzynlygy — 451&nbsp;km). Ol Germaniýa (577&nbsp;km) we Belgiýa (450&nbsp;km) bilen serhetleşýär. Karib deňziniň Aruba adasy we Niderland Antil adalary bilen bilelikde, ol **Niderlandlar Patyşalygy** () döwletini emele getirýär. Paytagty - Amsterdam şäheri.

left|thumb|200px

Kategoriýa:Döwletler
Kategoriýa:Ýewropanyň ýurtlary
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýalar
Kategoriýa:Niderlandlar
Kuba

**Kuba** (), resmi ady — **Kuba Respublikasy** ( )) — Karib deňziniň demirgazyk böleginde ada döwleti. Ýurt Uly Antil adalarynyň düzüminde Kuba adasynda, Huwentud adasynda we has ownuk adlaryň ençemesiniň territoriýasynda ýerleşýär. Kuba Demirgazyk Amerikadan demirgazykda Florida bogazy, günbatarda bolsa Ýukatan bogazy arkaly bölünip aýrylýar.

Paýtagty we iň iri şäheri — Gawana.

left|thumb

Kategoriýa:Döwletler
Müsür

**Müsür** ( Misr ,  Masr ), resmi ady **Müsür Arap Respublikasy** (, ) — Afrikanyň demirgazyk-gündogarynda we Sinaý ýarymadasynda döwlet.

Ol Ysraýyl, Palestina milli administrasiýasy (Gazze Sektory), Sudan we Liwiýa bilen serhetleşýär. Territoriýasynyň demirgazyk kenarlaryny Ortaýer deňzi, gündogarda — Gyzyl deňiz ýuwýar. Bu iki deňiz emeli gurlan Sues kanaly arkaly birleşýär.
Täze Zelandiýa

**Täze Zelandiýa** (, ) — Ýuwaş okeanyň günorta-günbatar böleginde, Polineziýada iki sany uly adada (Demirgazyk ada we Günorta ada) hem-de 700 töweregi has ownuk adada ýerleşýär.

Paýtagty — Wellington şäheri.
## Salgylanmalar

Kategoriýa:Döwletler
Portugaliýa

**Portugaliýa** (), doly resmi ady **Portugaliýa Respublikasy** () — Ýewropanyň iň günbataryndaky kontinental döwlet. Pireneý ýarymadasynyň günorta-günbatar böleginde ýerleşýär. Demirgazykda we gündogarda Ispaniýa bilen serhetleşýär, kenarlaryny günortada we günbatarda Atlantik okean ýuwýar. Ýurduň ady paýtagt Portu ( — "ýyly port") şäherinden gelip çykýar.

Kategoriýa:Portugaliýa
Singapur

thumb|right|Singapur gijesi

**Singapur Respublikasy** (; ; ;  *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) — Günorta-Gündogar Aziýada bir adada ýerleşýän şäher-döwlet, ol Malakka ýarymadasynyň günorta çetinden insiz Johor bogazy arkaly bölünip aýrylýar. Ol Malaýziýanyň düzümine girýän Johor soltanlygy hem-de Indoneziýanyň düzümindäki Riau adasy bilen serhetleşýär.

**Taryhy.** Singapur baradaky ilkinji ýatlamalar III asyrdaky hytaý ýazgylarynda bar.  ada Şriwidjaýa imperiýasynyň daýanç nokady bolup, merkezi Sumatrede bolupdyr we Tumasik diýip ýawan adyny göteripdir. Tumasik belli bir wagtda esasy söwda merkezi bolupdyr, emma soň çöküp galypdyr. Bu şäher barada arheologiki tapyndylardan başga maglumatlar az.

XV-XVI asyrlarda Singapur Johor soltanlygynyň düzümine giripdir. 1617-nji ýyldaky golland-portugal urşunda Singapur portugal goşuny tarapyndan çozulypdyr.

1819-njy ýylyň 6-njy fewralynda Britan Ost-Ind kompaniýasynyň wekili ser Tomas Stamford Rafflz Singapurda dürli entiki toparlaryň arasynda söwda nokadyny gurmaklyk barada Joharyň soltany bilen razylaşyk baglaşýar.

1867-nji ýylda Singapur Britaniýanyň koloniýasy bolup, iňlisler Singapura Hytaýa barýan ýolda daýanç nokady hökmünde uly baha beripdir.

Ikinji jahan urşy döwründe Ýaponiýa Malaýýany eýeläp, Singapury iňlisleriň elinden aldy. Iňlisler diri güýç sanynyň artykmaçlygyna garamazdan, ýaponlar taktiki usul bilen eýeläpdir. Ýagny iňlisler duşmalary deňizden çozar diýip ähli güýjini diýen ýaly ol ugra serpikdirýär. Ýaponlar bolsa tutuş adadan aýlanyp, gowy berkidilmedik gury ýerden çozýarlar. Singapur 1942-nji ýylyň 15-nji fewralynda Ýaponiýanyň eline geçip, tä 1945-nji ýylyň sentýabryndaky Ýaponiýanyň utulyşyna çenli dowam edýär.

1951-nji ýylda Singapur Britan imperiýasynyň düzüminde öz-özüni dolandyrýan döwlet bolýar. Li Kuan Ýu saýlawlardan soňra premýer-ministriň derejesini göterýär.

1963-nji ýylda referendumyň netijesinde Singapur Malaý Federasiýasy döwleti we öňki britaniýanyň koloniýasyna degişli bolan Demirgazyk Borneo we Sarawak bilen Malaýziýa Federasiýasyna goşulýar.

1965-nji ýylyň 7-nji awgustynda konflikt esasynda Singapur Malaýziýanyň düzüminden çykýar we 9-njy awgustda öz garaşsyzlygyny yglan edýär. singapuryň düzümden çykmagy Malaýziýa hiç hili täsir etmeýär, çünki federasiýanyň ýolbaşçylary bu ýurdyň düzümde bolmagy hytaý halkyna tarapyň peýdasyna etniki balansyň bozulmagyna getirýär diýip pikir edipdirler.

1959-1990-njy ýyllar aralygynda dürli resurslardan kesilen Singapur ( hatda içilýän agyz suwuny hem Johordan we Malaýziýadan getirlipdir) içgi meselelerini çözmäni başarypdyr we üçünji dünýä ýurtlaryň hataryndan ýokary derejeli durmuş ýurduna öwrülmäge başardy.

2004-nji ýylyň 10-njy awgustynda 14 ýyllap Singapuryň premýer-ministri bolan Go Çok Tong respublikanyň prezidenti S.R. Natandan bu derejeden ony aýyrmagy barada resmi haýyştnama ýazdy. Häkimýeti Li Kuan Ýuň uly ogly 52 ýaşly Li Sýan Lun dolandyryp başlaýar.

Kategoriýa:Döwletler
Kategoriýa:Unitar döwletler
Ispaniýa

**Ispaniýa** (), resmi ady — **Ispaniýa Korollygy** (, , , , ) — Ýewropanyň günorta-günbatarynda döwlet. Pireneý ýarymadasynyň agramly bölegini eýeleýär. Ýurduň ady "i-şpanim" — "towşanlaryň kenary" diýen finikiýa aňlatmasyndan gelip çykýar.

Serhetdeş ýurtlary:
# Portugaliýa — Pireneý ýarymadasynyň günbatarynda;
# Gibraltar britan häkimiýeti — Iberiýa ýarymadasynyň günortasy;
# Marokko - demirgazyk Afrikada (Seuta we Melilýa anklawlary);
# Fransiýa we Andorra — demirgazykda.

Ispaniýanyň kenarlaryny demirgazykda we günbatarda Atlantik okean, şeýle hem günortada we gündogarda Ortaýer deňzi ýuwýar.

Doly ady:  (Reino de España).
 
Meýdany: 504.030 km²

Ilaty: 46.505.963 adam (Iýul 2010 ý.)

Hökümet baştutanlary: Huan Karlos I (Patyşa), Hose Luis Rodrigo Zapatero (premýer-ministr)

Milli baýram: 12-nji oktýabr – Ispan milletiniň güni

Pul birligi: Ýewro

Iň belent nokady: Teýde wulkany (3718 m)

Agalyk ediji dini: katolisizm

## Tebigy baýlyklary

Ispaniýa Ýewropa Bileleşiginiň agzasy bolup, Ýewropanyň çet günorta-günbataryndaky ýerleşýän döwletdir. Ol Pireneý ýarym adasynyň 5/6 bölegini, Ortaýer deňzindäki Balear we Pitius adalaryny, Atlantik okeanynda Kanar adalaryny tutýar.

Meýdany 504.030 km². Tutýan meýdany boýunça Dünýäde 51-nji, Ýewropada bolsa dördünji ýerde durýar. (Rossiýa, Ukraina we Fransiýadan soňra).

Ilaty 46,5 mln. adam (2010). Ispaniýa Ortaýer deňziniň, Atlantik okeanynyň we Biskaý aýlagynyň aralygynda ýerleşip, gündogarda Fransiýa, Andorra, günbatarda Portugaliýa bilen araçäkleşýär. Paýtagty – Madrid şäheri. Ispaniýa administratiw taýdan 50 welaýata (47-si ýarym adada) bölünip, 17 sany awtonom oblasta birleşýär. Ispaniýanyň Afrikadaky awtonom şäherleri Seuta we Melilýadyr. Şeýle hem Afrikada Welesde-la-Gomera, Alusemas we Çafarinas adalary bar.

Nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde on ikinji orny eýeleýär. Ispaniýa BMG-niň, ÝB-niň, NATO-nyň, YÖHG-niň (Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasy) we BSG-niň (Bütindünýä Söwda Guramasy) agzasydyr.

Ispaniýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Huan Karlos I 1975-nji ýylyň 22-nji noýabryndan bäri Ispaniýanyň patyşasydyr.
thumb|right|Ispaniýanyň daglary
* Katoloniýa
* Walensiýa
* Nawarra
* Araganin
* Kardowa
* Sewilýa
* Granada

Ispaniýa


Kategoriýa:Döwletler
Watikan

**Watikan**, **Watikan şäher-döwleti** (, ) — Rim şäheriniň territoriýasynda kiçijik döwlet (dünýäde iň kiçi döwlet), ol Italiýadan doly garaşsyzdyr.

thumb|left|200px|Watikan

*
Dünýä bölekleri

**Dünýä bölekleri** — materikleri ýa-da olaryň iri böleklerini, golaýdaky adalar bilen bilelikde öz içine alýan gury ýer sebitleri.
[thumb|250px|Dünýä bölekleri dürli reňkler bilen ýagtyldylýar:
[Awstraliýa we Okeaniýa — melewşe; Aziýa — mämişi;  Amerika — ýaşyl; Antarktida — gök; Afrika — sary;Ýewropa — gyzyl.]]
Adatça alty sany dünýä bölegi bardyr:
* Awstraliýa we Okeaniýa;
* Aziýa;
* Amerika;
* Antarktida;
* Afrika;
* Ýewropa.

Kategoriýa:Dünýä bölekleri
Antarktida

thumb|300px|Antarktidanyň emeli hemradan alnan fotosuraty
**Antarktida** ( — Arktikanyň gapma-garşysy) — Ýeriň iň günortasynda ýerleşýän kontinent. Antarktidanyň merkezi çen bilen  günorta geografik polýusa gabat gelýär. Antarktidanyň kenarlaryny Günorta okeanyň suwlary ýuwýar. Kontinentiň meýdany 14,4 mln km² töweregidir (onuň hem 1,6 mln km²-i şelf buzluklaryndan ybaratdyr).

Antarktida şeýle-de Antarktida materiginden we golaý-goltumyndaky adalardan emele gelýän dünýä bölegi hem diýilýär.

Kategoriýa:Antarktida
Kategoriýa:Dünýä bölekleri
Orta Gündogar

thumb|Orta Gündogaryň syýasy kartasy

**Orta Gündogar** (, , , , , , ) — Günbatar Aziýa sebitiniň şertli atlandyrylyşy, ol Ýewropa bilen Päkistanyň aralygynda ýerleşýär; kämahal, hususan-da iňlis we amerikan literaturasynda, Ýakyn Gündogar terminine derek çalşyrylyp ulanylýar.

Kategoriýa:Orta Gündogar
Kategoriýa:Ýakyn Gündogar
Awstraliýa we Okeaniýa

thumb|200px|Awstraliýa we Okeaniýa

**Awstraliýa we Okeaniýa** — bir dünýä bölegi, ol Awstraliýa materiginden, Awstraliýanyň golaý-goltumyndaky adalardan hem-de Okeaniýanyň düzümine girýän adalardan ybaratdyr. Onuň umumy meýdany 8,52&nbsp;mln.&nbsp;km²-den ybaratdyr.

Kategoriýa:Awstraliýa we Okeaniýa
Kategoriýa:Dünýä bölekleri
Günorta Amerika

thumb|300px|Dünýa kartasynda Günorta Amerika

**Günorta Amerika** (, , , , , , ) — Amerikada günorta kontinent, ol esasan Ýer planetasynyň Günbatar we Günorta ýarymşarlarynda ýerleşýär, şeýle-de bolsa, kontinent az-kem Demirgazyk ýarymşarda hem ýerleşýär. Onuň kenarlaryny günbatarda Ýuwaş okean, gündogarda — Atlantik okean ýuwýar, ol demirgazykda Demirgazyk Amerika bilen araçäkleşýär. Iki Amerikanyň arasyndaky serhet Panama gury ýer zolagyndan we Karib deňzinden geçýär.

*Argentina
*Boliwiýa
*Braziliýa
*Çili
*Kolumbiýa
*Ekwador
*Fransuz Gwiana
*Gaýana
*Paragwaý
*Peru
*Surinam
*Trinidad we Tobago
*Urugwaý
*Wenesuela

Kategoriýa:Amerika
Kategoriýa:Günorta Amerika
Demirgazyk Amerika

thumb|300px|Dünýa kartasynda Demirgazyk Amerika

**Demirgazyk Amerika** (, , , ) — Ýer planetasynyň 6 sany materiginiň biri, ol Ýeriň Günbatar ýarymşarynyň demirgazygynda ýerleşýär.

Demirgazyk Amerikanyň meýdany adasyz — 20,36 mln. km², adalar bilen — 24,25 mln. km². Demirgazyk Amerikanyň adalaryna Grenlandiýa (2,176 mln. km²), Kanada Arktiki arhipelagy, West-Hindistan, Aleut adalary we beýlekiler degişlidir.

Kategoriýa:Demirgazyk Amerika
Okeaniýa

thumb|Ýarymşaryň kartasynda Okeaniýa
thumb|300px|Dünýä kartasynda Okeaniýa

**Okeaniýa** — dünýäniň geografik, şeýle hem geosyýasy sebiti, ol esasan Ýuwaş okeanyň merkezindäki we günbataryndaky ýüzlerçe uly bolmadyk adalardan we atollardan emele gelýär.

## Döwletler

* Amerikan Samoa (Amerikanyň Birleşen Ştatlary)
* Awstraliýa
* Demirgazyk Mariana Adalary (Amerikanyň Birleşen Ştatlary)
* Fiji
* Fransuz Polineziýasy (Fransiýa)
* Guam (Amerikanyň Birleşen Ştatlary)
* Kiribati
* Kuk Adalary (Awstraliýa)
* Marşall Adalary
* Mikroneziýanyň Federatiw Ştatlary
* Nauru
* Niue (Täze Zelandiýa)
* Norfolk (Awstraliýa)
* Palau
* Papua-Täze Gwineýa
* Pitkern Adalary (Birleşen Patyşalyk)
* Samoa
* Süleýman Adalary
* Täze Zelandiýa
* Täze Kaledoniýa (Fransiýa)
* Timor-Leşti
* Tokelau (Täze Zelandiýa)
* Tuwalu
* Uollis we Futuna (Fransiýa)
* Wanuatu

Kategoriýa:Okeaniýa
Şäher

[thumb|[Ronda, Ispaniýa]]
[thumb|right|[Çeşme, Türkiýe]]

**Uly şäherler** — iri ilatly nokat, onuň ýaşaýjlary, kada bolşy ýaly, oba hojalygyndan daşgary işler bilen meşgullanýarlar.

Ilatly nokadyň şäherler kategoriýasyna degişli edilmegi kanun çykaryjy tertipde resmileşdirilýär.

Kategoriýa:Şäher

## __LEAD_SECTION__

**Şäher** ýa-da **şäherçe** iň uly ýerleşim ýeridir.
Demirgazyk polýus

275px|right

**Demirgazyk polýus** — Ýeriň aýlanýan hyýaly okunyň Demirgazyk ýarymşarda ýeriň ýüzi bilen kesişýän nokady.

Demirgazyk polýus Demirgazyk Buzly okeanyň merkezi böleginde ýerleşýär, ol ýerde çuňluk 4000 metrden geçmeýär. Demirgazyk polýusda ýylboýy köpýyllyk güýçli pak buzlary akymyň ugruna hereket edýär. Gyşyna ortaça temperatura −40&nbsp;°C töweregi, tomsuna bolsa, esasan 0&nbsp;°C töweregi bolýar.

Kategoriýa:Polýuslar
Kategoriýa:Ýeriň ekstremal nokatlary
Okean

right|thumb|240px|Okeanlaryň bölünişiniň wariantlary]

**Okean** (, gadymy grek hudaýy Okeanyň adyndan) — Dünýä okeanynyň bir bölegini emele getirýän iň iri suw obýekti, ol materikleriň arasynda ýerleşmek bilen, suwlaryň aýlanyş ulgamyna we beýleki spesifik aýratynlyklara eýedir. Düzümine okeanlar we deňizler girýän dünýä okeanynyň tutýan meýdany Ýeriň ýüzüniň 71 göterimine barabardyr.

Okeanlary öwrenýän ylyma Okeanologiýa diýilýär.

Kategoriýa:Okeanlar
Kategoriýa:Okeanologiýa
Ýagyş tokaýy

thumb|250px

**Ýagyş tokaýy** — dürli tokaý biomasy bolup, ol ýyllyk minimum 1750–2000&nbsp;mm ygl düşmegi bilen tapawutlanýar. Olar ýyly okean akymlaryna golaý kenarýakalarda we musson şemallarynyň zonalarynda ýaýrandyr.

Kategoriýa:Ýagyş tokaýlary
Deňiz

[thumb|right|[Hazar Deňzi Türkmenistanyň Demirgazyk-Günbatar tarapynda ýerleşýär. Tutýan meýdany 371.000 km²]]

**Deňiz** bir okean bilen bagy bolan we uly meýdany tutup durýan we esasan duzly bolan köp suw möçberidir. Deňzi sözi kä wagtlar okean sözüniň ýerine hem ulanylýar.

Deňizler ýer ýüzüniň 70%-ini tutup, 1,338 milliard km³ göwrümi bilen dünýädäki suwuň 96,5%-ini emele getirýärler. Suwy doly arassalamagyň kyn we bahalydygy sebäpli, deňiz suwynyň düzüminiň 3,5%-i duzly bolsada, ony içim suwy diýip ulanýarlar.

Deňizler üstünden amala aşyrylýan söwda, howa ýoly bilen daşamaklygyň wagt geçdigiçe ösmegine garamazdan ähmiýetinden kän bir zat ýitirmedi. Dünýä söwdasyna çykarylýan mallaryň 92%-i, ýylda 5,7 milliard tonna, deňiz ýoly bilen amala aşyrylýar.

## Dünýä deňizleriniň sanawy
; Arktik Okeany 
* Amundsen Aýlagy
* Barents Deňzi
* Bofort Deňzi
* Akdeňiz
* Çukçi Deňzi
* Gündogar Sibiriýa Deňzi
* Grenlandiýa Deňzi
* Hudson Aýlagy
** James Goýy
* Gara Deňzi
* Laptew Deňzi
* Linkoln Deňzi
* Norwegiýa Deňzi

; Atlantik Okeany
* Akdeňiz
** Adriýatik Deňzi
** Alboran Deňzi
** Egeý Deňzi
*** Girit Deňzi
*** Mirton Deňzi
*** Trakýa Deňzi
** Garadeňiz
*** Azak Deňzi
** Katalan Deňzi
** Ligurýan Deňzi
** Marmara Deňzi
** Sitre Aýlagy
** Tirenýan Deňzi
* Baffin Aýlagy
* Baltika Deňzi
** Botni Aýlagy
*** Botni Goýy
*** Botni Deňzi
** Finlandiýa Aýlagy
** Orta Baltika Deňzi
* Biskaý Aýlagy
* Fundiý Aýlagy
* Gine Aýlagy
* Hebridi Deňzi
* İrlandiýa Deňzi
* Karib Deňzi
* Kelt Deňzi
* Demirgazyk Deňzi
* Meksika Aýlagy
* Saint Lowrens Aýlagy
* Sargasso Deňzi

; Uly Okean 
* Alaska Aýlagy
* Arafura Deňzi
* Banda Deňzi
* Beriň Deňzi
* Bismark Deňzi
* Bohai Deňzi
* Bohol Deňzi (Mindanao Deňzi)
* Kamotes Deňzi
* Karpentariýa Deňzi
* Kawa Deňzi
* Selebes Deňzi
* Keram Deňzi
* Koral Deňzi
* Kortez Deňzi (Kaliforniýa Aýlagy)
* Gündogar Hytaý Deňzi
* Filippin Deňzi
* Flores Deňzi
* Günorta Hytarý Deňzi
* Halmahera Deňzi
* Ýapon Deňzi
* Maluku Deňzi
* Ohotsk Deňzi
* Saliş Deňzi
* Sarydeňiz
* Sawu Deňzi
* Seto Inlandiýa Deňzi
* Solomon Deňzi
* Sulu Deňzi
* Çili Deňzi
* Tasman Deňzi
* Taýland Deňzi
* Timor Deňzi

; Günorta Okeany 
* Amundsen Deňzi
* Bellingshausen Deňzi
* Uly Awstraliýa Deňzi
* Deýwis Deňzi
* Ross Deňzi
* Saint Winsent Aýlagy
* Skotiýa Deňzi
* Spenser Aýlagy
* Weddell Deňzi

; Hint Okeany
* Aden Aýlagy
* Andaman Deňzi
* Basra Aýlagy
* Bengal Aýlagy
* Gyzyldeňiz
* Timor Deňzi
* Umman Deňzi
* Umman Aýlagy

## Aýratyn-da gözläň
* Kenar uzynlyklaryna görä ýurtlaryň sanawy
* Aral Köli
* Hazar Deňzi
* Lut Köli
* Taberiye Köli
* Salton Deňzi
* Uly Duz Köli
Kontinent

thumb|300px|Kontinental modeller
**Kontinent** () — daş-töweregi suw bilen gurşalan iň iri gury ýer bölegi; oňa **materik** hem diýilýär.

## Kontinentler
thumb|300px|Meýdan we ilat deňeşdirmesi

Ähli kontinentleriň doly gury ýer meýdany 148 647 000 км², ýa-da Ýeriň meýdanynyň 29%-i (510 065 600&nbsp;km²).

## Materikler
* Awstraliýa
* Antarktida
* Afrika
* Ýewraziýa
* Demirgazyk Amerika
* Günorta Amerika

## Dünýä bölekleri
* Awstraliýa (+ Okeaniýa)
* Antarktida
* Afrika
* Ýewropa
* Aziýa
* Amerika (Demirgazyk Amerika we Günorta Amerika, ýa-da Täze Dünýä)

## Şeýle hem serediň
* Dünýä bölekleri

## Çykgytlar
* Materikleriň dreýfiniň rekonstruksiýasy 

Kategoriýa:Kontinentler
Çöl

thumb|309x309px|
thumb|Atacama çöli

**Çöl** — florasynyň we faunasynyň selçeňligi ýa-da ýoklugy bilen häsiýetlendirilýän tekiz landşaft.

Çägeli, daşly, toýunsow we şor çöller bardyr.

Kategoriýa:Çöller
Kategoriýa:Klimatik zonalar
Günorta polýus

thumb|Günorta polýus

**Günorta polýus** — Ýeriň aýlanýan hyýaly okunyň Günorta ýarymşarda ýeriň ýüzi bilen kesişýän nokady.

Günorta polýus Antarktidanyň polýar platosynyň çäklerinde 2800 metr belentlikde ýerleşýär. Günorta polýusda buzuň galyňlygy — 2840 metr. Howanyň ortaça ýyllyk temperaturasy −48,9&nbsp;°C (maksimum −14,7&nbsp;°C, minimum −74,3&nbsp;°C) deňdir.

Kategoriýa:Polýuslar
Kategoriýa:Ýeriň ekstremal nokatlary
Ilkidurmuş jemgyýeti

[thumb|right|300px|[Lasko gowagynda gaýanyň ýüzündäki žiwopis, Fransiýa, takmynan b.e. öň 14-nji müňýyllyk, ýokarky paleolit]]
**Ilkidurmuş jemgyýeti** (şeýle hem *taryhdan ozalky jemgyýet*) — adamzat taryhynda ýazuw oýlanyp tapylýança geçen döwür, ýazuw döränden soň ýazuw çeşmelerini öwrenmeklige esaslanýan taryhy gözlegleri geçirmek mümkinçiligi ýüze çykýar. *Taryhdan ozalky* diýen termin 19-njy asyrda ulanylyşa girýär. Sözüň giň manysynda, "taryhdan ozalky" diýen söz Älemiň dörän pursadyndan (14 mlrd çemesi ýyl ozal) başlap, tä ýazuw oýlanyp tapylýança bolup geçen islendik döwür üçin, ýöne dar manyda — diňe adamyň taryhdan ozalky geçmişi üçin ulanylýar. Belli bir döwür hakynda döwürdeşler tarapyndan galdyrylan ýazuw çeşmeleri ýokdugy sebäpli, ol hakyndaky maglumatlar arheologiýa, etnologiýa, paleontologiýa, biologiýa, geologiýa, antropologiýa, arheoastronomiýa, palinologiýa ýaly ylymlar arkaly alynýar.

Kategoriýa:Taryhdan ozalky döwür
Daş asyry

[thumb|left|[Obsidian naýza ujy]]

**Daş asyry** — adamzadyň ösüşinde iň gadymy medeni-taryhy döwür, şonda esasy zähmet gurallary we ýaraglar esasan daşdan ýasalypdyr, emma agaç bilen süňk hem ulanylypdyr. Daş asyrynyň ahyrynda toýun gap-gaçlaryň ulanylyşy giňden ýaýrapdyr.

Daş gurallar daşyň dürli görnüşlerinden ýasalypdyr. Çakmak daşy we hek daşynyň slanesleri kesiji gural hem-de ýarag hökmünde ulanylypdyr, bazalt bilen gum daşyndan bolsa iş gurallary, meselem, el degirmenleri üçin daşlar ýasalypdyr. Şeýle hem agaç, süňk, gabyk, sugun şahy ulanylypdyr.

Kategoriýa:Daş asyry
Bürünç asyry

thumb|right|Bürünç asyryna degişli ýaraglar we bezeg şaý-sepleri

**Bürünç asyry** — arheologiýanyň berýän maglumatlary esasynda adamzat taryhynyň bürünçden ýasalan önümleriň öňdebaryjy orun eýelemekligi bilen tapawutlanýan eýýamy, ol magdan känlerinden gazylyp alynýan mis we galaýy ýaly metallary işlemekligiň kämilleşmegi, şonuň netijesinde bolsa olardan bürünç alynmagy bilen baglanyşyklydyr. Bürünç asyry Mis asyry bilen ornuny çalyşýan we Demir asyryndan öň bolup geçýän irki metal eýýamynyň ikinji, giçki döwri bolup durýar. Umuman, Bürünç asyrynyň hronologik çarçuwalary: b.e. öň 35/33 — 13/11 asyrlar, emma olar dürli medeniýetlerde tapawutlanýar.

Kategoriýa:Bürünç asyry
Demir asyry

thumb|250px|Demir asyryna degişli bir ýadygärlik, Şotlandiýa

**Demir asyry** — adamzadyň ilkidurmuş we irki synpylyk taryhynda bir eýýam, ol demiriň metallurgiýasynyň giňden ýaýramagy hem-de demir ýaraglaryň ýasalmagy bilen häsiýetlendirilýär.

Kategoriýa:Demir asyry
Mesopotamiýa

thumb|right|350px|Mesopotamiýanyň umumy kartasy

**Mesopotamiýa** ( — "Iki derýanyň aralygy") — häzirkizaman Yragyň territoriýasynda Tigr we Ýewfrat derýalarynyň aralygyndaky ýer, ol ýewraziýa siwilizasiýalarynyň dörän ýerleriniň biridir.

Kategoriýa:Ýakyn Gündogaryň taryhy oblastlary
Gadymy Gresiýa

[thumb|288x288px|[Parfenon]]

**Gadymy Gresiýa ** (**Ellada**; ) — Balkan ýarymadasynyň günortasynda, Egeý deňziniň adalarynda, Frakiýanyň kenarýakasynda we Kiçi Aziýanyň günbatar kenar zolagynda b.e. öň III—I müňýyllyklarda ýaşan irki synpy jemgyýete istoriografiýada berilýän at.

*
Kategoriýa:Ortaýer deňziniň taryhy
Gadymy Müsür

[thumb|right|300px|[Gizada Uly Sfinks we Hefreniň piramidasy]]
**Gadymy Müsür** (, ) özleriniň ulanan iň gadymy ady: **Kemet**, Kemi, Hemi (, , ) — iň gadymy siwilizasiýalaryň biri, ol Niliň aşaky akymynyň boýunda Afrika kontinentiniň demirgazyk-gündogarynda döräpdir. Ol ýerde häzirki döwürde Müsür döwleti ýerleşýär. Siwilizasýanyň emele gelişi b.e. öň 4-nji müňýyllygyň ahyryna — Ýokarky we Aşaky Müsüriň ilkinji faraonyň häkimiýeti astynda syýasy taýdan birleşen döwrüne degişlidir. Onuň ösüşi soňraky üç müňýyllygyň dowamynda dowam edipdir. Özüniň iň bir gülläp ösen döwrüne Gadymy Müsür Täze patyşalyk wagtynda baryp ýetipdir, şondan soň ol kem-kemden pese gaçyp başlaýar. Şol giçki döwürde ençeme döwletler Müsüri yzygiderli basyp alypdyrlar. Netijede faraonlaryň dolandyryşy b.e. öň 30-njy ýylda irki Rim imperiýasy Müsüri basyp alyp, öz prowinsiýasyna öwrensoň resmi suratda gutarypdyr.

Kategoriýa:Gadymy Müsür
Kategoriýa:Ortaýer deňziniň taryhy
Rim imperiýasy

[thumb|250px|[Rim respublikasy|Respublika we imperiýa döwürlerinde Gadymy Rimiň serhetleriniň üýtgeýşi

]]

**Rim imperiýasy** *(, Res publica Romana, Βασιλεία Ῥωμαίων)* — gadymy rim siwilizasiýasynyň ösüşinde respublikadan soňraky döwür, onuň häsiýetli aýratynlygy häkimiýetiň awtokratik görnüşde bolmaklygy hem-de Ýewropada we Ortaýer deňzinde uly territorial eýeçiligi bolupdyr. Ol döwür ilkinji imperator Awgustyň dolandyran döwründen, ýagny b.e. öň 27-nji ýyldan başlap, 476-njy ýyla çenli aralykda döwam edipdir.

Kategoriýa:Rim imperiýasy
Kategoriýa:Gadymy Rim
Kategoriýa:Geçmişdäki ýewropa ýurtlary
Kategoriýa:Aziýanyň taryhy döwletleri
Kategoriýa:Afrikanyň taryhy döwletleri