Oguzlaryň we Seljuklaryň taryhy boýunça çeşmeler

**Mowzuk: Oguzlaryň we Seljuklaryň taryhy boýunça çeşmeler.**

**Edebiýatlar**

 
9.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşg. 2001

10.	A. Dgijiýew. Очерки  происхождения и  проромирования туркменского народа в эпоху  средневсковая. Ашх. 1991.

11.	А. Росляков. Происхождение туркменского народа. Ашх 1962.

12.	Abulgazy Bahadyr han.  Türkmenleriň nesil daragty. Metbugat – 1991

13.	Türkmenistanyň taryhy I –nji kitap Aşgabat – 1994.

14.	M. Annanepesow. S. Atagarryýew Türkmenistanyň taryhyndan materiallar I – tom. Aşgabat 1995

15.	A. Karryýew, B.T. Moşkowa, A.N. Noçonow, A.Ýu Ýakubowskiý. Очерки из истории Туркменского народа и Туркменистана в VIII- XIX вв. Ашх 1954

16.	Türkmen halkynyň gelip çykyşynyň,  dünýä ýaýraýşynyň we onuň  döwrüniň taryhynyň problemelary. Aşgabat – 1993

Öňden belleýşimiz ýaly türkmen halkynyň özüniň köküniň gaty uzaklardan  alyp gaýdýan baý taryhy bar. Başgaça  aýdanymyzda türkmen halkynyň taryhy bu müňlerçe, millionlarça ýyllaryň taryhy. Halkyň  bu gojaman taryhyny öwrenmekde taryhy çeşmelere uly ähmiýet berilýär. Adamzadyň her bir ýaşan döwrüne  laýyklykda taryhy çeşmeler hem dürli-dürlidir. Mysal üçin türkmen  halkynyň iň gadymy döwrüniň (III-II million ýyllyklardan III müň ýyllyga çenli) döwür üçin esasy  taryhy çeşme bolup arheologiki ýadygärlikler hyzmat edýär. Arheologiki ýadygärliklere bolsa ýer gatlaklarynda  saklanyp galan iň gadymy adamlar tarapyndan  döredilen we peýdalanylan  zähmet gurallary,  dürli  gurluşyklar, öý-hojalyk esbaplary, bezeg şaý-sepler, sungat eserleri we ş.m girýärler. Halkyň taryhyny  öwrenmekde maddy ýadygärlikler gaty  gymmatlydyr. Emma beýle çeşmeler gaty az saklanyp galypdyr. Has gowy saklanyp galan maddy ýadygärliklere organiki däl (daşdan, keramikadan)  bejerilen ýadygärlikler degişlidir. Maddy ýadygärlikler köp derejede ykdysady ösüşiniň derejesini  kesgitlemekde uly ähmiýete eýedir. Beýle çeşmeler adamzadyň has gadymy taryhyny, mysal üçin ilkidurmuş sürüleriniň we irki urug gatnaşyklarynyň taryhyny öwrenmekde ähmiýetlidir. Jemgyýetiň birneme gijiräki taryhyny öwrenmekde (urugçylyk gatnaşyklarynyň gülläp ösýän we dargaýan döwürleri) etnografiki ýadygärlikler uly ähmiýete eýedir.  Etnograflar XIX-XX asyrlarda ýaşap geçen medeni we  ykdysady ösüşde yza galak taýpalara  gönüden-göni  syn  etmek arkaly  olaryň durmuş we medeni   derejeleri barada maglumatlar toplan iň gadymy adamlaryň taryhyny doly we dogry öwrenmekde uly iş bitirýärler. Etnograflar tarapyndan öwrenilen yza galan halklar urugçylyk gatnaşyklarynyň köp alamatlaryny özünde saklasa-da, olar iň irki adamlardan özlerinin aň düşunjeliligi, medeni derejesi, ykdysady ösüş boýunca deňeşdirip bolmajak derejede öňe gidipdirler.

Etnografiki, arhiologiki hem-de antropologiki maglumatlary ýygnamak kem-kemden durmuşa geçirilipdir.

Häzirki wagtda biziň elimizde Türkmenistanyň  taryhy boýunça  köp sanly çeşmeler we ylmy işler bar.
 
Türkmen halkynyň  doly we dogry öwrenmekde kömek beryän çeşmeleriň arasynda ýurdumyzda kän bolan arhiologiýa we arhitektura ýadygärlikleri – köp sanly depeler, gadymy galalaryň, şäherleriň harabalary, suwarys desgalarynyň yzlary we ş. m. uly ähmiýete eýedir.

Türkmenistanyň taryhynyň iň gadymy döwürleri hakynda arheologlar tarapyndan ylmy taydan barlanan iň gadymy adalamlaryň ýaşan mekanlary maglumat beryär. Ýaňyja, Balahana, Jebel gowagy, Jeýtun, Namazga depe, Yzzatguly ýerlerden köp sanly zähmet gurallary, bezeg şaýlary, ýaraglar, hojalyk durmuşy desgalaryň galyndylary tapylan maddy ýadygärlikler taryhy alymlara gymmatly maglumatlar beryär.

Türkmenistanyň  territoriýasynda  dowam eden gadymy döwürde (biziň eramyzdan öňki üç müň ýyllykdan – b. e. ö.   VI asyryna) degişli maglumatlar häzirki Kaka etrabynyň çäklerindäki Altyn depeden,  Köne Nusaýdan, gadymy Horezmiň çäklerindäki şäher harabalary bolan Galalygyr, Küýze megir, Hezaryk depe ýaly ýerlerden köp tapyldy. Bu ýerlerde saklanyp galan dürli şekiller, hat deregine ulanylan şertli belgiler gadymyýet barada söhbet açmaga mümkinçilik berýär.

Türkmenistanyň çäklerinde  VII – XIII asyrlara degişli arheologiki we  
arhitektura ýadygärlikleri has köp saklanyp galypdyr. Olara gadymy şäherler, Kerwensaraýlar,  harby- goranyş berkitmeleriniň harabalyklary, medreseler, metjitler we beýleki taryhy ýadygärlikler degişlidir. Bulara mysal edip Astanababa,  Allamberdar mowzeleýlerini,  Soltangalany (Orta asyrlarda) Abuwerdi, Gürgenji (Köneürgenjiň golaýynda ) Maşat we Miserýany beýlekileri görkezmek bolar. Taryhy çeşme hökmünde  Talhatanbaba, Sarahysbaba, Soltan sanjaryň mowzileýleri, dürli-dürli suwaryş desgalarynyň galyndylary we ş.m ýokardaky agzalan çeşmeleriň üstüni doldurýar.

Gadymyýetden galan çeşmeleri tapmakda we ylmy dolanyşyga girizmekde Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň Şaja Batyrow adyndaky taryh institutynyň  arheologiýa bölümi uly işler bitirýär. Bu işde Türkmenistanyň Gündogar arheologiýa  kompleksleýin ekspedisiýasynyň Horezm  arheologiýa etnografik ekspedisiýasynyň Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň arheologlarynyň we beýleki taryhçylarynyň şeýlede Türkmenistanda gazuw agtaryş işlerini geçirýän daşary ýurtly arheologlaryň hyzmatlary uludyr.

50-nji yyllardan başlap sowet alymlary Türkmenistanyň territoriýasynda ençeme iňän uly ylmy  açyşlary amala  aşyrdylar. Şeýle açyşlaryň has  möhümleri Köne Nusaýda b.e.öňki II-I asyrlarda gülläp ösen Parfiýa patyşalygynyň  hojalyk arhiwiniň,  Altyndepede iň ýeke synpy jemgyýet baradaky  we beýleki köp sanly  taryh ylmy üçin gymmatly  maglumatlaryň ýüze çykarlanlygydyr, gadymy sungatyň ajaýyp önümleriniň tapylanlygydyr.

Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan halklar we  taýpalar barada iň irki ýazuw ýadygärlikleri b.e.öňki asyrlardan galan pahna  şekilli ýazgylarda, dag gaýalarynyň ýüzüne oýulyp ýazylan Behistun ýazgylary degişlidir.  Parfiýa patyşalarynyň köne Nusaýdan tapylan  hojalyk  arhiwiniň materiallary,  Geredot, Tasit, Strabon ýaly gadymy  grek we rim awtorlarynyň eserleri has gymmatlydyr. Mysal üçin,  taryhyň atasy hasaplanýan  Geredot özüniň taryh diýen işinde  Grek –pars uruşlarynyň taryhy barada berýän  maglumatlarynda parslaryň goşunynyň düzüminde Orta Aziýadan bolan esgerleriň bardygyny, olaryň eşikleriniň pagtadan  dokalandygyny,  ok-ýaylarynyň we naýzalarynyň uçlaryny peýkamyň demirden ýasalandygy barada habar berýär.

Gadymy döwür barada has gymmatly maglumatlary  zoroastraçylyk  dininiň keramatly kitaby Awesta berýär.  Bu kitap biziň eramyzyň başlarynda dilden-dile geçýän gürrüňler esasynda düzülipdir. Asyrlaryň dowamynda oňa köp sanly  goşmaçalar girizilip, onuň elipbiýi-de, dilide kämilleşipdir, “Awestada” bütin Merkezi Aziýa, onuň bilen araçäkleşýän Eýranyň, Owganystanyň ýerleri, ilaty, olaryň dinleri barada giň maglumatlar berilýär. Käbir maglumatlara görä, hut şol “Awesta” diýen dini  kitap Türkmenistanyň çäklerinde döredilipdir. Türkmenistanyň gadymy taryhyny öwrenmekde biziň  eramyzdan ozalky I asyrdan biziň eramyzyň VIII asyryna çenli bolan döwri öz içine alýan Hytaý taryhy  hronikalaryndaky maglumatlaryň hem ähmiýeti uludyr.  Hut şu döwrüň taryhynyň günbatar awtorlarynyň beýan edişiniň örän gowşak bolandygy sebäpli, Hytaý maglumatlary türkmen halkynyň taryhy üçin has hem gymmatlydyr.

Gadymy Hytaý çeşmeleri, esasan-da taryhy hronikalary, Oguz-Orhon ýazgylary ylmy taýdan çuňňur öwrenilse, türkmen halkynyň taryhy barada, köp meseleleriň  aýdyňlaşdyryljakdygy  ikiuçsyzdyr.

XII asyrdan, ýagny  araplaryň Orta Aziýa ýerlerini basyp almagy bilen baglanyşykly Türkmenistanyň taryhyna degişli   köp taryhy  eserler arap, pars dillerinde peýda bolup başlaýar. Araplar özleriniň basyp alan  ýerlerinde yslam dinini ýaýratmak bilen bir wagtda Yslam dünýäsiniň köp sanly  alymlary, syýahatçylary , söwdägärleri üçin hem Orta Aziýany açdy. Arap taryhçylary Orta Aziýa ýerleriniň araplar tarapyndan basylyp alynmagy, halk gozgalaňlary barada  ençeme işler ýazypdyrlar. Mysal üçin Al-Belazuri  “Ýurtlary basyp alyşlar barada kitap” (Kitap Futuh Al-Buldan) diýen taryhy işini ýazyp, ol iňňän görnükli arap taryhçysy bolupdyr.  Belazuri gelip çykyşy boýunça Eýranlydyr. Onuň bu işinde Muhammediň ýörüşlerinden başlap VIII asyryň başlaryna çenli araplaryň  harby ýörişleriniň taryhy  beýan edilýär. Ol kitabyň soňky  baplarynyň birinde  Horosanyň  basylyp alynyşy barada gürrüň berilýär. Görnükli Orta Aziýa taryhçysy Muhammet Narşahiniň “Buharanyň taryhy” diýen işinde araplara garşy halk  gozgalaňlarynyň serdarlary esasan hem  Mukanna barada gyzykly maglumatlar berýär.

Türkmenistanyň taryhy boýunça gymmatly maglumatlar arap taryhçysy we geografy al-Ýakubiniň  “Ýurtlaryň kitaby” (Kitap al-Buldan) diýen işinde berilýär. Onuň ýaşlygyErmenistanda soňra bolsa  Tahristleriň gullugynda Horosanda geçipdir. Belli arap geografy Al-Makdisi “Ýurtlary öwrenmek üçin iň gowy bölüş” diýen işinde Horosan, Mawerennahr barada ýörite bölüm berýär.  Al-Makdisi öz şahsy  gözegçiliklerini öz  eserine esas edip alýar. Onuň bu eseri orta asyr Gündogaryň şol sanda Orta Aziýanyň hem-de Zakawkazýäniň ykdysady we medeni  durmuşyny öwrenmekde möhüm çeşme bolup hyzmat edýär.

Pars taryhçysy  Gardiziniň  “Ýyl ýazgylarynyň bezegi (“Zeýn Al-Ahbar”) diýen işinde pars  patyşalarynyň, Muhammediň we 1032-nji ýýldan öňki halyflaryň taryhy, 1041-nji ýýla çenli Horasanyň taryhy beýan edilýär. Onuň  bu işinde Hindistan, Aziýanyň türk taýpalary hakynda ruslar hakynda, grekleriň ylmy hakynda, dürli halklardaky  dini baýramlar hakynda bölümler bar. Gardizi Seljuklaryň  güçýlenmegi, Masut bilen bolan uruşlar,  Dandanakan söweşi we beýlekiler barada baý maglumatlar berýär.

Orta asyryň güýçli  filology Mahmyt Kaşgarynyň “Türk dialektleriniň sözlügi” (Diwan Lugat At-Türk) diýen işi hem türkmen halkynyň taryhy barada  gymmatly çeşme  bolup hyzmat edýär. Ol Kaşgarda dogulyp, Orta Aziýanyň, Eýranyň şäherine syýahat edipdir, birnäçe wagt Bagdatda ýaşapdyr. Arap dilini kämil öwrenipdir, onuň filologik metodlaryny  ele alypdyr. Ol özüniň ähli  syýahat eden ýurtlaryndan türki dilli  taýplaryň dili boýunça materiallar toplan, ony tertibe salyp, toplan materiallaryny  arap filologiýasynyň şol wagtlar üçin ýokary metodlaryny ulanyp, türk dialektologiýasynyň ençeme asyrlar üçin ýeke-täk  dogry çeşmesini bermegi başarypdyr. Ol eser üç tomdan ybarat bolup, 1072-1083 – nji ýyllarda ýazylypdyr. Bu eserde türk dilleri hakyndaky maglumatlardan başgada türki halklaryň ýaşaýan ýerleri hem-de taýpalara bölünişi barada köp maglumatlar berýär.  Bulardan başgada  bu eserde rowaýatlar, aýdymlar, nakyllar we  atalar sözleri görnüşinde folklor materiallary berilýär. “sözlükde” ol özüniň “türk dilleriniň  grammatikasynyň  gymmatly daşlary” diýen başga eserlerinide ýatlaýar.

Ýazuw çeşmeleriniň arasynda Muhammet Bekranyň Horezm şasy Tekeşe bagşylap ýazan Dünýä hakynda kitap (Tahannama) diýen kitabyň hem ähmiýeti uludyr. Bu kitapda türkmenleriň (guzlaryň, ýazyrlaryň,  halaçlylaryň)  süýşmegi Türkmenistandaky uzyn diwarlar we beýleki birnäçe maglumatlar berilýär.

Seljuklar döwrüniň taryhy barada has gymmatly maglumatlary Ispihanly Süleýman Ar-Rawendi özüniň “Türkmenleriň dynç almagy we şatlygyň gudraty” (Rahat As-Syryr Wa Aýat As-Syryr)  diýen işinde giňişleýin berýär. Ol aýratyn hem 1160-1199-njy ýyllaryň, ýagny seljuklaryň iň soňky iki soltany Arslanyň we  Togrulyň döwrüniň wakalaryny  jikme-jik beýan edýär. Ar-Rawendi Soltan Sanjara garşy  guzlaryň gozgalaňy barada hem  giňişleýin maglumatlar berýär.

Pars taryhçysy we  döwlet işgäri Muhammet Tuweýni 1252-1260-njy ýyllarda 3 tomluk Dünýä basyp alyşlarynyň taryhy (Tarih –i-Jehantuşa) diýen kitabyny  ýazypdyr. Ol Çingiz hanyň basypalyşlaryndan  başlap, mongol ýörişleriniň jikme-jik beýanyny berýär. Onuň kitaby Hylagy hanyň  Eýrana garşy  ýörüşini beýan etmek bilen  tamamlanýar. Onda Horezm şalarynyň we mongol ýerli dolandyryjylarynyň 1258-nji ýýla çenli taryhy hem öz beýany tapýar. Juweýniniň eserleriniň ideýasy  mongolparazlyk ideýadyr. Şol  bir wagtda ol Eýranda mongol  hökümdarlygynyň garaňky taraplaryny hem  ýaşyrmaýar.

Hemedanda önüp-ösen Raşid-ad-Din lakamy boýunça “at-Tabib” tebip Eýran taryhçysy we döwlet işgäri bolup, 1298-1317-nji  ýyllarda mongol ilhanlary Gazan hanyň we Uljaýtu hanyň weziri bolupdyr. Ol “Ýyl  ýazgylarynyň ýygyndysy” (Jami At-Tawarih) diýen işi pars dilinde ýazyp, ol 2 bölümden durýar. Onuň  birinji bölüminde mongol we türk taýplarynyň sanawyna hem-de Çingiz hanyň we onuň  mirasdüşerleriniň taryhyny, ikinji bölüminde bolsa Yljaýtuhanyň patyşalyk eden wagtynyň taryhy we bütin dünýä taryhynyň köp wakalary barada baý maglumat berýär. Raşid-ad-Din Hulaguwlaryň döwletiniň düzümine giren Horosan, Balkan sebitlerinde ýaşan türkmen ýerleri, onuň ilaty barada hem maglumatlar berýär. 
Türkmen halkynyň Hususanda oguzlaryň taryhy barada “Oguznamada” maglumatlar berilýär. Bu işde  aýratyn hem Oguzhan, onuň edermenlikleri,  batyrlygy barada  gyzykly wakalar aýdylýar. Emma bu iş mifiki häsiýete eýedir. Onda Oguzhanyň ogullary barada hem maglumatlar bar. 
Eýran şasy Tahmaspyň ýanynda gezen Hasanbeg Rummowyň “Ýyl ýazgylarynyň iň gowusy” (Ahsan-ut-Tawarih) diýen işinde Tahmaspyň dolandyran döwri, onuň türkmenler bilen gatnaşygy hususan-da Aba türkmeniň gozgalaňy barada giňişleýin  maglumatlar berilýär.

Iňlis täjiri we diplomaty Antoni Jekinsonyň 1558-1560-njy ýýllarda Orta Aziýa eden syýahaty barada ýazan  ýatlamalarynda  Baktriýa, Buhara Horosan, Ürgenç sebitlerinde ýaşan ilat barada täsirli  gürrüň berilýär.

Gelip çykyşy boýunça Azerbaýjan türkmenlerinden bolan Isgender Munşi Apbasyň taryhy bezeýän ýaraşygy (Tarih –i-Alýai-ara-i-Abbasa) diýen işini ýazyp, bu eserde Sefewitleriň dinastiýasyndan ozalky Eýran taryhy yzygiderli beýan edilip, onuň esasy mazmuny Abbas şanyň (1587-1628-nji ýyllar) zamanynyň taryhy beýan edilýär. Eserde Abuwert we Merw welaýatlaryna şa  goşunynyň ýörüşi, olaryň  basylyp alynyşy hakynda hem maglumatlar bar. Türkmen halkynyň orta  asyrlardaky taryhyny öwrenmekde iň möhüm çeşmeleriň biride, görnükli taryhçy alym  Hywa hany Abulgazy Bahadyr hanyň “Şejere-e terekime” (“Türkmenleriň nesil daragty”) diýen işidir. Tanymal taryhçy akademik W.W. Bartold “…Türkmenler hakynda ýörite ýazylan  bu taryhy eser ýaly eser beýleki türki halklaryň  hiç biri barada-da ýokdur” diýip belleýär.

Abulgazynyň bu eserini ýörite öwrenen hem neşir  etdiren görnükli filolog akademik A.N.Kononow Abulgazynyň hut  özüniň turkmenleriň arasynda köp bolup halkymyzyň dilden aýdylyp gelnen taryhyny hem halk döredijiligi ep-esli bölegini  toplandyr diýip belläp, şeýle ýazýar. “Türkmenleriň nesil daragtynda” Abulgazynyň türkmenler arasyndaky  ýörgünli halk rowaýatlaryny, taýpalaryň nesil beýanlaryny, şeýle hem  oguzlaryň legendar gojasy Gorkut atanyň  ady bilen baglanşykly “epiki dessanlary örän gowy  bilenleri mese-mälim duýlupdyr”.

Abulgazy bu eseri ýazmak üçin diňe bir dilden eşiden zatlary bilen oňman, özünden öňki Orta Aziýaly taryhçylaryň türkmenler hakyndaky  beren maglumatlaryndan-da  peýdalanypdyr. Ol  Reşideddiniň “Taryhlaryň jemi”, Şerefeddin Aly Ýazdiniň “Zafarnama” “Ýeňiş kitaby” ýaly köp sanly  kitaplardan peýdalanyp ýazypdyr. Abulgazy mundan başgada  “Türkleriň nesil taryhy” diýen uly eseriň hem awtorydyr.

Abulgazynyň “Türkmenleriň nesil daragty” diýen kitabynda Oguz hanyň dünýä inmegi, onuň patyşalyk etmegi, Oguz hanyň ogullarynyň we agtyklarynyň atlary, oguz iliniň ýurtlary, olaryň ýaşaýşy, olara näme üçin türkmenler  diýlip at berileni,  Oguz iliniň çar tarapa ýaýraýşy hakynda hem-de  Seljuk baý we beýleki bir topar wakalar barada maglumatlar berilýär.

Mehdi han Astrabatlynyň Nedir şanyň taryhy (Tarih-i-Nadiri) diýen işi  hem XVIII asyryň birinji ýarymyndaky türkmenleriň  durmuşy barada gymmatly  çeşmeleriň biridir. Mürze Mehidi han Nedir şanyň şahsy sekretary bolup, ol ähli  syýasy wakalardan habarly bolupdyr, köp syýasy wakalara gatnaşypdyr. Ol öz işinde Nediriň döwründäki Eýranda, Orta Aziýanyň günbatar bölegindäki sosial-syýasy we ykdysady wakalary ýazyp beýan edýär. Özüniň mazmuny boýunça  tarih-i-Nediri diýen iş, ozaly bilen harby taryhdyr.  Işde Nediriň taryhy jikme-jik beýan edilip, onda Saragtdaky  wakalar, Merwde  Soltanbendiň hatardan çykarylyşy we täzeden dikeldilişi Horezmde Nedriň  dikmelerine garşy ýomutlaryň baştutanlygyndaky türkmenleriň gozgalaňy we beýleki käbir meseleler öz beýanyny tapýar.

XVIII asyrda ors patyşasy Petr I-iň dolandyran döwründe ors –türkmen gatnaşyklary ep-esli derejede  ýygjamlaşýar. Şu döwre degişli  köp sanly çeşmeler Petr I-iň permanlary, Petr I-iň ýörite permany bilen Orta Aziýa ýerlerine ekspedisiýa guran Bekowiç-Çerkaskiniň maglumatlary maňgyşlak türkmenleri bilen  orslaryň şowda gatnaşyklary baradaky maglumatlar hem gymmatly taryhy çeşmelerdir.

XVIII-XIX asyryň I-nji  ýarymy barada Munis-Ahiniň “Bagtlylygyň jennet bagy” (“Firdadus –ul-ikbal”) diýen taryhy iş hem Türkmenistanyň taryhy barada  gymmatly çeşme hasaplanýar. Munis Şir Muhammet hanyň (1804-1806-njy ýyllar)  tabşyrmagy boýunça Hywa  hanlygynyň taryhyny ýazyp başlaýar. Ol Abulgazynyň  eserlerini dowam etdirip, Hywanyň taryhyny Şirgazy hanyň 1715-1728-nji ýyllar)  dolandyran döwrüne çenli dowam etdirýär. Munisiň arasy üzülen eserini, Allaguly hanyň (1825-1842-nji ýyllar) buýrugy boýunça 1839-18490-njy ýyllarda  girişilipdir. Eseri dowam etdiriji Munisiniň inisi Agehi lakamy nilen belli bolan Muhammet Ryza bolupdyr.

Munisiniň – Agehiniň “Bagtlylygyň jennet bagy” diýen eseri Hywanyň 1872-nji ýyla çenli taryhyny öz çine alýar. Onda  hanlygyň harby syýasy taryhyny  beýan etmek bilan, awtorlar sosial-ykdysady häsiýetli meselelere hem  degip geçýärler, Hywanyň gatnaşyk eden halklary bolan  türkmenler, gazaklar, garagalpaklar we  beýleki halklar barada maglumatlar berýärler.

Bu işde ýomutlar we olaryň Hywa  hanlygy bilen gatnaşygy, Saryklar gozgalaňy, olara garşy Hywa goşunlarynyň hereketleri, Hywa goşunlarynyň gökleňler bilen gyzylbaşlara garşy urşy, Hywa goşunlarynyň Çärjewe ýörişi, onuň Amyderýanyň kenar ýakasyndaky şäherleri we galalary boýun egdirişi, Saraýyň etegindäki söweş we  beýleki bir topar taryhy wakalar barada  takyk maglumatlar berilýär.

XIX asyryň 2-nji ýarymyndan başlap Orsýetiň Kaspi kenarlarynda öz hereketlerini aktiwleşdirip başlan  döwrüne degişli köp sanly ors  awtorlarynyň işleri, resmi  hatlar, buýruklar hem gymmatly taryhy çeşmeleriň hasabyna girýar.

Gündogary öwreniji görnükli  ors akademigi W.W. Bartoldyň Türkmenistanyň taryhyny öwrenmekde  bitiren hyzmaty has uludyr. Bu alym Orta Aziýanyň taryhy baradaky  umumylaşdyryjy eserleri bilen bir hatarda 1929-njy  ýylda türkmen halkynyň VIII asyrdan XIX asyryň aýagyna  çenli bolan taryhynyň  gysgaça oçerkini çap etdi.  W.W. Baltoldyň eserleri türkmenleriň we olaryň ata-babalarynyň  taryhyny ylmy  taýdan öwrenmek baradaky soňraky iş üçin köp tarapdan ugur alyş punkty bolup hyzmat etdi.

Türkmenistanyň taryhy bilen meşgul bolan sowet taryhçylarynyň arasynda A.Ýu. Ýakubowskiý türkmenler we olaryň ata-babalary barada ençeme eserler döretdi. 1954-nji ýýlda A.Ýu. Ýakubowskiniň başda durmagynda A. Garryýewiň, W. G. Moşkowanyň, A. N.Nasopowyň gatnaşmagynda “Türkmen halkynyň we türkmenleriň VIII-XIX asylardaky  taryhyndan  oçerkler” diýen uly göwrümli işi çapdan çykdy.

Türkmenistanyň taryh we etnografiýa ylmynyň ösmeginde  G.U. Karpowyň hem  bitiren hyzmaty ulydyr.

Türkmenleriň we Türkmenistanyň taryhy barada orta asyr Gündogar awtorlarynyň eserlerinden köp sanly  gymmatly maglumatlar alynyp, Türkmenistan üçin SSSR Ylymlar Akademiýasynyň Gündogary öwreniş institutynyň alymlary tarapyndan “Türkmenleriň we Türkmenistanyň taryhy boýunça materiallar” diýen kollektiw eser rus dilinde  düşündirişler bilen çap edildi. Emma biz  şol awtorlaryň köp ýagdaýlarda öz döwrüniň hökümdarynyň  waspnamasyny beýan edendigini, giň halk köpçüliginiň sosial-ykdysady gurluşy we durmuşy barada köp bir maglumatlar bermeýändigini-de bellemek gerek.

XIX asyra degişli türkmen halkynyň taryhynyň bu ýetmezçiliginiň üstüni köp derejede Hywa hanlarynyň arhiw dokumentleri bilen Buhara Guş begleriniň Daşkentdäki  fondunyň   resminamalary doldurýar.

Türkmenistanyň XVII-XIX asyryň birinji ýarymyndaky taryhyny öwrenmekde rus we Günbatar Ýewropa syýahatçylarynyň beren habarlary we rus-türkmen aragatnaşyklarynyň taryhy görkezýän arhiw dokumentleri örän möhümdir.

Olardan Rim papasynyň ilçisi,  monah Plano Karpini (XIII-XVI asyrlaryň  sepgidi),  wenesiýaly täjir Marko Polo (XIII-XIV) iňlis Antoniý Jenkinson (XVI), türk Ewliýa Çelebi (XVIII),  wenger Arminiý Wanberi (XIX) we beýlekiler öz gözleri bilen gören we  eşiden maglumatlary esasynda  türkmenleriň  hojalygyny, sosial-syýasy durmuşyny, däp-dessurlaryny  suratlandyrypdyrlar.

Rus-türkmen gatnaşyklarynyň ýygjamlaşan,  patyşa Orsýetiniň Türkmenistany basyp alan döwründe ors awtorlary türkmenler, olaryň ülkesi barada birnäçe  gymmatly  maglumatlar ýazyp galdyrypdyrlar.

Türkmenistanyň Orsýede birekdirilen döwründen başlap, oktýabr sosialistik rewolýusiýasyna çnli bolan döwürdäki taryhy maglumatlar Türkmenistanyň Merkezi döwlet arhiwinde, Moskwanyň, Sankt-Peterburgyň, Daşkendiň,  Tbilisiniň arhiwlerinde  birgiden dokumentler, golýazmalar bar. 1882-nji ýyldan 1914-nji ýýla çenli bolan döwürde Zakaspi oblastynyň  oblast statistik  komiteti tarapyndan her ýylda düzülen  synplarda we ýerli gazetlerde hem  gymmatly maglumatlar bar. Zakaspide bolan rewolýusion hereketiň taryhy şol  herekete gatnaşanlaryň ýatlamalarynda  hem beýan edilipdir. Ol materiallar häzirki döwürde  ýerli arhiwlerde, Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň  kitaphanasynyň  golýazmalar fondunda saklanýar. Häzirki wagtda  diňe Türkmenistanyň milli golýazmalar fondunda 10 müňe golaý golýazmalar saklanylýar.

Türkmen halkynyň  taryhyny öwrenmekde halk döredijiligi,  klassiky edebiýatyň eserleri hem uly ähmiýete eýedir. Dilden-dile geçip gelen halk döredijiliginiň eserleri türkmen halkynyň geçmişdäki  medeniýetini, durmuşyny we hojalygyny häsiýetlendirmäge  mümkinçilik berýän dürli-dürli däp-dessurlar bilen baglanşykly materiallar taryhy çeşmeler höküminde hyzmat edýär. Beýle hili materiallar asyrlaryň  dowamynda  timarlanypdyr, üsti ýeterlikdir.  Halk döredijiligine degişli maglumatlar  halkyň ruhyýetini, psihologiýasyny,  sosial hojalyk meselelerini, gelip çykyşyny,  aýry-aýry taryhy  şahsyýetleri öwrenmekde  goşmaça maglumatlar berýändigi üçin ähmiýetlidir.

Orta asyrlarda ýüze çykan “Görogly”, “Dädem Gorkut kitaby”, “Oguznama” eposlary, “Ýusup-Ahmet”, “Gül-Seneber”, “Nejep oglan”, ýaly dessanlar halkyň  ruhy baýlygy hasaplanyp, gymmatly taryhy çeşme hasaplanýar.

Türkmen klassyky edebiýatynyň eserleri: Döwletmämmet Azadynyň, Nurmuhammet Andalybyň,  Magtymgulynyň, Seýdiniň, Zeliliniň  we köp sanly beýleki şahyrlaryň eserleri hem XVIII-XIX asyr türkmen taryhy üçin has wajyp çeşmedir. Klassiki edebiýatyň eserlerinde sosial-ykdysady meseleler, goňşy halklar, döwletler bilen  türkmenleriň gatnaşygy, jemgyýetiň ruhy ösüşi öz beýanyny  tapýar.

Kategoriýa:Taryh