open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ýuriý Oleşa

**Ýuriý Oleşa**

(1899-1960)

Tanymal rus ýazyjysy Ýuriý Oleşa Rus imperiýasynyň Ýelisawedgrad şäherinde, belorus dworýanlaryň maşgalasynda dünýä inipdir. Onuň kakasy salgytçy bolup işleýän eken. 1902-nji ýylda maşgala Odessa göçýär. Bu ýerde Ýuriý gimnaziýa okuwa girýär. Eýýäm 16 ýaşyndaka onuň «Klarimonda» atly goşgusy çap edilipdir. 1917-nji ýylda Oleşa Odessa uniwersitetine kabul edilýär. Okuwynyň daşyndan gälämgär bolup işleýär, goşgy ýazýar. 1922-nji ýylda ýazyjy Moskwa göçýär. Bu ýerde ol ilkibada felýeton hem makalalary bilen çykyş edip ugraýar.

1924-nji ýylda Oleşa «Üç sany çişik» atly erteki-romanyny döredýär. Emma eser diňe 1928-nji ýylda çap edilýär. Oňa çenli Ýuriý Oleşa özüniň «Görüplik» (1927) atly ikinji romanyny çap etdirip ýetişýär. Bu eser okyjylarda uly gyzyklanma döredýär, tankytçylar bolsa romany XX rus edebiýatynyň iň naýbaşy eserleriniň biri hasaplaýarlar. 1929-njy ýylda ýazyjy bu eseriniň esasynda «Duýgylaryň dilleşigi» pýesasyny döredýär. Hupbatly 30-njy ýyllarda ýurduň syýasy ýagdaýy sebäpli Oleşa köp eser döredip bilmeýär. 1936-njy ýyldan başlap onuň esasy eserleriniň çap edilmegi saklanylýar, gadagan edilýär.

Beýik Watançylyk urşy döwri Oleşa Aşgabatda ýaşapdyr. Soň ýene Moskwa dolanypdyr. Halkymyz uruş döwri görkezen ruhy berkligi, gujur-gaýraty hem tutanýerliligi bilen ýazyjyny haýran galdyrypdyr. Bu ýerde ol «Türkmen» atly hekaýasyny döredýär.

Ömrüniň ahyrynda Oleşa özüniň ömri barada, döwri barada kitap ýazyp ugrapdyr. Ol ýazyjynyň ýogalmagyndan bir ýyl geçeninden soň, 1961-nji ýylda «Setirsiz günüm geçmez» ady bilen çap edilipdir.

Oleşanyň ussatlyk bilen döredilen, metaforadan we allegoriýadan doly eserleri soňky dörän hem indiki dörejek ýazyjylara özboluşly mekdep bolup galdy.

Kategoriýa:Edebiýat
Annamuhammet Kirşen

**Annamuhammet Kirşenow** — 1961-nji ýylyň 10-njy awgustynda, Tejen şäherinde, edebiýat mugallymynyň maşgalasynda dünýä indi. 1978-nji ýylda ol Tejeniň Garaja Burunow adyndaky 2-nji orta mekdebiniň 8-nji synpyny tamamlap, agşamky işçi ýaşlar mekdebinde orta bilim alýar. Eýýäm 4-nji klasda okaýan wagty edebiýat bilen gyzyklanyp ugraýar. Inžener-gurluşukçy hünäri boýunça gaýybana ýokary bilim alýar. 
80-nji ýyllaryň başlarynda ilkinji goşgylaryny ýazyp başlaýar. Şol döwrüň meşhur gazetleri Ýaş kommunistde, Edebiýat we sungatda eserleri yzygiderli çap bolýar. Magtymguly, Kerim Gurbannepes, B.Hudaýnazarow, Ahmet Gurbannepesow ýaly türkmen şahyrlarynyň, A.Puşkiniň, S.Ýeseniniň, A.Blogyň  eserlerinden täsirlenýär, olary ürç edip okaýar. 
1990-njy ýyllar onuň goşgylary «Bahar bulaklary» hem «Söýgi we buýsanç» atly almanahlarda ýerleşdirilýär. 
Bu döwürde şahyr öz goşgulary bilen Türkmenistanyň etrap welaýat merkezi gazetlerinde çykyş edýär, türkmen radiosynda birnäçe gezek goşgylary okalýar. Emma 1992-2006-nji ýyllar aralygynda şahyryň döredijiligine böwşenlik düşýär, ol hiç zat ýazmaýar, ýazan zatlaryny hem çap etdirmeýär. 
Kirşenow lirik şahyrdyr. 400-den gowrak goşgylaryň awtory. Häzir şahyryň dürli eserleri “Watan”, “Nesil”, “Edebiýat we Sungat”, “Türkmen dünýäsi” ýaly gazetlerde, “Diýar”, “Garagum”, “Zenan kalby” žurnallarynda çap edilýär, türkmen radioýaýlymlarynda yzygiderli okalýar. 
Häzirki wagtda şahyr “Dünýä edebiýaty” žurnalynda kyssa bölüminiň müdiri bolup zähmet çekýär. 2011-nji ýylda Türkmenistanyň Prezidentiniň yglan eden Türkmeniň [200px|thumb|left|A.Kirşen hem [Atajan Tagan,2012 ý.]]Altyn asyry bäsleşiginiň ýeňijisi – şa serpaýynyň eýesi. Mundan ötri ýazyjy terjimeçilik bilen hem meşgullanýar. Ol Ýeseniniň, Blogyň, Ruben Darionyň goşgylaryny, belli ýapon ýazyjysy Kobe Abäniň "Keseki ýüz" romanyny, Karel Çapegiň, Alberto Morawianyň, Zigfrid Lensiň hekaýalaryny türkmen diline geçirdi.

A.Kirşeniň şygyrlary özüniň çuňňur pelsepewiligi, durmuşylygy, akgynlygy hem-de metafora baýlygy bilen okyjylaryň uly söýgüsine mynasyp boldy.

## Goşgulary==galarmyn sen

"Güneş" ýygyndysy

Kategoriýa:Edebiýat
Rafael Correa

thumb|Correa 2006-nji ýylda
**Rafael Korrea** (d. 14 sentýabr 1963, Guayaquil - Ekwadornyň üçünjy prezidenti (2007 - ).

## Çykgytlar

* habarlar

Kategoriýa:Prezident
Din

**Din** - Taňry tarapyndan esaslandyrylýandygyna ynanylýan kanundyr. Ol ynsana ýaradylyş maksadyny, barlygynyň hikmetini bildirýär, Taňrynyň öňünde nähili ybadat etmelidigini öwredýär.

Din ynsanyň "Men kim ? Nireden gelip, nirä barýaryn?" diýen sowallaryna jogap berýän çeşmedir.

Din adalat , ýagşylyk, fazylet, dogrulyk, pidägärlik ýaly duýgularyň çeşmesi, ynsan wyždanyndaky ynanç mätäçligini kanagatlandyryjydyr.

Din kişilere ýaradylyş maksadyny bildirýän, olary öz erk-eradasy bilen Taňrynyň ilçisiniň dogry ýol görkezmegi esasynda ýagşylyga, rahatlyga, kämillige, ösüşe ugrukdyrýan, şeýle hem olaryň maddy we ruhy zerurlyklaryny üpjün edýän ylahy kanunlaryň kodeksi diýmekdir. Başgaça aýdylanda: din erk-erada eýesi bolan baýlyklaryň magnewi, sosial, dolandyryş, ykdysady we duýgy taýdan tutuş durmuşlaryny düzgüne salmak üçin ynsanyň bilip we isläp tabyn bolan düzgünleriniň toplumydyr.

Kategoriýa:Din
Owganystanyň syýasy garaşsyzlyk gazanmagy

**Owganystanyň syýasy garaşsyzlyk gazanmagy.**

Owgan halky özüniň milli däpleri boýunça özbaşdaklygy halaýan halk. XIX asyrda dünýäniň iň güýçli döwleti bolan Beýik Britaniýa iki gezekki Owganystana garşy alyp baran uruşlarynda-da (1838 -1842 ýý; 1878-1880 ýý.) ony doly ýeňip bilmändi. Her näme-de bolsa, ikinyi iňlis-owgan urşunda Beýik Britaniýa Owganystanyň, daşary syýasatynyň üstünden öz gözegçiligini gurap bildi. Owganystan Beýik Britaniýanyň ýarym baknasyna öwrüldi. Bu ýagdaý 40 ýyl çemesi dowam etdi.

1919-njy ýylyň başynda Owganystanyň täze emiri Amanulla han turuwbaşdan garaşsyzlygy gazanmaga çalyşdy. 1919-njy ýylyň 28-nji fewralynda Amanulla han Owganystanyň garaşsyzlygyny jar etdi.

Owganystanyň garaşsyzlygyny ykrar etmeg-ä beýle-de dursun, Beýik Britaniýa bu mesele boýunça owgan wekilleri bilen gepleşmek hem islemedi. Diňe Russiýadan başga dünýäniň hiç bir döwleti täze garaşsyz döwleti ykrar etmedi.

Beýik Britaniýa Owganystanyň garaşsyzlygyny ýok etmek üçin urşa taýýarlyk gördi. Owganystanyň 40 müň adamly goşunyna garşy 140 müňli goşun bilen, harby uçarlary-da ulanyp, Beýik Britaniýa 1919-njy ýylyň 3-nji maýynda üçünji iňlis-owgan urşuna başlady.

Urşuň gidişinde Owganystanyň geljekki emiri, şol wagt goşun generaly Muhammet Nedir hanyň ýolbaşçylygyndaky esgerler aýratyn tapawutlandylar. Garaşsyzlygy janyndan ileri gören owgan halkyny ýeňmek iňlislere başartmady. Uruş başlanandan göni bir aý geçen güni-1919-njy ýylyň 3-nji iýunynda uruş hereketleri ýatyryldy.

1919-njy ýylyň awgustynda Beýik Britaniýa Owganystanyň garaşsyzlygyny ykrar etdi. 1921-nji ýylda gutarnykly iňlis-owgan ýaraşyk şertnamasy baglaşyldy. Owganystan Amanulla hanyň tutanýerliligi, halkyň erkinligi jany-teni bilen söýüp, gahrymanlarça göreşendigi netijesinde döwletiň syýasy garaşsyzlygyny dikeltdi.

Kategoriýa:Owganystanyň taryhy
Hywadaky, Buharadaky we Mongoliýadaky ynkylaplar

**Hywadaky, Buharadaky we Mongoliýadaky ynkylaplar.**

Bu ýurtlaryň üçüsi-de  Russiýanyň täsirindedi. Russiýa olary elden gidermek islemeýärdi. Rus patyşalarynyň şeýle syýasatyny, başgaçarak äheňde bolşewikler hem dowam etdirdi.

1920-nji ýylda Hywada we Buharada dowam edýän hanlyk düzgünlerini ýok etmäge amatly ýagdaý döredi. Çünki Russiýadaky ynkylap ugrundaky wakalaryň täsiri bilen ýerli halklaryň dolandyryjylara garşy ululy-kiçili çykyşlary köpeldi. Merkezi Aziýadaky bu hanlyklaryň halklary bolşewikleriň wagyzçylary tarapyndan göreşe galkyndyryldy. Russiýanyň bolşewikleriniň we Gyzyl Goşunynyň gatnaşmagynda 1920-nji ýylyň 2-nji fewralynda Hywa hany, 2-nji sentýabrynda Buhara emiri tagtyndan agdarylyp, Sowet respublikalarynyň döredilýändigi jar edildi.

Mongoliýadaky ynkylap özboluşly boldy. Bu ýurduň halky uzak wagtlyk göreşden soň, 1911-nji ýylda Hytaýdan özbaşdaklyk gazanypdy. Emma Russiýa bilen ylalaşan Hytaý, 1915-nji ýylda onuň özbaşdaklygyny ýok edip, ýene-de Hytaýyň düzümindäki aýratyn hukukly awtonom döwlete öwürdi. 1919-njy ýylda Hytaý Mongoliýanyň ol hukugyny-da köp görüp, ýurda goşun girizdi. Mongol halky Suhe-Batoryň ýolbaşçylygynda milli-azat edijilik herekete baş göterdiler.

Russiýa mongol watançylaryny goldady. Olaryň haýyşy boýunça Russiýanyň Gyzyl Goşuny  Mongoliýa girizildi. Gyzyl Goşunyň kömegi bilen basybalyjylar ýurtdan kowuldy. 1921-nji ýylyň 11-nji iýuly ynkylabyň ýeňen güni diýip jar edildi.

Russiýanyň Gyzyl Goşuny Hywada-da, Buharada-da, Mongoliýada-da ynkylaplaryň ýeňmeginde baş gahrymandy. Russiýadaky bolşewiklere bu ýurtlardaky ynkylaplar näme gerek bolduka?

Bolşewikler diňe bir günorta serhetlerini berkitmek üçin olary goldamandy. Bolşewikler olara dünýä ynkylabynyň bir ülüşi hökmünde seredýärdiler.
Arap-ysraýyl urşy 1973

**Ýakyn Gündogar gapma-garşylygy. 1973ý arap-ysraýyl urşy.**
alt=|right

Ýewropada dartgynlylygyň birneme gowşandygyna garamazdan, birnäçe ýerlerde sebitara dawalar dowam edýärdi. 70-80-nji ýyllarda ýakyn Gündogar sebitara dawalaryň ýitileşen ýerine öwrülipdi. Palestina meselesi sebitiň halklarynyň parahatçylygyna elmydama howp salýardy. BMG 1967-nji ýylyň 22-nji noýabrynda Ysraýylyň basyp alan arap ýerlerinden çykmaklygyny talap edýän karar kabul etdi. Emma Ysraýyl ol karary ýerine ýetirmedi.

1973-nji ýylda nobatdaky, dördünji arap-ysraýyl urşy tutaşdy. Arap ýurtlary, Ysraýylyň üstüne duýdansyz çozdy. Müsüriň ýaragly güýçleri Sues kanalyndan üstünlikli geçip, Sinaý ýarymadasyna çozdy. Siriýa Golan belentlikleriniň sebitinde söweş hereketlerini ýaýbaňlandyrdy. Uruş özüniň netijesiz tamamlandy.

Uruş Müsüriň ykdysadyýetine agyr zarba urdy. Esasy girdeji çeşmesi - Sues kanaly işlemegini bes etdi. Gamal Abdel Naser ýogalandan soňra ýurduň döwlet baştutany bolan Anwar Sadat Müsüriň syýasatyny 180 gradus başga ugra öwürdi.

1973-nji ýylyň ýeňlişinden soň Anwar Sadat Arap birligi meýillerinden el çekdi. Ol Sues kanalyny we Sinaýy diňe Ysraýyl bilen ylalaşyp yzyna almagyň aladasyny etdi. Ol 1976-njy ýylda SSSR bilen däp bolan gowy gatnaşyklaryny kesdi. 1978-nji ýylyň 17-nji sentýabrynda Kemp-Dewidde (ABŞ-yň prezidenti J.Karteriň tomusky kabulhanasynda) A. Sadat Ysraýylyň premýer-ministri Menahem Begin bilen (separat) ylalaşyk baglaşdy. 1979-njy ýylyň 26-njy martynda bolsa Waşingtonda „Ysraýyl bilen Müsüriň arasynda parahatçylyk baradaky şertnama“ gol çekildi. Kemp-Dewid ylalaşygyna laýyklykda Sinaý ýarymadasy yzyna Müsüre berildi. Müsür hem öz gezeginde Ysraýyla garşy uruş syýasatyndan el çekmek barada ylalaşdy.
alt=|left

Kemp-Dewid ylalaşygy we ýaraşyk şertnamasy arap dünýäsiniň agzybirligine ýiti zarba urdy. Müsür arap ýurtlarynyň Ligasyndan çykaryldy. Sadatyň Ysraýyl bilen baglaşan ylalaşygyny dönüklik hasaplap, 1981-nji ýylda harby parad mahalynda yslam fanatikleri ony atyp öldürdiler. 1961-nji ýylda Palestinany azat ediş guramasy döredildi. Bu gurama Palestinanyň özbaşdaklyk ugrundaky halk hereketine ýolbaşçyltyk etdi. Guramanyň ýolbaşçysy Ýaser Arafat boldy.

Kategoriýa:Taryh
Hindi-päkistan urşy

**1971-nji ýylyň hindi-päkistan urşy.**

Faýl:Hindipak.jpg	

Päkistan döredilen mahaly ýurt biri-birinden üzňe Günbatar we Gündogar böleklerden ybaratdy. 60-nji ýyllaryň ahyrynda Gündogar Päkistanda dartgynlylyk ýagdaýy güýjäpdi. Günbatar päkistanly dolandyryjylaryň öz häkimýetine daýanyp, özüniň Gündogar bölegindäki raýatlaryna zulum etmegi olary aýaga galdyrdy. Gündogar Päkistanda ýaşaýan esasy halk bolan bengallaryň 10 mln-a golaýy Hindistana gaçmaly bolupdy. Gündogar Päkistanda özbaşdaklyk ugrunda göreş ýaýbaňlandy. Mujibur Rahmanyň ýolbaşçylygyndaky Halk ligasy 1970-nji ýylyň saýlawlarynda ýeňiş gazandy. Emma Ýahýa hanyň ýolbaşçylygyndaky Yslamabat hökümeti saýlawlaryň netijesini ykrar etmedi. Muňa jogap edip bengallar garaşsyzlyk ugrunda göreşe başlady. Bengallar özleriniň Päkistandan bölünip aýrylyp, M.Rahmanyň ýolbaşçylygynda garaşsyz Bangladeş Halk Respublikasyny döredýändigini yglan etdiler.
 
Päkistanyň içerki gapma-garşylyklary halkara dawasyna öwrüldi. Hindistan öz territoriýasyndaky bengal bosgunlarynyň watanyna gaýdyp barmagy üçin zerur şertleri döretmegi Päkistandan talap etdi. Muňa özüniň içerki işlerine gatyşylmagy hökmünde baha beren Päkistan 1971-nji ýylyň 3-4-nji dekabrynda oňa garşy uruş yglan etdi. Emma 16-njy dekabrda Päkistan ýeňilendigini boýun aldy. 1972-nji ýylda Hindistan we Bangladeş dostluk, hyzmatdaşlyk hakynda şertnama gol çekdiler. Şol ýylda Bangladeş bilen Päkistanyň arasynda ýaraşyk şertnamasyna gol çekildi. 1974-nji ýylda Päkistan Bangladeşiň garaşsyzlygyny ykrar etdi.
Eýran-Yrak urşy

**Eýran-yrak urşy (1980-1988).**

Faýl:Iranıraks.jpg
[260px|thumb|left|Eýran-Yrak urşy - September 22, [1980 - Tähran]]
Eýran bilen Yragyň arasyndaky serhet dawalary has öňräkden bäri dowam edýärdi. Dawa Şatt el-Arap derýasynyň üstünde barýardy. 1913, 1934, 1969, 1975-nji ýyllarda ol serhet dawalaryny düzgünleşdirmek baradaky şertnamalar dawany aradan aýyrmady.

1980-nji ýylyň sentýabrynda Eýran bilen Yragyň arasynda uruş başlandy. Yrak  goşuny birbada üstünlikli hereket edip, 110&nbsp;km-e çenli Eýranyň territoriýasyna süsňäp girip, Horremşehri basyp alypdyr. Emma tizlikde taraplaryň güýçleri deňeçerleşip, uruş surnukdyryjy häsiýete geçdi. Taraplaryň hiç birisi-de söweşlerde artykmaçlyk gazanyp bilmedi.

Yrak ýaraglanyşykda we awiasiýada, Eýran bolsa adam güýjünde (3:1) garşydaşyndan rüstemdi. Ýaraglanyşyk üçin ummasyz çykdajylar edilýärdi. 1986-njy ýylyň ahyryna çenli Yrak ýarag we harby enjamlary satyn almak üçin 55 mlrd dollar, Eýran bolsa 25 mlrd dollar harçlady.
 
„Portlaryň we şäherleriň urşy“ adyny alan bu uzaga çeken uruş taraplary halys surnukdyrypdy. Taraplara töwella etmekde BMG-niň baş sekretarynyň ýörite wekili, Şwesiýanyň premýer-ministry Ulof Palme uly rol oýnapdy. 1987-nji ýylda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi eýran-yrak urşyny bes etmek barada 598-nji rezolýusiýany kabul etdi. EYR-yň hökümeti 1988-nji ýylyň 18-nji iýulynda ony ykrar etdi. Awgust aýynda uruş hereketleri togtadyldy. Emma entek uruş jemlenip, ýaraşyk şertnamasy baglaşylmandy. Uruş resmi ýagdaýda 1990-njy ýylda eýran-yrak şertnamasynyň baglaşylmagy bilen ýatyryldy. Uruş huç hili netijesiz we ýeňijisiz gutardy.

Faýl:olenler.jpg

Eýran-yrak urşunda 1 mln-dan gowrak adam ýogaldy. Uruş Eýranyň gaýtadan işleýän senagatynyň 60%-ni hatardan çykarypdy, Urşuň her bir ýyly 13-14 mlrd dollara düşýärdi. Urşuň ýetiren maddy zyýany ikisine bilelikde 400 mlrd dollara düşdi.

Kategoriýa:Eýranyň taryhy
Kategoriýa:Yragyň taryhy
70-80-nji ýyllardaky sebitara dawalar

**70-80-nji ýyllardaky sebitara dawalar.**

 
Ykdysady, territoriýal, etniki, dini we milletara düşünişmezlikleriň esasynda ýüze çykan dawalaryň hataryna Kiprde täsir zolaklaryny paýlaşmak hem-de Egeý deňzindäki adalara eýeçilik etmek ugrundaky grek-türk dawasyny goşmak bolar. Ýapon deňzindäki käbir adalar meselesi Ýaponiýa bilen Günorta Koreýanyň arasyndaky dawanyň sebäbine öwrüldi. Ispaniýa bilen Beýik Britaniýa Gibraltar meselesinde oňuşmady. 1982-nji ýylda Beýik Britaniýa Argentina degişli Folklend (Malwin) adalaryny basyp aldy.

Afrikadaky gapma-garşylyklaryň köpüsi halkara gatnaşyklarynda dartgynlyklara getirdi. Liwiýa bilen Çadyň arasyndaky dawa Fransiýa we ABŞ işjeň goşuldy. 70-nji ýyllarda Namibiýa meselesi ýitileşdi. 1988-nji ýylyň ahyrynda Angolanyň, Kubanyň we Günorta Afrika Respublikasynyň arasyndaky gepleşikleriň netijesinde 1989-nji ýylyň 1-nji aprelinden başlap Namibiýanyň garaşsyzlygy yglan edildi. Ol ýerden Angolanyň, Kubanyň goşunlary çykaryldy. 80-nji ýyllarda ABŞ özüne ýaramaýan syýasy düzgünli döwletleriň käbirine dünýä göz edip, güýç görkezdi. 1983-nji ýylda ABŞ-yň Grenada goşun salmagy, 1989-njy ýylda Panama çozmagy munuň aýdyň mysalydyr. Bu babatda SSSR hem „akja jüýje“ däldi. Ol Angoladaky, Efiopiýadaky, Nikaraguadaky wakalara goşulypdy. Owganystanda 9 ýyllap yglan edilmedik uruş alyp barypdy.

„Çöldäki harasat“. 1990-njy 2-nji awgustynda Pars aýlagy sebitinde täze dartgynlylyk emele geldi. Yrak Kuweýti basyp alyp, ony Yragyň bir welaýaty diýip yglan etdi. BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň rugsady bilen 1991-nji ýylyň başynda ABŞ, Ýewropa döwletleriniň käbiri Yraga garşy „çöldäki harasat“ adyny alan söweş hereketlerini geçirdiler. Kuweýtiň garaşsyzlygy dikeldildi.

Kategoriýa:Taryh
Muhammet-şa Gajar

[thumb|Muhammet-şa Gajar [1834]]
**Muhammet-şa Gajar** —Eýranda döredilen gajar türkmenleriniň döwletiniň ücünji şasy (hökümdarlyk ýyllary 1834-1848). Ol gajar türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Fath Alynyň agtygydyr, şanyň mirasdüşer ogly Apbas Mürzäniň ogludyr.

Muhammet şanyň tagta geçişi barada şulary aýtsak, ol mirasdüşer şazada däldi. Fath Aly şa ýogalandan soňra onuň ogly Abbas Mürze tagta geçmelidi. Emma Abbas Mürze 1833-nji ýylda (entek kakasy dirikä) duýdansyz ýogalandan soň Muhammet Hyradyň daşyny gabamasyny bes edip, Tährana gelip, özüni mirasdüşer şazada diýip jar edýär. 1834-nji ýylda atasy Fath aly şa ýogalandan soň bolsa ol onuň   üç oglundan rüstem çykyp, Muhammet şa tagtyny eýeleýär.
right|298x298px
Muhammede häkimiýeti eýelemäge iňlisler kömek berýär. Emma iňlisleriň Hyrada dawa etmesi welin Muhammet şany biynjalyk edipdir. Ol ýaşlykdan “Hyrat Eýrana degişli bolmaly” diýen düşunjä uýupdyr. Iňlisler ony  öz adamsy hasaplap, Eýran goşunlarynyň üstünden Angliýanyň  gözegçiligini gurnamaga synanyşanlarynda Muhammet şa halkynyň, watanynyň ar-namysyny ileri tutup, öz şahsy bähbidinden geçmegi başarypdyr we iňlisleriň şeýle teklibini dessine ret edipdir.

Muhammet şanyň özüni alyp baryşy barha we barha iňlislere ýaramandyr. 1837-nji ýylda Muhammet şanyň Hyrada harby ýöriş guramagy iňlis-eýran gatnaşyklaryny has-da  erbetleşdirpdir. Inlis hökümeti eger-de Eýran Hyradyň daşyny gabamasyny bes etmese onda oňa garşy Angliýanyň urşa  başlajakdygyny aýdyp haýbat atypdyr. Haýbat diýip düşunmezlikleri üçin Angliýa öž harby gämilerini Pars aýlagyna girizipdir. 1838-nji ýylda Muhammet şa Hyradyň daşynyň gabawuny aýyrmaga we iňlislere kem-käs eglişikler etmäge mejbur bolupdyr. Ýone, iňlisleriň  Eýranda ýerli kanunlara boýun egmezlikleri  baradaky talabyny  kanagatlandyurmandygy üçin Angliýa 1838-nji ýylda Eýran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesip, ilçilerini yzyna çagyrypdyr. Iňlis-eýran urşundan gaça durmak maksady bilen Muhammet şa 1841 –nji ýylda  iňlisleriň ähli talaplaryny diýen ýaly kabul etmäge mejbur bolupdyr. Her näme-de bolsa Hyrat dawasy tamamlanyp, urşuň öňüni almak Muhammet şaha başardypdyr. 1847-nji ýylda ol Osman Türkmen döwleti bilen şertnama baglaşyp, iki ýurduň serhedinden geçýän Şatt-el-Arap boýunça döwlet araçägini kesgitlemek barada ylalaşypdyr. Şol şertnama boýunça käbir portlaryň yzyna, Eýrana berilmegini gazanypdyr.

Muhammet şa Eýranyň üstünde Russiýa bilen Angliýanyň hars urýandyklaryna gowy düşunipdir. Şonuň üçin başarsa  olaryň ikisinden hem gaça durmaga synanyşypdyr. 1848-nji ýylyň Ruhnama aýynda  Muhammet şa aradan çykypdyr.
Kategoriýa:Gajar şalary
1979 Eýran ynkylaby

**Eýrandaky 1979-njy ýylyň ynkylaby.**

Muhammet Reza Pehlewi 1962-nji ýylda ýurtda jemi 19 sany uly özgerdişler toplumyny durmuşa geçirmäge başlady. Ol döwründe “ak ynkylap” adyny aldy.  Ýurdy döwrebaplaşdyrmaga niýetlenen bu özgerdişler döwlet maýa goýumynyň hasabyna oba hojalygyny özgertmegi, senagaty ösdürmegi, magaryfa we saglygy saklaýşa ünsi güýçlendirmegi göz öňünde tutýardy.

Nebitden gelýän ummasyz girdejiler Eýran şasyna ýollary döwrebaplaşdyrmaga, täze senagat kärhanalaryny gurmaga mümkinçilik berdi. Senagat önümçiliginiň depgini aşa ýokarydy - ol ýylda 10-20%-te ýetýärdi. Ýurduň ykdysadyýetinde hususy pudak berkäpdi.

Emma özgerdişleriň harsal we köplenç oýlanyşyksyz geçirilmegi Eýran jemgyýetini öňünden görülmedik netijelere getirdi. Agrar özgerdişler obadaky adaty durmuşy bozdy. Ilatyň gatlaklaýyn düzümini üýtgetdi : garyplar barha garyplaşdy, barlylar has baýady. Ýüz müňlerçe adam obadan şäherlere göçdi. Ilatyň gür jemlenen ýeri bolan şäherleriň öňem derdeseri ýetikdi. Ilatyň çalt köpelmegi işsizligiň artmagyna getirdi. Oba hojalyk önümçiligi azalyp, Eýran azyk önümlerini daşary döwletlerden satyn alyp başlady. 1978-nji ýylda Eýranyň daşardan getirden azyk harytlarynyň gymmaty 2 mlrd dollardan gowrakdy. Puluň hümmetsizlenmeginiň derejesi 35%-te ýetipdi.

Eýran şasy Muhammet Reza Pehlewiniň üstünliklerden başy aýlanyp, ol her edip, hesip edip Eýrany dünýäniň ösen bäş döwletininiň birine öwürmegi maksat edinipdi. Özgerdişler halkyň asyrlarboýy öwrenişen ýaşaýyş durmuşyna täsir etdi. Halk ornaşdyryljak bolunýan Günbataryň ýaşaýyş nusgasyny kabul etmäge taýyn däldi. Şonuň üçin halkyň şa düzgünine garşy närazylygy göreşe ösüp geçdi. Bu göreşe şaýy ruhanylary ýolbaşçylyk etdi. Olaryň öňbaşçysy Aýatolla Homeýnidi.

Kategoriýa:Eýran taryhy
Aýatolla Ruholla Musawi Homeýni

**Aýatolla Ruholla Musawi Homeýni (1900-1989).**

Faýl:Aýatolla.jpg

Ruhany maşgalasynda doglan. Dini bilim alansoň, 27 ýaşynda Kum şäherinde dini bilimleri okatmaga başlaýar. 1953-nji ýylda Mosaddygyň hökümeti agdarylyp,  ýurtda şa düzgüniniň berkemeginden soň onuň garşysyna açykdan-açyk çykyş edip başlaýar. 1964-nji ýylda noýabrynda şa hökümeti ony Turkiýd gitmäge mejbur edýär. 1965-nji ýylda Homeýni Nejefe (Yrak) gelýär. Bu ýerdäki   şaýy dini   merkezinde 13 ýyllap. ders berýär. Şu ýerden dolandyryşyň yslam görnüşi hakynda “Yslam hökümeti“ atly işini ýazýar. 1978-nji ýylyň oktýabrynda Homeýni Fransiýa gidýär. Şu ýerde ol öz tarapdarlary bilen eýran ynkylabyna ýolbaşçylyk edýär. Homeýni 1979-njy ýylyň 1-nji fewralynda Parižden Tährana gelýär. 3 mln. adam ony garşylamaga çykýar.

1979-njy ýylyň başynda Eýranda syýasy dartgynlylyk başlandy. Fewralyň başynda halk çykyşlary has-da güýçlendi. Hereketden gorkan şa ýurtdan çykyp gaçdy. 1979-njy ýylyň 10-11-nji fewralyndaky yslam ynkylabynyň netijesinde halk asyrlarboýy dowam eden şa düzgünini agdardy. Fewral eýran ýylnamasy boýunça bahman aýy diýlip atlandyrylýar. Wakalaryň esasan bahman aýynda bolany üçin eýran halky ol bahman ynkylaby ady bilen meşhurdyr. 1979-njy ýylyň 1-nji aprelinde döwlet resmi taýdan Yslam Respublikasy diýlip jar edildi. Respublikanyň başynda onuň ruhy ýolbaşçysy - rehberi Aýatolla Homeýni durýardy.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ali Akbar Haşemi Rafsanjany

thumb|Rafsanjany 2013-nji ýylda
**Ali Akbar Haşemi Rafsanjany.**

1934-nji ýylda Kerman welaýatynyň Rafsanjan şäheriniň golaýyndaky Bahraman obasynda dogulýar. Kakasy iri pisse bagynyň eýesi bolupdyr. Şaýylaryň dini merkezi Kum şäherindäki Faýziýe medresesini üstünlikli tamamlapdyr. Ol Homeýniniň täsiri bilen şa düzgünine garşy göreşe goşulýar. 60-70-nji ýyllarda özüniň syýasy garaýyşlary üçin birnäçe sapar türme  tussaglygynda bolýar. Tähranda hususy çaphanasyny açyp, dini-syýasy äheňli  kitaplary neşir etdirýär. Ynkylapdan birnäçe ýyl öň Ýewropada we ABŞ-da bolup görýär. Yslam ynkylabynyň ýetşinden soň içeri işler ministri “yslam medeni ynkylabynyň“  baş ştabynyň agzasy wezipelerinde täze düzgüni berkitmäge işjeň gatnaşýar. 1980-nji ýylyň iýulynda eýran mejlisiniň (parlament) başlygy bolýar. 1984, 1988-nji ýyllarda bu wezipd iki gezek gaýtadan saýlanýar. 1989-njy ýylyň 4-nji iýunynda ymam Homeýni aradan çykansoň Haşemi Rafsanjany EYR-yň prezidentligine saýlanýar. 1993-nji ýylda tomsunda ol bu wezipd ikinji gezek saýlandy.

**Ali Akbar Haşemi Rafsanjanynyň prezidentligi.**

80-nji ýyllaryň ahyryndan başlap Eýran uly özgerişler döwrüni başdan geçirýär. Ösüşiň yslam ýolunyň täze basgançagy prezident Rafsanjanynyň ady bilen baglanşyklydyr.

Kategoriýa:Prezident
Agamuhammet han

**AGAMUHAMMET HAN (145, 242)** 

Eýranda Gajarlar şanesliniň ilkinji şasy, Gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy bolup, ol 1742-1797-nji ýyllarda ýaşap geçipdir.
 
XVIII asyryň ikinji ýarymynda Nedir şa aradan çykandan biraz  soňra ýurt çaýkanyp, Eýranda döwlet dagynyklygy başlandy. Bu döwürde Gajarlardan Agamuhammet han, Owşarlardan Nedir şanyň kör agtygy Şahruh, Abdallardan Nedir şanyň öňki serkerdesi Ahmet şa, Zendlerden Kerim han tagt ugrunda göreşipdirler. Sanalanlaryň arasynda has güýçlileri Agamuhammet han hem-de Kerim han Zendi bolupdyrlar. Bu ikisiniň arasyndaky göreşde Agamuhammet han ýeňip, tagty eýeleýär. Ol 1784-nji ýylda Tähran ýurduň paýtagty diýip jar edýär. Onuň sebäbi Eýranyň owganlar tarapyndan tozdurylan günortasy, ykdysady merkez däldi, indi ol ýerler öňki ähmiýetini ýitiripdi, galyberse-de Agamuhammedi goldajak türkmen taýpalary ýurduň demirgazygynda ýaşaýardylar.
 
Zendleriň garşylygyny syndyrandan soňra Agamuhammet han Gürjüstana garşy ýörişe taýýarlyk görüp başlaýar. 1795-nji ýylyň ýazynda başlanan harby ýöriş onuň üçin üstünlikli geçipdi. 1795-nji ýylyň Ruhnama aýynda Agamuhammediň esgerleri Tbilisiniň golaýyna gelýärler we şäheri basyp alýarlar. Ozüniň bu ýörişini ol «din ugrunda uruş» diýip atlandyrypdy. 1796-njy ýylda Eýranyň ähli ýerlerini diýen ýaly birleşdirip, Eýranyň şasy boldy. 1796-nji ýylda Eýranyň iri welýatlarynyň biri bolan Horasana ýöriş guraýar. Horasany bu döwürde Nedir şanyň agtygy Şahruhyň ogly Nedir mürze dolandyrýardy. Nedir şanyň Hindistana ýoriş döwründe eýelän hazynasy şol sanda dünýä meşhyr uly göwher Nedir mürzededi.

Agamuhammediň goşunlary Maşadyň golaýyna gelende Nedir mürze şäherden çykyp, Owganystana gaçyp gidýär. Kawkaza ikinji gezek ýöriş döwründe dildüwşik netijesinde 1797-nji ýylyň Magtymguly aýynda Şuşada öz goşunynyň bir harby serkerdesi tarapyndan öldürilýär.

center

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Eýran–Türkmenistan hyzmatdaşlygy

Eýran we Türkmenistan gowy gatnaşyklardan peýdalanyp, ykdysady, transport, infrastrukturany ösdürmek we energiýa pudaklarynda hyzmatdaşlyk etdiler. Iki ýurduň arasynda berk taryhy gatnaşyklar bar.

Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Nyýazow 1991-nji ýylyň 8-11-nji sentýabrynda EYR-a bolan ilkinji resmi sapary türkmen-eýran gatnaşyklarynda esasy ugur alyş wakasy boldy. Türkmen-eýran hyzmatdaşlygy esasan söwda-ykdysady, ylmy-tehniki we medeni ugurlarda alnyp barylýar. Sarahsda, Artykda, Howdanda, Güdrüolumda açylan ýönekeýleşdirilen serhetden geçiş nokatlary söwda gatnaşyklarynyň ösmegine giň mümkinçilik açdy. 
	
Alty ýylyň içinde Haşemi Rafsanjany bilen Saparmyrat Nyýazow 54 gezek duşuşmagy iki goňşy döwletiň aragatnaşyklarynyň sebitde hyzmatdaşlygyň nusgasyna öwrülendiginiň alamatydyr. Diňe 1997-nji ýylyň dowamynda iki ýurduň arasyndaky söwda dolanyşygy 150 mln. dollara barabar boldy. Türkmenistanda 88 sany önüm öndürydn, gurluşyk bilen meşgullanýan türkmen-eýran kärhanalary, söwda firmalary uly işleri edýärler. XX asyryň ahyrynda Eýran firmalary bilen jemi 533 million dollara barabar 16 sany senagat kärhanalaryny we beýleki binalar gurulýar. 
	
1998-nji ýylyň 1-nji iýunyna çenli iki döwletiň arasynda 120 sany döwletara we hökümetara şertnamasyna gol çekildi. 1996-njy ýylyň 13-nji maýynda Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoly ulanmaga berildi. “Dobral” ýol gurluşyk kompaniýasy Aşgabat-Gökdepe aralygyndaky gara ýoluň durkuny täzeledi. Asyryň ahyrynda ol Gökdepeden Türkmenbaşy şäherine çenli ýoluň durkuny täzelemek işlerine girişdi.

## Salgylanmalar
Muhammet Hatemi

**Muhammet Hatemi.**

thumb

Hüjet-ül-yslam Seýit Muhammet Hatemi Eýranyň ylamalar guramasynyň özgerdişleriň tarapdarlary ganaty we prezident Rafsanjanynyň öňe süren kandidatydy. Hatemi Yspyhan uniwersitetiniň filosofiýa bölüminiň diplomyny alyp, Yspyhan medresesinde ýokary dini okuwyny dowam etdirdi. Ol Tähran uniwersitetinde filosofiýa ugrundan aspiranturada hem okady. 1978-nji ýylda Germaniýanyň  Gamburg şäherine gidip, ol ýerdäki yslam merkeziniň başyna geçdi. 
	
1979-njy ýylda Eýran Yslam ynkylabyndan soň halk wekilligine saýlanan Hatemi 1980-nji ýylda Homeýni tarapyndan “Keýhan” metbugat torapynyň başlyklygyna bellenildi. 1982-nji ýylda Yslam wagyz-nesihat we medeniýet ministrligine bellenen Hatemi 1983-nji ýylda köneçilleriň medeniýet meselesi babatda “biçak aramçyl” hökmünde zor salmaklary netijesinde ol wezipesinden yza çekilmäge mejbur boldy. 
	
Hatemi Rafsanjany tarapyndan geňeşçilige we Milli kitaphananyň başlygyna çekildi. Bulardan daşary Homeýini tarapyndan 1996-njy ýylda Medeni ynkylabyň ýokary guramasynyň agzalygyna geçirildi. 
	
Hateminiň daşary ýurtlara ilkinji resmi sapary goňşy Türkmenistana boldy. Ol 1997-nji ýylyň 29-njy dekabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bilen bilelikde Körpeje-Gurtguýy gaz geçirijisiniň açylmagyna gatnaşdy. 
	
90-njy ýyllaryň ilkinji ýarymynda türkmen-eýran hyzmatdaşlygy has-da pugtalandy. Eýranyň gatnaşmagynda Maryda agyz suwy zawody guruldy. Balkanabatdan Eýranyň Alyabat şäherine çenli ýokary kuwwatly elektrik geçirijiniň gurluşygy alnyp baryldy. Eýran Türkmenbaşy şäherindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodyň durkyny täzelemäge ýakyndan kömek berdi. 2000-nji ýylyň dekabrynda Artykdan Eýranyň Lýutfabat obasyna çenli täze gaz geçiriji açyldy. 
	
Iki goňşy ýurduň hoşniýetli gatnaşyklarynyň dikeldilmeginde Merhemetli Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň hem-de Eýranyň prezidentleri Haşemi Rafsanjanynyň we Muhammet Hataminiň şahsy goşantlary uludyr.
	
Eýran sebitde parahatçylygy pugtalandyrmagyň tarapdarydyr. Ol EKO we Hazarýaka  döwletlerine işjeň hyzmatdaşlygy teklip edýär. Ol Owganystandaky dawanyň gepleşikler arkaly çözülmelidigine ynanýar. Hateminiň 2000-nji ýylyň dekabrynda Ýaponiýa iş sapary onuň daşary dünýä bilen işjeň gatnaşyklarynyň giňelýändiginiň şaýadydyr.

**M.Hateminiň prezident saýlanmagy.**

1997-nji ýylyň maýynda  EYR-da 7-nji gezek prezident saýlawlary geçirildi. Onda 4 sany adam bäsleşdi. 33 mln. saýlawçynyň gatnaşmagynda geçirilen saýlawlarda aram kandidat Hatemi sesleriň 70% prosentine  golaýyny alyp, ýeňiş gazandy.

Kategoriýa:Eýran
Indira Gandi

**Indira Gandi (1917-1984).**

Faýl:Indiraandi.jpg

Hindistanyň azatlygy ugrunda göreşýän maşgalada önüp-ösýär. Onuň atasy Motilal Neru 20-nji ýyllarda Mahatma Gandiniň egindeşleriniň biridi. Kakasy Jawaharlal Neru Hindistanyň garaşsyzlygyny gazanmakda beýik göreşijileriň biri bolupdy. Jawaharlal Nerunyň “Hindistanyň açylmagy” atly meşhur kitaby Indira Gandiniň ykbalyna uly täsir etdi. Indira Gandi hem maşgalanyň däbine eýerip, durmuşyny syýasata bagyşlady. Ogly Rajiw Gandini maşgala däbine görä terbiýeledi. 1984-nji ýylda sikh milletçileriň guramagy bilen atylyp öldürildi. 
	
70-nji ýyllaryň ortalarynda Indira Gandiniň hökümetiniň goýberen durmuş-ykdysady kemçilikleriniň netijesinde halk köpçüligi 1977-nji ýylyň saýlawlarynda ony goldamady. Häkimiýet ugrunda dalaş edýän beýleki syýasy partiýalar birleşip, Janata Parti atly täze partiýany döretdiler. Bu partiýanyň 1977-1979-njy ýyllarda ýurdy dolandyran döwründe ýurtda syýasy ýagdaý çylşyrymlaşdy. Partiýanyň düzüminde bolup geçen 1979-njy ýyldaky bölünişikden soňra ol tizlikde häkimiýetden aýryldy. 1980-nji ýylda ýene-de Indira Gandiniň ýolbaşçylygyndaky HMK häkimiýete gaýdyp geldi. 
	
80-nji ýyllaryň başynda Hindistanda milletara dawalar güýçlendi. Sikhleriň merkezi häkimiýetden bölünip aýrylmak meýilleri güýçlendi.
Iňlis-maýsur uruşlary

**Iňlis-maýsur uruşlary.**

Günorta Hindistanda iňlisleriň ätiýaç edýän bir hanlygy bardy. Ol hem Haýdar Alynyň ýolbaşçylygyndaky Maýsur hanlygydy. Haýdar Aly iňlisleriň düýp matlabyna düşünip, Günorta Hindistanyň hanlyklaryny baş duşmana – iňlislere garşy bileleşip göreşmeklige çagyrdy. Emma hindiler umumy dil tapyp, duşmana garşy göreşde bir ýumruga güýç bermegi başarmadylar. Maýsur ugrunda iňlisler 1767-1769-njy ýyllarda birinji, 1780-1784-nji ýyllarda ikinji urşy alyp bardylar.

1782-nji ýylda Maýsuryň hökümdary Haýdar Aly ýogalandan soňra onuň ogly Tipu Soltan iňlislere garşy agzybirlikli göreşi guramaga has-da erjel ýapyşdy. Ol iňlislere garşy mukaddes urşy yglan etdi. Goňşy hanlyklar bilen bileleşip göreşmek barada gepleşikler geçirdi. Hatda Delidäki Beýik Mogoly hem öz tarapyna çekmek gepleşikler geçirdi. Ýöne, Beýik Mogoldan indi haraý ýokdy. Beýik Mogolyň indi Delini goramaga-da ýagdaýy ýokdy. 
1790-1792-nji ýyllarda iňlisler üçünji gezek Maýsura garşy urlşa başladylar. Maýsurlylar gahrymanlarça goransalar-da, „taýak bilen ýumruk“ deň gelmedi. Iňlisleriň ýaragy gowudy. 1792-nji ýyldaky iňlis-maýsur ylalaşygy boýunça Maýsuryň ýarpy territoriýasy iňlisleriň ygtyýaryna geçdi3. Iňlisler kanagata bereket etmediler.

1799-njy ýylda uly güýç toplap, dördünji gezek olar Maýsura garşy urşa başladylar. Maýsuryň merkezi şäheri Seringapatamy top okuna tutup, weýran etdiler. Tipu Soltan şäheri goraýjylaryň arasynda eli ýaragly göreşip, söweşde wepat boldy. Maýsuryň halky (kannaralar) emeli ýagdaýda ikä bölündi. Olaryň bir bölegi iňlislere bakna bolan Haýdarabat hanlygyna, beýleki bölegi gönüden-göni iňlis täsirine düşdi.

XVIII asyryň ikinji ýarymynda iňlislere öňde agzan üç sany güýçli hanlygymyzyň biri bolan Maýsury almak başartsa-da, Marath we Penjap hanlyklaryny eýelemek meselesi XIX asyryň gün tertibine galdyrylypdy.
1908-1909-njy ýyllardaky ýaş türkleriň hereketi

**1908-1909-njy ýyllardaky ýaş türkleriň hereketi.**

1876-njy ýylda Türkmen-Osmanly imperiýasy konstitusion monarhiýa öwrülipdi. Emma Beýik Britaniýa, Fransiýa, Germaniýa, Awstro-Wengriýa we Russiýa özara bäsleşip, Türkiýäni ýarym bakna döwlete öwrüpdiler. Baknadarlaryň kemsitmeleri ýaňy döräp gelýän türk işewür gatlagyny aýaga galdyrdy. 1889-njy ýylda Ystambylda harby-lukmançylyk okuw jaýynyň talyplary “Agzybirlik we ösüş” (Ittihat we terakki) atly gizlin syýasy guramany döredipdiler. Olar özlerini “ýaş türkler” diýip atlandyrýardy. Onuň agzalary harbylardy. Gurama uzak wagtyň dowamynda soltana we daşary ýurt agalygyna garşy ýaragly gozgalaňa taýýarlyk görüpdi. Ýaş türkler 1876-njy ýylyň meşhur konstitusiýasyny dikeltmek isleýärdiler.

1908-nji ýylyň 23-nji iýulynda ýaş türkler Salonikini eýelediler. “Agzybirlik we ösüş” guramasy soltana talapnama iberip, üç günüň içinde 1876-njy ýylyň konstitusiýasyny dikeltmegi talap etdi. Goşunyň ýaş türkleriň tarapyndadygyny gören Abdyl-Hamyt II 1876-njy ýylyň konstitusiýasyny dikeldip, parlamentiň çagyrylýandygyny yglan etmäge mejbur boldy. Dekabr aýynda türk parlamenti işläp başlady. Parlamentiň wekilleriniň esasy bölegi ýaş türklerden ybaratdy. Emma olar hökümetiň düzümine girip, ýurduň dolandyrylmagyna işjeň gatnaşmadylar. Ýaş türkler giň halk köpçüligini aýaga galdyrmakdan çekindiler.

Kategoriýa:Taryh
Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklary

**Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklary.**

1991-nji ýylyň 27-nji dekabrynda Hytaý Türkmenistanyň garaşsyzlygyny ykrar etdi. 1992-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda iki döwletiň arasynda ilçileriň derejesinde diplomatik gatnaşyklar ýola goýuldy. Şol ýylyň 19-23-nji noýabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ilkinji resmi sapary iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklarda täze sepgitleri açdy. 1994-nji ýylyň 20-22-nji aprelinde HHR-iň Döwlet geňeşiniň başlygy Li Peniň Türkmenistana resmi sapary boldy. 1998-nji ýylyň 30-njy awgustyndan 4-nji sentýabryna çenli aralykda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ikinji gezek resmi sapary boldy. Türkmenistanyň ýolbaşçysy Szýan Szemin bilen duşuşygynda Türkmenistanyň Hytaý ýaly beýik döwletiň tejribelerini öwrenýändigi barada: “Biziň “10 ýyl abadançylyk” geçiş maksatnamamyz siziň tejribeleriňiziň gös-göni täsiri esasynda döredi” diýip belledi.
	
Şu güne çenli Türkmenistan bilen Hytaýyň arasynda döwletara we hökümetara resminamalaryň 30-a golaýyna gol çekildi. Türkmen-hytaý hyzmatdaşlygy söwda-ykdysady, medeni we bilim ugurlarynda alnyp barylýar. Iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygy 50 mln. dollardan geçdi. Türkmenistanda Hytaýyň maýadarlarynyň gatnaşmagynda kärhanalaryň 10-sy gurulýar. Hytaý hünärmenleri Günbatar Türkmenistanda nebit ýataklaryny özleşdirmäge gatnaşýarlar. 2000-nji ýylyň 5-7-nji iýuly aralygynda HHR-iň döwlet başlygy Szýan Szeminiň Türkmenistana resmi sapary boldy.

Bilelikdäki türkmen-hytaý Jarnamasyndan bölek “Taraplar ähli ýurtlaryň öz syýasy, ykdysady ulgamyny we sosial gurluşyny kesgitlemäge, öz ýaşaýşyny üpjün edýän modeli saýlap almaga we öz ýurdunyň ýagdaýlaryna laýyklykda adam hukuklaryny goramaga haky bardyr. Islendik bahana bilen, şol sanda “Adam hukugynyň özygtyýarlylykdan artykmaçlygy” hakdaky tezisi we garaşsyz döwletleriň özygtyýarlylygyny dsgermezlik etmek üçin “ynsanperwer gatyşmak“ teoriýasyny peýdalanyp hem hiç bir ýurduň başga bir özygtyýarly ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmaga haky ýokdur diýip hasap edýärler”.

Saparmyrat Nyýazow. Türkmen milleti, türkmen döwleti we dünýä:Müňýyllyk we XXI asyr, döwürleriň we siwilizasiýalaryň gatnaşygy (BMG-niň “Müňýyllygyň Assambleýasy“ diýen maslahatynyň öň ýanyndaky oýlanmalar).-A., “Ruh“, 2000, 6-7 sah.

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Syýasat
Owganystanda 1978-nji ýylyň döwlet agdarylyşygy

Owganystanda 1973-nji ýyla çenli patyşalyk düzgüni höküm sürüpdi. 1931-1973-nji ýyllarda ýurtda Muhammet Zahyr şalyk etdi. 1973-nji ýylyň 17-nji iýulynda patyşalyk düzgüni agdaryldy. Owganystan respublikasy jar edildi. Zahyr şanyň ikidoganoglany hem-de giýewsi bolan Muhammet Dawut özüni respublikanyň premýer-ministri we goranmak ministri diýip jar etdi. Muhammet Dawut döwründe ýurduň ady respublika bolsa-da, iş ýüzünde onuň şahsy hökmürowanlygy berkarar edildi. Muhammet Dawudyň düzgüni 1978-nji ýylyň aprel wakalaryna çenli dowam etdi.

**1978-nji ýylyň döwlet agdarylyşygy.**

Aprel wakalarynyň baş sebäpkäri Owganystanyň Halk Demokratik partiýasy (OHDP) bolupdy. Bu partiýa Nurmuhammet Tarakiniň ýolbaşçylygyndaky “Halk”, Babrak Karmalyň ýolbaşçylygyndaky “Parçam” (“Baýdak”)  syýasy toparlanyşyklarynyň birleşmegi netijesinde 1965-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda döräpdi. 10 ýyldan gowrak bu partiýa hökümete garşy gozgalaňa taýýarlandy. Onyň esasy agzalary goşundaky ýaş serkerdelerdi. Şolara daýanyp, 1978-nji ýylyň 27-nji aprelinde Kabulda ýaragly gozgalaň başlandy, Ýurduň ýolbaşçysy Muhammet Dawut boýun egmän ýogaldy. Häkimiýete Nurmuhammet Tarakiniň ýolbaşçylygyndaky çepçi toparlanyşyk geldi. Aprel wakalary ynkylap diýlip atlandyryldy.

1978-nji ýylyň aprelinde häkimiýete gelen OHDP gysga wagtda ýurtda sosializm gurmaklygy şygar edindi. Kabulyň halkara aeroportunda “Sosialistik ynkylabyň täze nusgaly ýurduna hoş geldiňiz!” diýen ýazgy asyldy. 30-njy aprelde ýurt resmi taýdan Owganystan Demokratik Respublikasy (ODR) diýlip jar edildi. Respublikanyň premýer-ministri we partiýanyň baş sekretary Nurmuhammet Taraki boldy. 
    
Täze hökümet sosialistik özgerdişlere girişdi. Obalarda iri mülkäarlaryň, şäherlerde senagat eýeleriniň emläkleri zorluk bilen ellerinden alnyp, döwletiň haýryna geçirildi. Asyrlarboýy dowam edip gelýän däp-dessurlara, edim-gylymlara, dine garşy göreş başlandy. Kommunistik ruhly terbiýe berýän mekdepler açyldy. Bu zatlaryň ählisini halk ýigrenç bilen garşy aldy. Bu çäreler dünýä jemgyýetçiligini-de, döwletlerini-de biperwaý galdyrmady. Dünýäniň ünsi Owganystana gönükdi.

Kategoriýa:Owganystanyň taryhy
Ysmaýyl şa

**Ysmaýyl şa**– Sefewi Eýran-Türk döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr. Ysmaýyl şa 1487-nji ýylda dogulýar. Onuň kakasy Haýdar sefewiýe dini derwüşçilik toparyny döreden 1254 – 1334-nji ýyllarda ýaşap geçen Sefi od-Din Ishak atly Ardabilli şeýh bolupdyr. Ysmaýyl  şa hem şonuň neberelerinden bolupdyr. Şol derwüşçilik toparynda Anadolydan gelen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň  Mukaddes Ruhnamasynda sanaýan ýedi türkmen taýpasy (şamly, rumly, ustaçly, tekeli, baharly dülkadyr, owşar) sopy bolupdyrlar.

1498-1500-nji ýyllarda Ak-Koýunly döwletiniň bölünmegi sebäpli dörän amatly ýagdaýdan peýdalanyp, 12 ýaşly Şah Ysmaýyl kakasy Hüseýin beg Şamlynyň maslahaty bilen 300 atlysy bilen Ardabile geldi. Ol ýerde 7000 adamlyk goşun bilen güýç ugrundaky söweşe başlady. 1501-nji ýylda Ak-Koýunlyny ýeňip, Töwrize girdiler. 1502-nji ýylda Ysmaýyl Töwrizde Eýranyň şasy diýlip yglan edildi. 1503-1510-njy ýyllar aralygynda Kazwin, Kom, Ysfahan, Şiraz, dazd, Kerman ýaly şäherleri, şeýle hem Ermenistan, Kürdüstan we Yrak ýaly ýurtlary basyp aldy. 1510-njy ýylda Horasan serhedinde Merýemiň golaýynda Özbek Han Şaýban bilen bolan söweşde Şaýban Han öldürildi we Seýistan we Horasan Safawid döwletine goşuldy. 1524-nji ýylda Şah Ysmaýyl aradan çykdy.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Ysmaýyl II

thumb|Ysmaýyl II
**YSMAÝYL II (144)** – Sefewi üçünji hökümdary. Ol 1576 – 1578-nji ýyllarda şa bolup, Tahmasp I-niň ogludyr. Her şa ýogalyp, täze şa tagta geçmeli bolanda ýurtda galagoply ýagdaý döreýärdi. Şa Tahmasp I ýogalansoň soň hem onuň ogly 12 oglunyň haýsysynyň tagta geçmelidigi barada dawalar  başlapdy. Ustaçly türkler onuň Haýdar Mürze atly ogluny goldasa, owşar türkmenleri  şa Ysmaýyly goldady. Şa Ysmaýyl kakasy dirikä 19 ýyllap tussaglykda bolupdy. Belki tussaghanada oturany üçindir.

Ysmaýyl II häsiýeti boýunça gazaply, öz 6 doganyny jezalandyryp öldürtmek bilen, halky gorkuzmak üçin köplenç köpçülikleýin jezalandyrmak barada buýruk beren hökümdardyr. Ol iki ýyl çemesi dolandyryp tarpa-taýyn ýogalýar.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Muhammet Hudabende

**MUHAMMET HUDABENDE (144)** – Sefewi döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi  türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.

Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly türklere garşy uruş döwründe  Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny  öjükdiripdir. Ony şa tagtyna  geçer öýdüp gorkup Eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Tahmasp I

**TAHMASP I** – (144) Sefewi döwletiniň ikinji hökümdary. Tahmasp I entek 10 ýaşynda  tagta geçmeli bolýar. Ilkibada ol türkmen hanlarynyň we serdarlarynyň (aýratyn-da rumly we ustaçly) diýeni boýunça ýurdy dolandyrýar. Kämillik ýaşyna ýetenden soňra özbaşdak  dolandyryp başlaýar. Ýöne ol kakasy ýaly başarjaň hökümdar däldi. Onuň gowuşgynsyzlygyndan peýdalanyp birnäçe ýerli hökümdarlar özbaşdak syýasat ýöretmäge ymtylýarlar. 1538-nji ýylda Astrabatda Muhammet Salyh özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär. Türkmen Aba Serdar 1550-1558-nji ýyllarda  şa Tahmaspy birnäçe gezek ýeňlişe sezewar edýär. Gilýanda, Şirwanda ýerli hökümdarlar şa Tahmaspa garşy çykýarlar. Bu ýagdaýlaryň ählisi şa Tahmasp I-niň döwründe Eýranda  merkezi häkimiýetiň gowşandygyny görkezýär. Onuň alyp baran içeri syýasatynyň  netijesinde Eýran döwletiniň harby kuwwaty aýratyn-da ykdysady kuwwaty peselýär.

Türkmeniň serhetlerine ýakyn ýerleşýändiginden gorkup, ol ýurduň  paýtagtyny Töwrizden Kazwin şäherine geçirýär.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Apbas I

**APBAS ŞA (144,241)**  - Eýranda 1502 – 1736-njy ýyllarda hökümdarlyk eden Sefewi döwletiniň bäşinji şasydyr. Ol 1581-1628-nji ýyllarda ýaşap geçip, Hudawende şanyň ogludyr. Abbas şa Eýrany 1587-1628-nji ýyllarda dolandyrýar.

Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Eýranyň gowşamagyndan peýdalanyp Türkiýe onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany  tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri  gurdurdy. Eýran geçirilen özgertmeleriň netijesinde  kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.

Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.

Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Eýrany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Eýranyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Türkiýe bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Eýran  eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Türkiýe garşy täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.

Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Eýrandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: “Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär” (241) diýip belleýär.
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Sefi I

**Sefi I** – Sefewi döwletiniň altynjy şasy. Ol 1629-1642-nji ýyllarda şa bolupdy. Ol Abbas I-niň uly ogly meşhur Sefi Mürzäniň ogludyr. (Sefi Mürzä kakasy Abbas I gepe girip öldürdipdi).

Sefi I häsiýeti boýunça gaharjaň, ynjyk, rehimsiz , gazaply bolupdyr. Diňe müňkürlik edip, aslynda hiç zat  ýok ýerden döwletiň iň ökde harby  serkerdesi Ymamkuly hany jezalandyryp öldüripdi.

Daşary syýasatda Sefi I özbek hanynyň çozuşlaryny yza serpikdirse-de, Beýik Mogollardan ýeňilipdir. Ol Beýik Mogollara Gandagary bermäge mejbur bolýar. Sefi I türklerden hem ýeňlýär. Türkiýe bilen 1639-njy ýylda Kasra-Şirin şertnamasyny baglaşyp, ol boýunça 1612-nji ýyldaky serhet dikeldilýär.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Apbas II

**APBAS II (144)** – Sefewi döwletiniň 7-nji şasy. Ol bu döwletiň 6-njy şasy Sefi I-niň ogludyr. Ol 1642 – 1666-njy ýyllarda döwleti dolandyrypdyr. Apbas II häsiýeti boýunça ýumşak, parahatçylyk söýüji, rehimdar adam bolupdyr. Onuň döwründe Eýranyň ykdysadyýeti ösüp başlaýar. Eýran Günbatar Ýewropa döwletleri bilen ykdysady söwda gatnaşyklary ýola goýýar. Ol aýratyn-da Gollandiýa bilen söwda gatnaşyklaryň ösmegine üns beripdir. Golland söwdagärleri Eýranyň ýüpegini hiç-hili gümrük paçsyz  ýurtdan alyp çykmaga hukuk alypdyrlar. Fransiýa, Angliýa, Russiýa bilen gatnaşyklar ösüpdir. Apbas II Beýik Mogollar imperiýasy bilen Gandagaryň üstünde uruş alyp barypdyr. 1649-njy ýylda şa Apbas II kakasy Sefi I-niň elden gidiren Gandagar şäherini yzyna gaýtaryp alypdyr.
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Süleýman şa

**SÜLEÝMAN ŞA (144)** – Sefewi 8-nji şasy. Ol 7-nji hökümdar Apbas II-niň ogludyr. Ol 1666-1694-nji ýyllarda şa bolupdyr.

Şa Süleýman Eýranyň taryhynda başarnyksyz, gazaply şa hökmünde tanalýar. Onuň döwründe döwlet gowşapdyr. Özbek hanlary Süleýman şanyň döwründe Horasana çapawulçylykly ýörişler gurapdyrlar. Şa Süleýman olaryň ýörişlerine gaýtawul bermegi guramagy başarmandyr. Hut Süleýman şanyň döwründe Gollandiýa Pars aýalgyndaky Eýranyň ýeri bolan Keşm adasyny eýeläpdir.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Hüseýin şa

**HÜSEÝIN ŞA (144)** – Sefewi 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol 1694-1722-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir.

Kakasy ýaly Hüseýin şa hem ýurda  başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir.  XVII asyryň ahyrynda Eýranyň ykdysady  babatda ýagdaýynyň üzül-kesil  erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. 1798-1701-nji ýyllarda salgytlar  2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir.

Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp  barýan içeri syýasatyna garşy  gozgalaňlar başlanypdyr. Şol   gozgalaňlaryň iň irisi Gandagar welaýatyndaky gilzaý  türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň 1709-njy ýylda başlanypdyr. 1722-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary Mir Mahmudy şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Tahmasp II

**TAHMASP II** (144) – Sefewi onunjy şasydyr. Ol dokuzynjy hökümdar Hüseýin şanyň ogludyr. Ol 1722-1732-nji ýyllarda şa bolupdyr.

Ol şa diýlip jar edilen wagty Eýran şasynyň tagtynda Mir Mahmud otyrdy (seret. Hüseýin şa). Tagta geçmek  we hakykatdan-da ýurduň eýesi bolmak üçin Owganystanly gozgalaňçylary kowmalydy.

1725-nji ýylda Mir Mahmud öldürilip,  ýerine onuň doganoglany Aşraf şa boldy. Tahmasp II Owganyztanly türkmen taýpalarynyň gozgalaňyny  basyp ýatyrmak üçin asly türkmen bolan Nedirguly hana ýüz tutýar. 1730-njy ýylda Eýran doly owganystanlylardan arassalanýar. Nedir türklere garşy uruşda  hem abraý gazanýar.

Nediri çetleşdirip özi türk goşunlaryna garşy  urşa baştutanlyk edip masgara bolup ýeňilýär. Ruslara  garşy alyp baran urşy hem şowsuz gutarýar. Nedir Tahmasp II-niň Türkiýe garşy alyp baran urşuny masgaraçylyk hasaplap, ýurda beýle başarnyksyz adamyň şa bolmaly  däldigini aýdyp, 1732-nji ýylda Mugan çölünde ýygnak-gurultaý çagyryp, onda Tahmasp II  tagtdan agdarmagy gurapdyr. Şa diýlip, onuň sekizaýlyk çagasy Abbas III jar edilýär.
Kategoriýa:Sefewi döwleti
Kategoriýa:Sefewi döwleti