Bütindünyä taryhynyň esasy döwürleri

**Bütindünyä taryhynyň esasy döwürleri**

Ýer ýüzünde  iki müñ töweregi  ylym bolup, şolaryñ  iñ gadymylarynyñ  biri-de  taryh ylmydyr. Taryh ylmy  jemgyýetçilik  ylymlarynyñ  iñ möhümleriniñ  biridir.  Taryh  adamzat jemgyýetiniñ  geçmişi  we häzirki döwri hakyndaky  ylym bolup, ol jemgyýetçilik durmuşynyñ  anyk görnüşde , wagt – giñişlik ölçeglerinde ösüş kanunalaýyklyklary öwrenýär.

	Taryh ylmynyñ  hem dürli pudaklary bolýar: ykdysadyýetiñ  taryhy, syýasy taryh, durmuş, raýat, harby taryhlar, döwletiñ  we  hukugyñ  taryhy,  diniñ  taryhy  we ş.m.  Etnografiýa  we Arheologiýa  hem taryh  ylymlaryna  degişlidirler.

	Taryh öwrenýän ýeriniñ  giñligine  görä hem  tapawutlanyp biler, mysal  üçin , bütindünýä ýa-da  ähliumumy  taryh, dünýä bölekleriniñ  taryhy  (meselem,  Aziýa we Afrika ýurtlarynyñ  taryhy , Ýewropa we Amerika  ýurtlarynyñ  taryhy), belli bir  ýurduñ  ýa-da  halkyñ  taryhy  (meselem, Türkmenistanyñ   taryhy)

	Taryhy öwrenmeklige  kömek edýän birnäce  kömekçi ylymlar hem bar. Olaryñ iñ  esaslary  hökmünde  taryhy  çeşmeleri öwrenýän  çeşmeşynaslygy  we taryhçylaryñ  garaýyşlaryny, pikirlerini, taglymatlaryny beýan edýän  hem-de  seljerýän , taryh ylmynyñ  ösüşindäki kanunalaýyklyklary öwrenýän  taryhnamany  görkezmek bolar. Çeşmeşynaslykdan  we  taryhnamadan  başga-da wagtyñ  hasaplanyş  ulgamyny  öwrenýän  - hronologiýa , golýazma ýadygärlikleri we gadymy hatlary öwrenýän – paleografiýa. Diplomatiýa, teñneleri, medallary, ordenleri, pul ulgamyny, söwdanyñ  taryhyny öwrenýän  - numizmatika , ölçeg ulgamyny öwrenýän – metrologiýa , baýdaklary öwrenýän – baýdak öwreniş, ýurtlaryñ , şäherleriñ, aýry-aýry maşgalalaryñ gerblerini  öwrenýän – stragistika, daşyñ, toýnuñ, metalyñ ýüzündäki ýazgylary öwrenýän  - epigrafiýa, şäherleriñ  , maşgalalaryñ  gelip çykyşyny  öwrenýän  - sejerenama (genealogiýa),  geografiki  atlaryñ  gelip çykyşyny öwrenýän – toponimika, ýerli taryhy , ülkäni öwrenýän – ülkäni öwreniş ýaly kömekçi taryhy  ylymlar bar.
 
	Taryh ylmy beýleki  ylymlar bilen  hem berk  baglanyşyklydyr. Sebäbi taryh  jemgyýetiñ  ähli hadysalaryny  öwrenýär.

	Taryh   durmuş ähmiýetli  birnäçe  wezipäni ýerine  ýetirýär:

1)	akyl ýetiriş;

2)	tejribe – syýasy;

3)	dünýägaraýyş;

4)	terbiýeleýjilik täsiri.

Taryh ylmynda  möhüm meseleleriñ biri-de  adamzat jemgyýetiniñ  taryhy ösüşini  döwürlere  bölmek meselesidir. Häzirki wagta çenli  bu mesele  boýunça alymlar – taryhçylar dürli pikirleri  öñe sürdüler. Gadymy grek  şahyry   Geziot (b.e.öñ. VIII-VII a) taryhy  baş döwre  bölýär:

1)	Ylahy;

2)	Altyn;

3)	Kümüş;

4)	Mis;

5)	Demir.

Onuñ  pikiriçe  adamlaryñ  asyrdan – asyra  ýaşaýşy erbetleşýär.
 
	Pifagor (b.e.öñ VI a.) taryha töwerek görnüşinde , adamyñ ömrüne meñzeşlikde    düşünipdir:  döreýiş, gülläp ösüş, heläk bolmak.

	Nemes alymy B.Gildebrant (1812-1878) taryhy  üçe bölýär” öz – özünde  öndürýän hojalyk, pul hojalygy, karz hojalygy.

Rus alymy Z.I.Meçnikow  (1838-1888) taryhy  suw ýollarynyñ  ösüş derejesi  boýunça  döwürleşdiripdir: derýa  döwri (gadymy swilizasiýalar), ortaýer deñzi döwri (orta asyrlar) , okean döwri (täze we  iñ täze döwürler).
 
K.Marks  taryhy bäş sany  jemgyýetçilik – ykdysady  gurluşa bölýär: (ilkidurmuş – jemgyýetçilik, gul eýeçilik, feodalçylyk, kapitalistik, kommunistik).

Rus alymlarynyñ  topary tarapyndan  taýyarlanylan  “Bütindünýä taryhy”  okuw kitabynda  şeýle döwürleşdiriş  kabul edilipdir:
Ilkidurmuş eýyamy, Gadymy dünýä, Orta  asyrlar, Täze  döwür, Iñ täze döwür.

Kategoriýa:Taryh