Efiopiýa 1918-1939 ýyllarda

Birinji jahan urşundan soň Efiopiýanyň  ykdysadyýetinden hem uly özgerişler bolýar. Efiopiýa Afrikada baknadarçylyga öwrülmedik döwletdi. Uruşdan soňky ýyllarda daşary söwda, esasan hem import ösýär. Ýurduň welaýatlarynyň arasynda içki ykdysady  gatnaşyklar berkleşýär. Haryt gatnaşyklaryň  ösmegi, natural hojalygyň pese gaçmagyna getirýär.

Tafari Mkoweniň ýolbaşçylygyndaky ýaş efiopiýalylaryň  işjeňligi artýar. Bu topar  gulçulygyň ýatyrylmagyny, özgertmeleriň geçirilmegini, ýewropa nusgasynda bilimiň girizilmegini  daşky dünýä bilen gatnaşyklaryň güýçlendirilmegini talap edýär.

1918 ýylda esgerleriň çykyşy bolup, olar öz guramalaryny döredipdirler we goşunyň täze  nusga esasda özgerdilmegini, tölegsiz mekdepleriň  döredilmegini talap edipdirler. Patyşa aýal Zandit we onuň töweregindäki iri ýer eýeleri şeýle özgertmeleriň geçirilmegine garşy çykypdyrlar.
Emma Tafariniň tarapdarlarynyň sany  artypdyr. Onuň goşuny  1916 ýylda iri ýer eýeleriniň  çykyşyny basyp ýatyrýar. Patyşa Zandit häkimýetden çetleşdirilýär. Ýaş efiopiýalylar 1923 nji, 1924-nji ýyllarda gulçulygyň ýatyrylmagy, gullary azat etmegiň düzgüni hakynda permanlaryň çykarylmagyny  gazanýarlar. Ýöne öý gulçulygy  uzak wagt dowam edipdir.

1923 ýylda Efiopiýa Milletler ligasyna girýär. 1928 ýylyň Bitaraplyk aýynda Angliýanyň  we Italiýanyň ylalaşygyna görä Efiopiýanyň demirgazyk-günbatary Angliýanyň gündogary Italiýanyň täjir zolagy diýip ykrar  edilýär. Emma halk kýpçüligi muňa garşy çykýar. Italiýa Efiopiýa garşy  urşa taýýarlanyp, ol iri- ýer eýeleriniň kömegine  daýanyp merkezi häkimýeti gowşatmaga çalşypdyr.

Tafariniň tarapdarlary 1928-1930 ýyllarda merkezi häkimýete garşy iri-ýer eýeleriniň  birnäçe çykyşlaryny basyp ýatyrýar. Tafari Mohonen ýokary häkimýeti öz elinde jemläp, 1930 ýylda Zandit aradan çykandan soň haýle Selassiýe ady bilen tagta geçýär.

ХХ asyryň 30 ýyllarynda Efiopiýada ilkinji senagat kärhanalary peýda bolup başlaýar. Bu döwürde negus haýle Selassiý birnäçe özgertmeler geçirýär. Ýagny ýurduň sosial gurluşyny, çäklendirilmedik  häkimýeti üýtgetmezden, iri ýer eýeçilik döwletini  täze şertlere ukyply  döwlete öwürmek üçin birnäçe çäreler girizilýär. Efiopiýanyň  administratiw  bölüişigi üýtgedilýär. Welaýatlarda merkezi häkimýet tarapyndan bellenilýän gubernatorlar dolandyrypdyr. Ýewpopa nusgasynda ministrlikler döredilipdir. Ýerli nahlaryň, kuýazlaryň häkimiýettini çälendirmek üçin ýörite merkezi häkimýet  tarapyndan wekiller bellenipdir. Salgytlary ýygnamaklyk hem merkezi häkimýetiň wekili  tarapyndan geçirilipdir. Natural salgyt, pul salgydy bilen çalşyrylypdyr. Goşuny özgertmeklige uly üns berilipdir.

1931 ýylda ilkinji konstitusiýasy kabul edilýär. Senagatyň wekilleri imperator tarapyndan bellenilipdir. Deputatlar palatasy- ýerli han begleriň  wekillerinden ybarat bolupdyr.

Imperatoryň deputatlar palatasyny çagyrmaga  we dartmaga hukugy bolupdyý.Sud ulgamynda  hem özgertmeler geçirilipdir. Jenaýat kanuny  kabul edilipdir. 1931-1935 ýyllarda gulçulygy ýatyrmak hakynda täze kanunlar kabul edilipdir.

1032 ýylda Italiýa Efiopiýa garşy urşa  taýýarlanýar. 1934 ýylda italýan baknalygy Somali, Eritreýada harby taýýarlyk görüp  Bitaraplyk aýynda italýan goşunlary Efiopiýanyň çäklerini bozýarlar. Efiopiýa  goşunynyň 107 esgeri öldürilýär, 45-si ýaralanýar.

1935 ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 3-de uruş yglan etmezden italýan goşunlary Efiopiýa çozýarlar. Uruş Italiýa üçin adalatsyz, basybaljylykly , Efiopiýa  üçin goranyş, adalatly uruşdy. Bu uruşda Italiýa  bogujy gaz ulanýar. Harby uçarlary gaz ulanyp  Italiýa ýurduň paýtagtyny basyp alýar. Imperator Haýle Selassiýe ýurduň çykyp gitmäge mejbur bolýar. Efiopiýa  Italýan goşunlary tarapyndan basylyp alynýar we Italiýanyň  baknasy diýip yglan edilýär hem-de Italiýanyň  Gündogar Afrikasy diýip atlandyrylýar. Efiopiýanyň çägi 4 bölege bölünýär.

Negusyň maşgalasyna we onuň  tarapdarlaryna degişli ýerler italýan baknadarlaryna paýlanypdyr. 1936-1938 ýyllarda  gözüp gelen italýanlaryň sany 130 müňden geçipdir. Tebigy baýlyklary altyn, platina mis, demir italýanlar tarapyndan talanypdyr. Milli we dini garşylyklary  döredip baknadarlar Efiopiýada  berkleşmek isläpdirler. Emma  efiopiýanyň goşun bölümleri  halk bilen gizlin partizanlar söweşini alyp  barypdyrlar.
Ikinji jahan urşunyň başlanmagy bilen  1941 ýylyň Sanjar aýynda iňlis goşunlarynyň kömek bermeginde Efiopiýa italiýanlardan  doly arassalanýar.

Kategoriýa:Taryh