open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ewa Grin

Hakyky ady: Ewa Gaelle Grin (Eva Gaëlle Green)
Doguldy: 6.07.1980 (36 ýaşynda)
Doglan ýeri: Fransiýa, Pariž
Gyzyklanýan zatlary: Aktrisa, model
Meşhurlyk ýyly: 2001

Ewa Gaelle Grin 1980-nji ýylyň 6-njy iýulynda Fransuz Marlene Jobert bilen Şwesiýaly Walter Griniň ekiz gyzlarynyň biri bolan Paris hem onuň doganydyr. Ejesi Marlene Jobert aktrisa bolup, kakasy Walter Grin bolsa stomolomotolog eken. Ejesi Fransuz Jezaýir asylly bir ýahudy bolup, kakasy bolsa Şwed-Fransuz asyllydyr. Fransiýada ulalyp ÿetişen Grin Paris Amerikan uniwersitetinde bilim alyp okuwyny tamamlady. Artist bolmak arzuwynda gezen Grin, Parižde Paul Teatr okuwynda işledi we Londandaky drama ugryndan Webbers Douglas akademiýasynda sahna dersini aldy. 2003-nji ýylda Bernardo Bertolluccinyň filmy bolan The Dreamersda baş rollaryň birini janlandyrdy. Bu filmde birlikde kariýerinde üstünlikli tamamlamagy başardy. «Arsene Lupin» we «Kingdom of Heawen» (Jennetiň patyşalygy) ýaly filmlerde baş keşpi janlandyrdy. Casino Royalde üstünliginiň şanyna bir performans sergiledi. «Altyn duzak bilen» filminde baş rollarda oýnady.

## Filmleri

2003 The Dreamers Isabelle

2004 Arsène Lupin Clarisse de Dreux-Soubise

2005 Jennetiň patyşalygy (Kingdom of Heaven) Sibylla

2006 Casino Royale Vesper Lynd

2007 Altın Pusula (The Golden Compass) Serafina Pekkala

2008 Franklyn Emilia

2009 Cracks Miss G

2010 Womb Rebecca

2011 Camelot Morgan köpbölümli f. 10 bölüm

2011 Ýer ýüzündäki iň soňky aşyk-magşuk Susan

2012 Dark Shadows Angelique Bouchard

2014

300 Spartly: Bir Hökümdarlygyň giňemegi (300: Rise of an Empire) Artemisia

2014 White Bird in a Blizzard Eve

2014 Sin City: A Dame to Kill For Ava Lord

2014 The Salvation Madelaine

2014-2016 Penny Dreadful Vanessa Ives

Köpbölümli f. 27 bölüm

 Kategoriýa:Medeniýet

Kategoriýa:Medeniýet
Kategoriýa:Döredijilik
Kategoriýa:Esasy temalar boýunça klassifikasiýa
Heops

Hökümdarlyk etdi: B.e.öň 2589 –B.e.öň 2566[1][2] (Maneto görä 63 ýyl), (Taryhçylaryň pikiriçe 23 ýa-da 46 ýyl).

Ýerine gelen Sneferu

Ýerine gelen Djedefre

Ölüm: B.e.öň 2566

Heleýi: Maritit, Henutsen we ýene ady näbelli iki aýaly bolupdyr.

Çagalary: Kawab, Djedefhor, Hetepheres II, Maritites II, Meresankh II, Baufra, Dhedefra, Minkhaf I, Khafre, Khufukhaf I, Babaef I, Horbaef, Nefertiabet, Khamerernebty I (çaklama), Nefermaat II (çaklama).

IV Hanedanlygynyň 2-nji Müsür faraony Khufu ýa-da meşhur ady Heopsyň näçinji ýylda dogulandygy belli däldir. Ol 23 ýa-da 46 ýyl höküm süren gadymy Müsür hökümdary bolupdyr. 
## Umumy
Häzirki güne çenli galan heýkeliniň daşynda teswir edilen hiç bir eseri ýokdur. Sebäbi tapyndylar çykarylanda ýazgylaryň pozulandygyna şaýat bolundy. Munuň bilen birlikde tapyndylaryň ýanyndaky birnäçe zatlar ogurlanypdyr ýa-da zaýalyk çekipdir. Hökümdarlyk ýyllarynda özüne iň uly piramida saldyrmak isläpdir. Munuň üçin Müsüriň her ýerindäki bütin adamlaryň bergilerini berdirip işçi edip işe alypdyr. Öz piramidasynyň gurluşy 20 ýyla çekipdir. Aşaky we Ýokary Müsüri birleşdiren ilkinji hanedanlygyň hökümdary bolan Sneferunyň ýolundan ýöräpdir we kakasynyň, ýurdy giňeltmek syýasaty politikasyny yzarlapdyr. Sina we Nubiýada esgerleri bolupdyrmy bolmandyrmy? Hiç hili maglumat tapylmandyr. Kakasy zalym hem-de rehimsiz adam eken. Khufu piramida doly gurlup bolýança ýaşapdyr. Ejesi ölende ony mumiýalaşdyryp goýanlarynda onuň ejesiniň mumiýasyny ogurlaýarlar. Ejesiniň jesedini ogurladan ogly gorkup şol salynan piramida-da bukulandyr öýdüpdir. B.e.öň 2566-njy ýylda öleninden soň granitden ýasalan öýünde bir topar ogrylar gelip bu otagy açyp mumiýasyny hem-de beýleki zatlaryny ogurlap gidipdirler. Häzirki güne çenli galan ýeketäk heýkeli Abidda 1903-nji ýylda tapyldy.

## Çeşme

[1] Clayton, Peter A. Chronicle of the Pharaohs. p42. Thames and Hudson, London, 2006. ISBN 978-0-500-28628-9

[2] Malek, Jaromir, "The Old Kingdom" in The Oxford History of Ancient Egypt,ed. Ian Shaw, Oxford University Press 2000, ISBN 978-0-19-280458-7 p.&nbsp;88

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Taryh
Nataşa Ýarowenko

**Nataşa Ýarowenko** (d. 23 iýul 1979 Odessa) Ispaniýadan gelen Ukraýinaly aktrisasy we modelidir. Ýarowenko ilkinji gezek Kataloniýa telewideniýasynda işleýär we ol ýerde çykyş edip baslaýar. Nataşa Ukraýinanyň Odessa şäherinde 1979-njy ýylyň 23-nji iýulynda dünýä indi. Filologik Romantizm we Germen dillerinde Odessa uniwersitetini tamamlaýar we lisans derejesine eýe bolýar. Ukraýinça, rusça, italýança, ispança we iňlisçe dillerine ezberleýär. 2000-nji ýylda maşgalasy bilen Ispaniýanyň Barselona şäherine göçüp barýar. Nataşany meşhurlyga elten Barselonanyň modelýar suratçysy eken. Soňra-da kinofilmlere gatnaşyp başlaýar. Ol: «Dürst bolmagym üçin aktrisa bolmak isledim. Meň muňa diýseň şat» diýip duýgularyny bildirýär. Ýarowenko «Otly otag» kinofilminde baş keşplerde oýnandygy üçin «Iň gowy zenan oýunçysy» baýragyna eýe boldy.

Kinofilmleri

2008 –Diary of a Nymphomaniac (Maýe)

2009 –Black Buenos Aires (Alma)

2010 –Otly otag (Nataşa)

2011 –Order of the Grail (Sigrid)

2013 - Aftershock (Irina)

Kategoriýa:Sahna oýunlary
Turpan balyk

**Turpan balyk** —Teňňebalykşekilliler otrýady. Teňňebalyklar maşgalasy.

## Ýagdaýy

Derejesi III (VU) Ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn aşaky görnüş.

## Genefondy gorap saklamakda ähmiýeti

Görnüşiň ýitirilmegi ýurduň ihtiofaunasynyň görnüş dürlüliginiň kemelmegine kemelmegine getirer.

## Umumy

Adaty Turpan balyga garanyňda has gararak reňkde. Gapdalyndan seredeniňde, arkasy ýaýşekilli, žabra gapagynyň yz ýanynda, kükrek ýüzgüçleriniň düýbünde gara tegmiller mese-mälim görünýär. Teňňeleri uly. Olaryň her biriniň yzky gyralary gara nokat zolak bilen gaýalan. Uzynlygy - 25一26 sm.

## Ýaýraýşy

Etrek, Sumbar, Çendir derýalary. Türkmenistandan daşarda - Zakawkaziýada we Eýranda bar[1一6].

## Ýaşaýan ýerleri

Derýa balygy. Arassa kisloroda baý, çalt akýan, düýbi çagylly-daşly derýalary halaýar.

## Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy

XX asyryň 30-40-njy ýyllarynda sany köpdi. Sumbar derýajygynda 1991-nji we 1997-nji ýyllarda ýek-tüki tutuldy. 2003-nji we 2007-nji ýyllarda derýalarda gabat gelmedi[2,6,7].

## Esasy çäklendirilen sebäpleri
Derýalaryň akymynyň kadalaşdyrylmagy we hapalanmagy

Biologiýasynyň aýratynlygy: Urkaçy balyklar üçünji we erkek balyklar一ikinji ýylda jyns taýdan ösüp ýetişýär. Haýwanlar (gurçuklar, mör-möjekleriň liçinkalary, ownuk balyklar, gurbagalar) käte ösümlikler bilen iýmitlenýär. Önümçilik ähmiýeti ýok, höwesjeň balykçylar tutýar[1,2,6,7] ==Köpeldilşi==

Barlag geçirilmedi.

## Gorag üçin görlen çäreler

Işlenip düzülmedi.

## Gorag üçin zerur çäreler

Derýa suwlaryny hojalyk, medeni durmuş we dynç alyş maksatlary üçin rejeli peýdalanmaly, olaryň akymynyň möçberini durnuklaşdyrmaly.

## Barlaglar boýunça teklipler

Ýaýraýşyny we biologiýasyny öwrenmeli. Sumbar, Çendir we Etrek derýalarynyň gidrologik kadasyna gözegçilik etmeli. Etrek derýasynyň we onuň aşaky akymynyň ekoulgamyny dikeltmeli.

Düzüji: F. M. Şakirowa.

## Maglumat

1. Berg 1934.
2. Berg 1949.
3. Laptew 1934.
4. Starostin 1992.
5. Nikolskiý 1971.
6. Aliýew, Suwhanowa,
Şakirowa 1988.
7. Salnikow 2008.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Balyklar
Süleýman pygamber

**Süleýman** (,sulaymān; Ybranyça: שלמה,Şlomo ýa-da Şelomo; Latynça: Salomone,Yunança: Σολωμών, Iňlisçe: Solomon, Fransuzça: Salomon,Deutsçe (german): Salomo), 
Patyşa Dawut bilen Batşebanyň ogly we Ysraýylyň patyşlarynyň üçünjisi (1. Tatul, 2. Dawut) hökümdary. 
Kudus şäherindäki uly ybadathanany bina edipdir. Gurhanda nebi (pygamber) diýlip ýatlanyp geçilýär. Hristiýan ynanjynda hökümdar diýlip hormat bildirilýär. 
Musaýy keramatly kitabynyň jemleýji ýazyjysy Süleýman bolupdyr. Dinden daşarky öwrenilen taryhy B.e.öňki 970-928-nji ýyllarda patyşalyk edipdir.
Ybrany  שלמ kökden gelen Şlomo ady, söz manysy «Ýaraşyk gazanan» diýmekdir. Arapça selim, salamat we yslam sözleri bilen asyldaşdyr.
Köne ähtde Süleýmanyň öýkesi 1. Patyşalar kitabynyň ilkinji 11-nji bölüminde we 2. Taryhlar kitabynyň ilkinji 9-njy bölüminde düşündirilýär. 
1. Patyşa Süleýman faraonyň gyzyny yzýany Moawly, Ammonly, Edomly, Saýdaly we Hititli birnäçe kesekileri aýal edip alypdyr.

Kategoriýa:Pygamberler
Dawut pygamber

**Dawut** (,Dāwūd; Ybranyça: דוד, Dawid; Iňlisçe,Fr, Deutsçe (german) Dawid),
Ysraýylogullarynyň guran Ysraýyl patyşalygynyń üçünji patyşasy (ýakyn B.e.öňki 1000 - b.e.öň 962) we Kudus şäheriniň gurujysy bolupdyr. Tanah we Gurhanda nebi (pygamber) diýlip ýatlanylýar. 
Hristiýan ynanjynda Isanyň Köne Ähtdäki nyşanalaryndan biri hasaplanylýar. 
Gurhana görä Zebur kitaby Dawut pygambere Allah tarapyndan indirilipdir. 
Musa pygambere inen kitabyñ ady bolsa Töwratdyr. . 
Ýesseniň sekiz oglundan iň kiçisi çopan Dawut patyşanyň köşgüne alnypdyr. 
Patyşa Şaul esgerleri bilen söweşe gidende şol esgerleriñ arasynda ýer alan Dawut Pygamber sapany bilen atan daşynda Jaludy ýeňip kellesini alypdyr. Birnäçe wagtdan soñ Şaul Dawuda görüplik edip onuň öldürilmegini emr edyär. 
Yöne Dawut Pygamber halas bolup gutulypdyr. Palestinliler bilen bolan söweşde Şaul we Ýonatan öldürilýär.  Ýahudy adamlary tarapyndan 30 ýaşynda bolan Dawut Pygamber patyşa saýlanýar.
Dawut Kenganlylara degişli bolan Zion (Kudus) galasyny eýeläp bu ýerini özüne paýtagt edip saýlaýar. 
Dawut bütin Ýahudylary boýun egdirýär. Siriýany eýeleýär. 
Dawut 36 ýyl höküm süreninden soňra wepat etyär. Ýerine ogly Şolomon (Süleýman) geçýär. Dawut we ogly Süleyman Muhammet Pygamberden öň ýaşan Pygamberlerdir.

Kategoriýa:Pygamberler
Kiçi Amyderýa Pilburny balyk

Bekreşekilli balyklar otrýady
Bekre balyklar maşgalasy

## Ýagdaýy

Derejesi I (CR) Düýbünden ýitip barýan görnüş.

Genefondy gorap saklamakda ähmiýeti:

Amyderýanyň endemigi, derýanyň iň gadymy ýaşaýjylarynyň biri.

## Gysgaça beýany

Daşky görnüşi uly Amyderýa pilburnyna meňzeş, emma ondan has kiçi, has insiz we çykgynsyz tumşukly. Bedeniniň uzynlygy 21-27 sm. Agramy 50,5 çenli, guýruk sapagy ýok. Onuň iki sypatlysynyň uzyntumşuk we gysgatumşuk bolmagy mümkin[8].

## Ýaşaýşy

Amyderýa (orta akymynda 一Halaç obasyndan ýokarda, Atamyrat (Kerki şäherine golaý ýerlerde)[4,8]. Türkmenistandan daşarda一 Özbegistan[1一3].

## Ýaşaýan ýerleri
Düzlüklerden we dag eteklerinden çalt akýan derýanyň bulanyk suwlary. Uly Amyderýa pilburnyndan tapawutlylykda derýanyň has çuň, düýbi uly daşly, toýun horsaňly çukurly ýerlerinde mekan tutýarlar[6,8]. Sany we onuň üýtgetmek ýagdaýy:

XX asyryň 70-80-nji ýyllarynda balyklaryň ýek-tüki tutuldy. Amyderýanyň aşaky akymynda hasaba alyndy. 1996一1998-nji ýyllarda Amyderýada, Atamyrat şäheriniň golaýynda, takmynan 80-90 gezek tor taşlananda 1-jigi düşdi.

## Esasy çäklendiriji sebäpler

Suw desgalarynyň gurluşygy netijesinde Amyderýanyň gidrologik kadasynyň bozulmagy[7一9].

## Biologiýasynyň aýratynlyklary

Suwuň düýbünde, çalt akýan bulanyk suwda ýaşamaga ýokary derejede uýgunlaşan derýa balygy. 6 ýyla çenli ýaşaýar[4]. 4一5 ýaşynda jyns taýdan ösüp ýetişýär. Urkaçy balyklaryň nesil önümliligi 1,2 müň işbil. Ýaşy ýeten jyns önümli balyklar juda seýrek duşýar. #Köpelýän ýerleri: Şerti we wagty belli däl. Suwuň düýbündäki oňurgasyzlar bilen iýmitlenýär. Suwuň himiki düzüminiň üýtgemegine duýgur görnüş[1,3,4,6,8].

## Köpeldilşi

Iş geçirilmedik.

## Gorag üçin görlen çäreler

TGHB-niň Gyzyl sanawyna (2009), Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1985,1999) we CITES-iň (2011) sanawyna girizildi. Amyderýada döwlet goraghanasynda goralýar. Tutmak gadagan.

## Gorag üçin zerur çäreler

Köpelýän ýerlerini goramaly. Amyderýanyň suwuna zeý suwlarynyň guýdurulmagyny bes etmeli, balyjaklaryň suw gatlalarynyň düşmeginiň öňüni almaly. Genomyny has pes temperaturada doňdurmak arkaly uzak wagtlaýyn, saklanmaly. Amyderýada goýbermeklik üçin suw ýataklarynda saklamaly we ösdürip ýetişdirmeli

## Barlaglar boýunça teklipler

Geljekde sistematikasyny we ekologiýasyny öwrenmeli. Ýaşaýan ýerini, tohum taşlaýan wagtyny we şertini anyklamaly, gorap saklamagyň çärelerini, emeli usulda köpeltmegiň we ösdürip ýetişdirilmegiň biotehnikasyny işläp düzmeli.

Düzüji F. M. Şakirowa.

## Maglumat

1. Nikolskiý 1938.
2. Berg 1948
3. Tleuow Sagitow 1971.
4. Bristein Maýden 1996.
5. Žoldasowa i dr. 1990.
6. Pawlow i dr. 1994.
7. Bristein 1997
8. Salnikow 2006.
9. Ýoldaşow 19....

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Balyklar
Bekre balyk

Bekreşekilli balyklar otrýady

Bekrebalyklar maşgalasy

## Ýagdaýy

Derejesi I (CR) Düýbünden ýitip barýan görnüş.

## Genefondy gorap saklamakda ähmiýeti

Urugyň Aral-Amyderýa aýtymyndaky ýeke-täk görnüşi.

## Gysgaça

Bekre balyklaryň beýleki görnüşlerinden aşaky dodagynyň tutuşlaýyndygy, murtlarynyň seçeklidigi bilen tapawutlanýar. Uzynlygy 220 sm, agramy 80&nbsp;kg çenli. Arkasynda 11-17, gapdallarynda 49-74 we garyn tarapynda一11-17 sany şah çykgyntlarynyň hatarlary bolýar. Birinji arka çykyntgysy iň ulusydyr. Garyn tarapyndakylary ýaşynyň ulaldygyça sürtülip, sudury öçýär. Arkasynyň reňki çalymtyl - ýaşyl, gapdallary ýagty, garny-sarymtyl-ak, ýüzgüçleri-çalymtyl

## Ýaşaýşy

Gündogar, Günorta-Gündogar Hazar deňzinde we Amyderýanyň hemme ýerinde duş gelýär; Garagum derýasyna, onuň ugrundaky suw howdanlara, Sarygamyş kölüne geçýär. Türkmenistandan daşarda Gara deňzi, Azow deňzi we Aral deňzinde ýaşaýar.

## Ýaşaýan ýerleri

Deňizde işbil taşlaýan derýalaryndan uzaklaşmaýar. Esasan süýji suwuň deňze guýýan ýerinde iýmitlenýär. Hazar deňziniň türkmen kenarynda çuňlugy 10 metrden çuň bolan ýerlerde ýaşaýar. Amyderýa köpelýän döwründe geçýär, çuň çukurlarda gyşlaýarlar.

## Sany we ony üýtgetmek ýagdaýy

Hazar deňzinde sany hemişe azdy we umumy tutulýan bekreleriň (ýerini üýtgedýän) görnüşleriniň içinde 1% tutýardy. Hazar deňziniň türkmen kenarynda ýek-tüki duşýar. 1971, 1972, 1974 we 1977-nji ýyllarda ýazda Garagum derýasyna ýaş balyklar aralaşdy. Geçirilen barlaglarda 1 liçinkasy 6 gezek hasaba alyndy. 1978-nji ýylda Hanhowuz suw howdanynda, 1997-nji ýylda Amyderýada, Atamyrat (Kerki) şäherine golaý ýerde, uly bekre balyk tutuldy.

## Esasy çäklendiriji sebäpler

Işbil taşlaýan derýalarynyň suwunyň azalmagy we kadalaşdyrylmagy.

## Biologiýasynyň aýratynlyklary

Köpelmek üçin derýalara geçýär. 32 ýyl ýaşaýar. Göçýän, jyns tarapdan giç ýetişýän görnüş. Ýaz-tomus döwründe suwuň derejesi 15一20°C ýetende köpelýär. Önümliligi 280一 574,7 müň işbil.

## Köpeldilşi

Iş geçirilmedi

## Gorag üçin görlen çäreler

TGHB-niň Gyzyl sanawyna (2009), Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) we CITES-iň (2011) sanawyna girizildi. Hazar we Amyderýa döwlet goraghanalarynda goralýar. Tutmak gadagan edildi.

## Gorag üçin zerur çäreler

Emeli usullarda ösdürip ýetişdirmeli we ýaş balyjaklary suw aýtymlaryna goýbermeli.

## Barlaglar boýunça teklipler

Emeli usullarda ösdürip ýetişdirmegiň biotehnikasyny işläp düzmeli we howdan şertlerinde ösdürmeli.

Düzüji F. M. Şakirowa, A. I. Suwhanowa

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Balyklar
Gülli ösümlikler

**Gülli ösümlikler** iki klasa: bir ülüşlilere we iki ülüşlilere bölünýär. Iki ülüşlileriň tohumynda iki sany tohum ülüşli düwünçegi bolýar, kökleri, köplenç, ok kökdür. Ýaprak lary, köplenç, tor şekilli damarlanandyr. Gülleri bäş, seýrek dört agzaly bolýar. Iki ülüşliler klasyna seýilgählerde, ýollaryň gyra larynda we ýurdumyzyň dürli ýerlerinde ösýän uly agaçlar (çynar, kerkaw, garagaç), gyrymsy (ýylgyn, gandym, bägül), otjumak ösümlikler (ýandak, ajy buýan, üzärlik, ýabagan), gök ekinler (kelem, käşir, pomidor), bakja ekinleri (gawun, garpyz, kädi), tehniki ösümlikler (gowaça, kenep) hemde haşal otlar (itüzüm, peçek we beýlekiler) degişlidir. Bir ülüşli ösümlikleriň tohumynda bir tohum ülüş li düwünçegi bolýar. Kökleri gotazjymak kökdür. Ýap raklary, köplenç, ugurdaş ýada ýaý şekilli damarla nandyr. Gülleri mydama üç agzaly bolýar. Bir ülüşli ösümlikler klasyna ýabany ösümlikler (gyrtyç, ýylak, selin), medeni ösümlikler (bugdaý, ar pa, mekgejöwen, şaly) we haşal otlar (garaçaýyr, topalak we beýlekiler) degişlidir.

Kategoriýa:Botanika
Kategoriýa:Ösümlikler
Gülli ösümlikleriň maşgalasy

**Gülli ösümlikleriň** her bir klasy öz gezeginde birnäçe maşgala bölünýär. Bir maşgala girýän ösümlikleriň gülleriniň, miweleri niň we beýleki organlarynyň gurluşynda meň zeşlik bolýar. Meselem, kädiniň, gawunyň we hyýaryň baldaklary, ýapraklary, gülleri we miweleri gurluşy boýunça birbirine meňzeşdir. Şonuň üçin olar kädi ler maşgalasyna birleşdirilýär. Şeýlede, bugdaý, arpa, mekgejöwen ýaly ösümlikleriň baldaklary, ýap rak lary, gülleri we miweleri meňzeş bolanlygy üçin, olar däneli ler (gyrtyçlar) maşgalasyna birikdirilýär. Erik, alça, şetdaly we ençeme beýleki miwe berýän agaçlaryň gülleri, miweleri hemde beýleki organlary nyň meňzeşligi üçin, olar bägül güllüler maşgalasyna girýär.

Kategoriýa:Botanika
Kategoriýa:Ösümlikler
Urug we görnüş

Bir maşgala girýän ösümlikleriň arasynda meňzeşlik köp bolsada, olaryň özara ta pawutlanýan alamatlary hem bardyr. Şolary nazarda tutup, her bir maşgalany uruga bölýärler. Mysal üçin, kädi, gawun we hyýar kädiler maşgalasyna girýän bol salarda olaryň güllerindäki, ylaýtada miwelerindäki özara tapawudy oňat görmek bolýar. Şoňa göräde bular kädiler maşgalasyna degişli bolan kädi, gawun we hyýar uruglaryna bölünýär. Kädi urugyna degişli ösümlikle ri miweleriniň şekilleri we gurluşy boýunça tapawut landyrmak bolýar. Daş kädi, haýwan kädi we palaw kädi şol urugyň görnüşleridir. Şeýlelikde, ösümlikleriň görnüşleri uruga, uruglar maşgala, maşgalalar bolsa klasa birikdirilýär.

Kategoriýa:Botanika
Kategoriýa:Ösümlikler
Medeni alma

**Medeni alma** Türkmenistanda köp ekilýän ösümlikdir.

Medeni alma ýabany alma aga jyndan gelip çykandyr. Ýabany almalar Ýewropanyň, Aziýanyň we Demirgazyk Amerikanyň aram howa şertinde ösüpdir. Ol Merkezi Aziýanyň daglarynda hem duş gelýär. Alma boýy 610 m bolan agaçdyr. Ol 50–60 ýyla çenli ösüp bilýär. Almanyň galyň gabykly agaç sütünin den köp sanly gapdal şahajyklar aýrylyp gidýär. Gap dal şahajyklaryň hemmesi bilelikde agajyň gabarasyny emele getirýär. Almanyň iri, gyrasy dişelen, köplenç, daşy tüýjagazlar bilen örtülen sada ýapraklary bolýar. Almanyň her bir güli bäş sany ýaşyl okara ýaprak laryndan we bäş sany içi ak, daşy bolsa gyzgylt gül ýap raklaryndan ybaratdyr. Gülüniň içinde 15–20 sany tyçinka we bir miwelik bardyr. Almanyň gülleri mörmöjekleriň, esasanda, bala rylarynyň kömegi bilen garşylykly tozanlanýar. Almanyň güllerinde tozanlanyşyň gowy geçmegi üçin bagyň içinde balaryly gapyrjaklaryň goýulmagynyň uly ähmiýeti bardyr. Tozanlanma we tohumlanma geçip gutarandan soň, güllerden miweler emele gelýär. Almanyň miwesi diňe bir düwünçekden emele gelmän, oňa gül ýatagy hem gatnaşýar. Düwünçek we gül ýata gy özara birleşip miwäni emele getirýär. Düwünçekden miwäniň tohumly özeni, gül ýatagyndan bolsa almanyň şireli ýumşak eti emele gelýär. Gülüň okara ýapragy bolsa almanyň depesinde saklanyp galýar. Almanyň kökleri topragyň 6 m-e çenli çuňlugyna, 10–11 me çenli gapdala ýaýrap gidýär. Almanyň iýmit hemde derman üçin uly ähmiýeti bardyr.

Kategoriýa:Botanika
Kategoriýa:Ösümlikler
Iki sorujyly bagyr sorujysy

Bu mugthor gurçuk jyns taýdan ösüp ýetişen döwründen tä ölýänçä şahly mallaryň (sygryň, öküziň, geçiniň, goýnuň) we örän seýrek ýagdaýda adamyň bagrynda ýaşaýar. Onuň suwa düşen ýumurtgalaryndan ösüp çykan gurçuklary –çagalary ilki suwda, soňra bolsa süýji suw howdançysy diýlip atlandyryl ýan mollýuskanyň bedeninde ýaşaýarlar. Olardan emele gelen örtükler (sistalar) suw ösümlikleriniň üstünde bol ýar.

## Gurluşy

Iki sorujyly bagyr sorujysy ýapbaşyk, ösüm lik ýapragy şekilli bolup, onuň bedeniniň uzyn lygy 3–4 sm-e deň. Bu mugthoryň iki sany sorujy synalary bolup, olaryň birinjisi içi deşikli bolany üçin, iýmitlikleri kabul ediji sorujy syna, ikinjisi bolsa içi deşiksiz sorup, ýapyşyjy syna hasaplanýar. Iýmitleniş bilen baglanyşykly sorujy synasy bedeniň öňki ujunda, ýa pyşyjy sorujy syna bolsa birinjisinden aşagrakda ýerleşýär.

## Iýmitlenişi

Iýmit hökmünde sorulyp alnan bagyr öýjükleri we gan öýjükleri iýmitleniş ulgamynda özleşdirilýär. Iki sorujyly bagyr sorujysynyň iýmitleniş ulgamy agyz sorujysyndan, bokurdakdan, gyzylödek den, iki sany kör bolup gutarýan içegeden we bu içegeleriň, köp sanly içege şahajyklaryndan ybaratdyr. Bu mugthor gurçugyň ady onuň sorujylygyndan we ýaşaýan ýeriniň adyndan gelip çykypdyr.

## Köpelişi we ösüşi

Iki sorujyly bagyr sorujysy iki jynsly –germafrodit hasaplanýar.Onuň urkaçy jyns synasynda emele gelýän ýumurtga öýjükleri er kek jyns synasynyň öndürýän tohumlary –spermatozoidler bilen gurçugyň bedeniniň içinde tohumlanýarlar. Tohumlanan ýumurtgalar mugthoryň bedeninden daşa –bagyrdaky öt suwuklygynyň akýan ýollaryna çykaryl ýar. Soňra olary öt suwuklygy öt haltasyna, ol ýerden bolsa onikibarmak içegä, inçe, ýogyn, göni içegeler we malyň ekskrementleri bilen daşa çykaryl ýar. Ýumurtgalar haýsy hem bolsa bir täsiriň (ýeliň, ýagşyň ýa-da haýwanlaryň täsirleri) netijesinde suwa düşýärler. Suwda ýumurtgalardan ösüntgili (kirpiklije) liçinkalar –iki sorujyly bagyr sorujysynyň çagajyk lary ösüp çykýarlar. Olar ösüntgileriň kömegi bilen suwda ýüzüp, mollýuskanyň bedeniniň içine girýärler. Liçinkalar mollýuskanyň bedeniniň içinde jynssyz kö pelýärler. Täze emele gelen liçinkalar mollýuskanyň bedenin den suwa çykýarlar. Suwda guýrugynyň köme gi bilen ýüzüp, ösümlikleriň üst bölegine barýarlar, olara berk leşýärler, guýruklaryny taşlap, örtüge öwrülýärler, örtükli oty bolsa iri şahly mal iýýär. Örtük sygryň aşgazanynda ýarylýar we ondan kiçiräk liçinka çykyp, onikibarmak içegä geçýär. Ol öt suwuklygynyň ýoly bilen hereket edip, bagra barýar. Liçinka bagyrda iýmitlenýär, ösýär, ulalýar, jyns taýdan ösüp ýetişýär we iki sorujyly bagyr sorujysyna öwrülýär. Şeýlelikde, iri şahly mallar bu mugthor gurçuk bilen keselleýärler. Şeýlelikde, ýokarda ýazylyp beýan edilen iki sorujyly bagyr so rujysynyň ösüş-ýaşaýyş aýlawy ýene-de dowam edýär. Iki sorujyly bagyr sorujysynyň iri şahly mallaryň arasynda ýaýramaklarynyň öňüni almak üçin gerekmejek suw howdanlaryny gum bilen gömmeli, şeýle edilende süýji suw howdançy mollýuskalar gyrylýarlar we mugthoryň ösüş-ýaşaýyş aýlawy bozulýar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Mugthor gurçuklar
Wolwoks

**Wolwoks** hem edil ewglena ýaly ýagty we ýyly suwda ýaşaýan döwründe hlorofil dänejikleriniň kömegi bilen fotosintez geçirýär we organiki däl maddalardan: kömürturşy gazyndan we suwdan organiki maddany (şekeri) emele getirýär hem-de kislorody bölüp çykarýar. Wolwoksyň reňki ýaşyl bolup, ol edil ösümlikler ýaly ýaşaýar. Suw sowuk we garaňky bolanda wolwoksyň hlorofil däneleri fotosintez geçirip bilmeýär. Wolwoks reňksizlenýär, haýwanlaryň iýmitlenişi ýaly suwdaky organiki maddalar bilen iýmitlenýär.

## Gurluşy

Wolwoksyň bedeni togalak bolup, onuň diametri 1 m-me deň. Onuň gurluşy ýaşyl ewglenanyňka garanyňda has çylşyrymly. Wolwoksyň beden üstünde toýnak şekilli žgutikler bolýar. Topardaky wolwokslar bir-birleri bilen sitoplazmadan emele gelen köprüjagazlar arkaly birleşýärler. Wolwokslar topary suwukjymak, mylkyk madda bilen gabalandyr.

## Hereketi

Wolwoks ösüntgileriniň kömegi bilen suwda ýüzüp hereket edýär. Ösüntgiler diňe ýüzgüçleriniň wezipelerini ýerine ýetirýärler.

## Köpelşi

Wolwoks jynssyz we jynsly köpelýär. Uly ene wolwoksyň bedeninde «pyntyklar» 一çaga wolwoksyň bedeniniň hasabyna gurýarlar. Şoňa görä-de, ene wolwoksyň diňe beden örtügi saklanyp galýar. Her bir ene wolwoksyň bedeninde iki, dört, alty, sekiz we olardan hem köp jübüt wolwoksjyk emele gelýärler. Olar biraz ulalanlaryndan soňra ene wolwoksyň beden örtügini ýarym, suwda özbaşdak ýaşaýşa başlaýarlar. Wolwoksyň jynsly köpelşinde urkaçy we erkek wolwokslar birleşýärler, olaryň sitoplazmalary, ýadrolary garylýarlar, tohumlanyş hadysasy bolýar, netijede, zigota emele gelýär. Zigota berk örtük bilen gabalýar. Birnäçe wagtdan soňra zigotanyň bölünmegi netijesinde wolwokslar emele gelýär.Şu emele gelen wolwokslar jynsly köpelişiñ nesilleri hasaplanylÿar.

## Çeşme
M. Sapargeldiýew, G. Kakalyýew, O. Döwletowa, A. Durdygylyjow. Biologiýa (haýwanlar). Aşg
Aşgabat一2012.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Ýalanaýaklar
Kyrkaýak

Köpaýaklylara türkmenler **kyrkaýaklylar** hem diýilýär. Olaryň bedeni gurçugyňky ýaly uzyn, ol iki: guýlan kelle-kükrekden we uzyn göwreden durýar. Göwräniň iki tarapynda köp sanly bogunly aýaklar bolýar. Beden yzynda toýnakşekilli ösüntgiler ýerleşen. Köpaýaklylaryň köplenji görnüşleri ýyrtyjy bolanlary üçin olaryň kelle bölümi, şol sanda agyz organy güýçli ösüpdir. Kelle üstünde ýerleşýän jübüt murtlary, inçeden uzyn, bogunlardan durýar. Olar duýuş hem-de ys alyş organlary hasaplanýarlar. Kelläniň öň iki gapdallarynda 2,4 ýa-da has köpüräk gözler ýerleşýärler. Gözleriň köp bolmagyna garamazdan olaryň görüjiligi örän pesdir, munuň şeýle bolmagy olaryň gijeki haýwanlar bolmagyndandyr, toprakda we ýere gaçan ösümlik ýapraklarynyň,çüýrüntgileriniň arasynda ýaşamagyndandyr. Kelläniň iki gapdalynda iki sany hemoreseptorlary (Tmeşwaryň organy) ýerleşýärler. Siňek tutujy (Scutigera) köpaýaklynyň iki gözi onuň maňlaýynda degiş, bir çylşyrymly göz ýaly bolup ýerleşýär. Bu siňek tutujy Köpetdag eteklerinde syçanlaryň we alakalaryň taşlap giden hinlerinde duş gelýär. Köpaýaklynyň agyz organy güýçli hitinleşen dodaklardan, ýokarky we aşaky dişli äňlerden durup, olar awlary bölek-bölek etmäge ukyplydyr. Köpaýaklylaryň hemme görnüşleriniň bedeni hitin, köplenji hek gatyşykly kutikula bilen örtülen, şoňa görä-de olaryň bedeni gap-gaty bolýar. Iýmitleniş sistemasy köpaýakly Lithobius forficatus-yň agyzdan, gyzylödekden, örän uzyn hem ýogyn ortajy içegeden, göni içegeden we anal deşiginden ybaratdyr. Bularda suwuklygyny agyz boşlugyna guýýan iki sany tüýkülik mäzleri we yzky uçlary göni içegä birleşýän iki sany uzyn malpigi sosudlary bolýarlar. Malpigi sosudlary bölüp çykaryş sistemasynyň wezipesini ýerine ýetirýärler. Nerw sistemasy beýni gangliýalaryndan, olaryň ýanlarynda ýygnalan nerw öýjükleriniň toplumlaryndan, olardan aýrylyp gidýän nerw sütünjiklerinden we olaryň ösüntgilerinden ybarat. Köpaýaklylaryň gan aýlanyş sistemasy oňat ösen. Olaryň ýüregi turbaşekilli bolup, bütin bedeniň uzynlygyna uzalyp gidýär we ondan örän köp sanly gan sosudlary aýrylyp gidýärler hem-de ähli organlara barýarlar. Köpaýaklylar aýry-aýry jynslydyrlar. Olaryň jyns organlary garyn tarapynda ýerleşýärler. Jyns organy kiwsýagyň (Schizophyllum sabulosum) bedeniniň birinji ýarymynda, Chilopoda kiçi klasynyň wekillerinde bolsa bedeniň ikinji bölüminde ýerleşýärler. Köpaýaklylar tropik we subtropik klimatly ýurtlarda has köpdir we giňden ýaýrandyr. Olar Kawkazda we Orta Aziýada, şol sanda Türkmenistanda hem görnüşleri we osoblary boýunça köpdür. Köpaýaklylaryň käbir görnüşleri zäherlidir.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Köpaýaklylar
Şöhleliler

Bedeni şar şekilli, simmetriki gurluşly, çar tarapa gönükdirilen uzynly-gysgaly ýalanaýaklary biri-birleri bilen birleşen. Ol aýaklara anastomozirleşen aýaklar diýilýär. Bu aýaklaryň sany ýüzlerçe, hat-da müňlerçe hem bolup bilýär. Şöhleliniň bedeniniň ortasynda bir sany merkezi uly ýadro ýerleşýär. Olaryň köp ýadroly görnüşleri-de bolýar. Her bir ýadronyň töwereginde sitoplazma we ondan emele gelen örtük bolýar. Bu örtük köp deşikli bolup, olaryn üsti bilen ýadrolaryň töweregindäki sitoplazmalar biri-birleri bilen baglanyşýarlar. Şoňa görä-de şöhleliniň bedenindäki bütewi bir sitoplazma hasaplanýar. Şöhlelileriň iň uzyn aýaklary içki sitoplazma örtüginden, gysga aýaklary daşky sitoplazma örtüginden emele gelenler. Şöhlelileriň ýalanaýaklarynyň ýene-de bir görnüşi, aksapodiýalar bolup, olar örän inçe, edil sapak ýaly bolýarlar hem-de beden-de radius boýunça ýerleşýärler. Aýaklar suwda hereket etmeklige hem-de iýmitlikleri tutmaklyga kömek edýärler. Şöhlelileriň skelet ösüntgilerine spiskullar diýilýär. Şöhlelileriň köplenji görnüşlerinde çylşyrymly mineral skelet bolýar. Ol skeletiň düzüminde kremniniň turşusy we kükürt kislotasynyň stronsiý duzy bolýar. Bu maddalar skelete berklik berýärler. Şöhleliler jynssyz we jynsly ýollar bilen köpelýärler. Jynssyz köpelişde organizmiň ýadrosy, sitoplazmasy, umuman beden ikä bölünýär. Şunda skelet ikä-de bölünip bilýär, ýa-da haýsy bolsa-da bir osobda saklanyp-da bilýär. Skeletsiz osobda skelet täzeden emele gelýär. Jynsly köpelişde osob gametalara (gamontlara) bölünýär, olar jübütleşip zigotalary emele getirýärler. Zigotalar soňra bölünşip täze osoblary döredýärler. Şöhleliler metr ýekelikde we koloniýa (topar) bolup, deňiz suwlarynda, esasan-da ýyly suwlarda, örän aşakdaky gatlaklarda, hat-da 8000 çuňlukda hem ýaşaýarlar. Ýekelikde ýaşaýanlara Acanthometra elastica, topar bolup ýaşaýanlara Collozoum sp. degişli. Şöhlelileriň topary bir osobyň merkezinde ýerleşýän ýadronyň we onuň töweregindäki sitoplazmanyň bölünmeginden emele gelýär. Bu köp sanly osoblaryň her biriniň merkezi ýadrosy, onuň töwereginde sitoplazmasy, daşynda bolsa örtügi bolýar. Osoblaryň daşynda umumy sitoplazma we umumy örtük bolýar. Şöhlelileriň bedeninde suwotlarynyň iki görnüşi simbioz bolup ýaşaýar. Ýaşyl reňkli zoohlorella we garamtyl reňkli zooksantella bir öýjükli suwotlary bolup, şöhlelilere kislorod we iým çeşmesi bolup hyzmat edýärler. Şöhleliler bu suwotlary üçin goranyş sredasy we ulag serişdesi bolup durýarlar. Şöhlelileriň 8000-e golaý görnüşleri bäş sany otrýady emele getirýärler.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Şöhleliler
Gylyçguýruklylar

**Gylyçguýruklylar** gutaryp barýan, deňizde ýaşaýan bogunaýaklydyr. Olardan häzirki döwürde bary-ýogy bäş sany görnüşi galypdyr. Olaryň osoblary uly bolup, uzynlygy 50-90 sm-e barabar. Gylyçguýruklylar suwda ýaşaýan heliserlilerdir we güýçli ösen gylyçguýruklydyrlar. Kellekükrek bölümi ýokary (üst) tarapyndan berk galkan bilen örtülen. Galkanyň üstünde iki jübüt gözler ýerleşen. Kellekükregiň aşak tarapynda agyz, ondan öňde 5 sany heliser, agzyň her tarapynda bäş sany aýaklar ýerleşýärler. Heliserleriň we aýaklaryň uçlary şahalanan. Aýaklar ýöremek, awlary tutmak we ownatmak wezipelerini ýerine ýetirýärler. Garyn astyndaky 12 sany görnüşini üýtgeden aýaklarda žabralar ýerleşýärler. Olardan birinji jübüt aýaklar žabralaryň üstünde galkana öwrülipdir. Gylyçguýruklynyň bedeninde telson we garnyň üç bognundan başgalarynda gylyja meňzeş uzyn guýruk bolýar. Iýmitleniş sistemasy agyzdan, gyzylödekden, garyndan, içegeden, gylyçguýrugyň esasynda (düýbünde) ýerleşýän anal deşikden durýar. Garna bagyr suwuklygy dökülýär we iýmitleri özleşdirmäge gatnaşýar. Gan aýlanyş sistemasy oňat ösen. Ol uzyn turba şekilli ýürekden, ondan aýrylyp gidýän sekiz sany gapdal arteriýalaryndan we ownuk gan sosudjyklardan ybarat. Gandaky gemosianin diýen pigment gana gögümtik reňk berýär. Nerw sistemasy onat ösüp, ondan aýrylyp gidýän nerw sapajyklary hemme organlara barýalar. Görüjilik rolyny dört sany gözler ýerine ýetirýärler, olaryň birinji jübüdi çylşyrymly, ikinji jübüti bolsa ýönekeý gözlerdir. Bölüp çykaryjy organlar-ýörite mäzlerdir, olaryň sag we çep bölüp çykaryjy kanaljyklary ilkinji aýaklaryň esasynda daşa açylýarlar. Gylyçguýruklylar aýry-aýry metamorfozly, jynslydyr. Bularyň ösüşi ýagny kenar ýakasyndaky öl çägelere taşlanylan ýumurtgalardan çykan liçinkalar uly osoblara meňzemän, trilobitlere meňzeýär, şoňa görä-de liçinka trilobit liçinka, liçinkanyň ösüş stadiýasyna bolsa trilobit stadiýa diýilýär. Gylyçguýruklylaryň wekilleri: Limulus polyphemus Atlantik okeanynyň Demirgazyk we Merkezi Amerika kanallarynda ýaşaýar. Tachypleus we Carcinoscorpius Filippin we Ýapon adalarynyň suw kenarlarynda ýaşaýarlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Bogunaýaklylar
Garynja

Türkmenistanyň garynjalarynyň içinde Messor urugynyň wekilleri oňat öwrenilen. Bu urugyň wekilleri Türkmenistanyň çöllerinde has giň ýaýran. Olaryň hemme görnüşleri ösümlikleriň däneleri, tohumlary bilen iýmitlenýärler, şoňa görä-de bu garynjalar ösümlikleriň ýaşaýşynda zyýanlydyr. Günorta Türkmenistanda Messor urugynyň 8 sany görnüşi: Messor denticulatus; Messor aralocaspius; Messor variabilis; Messor intermedium; Messor excursionis; Messor subgracilinodis; Messor lamellicornis we Messor perententatus ýaşaýarlar. Olary şertleýin çägeli çöllüklerde, toýun-çägelik çöllerde, dag etegindäki toýun we dag jynslary goşulan toprakda ýaşaýan toparlaryna bölmek bolýar. Çöl çäge toprakda ýaşaýan görnüşleriniň wekilleri hökmünde Messor denticulatus, Messor aralocaspius, Messor excursionis we Messor lamellicornis görnüşlerini görkezmek bolar. Toýun-çägelik çöllerde Messor intermedius we Messor variabilis görnüşleri köplenç duş gelýärler. Dag eteklerindäki dag jynsly toýun toprakda bolsa köplenç Messor parantannatus görnüşi duş gelýär. Messorlaryň käbir görnüşleri özlerine häsiýetli bolmadyk topraklarda hem ýaşaýarlar. Medeni, ekin ekilýän ýerlerde Messor denticulatus has köp duş gelýär. Messor urugyna degişli görnüşleriň garynjalarynyň hemmesi toprakda hin gazynyp, maşgala bolup ýaşaýarlar. Olaryň hinleriniň çuňlugy 2 m-e çenli we ondan-da çuňrak bolup bilýär. Garynjalar ýaşaýyş işjeñligi boýunça gündizki we gijeki görnüşlere bölünýärler. Birinji topara Messor aralocapius we Messor denticulatus degişli bolup, bular gündizine däne çöpleýärler. Ikinji toparyna girýän görnüşler Messor intermedium we Messor variabilis gije däne çöpleýärler we gündizine hinlerinden daşa çykmaýarlar. Messorlar däne bilen iýmitlenýänleri üçin ýylyň maýyl aýlarynda örän köp mukdarda ösümlik dänelerini çöpleýärler. Olary hem iýýärler hem-de gyşa ätiýaç edip goýýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius maý aýynyň bir gününde 81 müň 400 ösümlik dänelerini çöpleýärler ýa-da Messor denticulatus bir ýylyň dowamynda I-I,5&nbsp;kg ösümlik (bugdaý, arpa we başga ösümlikleriň) tohumyny ýygnap bilýär. Şunça dänäni olaryň köp sanly osoblary ýygnaýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius-yň bir maşgalasynda 17 müň 500 osoblar, Messor denticulatus-yň bir maşgalasynda bolsa 16 müň 500 ekzemplýar garynja bolýar. iýmit Garynjalaryň topragyň hilini oňatlaşdyrmakda, dürli haýwanlara bolmakda, ösümlikleriň ummasyz köp sanly görnüşleriniň dänelerini iýmekde, olaryň tohumlaryny belli bir derejede ýaýratmakda roly uludyr.Urkaçy garynjalar ýumurtga goýýar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Bogunaýaklylar
Bit

Bitler mör-möjekler klasyna degişli bolup, olar örän hapa ýerlerde, gyzgynlyk howa şertlerde, esasanam saçyna seretmeýän adamlaryň saçlarynda ýaşaýarlar we iýmitlenýärler. Uzynlygy 1一6 mm. Bitler ganatsyzdyr. Agyz tarapynda sanjyp gan sorujy organjygy bolýar. Urkaçylary 300 golaý (sirke) tohum taşlaýar. Bitler süýdemdirijilerde we adamlarda mugthorlyk edip ýaşaýarlar. Umuman bular tebigat sredasyna zyýanly mör-möjekdirler. Bu bitler adamyň saçyna düşse, saçyňy we kelläňi gyzgyn gijiledýär. Saçy bitli adam ony kellesinden gyryp aýyraýyn diýse tutup şyrkylladyp oturýar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Mör-möjekler
Türkmen çekirtgesi

**Türkmen çekirtgesi**niň görnüş alamatlary: erkek we urkaçy osoblarynyň ganatlarynyň uçlary gara tegmilli, erkekleriniň yzky butlarynyň ujy gara reňkli, urkaçylarynyň yzky budunyň ujunyň öň ýanynda we iç tarapynda gara tegmiller ýerleşýärler. Olaryň yzky aýaklarynyň injikleriniň esasynda gara halka, injikleriň orta bilinde bolsa gara bogy bolýar. ýasy, taşlaýjysynyň bolsa Urkaçy we erkek osoblaryň kelleleriniň depesindäki çukurjyklar gyralary ýylmanak. aşagynyň güberçek Urkaçy ýassyjygy çekirtgäniň bolýar. ýumurtga Erkeginiň bedeniniň uzynlygy 25,5–33&nbsp;mm, üstki ganatynyň uzynlygy 18,23,7&nbsp;mm, urkaçysynyň bedeniniň uzynlygy 30,9-42-3&nbsp;mm, üstki ganatynyň uzynlygy 20,5-21,8&nbsp;mm. Türkmen çekirtgesi Köpetdagda we Köýtendagda hem-de bu daglaryň eteklerindäki baýyrlarda ýaşaýarlar. Baýyrlaryň gün düşýän taraplarynda toprakda ýerleşdirilen kubyşkalardan liçinkalar 5-10-njy aprelde çykýarlar we olar 15-20-nji maýda ganatlanýarlar. Baýyrlaryň gün düşmeýän ýa-da örän az düşýän taraplaryndaky kubyşkalardan liçinkalar 20-25-nji aprelde çykýarlar we iýunyň başynda ganatlanýarlar. Türkmen çekirtgesi çenden aşa köpelende meýdan otlaryna we medeni ekinlere zyýan ýetirip biler.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Bogunaýaklylar
Marokka çekirtgesi

Bu çekirtgäniň Türkmenistanyň çäginde ýaşaýanlygy, ony 1902-nji ýylda Morozow D. Pöwrüze we Çüli jülgelerinde we Bagyr obasynda tapanynda belli bolupdyr. Bu çekirtgäniň Türkmenistanda 1902-nji ýyldan öň-de bar bolmagy ähtimal, çünki Rossikow K.P. 1898-nji ýylda marokga çekirtgesiniň Daşkent etrapynda barlygyny belläpdir. Marokga çekirtgeleri süri bolup we ýekelikde ýaşaýanlygy sebäpli, olarda morfologik tapawutlar bolýarlar. Sürüde ýaşaýan osobyň morfologik alamatlary: yzky böküji aýaklarynyň budunyň ýokary tarapynda çala bildirýän gara tegmiller bolýar. Olar buduň ýokary kiliniň daşynda gara zolak emele getirmeýärler. Urkaçy osobynyň üstki ganatynyň uzynlygy 24,1-31,5&nbsp;mm, erkek osobynyň üstki ganatynyň uzynlygy bolsa 20,0-27,9&nbsp;mm bolýar. Ýekelikde ýaşaýan osobyň morfologik alamatlary: yzky böküji aýaklarynyň budunyň ýokary tarapynda çala bildirýän gara tegmiller buduň ýokary kiliniň daşynda gara zolak emele getirýärler. Urkaçy we erkek osoblarynyň üstki ganatlary 24,6-27,0&nbsp;mm we 16,1-21,5&nbsp;mm bolýar. Türkmenistanda marokga çekirtgeleri hemme ýerlerde ýaşaman, aýry-aýry territoriýalarda (ojaklarda) ýaşaýarlar. Olaryň jemlenen ýerleri Köpetdagda, esasan-da Köýtendagynda ýerleşýärler. merkezi Köpetdagda hem-de Marokga çekirtgesi ýumurtgalary gyrtyçlaryň we ýylaklaryň ösýän topragynda ýerleşdirýän kubyşkalaryň içine maý aýnyň ahyrynda we iýun aýynyň başynda taşlaýarlar. Bu ýumurtgalardan geljek ýylyň martynyň ahyrynda we apreliň başynda liçinkalar çykýarlar. Bu liçinkalar 31-40 gün ýaşap, uly ganatly osoblara ösüp geçýärler. Türkmenistanda marokga çekirtgesi ösümlikleriň 65 görnüşi, şol sanda bugdaý, arpa, mekgejöwen, gowaça bilen-de iýmitlenýär. Çekirtgeler has güýçli köpelen ýyllarynda ýa-da Eýranda köpelip, biziň respublikamyza uçup gelýän ýyllarynda öri meýdanlarynyň otlaryna we medeni ösümliklere uly zyýan berýärler.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Bogunaýaklylar
Ýakalyja Žgutikler

Wekilleri bir žgutikli. Žgutik sitoplazmadan emele gelen ýakajygyň Žgutik esasynda ýerleşýär we özüniň boş ujy bilen ýakajykdan daşa çykyp durýar. hereket etmekde we ýakajygyň içine iýmitlikleri (bakteriýalary we beýleki ownuk organizmleri) kowmaga hyzmat edýär. Wekilleri: Cadosiga botrytis ýekelikde ýaşaýar, Sphaeroeca volvox-koloniýa bolup ýaşaýar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Žgutikliler
Byzaw

Byzawyň bedeni uzynja, gelşikli, öňki bir jübüt aýaklary gazyjy tipli, yzky aýaklarynyň içki taraplarynyň üstünde iki ýa-da üç sany ösüntgiler (şipler) bolýarlar. Byzawyň bu görnüşi Türkmenistanyň hemme ýerlerinde diýen ýaly, şor bolmadyk toprakda ýaýrandyr. Ol ekin meýdanlarynda, mal dersleriniň köp ulanylýan ýerlerinde, parniklerde we teplisalarda has-da köp duş gelýär. Byzawyň imagosy we uly ösüş stadiýasynda bolan liçinkalary topragyň içinde, 20-90 sm çuňlukda gyşlaýarlar. Byzawlar aktiw ýaşaýşa esasan martda başlaýarlar. Byzawlaryň gyşlan uly liçinkalary aprel-maý aýlarynda ganatlanýarlar we olar uly osoblar bilen bilelikde maýyň ortalarynda ýeriň üstünde, gijelerine jübütleşýärler. Tohumlanan urkaçy byzawlar ýumurtgalary topragyň 10-20 sm çuňlugynda ýörite kameralara taşlaýarlar. Her bir kamera taşlanylan 200-e çenli ýumurtgalardan 15-20 günden soňra liçinkalar çykýarlar. Şu liçinkalar ganatlanýarlar we gyşlaýarlar. Gijiräk çykan liçinkalar ganatlanyp ýetişmän, uly ösüş stadiýasynda bolan liçinka görnüşinde gyşlaýarlar. Byzawlar Türkmenistanda gök, bakja däne ekinleriniň köklerini iýýärler we olaryň guramaklaryna sebäp bolýarlar. Byzawlar teplisalarda ösdürilip ýetişdirilýän hyýaryň, pomidoryň, açyk toprakda ekilýän kartofeliň hem ganym duşmanydyrlar. Türkmenistanyň göniganatlylaryny 1957-nji ýyldan bäri T.B.Tokgaýew öwrenýär. Bu mör-möjekler barada doly maglumatlary onuň işlerinde tapmak bolar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Trihoplaks

Trihoplakslar plastinkaşekilliler tipine degişlidir. Bu urugda jemi iki sany görnüş: trihoplaks adaerens (Trichoplax adhaerens) we trihoplaks reptans (Trichoplax plastinkaşekilli bolup, reptans) bar. organizmiň Osoblaryň bedeni ýukajyk galyňlygy 4mm-e barabar. Organizmiň uçlary bir-birinden tapawutlanmaýar, onuň kellesi-de ýok, guýrugy-da. Daşky öjükleri žgutikli, içki öýjükleri bolsa ýalanaýakly. Olar myşsasyz. Muňa garamazdan trihoplanslaryň iki görnüşiniň osoblary-da deňizde otlaryň üstünde ýapyşyp, örän tiz hereket edýärler. Hereket paranhimadaky öýjükleriň ýalanaýaklarynyň kömegi bilen amala aşyrylýar. Trihoplakslar žgutikgöterijilerijiler ýyrtyjy bilen bolup, iýmitlenýärler. ownuk organizmler, Olar iýmitlikleriniň üstüni bütin bedeni bilen örtýärler, soňra awlarynyň üstüne olary erediji suwuklyk göýberýärler. Iýmitlikler daşky sredada bişirilýärler, soňra ondaky ýokumly maddalar organizmiň bütin beden üsti arkaly sorulyp alynýar. Trihoplakslaryň köpelişi üç hili bolup geçýär. 1. Bölünmek ýoly bilen bolup geçýän köpelişde ene osob iki sany gyz osoba bölünýär. Şunda ene osob őz bedenini tãze osoblara doly suratda harçlaýar. 2. Pyntyklamak bilen bolýan köpelişde ene osobyň bedeniniň üstünde pyntyklar emele gelýärler. Olar ene osobyň iýmitlikleriniň hasabyna iýmitlenýärler, ösýärler, ulalýarlar, soňra ýolynyp aýrylýarlar hem özbaşdak ýaşaýarlar. Bu köpelişde ene osob ýaşaýşyny dowam edýär. 2. Jynsly köpelişde ene osobyň bedenindäki täze dörän ýumurtgalar ylymda emele gelişleri şindi öwrenilmedik spermatozoidler bilen tohumlanýarlar. Trihoplakslar ýaşaýan deňiz suwlarynda filtrler bolýarlar, iýmit zynjyryna girýärler we polozitel rol oýnaýarlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Plastinkaşekilliler
Deňiz gunçalary

Bu Klasyň wekilleri ölüp gidipdirler. Baldakly we baldaksyz wekilleri bolupdyr. Bedeni okaraşekilli bolan we köp sanly plastinkalar bilen örtülen. Oral tarapdaky agyzdan bedeniň hemme taraplaryna bäş sany şöhleler (eller) uzalan. Eller köp sanly bogunlardan ybarat bolan. Deňiz gunçalary kökli uzyn sütüniň üstünde edil hakyky gunça ýaly bolup ýerleşenler we substrata berkleşip, oturymly ýaşapdyrlar. Deňiz gunçalarynyň wekilleri: Blastocrinus; Pentremites; Codaster; Opophocrinus.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Deňiz Liliýalary

**Deňiz liliýalary** (Crinoidea)— Deňiz liliýalary ölüp gutaryp barýarlar. Olar deňizlerde oturyp ýa-da ösüş döwrüniň haýsy bolsa-da bir wagtynda ýa-da onuň bütin dowamynda oturyp ýaşaýarlar. Liliýalar substrata aboral taraplary bilen, bu merkezden ösüp çykýan baldagyň kömegi bilen berkleşip oturýarlar. Emma häzirki zaman liliýalardan Heliometra glacialis –iň baldagy bolmaýar. Deňiz liliýalarynyň bedeni okarajyk ýaly bolup, ondan ýokarlygyna bäş sany eller uzalyp gidýärler. Eller şahalanyp hem bilýärler. birleşen Baldaklar hekden emele gelen we myşsalaryň kömegi bilen bogunlardan durýarlar. Olaryň kä birlerinde hereketli murtjagazlar bolýarlar. Murtlaryň şu aşakda ýerleşýänleri substrata ýapyşyp durmagy amala aşyrýarlar. Liliýanyň okarajygynyň aboral tarapy plastinka bilen örtülen. Olarda ambulakral şupalseler hem bolýarlar. Iýmitleniş sistemasy oral tarapda ýerleşen agyzdan başlanýar we oral tarapda interradiusda ýerleşýän anal deşiginde gutarýar. Liliýalar ownuk plankton organizmler bilen iýmitlenýärler. Şupalseler duýuş we dem alyş wezipelerini ýerine ýetirýärler. Liliýanyň okarajygynyň üstünde ýüzlerçe deşijekler bolup, olaryň üsti bilen beden içine suw girip durýar. Nerw sistemasy üç sany aýry-aýry oral (ektonewral), giponewral we aboral (endonewral) bölümlerinden durýar. Deňiz liliýalarynda ýörüteleşdirilen duýuş organlary, aýratyn dem alyş we bölüp çykaryş sistemalary bolmaýar. Gan aýlanyş organy bar. Deňiz liliýalary aýry-aýry jynslydyrlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Ýitipbarýanlar
Deňiz Kirpisi

Deňiz kirpileri şarşekilli, hekden iňňeli, deňizleriň düýbünde ýaşaýan, az hereketli, ululygy diametri boýunça 2-3 sm-den çaga kellesiniň ululygy, ýagny goşa ýumruk ýaly ululyga çenli bolýar. Kirpiler duzy has köp bolan deňizlerde ýaşaýarlar, şoňa görä-de olar Kaspi, Gara, Baltik deňizlerinde ýaşap bilmeýärler. Kirpiniň elleri bolmaýar, aboral tarapy oral tarapyna garanda gowşak ösüpdir. Onuň oral tarapy ýasy, aboral tarapy bolsa güberçek bolýar. Kirpiniň skeleti ýyldyzyň skeletine garanda güýçli ösen. Kirpiniň diňe agzynyň we anal deşiginiň töweregi ýumşakdyr, bedeniň galan ýerleri hekden biri-birleri bilen birleşen plastinkalar bilen örtülen. Beden üstünde örän köp sanly tümmejikler bolup, olara iňňeler berkeýärler. Adatdaky iňňelerden başga-da biri-birleri bilen birleşen, uçlary çeňňeklije, hereketli iňňeler bolýarlar. Olar beden ýokarsyndaky anusy ekskrementlerden arassalamkda ulanylýarlar. Bu iňňelere pedisellýariýalar diýilýär. Başga bir pedisellýariýalar zäherli bolup, goranyşda peýdalanylýarlar. Zäherli wekili: Asthenosoma. Deňiz kirpileriniň agyz boşlugynda Aristoteliň apparaty bolup, ol 25 sany plastinkalardan we olary birleşdirijilerden durup, iýmitlikleri çeýnemekde peýdalanylýar. Kirpiler ösümlikler we organiki maddalar bilen iýmitlenýärler. Olaryň derilerinde bäş jübüt žabralary bolup, demi olaryň üsti bilen alýarlar. Gan aýlanyşy, nerw sistemasy, bölüp çykaryş prosesi deňiz ýyldyzlarynyňky ýaly. Gözleri bäş sany bolup, oral tarapynda ýerleşýärler, gözler örän sada bolýar. Kirpiler aýry-aýry jynsly. Spermatozoidler we ýumurtgalar suw sredasyna çykarylýarlar hem şol ýerde ýumurtgalar osoblaryň gatnaşmazlyklarynda tohumlanýarlar. Deňiz kirpiler klasy iki sany kiçi klasa bölünýär. I kiçi klas. Dogry gurluşly kirpiler (Regularia). Adatdaky şarşekilli, iňňe bilen örtülen, anal deşigi aboral merkezinde ýerleşýän kirpiler degişlidirler. Wekilleri: Strongylocentrotus; Echinus-iýilýän iri kirpiler, Heterocentrolus, diadem kirpisi-Diadema-bu kirpiniň iňňeleri 30 sm-e çenli uzynlykda bolýar, iňňeleriň içi zäherli. II kiçi klas. Nädogry gurluşly kirpiler (Irregularia). Nädogry gurluşly kirpileriň şekili şara meňzeş, anal deşigi aboral tarapynyñ merkezinde ýerleşmeýär, anal deşigi anus tarapda bolýar. Kirpiler palçyklaryň we çägeleriň üstünde ýaşaýarlar we az hereket edýärler. Wekilleri: Clypeaster; Spatangus; Rolula augusta.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Deňiz ýyldyzy

Deňiz ýyldyzlary duzlylygy 3%-den aşakda bolan suwlarda, dürli çuňluklarda we kenar ýakalarynda ýaşaýarlar. Olaryň uzynlygy, ýagny bir şöhlesiniň ujyndan onuň garşysynda ýerleşýän şöhläniň ujuna çenli 70 sm-e çenli bolup bilýär. Deňiz ýyldyzlary ýasy bolup, olaryň görnüşlerine laýyklykda bäş şöhleli (elli), alty elli, dokuz elli, onbir elli, onüç elli hat-da otuz elli hem bolýar. Mysal üçin: Asterias rubens bäş elli, Hexaster alty elli, Papposus onüç elli, Brissingidae otuz elli bolýarlar. Deňiz ýyldyzynyň diskşekilli merkezinden eliň ujuna gidýän çyzyga radius ýa-da radial çyzyk diýilýär, orta diskden iki eliň birleşýän nokadyna çenli bolan çyzyga ineterradius ýa-da interradikal çyzyk diýilýär. Deňiz ýyldylarynyň diskiniň aşak tarapynda agyz, ýagny oral tarap, onuň arka (ýokary, gapma-garşy) tarapynda bolsa anal deşik, aboral tarap ýerleşýär. Ýyldyzlar agzyny aşak edip, ambulakral ösüntgileriň, aýaklaryň kömegi bilen ýöreýärler. Ýyldyzlaryň bedeni kirpikler bilen örtülen, epiteliýa bilen gaplanyp alnan. Beden içinde selom bolup, içki organlar şonda ýerleşýärler. Ambulakral aýajyklar orta diskiň we burçlyklaryň (şöhleleriň elleriň) aşak ýüzlerinde hem bolýarlar. Iýmitleniş sistemasy dodakly agyzdan, gyzylödekden, garyndan, içegelerden, anal deşiginden durýar. Käbir ýyldyzlarda anal deşigi bolmaýar. Deňiz ýyldyzlary ýyrtyjy. Olar oňurgasyzlar, esasan-da mollýuskalar, deňiz kirpileri bilen iýmitlenýärler. Ýyldyzlaryň häsiýetli aýratynlyklarynyň biri, olaryň uly ölçegli awlaryny ýuwutman, garynyny beden daşyna çykarmaklary hem-de ony awunyň daşyna geýdirip, iýmitligi bedenden daşaryda bişirmegidir. Ýyldyzlaryň nerw sistemasy gowşak ösen. Olarda bokurdak ýanyndaky nerw gangliýasy we elleriň sanyna görä nerw sapajyklary bolýarlar. Üstki nerw sapajyklary duýujylygy, içki çuňlukda ýerleşýän nerwler bolsa hereketi amala aşyrýarlar. Duýuş organlarynyň wezipesini ambulakral aýajyklar we elleriň ujyndaky gysgajyk şupalseler ýerine ýetirýärler. Elleriň uçlarynda çukurjyklarda gözler bolup, olar diňe ýagtylygy aňlaýarlar. Dem almaklyk esasan žabralaryň üsti bilen amala aşyrylýar. Gan aýalnyş sistemasy oňat ösen. Bölüp çykaryş organynyň wezipesini selom suwuklygynda azat hereket edip ýören amýobaşekilli öýjükler ýerine ýetirýärler. Deňiz ýyldyzlary aýry-aýry jynsly. Ỳöne olar böleklere bölünip, regenerasiýa geçýärler we bu-da köpelmekligiň bir görnüşi bolýar. Asteroidea klasy üç sany otrýady öz içine alýar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa