Egridaban

thumb

**Egridaban** — bu ekwino- kawa- warus deformasiýasy bolup, dabanyň displaziýasy (ýagny osüşden yza galmagy) we düzüminiň durnukly dislokasiýasy(ýagny ýerleriň uýtgemegi) bilen häsiýetlendirilýar. 
Çagalarda dabanyň dogabitdi deformasiýasy daýanç hereket ediş ulgamynyň has giň ýaýran kemislikleriniň biridir. Olaryň arasynda iň ýygy duş gelýäni bolsa dogabitdi egridabanlykdyr. Bütündünýa saglygy goraýyş guramasynyň berýän maglumatlar görä ýer ýuzünde her ýyl 100 müň çaga şeýle anomaliýa bilen dogulýar. Öte düşen ýa-da nädogry bejerilen ýagdaýlarda bu patologiýa maýyplyga getirip biler, netijede bolsa çagalar sosial uýgunlaşmak ukyplaryny ýitirýärler.
Iki taraplaýyn egridabanlyk  bir taraplaýyn egridabanlyga seredeniňde  has ýygy duş gelýär. Gyzlar bilen deňeşdireniňde oglanlar  bu kesel bilen  iki esse  ýygy keselleýärler. Egridabanlygy bolan çagalaryň 10% golaýy  organizmiň ösüşiniň  dürli ýetmezçiliklerinden goşmaça ejir çekýärler (1). 
Etiologiýa we patogenez - dabanyň ösüş kemisliginiň etiologiýasynda we patogenezinde  şu wagta çenli  jedelli we çözülmedik meseleler heniz örän köp, ýone esasan tohumlanma we embriogenez döwri genetiki sebäpleriň we daşky faktorlaryň täsiri netijesinde şeýle deformasiýalaryň emele gelip bilmegi mümkin diýlip hasaplanýar (2). Dabanyň şeýle deformasiýasyny göniden göni emele getirýan faktorlaryň esasysy  dabanyň ýzky we içki böleklerinde birleşdiriji dokumalaryň patologiki ösüp- örňemegi hasaplanýar, myşsalaryň anatomiki gysgalygy, olaryň dokumalarynda, fassiýalarynda, uýlarynda, siňirlerde we siňir ýargaklarynda fibroz özgermeler bellenýar (2). 
Egridabanlylygyň klassifikasiýa umumy kabul edilen klassifikasiýasy ýok, emma tejribede  egridabanlylygyň  etiologiýasy boýunça ilkinji (idiopatiki) we ikilenji  topara bölünýändigine ýygy duşup bolýar, ikinjä newrogenlik patologiýalar degişli edilýär (oňurga-ýilik ingilerinde paralitik we otyrýer nerwiniň  ýatrogen zeperlenmesi we beýlekiler). Agyrlygy boýunça  ýeňil (korrigirlenýän)  görnüşe, agyr (rezistent) görnüşe we orta  (aralyk) görnüşe bölünýär. Egridabanlylygyň  agyrlygynyň Pirani  boýunça  belli kesgitleniş usuly  6 alamat boýunça – dabanyň orta bölümleri üçin 3 we yzky bölümleri üçin 3 alamat boýunça  bahalandyrylýar, her bir alamak ballarda  bahalandyrylýar: 0, 0.5 ýa-da 1 (0-kada; 0,5 – aram bildirýän patologiýa; 1-açyk bildirýän patologiýa). 6 balldan ybarat bolan aňrybaş bahalandyryş egridabanlygyň agyr derejesiniň bardygy barada aýdýar. Bu şkala  bejerginiň netijelerini teswirlemeklige  we Ponseti usuly boýunça   bejerilende ahillotomiýany  geçirmek zerurlygynda kömek edýär (2). 

## Dogabitdi egridabanlygyň  alamatlary
Dogabitdi egridabanlygyň esasy kliniki alamatlary: dabanyň ön bölegin içe öwrülmegi, supinasiýa (dabanyň içki rotasiýasy), ekwinus (durnukly baglanan dabanasty epilme), kawus (dabanyň belent güberçekliligi). Şeýle-de, galtaşan alamatlar ahyrlaryň gipotrofiýasy, dabanyň gysgalmagy, daban bogunlarynyň we injik daban bogunlarda hereketleriniň çäkliligi bolup bilýär.

## Dogabitdi egridabanlygyň bejerlişi
Egridabanlylygyň bejeriş taryhynda  bejerginiň iň köne usuly  konserwatiw usuldyr. Egridabanlylygyň konserwatiw bejergisiniň esasy tapgyrlary  kemçiligiň el bilen düzedilmegi we gazanylan korreksiýany saklamagy Gippokrat teklip edipdir.  XVIII, XIX asyrlarda we  XX asyryň başlarynda  el redressasiýasy we saklamak üçin  dürli enjamlar giňden ýaýrapdyr, olaryň kömegi bileb  dabanyň  görnüşini we ýagdaýyny  düzetmäge çalşypdyrlar. Olaryň içinden Finck-Ottingen boýunça flannel bintleme, Kusligiň berkidiş usuly  ýaly usullar has bellidir. Häzirki wagtda  hem ýumşak sargylaryň  modifikasiýalary käbir öz tarapdarlaryny tapýar (3). Has belli funksional  usullaryň biri  dogabitdi egridabanlylygy bejermegiň  “fransuz” usulydyr, onda  soňlugy bilen kömekçi berkidiş  bilen dokumalary çekmeklige we kemçiligi düzetmeklige ugrukdyrylan dowamly korregirleýji  manipulýasiýalary we maşklary dabanda bilen ýerine ýetirýärler (9). Bir topat barlagda  onuň netijeliligi görkezilen hem bolsa fransuz  usuly  dowamlylygy we köp zähmeti talap edýanligi üçin giňden ýaýramadykdyr (4). El bilen redressasiýalardaky şowsuzlyklaryň netjesinde  ortopedler  Turneriň redressatory we maşyn redressatorlary  ýaly  çylşyrymly redressirleýji enjamlary we  dürli nurbatly  enjamlary  has ýygy ulanyp başladylar. Olar dabany “döwülen süňkli halta”  öwürýärler, ondan soň kadaly ýagdaýda  ýerleşdirýärler we köplenç gips sargysy bilen berkidýärler.  Bu “gansyz” diýlip atlandyrylýan  bejeriş usullary  örän agyryly we gödek bolupdyr, narkoz bilen  20 çenli we ondan hem köp redressasiýalary talap edipdir,  köplenç gaýraüzülmelere getiripdir we ýygy-ýygydan şowsuz tamamlanypdyr. Şeýle “gansyz” usullardan soň  nekrozlaryň  aýrylan  ýagdaýlary  şöhlelelendirilipdir (1). XX asyrda dogabitdi egridabanlylygy konserwatiw bejermegiň  esasy usullary dabany redressasiýalamak bilen  döwürleýin gips sargylarynyň  dürli modifikasiýalary  bolupdyr: (Germaniýada Imhoýzeriň usully (7) has belli, ABŞ-da – Kaýtyň usully (8), Russiýada Zasepiniň, Wilenskiniň usully we beýlekiler). 
thumb

#### Ponseti usuly
thumb
Bu günki gün dogabitdi egridabanlylygy bejermegiň  usullarynyň arasynda bütin dünýäde  hakykatda hem giňden ýaýran Ponseti usuly  aýratyn ýeri eýeledi (4, 5,10).  Usulyýet pugta ýerine ýetirilende amalsyz  doly bejeriliş  mümkinçiligi  dabanda geçirilýän  klassiki amallara häsiýetli bolan  ýitileşmelerden gaça durmaga, şeýle hem  dabanyň  hereketjeňligini saklamak bilen  anatomiki şekilini dikeltmäge  mümkinçilik berýär. Köp awtorlaryň maglumatlaryna görä bejergide 99% çenli  oňyn netije gazanyp bolýar. Bu daşary  ýurt edebiýatynyň  köp sanly neşirleri we biziň hususy tejribämiz tarapyndan tassyklanylýar. 
Däp bolan konserwatiw usullaryň  netijesizligi egridabanlylygy düzetmegiň operatiw usullarynyň  ýaýramagyna getirdi. 1831-nji ýylda ilkinjileriň biri bolup. nemes hirurgy Ştrommeýer  egridabanlylykdan (ÇSY) ejir çekýän  belli iňlis lukmany Little  ahillotomiýany edipdir, Baýer 5 ýyldan soň egridabanlylyk bolanda  ahillotomiýa dikeldilipdir. Häzirki pursatda egridabanlylygy bejermekde ulanylýan amallaryň esasy görnüşleri: tenoligamentokapsulotomiýalar (W.A. Şturm, 1951; T.S. Zasepin, 1956; P.F. Moroz, 1990; S.Ý. Wolkow, 1999; Carroll N.C., 1988; McKay D.W. 1983; Yamamoto H., 1994 we beýlekiler), dabanyň süňklerinde edilýän amallar ( M.I. Kuslik, 1931; Evans D. 1961;Mitchel G. H. 1977; Panddey S, etal. 1980; Graham G. P., Dent C.M., 1992 we beýlekiler), apparat korreksiýasy (Illizarowyň, Tayloryň enjamlary), şeýle hem bu usulyýetleriň utgaşmasy. Egridabanlylygy bejermek boýunça  edebiýatlaryň häzirki zaman maglumatlaryny  derňäp, bir ýaşa çenli çagalarda egridabanlylygy bejermegiň  “altyn” standarty Ponsetiniň konserwatiw usulydyr diýip ynam bilen aýtmak bolar, operatiw  goşulmalar bolsa  konserwatiw bejergi şowsuz bolanda we onuň residiwlerinde  ulanylyp bilner.

Ignasio Ponsetiniň usuly boýunça bejergini çaganyň doglandan soňra 7-14 günliginden başlamalydyr. Bejergini näçe ir başladygyňça dabanyň deformasiýasy düzelmäge uýgun bolýar we tiz wagtda doly düzedip bolýar. Düzgün boýunça dabanyň deformasiýasynyň düzelmegini gozanmak üçin deformasiýasynyň derejisine garamazdan dabany kem-kemden düzedip azyndan 6-7 gezek gips sargysyny çalyşmaly bolýar. Tapgyrlaýyn gipsli bejergi deformasiýasynyň agyrlyk derejesine görä 8-12 hepdä çekýar. Dabanyň deformasiýasyny kem-kem düzedip gips sargysyny her 10 günden çalyşylýar. Gips sargysyny hemişe budun ýokory bölegine çenli dyz boguny 90 ýagdaýda goýulýar, bu bolsa gipsyň aşak süýşmezegin päsgel berýar. Redressasiýa dabanyň uýlarynyň fiziologiki maýişgaklygyna laýyklykda sozulmagy üçin ýuwaş-ýuwaşdan ýerine ýetirilmelidir. Gips sargysyny indiki tapgyrky bejerginiň ön ýanynda hassahanada aýrylmalydyr. Dabanyň korreksiýasy (düzelmegi) ýaýradylan we supinasiýa ýagdaýda ýerine ýetirilmelidir we şol bir wagtda ökje üsti sünküni injik daban bogunyň toýnagynda öwrelmeginiň oňuni almak üçin kellejigiň daş ýuzinden basyp durmalydyr (10).  Köplenç ýagdaýlarda ekwinusy aýyrmak üçin goşmaça ahil siňiriniň tenotomiýasy talap edilýar. Ony ýerli anesteziýa bilen birnaçe minudyň dowamynda ýerine ýetirip bolýar. Geçirelen amaldan soňra wagtyň geçmegi bilen ahil siňiriniň bütewiligi doly dikelýar, bu bolsa dabany arka fleksiýa geregiçe çykarmaga mümkünçilikberýar. Amaldan soňra aýagy gips sargysy bilen 3 hepdelik baglanýar (1,8,3). 

   Sonky gips sargysy aýrylyndan soňra  çaganyň aýajyklary ýorite şina bilen birikdirilen aýakgaplara – ýagny breýslere geýdirmelidir. Breýsleri 3 aýlap gije gündüziň dowamynda 23 sagat aýrylmaly däldir. Olary diňe şahsy gigiýena çareleri geçirilende aýyrmak bolar. 3 aýdan soňra breýslerin geýdirmeli wagtyny kem-kemden gysgaltmalydyr. Ahyrky netijede bolsa olary diňe ýatan wagtlary (ýagny gije gündiziň dowamynda 12-14 sagat) 4-5 ýaşa çenli geýdirmelidir. Şu döwriň dowamynda çaganyň dabanynda yzygiderli redressirleýji maşklary geçirmelidir, şeýlede her 3-4 aýdan fizioterapewtiki bejergiler we massaj etmelidir.

## Edebiýatlaryň sanawy:

#. Под редакцией М.В. Волкова. //Ортопедия и травматология детского возраста, М. «Медицина»1983.
#. А. Лоан.// Лечение врожденной косолапости по методике Понсети. / Санкт Петербург. / GlobalHelpPublications./2012.
#.Чугуй Е.В.//Результаты лечения врожденной косолапости модифицированной повязкой Финка –Эттингена и эластоступом Чугуй у детей раннего возраста / Челевек и его здоровье : материалы конгресса. – СПб., 2006. – С. 94
#  И.Ю. Клычкова, В.М. Кенис, Ю.А. Степанова.// Консервативное лечение врожденной косолапости: Анализ результатов и перспективы. 2011 – 3 (61) С.- 45 -49.
#. Ponseti I.V. // Congenital Clubfoot: Fundamentals of Treatment / I.V. Ponseti. – Oxford : Oxford University Press, 1996. – 140 р.
#. Dietz F. // Clin. Orthop. – 2002. – N 401. – Р. 39–48.
#. Imhäuser, G. Follow-up examinations: 30 years of Imhäuser clubfoot treatment / G. Imhäuser // Arch. Orthop. Trauma Surg. – 1980. – Vol. 96, N 4. – Р. 259–270.
#. Kite, J.H. // Nonoperative treatment of congenital clubfoot / J.H. Kite // Clin. Orthop. – 1972. – N 84.–Р. 29–38.
#. Bensahel, H. // Practical applications in idiopathic clubfoot: A retrospective multicentric study in EPOS/ H. Bensahel, A. Catterall, A. Dimeglio // J. Pediatr. Orthop. – 1990. – Vol. 10, N 2. – P. 186–188.
#. Zwick, E.B. Comparison of Ponseti versus surgical treatment for idiopathic clubfoot: a short-term preliminary report / E.B. Zwick [et al.] // Clin. Orthop.– 2009. – Vol. 467, N 10. – Р. 2668–2676.

Kategoriýa:Keseller