Günorta Slawýan ýurtlary XII – XV asyrda

**Mowzuk: Günorta Slawýan  ýurtlary XII – XV asyrda**

1.	Bolgariýa we Serbiýa Wizantiýanyñ  häkimligi astynda

2.	Ikinji Bolgar patyşalygy . Bolgariýany osmanly türkleriñ  basyp almagy

3.	XIV asyryñ  birinji  ýarymynda  Serbiýa  ýerleriniñ  giñelmegi. Osman  imperiýasynyñ  Serbiýany özüne  boýun  egdirmegi.

Bolgar we Serb halklarynyñ  yzygider gaýtawullaryna  seretmezden , bu günorta  slawýan  döwletleri Wizantiýanyñ  gol astyna düşdi. Wizantiýa hökümeti (1018-1185ýý)  1,5 asyr dan  gowrak wagt  bu ýerlerde  agalyk  etdi. Halky ezdi. Dürli salgytlar  salyndy: çörek, goýun, çakyr   salgydy we başgalar. Daýhanlaryñ salgydy töläp bilmän öz çagalaryny  gulçulyga satandyklary  barada maglumatlar  bar. Erbedi hem Wizantiýanyñ goñşy peçenekler we  polowesler bilen  alyp  barylan uruşlar Bolgariýany agyr ýagdaýa  salýardy. Iñ erbedi zor bilen  grek dilini ýazuwyny  girizip halky  ellunizirlemäge  çalyşdy. Slawýan dilindäki  mekdepler  ýapyldy. Slawýan ýazuw  ýadygärlikleri  grek diline  geçirildi, galanyny ýok etdiler. XI asyrda  Bolgariýada   urýer eýeçilik gatnaşyklary ýola goýulypdy. Ýöne daşary ýurtlylaryñ  agalygy  netijesinde  ýurtda  zähmet öndürijiligi  pese gaçypdy. Bu aýratyn hem Bolgar  şäherlerinde  duýuldy. Wizantiýalylar Buthana monastyr ýerlerini  giñeltdiler. Şol ýerlerde ýasaýan daýhanlary  klirikler diýip  atlandyryldy. XII asyryñ  ortalarynda   azat haýhanlaryñ sany  kemeldi. Ilat iki  taraplaýyn  ezişe duçar  boldy (ýerli we  daşary ýurtly). Halk basybalyjylara garşy göreşe  aýaga galdy.

Ilkinji köpçülikleýin  hereket  Bolgariýada  1040-1041 –nji ýyllarda  bolup geçdi. Zat (natural) salgydyna derek  pul salgydynyñ  salynmagy halkyñ närazyçylygyny  döretdi. Gozgalañ  Bolgariýanyñ  cäginden  çykdyp,
Serbiýanyñ , Makedoniýanyñ , Sofiýa welaýatynyñ , Epir we Orta Gresiýanyñ   ilaty gatnaşdy. Hökümet bu hereketleri zordan diýen ýaly  basyp ýatyrdy. 
	
Ikinji bolgar gozgalañy 1071-1073-nji ýyllarda  Demirgazyk günbatar Bolgariýada  bolup geçdi. Ondan soñky hereketleri-de  hökümet basyp ýatyrdy. 
	
Asen II-niñ  oruntutarlarynyñ dünde  Bolgariýa  gowşap başlapdyr. Bolgariýa  döwleti kiçelip  galýar.Wizantiýa  Konstantinopoly  (1261ý)  yzyna gaýtaryp  alýar, onuñ  bilen bile  Fransiýa, Makedoniýa we beýleki welaýatlary yzyna gaýtarýar. 
	
XIII asyrda  Bolgariýada  köp şäherler bardy. Hünärmentçilik ösüpdir. Ýüñ, ýüpek, demir, mis, deri önümleri, küýzegärçilik ösüpdir. Bolgariýa  Dunaý we  Gara deñziñ  kenaryndaky  döwletler bilen  aragatnaşyk   edipdirler. Bolgar söwdagärleri Wengriýa , Polşa, Wizantiýa, Balahiz, Moldawiýa bilen söwda aragatnaşyklaryny edipdir. Bolgar  söwdagärleri  kerwen söwdasyny edip, günbatar Ýewropa  ugrapdyr. Olar Flandriýa we
Şampan ýarmarkalaryna  gatnaşypdyrlar.  Günbatar bolgarlary  deri we  aýakgap önümlerine höwesi uly  bolupdyr. Dunaý şäheri söwda merkezlerine öwrülipdir. Budun, Semistra, Dorostol, Nikopol Wapna, 2 bolgar  patyşanyñ  paýtagty  Tirnowo bolupdyr. (1187-1396ýý) . Emma  oba hojalygy-da ösüpdir. Hususy hojalyklar köp bolupdyr. Daglyk etraplaryñ ilaty  maldarçylyk  bilen  meşgullanypdyr. Ýurtda  iri we ýer  eýeleri we  boýarlar agalyk  edipdir. Olar bilen köplenç  patyşa  razylaşypdyr. Boýarlara  köp garaşly daýhan degişli bolupdyr. Krepostnoý – pariklere  (Buthana ýerlerinde  olara  klerikler diýip  at beripdirler. Olar köp salgytlary  tölemelidi. XIII- XIV asyrlarda  olar köp borçlylyklarynda  ýerine ýetirmelidi. Üstesine mongol  çozuşlaryna-da  çydam edip bilmedik daýhanlar  çopan Iwaýlonyñ  ýolbaşçylygynda  1277 ýylda  gozgalañ  turuzdylar. Şol wagt ýurdy  patyşa  Konstantin  Tih  dolandyrýardy. Patyşa gozgalañy  basyp ýatyrmak üçin  iberen goşuny  gozgalañçylaryñ  tarapyna  geçýärdi ýa-da  gaçyp gidýärdi. Gozgalañçylar  patyşa Konstantin  Tihi öldürip,  daýhanlar Iwaýlony  patyşa diýip  yglan etdiler. Iwaýlonyñ daşyny  boýarlar  gabady. Ölen patyşanyñ aýaly  Iwaýlo durmuşa  çykdy. Bu bolgar boýarlarynyñ  we Wizantiýalylaryñ  hüjüme geçmegine getirdi. 1280-nji ýyllarda  Iwaýlo Bolgariýadan  gaçdy. Soñ  ony   tutup öldürýärler. Bolgar  tagtyna  boý boýar Georgiý  Terteriý  (1280-1292ýý) geçdi. Emma daýanlaryñ  gozgalañy  Bolgariýanyñ  taryhynda  uly yz galdyrdy. Bolgariýa özbaşdak  knýazlyk  döredi. Tarnowo, Budansk, Dobrudžu. Olar hem  iri ýer eýeliklerine  bölünipdi. Olary boýarlar  dolandyrýardy.
	
Serbiýa döwleti hem  Wizantiýanyñ  agalygyndan   azat bolandan soñ  öz hojalygyny  ösdürmeklige  uly üns berdi. Magdan gazyp almak ösdi. Stefan Nemaniniñ  ogly Stefan Perwowençannyý  (1196-1224) serb knýazlyklaryny  özüne birleşdirip 1220 ýyllarda  serb korolynyñ  täjini  geýdi. Ogly Uroşe I (1243-1276ýý) ähli serberleri  gutarnykly birleşdirildi. XIII asyryñ  ahyry  XIV asyryñ  başlarynda  iri ýer  eýelerine  garşy  göreşler köpçülikleýin  häsiýete eýe boldy. 
	
Stefan Duşan  (1331-1355ýý) Serbiýany iri balkan  döwletlerine öwürdi. Ol bolgarlar, wizantiýalylar bilen  uruşlar alyp  baryp Makedoniýany, Albaniýany, Emir we Fessaliýany basyp aldy. Stepan  Duşan 1346-njy ýylda  “özüni pomewleriñ  we Serbleriñ  şasy” diýip  yglan etdi we täç geýdi. Ol birnäce gezek Konstantinopola  ýakynlaşdy   we  ony  eýelemeklige synanyşdy. Flotyñ ýetmezçiligi  oña mümkinçilik bermedi. 
	
Wizantiýa soñky ýörişinde  Duşan aradan çykdy. XIV asyryñ ortalarynda  “Stefan Duşanyñ” kanunlar ýygyndysy   kabul edildi. Onda halkyñ  durmuş derejesi dünýewi we buthana  ýerleri barada  aýdyldy. 
	
Serb daýhanlarynyñ  bir bölegi   azatdy, olaryñ  hususy jemgyýetçilik ýerleri bardy. Olar patyşa  hazynasyna  salgyt töläpdirler. 
	
Daýhanlaryñ bir bölegine  merophalar diýipdirler. Olaryñ  ýagdaýy edil irki günbatar  Ýewropa billianlaryna  meñzäpdir. Olar hudaýyñ hasabyna hepdede 2 gün   haýyr sahawat işi diýip  zähmet çekip bermeli bolupdyrlar. . Olar bir eýeçilikden  başga eýeçilige kynlyk bilen  geçipdirler. Gul derejesindäki     daýhanlar  bolupdyr. Kanunlar ýygyndysynda   olaryñ bary  cäklendirýän hukukly  bolupdyr.
	
Stefan Duşan aradan çykan soñ  serb patyşalygy  birnäçe böleklere bölünýär. Ogly Stefan V Uroşa uly bolmadyk  serbleri ýetdi. Balkan ýarym adasyna   osmanly türkler aralaşyp, yzly-yzyna  welaýatlary eýeläp,  Duşan aradan  çykandan  15 ýyldan soñ  bütin serb ýerlerini eýelediler. Türk seljuk döwleti  Kiçi Aziýada   haçly ýörişler  dünde  Rum soltanlygy  ady bilen belli  bolupdy. 10 sany emiratlyga bölündi. 
	
Türk-oguzlary we türk seljuklary  XIII-XIV asyrda  Kiçi Aziýa   soñra  Balkan ýarym adasyna aralaşypdyrlar. 
Yzygider uruşlaryñ  netijesinde  XIV asyrda  patyşa Urhan döwründe  hemişelik  goşun döredildi. Olara  ýanoçorlar goşuny  diýip  at berildi. Goşunda Wizantiýa  düzgüni  girizildi, esasy  üns olaryñ  türgenleşigine  , ýaraglanyşyna  berildi. Osmanly goşunlar  çalasynlygy   bilen tapawutlanyp, irili ilaty, şäherleri talapdyr. 1331-nji ýylda  Kiçi Aziýany  eýeländen soñ , Urhan Ýewropa  Dardanemiñ  kenaryna  soñra  Frakiýa  2 ýöriş  gurady. Soñky Soltan  Murad I (1359-1389ýý) Frakiýa  şäherleriniñ  biri Adrianopoly  eýeledi. Eýelän  ýeriniñ  halkyny  talady, gula öwürdi. Köp türk  daýhanlaryny  Kiçi Aziýa göçürdi. Şeýdip göçüp-gonup ýörän türklere  seredende,  ýer tutup ýaşap başlan  türkler  täze basyp alyşlara   taýyarlandy. Günorta Serbiýa  Soltanlygyñ  gol astyna  geçdi. Wizantiýa  hökümdary hem oña   garaşly boldy. 
	
1453-nji ýylda  Konstantinopol  boýun egdi. Wizantiýa ýaşamagyny bes etdi. 1463-nji ýylda  türkler Bosniýa we Gersogawina  ýerlerini eýeledi. 
	
XVI asyrda  Horbot ýerlerine , ilki Dalmasiýa soñra  Wengriýa we Slowakiýa  aralaşdylar. Edil Mongol basybalyşlary döwründäki  ýaly günbatar Ýewropa  döwletleriniñ  dolandyryjylary  hiç hili  gaýtawul  bermäge  kömek sorasalarda bermediler. 
	
Türkleriñ Balkan ýarym adasyny  eýelemegi bilen  XVI  asyrda  Merkezi Ýewropa  hem türk  çozuşyndan  howatyrlandy. 
	
Gündogar Orta Ýer deñzinde  we Balkan ýarym adasynda  türk agalygy  berkänden soñ , günbatarda  Ýewropalylaryñ  ykdysady we syýasy  durmuşyna  täsirini  ýetirdiler. 
	
Türkleriñ  eline  gara deñze geçýän  wajyp söwda  ýollary  geçdi. Olar  Ýakyn  we Uzak gündogardady.
	
Bu Ýewropa  söwdasyna  halkara  gatnaşyklaryna-da  täsirini  ýetirdi.