Türkmenistan Mezolit we Neolit zamanlarynda

**Mowzuk: Türkmenistan Mezolit we Neolit zamanlarynda**

**Meýilnama**

1.	Mezolit zamany we onuň  tapyndylary.

2.	Neolit zamany we onuň tapyndylary.

Mezolit we neolit zamanlarynyň dowamlylygy paleolit zamany bilen  deňeşdirende onça bir uzak  bolman , ýagny 10-15 müň ýyllygy öz içine  alýar. Dünýä taryhynda  mezolit  ýer ýüzündäki iň soňky  buzlanmanyň eräp başlan döwrüne gabat gelýär.  Buz  erän ýerlerde  geografiki  landşaft (daş ýüzüniň görnüşi) fauna we  flora tiz üýtgeýär.  Äpet buzluklaryň eremegi,  bilen ähli ýerlerde suw köpelýär. Şu zamanda  Kaspi deňziniň hem suwunyň derejesi ýokarlanyp ep-esli gury ýer giňişliklerini basýar.  Bir söz bilen aýdanda Hwalin transgressiýasy diýlip  atlandyrylan suw joşguny  zerarly Kaspiniň suwy häzirki  derejesinden 75 metre  gowrak  ýokary göterilýär.

Türkmenistanyň çäklerinde mezolit döwrüne degişli köp sanly tapyndylaryň üsti açyldy. Olara Jebel gowagy,  Kesgirgulak,, Garabogazyň gündogarynda ýerleşýän Hapasuw, Depeçanak gonalgalary, Balkan daglarynda ýerleşýän  Gaýly, I hem-de II Damdamçeşme gowaklary,  Garailim gonalgasy,  Uzboýyň aşak akymyndaky Kelkör, Aktam,  Soňrajy ýaly  gonalgalar degişlidir.  Häzirki wagtda  arheologlar jemi 30-a golaý ýerden  mezolit  zamanyna degişli ýer üsti, 4 sany hem ýer asty medeni gatlaklary (Jebel, Gaýly, I we II Damdançeşme) açdylar we ylmy  esasda öwrendiler.

Soňky ýyllarda Gündogar Türkmenistanda Gowurdakda Balahana dagynyň Gündogaryndan  giçki mezolit  dowrüne  degişli ilki durmuş adamlaryň duralgasynyň hem üsti açyldy.
	
Arheologik tapyndylar mezolit döwrüniň adamlarynyň awçylyk, balyk tutmak, ir-iýmiş çöplemek bilen  meşgullanandygyny tassyklaýar.  Ýokarda agzalan mezolit zamanynyň adamlarynyň düşelgelerinden bekräniň, çökäniň, zagaranyň,  keçiriň süňk galyndylarynyň köp tapylmagy balyk tutmaklygyň, ony iýmit  höküminde peýdalanmaklygyň ösendigini aňladýar.Iň gadymy adamlaryň durmuşynda balyk tutmaklygyň möhüm rol oýnandygyna seretmezden, mezolit zamanynda adamlaryň durmuşynda awçylyk esasy orunda durupdyr.  Bu ýagdaýy Jebel gowagyndan, Damdamçeşmeden tapylan ýabany haýwanlaryň: goýunyň, geçiniň, gulanyň, öküziň,  gureniň, pişigiň süňkleri tassyklaýar. Mezolit zamanynyň adamlary ep-esli derejede kämilleşen zähmet gurallary, aw üçin ýaraglary bolup daşdan ýiti uçly naýzalar, dürli ölçegli uçluklar,  ok-ýaýlar hyzmat edipdir. Ýygnaýjylyk olaryň hojalygynda möhüm orny  eýeläpdir.  Öndüriji güýçleriň ösüşiniň taryhynda ýaýyň we peýkamyň uly ähmiýeti bolupdyr. ýaý we peýkam tehniki  tejribäniň kem-kemden we uzak wagtly  jemlenmesiniň, adamyň zähmet tejribesiniň, onuň praktiki bilimleriniň yzygiderli baýlaşmagynyň netijesi bolupdyr. 
	
Ýaýyň oýlanyp tapylmagy,daşdan ýasalan gödek gurallardan ýaýa we peýkama geçilmegi, düýpli öwrülşige getiripdir. Awçylyk düzgüninden haýwanlary eldeki etmeklige,  ilkidurmuş maldarçylygyna geçmeklige getirilýär. Ýabany haýwanlary eldekileşdirmek gaty uzak wagty öz içine alypdyr hem-de  çylşyrymly bolupdyr. Ýer ýüzünde 140 müň haýwan ýaşap şondan diňe  47-si eldekileşdirilendir. Ilkinji eldekileşdirilen haýwan it bolupdyr. Geçileri, goýunlary, doňuz eldekileşdirmek b.e.öňki 7 müň ýyllyga, ýagny  giçki mezolit  döwrüne  degişlidir. II Damdamçeşmeden tapylan geçiniň goýnuň süňk galyndylary, şol döwürde ownuk şahly maldarçyulyga geçmekligiň başlanandygyny habar berýär. Munuň özi awçylyga, balykçylyga, ýygnaýjylyga daýanýan hojalyk durmuşynda  täze has ähmiýetli pudagyň  elementleriniň ýüze çykyp başlandygyny aňladýar. 
	
Gowaklardan tapylan däne owguçlar Türkmenistanyň  medolitik
taýplarynyň durmuşynda ýabany ösümliklerden, ilkinji nobatda däneli ösümlikleri çöplemeginde uly ähmiýete eýe  bolandygyny aňladýar. 
	
Hojalygyň täze pudaklarynyň emele gelmegi, olaryň  kämilleşip başlamagy neolit döwri – täze daş asyry üçin  häsiýetli  alamatlaryň biridir. Şol bir taryhy döwürde dünýäniň dürli ýerlerinde ýaşan adamlaryň durmuşynda  sosial-ykdysady gatnaşyklar dürli depginde ösüpdir. Şu ýagdaý Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan iň gadymy ýaşaýjylar üçin  hem häsiýetlidir. 
	
Neolit zamanynda  Türkmenistanyň günorta dag eteklerinde  ekerançylyk medeniýeti giň ýaýran bolsa, Günbatar- we Demirgazykda,  ýygnaýjylaryň, balykçylaryň, maldarlaryň özboluşly medeniýeti dowam edipdir. 
	
Jebel, II Damdamçeşme , Gaýly ýaly köp medeni gatlakly  gowaklardan,
Üstýurtda Kemal çöketliginden, aşaky Uzboýyň  golaýyndan, Balkandagyň demirgazygyndan, neolit zamanyna degişli  köp sanly tapyndylar tapyldy. 
	
Jebel gowagyndan tapylan çakmakdaşdan ýasalan iri tyglar, peýkam 
uçlary, palçykdan ýasalan gap-çanaklaryň nusgalary, däne owmak üçin niýetlenen ýasy daş  ownuklary,  goýundyr geçiniň, jerendir balygyň süňk galyndylary neolit döwründe ýaşan adamlaryň awçylyk, ýygnaýjylyk balyk tutmak bilen bir  wagtda  maldarçylyk bilen hem  meşgullanandygyny aňladýar.  Tapyndylar eýýam mezolit  döwründe Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan adamlaryň durmuşynda  özboluşly aýratynlyklaryň peýda  bolandygyny subut edýär. Hut şu döwürden başlap olarda sosial-ykdysady, medeni babatda  ösüş has çaltlaşypdyr. Mezolit zamanynyň ruhy medeniýeti hakynda olaryň özlerini deňziň ýalpyldawuk balykgulajyklaryny  dakynyp bezenmek adaty  düşünje berýär. 
	
Jebel gowagyndan tapylan daş  gurallar giçki mezolite,  keramiki önümler
bolsa neolit zamanyna, irki  bürünç asyryna degişlidir.  Bu tapyndylar Günbatar Türkmenistanyň çäklerinde  iň gadymy döwürden başlap ýaşaýşyň üznüksiz dowam edendigini, adamlaryň dürli taryhy döwürlerde özboluşly ýaşaýşynyň, zähmet gurallarynyň medeniýetiniň  bolandygyny  anyklamaga ýardam edýär. Gowaklardan tapylan adamlaryň peýdalanan zähmet gurallarynyň görkezmegine görä,  indi adamlar haýwanlaryň hamyny eýelemek, süňk we agaç ýonmak, ol ýerden zähmet gurallaryny ýasamak bilen  meşgullanypdyrlar.  Aýry-aýry medeni gatlaklardan  tapylan zähmet gurallarynyň  esasy bölegi haýwanlaryň süňkünden ýasalypdyr. Ýöne ol gurallar has gödek, işlemek üçin  oňaýsyz bolupdyr. Mezolit zamanynyň aýaklarynda daş gurallary belli bir forma berilipdir. Olaryň funksiýalary artyp,  şol gurallaryň kömegi bilen işiň birnäçe  görnüşleri ýerine ýetirilipdir.  Ösümlikleriň miwelerini çürtipdirler,  köküni köweläpdirler,  haýwanlaryň etini böleklere bölüpdirler,  derisini soýupdyrlar, hamyny gazapdyrlar.

Mezolit zamanynda oduň peýdalanylyp başlanmagy bilen  ilkidurmuş adamlarynyň durmuşynda  düýpli öwrülşik başlanypdyr.  Adamazat tarapyndan  oduň peýdalanylyp başlanmagyna  ýyldyrym çakmagy,  wulkan atylmagy sebäpli, tokaýlarda  ýangynyň emele gelmegi sebäp bolupdyr. Şol ýangynlar sebäpli  köp sanly haýwanlar oduň içinde galypdyr.  Şol haýwanlaryň etinden iýip gören adamlar bişen etiň çig etden tagamly bolýandygyny  aňypdyrlar. Edil şeýlede ot adamlary sowukdan, wagşy haýwanlardan goramakda hem ähmiýeti uly bolupdyr. Şeýlelik bilen iň gadymy adamlar ody öz ýaşaýan mekanlaryna  ojaklaryna getirip,  ony söndürmän saklapdyrlar.

Oduň peýdalanyp başlanmagy adamzadyň durmuşynda diňe bir medeni progressiň ösmegine däl eýsem adamzadyň kämilleşmegi üçin hem ähmeýetli bolupdyr.  Ot adamzadyň hojalyk durmuşynyň esasyny goýupdyr, işeňnirligini artdyrypdyr. Adamlar ody  öçürmän saklamak üçin,  daş-töwerege ot düşmezligi,  ätiýaçlygy elden bermändirler. Indi adamlar ody ýelden, ýagyşdan,  gorap saklamaly,  ýagny kadalaşdyrmaly,  bol-elin gury odun taýýarlamaly bolupdyrlar. Oduň ýüze çykmagy aýallar bilen  erkek adamlaryň arasynda zähmet  bölünişigini hem ýüze çykyrypdyr.

Erkek adamlar ody dürli ýollar bilen alypdyr. Aýallara bolsa indi öý-hojalyk işleri: çagalary ösdürmek, terbiýelemek, nahar taýýarlamak, ody söndürmän saklamak bilen meşgul bolmagyna getiripdir. Indi  ojagyň eýesi aýallar bolupdyr. Ot ýaşaýyş jaýda  ýylylyga  nahar taýýarlamaklygyň esasy  serişdesine öwrülipdir.

Şeýlelikde görüşimiz ýaly  adamzat ody  baryp mezolit  zamanyndan bäri özleriniň gündelik durmuşynda  giňden peýdalynyp başladylar. Birneme soňrak bolsa  adamlar ody emeli el bilen  almaklygyň  hötdesinden gelipdir.

Oduň medeni we tehniki ähmiýetinden  başga-da, jemgyýetçilik ähmiýeti-de uly  bolupdyr.  ol adamlary bir-birleri bilen ýakynlaşdyrypdyr. Ýokarky paleolit we mezolit zamanlarynda enelik urugçylyk jemgyýeti höküm sürüpdir.  Bu jemgyýet urug  toparlary ene tarapyndan bolan  kowumlaryň  gany bir  garyndaşlyk  toparlary bolupdyr.

9-7 müň ýyl mundan ozal täze daş asyry başlanýar. Bu zamanda adamzadyň jemgyýetçilik durmuşynda  taryhy özgerişlikler bolup geçýär. Indi adamzat tebigatyň  taýýar önümlerini seri etmekden, ony öndürmeklige girişýär.  Ýygnaýjylyk we awçylyk öz ornuny ekerançylyga we maldarçylyga  berýär. Bu öwrülşigi kä halatlarda “neolitik rewolýusiýa” diýip hem  atlandyrýarlar.

Türkmenistanyň çäklerinde  irki neolit zamanyna degişli  tapyndylaryň esasy bölegi Aşgabatdan 30&nbsp;km- ýerleşen Jeýtun obasyndaky medeni  gatlaklaryndan tapyldy.

Jeýtun medeniýeti B.M. Masson tarapyndan öwrenilip, bu ýerde öňki SSSR-iň çäginde iň irki ekerançylygyň ýüze çykandygy belli boldy.  Munuň özi Jeýtunlylaryň oturymly ekerançylyk bilen  meşgullanyp başlan döwründe dünýäniň beýleki ýerlerinde adamlar ýabany ösümlikleri ýygnamak, aw awlamak bilen meşgul bolupdyrlar.  Bu döwürde daş gurallary ep-esli kämilleşipdir.  Jeýtun obasynda jemi 200-240 adam ýaşapdyr. Ýaşaýyş jaýlary palçykdan  bejerilipdir.

Gyzylarbat bilen Mäne-Çäge oazisi aralygynda Jeýtun medeniýetine degişli Çopandepe, Togalak depe,  Bamy, Çagylly we  Monjukly depe ýaly ençeme obalaryň bolandygy ýüze çykaryldy.

Jeýtun we Çopandepe ýadygärlikleri gazylyp agtarlanda arpa däneleriniň  yzlary, bugdaý däneleri bilen bir wagtda maldarçylygyň ösendigini görkezýän öý haýwanlarynyň süňkleri tapyldy. Bu döwürde esasy orunda awçylyk durupdyr. Jeýtun medeniýetiniň soňky  döwürlerinde  hojalykda kem-kemden eldeki haýwanlar agdyklyk edip başlapdyr. Bu döwürde zähmet gurallaryny ýasamakda esasy orunda ýylmanak daşlar durupdyr. Adamlar daşdan orak,  soky, däne owguçlary bejeripdirler. Jeýtunlylar  palçykdan gap-çanaklary bejerip olary göni we egrem-bügrem çyzyklar görnüşinde haşamlapdyrlar.

Kaspi deňziniň kenarlarynda ýaşan awçylaryň,  iýmit çöpleýjileriň obşinalary  bilen  bir hatarda çöllüklerde,  sähralarda gadymy urug  obşinalarynyň  mekanlarynyň  alamatlary Krasnowdsk ýarym adasynyň jümmüşinde,  Garagumda Maňgyşlakda we  ondan aňry demirgazykda Gazagystan sähralarynda  duş gelýär. Şeýle gadymy  mekanlar Uzboýyň boýunda has köp. Olar Uzboýyň aşak akymynyň boýunda, ondan demirgazyga Amyderýanyň aşak  akymlaryna tarap yzy üzülmän uzalyp gidýär.

SSSR Ylymlar Akamedimiýasynyň Etnografiýa  Institutynyň ýanynda döredilen  Horezm arheologiki – etnografiki ekspedisiýasy S.P. Tolstowyň ýolbaşçylygynda  Amyderýanyň aşak  akymlarynda 1939-njy ýylda  arheologiýa  gözleglerini geçirdi. Şonda Amyderýanyň sol kenaryndan Ýanbaşgalanyň  töwereklerinden neolit döwrüne  degişli  küýze  döwükleriniň daşdan ýasalan gurallaryň ençemesi tapyldy. Şol gadymy  adamlaryň ýaşan  ýerleriniň  Ýanbaşgalanyň ýakynynda  ýerleşeni üçin  oňa  Ýanbaşgala 1,2,3,4 diýlip  atlandyrypdyrlar. Ýanbaşgala 4-nji diýen ýerde geçirmeli barlaglar netijesinde  tapylan tapyndylaryň Kelteminar obasyna ýakyndygy sebäpli ol Kelteminar medeniýeti  diýlip atlandyrylýar. 
Kelteminar medeniýetini döreden ilat awçylyk bilen  meşgullanypdyr. Bu ýerde ilat  ýerzeminlerde ýaşapdyr. Ýaşaýyş jaýlarda ot ýanýan ojak bolupdyr. Kelte  minarlylaryň maddy medeniýeti ösen neolit zamanynyň medeniýetiniň derejesinde  bolupdyr. Olar özleri üçin daşdan zerur bolan zatlary bejermek üçin, çakmak daşdan ýasalan  tygly gurallary peýdalanypdyrlar. Olar  mezolit zamanynyň  aw awlamak üçin zerur bolan ýaraglary bilen bir wagtda täze sap neolit zamanyna degişli peýkam uçlaryny hem  peýdalanypdyrlar. Kelteminarlylar palçykdan gap-çanak ýasamagy olary timarlamagy başarypdyrlar.  Balykgulakdan monjuk hünji ýaly bezeg şaý-serpleri bejerip dakynypdyrlar.

   Kelteminar medeniýeti b.e.öňki IV müň ýyllygyň aýagynda III müň ýyllygyň  başlarynda döräpdir.

Orta Aziýanyň sähralarynda we çöllerinde  ýaşan awçylar,  balykçylar we iýmit  ýygnaýjylar ýaly gadymy kelteminarlylaryň hojalygynyň  we durmuşynyň primitiw bolanlygyna garamazdan, olar özlerinden has uzaklardaky  ilatdan üzňe ýaşamandyrlar.  Bu otrum ýerinde ýaşan ilat  Eýran Arabystan aýlaklaryndaky ilat bilen  aragatnaşykda  bolupdyrlar. Onuň şeýledigini tapylan balykgulaklardan ýasalan köp sanly  monjuklar subut edýär. Kelteminardaky  oturym ýerlerden tapylan  keramika Amyderýanyň aşak akymlaryndan uzak demirgazykda we gündogarda  ýaşan neolit  zamanynyň  taýpalarynyň  medeniýeti bilen Aral Ýakasyndaky  medeniýetiň aragatnaşygynyň bolandygyny subut edýär.

Kelteminarlylar bilen Uralda, Günorta we Günbatar Sibirde,  Orhon-Ýeniseý derýalarynyň boýlarynda ýaşan döwürdeşleriniň keramik önümlerinde hem meňzeşlikler köp.

Kelteminarlylaryň, Jebellileriň, Köpetdag eteklerinde ýaşan ilatyň neolit döwrüne  degişli maddy  medeniýetinde-de  meňzeşlikler köp.
Beýleki welaýatlar bilen gatnaşyklar Kaspi kenarynda ýaşan ilatyň  arasynda  hem  bolupdyr. Kaspi ýakasyndaky  gowaklarda birneme irkiräk döwre degişli ýüzi ýylmanan, özide elde ýasalan gaplaryň gyzyl reňkli käwagtlarda bolsa gara reňkli  döwükleri peýda bolýar. Soňra şol gowaklaryň ýokarky  gatlaklarynda  melemtil reňkli  nepis gaplaryň döwükleri duş gelip başlaýar. Şu döwüklerdir, gaplar şol zamana garanda ýokary medeniýetiniň  bir eýýamden bäri ösüp gelen ekerançylyk sebitlerinden getirilipdir. Şol medeniýeti döreden adamlar bolsa oturym ýerleriniň  alamatlaryny  galdyrandyrlar.  Şol oturym ýerleriniň aşaky  medeni gatlaklarynda  boýag. bilen owadan hoşamlanan,  palçykdan ýasalan gap-çanaklaryň döwükleri,  birneme ýokarrakdaky gatlakda bolsa ýüzi ýylmanan melemtil we gara reňkli döwükler bar.

Şunuň bilen  birlikde  Kaspi ýakasyndaky  ýaşan adamlaryň medeniýetinde  bir topar täze  alamatlar hem ýüze çykýar.  Bu alamatlar bolsa olaryň  durmuşyndaky möhüm üýtgeşmeleri görkezýär. Munuň şeýledigini Jebel  gowagynyň ýokary gatlaklaryndan tapylan  peýkamlara  oturdylýan mindolitik  uçlaryň deregine indi iki tarapy hem nepis gysyjy ýongyç bilen  timarlanan neolit  zamanyna degişli uçlar ýüze çykýar.

Uzboý jülgesinde gadym adamlaryň ýüze çykarylan mekanlary şol zamana degişlidir. Bu ýerlerde daşdan ýasalan, gowy ýylmanan paltajyklar tapyldy.  Bu paltajyklar Kelteminardan tapylan  paltajyklara çalymdaşdyr. Neolit zamanynda  ýasy daşlar görnüşindäki ýönekeý däne owguçlaryň deregine gadymy müsür owguçlaryna meňzeş täze däne  owguçlary peýda bolýar.

70-nji ýyllarda Düýeboýun suw howdanynyň zonasynda  geçirilen arheologyň gözleg işleri netijesinde Türkmenistanyň territoriýasyndan Tümmekkiçijik diýen ýerden gadymy  gonamçylygyň  üsti açyldy. Bu gonamçylyk neolit zamanyna degişli ekeni.  Bu ýerden  tapylan gap-çanaklar, çakmak daşyndan  ýasalan zähmet  gurallar özleriniň ýasalyş tehnikasy boýunça Amyderýanyň sag kenaryndan  neolit zamanyna degişli tapyndylara meňzeşdir.

Soňky döwürlerde Jebel gowagynda  adamlar hemişelik ýaşamandyrlar. Indi ilat gowaklarda käýarym düşläpdirler. Kaspi kenaryndaky  gowaklaryň birden boşap galmaklygynyň sebäbi indi b.e.öňki IV-III müň ýyllyklarda Türkmenistanyň gadymy  ilatynyň  durmuşynda düýpli  üýtgeşmeler bolup başlapdyr.

Köpetdagyň eteklerinde, ýeriň tebigy  suwarylmagy üçin  peýdalanylyp boljak çeşmeleriň we  bulaklaryň boýunda  täze medeniýet, ekerançylyk medeniýeti emele gelýär.  Şu ekerançylyk bilen meşgullanyp başlan ilat bolsa, mundan beyläk Türkmenistanyň ilatynyň  taryhynda uly  orun tutup başlaýar.

Tebigy şertleriň  yzgytsyz  primitiw ekerançylyga  mümkinçiligiň ýok ýerlerinde bolsa ilat awçylykdan, iýmit  çöpleýjilikden öý haýwanlaryny  edinmeklige geçip başlaýar. Bu geçiş bolsa adamlaryň ýaşaýşyny  has oňat  täsir edip başlaýar.

Şoňa göräde hut şu döwre  degişli Jebel gowagyndan  tapylan  tapyndylaryň arasynda  ýabany haýwanlaryň süňkleri bilen birlikde öý geçileriniň süňkleri hem peýda bolýar.

Şeýlelik bilen hem Türkmenistanda  awçylaryň, iýmit  çöpleýjileriň ilkidurmuş medeniýetiniň zamany  gutarýar.

Dag eteklerinde  çeşmeleriň,  derýalaryň boýlarynda  ekerançylyk  sähralardaky we çöllerdäki welaýatlarda  maldarçylyk hojalygy progressiw  ösüp başlaýar. Bu ösüş bolsa iň gadymy  medeniýetiň  gazananlarynyň esasynda öňe gidipdir.

Ýer şarynyň ýüzündäki iň gadymy we öňde baryjy  ekerançylyk  medeniýetleriniň biriniň başlangyjy hut Türkmenistanyň  territoriýasyndan, Eýran daglygy bilen Turan düzlüginiň arasyndaky serhetden tapyldy. Şol ýadygärligiň iň gadymylary Jebel gowagynda b.e.öňki V müň ýyllyga degişlidir. Aşgabatdan 30&nbsp;km demirgazyk-günbatar tarapdaky Jeýtunyň ýanynda bolan  oturym ýeri hem şunuň ýaly ýadygärlikdir.

Kategoriýa:Taryh