open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Üregir

thumb|150px|right|Üregiriň nyşany
Gadymy ýigrimi dört türkmen taýpasynyň biri bolan bu taýpany Mahmyt Kaşgary 15-nji, galan orta asyr alymlary 20-nji orunda goýýarlar. Reşideddin, Ýazyjy-ogly we Abulgazy ony Oguzhanyň Daghan diýen oglunyň 4-nji, Salar Baba bolsa Deňizhanyň 3-nji perzendiniň ady we şondan önen taýpa hasaplaýarlar. Bu alymlaryň pikiriçe, adyň aňladýan manysy şeýle bolmaly: Reşideddin 一 «mydam ýagşy iş ediji we düzgün gurujy». Ýazyjy-ogly 一 «hemişe eýgilik we yhsan, ediji»; Salar Baba «Işi daýym belent bolgaý»: Abulgazy 一 ýagşy iş kylgujy».
Biziň pikirimizçe, Üregir diýen adyň altaý, teleut, sagaý, koýbal, gyrgyz ýaly ençeme türki dillerde «topar, topbak, süri, jemgyýet» (ýagny «urug, taýpa») ýaly manylary aňladýan we ögür, ügür sözüniň gysgalan görnüşi bolan ür, üre sözi bilen baglanyşykly bolmagy mümkindir.
Üregir sözini Ýüregir şeklinde hem ýazypdyrlar. Oguz han dessanyna görä Oguzlaryň 24 taýpasynyň biri bolan Üregirler Oguzlaryň Üçoklar golundan (çep gol) gelendikleri bellidir. Bellikleri gylyçdyr.
Orta asyrlara çenli Orta Aziýada Seýhun (Syrderýa) we Jeýhun (Amyderýa) derýalarynyň arasyndaky Ýüregir kölüne golaý topraklarda hem oturypdyrlar. 
XIII asyrda Çingiz hanyň baştutanlygyndaky Mongol ýörüşlerinden gaçyp häzirki Türkiýanyň Ýüregir diýlip tanalan Adanyň Misis kölünde ýerleşen Oguz taýpalary hem şol ýerde Remezanogullary begligini gurupdyrlar. Soňra 400 ýyl boýunça döwrüniň iň güýçli döwleti bolan Memluk hökümdarlygynyň 
(ed-dewletutturkmen) bir begligi hökmünde taryha giripdirler. XVI asyrda Osmanly patyşasy Ýowuz Soltan Selim Memluk döwletini ýykanyndan soň Remezanogullary begi Pir Mansur Osmanly hökümdarlygyna goşulýar. 
Häzirki döwürde bu Türkmen taýpasy Anadolyda tanalan Oguz taýpalarynyň biridir. Üregirler Anadolyda Osmanly döwletine iň soňky bolup goşulan beglikdir. Helen Misis, Jebelnur (Dawudi) dagy, Piribegli obasy, Seýhan köli, Ýumurtgalyk atly ýerlerde ýaşaýan Türkmen-Ýörük ählisi şol Üregirlerden emele gelen illerdir.
«Ýüregir» sözi işleri düzgün, işi mydam ugryna» manysynda gelýär.
Mahmyt Kaşgary Diwanylugatitturk atly eserinde şeýle diýýär: Oguz bir Türki taýpasydyr. Oguzlar Türkmendirler. Bular ýigrimi iki bölekden ybaratdyr; her taýpanyň aýry belligi, nyşany bardyr. Birbirlerini şol tagma boýunça tanarlar[2]. 
Onbäşinji "رِغإرُا Üregir" lerdir. "رِغإرُاي Ýüregir" hem diýilýär. Tagmalary ýokardaky suratdyr[3].
Bu aýdan taýpalarym düýp bir kökdir. Bu kökden birnäçe tireler emele gelendir; olary aýtmadym, sözi gysgaltmaly boldum. Bu tireleriň atlary olary guran gadymy atalarynyň atlaryndan galypdyr[4].

Çeşme:

[1] Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmen nesil daragty). Aşgabat «Turan一1» 1994. sah-213-214.

[2-3-4] Atalaý, B (2006). Diwanylugatitturk. Ankara: Türk taryhynyň gurluşy. ISBN 975-16-0405-2. Jilt I. sahypa 55-57-59.

Kategoriýa:Taryh
Gubadag şäheri

**Gubadag şäheri** Gubadag etrabyna bagly şäher hem-de iş dolandyryş merkezi bolup durýar. 

Gubadag şäherinde birnäçe toý mekanlary bar, olaryñ has tanymalları "Abadan", "Ayly Agşam", "Bäş dogan", "Doganlar", "Bereketli", "Gubadag", "Älemgoşar", "Arzuw" we beýlekiler. 

Şeýle hem ýurdumyzyñ ähli ýerinde meşhurlyk gazanan Gubadag fitçisiniñ vatanydyr.
Mundan başga-da şäherde söwda we dynç alyş merkezleri, kafelar we birnäçe täze mekdepler ýerleşýär.
Sapar Öräýew

**Sapar Öräýew** —Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragynyň eýesi, Türkmenistanyň il ýaşulysy. Sapar Öräýew 1932-nji ýylyň 29-njy ýanwarynda Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabynda doguldy. Daşoguzyň Beki Seýtäkow adyndaky mugallymçylyk mekdebini,Moskwanyň Maksim Gorkiý adyndaky iki ýyllyk kursuny tamamlady.

Sapar Öräýew lirik şahyrdyr. Onuň onlarça liriki poemalary we goşgulary ynsan gözelligini,onuň sada zähmetini ýokary çeperçilik bilen wasp edýär. Şahyryň ussatlyk bilen ýazylan şygyrlarynyň birnäçesine kompozitorlarymyz saz düzdüler. ýetirýärler.

Kategoriýa:Türkmenistan bilimi
Kategoriýa:Şahsyýetler
Witaliý Kafanow

thumb
**Witaliý Witaliyewiç Kafanow** 1960njy ýylyñ 24nji maý aýynda Aşgabat şaherinde dunya indi. Häzirki wagtda "Rostow" klubynda derwezebanlaryñ tälimćisi bolup işleyar.

### Yaşlyk döwri

* 1982nji ýylda ilkinji gezek "Köpetdag"(Aşgabat) klubynda meydança çykdy. Onun oynayan pozisiyasy - derwezeban.

Ondan başgada SSSR klublarynda hem oynady -«Sokol» (Saratow), «Uralmaş» (Swerdlosk).

SSSR yatansoñ, Gazagystanyñ «Kayrat» (Alma-ata), «Elimay» (Semipalatinsk) yaly klublarynda oynap Gazagystanyñ 3 gezek çempiony (1992, 1994, 1995), 2 gezek Kubogyn eyesi boldy (1992, 1995).

* 1998nji ýylda «Nisa»(Aşgabat) klubynda oynady.
* 1992nji ýylda ol Gazagystanyñ ýygyndysyna çagyryldy, we onda 6 oyun geçirdi. Kafanow Türkmenistan ýygyndysy ucin 2 oyuna gatnaşdy.

Tälimçilik karerasy

* 2001nji ýylda Gurban Berdiýewiñ çagyrmagy bilen Russiyanyñ "Krystal"(Smolensk) klubyna tälimci boldy. Komanda şol möwsum 18 klubyñ ićinde 10njy oruny eyeledi.
* 2002nji ýylda «Rubin» klubynda derwezebanlaryñ tälimçisi boldy. 2013nji ýylda Gurban Berdiyew kluby terk edensoñ, onuñ bilen Kafanow hem gaytdy.
* 2014nji ýylyñ başynda Gazagystan ýygyndysynyñ tälimçiler ştabyna girdi.
* 2014nji ýylyñ dekabrynda Gurban Berdýewiñ yanyna işe geldi. Rostow futbol klubynda tälimci we goşmaça gapdaldan Gazagystanyñ derwezebanlaryna tälim beryar.
Ýakub Hajyýewiç Urazsahatow

**Ýakub Hajyýewiç Urazsahatow** 1951nji ýylyñ 20nji yanwarynda Aşgabat şäherinde dunya indi. Milleti türkmen. Häzirki wagtda "Rostow" futbol klubynyñ tälimçisi.

Yaşlyk wagtynda "CSKA" dubl toparynyñ yarymgoragçysy boldy. Mundan başga Aşgabadyñ " Köpetdag" we Samarkandyñ "Dinamo" toparlarynda oynady.

Tälimçilik karerasynda «Köpetdag» we «Nisa» klublarynda işledi (Aşgabat).

2001nji yylda Russia kluby "Krystall" (Smolensk), 2002nji yylda "Rubin"(Kazan), Kurban Berdiyewi 2013nji yylda Baş tälimcilikden ayransoñlar, Yakub aga hem bile işinden çykyp gaytdy. 2014nji ýylyñ dekabr ayyndan bäri, Kurban Berdyew bilen bile Rostowda tälimçilik edyär.
Saparaly

*Saparaly Igdirow*

Doglan wagty -30.maŷ.1998

Doglan ŷeri    - Daşoguz şäher, Daşoguz welaŷaty, Türkmenistan
Bleona Qereti

**Bleona Qereti** (14 maý, 1979, Korçë, Albaniýa) pop aýdymçysy.
## Aýdymlary
* 1997 Kam Qejfin Tim
* 1999 Nese Me Do Fort
* 2001 S'me Behet Vone
* 2002 Ik Meso Si Dashurohet
* 2003 Ti Nuk Di As Me Ma Lyp
* 2005 Greatest Hits
* 2005 Boom Boom
* 2007 Mandarin

Kategoriýa:Aýdymçylar
Kategoriýa:Albaniýa
2102

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça



## Dünýä inenler
* 

## Aradan çykanlar
* 

Kategoriýa:
Nowruz

**Nowruz** (نوروز , ; "Täze gün" ) Eýran Ýyl hasabynda täze ýylyň ady , hem-de Parslaryň täze ýyly, we halkara görnüşde dünýäde käbir milletleriň arasynda bellenilýän baýram.

Köküni Parslaryň(Eýran) Zaratuşdyra dininden alyp gaýdýar,Alynky Aziýa, Merkezi Aziýa, Kawkazlarda, Gara deňiz we Balkan ýarymadasy täwereklerinde 3000 ýyldan bäri bellenilip gelinýän baýramçyylyk .Köki Zoroastrizm dininden gaýtýan bolmagyna garamazdan beýleki dinlerde hem höwes bilen bellenilýän baýramlaryň biri.
Shah Abbas II.jpg| Abbas II-niň Nowruzy belleýän suraty.
Shah Tahmasp I and Humayun.jpg|Tahmaş I we Humaýini Nowruz belleýär.
Distribution of Presents for the New Year by Shah Sultan Husayn (1), painted by Muhammad Ali ibn Muhammad Zaman, Safavid, Isfahan, Iran, dated 1720-1721.jpg|Soltan Hüseýin Nowruz belleýän partireti.
Nowruzyň döwletlere göra bellenilişi:

*Kurdistan (21 Mart)
*  Albaniýa (22 Mart)
*  Azerbaýjan (20-26 Mart aralygy, jemi 7 gün)
*  Gruziýa
* [link=Eýran|border|22x22px|[Faýl:Flag_of_Iran.svg|link=Eýran|border|22x22px|Flag of Eýran]] Iran (20-24 Mart)
*  Yrak (*de jure* in  Iraqi Kurdistan, *de facto* national) (21 Mart)
* [link=Kazakhstan|border|22x22px|[Faýl:Flag_of_Kazakhstan.svg|link=Kazakhstan|border|22x22px|Flag of Kazakhstan]] Kazakhstan (21-24 Mart)
*  Kosowa Respublikasy (21 Mart)
*  Gyrgyzystan (21Mart)
*  Bayan-Ölgii,Mongoliýa (22 Mart)http://discover-bayanolgii.com/
*  Täjigistan (20-23 Mart)
* [link=Türkmenistan|border|22x22px|[Faýl:Flag_of_Turkmenistan.svg|link=Türkmenistan|border|22x22px|Flag of Türkmenistan]] Turkmenistan (21-22 Mart, jemi 2 gün)
* [link=Oʻzbekiston|border|22x22px|[Faýl:Flag_of_Uzbekistan.svg|link=Oʻzbekiston|border|22x22px|Flag of Oʻzbekiston]] Özbegistan (21 Mart)

Tajik girls on holiday Navruz.jpg|Täjik gyzlar Nowruzy gutlaýar, Duşanbe, Täjigistan.
Kazakistan nevruz.jpg|Gazagystanda Nowruz.
Nowruz 2013 in Tekeli.JPG|Tekelide Nowruz
Traditional costume for Nowruz.JPG|Gazagystanda Nowruz baýramy üçin milli egin-eşik geýinen gyzlar
Celebration of Nowruz shared by several countries, Afghanistan, Azerbaijan, Russian Federation, Kazakhstan, Uzbekistan, Pakistan and Turkey..jpg|Parižde Nowruz baýramynyň bellenilişi.


## Seret

## Çeşmeler

## Aýratyn çykgytlar

* 
* Time and Date for Nowruz   around the world
* Exact Date & Time of Nowruz at [Taghvim.com] (not in English)
* Nowruz at Encyclopædia Iranica
* UN Recognizes Nowruz as an International day 
* Nowruz holiday (in English), (türkm.), (in Turkmen)
* The Persian Nowruz by Iraj Bashiri
* Nowruz at [parstimes.com]
* Nowruz Countdown (in Persian)
* Nowruz Persian New Year&nbsp;– Amaana.org

Wideolar

* Nowrooz holidays in Iran &nbsp;– PressTV (2012)
* YouTube
Alex Rocco

thumb
**Alessandro Federico Petricone, Jr.** (29 Fewral 1936–18  Iýul 2015) Amerikally aktýor.

Kategoriýa:Aktýor
Türkmen gelin toýy

Türkmen gelin toýy
Gelin toýy türkmen toýlarynyň iň naýbaşysy hasap edilýär. Ata-babalarymyzyň dowam edip gelýän bu uly we arzyly toý adamyň durmuşynda ýatdan çykmajak dabaralaryň biri. Türkmen arzuw-niýetlere beslenip, ogul öýermäge, gyz çykarmaga çagalarynyň ýaş wagtyndan taýýarlyk görüp başlaýar. Gyzyň sepini düzetmegiň, oglana halat toplamagyň aladasy bilen bolýar. Ýöne “Oguldyr döwletiň başy...” diýlişi ýaly, ogul perzende aýratyn nazar bilen garalýar. Ogul  öýermegiň özboluşly lezzeti bar. Öýüň dolýar, täze bir maşgala emele gelýär. Dowamatyň dowam bolmagyna ýol açylýar.
Türkmen ir döwürlerden bäri toýuny uludan tutmagy halapdyr, oňa kän myhman çagyrylýar, özi-de birnäçe günläp dowam edýär. Gadymda türkmen toýlarynyň üç günden başlap, ýedi güne çenli dowam etdirilýändigini söýgüli şadessanlarymyzyň üsti bilen bilýäris. 
Türkmen toýlarynda onuň eýesi toýuň has dabaraly, şatlykly, ýatda galar ýaly bolmagy üçin elinde baryny orta goýýar. Özge hiç bir halkyňka meňzemeýän ol toýlarda türkmeniň ynsanperwerligini, myhmansöýerligini, elaçyklygyny, ruhy rüstemligini äşgär edýän ajaýyp sypatlar ýüze çykýar.
Türkmen toý üçin hiç zadyny gaýgyrmaýan, oňa tutumly taýýarlyk görýän milletdir. Ol özüniň gerimi, dabarasy bilen göreni haýran edýär. Ogul öýermek ýaly uly toýlarda at çapdyryp, göreş tutulýar, ýaglyga towsulyp, “ýüzük bukdy” oýnalýar. Bagşy aýtdyrylyp, deprek kakylyp, tüýdük we gyjak çalynýar. Ogul öýermek (gelin toýy) toýy häzirki döwürde üç günläp dowam edýär. Oňa “ ýalan çelpek”, “çyn çelpek”, gelnalyjy günleri girýär. Toýuň ilki güni ýapylan çelpege ýalan çelpek diýilýär. Ol gün goňşy-golamlar, dogan-garyndaşlar üýşüp, gudalara äkidilmeli saçak üçin iki gap çelpek ýapylýar. Onuň daşyndan toýa gelenlere we myhmanlara jübütden epläp, çelpek paýlaýarlar. “Çyn çelpek”  güni ýapylan çelpek bolsa, toý güni gelen-gideniň öňüne äbermek, toýa getirilen saçaga salmak üçin ýapylýar. 
Türkmen maşgalasynda toý tutup, ogul öýerilensoň, täze dörän maşgala özbaşyna öý dikip bermek onuň ata –enesiniň ýerine ýetirmeli borjy bolupdyr. Gelin alnyp berlen ýigide özbaşdak öý tutulypdyr. Bu ýerde öýlenmek- öý gurmak diýen düşünjäni berýär. Ir zamanlarda öýlenmekçi bolýan  ýigide sähra tarapa ýaýy atdyrypdyrlar, onuň peýkamynyň düşen ýerinde ýurt tutulyp, toý toýlanypdyr. Wagtyň geçmegi bilen toý däpleri döwre görä baýlaşyp, onuň üsti ýetirilip gelinýär. Däp-dessura baý türkmen halkynyň gelin toýlary her etrapda öz aýratynlygy we üýtgeşikligi bilen tapawutlanýar.
Gelin toýy süýjülik bilen açylýan gudaçylykdan başlanýar. Türkmenlerde bu meselä juda inçe çemeleşilýär. Halk arasynda “ Gudaçylyk-müň ýylçylyk”, “Gudamyň gudasy-çorbamyň goýusy” diýen pähim bar. Durmuş toýunyň manysy, ähmiýeti örän uly. Ol gyzyň hem ýigidiň geljekki ykbaly barada çynlakaý oýlanylyp, ölçerilip-dökülip çözülýär. Durmuş toýunyň tutulmagy bilen täze bir maşgala döräp, ol iki tarapyň ömürlik garyndaşlyk gatnaşygyna ýol açýar. Şonuň üçin bu meselede “Ýedi ölçäp, bir kes” diýen pähimden hem ugur alynýar. Guda bolunjak maşgalanyň asly, il içindäki at-abraýy, gelinligiň el işleriniň çeperligi, başarnygy we öwrenilýär.
Şiprage

**Şiprage** (Шипраге) Bosniýa'da we Hersegowina'da bir oba.

## Yklym
; Šipraga uzak möhletli ("taryhy") howa görkezijileri

## Ilaty

*1931, 1953: Belediye Šiprage
+ Alan Šiprage

## Galeria

|Plan (18,42 x 14.2 m) Roman basilica, 5. century
|One of two last stećak, 12. century


## Reference

## Internet

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H

Kategoriýa:Bosniýa we Gersegowina
Miyamoto Musaşi

**Miýamoto Musaşi** (宮本 武蔵 c. 19 maý 1584 -ýa-da 13 iýun 1645), ýetginjeklik ýyllaryndaky ady Miýamoto Bennosuke ýa-da Miýamoto Musana, meşhur Ýapon gylyç halypasy. Iň güýçli gylyç halypalarynyň biri bolan. Kiçi ýaşda hem bolsa  köp gylyç urşlaryna gatnaşanlygy sebäpli gylyjy nähili ullanylmalydygyny gowy bilýar.   Hiýoho Niten İçi-riyi ýa-da bolmasa Nito Riýy stilleri gowy öwrenen. 
## Eserleri
# *Gylyç çeperçiliginiň 35 bendi*
# *Özüňe ynamly bolmagyň ýollary*
# *Go Rin No Şo *(Bäş ýüzük)

## Salgylar
Kategoriýa:Samuray
Justin Bieber

**Justin Drew Bieber** Kanadaly pop, modern R&B aýdymçy, aktýor, we aýdymyň sözlerini ýazýan ýazyjy.

Kariýerasyny wideo paýlaşylýan saýt bolan YouTubeda goýan wideolaryň 2008-nji ýylda Scoot Braun tarapyndan ýüze çykarylmagy bilen başlady. Soňra Braun Justin Bieberiň menejeri bolýar. Braun Atlantada, Bieberi R&B sungat işgäri bolan Usher bilen tanyşdyrýar we Bieber Usher we Scoot Braun şarik kärhanasy bolan Raymond Braun Media Grouby(RBMG) bilen ylalaşykda, soňra Island Records bilen albom kontraktyna gol çekýär.

Bieberiň ilkinji aýdymy One Time tomaşaçylar tarapyndan halanylýar we One Less Lonely Girl aýdymy Kanada Hot 100de 15, Bilboard Hot 100de bolsa ilkinji 20-lige girmegi başarýar. Bieber ilkinji albomyny "My World" 17 Noýabr 2009-da çykarýar. 2-nji albomy "My World 2" gaty uly başarnyga eýe bolýar, albomdaky birinji aýdym *[[Baby (Justin Bieberiň aýdymy)|Baby]]* halkara derejede başarnyga eýe bolýar, Baby klibi bilen dünýäniň iň uly wideo paýlaşylýan saýty bolan Youtubeda iň köp görülen wideo rekordyny goýýar.. 2010-nji ýylda Amerikan aýdym baýraklarynda “Ýylyň sungat işgäri”, “Ýylyň Pop/Rock albomy”, “ýylyň iň gowy çykyş eden sungat işgäri” we “ýylyň iň gowy Pop/Rock erkek sungat işgäri”, 2010-njy ýylda MTV wideo aýdym  baýraklarynda “Iň gowy täze sungat işgäri” we 2010-njy ýyl MTV Ýewropa aýdym baýraklarynda “ýylyň iň gowy erkek sungat işgäri” baýragyna eýe bolýar. 3-nji albomy Believei 19 iýun 2012-de 4 görnüşi bilen çykaran aýdymçy , bu albom bilen bilelikde *18 ýaşynda rekord goýan ilkinji sungat işgäri*bolup 2013-nji ýylda Guinnessiň rekordlar kitabyna girdi . Albomda çykan ilkinji aýdymy Boyfriend hatarda 1-nji  ýere geçdi.  Bieber Awgust aýynda paýlaşan aýdymy "What Do You Mean" bilen  1-nji hatara girdi. 2-nji aýdymy "Sorry" 22 sentýabr aýynda paýlaşdy we bu aýdym hem hatarlarda 1-njiligi eýeledi.  Fewral aýynda geçirilen Grammy baýraklarynda "Where Are Ü Now" Iň gowy tans görnüşinde Grammy aldy we bu Justin Bieberiň ilkinji grammy baýragydyr. 2016-nji ýylda  8 gezek Guinnessiň Rekordlar Kitabyna girdi.

Kategoriýa:Aýdymçylar
Lady Gaga

**Stefani Joanne Angelina Germanotta** ( d. 28 Mart 1986), tanalýan ady bilen **Lady Gaga**, Amerikaly aýdymçy, aýdymyň sözlerini ýazýan we aktrisa. Ilki mekdepde geçirilýän bäsleşiklere gatnaşýar we aýdymçylyk kariýerasyna üns bermek maksady bilen mekdebi taşlap, CAP21da okuwa girip tiýatr ukubyny artdyrdy. Bir rock grubyndan çykandan soňra, Lower East Side-yň avangart başarnyk gurnagyna gatnaşyp we ylalaşan Def Jam Recordingsdan çykarylandan soňra Sony/ATV Music Publishinginde aýdymlara söz düzýän bolup işe girýär. Şol ýerde Gaganyň ukybyny görenaýdymçy Akon, Gaga Interscope Records we özüniň şirketi bolan KonLive Distribution bilen şärik bolmak üçin gol çekmäge komek edýär.

Kategoriýa:Aýdymçylar
Arşak (Ärsak)

B.e.öňki III asyryň ortalarynda selewki patyşalarynyň Baktriýadaky dikmesi Diodot hem-de Parfiýadaky satraby Andragor bölünip aýrylyp, özlerini özbaşdak hökümdar diýip yglan edipdirler . Şeýlelikde, Baktriýa  topragynda Diodotyň ýolbaşçylygynda başynda sap grekler duran özboluşly Grek-Baktriya patyşalygy emele gelipdir. Parfiýa hökümdary Andragor bolsa häkimligi öz elinde uzak saklap bilmändir. Tizara Türkmenistanyň territoriýalarynda ýaşan dah taýpalarynyň düzümine giren, Oh (Tejen ýa-da Etrek) derýasynyň jülgelerinde göçüp-gonup ýören parnlaryň başda durmagynda Andragora garşy gönükdirilen halk gozgalaňy başlanypdyr. Gozgalaň b.e.öňki 247-hji ýylda parnlaryň serdarlary, doganlar Arşagyň we Tridatyň ýolbaşçylygynda häkimiýetiň ýerli halkyň eline geçmegi bilen tamamlanypdyr. Özbaşdak Parfiýa döwleti döräpdir.Arşak patyşa diýlip yglan edilipdir, emma ol tiz wagtda söweşde wepat bolupdyr. Ỳurduň patyşalygyna Tridat saýlanypdyr . Parfiýa döwletiniň ilkinji paýtagty Aşgabadyň golaýynda ýerleşýän Bagyr obasynda Nusaý bolupdyr.
Kategoriýa:Parfiýa
Pomidoryñ adam saglygyna peýdalysy

==Pomidoryň adam saglygyna peýdasy.==
Pomidoryň adam saglygyna peýdasy.
Gök önümleriň arasynda iň witaminli we adam saglygy üçin peýdaly bolan gök önümleriň biri hem pomidordyr. Ol özünde dürli  tebigy witaminleri ýagny A, C, K, B1, B3, B6, B7 we demir, sink hemde magniý saklamak bilen adam bedenine oňaýly täsir edýär. Bulardan başga-da, pomidor öz düzüminde kaloriýalary, uglewodlary, suwy, proteinleri we duzlary saklaýar. Bir günüň dowamynda diňe pomidorly  önümleriň arasynda iň witaminli we adam saglygy üçin peýdaly bolan gök önümleriň biri hem pomidordyr. Ol özünde dürli  tebigy witaminleri ýagny A, C, K, B1, B3, B6, B7 we demir, sink hemde magniý saklamak bilen adam bedenine oňaýly täsir edýär. Bulardan başga-da, pomidor öz düzüminde kaloriýalary, uglewodlary, suwy, proteinleri we duzlary saklaýar. Bir günüň dowamynda diňe pomidorly iýmitleri iýmekligiň özi adam saglygyna  peýdaly täsirleri ýetirmeklik bilen köp dürli keselleriň döremekliginiň öňüni alamaga uly ýardam edýär. Pomidor diňe bir adamda ýürek keseliniň döremek howpuny azaltmak bilen çäklenmän, ol  iýmit siňdiriş ulgmyna we bagyra kömek edýär. Pomidor esasan hem ysmanak şiresi bilen garylyp içilen wagty iç gatamanyň hem öňüni alýar. Pomidoryň baý düzümi deridäki ölen öýjükleriň öňüni alamaga we düwürtikler bilen göreşmäge ukyplydyr. Käbir barlaglaryň görkezmelerine görä, bir günüň dowamynda içilen iki bulgur pomidor şiresi bedeniň derisiniň tiz wagtda gowulaşmagyna täsir edýär. Pomidoryň şiresi gandaky C witaminiň mukdarynyň artmagyna ýardam etmek bilen bedeniň immunitetini güýçlendirýär, bu bolsa  stressiň  döremeginiň öňüni alýar. Süňklerdäki kalsiý ýetmezçiligine hem pomidoryň edýän täsiri uludyr.   Saçlaryň gowy öwüşgin atmagy we yumşajyk bolmagy üçin biziň gündelik iýmitlerimize  K witamini gerek bolýar. Saçlarymyzyň çalt ösmegi we gür bolmagy üçin K witaminli pomidoryň şiresini içmeklik maslahat berilýär. Pomidor diňe saglyga peýdaly häsiýeti bilen tanalman eýsemde, naharlaryň islendigini bişirilende datly tagam berýänligi bilen hem gök önümleriň arasynda aýratyn orna mynasypdyr.  
Narlyýewa Näzik. Halkara Ynsanperwer ylymlary we Ösüş uniwersitetiniň talyby.
Mitridat II

B.e.öňki II asyryň ahyrlaryna çenli bolan döwürde Parfiýa gündogargünbatar araçäklerini giňeltmek isläpdir, ýöne ol gündogarda Grek-Baktriýa döwletine aralaşan çarwa sak taýpalaryna bir welaýaty bölüp bermäge mejbur bolupdyr. Ol welaýat taryhda “Sakystan (Seýistan) ” ady bilen bellidir.  
Parfiýalylaryň günbatar babatdaky syýasaty ilki şowly bolupdyr. Olar Mitridat II döwründe (b.e.öňki 123-87-nji  ýyllar) häzirki Eýranyň we Mesopotamiýanyň ýerlerini özlerine birikdiripdirler. Mitridat II-ä “patyşalar patyşasy” ady hem berlipdir. Soňra welin parfiýalylar günbatar meselesinde güýçli Rim imperiýasy bilen çaknyşmaly bolupdyr. B.e.öňki 65-nji ýylda uzaga çeken Parfiýa-Rim urşy başlanypdyr. Köp wagtlap taraplaryň hiç birine bäsdeşligiň ykbalyny çözüp bilýän ýeňiş gazanmak başartmandyr.
Kategoriýa:Parfiýa
Miley Cyrus

**Destiny Hope Cyrus**  ýa-da  üýtgedilen soňky ady bilen **Miley Ray Cyrus** Amerikaly aktrisa, model we aýdymçy. Cyrus, Disney köp bölümli film bolan Hannah Montanada Miley Stewart/Hannah Montana roly bilen tanalýar. Golden Globe Award we Broadcast Film Critics Association Award-da  dalaşgär boldy. 2012-nji ýylda aktýor Liam Hemsworth bilen nikalaşdy. Ýöne käbir sebäplere görä nika bozuldy.

## Studio Albomlary
**[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]* (2007)
**[[Breakout (Miley Cyrus albomy)|Breakout]]* (2008)
**[[Can't Be Tamed]]* (2010)
**[[Bangerz]]*  (2013)
**[[Miley Cyrus & Her Dead Petz]]*  (2015)
* *Younger Now* (2017)
* *She Is Coming* (2019)
* *Plastic Hearts* (2020)
* *Endless Summer Vacation* (2023)
* *Something Beautiful* (2025)

Kategoriýa:Aýdymçylar
Güýçli ýerine ýetirilýän maşklar

Güýç bilen ýerine ýetirilýän maşklar elleriň we oňurgalaryň yokarky böleginiň myşsalaryny  berkitmeklige gönükdirilmeklik üçin ganteller bilen trenazýorlarda we suwda ýerine ýetirilýän maşklar peýdalydyr. Güýç bilen ýerine ýetirilýän maşklar süňlere gös göni täsir etmek bilen, olaryň minerallaryny ýetirmekligini haýalladyp biler.  Käbir keseller(Osteoporoz) oňurgalykda döredýän gysylma arkaly döwülmelerine eltip biler. Şeýle döwülmeler bolsa göwräniň bükülmegine (hükgermeklige) getirýär.  Bu bolsa oňurgalygyň öň bölegine düşýän basyşyň (gysylmaklygyň) has hem artmagyna we şeylelik bilen gysylma (basylma ) zerarly başga döwülmelere hem eltip biler. Göwräniň arka bölegini ýazýan maşklar pilçeleriň arasyndaky myşsalary berkidýär we göwräniň  dik saklanmagyna ýardam edýär we süňleri berkidýär.

IUHD Myrat Nuryýew
Türkmen milli göreşi

**Türkmen milli göreşi** —Türkmen medeniýetiniň  aýrylmaz bölegi bolup durýar. Sportuň bu görnüşi örän gadymylygyna garamazdan özüniň jemgyýetdäki ähmiýetini häli-häzire çenli birjikde ýitirmeýär. Gaýtam asyrlaryň dowamynda kämilleşen sportuň bu gadymy görnüşi biziň günlerimizde has  uly meşhurlyga eýe bolýar.

 Türkmen halkynyň geçmişinde, köküni asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan milli göreşimiz biçak uly ähmiýete eýe bolupdyr. Munuň şeýledigine biz edebi miraslarymyza ser salanymyzda hem göz ýetirýäris. Halkymyzyň geçmişinde ençe asyrlaryň dowamynda dilden-dile geçip, biziň günlerimize ýeten, türkmen halkynyň geçmişini, edim-gylymyny şöhlelendirýän ‘’Görogly’’ şadessanyny okanymyzda, Göroglynyň, Bezirgeniň keşplerinde, gelin-gyzlaryň arasynda Harmandäliniň, Aýsoltanyň keşplerinde, biz halkymyzyň durmuşynda göreşiň nähili ähmiýete eýe bolandygyny, halkymyzyň pälwanlara nähili hormat-sarpa goýýanlygyny aýdyň görýäris.Türkmen milli göreşi taryhyň ähli döwürlerinde halk köpçüligi tarapyndan söýlüpdir. Hut şu sebäpli hem göreş tutýan adygan pälwanlara il içinde uly hormat goýlupdyr. Jedelli meseleler ýüze çykanda ony agzybirlikde çözmek üçin,  taraplary ylalaşdyrmak üçin atly pälwanlary töwella iberipdirler. Olaryň töwellasy bolsa ähli halatlarda diýen ýaly diňlenilipdir.

### Taryhy
Her bir milletiñ medeniýeti,däp-dessurlary we geografiki ýerleşişi özüne özboluşly aýratynlyk berýär.Merkezi Aziýada ýaşaýan türkmenleriñ, özbekleriñ, täjikleriñ, gyrgyzlaryñ, şol sanda gazaklaryñ milli eşikleriniñ biri-birine ýakyndygyny biz bilýäris.Munuñ özi şu halklaryñ geçmişde ýaşaýyş usullarynyñ meñzeşdiginden,howa şertleriniñ meñzeş ugurda ýerleşýändiginden habar berýär.Şeýle bolansoñ, ýaşaýyş üçin edilýän hereketler hem meñzeş bolýar.Şu milletler ,esasan, yssy ýurtlarda gara zähmetleri bilen meşgullanypdyrlar. Ýagny ekerançylyk we maldarçylyk bilen meşgul bolandyklary üçin elmydama billeri guşakly bolupdyr we Günüñ şöhlesinden goranmak üçin uzyn don hem geýipdirler.
Şeýlelikde,durmuşyñ talabyna görä, ýuwaş-ýuwaşdan şol halklaryñ milli eşikleriniñ daş görnüşleri ýüze çykypdyr.Elbetde,geçmişde göreş şol gezilip we işlenilip ýörlen ýerlerinde tutulypdyr.Donly we bili guşakly pälwanlar guşaklaryndan tutup göreşmegi amatly hasap edipdirler.Şu halklaryñ milli göreşleriniñ guşakdan tutup göreşilýänligi sebäpli,emelleriñ ýerine ýetirilişinde-de, ýeñşiñ kesgitlenilişinde-de göreşiñ başlanylyşynda-da meñzeşlikler bardyr.

Kategoriýa:Türkmenistanyň medeniÿeti
Adam we biosfera

**Tebigaty goramak** – *bu adamzadyň häzirki we geljekki nesilleriniň eşretli ýaşaýşy üçin tebigy gurşawy hapalanmakdan we dargadyjy hadysalardan goramak maksady bilen tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmaga, olary gaýtadan dikeltmäge hem-de goramaga gönükdirilen halkara, döwlet derejesindäki we jemgyýetçilik çäreleriniň ylmy taýdan esaslandyrylan ulgamydyr.*

Adam üçin, şeýle hem beýleki islendik biologik görnüş üçin tebigat – bu ýaşaýyş gurşawydyr hem-de ýaşamagyň möhüm çeşmesidir. Uzak döwürleriň dowamynda adamlar tebigata özleri üçin zerur bolan material barlyklaryň tükeniksiz çeşmesi hökmünde garapdyrlar. Siwilizasiýanyň has irki döwürlerinden bäri ekerançylyk üçin tokaýlaryň çapylmagy we otlanmagy, tebigy meýdanlarda mallaryň çenden aşa köp bakylmagy, ýabany haýwanlaryň yzygiderli awlanmagy, tebigata uly howp salýan adamzat uruşlarynyň gaýtalanmagy ösümlik toparlanmalarynyň düýpli dargadylmagyna, haýwanlaryň köpüsiniň gyrlyp tükenmegine, hatda uly sebitleriň hem tebigy baýlyklara düýpli garyplaşmagyna sebäp bolupdyr. Ilatyň sanynyň artmagy hem-de intensiw häsiýetde oba hojalygynyň, senagatyň, ulag ulgamynyň ösdürilmegi Ýewropada, Demirgazyk Amerikada tokaýlaryň örän köp möçberde ýok edilmegine getirdi. Mallaryň tebigy meýdanlarda çenden aşa köp bakylmagy bilen Orta Aziýada, Demirgazyk Amerikada, Ýewropanyň we ABŞ-nyň günorta sebitlerinde tokaýlaryň hem-de ot ösümlikleriniň ýok edilmegi zerarly toprak örtügi eroziýa hadysasyna güýçli derejede sezewar boldy. Ýewropada, Amerikada we Afrikada haýwanlaryň onlarça görnüşi gyrlyp ýok edildi.
 
Biosfera hadysalarynda häzirki zaman derejedäki özgertmeler senagat rewolýusiýasy netijesinde XX asyrda başlanypdy. Energetikanyň, maşyn gurluşygynyň, himiýa senagatynyň, ulag ulgamynyň we beýleki halk hojalyk pudaklarynyň intensiw ösdürilmegi adamazat işjeňligniň biosferada bolup geçýän tebigy energetiki we material hadysalaryň derejesi bilen deňleşmesine getirdi. Adamzadyň energiýa we tebigatyň maddy baýlyklaryna bolan islegleri ilatyň sanynyň artyşyna göni proporsional häsiýetde, hatda ondan hem ýokarlanan derejede ösýär. Ýöne häzirki döwürde adamzat tebigata diňe talap edijilikli äheňde çemeleşmekligiň betbagtçylykly, ekologiýa taýdan howply netijelere getirýändigine akyl ýetirdi. Şoňa görä-de, adamzat zerurlyk hökmünde ýuwaş-ýuwaşdan tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmaly, olara aýawly çemeleşmeli hem-de tebigaty goramaly diýlen netijä geldi.

### Edebiýatlar
*Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.*

**IUHD. Hemidow Arslan*
Faýllar we kataloglar

Kompýuterde islendik maglumat magnit disklerinde faýllar (file –jilt)  görnüşinde saklanylýar. **Faýl** – *ýadyň kesgitli bölegine şol bir at bilen ýazylan maglumatlaryň toplumydyr.* Köplenç faýllary iki topara (ýazgy we ikilik) bölýärler.Ýazgy faýllaryny adam okap, oňa düzedişler girizip bilýär. Faýlda islendik resminamalar, ýazgylar, şekiller, çyzgylar, jedweller,  maksatnamalar we ş.m. bolup biler. Kompýuteri peýdalanyjynyň we OS-yň ulanyp we tanapbilmegi üçin her bir faýla at berilýär.Faýlyň ady köplenç onuň esasy böleginden we ondan “.” (nokat) belgisi arkaly aýrylan giňeltmeden durýar: faýlyň ady.”faýlyň giňeltmesi”
Gözleg işlerinde faýlyň adynda we giňeltmesinde “*” (islendik belgileriň islendik mukdary) we “?” (diňe bir islendik belginiň bardygy) belgilerini ulanmak bolýar. 

**Katalog** – *diskde faýllaryň atlary, göwrümleri, atributlary we ş. m. baradaky maglumatlar saklanýan ýörite ýerdir.*  OS-da kataloga hem at berilýär. Onuň faýlyňky ýaly giňeltmesi ýokdur. Her bir katalog özünde birnäçe kataloglary, olar hem öz gezeginde özlerinde başga kataloglar baradaky maglumatlary saklap bilýärler.
Şol birkatalogda meňzeş atly iki sany faýly bellige alyp bolmaýar. Ýöne meňzeş atly faýllary dürli kataloglarda bellige almak mümkindir.

**IUHD. Hemidow Arslan*
Tebigy baýlyklar

**Tebigy baýlyklar** – adamynyň ýaşaýşynda, zähmet hadysasynda peýdalanýan tebigy baýlyklary we hadysalarydyr. Olara *gün şöhlesi, atmosfera howasy, klimat, suw, toprak, ösümlik we haýwanat dünýäsi, gazma baýlyklar* degişlidir. Olar azalma derejeleri boýunça *gutarýan* (tükenýän) we *gutarmaýan* (tükenmeýän) görnüşlere bölünýärler.

### Gutarýan tebigy baýlyklar

Gutarýan tebigy baýlyklar yzygider peýdalanylmagy netijesinde gorlary azalýan, gutarýan baýlyklary öz içine alýar. Olar hem öz nobatynda *gaýtadan dikelýän* we *dikelmeýän* (dikeldip bolmaýan) görnüşlere bölünýärler. 

**Gaýtadan dikelýän** tebigy baýlyklara toprak, ösümlik we haýwanat dünýäsi, şeýle hem köllerde hem-de deňizleriň ýalpak aýlaglarynda çöküp toplanýan glauber we nahar duzy ýaly mineral duzlar degişlidir. Eger bu baýlyklaryň döremegi üçin tebigatda zerur şertler saklanýan bolsa, onda olaryň gorlary hemişe dikeldilip durulýar. Olaryň halk hojalygynda peýdalanylyş tizligi bolsa tebigatda döreýiş depgininden ýokary däldir. Her bir baýlygyň gaýtadan dikelme tizligi hem birmeňzeş bolmaýar. Haýwanlar birnäçe ýylyň, tokaýlar 60-80 ýylyň, hasyllylygy ýitirilen topraklar bolsa birnäçe müň ýyllaryň dowamynda dikelýär. 

**Gaýtadan dikelmeýän** görnüşlere häzirki şertlerde döremeýän ýa-da sarp edilişinden ýüzlerçe esse haýal dikelýän, gorlary çäkli bolan hem-de aýawly harçlanmaklyga mätäç bolan daş kömür, nebit, tebigy gaz, metal magdanlary ýaly beýleki köp sanly gazma baýlyklar degişli edilýär.

### Gutarmaýan tebigy baýlyklar

Gutarmaýan baýlyklar yzygiderli peýdalanylmagy netijesinde gorlary gutarmaýan baýlyk görnüşlerini öz içine alyp, olara suw, *klimat* hem-de *kosmiki* baýlyklar degişli edilýär. Ýer planetasynyň suwlarynyň umumy gory gutarmaýar. Onuň esasyny Dünýä okeanynyň duzly suwlary düzýär. Ýöne adam we beýleki janly organizmleriň köp görnüşleri üçin zerur bolan süýji suwlar gutarýan tebigy baýlyklara degişlidir. Dünýäde süýji suwdan peýdalanmaklygyň meselesi derýalaryň, kölleriň suwlarynyň azalmagy, suwarymly ekerançylyga, senagat önümçiligine harçlanýan süýji suwlaryň artmagy, suwlaryň önümçilik we hojalyk galyndylary bilen hapalanmagy bilen baglanyşykly ýyl geldigiçe ýitileşýär. Şoňa görä-de, suw baýlyklarynyň tygşytly sarp edilmegi we berk goralmagy zerurdyr.

**Klimatiki** baýlyklara degişi bolan atmosfera howasy, ýelleriň energiýasy gutarmaýan baýlyklardyr, ýöne senagat we ulag ulgamynyň ösdürilmegi zerarly howa gurşawy tüsseler, tozanlar, işlenip çykarylan gazlar bilen ep-esli derjede hapalandy. Iri şäherlerde we senagat me rkezlerinde howanyň ýokary derejede hapalanmagy adamynyň saglygy üçin  has-da howply boldy. 

**Kosmiki baýlyklara** gün şöhlesi, deňiz daşgynlary we gaýtgynlary degişlidir. Olar gutarmaýan baýlyklar bolsalar-da, iri şäherlerde we senagat merkezlerinde howanyň tozanly, tüsseli bolmagy sebäpli gün şöhleleriniň ýer üstüne düşýän möçberi ep-esli azalýar.

### Edebiýatlar
*Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.*

**IUHD. Hemidow Arslan*
Häzirki zaman nanotehnologiýalary

Nanotehnologiýa XXI Asyr ýokary nanotehnologiýalaryň asyrydyr. Nanotehnologiýalara düýpli ylmy barlaglary talap edýän tehnologiýalara geçmek ylmy tehniki öwrülişi giň iň ýokary basgançagydyr. Nanotehnologiýa durmuşda möhüm hile eýe bolan belli bir önümi almak prosesidir. Nanotehnologiýa geljegiň önümçilik tehnologiýasy. Ol maddanyň gurluşyna doly gözegçiligi ýola goýmaga mümkinçilik berýär. Nanotehnologiýa häzir üç ugur boýunça ösýär. Birinjiden, molekula ýa da atom ululygyndaky electron shemalary ikinjiden, şeýle ölçegdäki mehanizmleri taýýarlamak üçünji den, molekulalardan we atomlardan ybarat predmetleri düzmek boýunça işleri alyp barmak. Geçen asyryň 80-nji ýyllarynda Erik Dreksler tarapyndan jikme-jik öwrenilenden soň, molekulýar nanotehnologiýa ylmyň özbaşdak şahasyna öwrüldi. 1991-nji ýylda ýapon alymy SumioIijima tarapyndan uglerodyň millionlarça atomyndan düzülen diametri 10 nanometre, uzynlygy onlarça mikrona barabar bolan turbajyk şekilli molekula nano turbajyk açylýar. Ol adamyň saçyndan 100 müň esse inçedir hem-de örän berkdir. Bu görkeziji nano turbajykdan ýasalan ýogynlygy bary-ýogy 1 millimetrlik sapajyga 20 tonna agyrlygy götermäge mümkinçilik berýär. Nanotehnologiýalaryň maddalar bilen däl-de, atomlar bilen iş salyşýanlygy onuň esasy aýratynlygydyr. Lukmançylykda nanotehnologiýalaryň hyzmaty uludyr. Ynsan ömrüni uzaltmakda, keselleriň öňüni almakda, täze dermanlary döretmekde, onkologiýa, genetik keselleriň, wiruslaryň garşysyna göreşmekde, emeli usulda immuniteti güýçlendirmekde we beýlekilerde geljegi uly bolan barlaglar dowam etdirilýär. Aşgabatda 2014-nji ýylda açylan Tehnologiýalar merkezinde ýörite nanotehnologiýa bölümi döredildi. 2015-nji ýylda bolsa Halkara Türkmen-Türk uniwersitetinde nanotehnologiýa hünäri açyldy we 2016-nji ýylda bolsa Türkmen Inžiner Tehnologiýalar uniwersitetine geçirilip we birnäçe bölumler goşuldy.

 IUHD. Nuryyew Myrat
“Şekilçi” (Paint: paint.exe)

**“Şekilçi”Paint (paint.exe)**:  maksatnamasy - bu grafiki redaktordyr.  Paint grafiki redaktory - şekilleri döretmek, olary özgertmek we çapetmek üçin niýetlenendir. paint.exe  maksatnamasynda döredilen şekili başga bir dokumende goýmak ýa-da ony iş stolynyň fony hökmünde ulanmak mümkindir. “Paint” maksatnamasy “Пуск: Программы: Стандартные: Paint” salgyda ýerleşdirilen.

**“Şekilçe” grafiki redaktoryň penjiresi aşakdakylardan  ybaratdyr**:

*“Maksatnamanyň ady” (“Заголовок: Название программы”)

*“Menýu setiri”(Esasy buýruklardan ybarat);

*“Şekillendiriş etraby” (“Область рисования”);

*“Reňkleriň toplumy” (“Палитра цветов”)Şekil döretmek ücin  ulanylýar; 

*“Gurallar toplumy” (“Набор инструментов)

**Gurallaryň paneli 16 düwmejiklerden ybarat**:

* “Islendik etraby”  tapawutlandyrmak; 

* “Gönüburçly etraby” saýlamak;

* “Bozgüç”.“Bozgüç” saýlananda gurallar paneliniň aşagynda öçürgijiň 4 dürli ölçegde görnüşleri hödürlenýär. Olardan islendigini saýlap şekil öçürilýär;

* Şekiliň ýapyk bölegini reňklemek  “Boýamak”  (“Reňklemek”)  (“Заливка”);

* Reňki saýlamak   “Выбор цветов”;

* “Masştab”  (“Масштаб”). Bu düwmejik basylanda gurallar paneliniň aşagynda masştabyň 4 görnüşi çykýar, olardan islendigi saýlanýar;

* “Galam” (“Карандаш”). Bu  manipulýatoryň çep düwmesi basylanda birinji reňk, sag düwmesi basylanda bolsa – ikinji reňk saýlanýar;

* 12  görnüşden ybarat bolan “Çotga” (“Кисть”);

* Üç görnüşden ybarat bolan “Pürküji” (“Распылитель”);

* Teksti girizýän, goýýan “Ýazgy” (“Надпись”). Bu düwmejik basylanda teksti goýmak ücin ýer taýýarlanýar. Ekranyň ýüzünde  Şrift  teksti paneli peýda bolýar. Eger bu panel ýok bolsa, onda menýunyň “Вид”  buýrugyndan  “Панель атрибутов текста”  komandany saýlamaly;

* Göni çyzyk birinji we ikinji reňklerde şekil döredýär. 

* “Egri çyzyk”. Bu çyzyk bilen ilki göni çyzyk çyzylýar, soňra gorkezijini duganyň depesine getirip manipulýatoryň çep düwmesini basmaly we ony goýbermän süýşürüp egrini üýtgetmeli. Çyzygyň ýogynlygyny gugallar paneliniň aşagynyndan gerekli guraly saýlap üýtgedip bolýar;

* “Göniburçluk”  göniburçlugy gurýar. Şriftdüwmejigi basylyp saklananda “Inedordül” (“Kвадрат”)gurulýär;

* “Köpburçluk”. Görkezijini körburçlygyň depeleri boýunça süýşürip, köpburçluk gurulýar;

* “Ellips”  ellips gurýar. Shift düwmejigi basylyp saklananda “Töwerek” (“Kруг”) gurulýar;

* Tegelenengöniburçluk.

**IUHD. Hojaberdiýew Rahmanberdi*
Tebigy gurşawyň hapalanmagy

**Hapalanma** – *bu daşky gurşawda ekologik ulgamyň ýa-da onuň aýry-aýry düzüm bölekleriniň funksionirlenmegini bozýan hem-de adamyň oňaýly ýaşaýşy ýa-da hojalyk işlerini alyp barmagy nukdaý nazaryndan daşky gurşawyň hiliniň peselmegine getirýän zyýanly maddalaryň toplanmagydyr.*

Adamyň hojalyk işjeňliginiň netijesi tebigy baýlyklaryň azalmagynda, biosferanyň önümçilik galyndylary bilen hapalanmagynda, tebigy ekoulgamlaryň dargamagynda, Ýeriň üstüniň we klimatyň üýtgemeginde aýdyň ýüze çykýar. Hojalyk işleriniň täsirleri tebigy aýlawlaryň ähli görnüşleriniň diýen ýaly bozulmagyna we dargamagyna getirip bilýär.   

Adamyň hojalyk işjeňligi ýa-da tebigy hadysalar (wulkanlaryň atylmagy, tokaýlaryň otlanmagy, tozanly tupanlaryň gaýtalanmagy we başgalar) netijesinde tebigatda zyýanly täsirleri bolan täze düzüm bölekleriň (komponentleriň) ýüze çykmagy daşky gurşawyň hapalanmagy diýilýän düşünje bilen häsiýetlendirilýär. 

Daşky gurşawyň hapalanmagynyň birnäçe görnüşleri (tebigy, antropogen, biologiki, fiziki, himiki, radioaktiw, oba hojalyk, senagat, ses, elektromagnit we başgalar) bar. Emma olaryň esasy 3 görnüşini tapawutlandyrýarlar.
Daşky gurşawyň hapalanmagy dürli görnüşdäki hapalaýjylaryň täsirinde bolup geçýär. Hapalaýjylara daşky gurşawyň ulgamlaryny ekologik deňagramlylyk ýagdaýyndan çykarýan maddalaryň, hadysalaryň kesgitli möçberden artan toplumy degişli edilýär.

**Fiziki hapalanma** – *bu daşky gurşawyň fiziki görkezijileriniň (parametrleriniň) üýtgemeginiň netijesinde ýüze çykýan hapalanmalardyr.* Olara ýylylyk, ýagtylyk, ses, elektromagnit, radioaktiw hapalanmalary degişlidirler.

	**Himiki hapalanma** – *gurşawyň tebigy himiki häsiýetleriniň belli bir döwürde haýsydyr bir maddanyň mukdarynyň köp ýyllaryň dowamyndaky derejesinden ýokarlanmagy netijesinde döreýän hapalanmadyr. Şeýle hem himiki hapalanma  ozal bolmadyk himiki maddalaryň gurşawa aralaşmagy netijesinde hem döreýär.*

	**Biologik hapalanma** – *gurşawa adam üçin islenilmeýän janly organizmleriň getirilmegi we köpelmegi bilen baglanyşyklylykda ýüze çykýar.
Hapalaýjy maddalaryň ekologik täsirleri dürli derjede ýüze çykyp bilýär. Olar aýry-aýry organizmlere ýa-da populýasiýalara, biosenozlara, ekoulgamlara, hatda tutuşlygyna biosfera hem täsir edip bilýärler.*

*Tebigy* hem-de *antropgen* faktorlaryň täsirinde ýüze çykýan hapalanmalar tapawutlandyrylýar. 

**Tebigy** hapalanma tebigy sebäpler netijesinde döräp, olara wulkanlaryň atylmagyny, ýer yranmagyny, betbagtçylykly suw joşmalaryny, silleriň gelmegini, tebigy meýdanlaryň otlanmagyny degişli edýärler. 

**Antropogen** faktorlaryň täsirinde döreýän hapalanma bolsa adamyň hojalyk işjeňliginiň netijesinde ýüze çykýar.

Adamyň hojalyk işjeňligi netijesinde döreýän hapalaýjy maddalar we olaryň daşky gurşawa täsirleri dürli görnüşli bolýarlar. Olara esasan, uglerodyň, kükürdiň, azodyň birleşmeleri, agyr metallar, dürli görnüşli organiki maddalar, emeli döredilen materiallar, radioaktiw elementler we köp sanly beýleki hapalaýjylar degişlidir.  

### Edebiýatlar
*Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.*

**IUHD. Hojaberdiýew Rahmanberdi*
Megalopolisler

**Mega(lo)polis** (grekçe megas ýa-da megalu – uly + polis – şäher diýmek)  - Birnäçe goňşy şäherleriň we ilatly ýerleriň birleşdirilmegi netijesinde emele gelen, eýeleýän meýdany we ilatynyň sany boýunça ägirt uly möçberdäki şäher.

Senagat taýdan has ösen, ilatynyň sany barha köpelýän döwletlerde şäherleriň giňemegi netijesinde *megapolisler* ýa-da *megalopolisler* emele gelýär.

Dünýäniň dürli künjeklerinde şonuň ýaly şäherler toparynyň (megapolis ansamllarynyň) birnäçesi bar. Meselem, ABŞ-da iri megapolisleriň üçüsi ýerleşýär: Boswaş, Çipis, San-San. Boswaş megapolisi Boston – Nýu-Ýork – Filadelfiýa – Baltimor – Waşington şäherlerini birikdirýär, onuň ilaty 40 mln adama barabar bolup, 150 müň km2 meýdany eýeleýär. Çipis megapolisi (30 mln adam) Beýik kölleriň günorta kenarýakasynda ýerleşen Çikago – Detroýt –Kliwlend – Pitsburg şäherleri öz  içine alýar. San-San megapolisi Günorta Kaliforniýada ýerleşip, San-Fransisko – Los-Anjeles – San-Diýego şäherleri birikdirýär (11 mln adam).

Alymlaryň çaklamalaryna görä, geljekde megalopolisleriň sany we möçberi has artar. Megalopolislerde daşky gurşaw güýçli (maksimal) derejede kem-kem-den ýaramazlaşýar. Munuň özi olarda sagdyn ekologiýa gurşawyny döretmegi has-da wajyplaşdyrýar.  

## Edebiýatlar

*Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.*
## Salgylanmalar


Kategoriýa:Şäherler
Biologik dürlüligiň häzirki zaman ekologiýa ýagdaýy

**Biologik dürlülik** – *bu biziň planetamyzda ýaşaýan ähli ýaşaýyş formalaryň jemidir. Ol Ýer şaryny beýleki planetalardan tapawutlandyrýan esasy alamatdyr. Häzirki döwre çenli Ýeriň biodürlüligi doly we takyk derejede kesgitlen däldir. UNEP-iň kesgitlemegine görä (1995 ý.), planetamyzda 13-14 milliona golaý görnüş ýaşaýar. Olaryň 1,75 mln töweregi ýa-da 13 %-i öwrenilen.*

Antropogen ekoulgamlar (oba hojalyk we şäher ekoulgamlary)  we senagat tehnoulgamlar bilen bir hatarda, adamyň ýaşaýşynda tebigy ekoulgamlar hem möhüm ähmiýete eýedir. Olar adamy agyz suwy, agaç we azyk önümleri, derman serişdeleri we beýleki zerur çig mallar bilen üpjün edýärler. Biologik dürlülik tükenýän tebigy baýlyklara degişlidirler. Adamyň häzirki güni we geljegi olara baglydyr.

Çygly ekwatorial tokaýlaryň, korall rifleriň, gurak tropik tokaýlaryň, aram guşaklygyň çygly tokaýlarynyň, tokaýsyz (sawanna, sährä) landşaftlary görnüş dürlüligi bilen tapawutlandyrylýarlar. Çygly ekwatorial tokaýlaryň biodürlüligi görnüşlere has-da baýdyr. Meselem, Indoneziýanyň tokaýlarynda her 200 ga-da tutuş tropik däl Demirgazyk Amerikanyň görnüşleri duşýarlar. Korall rifleri hem baý biodürliligi bilen tapawutlanýarlar.

Bütindünýä biodürlüligiň aşakda görkezilen alty sany merkezi kesgitlenen:

1. Çako (Kosta-Rika).

2. Tropik Gündogar And daglary.

3. Atlantik ýaka Braziliýa

4. Gündogar Gimalaýlar (Ýunnan prowinsiýasy)

5. Demirgazyk Barneo

6. Täze Gwineýa

Merkezleriň her biriniň 10 000 km2 meýdanynda 5000-den gowrak görnüş duşýar. Biodürlüligiň esasy ekologik meseleleriniň biri-de, olaryň görnüşleriniň azalmagy, käbirleriniň bolsa düýbünden ýitip ýok bolmagy bilen baglanyşyklydyr. Her bir biologik görnüşiň bolsa tebigatda öz mynasyp orny bardyr.

Soňky 500 mln ýylyň dowamynda Ýeriň ýüzünde tebigy şertlere görä, biologik dürlüligiň ýok bolmagynyň 5 sany döwri bolupdyr diýlip çaklanylýar. Olaryň soňkysy takmynan 65 mln ýyl mundan öň bolupdyr. Tebigatda biologik dürlüligiň dikelmegi üçin 10 mln ýyl töweregi wagt gerek bolýar. Häzirki döwürde biologik dürlüligiň ýagdaýynyň bahalandyrylyşyna görä, 30 müňe golaý görnüşe ýitmek howpy abanýar. Soňky 400 ýylyň dowamynda haýwanlaryň 484 we ösümlikleriň 654 görnüşi ýitip ýok bolan hasaplanýar. Biologik dürlüligiň azalmagynyň sebäplerine esasan, aşakdakylar degişlidir:

* ilatyň sanynyň we ykdysady ösüşiň çalt depginlerde ösmeginiň Ýeriň ekoulgamlarynyň we ähli janly organizmleriniň ýaşaýyş şertlerine uly üýtgeşmeleri girizmegi;
*janly organizmleriň ýaşaýyş şertlerine edilýän antropogen täsirleriň uzak möhletleýin netijeleriniň göz öňünde tutulmazlygy;
* ilatyň migrasiýasynyň, halkara söwdänyň we syýahatçylygyň ösmeginiň biodürlülige oňaýsyz täsirleri;
*suwlaryň, howanyň we topraklaryň hapalanmasynyň barha artmagy.

### Edebiýatlar

Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.

**IUHD. Hojaberdiýew Rahmanberdi*
Aýratyn goralýan tebigy ýerler (AGTÝ) barada düşünje

**Aýratyn goralýan tebigy ýerler** – *tebigy serişdeleriň ekologik deňagramlylygyny, baýlygyny we köpdürliligini hem-de daşky tebigy gurşawyň peýdaly häsiýetlerini aýap saklamak we dikeltmek maksady bilen döwletiň aýratyn goragyna alnan, aýratyn tebigaty goraýyş, ylmy, medeni-öwreniş, dynç alyş-sagaldyş, estetiki gymmaty bolan tebigy gurşawyň ýer bölekleri (ýerler, tokaýlar, suwlar, ýerasty baýlyklar, howa giňişligi), tebigy toplumlar we aýry-aýry obýektlerdir.*

Tebigy landşaftlary öwrenmek, olaryň asyl nusgasyny gorap saklamak, dikeltmek we geljekki nesillere miras galdyrmak, olaryň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň degişli görnüşlerini köpeltmek, ýaýratmak maksady aýratyn goralýan tebigy ýerler döredilýär.
Häzirki döwürde dünýäde 3 müňden hem gowrak gorag ýerleri hereket edýär. Aýratyn goralýan tebigy ýerleriň dürli görnüşlerini tapawutlandyrýarlar. Başgaça aýdanymyzda, aýratyn goralýan tebigy ýerleriň dürli klassifikasiýasy ulanylýar.

“Aýtaryn goralýan tebigy ýerler hakynda ”Türkmenistanyň Kanunynda (2012 ý.) gorag düzgünini döretmegiň we görnüşiniň maksatlaryna baglylykda goraýan tebigy ýerleriň aşakdaky ýaly görnüşlere bölünýändikleri bellenýär:

#döwlet tebigy goraghanalary;
#döwlet biosfera goraghanalary;
#milli tebigy seýilgähler;
#döwlet tebigy ýerli goraghanalar;
#döwlet tebigy ýadygärlikleri;
#sagaldyş maksatly tebigy ýerler;
# döwlet botanika baglary;
# döwlet zoologiýa seýilgähleri.

Aýratyn goralýan tebigy ýerleri halkara, döwlet we ýerli ähmiýetli derjelere degişli edýärler.

**IUHD. Akyýew Guwanç*
Kislotaly ýagyşlar

**Kislotaly ýagyşlar** – *metallurgiýa we himiýa senagat kärhanalarynyň atmosfera gatlagyna düzüminde kükürdiň we azodyň oksidlerini saklaýan zyňyndylary goýbermekleriniň netijesinde döreýän hem-de ýagyş (ýa-da gar) görnüşinde ýagýan atmosfera ygallary. Bu ýagyşlaryň ýagmagy netijesinde adamlaryň saglygyna, ösümlik we haýwanat dünýäsiniň ýagdaýyna, binalara örän ýaramaz täsirini ýetirýän kükürt kislotasy emele gelýär. Kislotaly ýagyşlaryň täsirinde ençeme asyrlap saklanyp duran taryhy-medeni ýadygärlikler, tebigy obýektler hem zaýalanýar.*

Tebigy gurşawyň turşylanmagy bilen bagly möhüm ekologiýa meseleleriň biri hem kislotaly ýagyşlaryň ýagmagydyr. Olar senagat zyňyndylary bolan kükürt dioksidiniň we azot oksidleriniň atmosfera goýberilmegi hem-de olaryň howadaky suw buglary bilen birleşip, kükürt we azot kislotasyny döretmegi arkaly ýüze çykyp bilýär. Netijede, ýagýan ýagyşlar we garlar turşylanan (pH görkezijisi 5,6-dan pes) ýagdaýynda bolýar. Olara mysal hökmünde Bawariýada (Germaniýa) 1981-nji ýylyň awgust aýynda pH=3,5 derejede kislotaly ýagyşyň ýagmagyny hem-de Günbatar Ýewropada ygallaryň turşylygynyň iň ýokary derejede pH=2,3 ýetendigini görkezmek bolar.       

Howany esasy hapalaýjylar bolan we atmosfera ygallarynyň turşylanmagyna getirýän SO2 hem-de NOx önümçilik pudaklaryndan bütin dünýä boýunça her ýylda millionlarça tonna möçberinde atmosfera düşýär. Ägirt uly çäklerde tebigy gurşaw tutrşylanma sezewar bolýar, ol bolsa ähli ekoulgamlaryň ýagdaýyna oňaýsyz täsir edýär. Kislotaly ýagyşlaryň oňaýsyz täsirleri tokaýlaryň guraklyga, kesellere, tebigy hapalanmalara çydamlylygyny peseldýär.   

**IUHD. Akyýew Guwanç*