Sistani halky

**Sistani halky** (taryhy taýdan " Sekzai " hem diýilýär).  Olar Eýrandan gelip çykan etnik topar    esasan Eýranyň günorta-gündogarynda we taryhy taýdan Owganystanyň günorta-günbatarynda Sistan diýilýän sebitde ýaşaýarlar. Olaryň dili pars we sistani şiwelerinde . 

Racearyş nukdaýnazaryndan Rawlinson, Hyratyň Jamşidleri bilen birlikde Sistany ariý ýaryşynyň arassa mysaly hasaplaýar.

Geçmişde Sistan halky Parfian Pahlawi, Orta Pars ( Sasanian Pahlavi ) ýaly Orta Eýran şiwelerinde gürleýärdi, indi  Sistani diýlip atlandyrylýan pars şiwesinde gürleýärler.Sistani skif taýpalarynyň diri galanlarydyr. Skifler biziň eramyzyň 128-nji ýylda ölen ariýalylaryň iň soňky toparydy.Eýrana girdiler   .

Sistan we Bulujystan welaýatynyň merkezi we demirgazyk böleginde ýaşaýarlar. Soňky onýyllyklarda dürli sebäplere görä Sisasis Eýranyň beýleki ýerlerine göçdi.

## Etimologiýa

Sistani olaryň adyny Sekastandan aldy ("Saka ülkesi"). Sakalar Eýran platosyna göçüp gelen skifleriň taýpasydy. Sebitiň köne pars ady - Saka höküm sürmezinden ozal Zaranka ýa-da Drangiana ("suw ülkesi") bolupdyr.

## dil
Sistani halky pars diliniň şiwelerinden biri bolan Sistani şiwesinde gürleýär. 

Bir tarapdan, bu şiwäniň Horasaniniň bar bolan we geçmiş şiwesi bilen, iň soňunda Transnahri we häzirki Täjigistanyň öli şiweleri bilen iň leksiki we grammatiki garyndaşlygy bar.

Leksikograflar Sistani şiwesi taşlanan dört pars şiwesiniň biri hökmünde bellediler. Abu Rihan al-Biruni "Al-Saidnah" -da köne Sistani dilinden käbir sözler berildi.  Sistaniniň sözleri müň ýyl mundan ozal kän üýtgemedi.  Segazi bolmagy ähtimal asyl dil eýýäm ýok bolup gitdi we diňe şiwesi galypdy. 

## eşik
**Sistani eşikleri** Sistan halkynyň däp bolan we ýerli eşikleri bolup, geçmişde we häzirki döwürde medeniýet, geografiýa we müňlerçe ýyllap tebigat bilen bilelikde ýaşamakdan alnan. 

### Erkek eşikleri

Sistanyň erkek eşiklerinde esasan ellik, gapak, köýnek we balak bar.   Dastara ýerli şiwede *Langote* diýilýär, esasan ak reňkli. Erkek köýnekleri uzyn we dyz uzynlygy. Bu köýnekler 3 sany köýnekli, köýnekli we ýyrtylan modelde ulanylýar. Adatça, köýnegiň görnüşine garamazdan balak hem ýönekeý ýa-da göwnejaý. Küpek keşdesi baý adamlaryň eşiklerinde edilýär. Sistanyň ýerli şiwesinde balaklara *Temo* ýa-da *Tumon*, köýnek bolsa *Paner*, döwülen görnüşe ýeňiň aşagyndaky iň azyndan 34 çatrykdan ybarat *“Chel Treez”* diýilýär. Şeýle hem, sistani erkekleri *“Jalzgah”* diýilýän köýneginiň üstünde ýelek geýýärler.

### Aýal eşikleri

Sistani zenan eşikleri hem ýönekeý we dizaýnly. Aýallaryň eşikleri erkekleriňki ýaly uzyn we ýumşak. Adaty we gündelik eşiklerinden başga-da, sistani aýal-gyzlary dynç alyş we dabaralar üçin haýsydyr bir eşik taýýarlaýarlar. Sistani aýal-gyzlaryň gündelik eşikleriniň aýratynlyklaryndan biri, ýerli şiwede *siah dozi* diýlip atlandyrylýan köýnegiň ýakasyna we gysgyçlaryna ulanylýan el işleriniň bir görnüşidir. Bu eşik köýnekden we boş balakdan ybarat. Köýnegiň uzynlygy dyzyň aşagyndadyr we biline ýapylýar.  Şeýle hem gönüburçly hijap geýýärler. Baýramçylyklar we şatlykly wakalar üçin geýim, ýakymly balakdan, dyzyna çenli köýnek, iki gapdalynda iki bölek. Şeýle hem, *Temo* diýlip atlandyrylýan ýubka geýýärler we dyzynyň uzynlygy. Kirtubkanyň ini 9 metre ýetýär. Bu köýnekde ulanylýan tutawaç üç gulakdyr. Bu köýnegiň mysaly Horasan aýal-gyzlarynyň adaty eşiklerinde-de görnüpdir. Şeýle hem, iki boýunly köýnek, Täjik köýnegi, krujka we çad Sistani aýal-gyzlaryň ýerli eşikleriniň bir bölegidir. 

## Medeniýet we sungat

### Senetçilik
Sistan senetleri Eýranda we dünýäde iň özboluşly we görnükli senetleriň biridir we taryhy taryhdan gaýdýar. Sistan halky, beýleki eýran taýpalary ýaly, hemişe ata-babalarynyň sungatyny has gowy ulanmagyň ýoluny gözleýärler. Sistanyň el işleri bu pikirlenmäniň esasyny düzýär we bu eser wagtyň geçmegi bilen gözelligini artdyrýan gymmatly we owadan eserleriň döredilmegine sebäp boldy.  

* Käbir senetler
** Mat dokamak (Sistani Holkbafide)
** Sistan krem nagyşlary
** Sistani şaý-sepleri
** Sistanyň gara keşdesi
** Dodni Bafi Sistani
** Nimroozdozi (kyrk bölek keşdäniň bir görnüşi)
** Sistan haly dokamak
** Sistan dokalan haly (şal).
** Temmäki dokamak

### nahar bişirmek
Sistani bişirmek Sistanda we Sistan halkynyň arasynda nahar bişirmegiň stili we usulydyr.Asyrlaryň dowamynda Sistani aşhanasy dürli medeniýetleriň aşhanalarynyň täsirinde bolsa-da, henizem özboluşly we dürli-dürli. Sistan halkynyň goňşy medeniýetleriniň tagamlarynyň köpüsi Sistan aşhanasynyň täsirine düşdi. 

#### Taryh
Sistani bişirmek usulynyň taryhy, Sistan halkynyň taryhy ýaly gaty köne. Sistaniniň nahar bişirmek usuly, taryhy kökleri we özboluşlylygy taýdan beýlekilerden tapawutlanýar.Sistani iýmitleri tagamy we hili bilen dünýäde meşhurdyr. Sistani bişirmek usuly, taýýarlygy we tagamy, şeýle hem ýakymly ysly zatlary we tagamlary sebäpli gündogar nahar usulyna meňzeýär. 

## Salgylar