open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daban

**Daban** – başam barmagyñ ujyndan ökjäniñ ýere degip duran ýeriniñ iñ yzky nokadyna çenli aralyk, takmynan 25-32 sm.

Daban - inedördül daban – takmynan, 0,1 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.

Kategoriýa:Matematika
Ädim

**Ädim** – (özbekçe “kadam”, parsça “arşyñ”) takmynan 70 sm deñ. Türkmenlerde bu birligiñ gäm görnüşde ulanylan ýerlerine hem gabat gelýändir. Mysal üçin: ýöredip toplaryñ, hemmän berlen. Ýörüp çün asta-asta gämbirlen. (Abdysetdar Kazy “Jeñnama”). Orta Aziýada 9000-12000 ädim bir parsak 6–8&nbsp;km diýlip Kabul edilipdir. Türkmenlerde parsagyñ perşeñ diýlip ulanylan ýerleri hem bar. Mysal üçin: gelipmiş nice persiñ ýol ýörüp bes, ki iş birmez bu ýerde oturyp bes, (Abdysetdar Kazy “Jeñnama”).

Ädim – inedördül ädim takmynan 0,5 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
Tanap

**Tanap** – takmynan 40 metre deñ aralyk.

Tanap -inedördül tanap ýagny, 1600 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
Aňra

tirsek süñküniñ ujundan orta barmagyñ ujuna çenli aralyk, ol takmynan 45-50 sm deñ. Bu ölçeg birligi Türkiýede 65sm, Eýranda 62 sm, Yspyhanda 80sm deñ ölçeg birligi hökmünde ulanylýar.

Kategoriýa:Matematika
Señrik

**Señrik** – adam aýagynyñ duranda, adamyñ aýagynyñ ujundan burnunyñ süñküne çenli aralyk, ol takmynan adam boýuna deñ.
Üçden

Kirilda

**Üçden** (üç boýy) – bir ýaby goşunyñ bir günde sürýän ýeri. Ölçeg birligi barada Mätäji “Bugdaý” diýen goşgusynda: Berk tutup, ýaby goşuny, Günde ekdim üçden bugdaý diýip ýazýar.
Owuç

**Owuç** – adamyñ owujynda saklap göwrümine deñ bolan göwrüm birligi takmynan 40—45 millimetre deñ bolan göwrüm birligi.

Kategoriýa:Matematika
Goşawuç

**Goşawuç** – adamyñ goşawujynda saklap biljek suwunyñ göwrümine deñ bolan birligi, takmynan 80–90&nbsp;mm deñ bolan göwrüm birligi.

Kategoriýa:Matematika
Öwürt

**Öwürt** – adamyñ agyz boşlugynyñ göwrümi takmynan 50–55&nbsp;mm deñ bolan göwrüm birligi.
Göwrüm birlikleri

1.	Owuç – adamyñ owujynda saklap göwrümine deñ bolan göwrüm birligi takmynan 40- 45millimetre deñ bolan göwrüm birligi.

2.	Goşawuç – adamyñ goşawujynda saklap biljek suwunyñ göwrümine deñ bolan birligi, takmynan 80–90&nbsp;mm deñ bolan göwrüm birligi.

3.	Öwürt – adamyñ agyz boşlugynyñ göwrümi takmynan 50–55&nbsp;mm deñ bolan göwrüm birligi.

4.	Doly (ýarymly) 18,5 litre deñ bolan göwrüm birlik.

5.	  Stambul külesi  - 37 litre deñ bolan göwrüm birligi.

Kategoriýa:Matematika
Algir 1918-1939 ýyllarda

ХХ asyryň başlarynda Algir Fransiýanyň baknasydy. 1-jahan urşy döwründe Fransiýa Algiriň ilatyny tyl işlerinde mejbury ýagdaýda giňden peýdalanypdyr. Algir halky hukuksyz diýen ýaly bolupdyr. 1919 ýylda fransuz hökümýeti fransuzlar bilen algirleriň arasyndaky salgyt tapawudyny ýatyrmak barada kanun çykarýar. Şol kanun Algiriň iri ýer eýeleri, söwdägerleri, intelgensiýasy ýerli dolandyryş guramalaryna saýlawlara gatnaşmaga  umyt edipdirler. Muňa seretmezden deňhukuklyk  bolmandyr. Öňki ýaly araplar, berberler,  Algirde ýaşaýan fransuzlar bolsa Fransiýanyň raýatlary diýip atlandyrypdyr. Şeýlelikde 1989 ýylyň kanuny hiç hili ýeňillik, deňhukuklyk bermeýär. Algiriň milli işewürler gatlagy bolsa parahatçylyk ýoly bilen öz  hukuklarynyň giňeldilmegine umyt baglaýardy.

Emir Halid 1920 ýylda “Ýaş algirli” partiýasyny esaslandyrýar. Ol birinji jahan urşy döwründe fransuz goşunynda serkerdelik edýär.

Bu partiýa algirlileriň we fransuzlaryň deňligini, Algiriň ýerli ilatyndan Fransiýanyň Parlamentinde wekilleriň bolmagyny talap edýär.

1927 ýylda  Musulmanlaryň federasiýasy döredilipdir. Bu gurama ýerli ilaty baknadarlara garşy göreşe çagyrypdyr. Şeýle-de algir ulamalarynyň birleşigi guramasy milli medeniýetiň we diliň ösdürilmegi, bilimiň dürli pudagynda hünärmenleri taýýarlamak üçin milli mekdepleriň döredilmegi ugrunda göreşipdir.

1929 1933 ýylllaryň dünýä ykdysady çökçünligi Algiriň ykdysadyýetine agyr täsir edipdir, işsizleriň sany artýar, önümleriň öndürilişi pese  gaçýar. Dört ýyla çeken gurakçylyk zerarly mallaryň 80% heläk bolýar. Bu hem  maldarlaryň tozmagyna getirýär . Algirlileriň müňlerçesi Fransiýa  gidipdirler, ýöne höküet olary yzyna  gaýtarypdyr.

1934 ýylda Algir kommunistik partiýasy döreýär. Bu partiýa ýurtdan fransuz  goşunlarynyň  çykarylmagyny, milli  garaşsyzlygyň berilmegini talap edýär. Şeýlede ykdysady talaplary hem öňe  sürüpdirler. Halk bitewlik  komiteti döredilip, demokratik güýçleriň birleşip, bitewi fronty döretmek  meselesini öňe sürüpdir.
         
1938 ýylda halk bitewlik komiteti  germaniýanyň we Italiýanyň Demirgazyk Afrika ýakynlaşmagyna garşy iş alyp barýar. Milli azat edijilik hereketi ikinji jahan urşundan soň has-da güýçlenýär we 1962 ýylyň Gorkut aýynda Algir milli  garaşsyzlygyna eýe bolýar.

Kategoriýa:Taryh
Angola we Mozambik

Angola Mozamik 500 ýyla golaý  portugal eýeçiligi bolmak bilen ykdysady ösüşi ilatyň garyplygy, gul söwdasy boýunça afrikanyň beýleki bakna ýurtlary bilen deňeşdirende hasda yza galakdy.ХХ asyryň başlarynda hem ýer işläp bermegiň iň ýönekeý, ýagny azal künde bilen işlemek dowam edýärdi. Obalarda urug gatnaşyklary, ýerleri onşina (umumy) eýeçilik saklanyp galypdy.

Partugallar Afrikanyň kenarlarynda XV asyryň ahyrynda peýda bolsalarda, onuň jümmüşine aralaşmak diňe birinji jahan urşundan soň mümkin boldy. Administratiw dolandyryş 1926 ýylda Portugaliýada Salazaryň faşistik düzgüni dikeldilenden soň emele gelýär.

1930 ýylyň ylalaşygyna görä Angolada  we mozambikde häkimýet dolulygyna  Portugaliýanyň ministrler sowetine degişli bolýar. Ähli  wezipeleri diňe portugallar  eýeläpdirler. Portugaliýanyň baknadarlyk syýasatynyň esasy maksady, ählumumy meňzeşligi jar etmekdi. Doly hukukly  portugal raýaty bolmak üçin, ýerli ilat  portugal dilini bilmelidi ýazmagy, okamagy başarmaly hristiançylygy kabul etmeli, harby gullugy geçmeli, özüni we maşgalasyny üpjün eder ýaly  girdesi bolmaly, “ýewropa durmuş obrazyny” alyp barmalydy. Ýagny bir söz bilen aýdanda külli däp-dessurlaryndan ýüz  öwürmelidi. Netijede 10 mln ilatdan diňe 35  müňi (1950) medeniýet” hataryna geçipdir.

1928 ýylyň zähmet hakyndaky kanunyna laýyklykda ýeke-täk çäklendirme girizilipdirler: Ýagny mejbury zähmet diňe jemgyýetçilik gyzyklanmalary üçin peýdalanmaly bolupdyr.

Kanun boýunça zähmetiň üç görnüşi girizilipdir:”hökmany” ýa-da “jemgyýetçilik işi”, “ şertnamalaýyn”, “meýletin” zähmet. Ýöne olaryň arasynda känbir tapawut bolmandyr. Portugal bakna ýerlerinde her ýyl erkek adamlar üçin  alty aý zähmet borçlulygy girizilipdir.

Kontraktyň dowamynda gullaryň işi hakykatda “şertnamalaşan” bolupdyr.

Olar akýagyz işçilerden on esse az iç hakyny alypdyrlar. Ähli ýerde orta asyr ten jezasy giň ýaýrapdyr.

Angoladaky baş polisýanyň işkäri Enriko Galwaonyň hökümeti beren hasabynda “afrikalalaryň ýagdaýy hatda gullaryňkydan hem erbet” diýip görkezýär.
 
Mozibbikden we Angoladan dürli ýerlerde işlemek üçin ýüz müňlerçe adamlar ýurduň çäginden daşary çykarlypdyr. 5—nji ýyllarda watanynnyň çäginden daşarda işleýän adamlaryň sany göterim hasabynda alnanda Mozambik Afrikada birinji orny eýeleýärdi. Olar magdan känlerinde agyr şertlerde ýaşap, dürli keselleriň ýaýramagyna getiripdir. Işçi güýjüni satmak portugallar üçin iň daşary ýurt wolýutasyny almakda möhüm çeşmeleriň biri bolupdyr.

Kotraklaşan-mejbury zähmetiň esasy görnüşi bolup, “Kontraklaşan” we “meýletin” zähmetiň arasynda odiýen tapawun bolmandyr. “Meýletin” zähmet öýüniň töweregiňde alynyp barylypdyr.

Kategoriýa:Taryh
Günota Afrika respulikasy 1918-1939 ýyllarda

Günota Afrika respulikasy iň täze döwrüň başlarynda 1910 ýylda döredilen Günorta Afrika Soýuzyna (GAS) girýärdi. Jynsy we milli düdimi boýunça GAS örän dürlidi. Gottentotlar, buşmenler kýp mukdarda ýok edilýär,  birnäçe müňi çöllük ýerlere gysylyp çykarylýar. Ýurduň ilatynyň 3/2 bölegini bant taýpalary tutýardy. Şeýlede burlar, iňlisler, hindiler ýuduň ilatyny düzýärdi. GAS ykdysady babatda ösen ýurtlaryň biridi. Х1Х asyryň 70-80 ýyllarynda almaz , altyn känleriniň açylmagy bilen senagatyň täze pudaklary döredi.

Senagat we oba hojalygy esasan Afrikalalaryň zähmeti esasynda saklanýardy. Bant taýpalaryň ýerleriň alynmagy, olaryň maldarçylyk bilen meşgulmagyna päsgel beripdir. Şonuň üçin olar maldarçylyk fermalaryna batrak bolupdyrlar. Afrikalalaryň ýaşaýan ýeri bütin ýurduň 12 %-i tutupdyr.

1913 ýylda kabul edilen “ýer hakyndaky” kanuna laýyklykda afrikalylaryň ýere eýeçilik etmäge hukugy bolmandyr. Bu kanun afrikalylara “ak” fermeriň erinde ýylda 90 gün işläp bermek şerti bilen ýaşamaga mümkinçilik beripdir.

Birinji jahan urşy döwründe ýurduň ykdysadyýeti mese –mälim ösýär. Antantanyň Gd we Go-Gb Afrikada we Ýewropada uruş hereketlerini alyp barmagy, ýurduň hojalygynyň ösmegine itergi berdi. Dünýä ykdysady gatnaşykjlarynyň kesilmegi ýurduň içki bazarynyň ösmegine şert döretdi.
 Täzeden işleýän senagat kärhanalarynyň sany 1915-1920ýyllarda iki esse artýar. 1922 ýylda demir we polat eretýän kärhanalar döredilýär.
1920-1921 ýyllaryň dünýä ykdysady çögüliligi GAS-a hem agyr täsir edýär.

ХХ  asyryň 20 ýyllary GAS-yň taryhynda synpy göreşiň ýitileşen döwri boldy. “ Afrikanyň senagat işçileri” guramasy 1912 ýylda döredilen Afrikanyň milli kongresi bilen işçileriň çykyşlaryna ýolbaşçylyk etdi. 1919 ýylda “Afrikanyň söwda we senagat işçileriň birleşigi” guramasy döreýär. Bu gurama GAS –yň afrikan ilatynyň iň iri milli guramasydy. Oňa ilatyň dürli gatlaklaryndan gireipdir. 1922 ýylyň Nowruz aýynda şahtaçylaryň uly gozgalaňy bolup, basyp ýatyrmak üçin 18 müň adamly, toply, pulumýotly, uçarly goşun iberilýär. Şahtaçylar 5 gün güçli garşylyk gökezýärler. Emma gozgalaň basylyp ýatyrylýar we gazaply öç alynýar.

1929-1933 ýyllaryň dünýä ykdysady çökgünliligi döwründe esasy kynçylyk halk köpçüliligiň gerdenine düşüpdir. Bu döwürde halkyň göreşi güçlenýär. 1929 ýylda “Afrikalalaryň hukuk ligasy” döredilýär. Liga her ýyl Bitaraplyk aýynyň 16 –y bitewi milli frontuň dörän güni höküminde bellemekligi karar edýär.

(1838 ý Bitaraplyk aýynyň 16–da Dingaanyň ýolbaşçylygynda zulum goşunlarynyň burlara garşy gahrymançylykly göreşi bolýar). “Dingaanyň güni soňky ýyllarda köçülikleýin demonstrasiýalar, ýygnaklar guralypdyr.
Afrika ýyly

1956-njy ýylda Sudan, Morokko, Tunis garaşsyzlygyny aldy. Indi Afrikada baknalyk düzgünini saklamak mümkin däldi. 1960-njy ýylda 17 döwlet garaşsyzlygyny alyp, taryha “Afrika ýyly” diýip girdi. Gysga wagtda Afrikanyň 50-ä golaý döwleti özbaşdak boldy. 1974-nji ýylda Angola, Mozambik, 1990-njy ýýlda Nambiýa döwletleri milli azatlygyny gazandylar.

Kategoriýa:Taryh
Çigrek

**Çigrek** diýip howanyň ýylylygynyň sowap pese düşmegi, howanyň we toprak üstüniň temperaturasy -00°С we ondanam pes bolmagyna, hem-de ýylyň ösüş döwründe howanyň gije-gündizki ýylylygy 00°С we pese çenli sowap üýtgemek hadysasyna aýdylýar. 
Ösümliklere gözegçilik işini ýylylygy söýýän ösümlikler gögerip çykandan soňra (şitiller gögerenden), gömülen üzümler açylandan soň, baglar gülländen, güýzüne bolsa, ýylylyk söýýän ösümlikleriň hasyl ýygnaýan döwrüne çenli geçirilýär.  
Gowşak çigrekde sowuk alýan gowaça we beýleki ösümliklere gözegçilik psihometr çeleginde 20°С we pes bolan wagty geçirilýär.
Ýazuw işleri ösümlikleri çigrek zaýalanda geçirilýär:
# ýaprak (guran wagty) we ýaş gök (gowşak ösýän wagty), ýapraklaryň ir wagtda dökülmegi;
# gowaçanyň kökleriniň ýokarky, ortaky we aşaky gatlaklarynda;
# şahasy, baldagy miweleriniň çybyk gözleri;
# gül çogdumy, gunçasy, güli, sowuk degen gül täji;
# miwe düwünçegi, ýetişmedik miwe ýa-da doly bişip ýetişmedik däne;
# ýetişen miwäni, dänäni;
# ösümligi doly sowuk urmagy.

Kategoriýa:Meteorologiýa
Epgek we gurakçylyk

Epgek we gurakçylygyň täsirine gözegçilik etmek howanyň gurak we yssy wagty (howanyň 10 güniň dowamynda degişli çyglylygy 30 % we ondan pes ýagdaýda) aýratyn hem topragyň çyglylygynyň az mukdarda bolan wagty (sürüm gatlagynda 10&nbsp;mm az bolsa) geçirilýär.
Ösümlikleriň sowuk alanyny görkezýän alamatlary:
•	ýapraklaryň saralmagy ýa-da goňralmagy şeýle-de gök ýagdaýda guramagy;
•	başlaryň saralmagy;
•	düwünçekleriň guramagy ýa-da ösüp barýan gülleriň, gunçalaryň, ýetişmedik, miweleriň dökülmegi;
•	mekgejöweniň golçuryndaky gulpagynyň guramagy.

Ösümlikleriň zaýalanmagynyň alamatlary: gündizine ýapraklaryň süllermegi, ösümligiň umumy myssarmagy. 
Epgek we toprakda çyglylygyň ýetmezçiligi, entek doly bişmedik dänäni  guratmagy ähtimal, öri meýdanlarda ösüp barýan otlary öz wagtyndan ir guradýar. Toprakda çyglylygyň ýetmezçiligi yssy howada, gurakçylykda we epgekde ösümlik ösmegini togtadýar, ösümlik süllerýär,  (gije-de galmaýar) saralýar we guraýar.

Doly, çagbaly ýagyş, güýçli ýel, tozanly ýel we başga hadysalar. 
Doly-dolynyň howply ýagdaýy onuň diametri 20&nbsp;mm we ondan ýokary bolsa; (ortaça dolynyň diametri 10&nbsp;mm bolsa iri doly hasaplanýar).
Çagbaly ýagyş-ýagyşyň ýagmagynyň tizligi sagatda 20&nbsp;mm az bolsa (ýa-da az döwrüň içinde). Ýagan ýagyşyň möçberi ýagşyň ýagan wagtynda kesgitlenýär. 
Güýçli ýel-orta tizlikdäki ýel ýa-da öwüsgini 25&nbsp;m/s we ondan köp bolsa güýçli ýel hasaplanýar. Ösümlige zyýan ýetiren ýeliň iň ýokary tizligi bellenilýär. 
Tozanly ýel- tozanly howanyň bolmagy ýeliň tizliginiň sekuntda 12 metre ýetse we ondan ýokary bolsa, onuň dowamlylygy 12 sagatdan geçse tozanly ýel hasaplanýar. Tozanly ýeliň gözýetimi 50 metr ýa-da az bolsa demir ýoluň we gara ýoluň hereketi togtadylýar. 
Amatsyz howa şertleriň ösümliklere zyýan ýetiren derejesini bellemek, aşaky ýagdaýlarda: 
1)	kökleriň dökülmegi;
2)	ýapraklar düşende, baldaklar, şahalar, çybyklar, agaçlar döwlende we ýykylanda;
3)	gül-täji, gül, gunça, miwe elementleri, ýetişmedik miweler, ýetişen miweler dökülende;
4)	  başdaky däneler dökülende we öte ýagyş sebäpli başdaky däne gögerende;
5)	ekin meýdan suw akymy ýa-da   sil suw bilen ýuwlanda;
6)	ekin meýdany güýçli ýel sebäpli zaýalananda-kökler açylanda, däneleriň baldak çogdumy ýalaňaçlananda, gowşak kökler, ösümlikler doly zyňylanda;
7)	güýçli çagbaly ýagyş ýa-da toprakda çyglylyk artykmaç bolmagy sebäpli ösümlikleriň käbir bedenleri (ýapraklary, baldaklary) saralyp başlanda;
8)	ösümlikler ýel getiren toprak bilen gömülende;
9)	ýagyş we sil suwunyň getiren gyrmançasy bilen ekinler basylanda;
10)	meýdany suw basanda;
11)	ýagyş we ümür sebäpli tozanlama erbet geçende;
12)	ýagyşdan soň üzümiň salkym däneleriniň jaýrylmagy.
Änew medeniýeti - ak bugdaýyň Watany

100 ýyl myndan ozal Änew medeniýeti amerikan geology Rafael  Pampelliniň ylmy barlaglary netijesinde ilkinji gezek dünýä  äşgär boldy. Türkmen  topragynda  baryp b.e.öň V müňýyllykda ösdürilip ýetişdirilen ak bugdaý änew medeniýeti bilen baglanşyklydyr.
 Änew medeniýetiniň dowam eden döwri b.e.öň V müňýyllyga – III müňýyllygyň başlaryna degişlidir.  Şol gadymy döwürlerde ata-babalarymyz bolan änewlilerde amaly sungat hem bolupdyr. Munuň şeýledigini başaşa üçburçlyklardan, inedördül dörtburçlyklardan, tolkun şekilli we göni çyzyklardan ybarat bolan geometrik nagyşlar bilen bezelen we toýundan ýasalan gap-gaçlar, daşlaryň dürli görnüşinden, şol sanda pöwrize we hakyk daşyndan ýasalan monjuklar görkezýär. Änewde esasy kär ekerançylyk bolupdyr, munuň şeýledigine däneleriň toýunda galan yzlary, şeýle hem gazuw-agtaryş işleri geçirilende tapylan daş kätmenler, oraklar we sokular hem şaýatlyk edýär. Ekerançylyk esasan ýarym suwarymly häsiýetde bolan bolsa gerek. Ekerançylyk üçin çaýlaryň, akar çeşmeleriň jülgeleri ulanylypdyr. Ilat galla ekinlerini, ilkinji nobatda bolsa, arpa ekipdirler. Änewliler maldarçylyk bilen hem meşgullanypdyrlar. Arheologik barlaglaryň netijeleri gara malyň, şeýle hem ýabynyň, düýäniň süňkleriniň galyndylarynyň  tapylandygyny görkezýär.
     Änew medeniýetiniň örän gyzyklanma döredýänliginiň sebäbi, ol gadymy merkezler bolan Elam we Şumer bilen baglanyşykly ekerançylyk merkezleriň Türkmenistanyň günortasynda bolandygyny anyklamaga mümkinçilik berýär.  Baryp şol döwürlerde  Hindistanyň medeniýeti bilen, Ikiderýanyň arasyndaky iňňän gadymy siwilizasiýa bilen aragatnaşykda bolandygy barada gürrüň etmäge esas bar. Olardan soňky döwürlerde Türkmenistanyň eneolit medeniýeti Owganystanyň, Bulujystanyň we başgalaryň medeniýetine barha köp täsir edipdir.
     Soňky onýylyklaryň dowamynda Hytaýda  - Sinszýandaky eneolit döwrüne degişli ýaşaýyş mesgenlerinde Änewiň syrçasyz küýzegärlik önümlerine meňzeş nagyşli önümler tapyldy.  Adamzat taryhynda Änew medeniýetiniň agdyklyk ediji ähmiýeti bar, ol ekerançylygyň jülgeleriniň hem-de sähralyklaryň ilatynyň hojalyk, medeni, etniki we syýasy taýdan özara gatnaşygynda mynasyp orny eýeläpdir.
Şetdaly

**Şetdaly** (: "pers garalysy") — bägül güllüler maşgalasyna degişli ösümlik. Ol badam agajyndan diňe miwesi boýunça tapawutlanýar.

## Galereýa

Kategoriýa:Garalylar
Kategoriýa:Miweler
Kategoriýa:Miweli agaçlar
Kategoriýa:Bezeg agaçlary
Topragyň gapaklamasy

Topragyň gapaklamasy-topragyň ýokarky gatlagynyň gatamagy. Topragyň ýokarky gatlagynyň gatamagy güýçli ýagyş ýagandan (10&nbsp;mm köp) köplenç çagba ýagandan soňra gyzgyn howa bolanda emele gelýär. Soňraky ýagan ýagyşyň yzyndan yssy howa bolsa gapagy berkidýär, ýa-da salkyn ýagynly howa bolsa gapagyň gatylygy gowşaýar. Toprak gapagynyň galyňlygy 1–2&nbsp;mm-den -50-80&nbsp;mm-e çenli bolýar

Toprak gapaklamagyna gözegçiligi gözegçilik meýdançada geçirilýär:
1)	irki ýazlyk däne ekinlerde, ekilenden tä çogdumlaýança, soňky ösüş döwri bolmasa, onda tüdükleýän döwre çenli;
2)	gowaça, mekgejöwen we beýleki (tehniki) ösümlikler ekilenden başlap tä köpçülikleýin gögerýänçä;
3)	kartoşka – ekilenden başlap tä hatarda ýaşyllary tapyşýança

Toprak gapaklamagynyň näçe ýerde emele geleni göz çenli bilen bellenende (ähli meýdanda, meýdanyň käýerinde, meýdanyň pes ýerinde) gögerme ekinlerem çüýräp giden diýip bellenilýär.
Domalan

Terfeziýalar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanda köp görnüşli urugyň
bir görnüşiniň populýasiýasy gabat gelýär.
Ýaýrawynyň
demirgazyk çäginde ýerleşýär.
Iýilýän kömelek. Ösdürip ýetişdirmek
we seçgi işlerini geçirmek üçin uly
ähmiýeti bar.
Gysgaça beýany. Miwesi etlek, bedeni kartoşka
şekilinde, ilki başda açyk, ýetişenden
soň ýapylýar. Hoz bilen kartoşka aralygyndaky
ululykda bolýar. Miwe bedeniniň
daşy derijimek we ýylmanak örtükli.
Kömelegiň etlek dokumasynyň içi mermer
daşyna çalymdaş agymtyl-garamtyl
zolaklardan we çylgymlardan ybarat.
Ýaýraýşy. Sarahsdan Etrege çenli Köpetdagyň
etegi we dag etek düzükleri, Sumbar
we Hojagala jülgeleri. Türkmenistandan
daşarda — Merkezi Aziýanyň günortasy,
Eýran, Kiçi Aziýa, Ural, Kawkaz,
Arabystan, Fransiýa, Italiýa, Demirgazyk
Amerika.
Bitýän ýerleri. Garaýylak-gyrtyç-efemer–
iri otly ýa-da efemer-garaýylak-gyrtyçýowşan
ösümlik toplumly toýunsow we
çägesöw topraklar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ygally
ýyllar köp gabat gelýär: 2002‑nji ýylda
Aşgabat şäheriniň günorta tarapynda
20 m² meýdanda 5‑e çenli kömelek
(şol bir meýdanda öz möwsüminde her
gün 1‑den 5‑e çenli) bellendi. Howdan
ýolunyň ugrunda 1 sagadyň dowamynda
10–15 sanysy ýygnaldy. Ýyl-ýyldan
ýaýrawy daralýar.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Dag eteklerinde
we dag etek düzlüklerinde alnyp
barylýan hojalyk işleriniň geriminiň
artmagy; köpçülikleýin we gözegçiliksiz
ýygnalmagy; gyş we ýaz pasyllarynda
yssy we gurak howa zerarly topragyň
çyglylygynyň peselmegi
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Diňe ýazyna
ygal bol ýagýan ýyllarda (her on
ýylda 1–2 gezek) köpçülikleýin duşýan,
ösüşiniň dowamlylygy örän gysga efemeroid
häsiýetli kömelek. Birýyllyk ösümlik
bolan domalan otunyň (Helianthemum
salicifolium (L.) Mill.) bitýän ýerlerinde
ösýär (onuň bilen mikorizany emele
getirýän bolmagy hem ähtimal).
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerleriniň
çäklerini anyklamaly we ol ýerlerde
gorag düzgünlerini berk berjaý etmeli.
Duş gelýän ýerlerinde (dag eteklerinde)
alnyp barylýan hojalyk işlerini çäklendirmeli.
Gözegçiliksiz ýygnalmagynyň
öňüni almaly, ilat arasynda düşündiriş işlerini
ýaýbaňlandyrmaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Biologiki we
ekologiki aýratynlyklaryny düýpli öwrenmeli.
Täze bitýän ýerlerini ýüze çykarmaly.
Domalanoty bilen mikoriza emele
getirmek mümkinçiliklerini anyklamaly.
Ösdürip ýetişdirmegiň usullaryny işläp
düzmeli.
Düzüjiler: I. P. Frolow, B. R. Imamgulyýew
Börme

38°39′03.2″N%2056°54′41.4″E


Ahal welaýatynyñ Baharly (Bäherden) etrabynyñ Börme obasy Köpetdagyñ eteginde ýerlesýär
Wittadini muhomory

**Wittadini muhomory** () —Amanitalar (Ýylan kömelekler) maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Makromiset kömelekleriň gurak zolakdaky
az sanly we üzlem-saplam ýaýrawly,
mikoriza emele getiriji ekologiki toparynyň
görnüşi [2]. Zäherli kömelek.
Gysgaça beýany. Kömelegiň seýrek halatlarda
sargylt ýa-da çalymtyl, diametri
4–14 sm ýetýän ak telpejigi bolýar.
Kömelegiň göbegi sütün şekilli, köp bölegi
ak, düýbi garamtyl reňkli.
Ýaýraýşy. Günbatar Köpetdag (Hozlydere
jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Kawkaz,
Merkezi Aziýanyň günortasy,
Günorta Ýewropa, Arabystan, Demirgazyk
Afrika, Günorta Amerika.
Bitýän ýerleri. Daglaryň eňňitlerinde.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Seýrek,
iki-ýeke sanysy duş gelýär. Soňky
onýyllykda sany barha kemelýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Yssy we gurak
howa zerarly gyş-ýaz möwsümlerinde
topragyň yzgarlylygynyň pes bolmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Miwe bedenleri
ýeke-ýekeden döreýär. Toprakda
çyglylygyň ýeterlik ätiýaçlygy saklanan
ýagdaýynda, aprel–maý aýlarynda ýüze
çykýar. Kömelegiň ýaşajyk düýpleri
guran ýagdaýnda hem ösüş ukybyny
ýitirmeýär. Wagtlaýyn gurakçylykdan
soň ygal ýagsa, täzeden ösüp başlaýar we
kadaly boý alýar.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ýaýrawynyň
bir bölegi Sünt-Hasardag döwlet
goraghanasynyň çäklerinde goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerinde
gorag düzgünlerini berjaý etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Täze bitýän
ýerlerini gözlemeli, biologiki aýratynlyklaryny
öwrenmeli, çäklendiriji
sebäplerini anyklamaly.

Kategoriýa:Botanika
KIRIÇENKONYŇ TOMUSKY GOJAMAN TENEÇIRI

KIRIÇENKONYŇ TOMUSKY
GOJAMAN TENEÇIRI (Cymindis kiritshenkoi)
Teneçirler otrýady
Gojaman teneçirler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi V (DD). Ýeterlik öwrenilmedik
görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanda şu uruga degişli 3 görnüşiň
biri duş gelýär. Ýurtda görnüşiň genofondyny
gorap saklamakda uly ähmiýeti
bar.
Gysgaça beýany. Bedeninde gara menekler
ýok diýen ýaly, örän açyk sary reňkli,
göwresi uly teneçir. Maşgala degişli beýleki
ähli görnüşleriňkiden tapawutlylykda,
erkek teneçirleriň ganatlarynyň yzky
burçy aýlawly we onda oýulan ýer bolmaýar.
Ýaýraýşy. Farap, Galkynyş, Birata şäherçeleri.
Türkmenistandan daşarda — Özbegistan,
Gazagystan, Eýran, Yrak, Mesepotamiýa.
Ýaşaýan ýerleri. Düzlüklerdäki we dag
jülgelerindäki
çalt akýan derýajyklaryň
ýakasy.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýek-tük
tapylýar.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Suw gurluşyk
we suwaryş işleri geçirilen mahalynda,
derýalaryň tebigy akymynyň bozulmagy.
Gowaça meýdanlary suwarylanda Amyderýanyň
we uly ýaplaryň suwlaryna galyndy
suwlaryň goşulmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýeterlik
öwrenilmedik.
Maý-iýun aýlary, esasan,
Amyderýanyň kenar ýakalarynda duş
gelýär.
Liçinkalary we kiçi ýaşly teneçirler
akar suwlarda iki ýyla golaý ýaşaýar.
Ownujak bognaýaklylar bilen iýmitlenýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Amyderýa
döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Tutmagy gadagan
etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Biologiýasyny
jikme-jik öwrenmeli, liçinkasyna ylmy
beýan etmeli. Türkmenistanyň Tebigaty
goramak ministrliginiň Çöller, ösümlik
we haýwanat dünýäsi milli institutynyň
mör-möjekler gaznasy üçin teneçirleri
ýygnamaly.
Düzüji: S. K. Durdyýew
Iordaniýa

**Iordan Haşimit Korolligi** (, *el-Memleket-ul-Urduniýe el-Haşimiýe*) ýa-da **Iordaniýa** (, *el-Urdun*) — Ýakyn Gündogarda ýerleşýän arap döwleti. Demirgazykda Siriýa, demirgazyk-gündogarda Yrak, gündogarda we günortada Saud Arabystany, günbatarda Ysraýyl we Palestina awtonomiýasy bilen serhetleşýär.

## Daşarky çykgytlar
* http://www.turkmenhabargullugy.com/haber.php?haber_id=1959 Türkmenistan bilen Iordaniýanyň arasyndaky dostluk gatnaşyklar.

Iordaniýa Haşimit Patyşalygy

*
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýalar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kümmet diňi

**Kümmet diňi** (Parsça: برج گنبد قابوس, Iňlisçe: Gonbad-e Qabus) 1006-nji  ýylynda Kabus bin vuşmgir tarapyndan Eýranyň demirgazygyndaky Kümmet Gowuz şäherinde gurdurlan  taryhy bina.

Kümmet diňi 10 dilimli ýyldyz planyna eýe 53 metre beýiklikli bir binadyr ve 15 metrelik bir depäniň üstünde gurulandyr.

Bu eser 2012-nji Ýylda Azyýa sebitinden Dünýäniň medeni miras sanawyna girendir.

Bu eseriň bolan ýeri Kümmet Gowuz şäheri köplenç Eýran Türkmenleriniň ýaşaýan şäheridir.

## Çeşme
http://whc.unesco.org/en/list/1398/

Kategoriýa:Türkmensähranyň taryhy yädigärlikleri
Kümmet Gowuz

**Kümmet Gowuz** (Parsça: گنبد کاووس, Iňlisçe: Gonbad-e Qabus) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan Welaýatynda Türkmen oturumly bir şäher.

Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan şäheri bolan Kümmet Gowuzuň Inçeburun-Pol atly gümrük geçelgesi bilen Türkmenistana serhedi bardyr.

Kümmet Gowuz şäheriniň gadymy ady Jürjan, Gürgan, Gürgen ýa da Gorgandyr.

Taryhyň iň içinden gelen bu şäher meşhur Hyrkania Welaýatynyň merekzi bolandyr.

Gadymy Gürgen şäheriniň harabalary şu wagtky Kümmet Gowuz şäheriniň 3 kilometr alysyndadyr.

Dünýa medeniýet mirasy sanawyna giren Kümmet diňi bu şäherdedir.

Şäher merkeziniň ilatý 131 müňe golaýdyr.

Kümmet Gowuz etrabynyň ilatynyň sany bolsa obalary bilen 300 müňe golaýdyr.

Şäherde umuman alnanda Ýomut Türkmenleri (Atabaý we Japarbaý) ýaşaýar.

Kümmet Gowuz Eýranda at çapylşık, Woleýbol we Boks yaly sport pudaklarynda meşhurdyr.

Kategoriýa:Kümmet Gowuz
Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Bender-Türkmen

**Bender Türkmen** (Parsça: بندر ترکمن) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir Etrap we şäherdir. Bu şäher Türkmensähra sebitiniň iň günbatarynda ýerleşýär.

Bender Türkmen şäheri Bender Türkmen etrabynyň merkez şäheridir.

Pars dilinde Bender ady, deňiz ýakasynda ýerleşýan şäherdir etrapça beriler. Adyndan belli bolşy ýaly Bender Türkmen şäheriniň ilatynyň hemmesine golaýy Türkmendir.

Hazar ýakasynda ýerleşýän bu şäheriň ilatynyň işi umuman alnanda ekerançylyk, balykçylyk, söwda we dokmaçylykdyr.

Hernaçe Bender Türkmen täze bir şaher bolsa da bu sebit örän baý bir taryha eýedir.

Taryhda abuskun ady bilen bilinýän we horezmşah patyşalaryndan Muhammediň mazary bolan Bender Türkmen sebitindedir.

Etrabyň merkezinin raýaty 50,000 adama golaýdyr. Şäher bilen obalarynyň raýatynyň sanynyň jemi mukdary bolsa 125 müň adamdyr.

Etrap merkezi etrapça bilen günorta caparbaý etrapçasyndan ybaratdyr.

Günorta caparbaý etrapçasy Garasu, isgele, nazabat, süýjiwal, çapakly, eýwanabat, garagaşly, pihişih, örküthajy, aşyrada, anthaji, saparhaji, garadepe, hamanly, Aşyrabat, ýomut, zawulmehel ulýa, zawulmehel sufla bilen bäşýusga obalaryndan ybaratdyr.

Bender Türkmen Etraby demirgazykdan Kümüşdepe we Türkmenistan serhedi bilen, gündogardan Kümmet Gowuz we Akgala şäherleri bilen, günortadan Kürtkuý we Gürgen şäherleri bilen we günbatardan hazar deňizi bilen gonşydyr.

## Çeşme
Bender-Türkmen etrap häkimligi (Parsça) 

Bender-Türkmen şäher häkimligi (Parsça) 

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Hapalanma

**Hapalanma**, ýaramaz üýtgemelere sebäp bolýan hapalaýjy maddalaryň tebigy gurşawa girmegidir.Hapalanma islendik madda (gaty, suwuk ýa-da gaz) ýa-da energiýa (radioaktiwlik, ýylylyk, ses ýa-da ýagtylyk) görnüşini alyp biler. Hapalanmagyň düzüm bölekleri bolan hapalaýjy maddalar, ýa-da daşary ýurt maddalary / energiýa ýa-da tebigy ýagdaýda ýüze çykýan hapalar bolup biler. 

Daşky gurşawyň hapalanmagy tebigy hadysalar sebäpli döräp bilse-de, hapalanma sözi, hapalanýanlaryň antropogen çeşmesiniň bardygyny, ýagny önümçilik, gazyp alyş senagaty, galyndylaryň erbet dolandyrylmagy, transport ýa-da oba hojalygy ýaly adam işjeňligi bilen döredilen çeşmäni aňladýar.

Hapalanma köplenç nokat çeşmesi (zawod, magdan, gurluşyk meýdançasy ýaly ýokary konsentrirlenen ýerden gelýär) ýa-da çeşme däl hapalanmak (mikroplastika ýa-da oba hojalygynyň akmagy ýaly giň ýaýran çeşmelerden gelýär) hökmünde toparlara bölünýär.

Hapalanmagyň esasy görnüşlerine howanyň hapalanmagy, suwuň hapalanmagy, hapalar, sesiň hapalanmagy, plastmassa hapalanmagy, topragyň hapalanmagy, radioaktiw hapalanmalar, termiki hapalanmalar, ýagtylygyň hapalanmagy we görüş hapalanmagy degişlidir.
Gündogar Timor

**Gündogar Timor** (**Timor-Leşti** ýa-da **Timor-Leste**), **Gündogar Timor Demokratik Respublikasy** — Günorta-Gündogar Aziýada, Timor adasynyň gündogar ýarymynda, şeýle hem şol adanyň günbatar tarapyndaky uly bolmadyk eksklawda (Okusi-Ambeno prowinsiýasy) we kiçeňräk Atauro (demirgazykda) hem-de Žaku (gündogarda) adalarynda ýerleşýän döwlet.

*
Kategoriýa:Portugaliýanyň öňki koloniýalary
Kategoriýa:Portugal dilli ýurtlar
Kategoriýa:Ada döwletleri
Kategoriýa:Unitar döwletler
Bender-Türkmen etraby

**Bender Türkmen etraby** (*Parsça: شهرستان بندر ترکمن*) Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap gündogar we günbatar garasu we günorta caparbaý bolmak bilen 3 etrapçadan ybaratdyr.

2006-nji ýylda bu etrabyn raýatynyn saný 122218 adamdyr.

Etrabyn merkezi Bender Türkmen şäheridir.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Koreýa Halk-Demokratik Respublikasy

**Koreýa Halk-Demokratik Respublikasy** (), **KHDR**, **Demirgazyk Koreýa** — Gündogar Aziýada, Koreý ýarymadasynyň demirgazyk böleginde ýerleşýän döwlet. Ol demirgazykda Hytaý, demirgazyk-gündogarda Russiýa we günortada Koreýa Respublikasy bilen serhetleşýär.

## Çeşmeler

*
Kategoriýa:Sosialistik ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Ambarolum

**Ambarolum** şäheri (Parsça: انبارالوم) Eýranyň  Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäherdir.

Ambarolum şäheri Akgala etrabynyň  Voşmgir etrapçasynyň merkez şäheridir.

2006-nji ýylda 5859 adamlyk rayaty bolan bu şäher 2000-nji ýylda obadan şähere öwrüldi.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Akgala etraby

**Akgala etraby** (Parsça: شهرستان آق قلا) Eýranyň Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap merkezi etrapça we vuşmgir etrapçasy bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.

Merkezi etrapça Akaltyn, şih musa we gürgenboýy böleklerinden ybaratdyr.

Vuşmgir etrapçasy bolsa Günorta we Demirgazyk Mezre’e atly iki bölekden ybaratdyr.

Akgala etrabynyň Akgala we Ambarolum adynda iki şäheri bardyr, welaýatynyň yolagçy howa menzili Akgala şäheri bilen Gürgeniň arasynda, Akgalanyň 12&nbsp;km. alysyndadyr.

Akgala etrabynyň 75 obasy bardyr.

Etrabyň raýatynyň sany 2006-nji ýylda 109.903 adamdyr.

Etrap demirgazykdan Türkmenistan serhedi bilen, gündogardan Kümmet Gowuz etraby bilen, günbatardan Bender Türkmen etraby bilen we günortadan Gürgen etraby bilen goňşydyr.

Pol- Inçeburun adyndaky gümrük geçelgesi bu etraba tabindir.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Gürgen derýasy

**Gürgen Derýasy** Eýranyň demirgazyk-gündogaryndaky iň mühüm derýalardan biridir.

Bu arna Büjnürt etrabyndaky Aladagdan başlap 250&nbsp;km. uzap Türkmensähranyň Göklen oturumly sebitinden geçip Kümmet Gowuz, Akgala we Hojanepesden geçenden soň hazar deňizine akýar.

Gürgen derýasy Akgala we Hojanepes şäherleriniň ortasyndan geçýär.

Faýl:Gürgen Deryasy.jpg

Kategoriýa:Türkmensährada akyän derýalar
Kategoriýa:Derýalar
Garasu derýasy

**Garasu derýasy** Eýranyň demirgazyk-gündogaryndaki Türkmensähra sebitinde bir derýadyr.

Bu derýa Gürgen etrabynyň Taňrygargan (Galamaran) dagyndan akyp Akbaşdepe atly ýerde Bender Türkmeniň Garasu obasynda hazar deňizine döküler.

Kategoriýa:Derýalar
Kategoriýa:Türkmensährada akyän derýalar
Aliabat etraby

**Aliabat etraby** (Parsça: شهرستان علی آباد کتول) Eýranyň Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap  merkezi etrapça we Kemalan etrapçasý bolmak bilen 2 etrapçadan ýbaratdýr.

2006-nji ýylda bu etrabyň raýatlarynyň sany 125079 adamdyr.

Bu etrabyň şäheri bolan Aliabat Pars oturumlydyr emma Aşyrbaý, Ödek düýeji, Şordepe nepes, Badrak Ännegeldi, Badrak nuri, Bähelke nepes, Yrfanabat, Garabulak, Guşkörpi, Köseli, Küçük ussajyk we Küçük nazarhany obalary Türkmen obalardyr.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Gümişan etraby

**Gümişan etraby** (Parsça: گمیشان) Eýranyň Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap merkezi etrapça we Neftilje we Güldeşt etrapçasý bolmak bilen 3 etrapçadan ybaratdýr.

Güldeşt etrapçasý Gündogar Caparbay we Gyzylalaň böleklerinden ybaratdyr we bu Etrapçanýň merkezi Siminşäherdir.

Neftilje etrapçasýnýň merkezi bolsa Uly galajyk obasydyr we Altyn Tokmak, Siňňerdepe, Magtymgly, Safaişan, Uly galajyk, Kiçi Galajyk, Gulmes, Kellepos we Nardanly obalary bu etrapça tabindir.

2006-nji ýylda bu etrabyň raýatlarynyň sany 58,725 adamdyr.

Kümüşdepe şäheri bu etrabyň merkezi we iň uly şäheridir.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Siminşäher

**Siminşäher** (Parsça: سیمین شهر) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäheridir.

Bu şäher  Akgala, Kümüşdepe we Bender Türkmen şäherleriniň ortasynda yerleşýär.

Gümişan etrabynyň bir şäheri bolan Siminşäher ozalky Omçaly, Gargy we Kötük obalarynyň birleşmegi bilen 2008-nji ýylda şähere öwrüler.

Şäheriň iň uly yeri bolsa Türkmenleriň taryhy obalaryndan bolan Omçalydyr.

Gürgen derýasy bu Şäheriň ortasyndan geçýär.

Şäheriň raýatlarynyň sany 2006-nji ýylda 13,545 adamdyr.

Eýran Türkmenleriniň at gazanan bağşysy merhum Gazak Paň Siminşäheriň Omçaly obasyndadyr.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Settar Soky

**Settar Soky** (Parsça: ستار سوقی) Eýran Türkmenleriniň img tanymal şahyrlaryndan biridir.

1946-nji ýylda Akgalanyň Sähne sufla atly obasynda eneden doglan şahyr 6-16-nji ýaşlary aralygynda goşgy goşmany kakasy Gylyçmämeddan öwerenen. 16-nji ýaşynda ilkinji şygyrlaryny düzmäge başlar.

Bagyşlaýan eneme, jeren gyz, dokmaçy gyz we mazaryň ýaly goşgularý halkyň arasynda meşhur bolan şahiriň köp sanly goşgysy da aýdyma öwrülmişdir.

Settar Sokynyň mahlasy Sawçydyr. Şahiriň iň soňky kitaby “Buşluk” 2011-nji ýylda Eýranda çap edilendir.
Şu wagta çenli “17-niň miwalary”, “sawçy” we Gijeler atly goşgy kitaplary şahyrdan neşir edilendir. Şahyryň iň soňky kytaby “Buşluk” bolsa 2011-nji ýylda Eýranda çap edilendir.

Dutar, Aýralyk mukamy, surata bakýär gelin, dillen obam, arzuw, ösme şemal we saçyň şahyryň in söýlen şygyrlarydyr.

## Çeşme
Eýranyň talyp Türkmenleriniň websaýty 

Kategoriýa:Şahyrlar
Kategoriýa:Akgalanyň at gazanan şahsyýatlary
Kategoriýa:Türkmensähra şahyrlary
Akgala

**Akgala** (Parsça: آق قلا) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäheridir.
Bu şäher Akgala etrabynyň merkez şäheridir.

Safawi Döwletiniň şasy “Şa Abbas” tarapyndan gurlan bu şäher Gürgen şäherinden 15, Bender Türkmen şäherinden 50, Kümmet Gowuz şäherinden 70&nbsp;km. uzakdadyr.

Halkyň işi ekerançylykdyr.

2006-nji ýyldaky sanawa görä bu şaherin raýatlarynyň sany 27,402 adamdyr.

Taryhda ady geçen Gaçar döwletiniň esaslandyryjysy Agamämet han urşuny bu şäherden başlap döwletini guryar.

Şäheriň ortasyndan Gürgen derýasy geçyär we şäheri 2 bölege  öwüryär.

Akgalanyň Peňşembe bazary meşhurdyr.

Şäheriň ortasynda Safawylardan galan taryhy bir köprü bardyr.

Akgala sebitinde yerleşyän Voşmgir bendi Eýranyň ilkinji gurlan bentlerinden biridir.

Akgala etraby

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Inçeburun

**Inçeburun** şäheri (Parsça: اینچه برون) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäherdir. Inçeburun şäheri Kümmet Gowuz etrabynyň Daşlyburun etrapçasynyň merkez şäheridir.

2006-nji ýylda 5874 adamlyk rayaty bolan bu şäher Türkmenistan bilen Eýranyň serhedindedir.

Bu şäher Türkmenistandaky Gyzyletrek şaherine iň golaý Eýran şäheridir we halkynyň hemmesi Türkmendir.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Gürgen etraby

**Gürgen etraby** Eýranyň Gülistan welaýatynyň merkezi şäheridir.

Etrabyň merkezi Gürgen şäheridir. Gürgen etrabynyň raýatlarynyň sany 2006-njy ýylda 401,399 adamdý.

Bu etrap merkez etrapça we Baharan etrapçasy bolmak bilen 2 etrapça bölüner.

Surhenkelate Baharan etrapçasynyň şäheridir.

Gülistan welaýatynyň guralmagyndan we Gürgen etrabynyň welaýat merkezi bolandan soň sanlary belli bolmasa da köp sanly Türkmen halky da bu şäher we etraba ýerleşýär.

Şäherde Parslar, Türkmenler, Azerler we Zawullar bilen bilelikde 1000-1500 adama golaý Gazak da ýaşaýar.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Minudeşt etraby

**Minudeşt etraby** (Parsça: شهرستان مینودشت) Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap Merkez etrapçasy we Gälikeş bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.

2006-nji ýylda bu etrabyn raýatynyn saný 128,739 adamdyr.

Etrabyň merkezi Minudeşt şäheridir.

Minudeşt etrabynyň ýyňak we Garawlan ýaly sebiti Türkmen oturumlydyr emma şäher Azer, Pars oturumlydyr.
Ferhat Gaýymy

Ferhat Gaýymy (Parsça: فرهاد قائمی) Eýran Milli Turkmen Woleýbol ýygyndysy toparynyň we Kümmet Gowuz şäheriniň Barij toparynyň sportsmeni.

1989-nji ýylda Kümmet Gowuzda eneden doglan Ferhat Gaýymy 2007-nji ýylda Meksikada oýnalan ýaşlar bütindünýa woleýbol çempiýonadynda Eýran topary bilen birinji orny eýeledi.

FYVB’niň beren maglumatyna görä Ferhadyň iň halaýan nahary Türkmen Çekdirme palawy.

Kümmet Gowuzyň Türkmen ýaş nesli ýaly Ferhad-da çagalykdan woleýbol oýnamaga köçelerden başlaýar we bu spordy milli toparda dowam etdirýär.

## Çeşme
 /Boy’s Youth World Championship
/Sporçylaryn Biyografiyasi: Farhad Ghaemi

Kategoriýa:Kümmet Gowuzyň meşhur şahsyýetleri
Kategoriýa:Türkmensähranyň sportsmenleri
Serdar Azmun

thumbnail
**Serdar Azmun** 1995-nji ýylda Eýranyň Türkmensähra sebitiniň Kümmet Gowuz şäherinde eneden doguldy.

Eýran Ýokary Ligasynda Sepahan FK klubynda oýnaýan Serdar 2012-nji ýylda Eýranyň ýaşlar topary milli ýygyndysy bilen 2012-nji ýylda Russiya Federasiyasynda geçirilen dostluk kubogynda oýnap 6 oýunda 7 gol urup iň gowy hüjumçi adyna eýe boldy.

Serdar 2011-2012-nji ýyl Eýran Ýokary Ligasynda Sepahan topary bilen birinji orny eýeledi.

2009-2011-nji ýylda ýetginjikler milli toparynda 9 oýunda 6 gol uran Serdar Azmun 2011-nji ýyldan şu wagta çenli-de  Eýranyň ýaşlar milli toparynda 10 oýunda 14 gol urdy.

Serdaryň kakasy Halil Azmun öz döwründe Eýranyň we Kümmet Gowuzyň iň meşhur woleýbol sportsmenlerindendi.

Eýran futbolynda özünden söz etdiren Serdar Azmun, Rubin Kazan toparynyň baş tälimçisi bolan Gurban Berdiýewiň  islegi bilen Rubin Toparynda transfer boldy.

Eýran ýaşlar milli futbol topary ýygyndysynda oýanaýan Serdar, Türkmen bolany üçin Gurban Berdiýew bilen aňsat şekilde gepleşip biljekdigini we gowy futboly bilen Rubinde öz ýerini tapyp biljekdigini nygtaýar.

Serdar hem Jelil Gülçeşme yaly Eýranda ýaşaýan Türkmenlerden meşhurlyk gazananlaryñ biridir.

## Çeşme
http://Eýran%20Türkmen%20talyparynyň%20websaýty http://www.turkmenstudents.com/modules/news/article.php?storyid=14334 

* Serdar Azmoun - Rubin Kazan FK 

Kategoriýa:Kümmet Gowuzyň meşhur şahsyýetleri
Kategoriýa:Türkmensähranyň sportsmenleri
Neginşäher

**Neginşäher** (Parsça: نگین شهر) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäherdir.

Neginşäher Azadşäher etrabynyň merkez etrapçasynyň bir şäheridir.

Bu şäher Nezamabat, Mämi zeýtinli, Purjan we hiwaçy atly 4 obanyň birleşmegi bilen şähere öwrüldi.

Neginşäher Azadşäherden 5&nbsp;km., Kümmet Gowuzdan bolsa 15&nbsp;km. uzakdadyr.

2006-nji ýyldaky sanawa görä şäherin raýatlarynyň sany 7639 adamdyr.

Türkmenlerden başga, şäherde Parslar we Zawullylar da ýaşaýar.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Gülistan Welaýaty

**Gülistan Welaýaty** Eýranyň 31 welaýatyndan biridir.

Bu welaýat Eýrandaký Türkmenleriň ýaşaýyş ýerlerinden biridir.

Türkmenler umuman alnanda welaýatyň demirgazygynda we Türkmenistanyň serhedine golaý şäherlerde ýaşaýar.

Türkmenler bilen bilelikde welaýatda Azeriler, we köne Türkmen tireleri ýaşaýar (meselem: Ärsary , Kynyk we şm.

Türkmeniň beýik akyldary Magtymguly pyragynyň türbesi Eýranyn bu administrativ boluginde Marawadepe etrabynyň Aktokaý obasyndadyr.

Şu wagtky döwürde 1 milýon Türkmen Eýranda ýaşaýandyr. Tirelerden bolsa iñ köp Ýomutlar ýaşaýar

Eýsem hem Eýranda köp urşlarda wepat bolan Türkmen esgerlerimiziñ mazarlary ýatandyr

## Etraplar we Bölekler

## Çeşmeler


Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Aktokaý

**Aktokaý** Eýranyn Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Marawadepe etrabynyň merkez etrapçasynyň bir obasydyr.

Eýranyň Hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä Aktokaý 251 maşgala, 1396 raýatly bir obadyr. (Çeşme)

Köne Aktokaý 7 maşgala, 27 raýatly bir obadyr.

Aktokaý obasy Türkmeniň beýik akyldary Magtymguly pyragynyň guburi bilen tanalýar.

Her ýyl Matymgulynyň doglan gününden 3 gün öwünçäk doglan gününe çenli 100 müňe golaý Türkmen edebiýatsöýeri bu ýerde Türkmeniň uly şahyryny dabaraly ýagdaýda hatyralaýar.
## Serediň
Magtymguly Pyragynyň gubury

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Marawadepe etraby

**Marawadepe etraby** *([[Parsça]]: شهرستان مراوه تپه)* — Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap Merkez etrapçasy we Güllidag bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.

2006-nji ýylda bu etrabyn raýatynyn saný 45,874 adamdyr.

Etrabyň merkezi marawadepe şäheridir.

Türkmeniň beýik akyldary Magtymguly Pyragy bu etrabyň Aktokaý obasynda ýatýar.

marawadepe etrabynyň taryhy-turistik yerleri: Magtymguly Pyragynyň gubury, Alyhanbaba türbesi, Güllidag, Gyzlargalasy

## Serediň
Magtymguly Pyragynyň gubury

Aktokaý

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Hambarabat

**Hambarabat** (Parsça: خمبرآباد) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasynyň bir obasydyr.

Bu oba etrapçanyň Günorta Çaparbaý bölegine tabyndyr.

Eýranyň hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä Garadepe 88 maşgala, 357 raýatly bir obadyr.

Bu oba Pars, Zawully oturumly bir obadyr we obada Türkmen ýaşamaýandyr.

Kategoriýa:Türkmensähra
Garadepe

**Garadepe** Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasynyň bir obasydyr.

Bu oba etrapçanyň Günorta Caparbaý bölegine tabindir.

Eýranyň hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä Garadepe 174 maşgala, 829 raýatly bir obadyr.

Kategoriýa:Türkmensähra
Kelala etraby

**Kelala etraby** (Parsça: شهرستان کلاله) Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap Merkez etrapçasy Pişkemer we Arapdag  bolmak bilen 3 etrapçadan ybaratdyr.

2006-nji ýylda bu etrabyň raýatynyň saný 153,261 adamdyr.

Etrabyň merkezi Kelala şäheridir.

Kelala etrabynyň taryhy-turistik ýerleri: Halat Nebi gubury we gonamçylygy, Çeşme Zaw, Aksu çeşmesi, Kerim-işan hüjre we metjidi, Nilkuh, Kelala Göl parky

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Magtymguly Pyragynyň gubury

**Magtymguly Pyragynyň gubury** Kümmet Gowuzly Türkmen arhitekt Annamämmet Niýazy tarapyndan Eýranyň Türkmensähra sebitiniň Marawadepe etrabyna tabin Aktokaý obasynda 10 gektarlyk ýerde guralan ýädigärlik.

Bu ýädigärlikde Magtymguly Pyragy we kakasy Döwletmämmet Azady ýatandyr.

Ännemamet Niýazy bu ýädigärlikde Türkmen düzünde çıkyan Läle güllerinden we Türkmen çadyryndan ylham alandygyny nygtaýar.

Bu ýädigärlik 10.04.1999-nji ýylda Saparmyrat Türkmenbaşynyn da gatnaşmagy bilen açyldy.

Magtymguly Pyragy we kakasy Döwletmämmet Azadynyň ýädigärligi Eýranyň milli mýrasy sanawyna giren eserlerden biridir.

Eýran tarapynyň wekilleriniň aýtmagyna görä,  Magtymguly Pyragynyň we Döwletmämmet Azadynyň jaýlanan ýeriniň çäginde muzeýden, mejtjitden, myhmanhanadan, mejlis geçirilýän jaýdan we beýleki desgalardan ybarat bolan binalaryň toplumynyň gurluşygy dowam edýär.

## Serediň
* Magtymguly
* Aktokaý
* Marawadepe etraby
* Türkmensähra
## Çeşme
* http://www.turkmenleri.com/modules/news/article.php?storyid=678   - Parsça
* http://www.turkmenistan.gov.tm/_tmt/?id=1011  - Türkmençe

## Salgylanmalar

Kategoriýa:Türkmensähranyň taryhy yädigärlikleri‎
Sähra gazeti

**Sähra** (Parsça: صحرا) Eýranyň Türkmensähra sebitinde neşir edilip ýaýradylýan Türkmençe-Parsça hepdelik bir gazet.

Bu gazetiň esaslandyryjysy eýranyň Türkmen şahyr we ýazyjysy Abdurrahman Düýejidir.

Sähra Eýran Türkmenleriniň arasynda ýaýradylan yzygiderli ilkinji Türkmen gazetidir.

Sähradan başga Türkmensährada Ýaprak we Pyragy adynda 2 gazet we jurnal da neşir edilýär.

## Çeşme
http://www.iranturkmenleri.ir/sahra/sahra253/Page%201.pdf 

Kategoriýa:Eýran
Kategoriýa:Türkmensährada neşir edilýän gazetler
Günorta Caparbay Bölegi

**Günorta Caparbay Bölegi** Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasyna degişli bir bölek.

Bu bölegiň merkezi Süyjiwal obasydyr
bölegiň raýatynyň sany 2006-nji ýylda 18448 adamdyr.

Kategoriýa:Türkmensähra
Gazak Paň

**Gazak Paň** Türkmensähranyň at gazanan bağşylaryndan biridir.

20-nji asryň başlarynda dünýä gelen Gazak paň ilk başda doglan ýeri bolan omçaly (Siminşäher) obasynda Taýjan ahun garajanyň hüjresinde din sapaklary almaga başlady.

17-18 ýaşlaryndaka molla Baýramdurdy ady bilen bilinen Gazak Paň bir ýyl boýunça hassalanar we enesi we doganlaryndan  dutar islär. Gazak bağşynyň ahun bolmagyny isleýän Enesi onuň ýagdaýyny görüp dutar çalmagyna rugsat berer we bağşy mollaçylyk bilen bağşyçylygy bilelikde dowam etdirer.

Merhum Gazak bağşy Gürgen radýosynyň Türkmençe servisinde 84 aýdymy ýädigar goýandyr.

Britan we ABŞ ýaly daşary ýurtlarda da öz hünärini görkezen Gazak Paň doğlan ýeri bolan Siminşäherde wepat etdi we o şäherde de jaýlandy.

## Çeşme
http://halad.blogfa.com/post-17.aspx

## Serediň
Ayryldym (Gazak Paňyň sesi bilen)

Kategoriýa:Türkmensähranyň bagşylary
Çili

**Çili** (), resmi ady — **Çili Respublikasy** ( ) — Günorta Amerikada döwlet.

Paýtagty — Santiago de Chile.

left|thumb|250px|left|Atakama

Kategoriýa:Döwletler
*
Çili respublikadyr. Häzirki konstitusiýa 1980-nji ýylda kabul edildi we 1981-nji ýylda güýje girdi; 1989, 1994, 2004-nji ýyllarda düzedişler girizildi. Döwlet baştutany, ähliumumy göni we gizlin ses berişlik arkaly 4 ýyllyk möhlete saýlanan prezident (Rikardo Lagos Eskobar). Kanun çykaryjylyk Senatdan we Deputatlar palatasyndan ybarat Milli Kongres tarapyndan ýerine ýetirilýär we ýerine ýetiriji häkimiýet Prezident tarapyndan amala aşyrylýar; prezident hem hökümete ýolbaşçylyk edýär.
Çili döwlet gimni

Musiqisi:Ramón Carnicer
Sözləri:Eusebio Lillo

## Sözləri


:**Dulce Patria, recibe los votos**
:**con que Chile en tus aras juró**
:**que o la tumba serás de los libres** 
:**o el asilo contra la opresión.**

I 
:Ha cesado la lucha sangrienta;
:ya es hermano el que ayer invasor; 
:de tres siglos lavamos la afrenta 
:combatiendo en el campo de honor. 
:El que ayer doblegábase esclavo 
:hoy ya libre y triunfante se ve; 
:libertad es la herencia del bravo, 
:la Victoria se humilla a su pie.

II 
:Alza, Chile, sin mancha la frente; 
:conquistaste tu nombre en la lid; 
:siempre noble, constante y valiente 
:te encontraron los hijos del Cid. 
:Que tus libres tranquilos coronen 
:a las artes, la industria y la paz, 
:y de triunfos cantares entonen 
:que amedrenten al déspota audaz.

III 
:Vuestros nombres, valientes soldados, 
:que habéis sido de Chile el sostén, 
:nuestros pechos los llevan grabados; 
:los sabrán nuestros hijos también. 
:Sean ellos el grito de muerte 
:que lancemos marchando a lidiar, 
:y sonando en la boca del fuerte 
:hagan siempre al tirano temblar.

IV 
:Si pretende el cañón extranjero 
:nuestros pueblos, osado, invadir; 
:desnudemos al punto el acero 
:y sepamos vencer o morir. 
:Con su sangre el altivo araucano 
:nos legó, por herencia, el valor; 
:y no tiembla la espada en la mano 
:defendiendo, de Chile, el honor.

**V**
:**Puro, Chile, es tu cielo azulado,**
:**puras brisas te cruzan también,**
:**y tu campo de flores bordado**
:**es la copia feliz del Edén.**
:**Majestuosa es la blanca montaña**
:**que te dio por baluarte el Señor,**
:**y ese mar que tranquilo te baña**
:**te promete futuro esplendor.**

VI 
:Esas galas, ¡oh, Patria!, esas flores 
:que tapizan tu suelo feraz, 
:no las pisen jamás invasores; 
:con su sombra las cubra la paz. 
:Nuestros pechos serán tu baluarte, 
:con tu nombre sabremos vencer, 
:o tu noble, glorioso estandarte, 
:nos verá, combatiendo, caer. 


## Çykgytlar
*  (MIDI) 

*
Kategoriýa:Döwlet gimnler
Kategoriýa:Gimnler
Liwan

**Liwan** (, *Lübnan*), resmi ady **Liwan Respublikasy** (; *El jumhuriýýet'ül Lübnaniýýe*) — Ýakyn Gündogarda, Ortaýer deňziniň gündogar kenarynda ýerleşýän daglyk döwlet. Gündogarda we demirgazykda Siriýa, günortada bolsa, Ysraýyl bilen araçäkleşýär.

*
Kategoriýa:Unitar döwletler