Luanda

**Luanda** — Afrika yklymynda Angolanyň paýtagty we iň uly şäheridir.

Angola, Atlantik ummanynyň kenarlaryndan ullakan yklymyň içki bölegine çenli uzalyp gidýär; Afrikanyň göwheri, gizlin gymmat bahaly daş. Angola baryp görüň we päk tebigatdan, asyrlar boýy ýagyşdan we ýeliň çeken suratyna meňzeýän plýaacheslardan, iň uly ýabany tebigat seýilgählerinden we muzeýlerinden lezzet alyň.

Dünýäniň iň ýaş ýurtlaryndan biri bolan Angola, ösüş depgini we baý çeşmeleri bilen Afrikanyň iň çalt ösýän ýurtlaryndan biri hökmünde tapawutlanýar. 15 ýaşa çenli ilatynyň 46 göterimi bilen bu ýurt dünýäde 4-nji ýaş ýurtdyr. Capitalurduň paýtagty we iň köp ilatly şäher Luanda hem yklymyň iň gadymy kolonial şäherlerinden biri hasaplanýar. 1975-nji ýylda garaşsyzlyk alandan soň, 2002-nji ýyla çenli raýat urşy başdan geçirildi we infrastruktura we gurluş gurluşlarynda, oba hojalygynda we senagatda uly boşluk bar. 

Atlantik ummanynyň kenarynda, günortada Namibiýa, demirgazykda Kongo Demokratik Respublikasy we gündogarda Zambiýa ýerleşýän Angolanyň takmynan 30 million ilaty bar.

Owimbundu, Ambundu, Bakongo, Chokwe we Mbunda ýaly dürli etnik toparlaryň ýaşaýan ýurdunyň portugal dilinde resmi dili bar we ilatyň aglaba bölegi hristianlar. 15 ýaşa çenli ilatyň 46 göterimi bilen bu ýurt dünýäde 4-nji ýaş ýurtdyr. Angolanyň ilaty barada takyk maglumat ýok, emma Birleşen Milletler Guramasynyň 2012-nji ýyldaky hasaplamalaryna görä 20,6 million adamyň bardygy çak edilýär. Käbir çeşmelerde 17 million ilaty agzalýar. Angolanyň resmi walýutasy Kwanza ýa-da Angola kwanzanyň doly ady, gysgaldylan Kz.

Uzak ýyllaryň dowamynda Portugaliýanyň koloniýasy bolan Angolanyň aşhanasynda Portugaliýanyň täsiri bar. Tagamlaryň esasy düzümine un, noýba, tüwi, balyk, doňuz eti, towuk, gök önümler, süýji kartoşka, pomidor, sogan we okra degişlidir. Köp souslar hem ulanylýar. Iň meşhur tagamlardan biri Funge (kassadan ýa-da mekgejöwen unundan ýasalýar), Mufete (panjara balygy, banan, süýji kartoşka, kassava we gari). Şeýle hem Calulu, Moamba de Galinha, Moamba de ginguba, Kissaca we başga-da ýakymly tagamlar bar. Şeýle hem iň meşhur mukua sherbet bar.

XV asyrda Angola ilkinji gezek aýak basan portugaliýalylar XVI asyryň dowamynda ýurduň dürli ýerlerini eýeläp başladylar. 1641-nji ýylda, Gollandiýalylar häzirki paýtagt Luandany basyp alanda, portugallar güýç ugrundaky göreşde ýeňiş gazandy we ýurtda agalyk etdi. Kongo we Ndongo patyşalyklaryny eýelän portugaliýalylar ahyrsoňy tutuş ýurdy eýeledi. Angola ady, Ndongo şalaryna berlen atdan gelip çykýar, "ngola", şa diýmekdir. Çig mal, oba hojalyk önümleri we gullar bilen söwdasyny asyrlar boýy dowam etdiren Portugaliýa 1951-nji ýylda Angolany daşary ýurt territoriýasy diýip yglan etdi.

Angolanyň milli azat ediş fronty (FNLA), Angolanyň garaşsyzlygy üçin halk hereketi (MPLA) we garaşsyzlyk ugrunda göreşen we dürli ýurtlar tarapyndan goldanýan Angolanyň Milli Garaşsyzlyk Bileleşigi (UNITA) 1975-nji ýylyň 11-nji noýabrynda garaşsyzlykdan soň güýç göreşine girdi we raýat urşy başlandy. Gra civildanlyk urşy we konfliktler UNITA-nyň lideri Jonas Sawimbiniň 2002-nji ýylda aradan çykmagy bilen tamamlandy.

MPLA 1992-nji ýylda ilkinji gezek saýlawlar geçirilen garaşsyzlygyndan bäri ýurdy dolandyrýar.

2010-njy ýylda konstitusiýa üýtgetmeler girizildi we saýlawlarda iň köp ses alan syýasy partiýanyň lideri prezident bolmaga hukugy bar. Adam iň köp iki möhlete prezident bolup biler, prezident we parlament bolsa bäş ýyl möhlet bilen işleýär.

18urduň 18 administratiw sebiti prezident tarapyndan bellenen häkimler tarapyndan dolandyrylýar.

2017-nji ýyldan bäri prezidentlikde işleýän Joao Manuel Gonçalves Lourenço ozal 2014-nji ýyldan 2017-nji ýyla çenli ýurduň goranmak ministri bolup işledi.

Dünýäde iň çalt ösýän ykdysadyýetleriň biri hasaplanýan ýurt, bütinleý diýen ýaly nebite garaşly. Angola Söwda ministrliginiň maglumatlaryna görä, 2018-nji ýylda jemi içerki önümi 89,6 milliard bolan Angola, şol ýyl Saharanyň günortasyndaky Afrikada üçünji uly ykdysadyýet boldy.

Täze nebit ýataklarynyň tapylmagy bilen bu ýurduň Afrikada iň köp nebit öndürýän ýurda öwrülmegine garaşylýar. Angolanyň jemi içerki önüminiň 85 göterimini we eksportyň 97 göterimini nebit tutýar.

Nebitden soň ýurduň iň möhüm eksporty göwher we şuňa meňzeş gymmat bahaly metallardyr.