Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda

**Mowzuk: Osman döwletleri XVI – XVII  asyryñ  başlarynda**

**Meýilnama:**

1.	XVI  asyrdaky  türk  basybalyjylary. Osman döwletiniñ  harby hojalyk gurluşy.

2.	Türkiýe  Süleýman II döwründe . Hojalyk gurluşy kanunçylygy  harby guramaçylyk işleri

3.	Balkan  ýarym adasynyñ  halklarynyñ  türk  zulumyna  garşy göreşi. Osman döwletiniñ  gowşamagynyñ  sebäpleri

*Maksady:* XVI – XVII  asyrda  Osman döwletiniñ  harby hojalyk gurluşy we basyp alyşlary barada  düşünje bermek

*Wezipesi:* Osman  döwletiniñ  medeniýetine   seljuk soltanlygynyñ  ýetiren täsirini  düşündirmeli.

Bu döwlet seljuk türkmenleriniñ  nebereleri tarapyndan  Anadoluda  1300-nji  ýylda  Marydan ilkinji ýöriş  eden seljuk  türkmeni  Ärtogrul  gazynyñ  ogly Osman  gazy tarapyndan  binýat edildi.

1071-nji ýylda  Çagry batyryñ  ogly Alp Arslan  Rum iliniñ  derwezesini  açmak üçin  Wizantiýa  hökümdarlygy  bilen  gazaply  söweş edýär. Bu söweşde  türkmenler uly ýeñiş gazanýarlar. Gysga wagtyñ içinde    tutuş Anadolyny  ele geçiren  türkmenler  bu ýere  yslamy ýaýradyp, halkyny türkmenleşdirip başlaýarlar. Malazgirt söweşiniñ  netijesinde  Anadoly  türkmenleriñ eline geçýär. Anadolyda  1075-nji ýylda  Anadoly  türkmen  döwleti  gurulýar, bu döwlet 1308-nji ýyla çenli  dowam edýär. Eýýäm 1300-nji ýýllara çenli  Anadoly Seljuk  türkmenleriniñ döwleti dargap başlaýar. Onuñ ýerini  ýuwaş – ýuwaş türkmen  beglikleri alýar. Taryhda  Osman  
türkmen  döwletini  döreden  şol türkmen beglikleridir. Olaryñ başyny   Ärtogrul  gazy çekipdir. Özüniñ dört ýüz türkmen atlysyna baş bolup gelendigi aýdylýar. Ärtogrul gazy  dogany Dündar bilen  Anadolynyñ ýollaryny baglýar. Beýleki iki dogany  Gündogdy  bilen Sungur  hökümdar Horasana  dolanýar. Ärtogrul  gazy “Bu 400 türkmen  öýlüden bir döwlet  dünýä iner” diýip , altyn sözleri aýdypdyr. Olar Anadoluda  birnäçe ýerlerden  geçip, 1270-nji ýylda  söwüdi wizantiýalylardan  basyp aldylar. Seljuklylaryñ  soltany Alaeddin  Keý kubat bu ýeñşi üçin  Söwüdi oturmaga  Domaniç we Ermeni dagyny   bolsa,  ýaýla üçin Ärtogrul  bege berdi.  Ärtogrul beg tiresi bilen  Söwüde ýerleşdi. Ol 1281-nji  ýylda  93 ýaşynda  wepat bolýar. 
	
Ärtogryl gazydan soñ  begligiñ başyna ogly  Osman geçdi. 1300-nji ýylda bolsa,  Anadoludaky  türkmen begleri  toplanyp,  uly döwlet döretdiler. Osman gazy Ärtogrul begiñ  üç oglundan  biridir. Osman beg beýleki  doganlaryndan aýratyn  tapawutlanmaýardy, ýöne barypýatan  bir häkimýetçilik  häsiýeti  bardy. Kakasy wepat bolandan soñra , tiräniñ ähli begleri  hem Osman  gazynyñ  tiräniñ başyna  geçmegini  isleýärler. Ol begligiñ başyna geçen  wagty 23 ýaşynda  bolupdyr. Osman  beg türkmeniñ  görmegeý ýigidi  bolupdyr, ol uzyn boýly, giñ döşli we goç burunly  bolupdyr, göwresiniñ  bilden ýokary  bölegi aşaky  bölegine  görä has uzyn bolupdyr.
	
Kakasy Ärtogrul gazy   ölüm ýassygynda ýatyrka , şeýle wesýet edipdir diýip,  taryhy çeşmelerde   görkezilýär : “Oglum ölümine  boýun egmän dünýä gelen  hiç bir adam ýokdur. Maña-da Hezretli Allanyñ  emri bilen  ölmüm ýakynlaşdy. Bu döwleti  saña  amanat  edýärin. Seni hem  Tañra  tabşyrdym. Her işiñde  adalaty  ýokarda  goý” .  Kakasy Ärtogrul  gazy bilen  Osman  begiñ  guran  döwleti soñlugy bilen  Osman  döwleti  ady astynda  dünýäniñ  üçden birine  600-ýyldan  gowrak wagtlap höküm  edýär.

1453-nji ýylda  türk imperiýasy konstantinobyly  basyp alan soñ  özüniñ territoriýasyny  giñeltmekligi  dowam etdirdiler. Balkan ýarym adasynda  Serbiýany, Bosniýany, Albaniýany  basyp alýar. Albaniýa türkler  tarapyndan iki gezek basylyp alynýar.Iki rotanyñ arasynda  Albaniýa  göreş alyp baryp azatlygyny saklady. 1443-nji  ýylda  Albaniýada  Kostirýot türklere  garşy söweşde  ýolbaşçylyk edip özüniñ  garaşsyzlygyny   gazanýar. 1468-nji ýylda  Kostirýot  ölensoñ içki garşylyklaryñ  ýitileşmegi bilen  ikinji gezek türkler  basyp alýar. 70-nji ýylyñ  ortalarynda  Krymy basyp alýarlar. Kiçi Aziýada  Tranezund  şäherlerini, Ýewfrat derýasyna çenli  basyp aldylar. Mehmet iki gezek  ýeñlişe  sezewar bolýar. Belgyrada ýöriş edende  hem-de  Rodos adasyna  ýöriş edende  ýeñlişe  sezewar  bolýar.  Selim I döwründe  täzeden ýöriş  başlanýar, ol Eýrana garşy göreş  edip Azerbeýjana, Ermenistana, Guruziýany, Dagystany, Kürtüstany basyp alýar. Siriýany, Müsüri birleşdirdi. Eýýeländen soñ   Selim I yslamyñ  ýolbaşçysy hökmünde  halyflyk titunyny  alýar. Osman  döwleti Süleýman II  komuiçi döwründe  has hem giñelýär. Örän köp territoriýalary  basyp alýar. Ol özüniñ  patyşalyk  edip  başlanda  Belgrady we Rodasy  basyp  alýar.  1526-njy ýylda Mahaçyn eteginde  birleşen  çeh – wenger goşunyny derbi – dagyn  edýär. Moldawiýada , Wolohiýa  gutarnykly türk   soltanlygynyñ  köşgüne  öwrülýär. Süleýman  1529-njy ýylda  Wenýanyñ  üstüne  çozýar, emma ony   basyp  alyp bilmeýär. Bagdat şäheri  bilen bilelikde   Messopatamiýany eýeleýär.  Demirgazyk Afrika  hem ýöriş edýär. Gripolini, Alžiri basyp alýar. Türkler Süleýmanyñ  döwründe  bütin Arabystany  hem   basyp alýar. Wizantiýanyñ eýelik edýän territoriýasynyñ  ählisini birleşdirdi. Soltanyñ elinde  ol ýerleriñ  uly bölegi degişli bolupdyr. Süleýman dünde Osman döwleti  Ýewropa  syýasatyna  örän aktiw  gatnaşypdyrlar. 1529-njy ýylda  Süleýman  Awstriýa  garşy ýoriş  edýär. 1535-nji ýylda  Türkleriñ  gol astyndaky ýerlerde  salgyt tölemek bilen  Fransiýa söwdagärlerine  doly
hukuk berlipdir. Türk soltany  tarapyndan eýelenen  territoriýalarda   administratiw gurluş  deñ bolýar. Ähli döwlet 21  welaýata bölünýär. Olam 250 sany etraba bölünýär.  Welaýatyñ başynda  gubernatorlar durupdyrlar. Etrabyñ  ýolbaşçylaryna  somjak diýlipdir. Özleriniñ  ünsüni harby işe  beripdirler. Harby goşunlaryñ  bir   böleginiñ    ýagdaýyny  ýeñilleşdirmek üçin  ýorite karar çykarypdyrlar. Esasy bölegine  Ýaniçar diýilipdir. Olaryñ sany 12-20 müñe  çenli bolupdyr. Harby işden  boş wagty Türk Soltandan  köp ýeñillikler alypdyrlar. Türk  goşunynyñ  esasy bölegi  iri ýer eýleri    bolupdyr. Dürli ýer eýeleri hökmany harby ýörişlere gatnaşmaly bolupdyrlar. Ýerleriñ mukdaryna görä  ýaragly otrýady  getirmäge  borçly bolupdyrlar. Süleýman   daýhanlaryñ feodal  borçlaryny kanuny  tertipde kesgitläpdir. Ilkinji nobatda  döwlet salgydyny  tölemeli bolýar. Öz hojalygyna  ýer üçin , mal üçin  tölemeli bolýar. Gaçyp giden daýhanlary  kesgitli wagtdan soñ   tapyp yzyna getirmäge  mümkinçilik beripdir. Türk daýhanlary   bilen  deñeşdireniñde  basylyp alynan  ilatyñ ýagdaýy has agyr  bolupdyr. Özbaşdaklygy ýok edilipdir. Sähelçe hereketi üçin  daýhanlaryñ  üstüne  talañçylykly   ekspedisiýalar  gurapdyrlar. Balkan ýarym adasy  pese gaçyar. Natural hojalyk  agalyk edip başlaýar. Türk eýeçiligi  dünde  Balkan halky örän horlanýar.  15-16 asyrlardan soñky 100 ýyllykda  Balkan halky türklere  garşy göreşini   dowam etdiripdirler.  Türkleriñ uly armiýasy  üçin köp harajat  gerek bolýar. Basylyp alnan ilatyñ   duşmançylyk hereketi  güýçlenýär. Daglyk ýerlerdäki  ilatyñ göreşi güýçli bolýar. Duşmanlar adada saklaýan  türkleriñ  harby güýçlerine  zarba  urup  durýarlar. Türk dolandyryjylaryna  garşy berk göreş alnyp barylýar. Duşmanlar dürli-dürli atlar dakynypdyrlar. Grek duşmanlary özlerini Kleftlez diýip, Dolmasiýa  Uskotlar   diýip at dakypdyrlar. Bu hereketler halk aýdymlarda  özleriniñ beýanyny   tapýar.  Türkler  özleriniñ hereketlerini  güýçlendirip olary  yzarlap basyp  ýatyrýarlar. Duşmanlaryñ  türk häkimýetini  ýok eder  ýaly  güýçleri bolmandyr. Ikinji bir tarapy  halkyñ olara   garşy dildüwüşikleri bolup  durupdyr. Aýry – aýry şäherlerde  1594-nji ýylda  bolan Serbleriñ  gozgalañy  bolýar.  Gozgalaña   Banato gozgalañy  diýip at dakypdyrlar.  1598-nji ýylda  Çernow şäherlerinde    gozgalañ bolýar. Oña  Çernow – Mitropowlitiý  Diýonisi, Boýarlar ýolbaşçylyk etdiler. Şu gozgalañ  ýeterlik taýyarlanylmandyr. XVII  asyryñ  başlarynda  Serbler, Çernogorelylar üstünlikler gazanýar. 1603-nji  ýylda  Serbler  Türk goşunyndan  üstün çykýar. Türkler bilen urşuñ gidişinde  Slobýan ýurtlary ruslardan kömek  alyp durupdyrlar. Ýurtda  garşylygyñ  ýitileşmegi  uly türk  armiýasynyñ gowşamagyna alyp barýar. Syýasy gurluşy  gowşaýar.  Türk imperiýasynyñ  dolandyryş sistemasynyñ  öz içinde  garşylyklar ýitileşip  gowşaklyk döretdi. Süleýman I nesilleri döwründe biri-birine  garşy toparlar döredýär.  Oña ýançarlar  hem  gatnaşypdyrlar.  Ondüriji güýçler  haýal ösýär.  Ýakyn gündogaryñ  halklary  türk eýeçiligine çenli  halkara  söwdasynda  uly rol oýnapdyrlar. Indi bolsa şol söwda  bütinleýin  ýatyp galýar. Türk häkimýeti  uzak wagtlap uruş alyp  barmagy   bilen   başga işe eli degmändir. F.Engels : Türk  düzgünine harby  ýurt basarlarynyñ düzgüni   diýp at berýär. Önümçiligi  hiç wagt ösdürmändir. Her bir urşy täze-täze territoriýalary  berýär. Şu ýagdaý  bolsa içki sosial  syýasy ýagdaýyny  ýitileşdirdi. Türkler soñky uruşlarynda  ýeñlişe sezewar  bolýarlar. XVII asyryñ  ahyrlaryndan  başlap Türk imperiýasynyñ territoriýasy kiçelip  başlaýar. Olar 1571-nji  ýylda  Lepantonyñ  ýanynda  bolan söweşde  ýewropalylardan    erbet ýeñilýär.  Uly türk  floty  Ispaniýa, Wenesiýa , Rim papasynyñ  flotyndan  ýeñlişe  sezewar  bolýar. Oña Don  huan  Awstriskiý ýolbaşçylyk edýär. Şondan soñ  hem türkler  Wenesiýadan  Kirp adasyny  gaýtaryp alýar. XVI  asyryñ  70-90-njy ýyllarynda  Türkiýada  örän  güýçli sosial – syýasy  krizis  bolup geçýär. Ýurtda  iri ýer  salgytlarynyñ  göterilmegi bilen  birnäçe halk hereketleri bolup geçýär.  1591-nji ýylda  güýçli gozgalañ bolup geçýär. 1595-1603-nji  ýyllar aralygynda  ul
gozgalañlar  dowam edýär. Ýanyçarlar he topalañ  turuzýarlar. Soltanyñ  özi hem  harby köşk  öwrülişiginde  öldürilýär. XVII asyryñ  başynda  Türkiýa  Eýran bilen  alyp baran  urşunda  uly ýeñlişe  sezewar   bolýar. Eýran  şasy Abbas I  Azerbeýjany, Ermenistany, Gruziýany, Mosul, Bagdat şäheri bilen  birlikde  Messopotamiýany  eýeleýär. 1619-njy ýyldaky  Stambul  ýaragsyzlygy  boýunça  bütin  Kawkaziýany  we Messopotamiýany  elden gitdirýärler. Türkleriñ  Rusiýa bilen çaknyşygy   XVI asyryñ   ikinji ýarymynda   bolýar. Soltan topy basyp alan soñ  Astrahany almak üçin  synanyşyar. Ony eýeläp  Eýrana ýoriş  etmekligiñ  planyny  düžýär. Astrahan  1568-nji ýylda  Türk goşunlaryna  garşy berk gaýtawul berýär. Astrahany alyp bilmän  yza çekilmäge  mejbur bolýar. Gazaklaryñ  Krym türkler bilen  alyp barýan  uruşlary soñky  ýyllarda  dowam  edýär. XVII asyryñ ikinji ýarymynda      Türkler Wenesiýa  , Awstriýa, Rusiýa bilen köp  uruşlar alyp bardy. Şol uruşda  ýeñilmegi bütin  Ýewropanyñ  öñünde  Türk  döwletiniñ  içki tarapdan  gowşamaklygy  hem-de  harby topardan  yza galaklygyny  görkezdi.

Kategoriýa:Taryh