open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wikipediýa

**Wikipediýa**, ulanyjylary tarapyndan bilelikde birnäçe dilde taýýarlanan, erkin, garaşsyz, tölegsiz, mahabatsyz, girdeji üçin peýdalanylmaýan internet ensiklopediýasydyr. MediaWiki taslamasy ulanylyp taýýarlanyldy. Wikipediýa-nyň makalalary her wagtda üýtgedilip, täze maglumatlar goşulýanlygy sebäpli, Wikipediýa hiç wagt tamamlanmaýar.

Esaslandyryjylardan Jimmi Ueýls Wikipediýa-ny, "Dünýädäki her bir adama öz dilinde, iň ýokary hilde, tölegsiz ensiklopediýa döretmek we ýaýmak" diýip kesgitleýär.

Wikipediýa sözi, *wiki* we *pedi* sözlerinden emele gelýär. "Wiki", Gawai dilindäki *"wiki wiki"* (*tiz* we *maglumat maksatly*) sözünden gelýär. "Pedi" bolsa, Gadymy Gresiýa Medeniýetinde "köptaraply medeni bilim ulgamy" manysyna gelýän *paideia* sözünden gelýär.

## Aýratyn gözläň

* Wikipedia baş sahypa 
* Ensiklopediýalary öz kompýuteriňize ýükläp bilersiňiz: Wikipediýa databazalary

## Salgylanmalar

## Daşarky çykgytlar

* Iňlisçe Wikipedia-nyň 2001-nji ýyldan bäri ''WaybackMachine'' tarapyndan arhiwlenen wersiýalary
* Türkmençe Wikipediýa-nyň 2003-nji ýyldan şu güne çenli ''WaybackMachine'' tarapyndan arhiwlenen wersiýalary

Kategoriýa:Wikipediýa
Kategoriýa:Dillerine görä Wikipediýalar
Absolýut ululyk

**Absolýut ululyk** (*modul*) - hakyky sanyň Absolýut ululygy san pložitel alamatda bolanda onuň özüne, san otrissatel alamatda bolsa, onuň garşylykly ululygyna deň. San nola deň bolanda, onuň Absolýut ululygy hem nola deň. *a* sanyň Absolýut ululygy \left|a\right| bilen bellenilýär. 
## Mysallar
1) \left|-15\right| = \left|+15\right| = 15

2) \left|0\right| = 0

3)  a + bi  kompleks sanyň (*a* we *b* hakyky sanlar) Absolýut ululygy (ýa-da moduly)  + \sqrt{a^2 + b^2} deň.

Meselem: \left|i\right| = \left|-i\right| = 1;\left|4+3i\right| = 5

Kategoriýa:Matematika
Kategoriýa:Algebra
Absolýut ideýa

**Absolýut ideýa** - obýektiw ideýalizmiň pelsepe sistemasynda esasy düşünjeleriň biri. Onuň esasy wekilleri belli nemes filosofy Gegel we onuň pelsepe sistemasyny dowam etdirijilerdir. Obýektiw ideýalizmiň beýleki görnüşleri ýaly, absolýut ideýa hem tebigatdaky we jemgyýetdäki hemme zatlary döreden, olaryň ýaşamagyny, üýtgemegini kesgitleýän maddy dünýäden ýokary bir ruhy başlangyçdyr diýip ykrar edýär. Obýektiw idealistler ol ruhy başlangyja baky ideýa, dünýä ruhy, dünýä erki diýýärler. Gegeliň Absolýut ideýasynyň beýleki obýektiw idealistik taglymatlardan düýpli tapawudy - onuň pelesesiniň dialektiki idealizm sistemasy bolanlygydyr. Marksizmiň düýbüni tutujylar Gegeliň pelsepesiniň gymmatly  tarapyny - dialektikasynyň peýdaly ýerini tankydy analiz esasynda alyp, onuň mistiki, idealistik taraplaryny taşladylar. Absolýut ideýa düşünjesi adamlaryň özünden üzňeleşdirilen hem absolýutlaşdyrylan adam paýhasydyr diýip, dialektiki materializm görkezýär.

## Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 1, sah.14-15
Kategoriýa:Filosofiýa
Absolýut nol

**Absolýut nol** - absolýut temperaturany hasaplamagyň başlangyjy. Absolýut nol suwuň üçlük nokadynyň temperaturasyndan 273,16 *K* aşakda ýerleşýär. Absolýut nol maddanyň ideallaşdyrylan ýagdaýyny häsiýetlendirýär. Sebäbi absolýut nol ýagdaýda maddanyň molekulalary tertipsiz ýylylyk hereketine eýe bolman, madda nolunjy energiýa eýe bolýar. Absolýut nola ýetmek mümkin däl, ýöne kiçi göwrümlerde oňa ýakyn temperatura alyp bolýar.

Kategoriýa:Himiýa
Kategoriýa:Fizika
Absolýutizm

**Absolýutizm** (latynça: absolutus - garaşsyz, çäklendirilmedik) - absolýut monarhiýa; feodalizmiň dargap, kapitalistik gatnaşyklaryň dörän döwründe emele gelen iň soňky feodal döwlet formasy. Özüniň synpy mazmuny boýunça Absolýutizm asylzadalaryň, iri ýer eýeleri-mülkdarlaryň diktaturasydyr. Absolýutizmiň emele gelşi we ösüşi dürli ýurtlarda dürli-dürlidir. Ýöne Absolýutizm hemme ýerde feodalizmden kapitalizme geçiş döwründe emele geldi. Feodal jemgyýetiniň krizisiniň ýitileşmegi bilen feodalçylyk ekspluatassiýa garşy daýhanla gozgalaňlary giň gerim aldy we şäher garyplarynyň çykyşlary artdy. Şu şertlerde dworýanlar gatlagy öz agalygynyň ömrüni uzaltmak üçin ayk diktatura ýüz urmaga mejbur boldular. Bu diktaturanyň häsiýetli aýratynlygy agalyk ediji synpa gös-göni garaşly bolmady we ondan gatnaşyk boýunça özbaşdak, ýöne onuň bähbitlerini gyşarnyksyz goraýan güýçli döwlet serişdeleriniň döredilmegidir. Absolýutizm öz döwründe taryhy taýdan özgerdiji rol oýnady. Ol syýasy dagynyklygyň galyndylaryny ýok edip, feodal aýrylyşygyň soňuna çykdy, ýurdy ykdysady taýdan birleşdirdi we kapitalistik gatnaşyklaryň ösmegine ýardan etdi. Absolýut monarhiýa manifaktura önümçiligini ösdürmek üçin karz pul goýberdi, gümrük sistemasyny öz kontrollygyna aldy, merkantalizm syýasatyny ýöretdi we täze söwda bazarlaryny basyp almak üçin koloniýal uruşlar alyp bardy. Aziýa ýurtlarynyň köpüsinde kapitalistik gatnaşyklaryň haýal ösmegi zerarly Absolýutizm has uzaga çekdi. Buržuaziýanyň özmegi bilen absolýut monarhiýa özüniň özgerdiş häsiýetini ýitirdi, kapitalizmiň we bütin jemgyýetiň ösüşine päsgel berýän ýurdy dolandyryş şekline öwrüldi. Ösen kapitalistik ýurtlarda Absolýutizm buržuwa rewolýussiýalary netijesinde ýok edildi. Kapitalizmiň gowşak ösen ýurtlarynda, buržuwa proletarlaryň güýçlenmeginden gorkup, feodal absolýut monarhiýalar bilen dildüwüşige ýüz urdy we bu ýurtlarda absolýut monarhiýa buržuwanyň mülkdarlyk monarhiýasyna öwrüldi.

Kategoriýa:Syýasat
Absorber

**Absorber** - soruş işini amala aşyrýan enjamyň esasy apparaty. Absorber senagatyň himiýa, nebiti gaýtadan işleýän we beýleki pudaklarynda giňden ulanylýar.

Kategoriýa:Gurallar
Absorbsiýa

left|200px
**Absorbssiýa** (latynça absorptio - ýuwdulma, absorbeo - ýuwudýaryn) - gaz garyndysyndaky maddalary suwuklygyň ýuwutmak, siňdirmek prossesi. Absorbassiýa prossessinde absorbentiň tutuş göwrümi gatnaşýar we Absorbssiýa  şol häsiýeti bilen hem *adsorbssiýadan* tapawutlanýar. Absorbssiýanyň tizligi suwuklyga siňdirilýän  (ýuwdulýan) komponentiň gaz garyndysyndaky konssentrassiýasynyň suwuklykdakydan agdyklyk etmegine baglydyr. Eger siňdirilýän komponentiň gaz garyndysyndaky konssentrassiýasy ergindäki den pes bolsa, onda siňdirilýän komponent suwuklykdan çykyp giýär, ýagny *desobsiýa* geçýär. Basyşy artdyrmak we temperaturany peseltmek bilen maddalaryň Absorbssiýasyny güýçlendirmek bolýar. Senagatda köp prosessler, meselem: azot, sodanyi ýody, bromy öndürmek, howa gidýän senagat gazlaryny zyýanly galyndylardan arassalamak, uglewodorod gazlaryny saýlamak ýaly prossesler Absorbssiýa esasynda amala aşýar.

Kategoriýa:Himiýa
Kategoriýa:Fizika
Kategoriýa:Gazlar
Kategoriýa:Fiziki himiýa
Abstinensiýa

**Abstinenssiýa** (latynça abstinentia - saklanma) - arakhorlarda we neşekeşlerde içgi ýa-da neşe ýetmezçiliginde döreýän kesel. Abstinenssiýa arakhorlygyň, neşekeşligiň esasy alamatlarynyň biridir. Bu hili keselli adamlarda gowşaklyk, ysgynsyzlyk, kelleagyry, ýürek bulanma, tukatlyk, susluk, ukusyzlyk peýda bolup, olar ýatanlarynda basyrganýarlar. Lukmanlaryň aýtmaklaryna görä iň köp abstinenssiýa alkogol, nikotin, geroin maddalary alýan adamlarda duş gelýär. Olaryň alýan maddalary bedenine ornaýar we birden kesilende bedene ornan maddanyň ýetmezçiligi döreýär.

Kategoriýa:Lukmanlyk
Abstrakt zähmet

**Abstrakt zähmet** - harydy öndürmek üçin abstraktlaýyn kesgitlenýän umumy zähmet. Harydy öndürmek üçin sarp edilýän zähmet iki görnüşde, ýagny *anyk zähmet* we *abstrakt zähmet* görnüşinde ýüze çykýar. Haryt öndürijiler harytlarynyň dürli-dürlüsini öndürýärler we olary öz aralarynda çalyşýarlar. Ol harytlary çalyşmaga mümkinçilik berýän umumy zat bolsa adamyň olara siňdiren Absolýut zähmetidir, umuman, adam zähmetidir. Absolýut zähmet harydyň gymmatyny döredýär.

Kategoriýa:Ykdysadyýet
Abstraksiýa

**Abstraksiýa** (latin dilinde *abstractio* - göçme) - akyl ýetirişiň esasy formalaryndan biri. Abstraksiýa zatlaryň köp dürli häsiýetlerinden we özara gatnaşyklaryndan ýeke birini pikirde saýlap alyp şöhlelendirmeden, beýlekilerini ünsden düşürmeden ybaratdyr. Abstraksiýanyň netijesinde predmetiň düýp mazmuny, möhüm taraplary takyklanylýar, düşünjeler hem kategoriýalar döreýär. Ylmy logikada Abstraksiýa ýüzleýlik manysynda hem ulanylýar.

Kategoriýa:Filosofiýa
Al-Makdisi

**ABU ABDYLLAH MUHAMMET ibn Ahmet ibn Abu Bekir al-Mukaddasy, al-Makdisi **(946/47 - takmynan 1000) - arap taryhçysy, geograf, syýahatçy. Ol Iýerusalimde doglypdyr. Yslam ýurtlarynyň köpüsinde diýen ýaly syýahat edipdir. Ol 985 ýylynda Samanitler üçin "Yklymy öwrenmek üçin iň oňat bölüniş" ("Ahsan at-takasym fi Marifat al-akalim") diýen iş ýazypdyr. Awtor soňra Fatimitler üçin onuň giňeldilen görnüşini taýýarlapdyr. Kitap 2 bölümden ybarat bolup, onda ilki umumy geografik, metodik, terminologik, awtobiografik häsiýetli maglumatlar berlipdir. Ondan soňra Arap ýarymadasy, Yrak, Akur (Mesopotamiýa we Arap Kiçi Aziýasy), Siriýa, Müsür, al-Magryp .. ýurtlary beýan edilipdir. Kitabyň II bölümi al-Maşryk, Horasan, Sejestan, Mawerannahr (Syrderýa we Amyderýa arasy), Deýlem (Gilýan), ar-Rihap (Azerbaýjan, Ermenistan, Kawkazlar), Jibal (Midiýa), Huzystan, Fars, Kerman we Sind ýurtlaryny öz içine alýar. Awtor her bir ýurdyň geografiýasyny, ilatyny we olaryň kärlerini, ykdysadyýetini, syýasy gurluşyny, peýdaly magdanlaryny, däp-dessurlaryny we ş.m jikme-jik beýan edipdir. Ol kitap Halifat ýurtlarynyň taryhyny, geçmişdäki geografiýasyny, ykdysadyýetini, medeniýetini we ş.m. öwrenmek üçin möhüm materialdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Muhammet al-Idrisi

**Abu Abdyllah Muhammet ibn Muhammet aş-Şerif al-Idrisi** (1100-65) - arap geografy we syýahatçysy. 
## Ömri
Ol Seutda (Ispaniýada) doglyp, Kordowada okapdyr. Portugaliýa, Fransiýa, Angliýa, Kiçi Aziýa syýahat edip gelensoň, 1138 ýylynda Palermo göçüp, Sisiliýa koroly Rožer II-niň (1130-54) köşgünde bolupdyr. Onyň tabşyrygy bilen geografiýa boýunça iş ýazypdyr. Ol ömrüniň ahyrynda Seuta gaýdyp gelip, şol ýerde aradan çykypdyr.
## Eden işleri we Eserleri
Awtor taryhy geografiýa we taryh boýunça gymmatly çeşme bolan "Welaýatlara syýahat edip ireniň güýmenjesi" ("Nuzhat al-muştak fi-htirak al-afak") diýen eser ýazypdyr. Ol eser Ýewropanyň, Afrikanyň we Aziýanyň käbir halklary barada gyzykly maglumatlar berýär. Awtor ýer ýüzüni 7 yklyma, her bir yklymy 10 bölege bölüp, her bir bölegiň kartasyny taýýarlapdyr. Onuň işiniň Afrika, Pireneý ýarym adasyna, Sisiliýa, Italiýa, Fransiýa, Şotlandiýa, Irlandiýa, Germaniýanyň welaýatlaryna, Balkan ýarym adasyna bagyşlap ýazylan bölegi has gymmatlydyr. Ol Aziýa baradaky materiallaryny ýazanda, özünden öňki alymlaryň işlerinden peýdalanypdyr. Onuň II ýygyndysy "Seýil-sapa bagy" ("Raud al-üns ba nuzhat an-nafs") bolup, ondan diňe käbir bölekler saklanyp galypdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdylla ibn Mübärek

**ABU ABDYRRAHMAN MERWEZI** (Abu Abdyrrahman Abdylla ibn Mübärek al-Merwezi) - meşhur alym we sopy. Ol 118 hijri (736) ýylynda Maryda dogylýar. Ol örän jomart we abraýly adam bolupdyr. Meşhur şahyr Feridetdin Attar Abu Abdyrrahman Merwezi hakda "ylymda, batyrlykda deňi-taýy ýok adamdy" diýipdir. Abu Abdyrrahman Merweziniň Maryda uly jaýy bolup, onuň ýanyna her gün şäheriň görnükli adamlary, alymlary ýygnanar eken. Ol öwüt-nesihat häsiýetli şygyrlar hem ýazypdyr. Ol 181 hijri (797-798) ýylynda 63 ýaşynda aradan çykypdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Aly Muhammet ibn Ahmet el-Nesefi

**Abu Aly Muhammet ibn Ahmet Al-Nesefi (Nahşebi)** - *Nahşebi* ady bilen meşhur bolan Orta Aziýaly edebiýatçy, astronom, filosof. Ol 10-njy asyryň ahyrlarynda Özbegistanyň Nesef diýen ýerinde dogulýar, döwrüniň bilimli adamy bolýar. Ol "Kawnul-alam" kitabynyň awtory hökmünde-de bellidir. Ol şaýy mezhebini ündemekde aýyplanyp, 942-nji ýylda Buharada dardan asylyp öldürilýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ibn al-Fakih Hemedany

**ABU BEKIR AHMET ibn Muhammet ibn Ishak al-Hemedany ibn al-Fakih **- geograf. Ol Hemedanda önüp-ösýär. Takmynan 902/03 ýyllarda, halifler al-Mutadit (892-902) we al-Muktefi (902-908) döwründe "Ýurtlar hakynda hekaýatlar kitaby" (Kitab ahbar al-buldan") diýen uly goegrafiki ýygyndy ýazypdyr. Ol iş biziň döwrümize bölekleýin gelip ýetipdir. Kitap 1022 ýylynda Aly ibn Jafar ibn Ahmet aş-Şeýzary tarapyndan gysgaldylypdyr, 1885 ýylynda çap edilipdir. Awtoryň eserlerinde gündogar ýurtlary, Horasan, Orta Aziýa, türk welaýatlary barada oňat maglumatlar berilýär. Onda Bagdat, Hemedan, Ermenistan barada has jikme-jik ýazylypdyr. Awtoryň eseriniň Orta Aziýa bagyşlanyp ýazylan bölüminde Mary, Balh we guzlar (oguzlar) barada maglumatlar berilýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Bekir es-Suly

**ABU BEKIR AS-SULY** ( Abu Bekir ibn Muhammet as-Suly aş-Şatranjy; 946 ýylynda aradan çykan) - arap şahyry, alym, küştçi. Ol arap dilinde ýazan-da bolsa, gelip çykyşy boýunça türkmen. Atasy Suly han 8 asyrda Gürgen häkimi bolup, arap basybalyjylaryna güýçli garşylyk görkezen serdardyr. Onuň goşgularyndan başga edebiýata, taryha degişli "Edebul kuttab", "Ahbar Abi Temmam", "Kitabul awrak fi ahbarul Abbas we aşaryhi we ahbar uhtyhi Ulaýýa", "Kitab aşar Abdyllah ibn al-Muatazz we ahbaryhi" ýaly birnäçe eserleri bar. Ol küştde bütin araplary baglapdyr. Onuň käbir täsin göçümlerini "as-Sulynyň göçümi" ady bilen häzirki küştçüler-de käwagt peýdalanýarlar.

Kategoriýa:Sport
Kategoriýa:Strategiýa oýuny
Kategoriýa:Şahsyýetler
Absses

**Absses** (latin dilinde *abscessus* - dömme)-iriňli baş. Absses dokumalara mikroblaryň ýa-da himiki maddalaryň düşmeginden döreýär. Absses dörän wagtynda organizmde keseliň ýerli we umumy alamatlary- agyry, çiş döreýär, gyzarýar, syrkawyň gyzgyny ýokarlanýar, kellesi agyrýar, ukysyzlyk, işdäsizlik, ysgynsyzlyk we başgalary peýda bolýar. Absses bedeniň daşyna ýarylanda ýeňil geçýär, içine ýarylanda has howply bolýar. Absses ilki dörän wagtynda gyzgyn kompres, sollýuks, kwars, antibiotikler, sulfanilamidler bilen bejerilýär. Iriň köp ýygnanyp, gaty dömende, operasiýa arkaly bejerilýär.

Kategoriýa:Lukmanlyk
Süleýman Rawendi

**ABU BEKIR MUHAMMET ibn Aly ibn Süleýman ar-Rawendi** - Eýran taryhçysy. Ol Ispihanda doglupdyr. 1174-1184 ýyllarda Hemedanda musulman hukuk ylymlaryny we kalligrafiýany öwrenipdir. 1181-1189 ýyllarda seljuk soltany Togrul II (1175-1194) köşgünde kalligrafiýaçy bolup işläpdir. 1190 ýylynda Hemedan emiri Fahretdin Alawynyň ogullarynyň terbiýeçisi bolupdyr. 1206 ýylynda Konýa göçüp gidipdir. Ol şol ýerde-de ölüpdir. Awtor 1202-1205 ýyllarda Konýa soltany Giýasetdin Keýhosrawa (1192-1200, 1204-1210) bagyşlap "Ýürekleriň dynç almagy we şatlyk gudraty" ("Rahat as-sudur we aýat as-surur") diýen kitap ýazypdyr. Onda Seljuk döwletiniň 11 asyryň başyndan 1199 ýylyna çenli bolan taryhy beýan edilýär. Ol eser Seljuk döwletiniň 1160-1199 ýyllardaky taryhy boýunça esasy çeşme bolup hyzmat edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Muhammet ibn Zekeriýa ar-Razy

**Abu Bekir Muhammet ibn Zakariýa Ar-Razy** (865-925)- Farsida we Orta Aziýada özüni tanadan ensiklopedik bilimli akyldar, aryf, filosof. Ol lukmançylyga degişli "Jemleýji Kitap", dini ugurdan "Filosofiýada tebigy kanunlar", "Materiýa hakynda pikirlenme", "Wagt we giňişlik hakynda pikirlenme", "Jan we dünýä hakynda pikirlenme" we başga birnäçe eser ýazypdyr. Ol 184-den hem köp eseriň awtorydyr. Bu eserler arap dilinden latyn diline terjime edilip, Ýewropa hem ýaýradylypdyr.Razi'nin İran'daki eczacılık alanındaki büyük çabaları nedeniyle bu gün (27 Ağustos), İran'ın büyük kimyageri Razi'yi anma günü ve Eczacılar Günü olarak adlandırıldı.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Magşar Balhy

**ABU MAGŞAR HORASANY** ( Abu Magşar Japar ibn Muhammet ibn Omar Horasany al-Balhy, 886 ýylda aradan çykan) - horasanly meşhur alym, astronomiýa, matematika degişli ençeme eserleriň awtory. Orta asyrlarda Ýewropada Albumaser ady bilen tanalan bu alym ilki hadys hem dini ylymlary öwrenipdir. Ol ýaşy bir çene ýetensoň, haja gidip, Bagdadyň golaýyndaky Aly ibn Ýahýa ibn al-Münejjim kitaphanasynda bolýar. "Akyl hazynasy" adyny alan bu kitaphananyň fondy biçak baý bolupdyr. Şondan soň alym bütinleý ylym bilen meşgullanypdyr. Ol, esasan, ýyldyzlar hakdaky ylym bilen gyzyklanypdyr. Dehhudanyň ýazmagyna görä, ýüzden-de köp ýaşap, 30-dan gowrak eser döredipdir.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Jafer Taberi

thumb|right|200px|Bagdatda Halife metjidi
[|thumb|right|200px|[Mazenderan welaýaty]]
**Ebu Jafer Muhammet ibn Jerir Taberi** (838-923) - görnükli taryhçy. Onuň asly eýranly. Ol Hazar deňziniň günorta-gündogar kenarynda ýerleşýän Tabarystan welaýatynda doglupdyr. Arabystan ýarym adasyndaky döwletlere uzak wagtlap syýahat edenden soň, Bagdada barýar. Ol döwrüniň klassyky bilimini alýar we birnäçe uly eser ýazýar. Ol orta asyrda bütin dünýä taryhynyň ilkinji awtorlarynyň biri hökmünde tanalýar. Onuň "Taryh ar-rusul wa-l-mülýük" ("Pygamberleriň we patyşalaryň taryhy") atly işi (dünýäniň döreýşi hakyndaky töwrat rowaýatlaryndan başlanmak bilen) yslamyň döreýşiniň we arap halifatynyň taryhyny beýan edýär. Bu işde Eýranyň, Orta Aziýanyň gadymy we irki orta asyrlar taryhy ep-esli orun tutýar. Onuň işlerinde arap serkerdeleri tarapyndan Horasanyň, Eýranyň beýleki ýerleriniň, Owganystanyň we Orta Aziýanyň basylyp alnyşy barada gyzykly maglumatlar bar. Alymyň ýazan işleri doly saklanmandyr, biziň günlerimize çenli örän az bölegi gelip ýetipdir. Galyberse-de, olar täzeden işlenipdir we baryp 10 asyrda arap dilinden fars diline terjime edilipdir. Şol terjimäniň awtory Samanitler dinastiýasynyň weziri Abu Aly Muhammet Balamydyr (974 lynda ölen). Balamynyň arap dilindäki golýazmany ilki redaktirläp, soňra terjime edendigini sowet gündogary öwrenijileri subut etdiler. Şol terjime eýran-täjik prozasynyň ilkinji ýadygärliklerinden biri bolup, taryhy çeşme hökmünde onuň uly ähmiýeti bardyr. Tabary kanun we teologiýa boýunça-da köp işleriň awtorydyr. Onuň şol işleriniň arasynda kanun hakyndaky ylymlar boýunça "Kitab ihtilaf al-fukaha" ("Hukuk öwrenijileriň dürli garaýyşlarynyň kitaby") diýen ýörite traktaty bar. Şol eserinde dürli ugurlardan musulman kanuny hakyndaky ylymlaryň teoriýasyny işläp düzüpdir. Şeýle hem "Tafsir al-koran" ("Gurhana düşündiriş") diýen at bilen gurhana 30 tomdan ybarat ýörite düşündiriş ýazypdyr. Tabarynyň hyzmaty arap-fars orta asyr istoriografiýasynda bütindünýä taryhy boýunça ilkinji bolup iş döredenligindedir.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Absissa

thumb|250px
**Absissa** - nokadyň dekart koordinatlarynyň (serediň: *[[Dekatyň koordinatlar sistemasy]]*) biri. Absissa köplenç *X* harpy bilen bellenilýär.

Kategoriýa:Koordinat ulgamlary
Ebu Mansur Yspyhany

ABU MANSUR ISPYHANY ( Abu Mansur al-Hüseýin ibn Tahyr ibn Zeýti, al-Ispyhany, takmynan 1055-57 ýyllarda aradan çykan) - saz we matematika ylmy boýunça Abu Aly ibn Sinanyň şägirdi. Ol ibn Sinanyň "Haý ibn Ýakzan" ("Oýanyň ogly Diri") eserine düşündiriş beren, "Şypa" atly işiniň esasy mazmunyny saklap, onuň gysgaça beýanyny ýazan alymdar. Onuň özüniň-de saza, matematika degişli eserleri bar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Al-Horezmi

**ABU MUHAMMET AL-HOREZMI** (Muhammet ibn Musa al-Horezmi, 780-847) - Musa ibn Şäkir Horezminiň ogly, matematik, astronomi geograf. Ol Orta Aziýada ylmy pikiriň başyny başlan hasaplanýar. Birinji we ikinji derejeli deňlemäniň awtory we algebranyň esasyny goýan alym hökmünde tanalýar. Onuň ylmy eserlerinden "El-mahrutat" kitaby has meşhurdyr. Onuň iki dogany Ahmet we Hasan hem meşhur astronom bolupdyr. Üç doganyň üçüsi-de Beni Musa ady bilen şöhratlanypdyr. Alymyň matematika hasaplamalaryň praktiki ähmiýeti öz döwründe uly rol oýnapdyr. Onuň ylmy-barlaglary feodal jemgyýetiniň isleglerini kanagatlandyrmaklyga kömek edipdir.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Al-Utby

**ABU NASYR MUHAMMET ibn Abdal-Jepbar al-Utbi** (eng:al-'Utbi, Abu al-Nasr Muhammad ibn 'Abd al-Jabbar) (961-1022/36) - Orta Aziýa taryhçysy. Ol Horasanyň hökümdary Abu Aly Simjurynyň (983-993) mürzesi bolupdyr. Soňra Gaznanyň hökümdary Söbükteginiň, 997-nji ýylda ol ölensoň, onuň ogly Ysmaýylyň, soňra ikinji ogly Mahmydyň mürzesi bolupdyr. Ol bu ýerde işlän döwründe syýasy taýdan-da möhüm rol oýnapdyr. Al-Utby öz eýelän ýokary wezipesini, bütin edebi talantyny peýdalanyp, 1021 ýylynda Soltan Mahmyt Gaznawynyň taryhyny - "Döwletiň sag goly kitaby" ("al-Kitab al ýemini") diýen kitabyny ýazyp gutarypdyr. Al-Utbynyň bu kitaby stil taýdan örän oňat we çeper ýazylypdyr. Ahmet ibn Aly al-Manini 1144-47 ýyllarda şol kitaba düşündiriş ýazypdyr. Ol 1286 ýylda düşündirişi bilen bilelikde Kairde çap edilipdir. Al-Utbynyň ol kitaby Orta Aziýa taryhynyň 975-1021 ýyllar aralygyndaky döwri barada möhüm çeşme hasaplanýar. Ol öz kitabynda terjimehalyny hem ýazyp galdyrypdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Al-Faraby

**Abu Nasyr Muhammet ibn Tarhan al-Faraby** (870-950) — Orta aziýaly türk alym. Ol şol döwürde arap Gündogarynyň uly ylmy, dini, medeni merkezleri bolan Damask, Bagdat, Basra, Halap ýaly şäherlerinde terbiýe we ylym alypdyr. Öz döwrüniň bilimli, çuň döredijilik pikirli, paýhasly, akyly köp adamy: tebigaty öwreniji, matematik, lukman, astronom, sazanda, psiholog, din adamy, etik, sosiolog, himik, filosof bolupdyr. Ol adamzat biliminiň ähli ugurlaryny döredijilikli ele alypdyr we olaryň her birine önjeýli goşandyny goşupdyr. Alym ylymlaryň dürli pudaklaryna degişli 200-den gowrak iş ýazypdyr. Emma biziň günlerimize çenli onuň işleriniň diňe ujypsyzja bölegi gelip ýetipdir. Ýöne şolar-da onuň barlaglarynyň giňligine we çuňlugyna ynandyryjykly şaýatlyk edýär. Ol tebigy-ylmy, sosiologih we yslam dini mowzuklardan işler ýazyp, olarda öz döwrüniň öňde baryjy jemgyýet pikirlerini beýan edýär. Ol şol işlerinde tüýs döredijilik pikir-paýhasly, hakyky alym hökmünde çykyş edýär. Faraby arap dilinde şygyrlar hem ýazypdyr.

Ol 870-nji ýylda Türküstanyň Farab welaýatynyň “Wesiç” obasynda dünýä inipdir. Tebigat filosofiýasy bilen bir hatarda, metafiziki temalar bilen içgin gyzyklanan Merw mekdebine degişli bolupdyr. Musulman filosofiyasyň taryhynda sözüň doly manysynda filosofiki dünýägaraýşyň mysaly, nusgasy hökmünde kabul edilen Faraby, ykbalyny filosofiýa we ylma bagyş eden asuda, parahat häsiýeti bilen tanalan akyldardyr. Ylmy tälimine Bagdatda başlapdyr, öz ýurduna dolanyp kazylyk wezipesinde işläpdir. Filosofiýa bolan höwesini şahsy ylmy barlaglaryň netijeliligi bilen kanagatlandyrypdyr. Zamanasynyň esasy ylymlary bolan grammatika, arap edebiýaty (belagat), logika, arifmetika, aýdym-saz, geometriýa we astronomiýa degişli uly işleri geçiripdir. Tükmen, arap we pars dillerinden başga, assiriýalylaryň dilinden baş çykarandygy barada käbir maglumatlar getirilýär. Faraby, samany emiri Nuh ibn Samanyň çakylygy bilen Buhara barypdyr we emiriň haýyşy boýunça ilkinji musulman-türkmen filosofiýasynyň ensiklopediýasy bolan “el-Taglimus-sany” atly eserini ýazypdyr. Emma nämedir bir sebäpden bu eser, “samanylaryň” saraýynda çykan ýangynda ýanyp ýok bolupdyr. Häzirki wagtda şol eser barasynda düzümindäki temalardan başga hiç hili maglumat saklanyp galmandyr. Faraby şol eseriniň şähraty sebäpli ol “mugallimus-sany” (ikinji ussat diýlip kabul edilipdir. Birinjisi bolsa Aristotel hasaplanypdyr) lakamyna miýesser bolupdyr. Seýfuddöwläniň çakylygy boýunça Halp şäherine baran akyldar ömrüniň ahyrky ýyllaryny şol ýerde geçiripdir, ähmiýetli eserlerini hem bu ýerde taýýarlapdyr. Ylmy syýahatlarynyň birinde 950-nji ýylda Şamda aradan çykypdyr.
Kategoriýa:Şahsyýetler
Sirajeddin Jüzjany

**ABU OMAR MINHAJETDIN OSMAN ibn Sirajetdin Jüzjany** (eng:Abu Umar Minhaj al-Din Uthman bin Siraj-al-Din Juzjani) (takmynan 1193 ýylynda doglan) - orta asyr taryhçysy. Ol Eýranda doglupdyr. Ol Demirgazyk Owganystanda Gur soltanynyň köşgünde gulluk edipdir. Ol Nimruza (Seýistana) 2 gezek (1225-26) ilçi edilip iberilipdir. Ol 1226 ýylynda mongol basybalyjalaryndan gaçyp, Demirgazyk Hindistana gidipdir. Ol ýerde Sind häkimi Nasyretdin Kubaçä ony Firuza medresesine müdir edip (1227) belläpdir. Kubaçä hökümet başyndan aýrylandan soň, 1228 ýylynda ol Delä gidipdir. Deli soltany Şemsetdin Iltutmuş (1210-36) ony kazy edip belläpdir. Ol 1247 ýylyndan başlap Şemsetdin Iltutmuşyň ogşy, Deli soltanlygynyň hökümdary bolan Nasyretdin Mahmyt şanyň (1246-65) köşgünde bolupdyr. Ol özüniň "Tabakat-i Nasyry" diýen kitabyny takmynan 1260 ýylynda ýazyp gutarypdyr. Onuň bu eserinde syýasy wakalar bilen birlikde, şäher durmuşy, feodal eýeçiliginiň formalary, sektantlaryň çykyşlary we ş.m. beýan edilipdir. Ol kitap Deli soltanlygynyň hem-de Eýranyň (mongollaryň çozuşy döwründäki) taryhy barada gymmatly çeşme bolup hyzmat edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Nasyr al-Zarifi al-Abiwerdi

**ABU NASYR AZ-ZARYFY al-Abiwerdi** (10 asyr) - asly häzirki Kaka sebitindäki Abiwert (Bawert) şäherinden bolup, köp wagt Buharada ýaşan türkmen şahyry. Öz zamanasynyň sowatly hem parasatly adamlaryndan biri bolan bu şahyr öz goşgularynda baý halk döredijiliginden ussatlyk bilen peýdalanypdyr. Şoňa görä-de onuň eserleri okyjylara düşnükli bolupdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Seýidiň mawzoleýi

**Abu Seýidiň Mawzoleýi** - Kaka etrabynyň Mäne obasynyň golaýynda ýerleşen ýadygärlik. Oňa türkmenler Mäne baba diýýärler. Ruhany Abu Seýidiň mazarynyň üstünden seljuk soltanlary tarapyndan gurdurylan bina 11-nji asyra degişlidir. Mawzoleý dörtgyraňly we gümmezli, berk hem haşamly salnypdyr. Abu Seýidiň mawzoleýi 14-nji asyryň 1-nji ýarymynda restawrasiýa edilipdir. Onuň diwarlarynyň iç ýüzi owadan nagyşlar bilen bezelipdir.

## -
* Mäne baba aramgähi

Kategoriýa:Taryh
Ebu Said Gardezi

**Ebu Said Abdylhaý ibn ez-Zahhak ibn Mahmyt Gardizi** 11-nji asyryň fars (Eýran) taryhçysy. Ebu Said 1048-50 ýyllarda Gaznawy soltany Abdyreşit ibn Mahmyt Zeýn el-Milla (1049-53) bagyşlap, "Ýyl ýazgylarynyň bezegi" ("Zeýn al-ahbar") diýen taryhy iş ýazypdyr. Ol bu işinde gadymy Eýran patyşalarynyň (yslama çenli), halifleriň (1032-nji ýyla çenli), Horasanyň (1041-nji ýyla çenli), Gaznawy soltanlary Mewdudyň, onuň ogly Mesudyň, agtygy Mahmydyň, Hindistanyň, Aziýadaky türk taýpalarynyň taryhy, musulman, hristian, ýewreý, hindi dini baýramçylyklary we ş.m. barada ýazypdyr. Onuň bu işi Horasanyň 1041-nji ýyla çenli bolan taryhyny öwrenmekde esasy çeşme hasaplanýar. W. W. Bartoldyň "Türküstan-mongollaryň çozuşy döwründe" (1 bölüm, 1898) we "1893-94 ýyllarda Orta Aziýa gidilişi barada hasabat" (1897) diýen kitaplarynda Ebu Saidiň bu ýygyndysyndan bölekler çap edilipdir, ol iş 1955-nji ýylda Tähranda doly çap edilipdir.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Seýit Mäneli

thumb|right|262px|
thumb|362x362px|Mane baba mavzoleyi
**ABU SEÝIT ibn Abulhaýr Mahneýi** (7 dekabr, 967 - 12 ýanwar , 1049) - mäneli meşhur şyh, sufizm filologiýasynyň Horasandaky iň uly wekilleriniň biri. Abu Seýit il arasynda hemme taraplaýyn uly abraýly biri bolupdyr. Beýik alym Abu Aly ibn Sinada onuň bilen duşuşmak üçin Mänä gelipdir. Ibn Sina ol hakda: "Meniň ylmyň üsti bilen öwrenen zatlaryma şyh Abu Seýit pähim bilen ýetdi" diýipdir. Ol Horasanda rubagy formasyny dörediji hökmünde tanalýar. Abu Seýit ölende seljuk hökümdarlary onuň mazarynyň üstünde mawzoleý bina etdiripdirler. Onuň harabasy Mänede häzir hem bar. Serediň: Ebu Seýidiň mawzoleýi

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Ýakup Hemedany

**Abu Ýakup Hemedany** (Abu Ýakup Ýusup ibn Eýýup Hemedany, 1048-98)  — sopyçylyk taglymatynyň nagşybendi ugrunyň uly wekili. Ol köp wagtlap Maryda ýaşap, sopylaryň arasynda uly abraýa eýe bolupdyr. Onuň mazary gadymy Mary şäheriniň harabaçylygynda ýerleşýär. Ýerli ilat ony "Hoja Ýusup baba" diýip atlandyrýar.
dgdgf

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Yslamyň taryhy
Ebu Ýakup Ýusup al-Sakkaky

**ABU ÝAKUP ÝUSUP ibn Muhammet as-Sakkaky** (eng:Abu Yaqub Yusuf al-Sakkaki ) - 14. - 15. asyrlarda Horezmde ýaşap geçen şahyr. Şahyryň terjimehaly barada maglumat gaty az, ýöne Alyşir Nowaýynyň "Mejalysun-Nefaýys" atly kitabynda, Ýakyny şahyryň "Ok we ýaý" diýen eserinde onuň adyna duşmak bolýar. Ýakyny ony türki edebiýaty kämilleşdiriji, şol ugurda gaýduwsyz göreşiji şahyr hökmünde suratlandyrýar. Mawerannahrly bolsa-da, ol Samarkantda ýaşap, şol ýerde hem döredijilik işine başlaýar. Onuň 14. asyryň ahyrlarynda doglan bolmagy mümkin. Sebäbi onuň şygyrlarynyň arasynda Emir Temiriň neberelerinden bolan, 1405-09 ýyllarda häkimlik eden Halyl soltana bagyşlanyp ýazylan kasyda bar. Bu kasydany, megerem, şahyr otuz ýaşlarynda ýazan bolmagy mümkindir diýip, özbek alymy N. M. Mollaýew çaklaýar. Şahyryň eserlerinde Ulugbege bagyşlanyp kasyda hem bar. Ol 15. asyryň ortalarynda aradan çykypdyr. Şahyr güýçli lirik bolupdyr, ol özbek edebiýatynda kasyda janryny esaslandyrjylaryň biri hasaplanýar. Onuň dil bilimi barada hem ýazan işleri bar. Olaryň arasynda "Miftahul-ylym" ("Ylymlaryň açary") atly kitaby has ähmiýetlidir. Bu kitap soňra Muhammet ibn Abdyrahman Gazwini tarapyndan täzeden işlenýär we "Talhys" ady bilen medreselerde okuw kitaby hökmünde okadylýar. Bar bolan maglumatlara görä, ol edebiýaty, dili oňat bilşi ýaly, astronomiýany-da gowy bilipdir. Astrnomiýa hakynda "Habyb-essiýer" atly kitaby ýazypdyr. Şahyryň eserleri dolulygyna bolmasa-da olardan göçürilen birnäçe nusga ýadygär galypdyr. Olaryň biri-de 16. asyrda ýazylan golýazmadyr. Bu golýazma Londonda saklanýar. Şahyryň döredijiligine Alyşir Nowaýy we başgalary ýokary baha beripdirler. Onuň at-abraýy uly bolupdyr, dabarasy bütin Horasana, Yraga, Eýrana ýaýrapdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Nasyr Merwezi

**ABU NASYR MERWEZI** - 10. asyrda Maryda ýaşap, eserlerini pehlewi dilinde ýazan orta asyr türkmen şahyry. Onuň ömri hem döredijiligi hakda maglumat örän az.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abdylkerim as-Samany

**Ebu Sad Abdylkerim ibn Muhammet ibn Mansur As-Samany** (1113-1167) - Orta Aziýa taryhçysy. Ol gelip çykyşy boýunça arap bolup, alym maşgalasynda doglupdyr. Ýaş wagtynda kakasy ölüp, ilki kakasynyň dostutynyň, soňra daýysynyň elinde terbiýelenipdir. Daýysy bilen syýahata gidipdir. Ol Nişapurda, Yspyhanda, Hemedanda, Damaskda, Ýerusalimde, Tusda, Yrakda, Mesopotamiýada, Hijazda we başga ýerlerde bolupdyr. Şol ýerlerde alymlardan rowaýatlar, hekaýalar diňläpdir, Bagdada baryp, 8 ýyl (1136-43/44) ýaşapdyr. Ol 1143 ýylda Merwe gelip öýlenipdir, al-Ahmediniň medresesinde okapdyr. As-Samany 40-dan gowrak eser; şol sanda Bagdat al-Hatybyň taryhynyň dowamy - 15 tom, Marynyň taryhy - 20 tomdan gowrak, geografiýa sözlügi, awtoryň şyh-mugallymlarynyň sözlügi, biografiýalar ýygyndysy, "Genealogik atlar kitaby" ("Kitab al-ansab") we başgalary ýazypdyr. Olaryň köpüsi Orta Aziýa şäherleri mongollar tarapyndan weýran edilende ýok bolupdyr. Şolardan "Genealogik atlar kitaby", "Marynyň taryhy" bize gelip ýetipdir we neşir edilipdir. Olar Orta Aziýa we Horasan barada gymmatly taryhy, biografik we geografik çeşme bolup hyzmat edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Ybrahym Faraby

**Abu Ybrahym Faraby** (Yshak ibn Ybrahym, ) - edebiýatçy we dilçi. Gelip çykyşy boýunça türki taýpadan bolup, "Sahahullugat" atly meşhur sözlügi ýazan belli dilçi alym Abu Nasyr Ysmaýyl ibn Hamat Jöwheriniň daýysy (Abu Nasr Isma'il ibn Hammad al Jauhari). Ol Türkmenistanyň gadymy Paraw (Ferawa -häzirki Gyzylarbadyň golaýynda) şäherinde önüp-ösüp, 350 hijri ýylynda (962) aradan çykypdyr. Onuň leksikografiýa degişli "Kitab diwanul-edep" atly eseri bar. Awtor bu kitabyny Atsyz ibn Horezmşa bagyşlap döredipdir. Ol Ibn Küteýbäniň "Edebil kätip" diýen kitabyna hem syn ýazypdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebul-Abbas Merwezi

**Abbas Merwezi** (Ebul-Abbas Merwezi, Ebu Abbas ibn Hunuzi Merwezi; ) (öl. 815 töweregi) — Merwde ýaşap, eserlerini arap, fars dillerinde ýazan gadymy türkmen şahyry. Onuň ömri we döredijiligi hakda örän az maglumat galypdyr. Şahyryň gaty sowatly, zehinli adam bolandygy, şygyrlaryny ilki arap, soňra fars dilinde ýazandygy, ýöne ikisiniň-de öz ene dili däldigi belli.

## Edebiýat
* Рипка Я. История персидской и таджикской литературы. М., 1970;
* Сафа З. Тарих-е адабиййат дар иран (История литературы в Иране). Тегеран, 1984. Т. I. (pars dilinde)

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebul Fawaris Berrany

**ABUL FAWARIS BERRANY**- 11. asyrda Orta Aziýadaky oguz taýpalarynyň berrany dinastiýasynyň wekili. Ol ýaşlygynda Gylyç Arslan lakamyny göteripdir, emma orta asyr çeşmelerinde Şamälik Jent ady bilen belli bolupdyr. Ol öz atasy Alyhan tarapyndan Syrderýanyň aşak akymyndaky oguz taýpalaryna häkim edilip bellenilýär. Onuň eden-etdiligi we sütemi zerarly oguzlar gozgalaň turuzýarlar, ýöne ol gozgalaň basylyp ýatyrylýar. 11. asyryň 30. ýyllarynda ol içki duşmaçylyklardan peýdalanyp, Horezmi basyp alýar. Emma 1043 ýylda Horezm Horasanyň seljuklary tarapyndan basylyp alynýar. Ol Kermana we Mekrana gaçýar, ol ýerde bolsa ony ele salýarlar we öldürýärler.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Al-Masudy

thumb|Al-Masudy
**ABUL HASAN ALY ibn al-Hüseýin al-Masudy** (9. asyryň aýagy-956/57)-arap taryhçysy, georafy, syýahatçysy,Gelip çykyşy boýunça arap, Bagdatda doglupdyr. Ol ömrüniň köpüsini syýahat edip geçiripdir. Ol Eýranda, Hindistanda, Seýlonda, Demirgazykda, Afrikada, Hytaýda, Azerbaýjanda, Ermenistanda, Orta Aziýada we başga ýerlerde bolupdyr. Ol Fustatda (köne Kairde) ölüpdir. Masudy taryhy we geografiýa degişli 7 iş ýazypdyr. Şondan has görnüklileri: "Döwrüň habarlary" ("Ahbar az-zaman") we "Orta kitap" ("Kitab al-ausat") biziň döwrümize gelip ýetmändir. Onuň biziň döwrümize gelip ýeten 1 ýygyndysy "Altyn ýuwyjy we gözel gülleriň mesgeni" ("Muruj az-zahab we maadin al-jawahir") diýen kitap bolup, awtor ony 943 ýylda ýazypdyr. Onda gadymy grekleriň, rimlileriň ýerleri, patyşalary barada, araplaryň taryhy (halif Muta çenli, 946-974) hakynda, bşga-da dürli ýurtlaryň we halklaryň, hususan-da Gündogar Ýewropa halklarynyň jemgyýet gurluşy, durmuşy we başgalar barada maglumatlar berilýär. Ol iş bütin bir taryhy -geografik ensiklopediýadyr. Awtoryň II ýygyndysy "Öwüt-nesihat we ynamdarlyk kitaby" ("Kitab at-tanbih wa-l-işraf") diýen georafik iş bolup, ol 956 ýylda ýazylypdyr. Awtoryň musulmançylyk dini taglymaty we hukugy baradaky kitaplary biziň günlerimize gelip ýetmändir.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ibn Hordadbeh

**Ibn Hordadbeh** ( takmynan 820- takmynan 912) - arap geografy. Gelip çykyşy boýunça eýranly. Ol Bagdatda okapdyr, halifleriň köşgi bilen aragatnaşylky bolupdyr. Awtor birnäçe eser ýazypdyr, olardan biziň döwrümize gelip ýeteni "Ýollar we döwletler kitaby" ("Kitāb al Masālik w’al Mamālik") diýen geografik ýygyndydyr. Awtor ol işi 846/847 ýyllarda gaýtadan işläpdir. Ýygyndyda halifatyň welaýatlarynyň, şäherleriniň atlary, ýol marşrutlary, her bir welaýatdan we ülkeden ýygnalýan salgydyň mukdary, şeýle-de halifatyň käbir goňşy ýurtlary, olaryň patyşalaryny´ň we hökümdarlarynyň atlary, titullary barada maglumat berilýär. Ýygyndyda Horasana we Orta Aziýa uly orun berilýär, sebäbi şol döwürde Horasan we Orta Aziýa halifatyň iň möhüm welaýaty bolupdyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Ebu Zeýt Balhy

**ABU ZEÝT al-Balhy** (takmynan 849/50-935)- Orta Aziýa geografy. Ol Balhda (Owganystanda) doglupdyr. Ýaşlygynda Yraga gidip, meşhur arap filosofy al-Kindiniň (800-879) elinde 8 ýyl okapdyr. Soňra Balha gelip, Samanitleriň köşgünde bolupdyr. Onuň ýazan köp sanly işleriniň arasynda "Welaýatlaryň şekillendirilmesi" ("Suwar al-akalim") diýen ýygyndysy hem bar. Soňra Abu Ishak Ybrahym ibn Muhammet al-Farisi al-Istahry 930-33 ýyllarda al-Balhynyň şol geografiki ýygyndysyny gaýtadan işläpdir we oňa "Ýurtlaryň ýollary kitaby" ("Kitab mesalik al-memalik") diýip at goýupdyr. Ol ýurtlary 20 klimata (welaýata) bölüp, olary jikme-jik beýan edýär. Onda Horasan, Orta Aziýa iň soňky klimata degişli edilipdir.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abul Ala Al-Marry

**Maarri**, **al-Maarri**, **Ebu-l-Ala Ahmed ibn Abdullah ibn Süleýman at-Tanuhi**, **Ebul ala al Maari**, **Ahmed bin Abdullah bin Süleýman** (Abu l-’Alâ al-Ma’arrî;  973, Maarret-en-Numan şäheri, Siriýa — 1057 ýa-da 1058, şol ýerde) — arap şahyry, filosofy we filology.

Kategoriýa:Arap şahyrlary
Ebul Muzaffer Abiwerdi

**ABUL MUZAFFAR ABIWERDI Muahmmet ibn Ahmet ibn Muhammet ibn Ishak** - şahyr hem-de alym. Ol Abdylkahir Jürjäniniň şägirdi bolupdyr. Şahyr 1113 ýylda Ispihanda wepat bolupdyr. Dehudynyň "Lugatnama" sözlüginde ol hakda gysgajyk maglumat berilýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abuliýa

**ABULIÝA** (grek dilinde *a*-ýoklygy aňladýan ownuk bölek, *bule*-erk)-erksizlik ýa patologik gowşaklyk. Ol käbir akyl näsazlyklar bilen baglanyşykly ýüze çykýar. Abuliýa ýagdaýynda hiç zat bilen gyzyklanma bolmaýar, üns hem ýatkeşlik gowşaýar. Abuliýa işden, okuwdan arakesme etmek, dynç almak arkaly bejerilýär.

Kategoriýa:Lukmanlyk
Kategoriýa:Psihika
Ebulwezir Omar ibn al-Mutarrif

**ABULWEZIR Omar ibn al-Mutarrif ibn Muhammet al-Abdy al-Kätip** (eng:Abu'l-Wazir 'Omar ibn al-Mutarrif ) (803 ýylda aradan çykan)-  asly maryly, meşhur kätip, arap dili boýunça belli hünärmen. Ol arap kowumlarynyň her biriniň nirede ýaşap, nirä göçendigini anyk görkezýän "Kitab manazil al-arab we hududha" ("Araplaryň menzilleri we araçäkleri hakda kitap"), "Kitap al-mufaharat al-arab we münafarat al-kabaýyl fi-n-neseb" ("Araplaryň we olaryň kabylalarynyň öz gelip çykyşlary bilen magtanyşlary dogruda kitap") ýaly eserleri bilen tanalýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Abuna ýazylyşyk

**Abuna ýazylyşyk**- döwürleýin neşirlerde öňünden ýazylmak bilen belli bir döwür içinde olary üstüňe getirip bermek hyzmatyndan peýdalanmaga bolan hukuk. Bu sistema abunaçylara ýazylyp alýan neşirleriniň öz wagtynda we sanma-san gowşurylmagyny kepillendirýär. Ol döwürleýin neşirleri ýaýratmagyň iý esasy formasy bolmak bilen, redaksiýalara öz okyjylar aktiwini döretmäge, kadaly işlemäge kömek edýär.

Kategoriýa:Jemgyýet
Abhaz dili

**Abhaz dili** (abh. *аԥсуа бызшәа*) – iberiýa-kawkaz dilleriniň abhaz-adyg toparyna girýän dil. Abhaz dilinde Abhaziýanyň ilaty gepleýär. Abhaz dili abjuý we bzyb dialektlerinden ybarat bolup, edebi dili abjuý dialektiniň esasyndadyr. Abhaz diliniň elipbiýi 1892 ýylda rus alymy P. K. Uslar tarapyndan rus grafikasynyň esasynda düzülýär. 1926 ýylda N. Ý. Marryň analitiki elipbiýiniň, 1928 ýylda latyn, 1938 ýylda gruzin we 1954 ýylda rus elipbiýiniň esasynda abhaz diliniň elipbiýi düzülýär.

Kategoriýa:Diller
Abhazlar

**Abhazlar**- Abhaziýanyň esasy ilaty. Abhazlar özlerini apsua diýip atlandyrýarlar. Abhazlaryň dili kawkaz dialektleriniň abhaz-adyg toparyna degişlidir. Abhazlar Abhaziýadan daşarda, esasan, Gürjüstanda, Russiýada, Ukrainada, Türkiýede, Siriýada, Yrakda, Iordaniýada ýaşaýarlar. Olar medeniýeti boýunça adygeýlere, gruzinlere ýakyn hasaplanylýar. Abhazlarda ortodoks we yslam dini ýaýrandyr.

Kategoriýa:Jemgyýet
Türkmenistanyň gerbi

**Türkmenistanyň Döwlet Tugrasy**
Türkmenistanyň resmi döwlet tugrasy(gerbidir). Onuň ýaşyl reňki döwletiň bezegi bolan ýaşyl meýdanlaryny aňladyp, asudalygyň nyşany hökmünde hem görkezilýär. Täze dogan aý, şeýle-de 5 sany ýyldyz asuda asmany görkezip, türkmen halky gadymy döwürlerden bäri olary ýüzüne sylyp, dileg edip gelýär. Tugradaky bugdaý we pagta bolçulygyň we halkyň olara nähili hormat goýýandygynyň alamatydyr. Gyzyl zolakda bolsa, 5 sany göl bolup, olaryň hersi bir welaýatyň milli gölüdir. Bularyň birleşmegi bolsa 5 doganyň(welaýatyň) agzybirligi hökmünde görkezilýär. Ortasyndaky at bolsa türkmenleriň milli aty bolan Ahalteke Bedewidir, ady Ýanardagdyr.

Kategoriýa:Türkmenistan
B

thumbnail|right|200px
thumbnail|right
**B b** — türkmen elipbiýiniň we latyn elipbiýiniň 2. harpy. B dodaklaryň ikisiniň hem gatnaşmagynda hasyl bolýan zarply açyk çekimsiz sesiň belligi. B sözüň başynda we k, p, t çekimsizlerinden soň gelende, özüniň adaty bolşuny (bagt, bag, beg) saklaýan hem bolsa, söz ortasynda gelende, süýkeş, açyk w (bawa, owa, sewet) sesi bilen aýdylýar.

## Seret
Türkmen dili

Kategoriýa:Harplar
Baba

**BABA** — 1) garyndaşlyk aňladýan söz. Türkmen taýpa-larynyň köpüsinde oglanlar we gyzlar ejesiniň kakasyna B. diýýärler; 2) «ýaşuly, garry we ata» dien manylarda ulanylýan termin.

Kategoriýa:Sözler we aňlatmalar
Babagammar (öwlüýä)

**BABAGAMMAR** — **1)**Türkmen milli sazguraly Dutaryň piri. **2)**Türkmenistan SSR-niň Mary oblastynyň Ýolöten raýonyndaky ýer, öwlüýä.  Ýerli ýaşulular bu ady türkmen halk dessanlarynda agzalýan Babagammar bilen baglanyşdyrýarlar.
Kategoriýa:Şahsyýetler
Abylgazy Bahadyr han

**Abylgazy Bahadyr Han** (1603-63)- Hywa hany (1645-83), taryhçy, döwlet işgäri. **Has doly maglumaty 9-njy synp Turkmenistanyn** **taryhy kitabyndan okap bilersiniz**. Ol 1645 ýylda, hanlykdaky içki syýasy garşylyklaryň ýitileşen şertlerinde, özbek feodallarynyň harby güýjüne daýanyp, häkimiýet başyna geçipdir. Onuň höküm süren döwründe Hywada özbek feodallarynyň agalygy pugtalanypdyr. Hanlykdaky hemme ýokary wezipeler, söwda we senetçiler, ekerançylyk üçin amatly ýerleriň köpüsi feodallaryň eline geçipdir. Abylgazynyň döwleti dolandyryş, ýer-suw we beýleki babatlarda geçiren ähli reformalary özbek feodal döwletiniň ykdysady we syýasy ýagdaýyny pugtalandyrmaga gönükdirilipdir. Abylgazy Hywada türkmenleriň täsiriniň soňuna çykmak ugrunda çalşypdyr. Netijede, ýerden-suwdan mahrum edilen we üznüksiz talaňçylara sezewar bolan Hywa türkmenleri hanlykdan çykyp gitmäge ýa-da agyr hem kemsidijilikli şertlerde ýaşamaga mejbur bolupdyrlar. Derýalyk boýundaky türkmen ilatly galapyn welaýatlaryň, şol sanda Adak, Wezir, Buldumsaz ýaly şäherleriň bütinleý boşap galmaklygy hut şol döwre degişlidir. Abylgazy hanlygyň paýtagtyny Hywa şäherine göçüripdir. Türkmen sähralaryna golaý bolan we Derýalygyň akmasynyň kesilmegi zerarly boşap galan öňki paýtagt - Ürgenjiň (häzirki Köneürgenjiň) deregine, Abylgazy hanlygyň golaý böleginde täze Ürgenç şherini saldyrypdyr. Abylgazynyň daşarky syýasatynda galmyklar we Buhara bilen bolan uruşlar, Russiýa bilen bolan söwda-diplomatik gatnaşyklary, ylaýta-da türkmen taýpalaryna garşy gurulýan köp sanly talaňçylykly ýörişler esasy orun tutupdyr ( serediň: Abylgazy hanyň türkmenlere garşy ýörişleri). Abylgazy taryhçy hökmünde 2 sany belli işiň: "Şejerei terakime" ("Türkmenleriň şejeresi"), "Şejerei türk" ("Türkleriň şejeresi") ýygyndylarynyň awtorydyr. Bu kitaby https://www.kitaphana.net/book/1622 alyp okap bilersiniz. Olar 1897, 1906 ýyllarda rus dilinde neşir edilipdir. İkinki işiň 1874 ýylda çykan fransuz neşiri hem bar. Bu işler galapyn dilden aýdylyp gürrüňler we rowaýatlar esasynda ýazylanlygyna, käbir maglumatlaryň jedelli bolmagyna garamazdan, olar Hywanyň, Demirgazyk Türkmenistanyň we gonşy welaýatlaryň 15-17 asyrlardaky taryhyny öwrenmekde gymmatly edebi çeşme bolup hyzmat edýärler. Abylgazynyň bu işlerinde türkmen taýpalarynyň urug-tirä bölünişleri, ýaşaýan ýerleri, kärleri, içki we daşky syýasy ýagdaýlary boýunça iňňän gymmatly taryhy maglumatlar bar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Babarap

**Babarap** — Türkmenistanyň Gökdepe şäherçesinde ýerleşýän oba. Ol raýon merkezinden 17&nbsp;km gündogarda ýerleşýär. 1970-nji ýyllarda taslama boýunça gurlan posýolok hasaplanypdyr. Babaaraby Orta Aziýa demir ýoly kesip geçýär. Ilaty 3.173 adam (1970). Oba hojalygynyň esasy pudagy ekerançylyk, maldarçylyk. 1970-nji ýyllarda obada iki sany orta mekdep, ambulatoriýa, 2 medpunkt, çaga dogrulýan öý, klub, 4 kitaphana, 2 çagalar bagy, 2 magazin bolupdyr.
Kategoriýa:Ahal welaýatynyň ilatly ýerleri
Babadaýhan

**BABADAÝHAN** — türkmenleriň we beýleki Orta Aziýa halklarynyň arasynda eker-yň piri hökmünde belli bolan mifiki obraz. B. ýeri bejerip, sürüp, ekin ekip, orak orup, hasyl ýygnap ýören sada, jepakeş daýhan hökmünde türkmen daýhanlarynyň aňynda ornaşyp galypdyr. Ol ekererançylyk işleriniň ussady, daýhanlaryň halypasy hasap edilip, daýhanlaryň hormatyna mynasyp bolupdyr. Halk arasynda döredilen köp sanly rowaýatlara görä, Babadaýhan ilkinji gezek ýere tohum atyp, ekin eken we özünden soňky adamlara (daýhanlara) eri bejerip, ekin ekmegiň tärlernni öwreden daýhan sypatynda şekillendirilýär. Tejen raýonyndaky obalara I we II B. atlarynyň dakylmagy hem Babadaýhan obrazynyň türkmen daýhanlarynyň arasynda giň ýaýrandygyna şaýatlyk edýär. Häzirki döwürde oba hojalygynyň zähmet pälwanlaryna   hem   Babadaýhan diýilýänini ýygy-ýygydan eşitmek bolýar.Babadayhan etraby 1935-nji ýylyň fewral aýynda esaslandyryldy we Sergeý Kirowyň hatyrasyna Kirow ady bilen tanaldy . Häzirki adyny 1992-nji ýylyň 26-njy iýunynda aldy.Etrabyň merkezi Babadayhan .
Babadurmaz

**BABADURMAZ** — Aşg.   oblastynyň    Kaka raýonyndaky    d. ýol stansiýasy.  Babadurmaz ilki çeşmäniň ady bolupdyr. G. Wamberi bu ady Durmaz baba (Durmaz adam ady)  diýip düşündirýär.
Babadaýhan (I-II)

**BABADAÝHAN (I—II)** — oba atlary: I Babadaýhan—Aşg. obl-ynyň Tejen r-nynda erleşýän oba. Ol r-n merkezinden 15&nbsp;km dg-gd-da erleşýär. Obada «Kommuna» we Ždanow ad. k zlar bar. Ilaty 4826 adam (1970). Oba ilaty eker. (pagtaçylyk), mald., ýüp. b-n meşgullanýar. Obada iki orta, sekizýyllyk mekdep, çaga dogrulýan eý, keselhana, 2 klub, 3 kntaphana we ma-gazin bar.  II Babadaýhan — Aşg. obl-ynyň Tejen r-nyň-da erleşýän oba. Ol r-n merkezinden 35&nbsp;km dg. tarapda erleşýär. Obada Kalinin ad. k-z bar. Ilaty 4723 adam (1970). Oba ilaty, esasan, eker. (pagtaçylyk), mald., ýüp. 6-n meşgullanýar. 1970-nji ýyllarda obada orta we başlaigyç mekdep-ler, keselhana, 2 sany medpunkt, ilata durmuş taýdan hyzmat edýän kombinat, medeniet öýi, 2 kitaphana, 3 sany çagalar bagy we birnäçe magazin bolupdyr.
Babadaş

**BABADAŞ** — daşkyrak garyndaş, ata-babalary bir bolan adamlar. Munuň ýaly garyndaş toparlaryna ylymda patronimiýa diýilýär. Käwagtlarda B. garyn-daşlar kiçiräk bir tire bolup, obanyň belli bir böle-gini tutupdyrlar. Köp ulanylýan «ata-baba» sözi «B» sözi b-n bir manydaş. «B» sözi daşkyrak garyndaşly-gy aňlatmak üçin ulanylýar. Eger B. garyndaşlar öza-ra oňuşmasalar, onda ýaşululary olara: «Başga ýagyň bolmasa, B-yň ýokmudy» diýip, kinaýa edipdirler.
Babaýew Çary (1907)

**Babaýew Çary** (1907-1966) — Sossialistik Zähmetiňh Gahrymany. 1932 ýyldan SSKP çleni. TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (I çagyrylyş). Sakarçäge r-nynyň Akýap obasynda dogulýar. Babaýew ýaşlygyndan başlap daýhançylyk bilen meşgullanýar, batrakçylyk edýär. Ol 1928 ýylynyň sentýabrynda Garybata demir ýol stansiýasynda işläp başlaýar. 1929—33 ýyllarda Ilknji Türküstan atly polkunyň starşinasy bolup, basmaçylara garşy göreşe gatnaşýar. 1932 ýylynyň ahyrlarynda öz obalaryna gaýdyp gelýär we ilki oba sowetiniň sekretary (1933—34), soňra oba sowetiniň başlygy (1934—38) bolup, obada täze medeniýeti ýaýratmakda, kolhoz gurluşygyny berkitmekde uly işler geçirýär. 1938 ýylynyň sentýabrynda Sakarçäge raýispolkomynyň başlygy bolýar. Soňra ol dürli wezipelerde işleýär. Inçe süýümli gowaçanyň hasyllylygyny ýokarlandyrmakda we oba hojalygynyň beýleki pudaklarynyň önümliligini artdyrmakda bitiren hyzmatlary üçin, 1949 ýylda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar. Babaýew «Hormat Nyşany» ordeni we TSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň hormat hatlary bilen sylaglanýar.

## Çeşme
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-aug-23-1966-2345689/

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Babaýew Çary (1916)

**BABAÝEW Çary** (1916)—Sossialistik Zähmetiň Gahrymany, TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (5 çagyrylyş). Ol öňki Sakar raýonynyň Merýe obasynda dogulýar. 1936 ýylyndan başlap Baýramaly raýonynyň «Rawnina» sowhozynda baş çopan bolup işläpdir. Maldarçylygy ösdürmekde görkezen üstünlikleri üçin, 1947 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany   diýen   at   dakylýar.

## Çeşme
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Babaýew Çary (1917)

**BABAÝEW Çary** (1917) — Sossialistik Zähmetiň Gahrymany. 1952 ýyldan SSKP çleni. Ol Aşgabat raýonynyň Büzmeýin obasynda dogulýar. 1929—43 ýyllarda Aşgabat raýonynyň «RKKA-nyň 12 ýyllygy» atly kolhzynda kolhozçy, 1943—46 ýyllarda Aşgabat oblastynyň gurluşyk trestinde işçi, 1946 ýyldan bäri Aşgabat raýonynyň «TSSR-iň 40 ýyllygy» kolzynda kolhozçy bolup işleýär. Üzümçiligi ösdürmekde we üzümiň hasyllylygyny artdyrmakda bitiren hyzmatlary üçin, 1949 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar. Ol W. I. Leniniň doglan gününiň 100 ýyllygy mynasybetli, leninçilik ýubileý medaly bilen (1970) sylaglanýar.

## Çeşme
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Babatag

**Babatağ,** Günorta Merkezi Aziýanyň dag gerşidir. Özbegistan bilen Täjigistanyň araçäginde, Surhandarya we Kafirnigan derýalarynyň arasynda (Amu Darýanyň sag kenary) ýerleşýär. Boýy 2292 m, uzynlygy 125 km dir. Babatag esasan hek daşyndan durýar. Onuň eňňitlerinde ýarym çöl we dag-kserofit ösümlikleri bar, olaryň käbiri pisse massasy bar. Bent tekeler Babatagda ýaşaýarlar (SSSR-de diňe Koýtendag we Darwaz daglarynyň eteginde duş gelýär).

Kategoriýa:Özbegistandaky daglar
Kategoriýa:Täjigistandaky daglar