Daşoguz aýallar türmesi

**Daşoguz aýallar türmesi** (DZ-K/8) — 2000-den gowrak aýal tussagyň saklanýan Türkmenistanyň Daşoguz şäherindäki aýallar türmesidir. BMG we halkara adam hukuklary guramalarynyň habar bermegine görä, bu türmede gynamalar, ýençmeler, rehimsiz çemeleşmeler we mejbury zähmet ulanylýar, agyr şertler hem gynamalara sebäp bolup biler.
## Geografiki ýerleşişi we salgysy
Daşoguz aýallar türmesi, Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň Daşoguz şäherinde, Gurbansoltan Eje köçesiniň 1-nji jaýynda ýerleşýär.
## Türmäniň taryhy
Daşoguzdaky (öňki Taşauz) türme 1970-nji ýyllarda Sowet döwründe Demirgazyk Türkmenistanda guruldy. SSSR dargansoň, garaşsyz Türkmenistanyň häkimiýetleri türmedäki infrastrukturany aýal tussaglara ýerleşdirmäge başlady. Tassyklanylmadyk habarlara görä, 2010-njy ýylda Daşoguz türmesine täze binalar goşuldy. Türmäniň häzirki göwrümi belli däl, ýöne 2009–2010-njy ýyllarda türmäniň aşa köpdügini görkezýän alamatlar bardy. Bar bolan binalaryň asyl kuwwaty 1000-den köp tussag saklamaga niýetlenendir (käbir çeşmelere görä 850 adam), ýöne ol ýerde ýerleşýänleriň sany ep-esli köp.
## Gurluşy
Daşoguzdaky aýallar jeza koloniýasy iki we üç gatly binalary izolirledi. Umumy, berk, ýörite we türme reimesimlerine höküm edilenler üçin binalar, şeýle hem öňki aýal harby we hukuk goraýjy edaralaryň işgärleriniň jeza çäresini ýerine ýetirýän binasy aýratyn ýerleşýär.

Koloniýa her blok / bölümiň howpsuzlyk derejesinde üýtgeýän birnäçe "reimesime" bölünýär. Tussaglaryň öňki Sowet respublikalaryndaky köp türmelere mahsus bolan we Sowet türmesinden miras galan "reimesimlere" bölünmegi umumy re regimeimi, güýçlendirilen re regimeimi, berk re regimeimi we deslapky tussaglygy öz içine alýar.

Howpsuzlyk düzgüninde (iň ýokary howpsuzlygy aňladýar) tussaglar 300 adama niýetlenen üç gatly blokda ýerleşdirilýär. Bir gatly bina ýörite re regimeimli tussaglar üçin niýetlenendir. Tussagyň bu kategoriýasyna aýratyn agyr jenaýatlar we gaýta-gaýta jenaýat edenler we 150 adama çenli ýaşaýyş jaýy girýär. TIHR-e görä, 75 adama çenli türme re regimeimine höküm edilenler üçin bir blok bar. Beýleki 15-20 tussag inçekesel bilen kesellänler üçin bir gatly kerpiç kazarmada ýerleşdirildi. Takmynan 10 adam ozalky ýokary derejeli, häzirki wagtda masgara edilen ýa-da ýörite gözegçilik astynda saklanýan tussaglar üçin ýörite izolýasiýa bölüminde saklanýar.

Dürli howpsuzlyk binalarynda jeza çäresini geçirýän aýallar üçin binalar we maşk meýdançalary beýik diwarlar bilen bölünýär we olaryň arasynda hatda görüşiň hem öňüni alýar. Dürli binalardan bolan aýal tussaglaryň arasynda ýa-da tussaglar bilen türme administrasiýasynyň arasynda aragatnaşyk diňe "gelin-eje" ("ene") ady bilen tanalýan aýal tussaglaryň arasynda administrasiýa tarapyndan bellenen garrylary gurmak arkaly amala aşyrylyp bilner.

Iýerarhiýadaky iň uly "gelin-edje" binada iň ýokary howpsuzlyk (türme) derejesi bilen hyzmat edýän hasaplanýar. Beýleki binalardan gelen tussaglar oňa diňe "gelin-edje" arkaly ýüz tutup bilerler.

Bar bolan maglumatlara görä, 2009-njy ýylyň güýzünden bäri umumy re regimeimde (iň pes howpsuzlyk) azatlykdan mahrum edilen tussaglar alty bölüme bölündi. Şeýle bölümleriň her biri 250-300 tussag saklap biler, şeýle hem maýyplar, agyr hassalar we garry tussaglar üçin aýratyn bölüm bar. TIHR hasabatynda umumy re inimdäki tussaglaryň sany 2011-nji ýylyň başynda 780 adama deňdir.

## Tussaglaryň sany
Daşoguz aýallar koloniýasyndaky tussaglaryň umumy sany 1990-njy ýyllaryň ahyrynda köpelip başlady we artmagyny dowam etdirýär. 1997-nji ýylyň ýazynda ol ýerde 223 aýal bardy; 1999-njy ýylyň mart aýyna çenli takmynan 500 adam bardy. 2004-nji ýylyň oktýabr aýynda bu san 2200-e ýetdi, şolardan 700 amnistiýa edildi we bir aýdan soň boşadyldy. Şeýle-de bolsa, 2005-nji ýyla çenli aýal tussaglaryň sany 2400-e ýetdi. 2008-nji ýyldan 2009-njy ýyla çenli koloniýada ortaça 2300-2500 aýal tussag bardy we köp tussag amnistiýa sebäpli boşadylandan soň hem bu san 2000-den aşak düşmedi.

Daşoguz türmesindäki koloniýadaky daşary ýurtly aýal tussaglaryň ýerli aýal tussaglar bilen bir şertde saklanýandygy habar berilýär, ýöne olaryň sany belli däl.

Öňki tussagyň sözlerine görä, 2006-njy we 2009-njy ýyllar aralygynda 14-18 ýaş aralygyndaky kämillik ýaşyna ýetmedikler aýratyn, kiçi bir sebitde gözegçilik astynda saklanýar. 2011-nji ýyldaky TIHR hasabatynda olaryň sany 215-e ýetdi.

Tussaglaryň dörtden üç bölegi neşe bilen baglanyşykly jenaýatlar üçin türme tussaglygyna höküm edildi, galanlarynyň köpüsi ogurlamak, ogurlamak we ogurlamakda aýyplandy. Koloniýada jenaýat jogapkärçiligine çekilenler bilen bir hatarda hökümete garşy çykýan aýal garşydaşlary we hökümete garşy çykýanlaryň garyndaşlary, şol sanda hökümetiň buýrugy bilen galp aýyplamalar bilen türme tussaglygyna höküm edilen öňki ýokary derejeli işgärler bar.

2014-nji ýylda jelepçilik aýyplamasy bilen Daşoguzdaky aýallar türmesinde azyndan on aýal tussag edildi. Aslynda, Türkmenistanyň Chroniclesazgylaryna görä, Lebap, Mary we Daşoguz welaýatlaryndan höküm edilen aýallar jelepçilik bilen meşgullanman, "ikinji aýal" bolupdyrlar. 2013-nji ýylyň ahyrynda olar üç ýyl azatlykdan mahrum edildi. Synçylar 2013-nji ýyldaky kampaniýany "ikinji aýaly" günäkärlemek üçin häkimiýetleriň ahlak we maşgala gymmatlyklary ugrundaky kampaniýasyny giňeltmek we güýçlendirmek bilen baglanyşdyrýarlar.

## Korrupsiýa
Daşoguz aýallar türmesi korrupsiýa bilen doly. Dolandyryş işgärleriniň hemmesi diýen ýaly para alýarlar we hödürleýän her "hyzmatynda" azyk, derman, baryp görmek üçin rugsatnamalar, aňsat işe geçmek we ş.m. ýaly baha belligi bar. Mysal üçin, bir günlük kesel rugsady 6 manat, işden resmi däl çykmak birnäçe esse gymmat. Myhman otagy ulanmak bir tussag üçin 12 manat, maşgala sapary üçin bolsa bahasy 100 dollara çykýar. Täze ýyl agşamynda bir çüýşe aragyň bahasy 40 manata çenli ýokarlandy, bu pes girdejili ýurt üçin ep-esli mukdar.

## Ýaşaýyş şertleri
Daşguz koloniýasyndaky ähli ýaşaýyş jaýlary adamdan doly, aýal tussaglary diňe iki gatly krowatlarda däl, eýsem olaryň arasyndaky polda hem uklamaga mejbur edýär. Käte goşmaça harby çadyrlar gurulýar we yssy howada käbir tussaglar daşarda ýatýarlar.

Gyşda, sowuk bolanda tutuş blok radiatorlar bilen gyzdyrylýar, tomusda bolsa penjireler çybyn torlary bilen çalşylýar. 2010-njy ýylyň başynda, ýaşaýyş jaýlarynyň köp bolmagy sebäpli käbir tussaglar tikin fabriginiň binasyna geçirildi.

Zenan tussaglara hepdede bir gezek hammamdan peýdalanmaga rugsat berilýär. Şeýle-de bolsa, täze walýutada 1-2 manat para almak üçin goşmaça saparlar mümkin.

Şaýatlaryň sözlerine görä, howa çalşygy ýa-da ýyladyş ulgamy ýok, penjireler plastmassa örtükler bilen örtülendir. Içeri aşa çygly, potolokdan suw damýar. Bloklaryň haýsydyr birinde ýeterlik sahypa ýok; käbir tussaglarda diňe ýatmak üçin düşek ýa-da ýorgan bar.
## Salgylanmalar

Kategoriýa:Türkmenistanyň türmeleri