open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syngman Rhee

thumb|Syngman Rhee

**Syngman Rhee**(Koreý dili : 이승만 ; 18 aprel 1875 - 19 iýul 1965) : Günorta Koreýa prezidenti (1948-1960).

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Prezident
WYŽŽYLDAWUK ANTIÝA TOMZAGY

жужелица Антия (Anthia mannerheimi)  Gatyganatlylar otrýady
Wyžžyldawuk tomzaklar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Merkezi Aziýanyň endemigi.
Gysgaça beýany. Uzynlygy 30–35&nbsp;mm.
Ganat üstleri iki jübüt ak menekli, arka
öňi bir jübüt menekli, gara reňkli tomzak.
Ýaýraýşy. Günorta-Gündogar we Demirgazyk
Garagum (Gaňňagyr, Maňgyr).
Türkmenistandan
daşarda — Günorta
Özbegistan, Gündogar Eýran.
Ýaşaýan ýerleri. Ýarym berkeşen çägeler,
ýowşan-köwreýik — efemer ösümlik assosiýasiýalary
bolan jyglymdaş — toýunsow
düzlükler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Orta
hasapdan 1 ga meýdanda 3–4 tomzak
duş gelýär, soňky ýyllarda sanynyň
ýokarlanýandygy hasaba alyndy.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaýrawynyň
özleşdirilmegi. Çendenaşa mal bakylmagy.
Höwesjeň ýygnaýjylar tarapyndan
tutulyp alynmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýyrtyjy,
maýdajyk oňurgasyz jandarlary iýýär.
Aprel-
maýda işjen hereketde bolýar. Apreliň
ahyrynda–maýyň başynda jübütleşýär.
Ir säher we agşamyna duş gelýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Repetek
we Gaplaňgyr döwlet goraghanalarynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Höwesjeň ýygnaýjylar
tarapyndan tutulyp alynmagyny
gadagan etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Ýaýrawyny
we biologiýasyny öwrenmeli. Liçinkalaryny
ýüze çykarmaly we olaryň ylmy beýanyny
bermeli.
Düzüjiler: M. G. Nepesowa, O. S. Söýünow
ROZENIŇ WYŽŽYLDAWUK TOMZAGY

Gatyganatlylar otrýady
Wyžžyldawuk tomzaklar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Mimocarabus Gehik, 1985 aşaky urugy 4
görnüşi öz içine alýar. Türkmen-Horasan
daglarynyň endemigi.
Gysgaça beýany. Göwresiniň uzynlygy
20–25&nbsp;mm. Örän ýalpyldawuk, gap-gara
reňkli. Kellesi sähelçe ýognan, murtjagazlary
gysga, kelle çukurjyklary gözleriniň
öň çetiniň derejesine ýetmeýär.
Kellesiniň suraty (skulpturasy) — ýalpak,
näzik nokatlanan keşjagazlar. Arka
öňi inli, kelte, onuň gapdal gyralary aýlawly.
Ganatüstleriniň uzynlygy ininden
1,5–1,6 esse uzyn, göniburçly diýen ýaly
eginli, aram güberçek, gapdal gyralary
örän inçe, mese-mälim epilen [1].
Ýaýraýşy. Günbatar Köpetdag (Aýydere,
Igdejik, Şywlan, Magtymguly şäherçesiniň
töwerekleri). Türkmenistandan daşarda
— Demirgazyk Gündogar Eýran.
Ýaşaýan ýerleri. Sünt-Hasardag toplumynyň
pes daglyklarynyň tokaýlyk dereleri.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Orta hasapdan
1 ga 1–2 sany tomzak duşýar.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Höwesjeň
ýygnaýjylar
tarapyndan tutulmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Gysga
ömürli
ýazky görnüş, gündizine, esasan,
günüň birinji ýarymynda işjeň hereketde
bolýar. Mart aýynyň ikinji ýarymyndan
iýunyň başyna çenli duş gelýär.
Ýumurtgalaryny (15 sanysyna çenli)
çuň bolmadyk hinjagazlara taşlaýar.
Ýumurtgalarynyň ösüşi 5–15 güne barabar;
15–25 günüň dowamynda liçinka
ýaşynyň üç tapgyry bolup geçýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Sünt-
Hasardag
döwlet goraghanasynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaýrawynda tutmagy
gadagan etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Günbatar
Köpetdagda
görnüşiň biologiýasyny öwrenmeli.
Düzüji: O. S. Söýünow
Heo Jeong

thumb|Heo Jeong 1957-nji ýylda
**Heo Jeong**(Koreý dili : 허정 ; 8 aprel 1896 - 18 sentýabr 1988):  Günorta Koreýa acting premýer ministr (1951-1952, 1960), premýer ministr (1960), acting prezidenti (1960).

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Premýer ministr
Kategoriýa:Prezident
Yun Chi-ho

thumb|Yun Chi-ho

**Yun Chi-ho**(Koreý dili : 윤치호 ; 26 dekabr 1864 - 9 dekabr 1945) : Koreýa Syýasatçylar, bağımsızlık aktivistler.

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Chun Doo-hwan

thumb|Chun Doo-hwan 1983-nji ýylda
**Çun Du-hwan** (Koreý dili : 전두환 ; 18 ýanwar 1931 - 2021) : Günorta Koreýa prezidenti (1980-1988).

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Prezident
Yun Bosun

thumb|Yun Bosun

**Yun Bosun** (Koreý dili : 윤보선 ; 26 awgust 1897 - 18 iýul 1990) : Günorta Koreýa Syýasatçylar. Günorta Koreýa prezidenti (1960-1962).

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Prezident
Lee Myung-bak

thumb|Lee Myung-bak 2007-nji ýylda
**Lee Myung-bak** (Koreý dili : 이명박 ; 19 dekabr 1942 - ) : Günorta Koreýa prezidenti (2008-).

Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Prezident
Kim Young-sam

thumb|Kim Young-sam
**Kim Young-sam** (Koreý dili : 김영삼 ; 20 dekabr 1927 - ) : Günorta Koreýa prezidenti (1993-1998).

Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Prezident
Rynda (jaň)

thumb|150px|Gämi jaň
**Gämi jaň** (Iň: Ship Bell) saz gurallary edilen bürünç. Peýda içinde gämi, içinde degişlilik şert duman

Kategoriýa:Deňiz güýçleri
Kategoriýa:Saz gurallary
Karlsrue

**Karlsrue** (nem.Karlsruhe)- Germaniýada Baden-Württemberg welaýatynda bir şäher.


Karlsruhe asv2022-10 img07 Schloss Karlsruhe.jpg
Karlsruhe-Christuskirche-10-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Generallandesarchiv-02-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Grenadierkaserne-32-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Haydnplatz-16-Brunnenfigur-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Klinikum-36-Haus V-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Klinikum-30-Energiezentrale-2021-gje.jpg
Karlsruhe-Verwaltungsgericht-06-2021-gje.jpg
Marketing

**Marketing** bu bir prosessdir. Ol adamlaryn isleglerini owrenmekden we bu islegleri önümleri we hyzmatlary öndurmek arkaly yerine yetirmekdir. Bu ylym gecen asyryn 70-nji yyllarynda doredi. Ilkinji marketologlaryn arasynda Filip Kotler dur.
Park Chung-hee

**Pak Çöň-hy** (Koreý dili : 박정희 ; 14 noýabr 1917 - 26 oktýabr 1979) :  Günorta Koreýa premýer ministri(1961-1962) we prezidenti1962-1963 we 1963-1979 ýyllar arasynda.

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Premýer ministr
Kategoriýa:Prezident
Chung Il-kwon

thumb|Chung Il-kwon 1955-nji ýylda
**Chung Il-kwon** (Koreý dili : 정일권 ; 21 noýabr 1917 - 17 ýanwar 1994) :  Günorta Koreýa premýer ministr (1964-1970).

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Kategoriýa:Günorta Koreýa Syýasatçylar
Kategoriýa:Premýer ministr
Fraýburg

**Fraýburg** (Freiburg)- Germaniýanyň günortasynda Fransiýanyň we Şweýsariýanyň ýanynda ýerleşýän bir şäher.
Kategoriýa:Fransiýa
Deutsche Bahn

thumb|333x333px|Kompaniýanyň Berlindäki ştab-kwartirasy
**Deutsche Bahn AG** (*Deutsche Bahn Holding*; gysga ady *DB AG* ýa-da ýöne *DB*) — german kompaniýasy, esasy demirýol operatory.

Kategoriýa:Germaniýanyň demirýol kompaniýalary
Kategoriýa:Germaniýada demirýol gatnawy
Baku

**Baku**, Azerbaýjanyñ paýtagty. Abşeron ýarymadasynda, Hazar deňziniň günbatar kenarynda ýerleşýär. Onuň meýdany 2140 km², 2018-nji ýylyň başyna çenli ilaty 2,262,600 adamdy. Beýleki resmi çeşmelere görä 2022-nji ýyla çenli şäheriň resmi däl ilaty 5 million töweregi. Bakuw şäheri 12 administratiw etraby we 59 şäherçäni öz içine alýar. Şäheriň merkezi bölegi Baku aýlagyna barýan amfiteatrda ýerleşýär. Bakuwyň deňiz kenary, ummanyň derejesinden takmynan 28 m aşakda.



Image:Azerbaigian-baku4.jpg|Baku
Image:Baku Maiden Tower.jpg|Gyz Galasy
Image:Azerbaigian-baku.jpg|Şirwanşa-köşkü




Kategoriýa:Azerbaýjanda şäherler
Kategoriýa:Millioner şäherler
Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Azerbaýjanyñ şahyrlary
Elazığspor

**Elazığ Sport Topary** hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edýär.

Kategoriýa:Türkiýede Futbol
Kategoriýa:Türkiýede Sport
Tabajykly tornabea

ÇOLAŞYK ýa-da TABAJYKLY
TORNABEA (Tornabea scutellifera - торнабеа блюдценосная)
Fissiýalar maşgalasy (Physciaceae) 
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Ýewraziýa görnüşi. Türkmeistanyň florasynda
uruga degişli ýeke-täk görnüş.
Gadymy görnüş.
Gysgaça beýany. Bedeni şahalanan, goýy
çal reňkde, uzynlygy 40 sm çenli. Iýiji
kaliý täsir edende reňki üýtgemeýär. Apotesiýleriniň
esasy giňelen. Uçlary inçeräk,
sahalanan, çolaşyk, ujy tüýjümek-kirpikjimek.
Apotesiýleri diametri 3&nbsp;mm çenli,
açyk çal aýlawly gara, ýasy okarajyga
meňzeş. Sporalary iki öýjükli, garamtyl,
her torbajykda 8 sany.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Arwaz, Asylma,
Duşak, Müsünew). Türkmenistandan
daşarda — Beýik Britaniýa, Gresiýa,
Ispaniýa, Italiýa, Portugaliýa, Kawkaz,
Russiýa,
Ukraina.
Bitýän ýerleri. Agaçlaryň we gyrymsy
agaçlaryň
gabyklary. Düzlükler (Söýünagsak
çägelik giňişligi) we daglar (deňiz
derejesinden
1400–2200 m belentlikdäki,
barmasy kyn jülgeler).
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýekelikde
seýrek duş gelýär ýa-da kowçum
emele getirýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýeriniň
ýagdaýynyň üýtgemegi we adamyň işjeň
täsiri.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Topbak
düýpli biomorfaly lişaýnik. Jynsy ýol arkaly
(askosporalar) köpelýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Bitýän
ýerleriniň bir bölegi Köpetdag döwlet
goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Lişaýnigiň ösýän
ýerini gözegçilikde saklamaly
Barlaglar boýunça teklipler. Duşýan ýerlerini
hasaba almaly.
Düzüji Z. Joraýewa

Kategoriýa:Tebigat
BISIANYŇ FISSIÝASY

Fissiýalar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Ortaýerdeňiz görnüşi. Ylmy ähmiýeti bar.
Gysgaça beýany. Bedeni topbak görnüşde,
kä ýerleri gasynjymak, agymtyl-çalymtyl
reňkli (iýiji kaliý täsir edende gabyk gatlagy
saralýar), diametri 6–10 sm. Bedeni
çykýan agajyna berk gysylan, ýasy ýa-da
az-kem güberçek, ak örtükli. Apotesiýleri
köp duş gelýärler, esasan, bedeniniň merkezi
böleginde ýerleşýärler, köpsanly.
Sporalary
göni, seýrek halatlarda kösük
şekilli egrelen, küljümek-goňur, her torbajykda
8 sany.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Duşak dagy,
Germap, Müsünew). Türkmenistandan
daşarda — Alynky Aziýa, Ýewropa, Kawkaz,
Demirgazyk Amerika.
Bitýän ýerleri. Arçalaryň sütüniniň gabygy
we ortaky bölegi.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ownuk
toparlaýyn, seýrek duş gelýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýerleriniň
şertiniň bozulmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jynsly ýol
(askosporalar) arkaly köpelýär. Anaptychia,
Lecanora, Lecidea, Physcia uruglarynyň
beýleki görnüşleri bilen bilelikde
ýaşaýar.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Ýaýrawynyň bir
bölegi Köpetdag döwlet goraghanasynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerini
gözegçilikde saklamaly. Goramak boýunça
düşündiriş işlerini geçirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Täze bitýän
ýerlerini ýüze çykarmaly.
Düzüji Z. Joraýewa
Atmosfera

thumb|250x250px| Ýeriň atmosfera gazlary gök tolkun uzynlyklaryny beýlekilerden has gowy ýaýradýar, şonuň üçin kosmosdan seretseň, planetamyzyň töwereginde gök halka bolýar we Ýerden seredeniňde gök asman görünýär.
**Atmosfera** (   - "bug" we σφαῖρα - "sfera") - grawitasiýa arkaly asman jisiminiň daş-töwereginde durýan gaz gabygy. Atmosfera bilen planeta-ara giňişligiň arasynda ýiti araçäk ýoklugy sebäpli, atmosfera, adatça,  onuň bilen aýlanýan asman jisiminiň töweregindäki onuň bilen bilelikde aýlanýan gaz gurşawynyň sebiti diýlip hasaplanýar. Esasan gazlardan (gaz planetalaryndan) ybarat käbir planetalaryň atmosferasynyň galyňlygy gaty uly bolup bilýär.

Ýeriň atmosferasynda janly organizmleriň köpüsi dem almak üçin ulanylýan kislorod we fotosintez wagtynda ösümlikler we sianobakteriýalar tarapyndan sarp edilýän kömürturşy gazy bar. Şeýle hem, atmosfera planetany goraýjy gatlak bolup, ýaşaýjylaryny Günüňultramelewşe şöhlelerinden we meteoritlerden goraýar.

Kategoriýa:Planetalaryň daşky örtükleri
Kategoriýa:Planetologiýa
Kategoriýa:Atmosfera
Ben Tre

thumb|left|200px|Ben Tre
**Ben Tre** (*Thành phố Bến Tre*) Wýetnam'da bir oba.

Kategoriýa:Wýetnam
Aaronisiň trihostomopsisi

Pottiler maşgalasy (Trichostomopsis aaronis (Lor.) Agnew et Townsend. 1867)Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanyň florasynda maşgalanyň
ýeke-täk urugy we urugyň ýeke-täk görnüşi.
Gysgaça beýany. Bajaklary ýumşak, tutuksy-
ýaşyl reňkli. Baldagy sadaja, oýukly
şahalanan, esasan rizoidli, merkezi dessesi
oňat ösen. Ýapraklary göni, dik, gury,
egrelen, iň ýokarkylary has iriräk, spirala
meňzeş towlanan. Iki öýli ösümlik. Sporogonlary
ýok.
Ýaýraýşy. Uly Balkan; Demirgazyk-Günbatar
Köpetdag (Kürendag); Günorta-
Günbatar Köpetdag (Aýydere); Merkezi
Köpetdag (Sünçe, Rybaçýa, Germap dereleri);
Badhyz (Ýeroýulanduz). Türkmenistandan
daşarda — Sinaý ýarym adasy,
Ysraýyl, Iordaniýa, Yrak, Owganystan.
Bitýän ýerleri. Daşly eňňitler, çygly külke
topurly ýerler, gaýalaryň tagçalary we
jaýryklary, hek daşly çykyntgylar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Uly bolmadyk
bajaklary (dykyz düýpjagazlary)bilen seýrek duşýar. Uly örtük emele getirmeýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Ösüş şertleriniň
üýtgemegi (çyglylygyň ýetmezçiligi).
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Gysgalan
goltuk şahajyklary, döwülýän ýaprajyklaryň
uçlary we oturymly ösüş bedenjikleri
arkaly wegetatiw köpelýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Ösýän ýerleriniň bir bölegi Bathyz,
Köpetdag we Sünt-Hasardag döwlet
goraghanalarynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýasynyň
ýagdaýyna gözegçilik etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Täze ösýän
ýerlerini gözlemeli.
Düzüji Z. Joraýewa

Kategoriýa:Tebigat
Gandeliniň entostodony

Funariler maşgalasy (энтостодон Ганделя: ( Entosthodon handelii (Schiffn.) Lazar. 1913))
Ýagdaýy. Derejesi IV Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Alynky Aziýa görnüşi, ýaýrawynyň çetinde
ýerleşen.
Gysgaça beýany. Pes düýpjagazly (bajakly)
ösümlik. Baldagy gysga, göni, dik. Aşaky
ýapraklary ownuk, ýokarkylary iriräk,
rozetka görnüşinde jemlenen, ters ýumurtga
şekilli, ujy çowly, gysgajyk ýitilenen,
içine egrelen. Inçe damarlar ýapragyň
depe ujunda ýitýär. Aýajygy göni,
posjumak-
goňur reňkli. Gozajygy çala
gyşaran,
bükük, süýrümtik–armyt şekilli.
Sporalary
goňur reňkli, gödeňsi joýajykly.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Sülükli
obasy, Neftonowskiý); Günorta- Günbatar
Köpetdag: Aýydere jülgesi. Türkmenistandan
daşarda — Türkiýe, Iordaniýa,
Yrak, Eýran, Owganystan [1, 2].
Bitýän ýerleri. Külke topurly gaýalar we
hek daşlary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Uly bolmadyk
az sanly bajaklary selçeň duş gelýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Ýerleriň hojalyk
taýdan özleşdirilmegi, çyglylygyň
ýetmezçiligi.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Bir öýli
ösümlik. Sporalar arkaly köpelýär. Maý
we oktýabr aýlarynda sporalary emele
gelýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ýaýran
ýeriniň bir bölegi Sünt-Hasardag
döwlet
goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerini
gorap saklamaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Täze ösýän
ýerlerini gözlemeli.
Düsüji: Z. Joraýewa

Kategoriýa:Botanika
Adaty užownik

thumb|Adaty užownik
Užownikler maşgalasy (ужовник обыкновенный)() — Ýagdaýy. Derejesi I (CR). Düýbünden ýitip barýan görnüş.

## Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti
Ýeke-täk duşýan ýeri bilen belli ösümlik. Bezeg ähmiýetli.

## Gysgaça beýany
Boýy 10–15 sm bolan köpýyllyk ösümlik. Gysga porrugynda uzyn sapak şekilli kökjagazlaryň bogdagy
ýerleşýär. Ýapragy köplenç ýeke bolup, ýaprak sapagynyň düýbi teňňe şekilli ýaprak gynyna öwrülen. Ýapragyň sporasyz
bölegi etlek, ýumurtga şekilli, birneme daralan düýbi sporaly okly bölegi bilen gurşalan görnüşinde.

## Ýaýraýşy
Günorta-Günbatar Köpetdag (Ýoldere jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Krym, Kawkaz, Skandinawiýa,
Demirgazyk Afrika, Günbatar Sibir.

## Bitýän ýerleri
Dagyň aşaky guşaklyklary,yzgarly we batgalyk ýerler, dag çeşmeleriniň kenar ýakalary.

## Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy
Az sanly. Soňky ýyllarda populýasiýalarda bäşe golaýy hasaba alyndy.

## Esasy çäklendiriji sebäpler
Ösýän ýerleriniň çeşmäniň suwy bilen ýuwulmagy, mal bakylmagy.

## Biologiýasynyň aýratynlyklary
Sporalar arkaly köpelýär. Ösüş döwri aprel aýynyň başyndan — awgust aýyna çenli dowam edýär. Sporalary iýul–awgust aýlarynda ýetişýär.

## Gorag üçin görlen çäreler
Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Sünt — Hasardag döwlet goraghanasynda goralýar.

## Gorag üçin zerur çäreler
Ösýän ýerlerini aýratyn gözegçilikde saklamaly.

## Barlaglar boýunça teklipler
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Botanika institutynyň Botanika bagynda ösdürip ýetişdirmeli. Täze duşýan ýerlerini gözlemeli, biologiýasyny we ekologiýasyny öwrenmeli.

Düzüjiler: O. Ý. Rahmanowa, J. Gurbanow

Kategoriýa:Tebigat
Troposfera

**Troposfera** — ýer üstüne ýakyn ýerleşen howa gatlagydyr. Onuň ýer üstünden beýikligi ekwatorda 16–18&nbsp;km-e, aram giňlikde 14–16&nbsp;km-e we polýar guşaklygynda              9–10&nbsp;km-e ýetýär. Troposferanyň ýokarky araçägi pasyllar boýunça üýtgeýär. Gyşyna peselýär, tomsuna bolsa konweksiýanyň işjeňleşmegi bilen araçäk gatlak ýokary galýar. Kä ýagdaýlarda troposferanyň araçägi gije-gündiziň dowamynda birnäçe kilometre çenli üýtgäp biler. Troposfera atmosferanyň iň ýuka gatlagy bolup, munda onuň massasynyň 80 %-i ýerleşýär. 50 %-i  5&nbsp;km-de, 75 %-i 10&nbsp;km-de we 95 %-i 20&nbsp;km aralykda ýerleşýär. Troposferada çyg we ýylylyk aýlanyşygy, bulutlaryň we ygallaryň döremegi ýaly hadysalar ýüze çykýar. Troposferada şeýle hem adatdan daşary optiki we akustiki hadysalar hem emele gelýär. Bu howa gatlagynyň esasy aýratynlyklarynyň biri hem onda howanyň temperaturasynyň her 100 m beýiklik aralygyndan 0,6-1,00 C peselmekligidir. Ekwatorda ortaça ýyllyk temperatura + 260, polýusda – 230 C. Troposferanyň ýokarky araçäginde temperatura degişlilikde – 700 we – 500 C.
Tropopauza – troposfera bilen stratosferanyň aralygynda ýerleşip, galyňlygy 1– 2&nbsp;km. Bu gatlaga köplenç bir deň temperatura, ýagny izotermiýa häsiýetlidir. Kä ýagdaýlarda ýokary galdygyňça temperatura peselmän artýar, ýagny temperaturanyň inwersiýasy döreýär.

Kategoriýa:Atmosfera
Hande Ýener

thumb|300px|Hande Yener
**Makbule Hande Özýener** (12 ýanwar, 1973, Stambul, Türkiýe) Türk pop aýdymçysy.

Kategoriýa:Aýdymçylar
Kategoriýa:Türk aýdymçylar
Kategoriýa:1973-nji ýylda doguldy
Stratosfera

11–55&nbsp;km aralykda ýerleşip, munda howa örän seýrek bolýar we temperatura az üýtgeýänligi bilen (mydama – 500 C) tapawutlanýar. Temperaturanyň üýtgemän saklanmagy ozon gazynyň köp mukdary we onuň ultramelewşe şöhleleri siňdirmekligi bilen baglanyşyklydyr. Temperatura 40–60&nbsp;km beýiklikde – 150 C çenli artýar. Stratosferada suw buglary düýbünden diýen ýaly ýokdur. Şonuň üçin bu gatlakda bulutlar we atmosfera ygallary emele gelmeýärler. Ýakyn wagtlarda hem stratosfera hereketsiz gatlak hasaplanýardy. Soňky meteorologik raketalaryň maglumatlary munda howanyň işjeň hereketiniň bardygyny ýüze çykardy. Bu hadysalardan başga munda meteorlaryň süýnmekligi, dury reňkli bultlaryň (perlamutr) döremekligi bolup geçýär. Olar köplenç 20–25&nbsp;km belentlik aralygynda ýerleşip, buz kristallaryndan durýarlar.

Kategoriýa:Atmosfera
Ewtanaziýa

**Ewtanaziýa**(euthanasia) - bejerişi bolmadyk keselden ejir çekýän, çydamsyz agyry çekýän adamlaryň öz islegleri ýa-da islegsiz öldürilmegi.Bu adama ölüm getiraýjek dozada ukol edilmegi ýaly görnüşlerde amala aşyrylýar.

Ewtanaziýanyň 2 görnüşi bar: aktiw hem-de passiw ewtanaziýa. Passiw ewtanaziýadoktorlar tarapyndan ýarawsyza ýaşaýyşyny dowam etdirmek üçin edilýän terapiýasyny bes etmek we aktiw ewtanaziýa ýarawsuza doktorlar tarapyndan onuň çalt we agyrysyz ölmegi üçin mediki serişdeleri goýbermekleri. Aktiw ewtanaziýa köplenç doktorlaryň kömegibilen jana kast edilmegini hem degishli edilýär (ýarawsuz adama  öz haýyşdy boýunça ömür gysgaltýan dermanlaryň berilmegi).

Mundan başga-da razyçylykly (dobrowol'naya/voluntary); razyçylygy berip bilinmedik (ne dobrowol'naya/non-voluntary) hem-de razyçylyksyz (neproizvol'nyy/involuntary) tapawutlandyrylýar. 1-nji gornüşinde ýarawsuzyň öz razyçylygy/öz haýyşy boýunça edilýär. Bu görüşikanun tarapyndan Belgiýada, Lýüksemburgda, Niderlandiýada, Şweýsariýada hem-de ABŞ-nyň Oregon we Waşington ştatlarynda rugsat berilen. 2-nji görnüşi ýarawsuzyň özüniň razyçylygyny bilip bolmadyk ýagdaýyna (meselem:kiçi çaga). Bu dünýäde hiç ýerde kanuny rugsat berilmedik. 3-nji görnüşi bolsa ýarawsuzyň garşy bolan ýagdaýyndada ulanylanda aýdylýar. Bu termin ilkinji gezek Frensis Bekon tarapyndan öňe sürülip başlanyp, ikinji jahan urşuna çenli giňden ulanylypdyr. Ýöne soňra nasist hereketleri sebäpli bu ideýalar uzak wagtlyk ýapylýar. Belli adamlaryň 
içinde Zigmund Freýd bejerişi bolmadyk rak keselini bilenson öz Londondaky öýünde 1939-njy ýylda, 19 sany ýerli anesteziýa bilen geçirilen operasiýalaryndan soň çydaman Doktor Şura tarapyndan "öldürilýär"

20-nji asyrlaryň soňlarynda ewtanaziýa has ýiti we köp öňe sürülýän uly meselelerinň birine öwrülýär. Ýöne Gippokrat kasamyna ters gelýär diýip häzire çenli köp ýurtda ulanylyşy ýol berilmedik ölüm usuly bolup durýar.
## Daşarky çykgytlar
* Проблема эвтаназии: за и против
* Эвтаназия: понятие эвтаназии; история эвтаназии; библиотека, статьи, форум.
*Эвтаназия — это самоубийство?
* Новости@mail.ru:Насильственная эвтаназия в Лондоне. 

Kategoriýa:Saglyk
Mezosfera

50–90&nbsp;km beýiklik aralygynda ýerleşip, howanyň temperaturasy onuň aşaky böleginde – 100C, ýokarky araçäginde bolsa – 1000C çenli peselýär. Mezosferada gijesine kümüş reňkli bulutlaryň görünmegi täsindir. Bu görnüşdäki bulutlaryň emele gelişini ilkinji gezek gezek rus alymy Seraskiý 1885 ý düşündirdi. Ol bu ýagdaýy 1883 ý. hereket edýän Krakatau wulkany we suw buglarynyň kondensasiýasy bilen baglanyşdyrýar. Rus alymy L.A Kuligiň pikiri boýunça kümüş reňkli bulutlar  meteor tozanjyklary we az mukdardaky suw buglary netijesinde döreýärler. Bu gatlakda tizligi 200&nbsp;km/sagat bolan günbatar ýelleri agdyklyk edýär.

Kategoriýa:Atmosfera
Termosfera

ionosfera 90–800&nbsp;km beýiklik aralygynda ýerleşýär. Bu howa gatlagy örän ýokary temperaturasy we ýokary derejede molekulalaryň ionlaşanlygy bilen tapawutlanýar. Temperatura aşaky gatlagynda – 800C-dan ýokary böleginde +3600C-ä çenli artýar. Ionlaryň 1 sm3 göwrümindäki mukdary 1015-106 hasabyndadyr. Ionlaşyş derejesi boýunça termosfera E (100–120&nbsp;km), F1 (120–200&nbsp;km), F2 (200–400&nbsp;km) gatlaklara bölünýär. Termosferada elektromagnit we radio tolkunlary yzyna serpikdirilýär, siňdirilýär we döwülýärler. Bu gatlak olar üçin ýokary araçäk bolup durýar. Ionosfera, şeýle hem polýar şapagy we meteoritleriň ýanmagy häsiýetlidir.

Kategoriýa:Atmosfera
Ekzosfera

(wakuumosfera) 800–20000&nbsp;km beýiklik aralygynda ýerleşýär we älem giňişligi bilen sepleşýär. Temperatura 20000 K-ne çenli ýokary galýar. Howa örän seýrekleşýär. 1 sm3 göwrümdäki položitel ionlaryň sany 160 müňe ýetýär.

Kategoriýa:Atmosfera
Kategoriýa:Ýeriň gurluşy
Jeyking

frameless|left|Jeyking

*Jeyking* durmushynda rap aydymlary bilen meshgul bolup turkmen hip-hopyny ösdürdi. Ol dashoguz şäherinde 1992nji ýylda eneden bolýar. Ol Dashoguz şäherindaki 10njy we 24nji ýörüteleşdirilen mekdebi sagaman tamamlap 2009njy ýylda Türkmen Döwlet Unwersitetinde okaýar ol shumadam shoýerde. Ol soňky döwür rapden sowan bolsa hem popa ylham dörap ugranyny bize yetirdi. 2009njy yylda ozinin nemes rapperi Kay One bilen nemes dilinde "Student" aydymyny cykaryar. Ol mundan son kop saytlarda Admin bolyar we Djkingbeat ady bilen taze beatler hem doredyar we mundan dashary rapper dostlarynyn aydym coverlerini yasap beryer mundan son ol osup "Northkingz" toparyny acyar onda Zest, Ruska, Roc, P.N dashoguzun her welayatyndan bet rapperlary bir topara jemleyar, wagtyn gecmegi bilen ol "Great Gres" topara gecyar onda La Blaze, Graff, Didje we bashga rapperlar bar. shuwagt Jeyking barada kan bir maglumatymyz yok yone.

Jeyking ilkinji albomy:
1. Intro
2. Ýalan söýgi
3. Game Over
4. Menden size Freestyle Punch
5. Student (deutsch version)
6. Ganatym
7. Betje Bala
8. Durshy bilen sexbomba
9. icecream
10. Size güýmenje
11. Gamlanma
12. Outro

www.turkmenflow.gip-gip.com sayty size hodur edyas bu Jeykin sayty admin hem ozi Turkmenistanda ilkinji Liriki sayt.
Süle

**Süle** () — däneliler ýa-da gyrtyçlar maşgalasyna degişli birýyllyk otjumak ösümlik.

Kategoriýa:Däneliler
Kategoriýa:Ýewraziýanyň florasy
Kategoriýa:Demirgazyk Amerikanyň florasy
Kategoriýa:Haşal ösümlikler
Gök kit

**Gök kit** (şeýle hem **mawy kit** ýa-da **blýuwal**, ) — murtly kitlere degişli, kitşekilliler otrýadyndan bir deňiz jandary. Iň uly kit,şeýle hem, ähtimal, Ýerde ýaşap geçen jandarlaryň iň irisi. Onuň uzynlygy 33 metre baryp ýetýär, agramy bolsa 150 tonnadan hem geçip bilýär.

thumb|Uly gök kit

## Çykgytlar
* Fotogalereýa 
* Fotogalereýa 
* Kitleriň, şol sanda gök kitiň sesleri 

Kategoriýa:Atlantik okeanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:Hindi okeanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:Ýuwaş okeanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:Haýwanlar
Zimbabwe

**Zimbabwe Respublikasy** ( , 1980-nji ýyla çenli **Günorta Rodeziýa**) — Günorta Afrikada Wiktoriýa şaglawugynyň, Zambezi we Limpopo derýalarynyň arasynda ýerleşýän döwlet. Günortada GAR, günbatarda Botswana, demirgazykda Zambiýa we gündogarda Mozambik bilen serhetleşýär.


Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Deňze çykalgasy ýok ýurtlar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Kiçi Ýedigen (ýyldyz toplumy)

**Kiçi Ýedigen** () — asmanyň Demirgazyk ýarymşarynda ýerleşýän ýyldyz toplumy. Ol asmanda 255,9 kwadrat gradus ýer eýeleýär we onuň ýönekeý göz bilen görülýän 25 sany ýyldyzy bar.

Kategoriýa:Ýyldyz toplumlary
*
Kategoriýa:Katasterizmler
Zambiýa

**Zambiýa** ( ) — Merkezi Afrikada ýerleşýän döwlet. Demirgazykda Kongo Demokratik Respublikasy, demirgazyk-gündogarda Tanzaniýa, gündogarda Malawi, günortada Mozambik, Zimbabwe, Botswana we Namibiýa, günbatarda bolsa Angola bilen araçäkleşýär.

Paýtagty we iň iri şäheri — Lusaka.

*
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Deňze çykalgasy ýok ýurtlar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Tunis

**Tunis** (), resmi ady — **Tunis Respublikasy** () — Demirgazyk Afrikanyň ortaýer deňiz kenarynda ýerleşýän döwlet.

thumb|left|El-Jem şäherindäki amfiteatr

*
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Demirgazyk Afrika
Somali

**Somali** (,  *es-Sumal*), resmi ady — **Somali Federatiw Respublikasy** — Gündogar Afrikada ýerleşýän döwleti. 1960-njy ýylyň 20-nji sentýabryndan bäri Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy.


Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Seýşel Adalary

**Seýşel Adalary Respublikasy** (, , ) — Hindi okeanynyň günbatar böleginde, ekwatoryň biraz günortasynda, Afrika materiginden takmynan 1600&nbsp;km gündogarda ýerleşýän ada döwleti.


Kategoriýa:Ada döwletleri
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň öňki koloniýalary
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Ruanda

**Ruanda Respublikasy** — Merkezi Afrikada uly bolmadyk döwlet. Ruanda günbatarda Kongo Demokratik Respublikasy, demirgazykda Uganda, gündogarda Tanzaniýa we günortada Burundi bilen serhetleşýär. Baýyrlyk landşafty sebäpli *Müň baýyrly ýer* (, ) diýlip at berlen.


Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Deňze çykalgasy ýok ýurtlar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Merkezi Afrika Respublikasy

**Merkezi Afrika Respublikasy** (**MAR**) ( , ) — Merkezi Afrikada ýerleşýän, deňze çykalgasy ýok döwlet. Demirgazyk-gündogarda Sudan, gündogarda Günorta Sudan, günortada Kongo Demokratik Respublikasy, günorta-günbatarda Kongo Respublikasy, günbatarda Kamerun, demirgazykda bolsa, Çad bilen serhetleşýär. Afrikanyň iň az ilatly ýurtlarynyň biri.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Fransiýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Deňze çykalgasy ýok ýurtlar
Kategoriýa:Merkezi Afrika
Marokko

**Marokko** ( *el-Magrib* — "günbatar", şeýle hem *Magrib el-Aksa* — "uzak günbatar", berb.  *Lmaɣrib*, doly resmi ady — **Marokko Korollygy** ( *el-Memleket el-Magribiýe*, berb.  *Tagldit n Lmaɣrib*) — Afrikanyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän döwlet.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýa
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Fransiýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Demirgazyk Afrika
Kategoriýa:Korollyk
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýalar
Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Malawi

**Malawi Respublikasy** (; 1964-nji ýyla çenli **Nýasalend** ()) — Günorta Afrikada ýerleşýän döwlet. Günortada we günorta-gündogarda Mozambik (1569&nbsp;km), günbatarda Zambiýa (837&nbsp;km), demirgazykda Tanzaniýa (475&nbsp;km) bilen serhetleşýär. Mozambik we Tanzaniýa bilen araçäginde Nýasa köli bar.


Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Deňze çykalgasy ýok ýurtlar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Madagaskar

**Madagaskar Respublikasy** ( , ) — Hindi okeanynda, Madagaskar adasynda we Afrikanyň gündogar kenarýakasynyň ýanaşykdaky ownuk adalarynda ýerleşýän  ada döwlet. Meýdany — 587 müň km², ilaty — 20,7 mln adam (2009ý.). Paýtagty — Antananariwu.


Kategoriýa:Afrikanyň adalary
Kategoriýa:Ada döwletleri
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Mawrikiý

**Mawrikiý** (, ), resmi ady **Mawrikiý Respublikasy** (, ) — Hindi okeanynyň günorta-günbatar böleginde, Madagaskardan takmynan 900&nbsp;km gündogarda ýerleşýän ada döwleti. Respublikanyň düzümine  Maskarena adalary arhipelagynyň bölegi bolup durýan Mawrikiý (iň iri, 1865&nbsp;km²) we Rodriges adalary (104 км²), şeýle hem Kargados-Karahos arhipelagy, Agalega adalary we ençeme ownuk adalar girýär. Ýurduň jemi tutýan meýdany 2040&nbsp;km² ybaratdyr. Paýtagty — Mawrikiý adasynda ýerleşýän Port-Lui şäheri.

## Taryh
left|thumb|Öň Mawritde ýaşap ýören Dodo guşy.
Mawritis adasy, orta asyrlarda arap deňizçileriniň adyna Dina Arobi diýip at beren ilkinji saparyndan ozal adamsyzdy. 1507-nji ýylda portugaliýaly deňizçiler adamsyz ada geldi we syýahat bazasyny döretdi. Portugaliýaly deňizçi Diogo Fernandes Pereira Mawritide gonan ilkinji ýewropalydy. Adanyň adyny "Ilha do Cirne" ("Sirne adasy") diýip atlandyrdy. Portugaliýalylar bu adalar bilen gyzyklanmaýandyklary üçin uzak durmadylar.

1598-nji ýylda admiral Wybrand Wan Warwikiň ýolbaşçylygyndaky Gollandiýaly eskadron Grand Porta gondy we ada Gollandiýa Respublikasynyň şazadasy Moriçiň (Gollandiýa: Maurits van Nassau) adyny "Mawrit" diýip atlandyrdy. Gollandiýalylar 1638-nji ýylda bu adada ýaşapdyrlar we şol ýerden ebony agaçlaryndan peýdalanyp, gant şugundyryny, öý haýwanlaryny we sugunlary tanadypdyrlar. Gollandiýaly deňizçi Abel Tasman hut şu ýerden Awstraliýanyň günbatar bölegini açmak üçin ýola çykdy. Ilkinji Gollandiýa şäherçesi ýigrimi ýyl dowam etdi. Soňra birnäçe synanyşyk edildi, emma ilatly nokatlar hiç haçan diwidend öndürmek üçin ýeterlik derejede ösmedi we 1710-njy ýylda Gollandiýalylaryň Mawritisden ýüz öwürmegine sebäp boldy.

Goňşy Île Bourbony (häzirki Réunion) eýýäm dolandyrýan Fransiýa 1715-nji ýylda Mawritisiň gözegçiligini ele geçirdi we adyny Isle de France diýip atlandyrdy. 1723-nji ýylda, bu harytlaryň eýesiniň "harytlary" ýitirilen halatynda ätiýaçlandyryş pullaryny we öwezini dolmak mümkinçiligini almak üçin bir topar adamy "haryt" kategoriýasyna bölmek üçin Noir kody döredildi. [26] 1735-nji ýylda Fransiýanyň gubernatory Bertrand-Fransua Mahé de La Bourdonnaisiň gelmegi şeker önümçiligine esaslanýan gülläp ösýän ykdysadyýetiň ösmegine gabat geldi. Mahé de La Bourdonnais Port Lui deňiz bazasy we gämi gurluşyk merkezi hökmünde döretdi.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Ada döwletleri
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Beýik Britaniýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Kongo Respublikasy

**Kongo Respublikasy** (, , ) — Afrikada ýerleşýän döwlet. Fransiýanyň ozalky kolonial ýeri.

Paýtagty — Brazzawil şäheri.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Fransiýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Merkezi Afrika
Mozambik

**Mozambik Respublikasy** ( ) — günorta-gündogar Afrikada ýerleşýän döwlet, ozalky portugal koloniýasy. 1975-nji ýyldan bäri garaşsyz. Mozambigiň kenarýakasyny gündogarda Hindi okeany ýuwýar, ol demirgazykda Tanzaniýa, demirgazyk-günbatarda Malawi we Zambiýa, günbatarda Zimbabwe, günortada bolsa, Eswatini we GAR bilen araçäkleşýär.

*
Kategoriýa:Portugaliýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Portugal dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Komor Adalary

**Komor Adalary**, resmi ady **Komor Adalarynyň Bileleşigi** (2002-nji ýyla çenli — *Komor Adalarynyň Federal Yslam Respublikasy*) — Hindi okeanynda, demirgazyk Madagaskar bilen demirgazyk Mozambigiň arasyndaky Mozambik bogazynyň demirgazyk böleginde ýerleşýän  döwlet. Tutýan meýdany — 1862 km². Ilaty — 752 müň adam töweregi (2009ý.). Paýtagty — Moroni şäheri.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Ada döwletleri
Kategoriýa:Federatiw döwletler
Kategoriýa:Fransiýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Keniýa

**Keniýa** (), resmi ady — **Keniýa Respublikasy** (, ) — Gündogar Afrikada ýerleşýän döwlet.  Beýik Britaniýanyň ozalky koloniýasy, 1963-nji ýylyň 12-nji dekabrynda garaşsyzlygyny aldy. Häzirki günde Gündogar Afrika ýurtlarynyň arasynda iň dinamik ösýän ýurt.

1963-nji ýylyň 12-nji dekabrynda resmi taýdan kabul edilen Keniýanyň baýdagy keseligine zolaklardan durýar. Topokarda gara, ortasynda gyzyl we aşagynda ýaşyl. Iki inçe zolakda ak bolýar.

Baýdagyň ota bölüminde iki sany naýza we Masaý galkany bar. Gyzyl gulçulyk döwründe batyrgaý söweşi, Gara ýurduň halkyny, ýaşyl bolsa ýurduň öz tokaýlaryny aňladýar. Ak, garaýagyzlaryň geçmişi bilen geljeginiň arasyndaky köprini aňladýar.
### Paýtagt
Keniýanyň paýtagty Naýrobi hem ýurduň iň uly şäheridir. Kisimu, Nakuru we Mombasa ýurduň esasy şäherleriniň arasynda. Alsourtda jemi 47 velayat bar.

### Keniýa nirede?
Ekwatorda ýerleşýän Keniýa Afrika yklymynyň gündogarynda ýerleşýär. Günbatarda Uganda, gündogarda Somali, demirgazykda Efiopiýa, günortada Tanzaniýa we demirgazyk-günbatarda Sudan bilen serhetleşýär. Şeýle hem Keniýanyň Hindi ummanynda kenar ýakasy bar.
Kategoriýa:Keniýa
Kamerun

**Kamerun** (, ), resmi ady — **Kamerun Respublikasy** (, ,  — "leňňeçli derýa" diýen sözden) — Merkezi Afrikanyň günbatar böleginde ýerleşýän döwlet.


Kategoriýa:Germaniýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Merkezi Afrika
Jibuti

**Jibuti** (), resmi ady **Jibuti Respublikasy** () —demirgazyk-gündogar Afrikada, Afrika şahynda ýerleşýän döwlet. Gündogarda onuň kenarýakasyny Aden aýlagy ýuwýar. Demirgazykda Eritreýa, günbatarda we günortada Efiopiýa, günorta-gündogarda Somali bilen serhetleşýär.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Fransiýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Gabon

**Gabon** ( ), resmi ady **Gabon Respublikasy** () — Merkezi Afrikada ýerleşýän döwlet, Fransiýanyň ozalky koloniýasy. Ol Afrika kontinentiniň iň baý we durnukly ýurtlarynyň biri hasap edilýär. Demirgazyk-günbatarda Ekwatorial Gwineýa, demirgazykda Kamerun, gündogarda we günortada Kongo Respublikasy bilen serhetleşýär. Ýurduň günbatar kenarýakasyny Atlantik okeanyň suwlary ýuwýar. Paýtagty —  Librewil şäheri. 1960-njy ýylyň 20-nji sentýabryndan bäri Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy.


Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Fransiýanyň öňki koloniýalary
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Merkezi Afrika
Eritreýa

**Eritreýa Döwleti** — Gündogar Afrikada, Gyzyl deňziň kenarýakasynda ýerleşýän döwlet. Günbatarda Sudan, günortada Efiopiýa we gündogarda Jibuti bilen araçäkleşýär. 1993-nji ýylda Efiopiýadan garaşsyzlygyny aldy.


Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Ekwatorial Gwineýa

**Ekwatorial Gwineýa Respublikasy** ( , ) — merkezi Afrikada ýerleşýän döwlet. Kamerun we Gabon bilen araçäkleşýär. Kenarýakasyny Gwineýa aýlagy ýuwýar.

*
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Merkezi Afrika
Angola

**Angola** (, resmi ady — **Angola Respublikasy** ( ) — günorta-günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet. Günortada Namibiýa, demirgazyk-gündogarda we demirgazykda Kongo Demokratik Respublikasy, gündogarda Zambiýa, şeýle hem Kongo Respublikasy (Kabinda anklawy) bilen serhetleşýär. Günbatar kenarýakasyny Atlantik okean ýuwýar. Ozalky portugal koloniýasy. 1976-njy ýylyň 1-nji dekabryndan bäri BMG-nyň agzasy.

*
Kategoriýa:Portugaliýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Portugal dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Merkezi Afrika
Molekula

150px|thumb|right|Suwuň molekul­a­lary
**Molekula** (,  — "massa" sözüniň gysgaldylany) —  elektrik taýdan neýtral  iki we ondan köp atomlaryň öz aralarynda  belli bir geometrik şekili  emele getirmeginde alnan mikro konstruksiýalardyr.

Molekular molekulýar maddalaryň struktur funksional birlikleri bolup,olaryň häsiýetleri molekulalaryň fiziki we himiki häsiýetlerini kesgitleýär.
Molekulalaryň häsiýetlerini onuň haýsy himiki elementlerden(hatda elementleriň izotoplaryndan) durandygy,molekulanyň  geomtriýasy ,simmetriýasy kesgitleýär.Molekulanyň geomteriýasy onuň himiki häsiýetlerine,bu molekuladan düzülen maddanyň elektrik we magnit häsiýetlerini,maddanyň dürli eredijilerde eräp bilijilik ukybyny ,maddanyň ýagtylyga bolan gatnyşygyny kesgitleýär.
thumb|saharozanyň molekulasy
Dürli elementlerden düzülen molekulalaryň geometrik şekilini kesgitlemeklik üçin 1940 njy ýylda N.Sidjwik we G.Pauel  atomlaryň walent gatlagyndajky elektron jübütleriniň itekleşme modelini hödürlediler.1957-nji ýylda  R.Gillespi we R.Naýhol tarapyndan bu teoriýa doly ösdürildi we häzirki döwürde bu teoriýa Gilespi-Naýholmyň WGEJI modeli(***Walent gatlakdaky elektron jübütleriniň itekleşme modeli***) (VSEPR-valence shell electron pair repulsion) bilen tanalýar.Bu modeliň kemçilikleri-kompleks birleşmeleriň  molekulalarynyň we molekulýar ionlarynyň geometrik şekilini kesgitläp bilmeýänligindedir.Komplesk birleşmeleriň gurluşy esasan hem Gillespiniň modeliniň has modifisirlenen formasy   bolan Keppertiň modeli ulanylýandyr.

## Daşarky çykgytlar

* Молекулы  
* Molecule // IUPAC Gold Book
* Molecular entity // IUPAC Gold Book
*  Молекула: Сайт о Химии
*  Шредингер Э. Волновая теория механики атомов и молекул. УФН 1927
* Статья ''«Молекула»'' в Физической энциклопедии

Kategoriýa:Himiýa
Kategoriýa:Fizika
*
Uly galajyk

uli alajig da kiçi gala jig hem kelle pos obasi yali umuman türkmen yuwurdi ors we pars hökmet lerniñ arasinda payla$ilip merz ler baglanan dan soñ esenguliniñ dewerekin dä ki ya$ayan çopon lariñ ors lariñ elin den gaçip atan yeri dir edil $u sebäp li hem häzir bu güne çenli merz ara dü$üp biri birin den yslen medik yagadai da ayra dü$ürlen dogonlar ya$ap yörler.misal ücin kellepos obadäki tañriberdi kemiñ ayal dogoni hidirbibi balkan iñ garadepe obasin da ya$ap yör.
Kellepos

kellepos-bu obaniñ adi hagda $eyle bir rewayat bar $ol rewayati da tarihi kytap lar yog beile däl diye bilmeyarlar.
iran da gajar lariñ wagtin da iran go$un lari türkmen leri irana boyun eñdir jek bolup eden hereklerniñ birin de $u wagitki kellepos obasiniñ oturan yerin de türkmen ler iran go$unini gavap girip da oloñ serker de leriniñ kelle lerini kesip agaja çomup da $u wagit ki balkan iñ çaloyug obasina göcip de soñra yzina ewrilip göçmeli bolan da öñki gaydan yuwur dini häki kelle
Burundi

**Burundi** (), Burundi Respublikasy (, ) — Merkezi Afrika ýerleşýän uly bolmadyk döwlet, dünýäniň iň garyp ýurtlarynyň biri. Demirgazykda Ruanda, günbatarda Kongo DR we gündogarda hem-de günorta-gündogarda Tanzaniýa bilen araçäkleşýär. Deňze çykalgasy ýok. Günorta-günbatar kenarýakasyny Tanganika köli ýuwýar.


Kategoriýa:Belgiýanyň ozalky koloniýalary
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Deňze çykalgasy ýok ýurtlar
Kategoriýa:Gündogar Afrika
Gaplaň

**Gaplaň** () — pişikler (*Felidae*) maşgalasynyň düzümine girýän uly pişikler kiçi maşgalasyna degişli Panteralar () urugynyň dört sany wekiliniň biri bolan ýyrtyjy süýdemdiriji görnüş.

Kategoriýa:Gaplaňlar
Kategoriýa:Aziýanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:Uzak Gündogaryň faunasy
Kategoriýa:1758-nji ýylda ýazylan haýwanlar
Sinonim (taksonomiýa)

## Çykgytlar
* Botaniki nomenklaturanyň halkara kodeksi. Wena, 2006.

Kategoriýa:Biologik sistematika
Kiçi görnüş

Biologik sistematikada **kiçi görnüş** (, umumy kabul edilýän gysgaltmasy . ýa-da ;  ) — ol görnüşiň aşagyndaky taksonomik rangdyr, ýa-da şol rangdaky taksonomik topardyr. Kiçi görnüşleri üzňelikde kesgitläp bolmaýar: bir görnüşde ýa hiçhili kiçi görnüş bolmaýar, ýa-da iki ýa-da has köp kiçi görnüş bolýar, ýöne hiç haçan ýekeje kiçi görnüş bolup bilmeýär.

Kategoriýa:Taksonomik ranglar
Latyn dili

[thumb|289px|[Lapis niger (*Gara daş*) — latyn dilinde hat ýazylan iň irki ýadygarlikleriň biri.]]
**Latyn dili** (), ýa-da **latynça**, — hindi-ýewropa dil maşgalasynyň Italiýa dilleriniň latyn-falisk şahasyna degişli  dil.

Kategoriýa:Diller
Kategoriýa:Italiýa dilleri
Kategoriýa:Lingwistika
*
*
Kategoriýa:Ybadat dilleri
Kategoriýa:Watikanyň dilleri
Kategoriýa:Kitap dilleri
Areal

**Areal** (: sebit, meýdan, giňişlik) — bir taksonyň, meselem görnüşiň ýaýran sebiti, ýaýrawy. Ol organizmleriň geografik ýaýraýşyny öwrenýän biologik ugurlar bolan ösümlik geografiýasy bilen zoogeografiýanyň esasy düşünjeleriniň biridir.

Kategoriýa:Biologiýa
Kategoriýa:Ekologiýa
Kategoriýa:Ösümlik geografiýasy
Tebigaty goramagyň halkara bileleşigi

**Tebigaty goramagyň halkara bileleşigi** (, IUCN) — planetanyň bioköpdürlüligi goramagyň problemalaryny düşündirmek bilen meşgullanýan halkara täjirçilik däl gurama. Guramanyň BMG-nyň Baş Assembleýasynda gözegçi statusy bar.

Kategoriýa:Halkara guramalar
Kategoriýa:Ekologik guramalar
Kategoriýa:Durnukly ösüş
Amur gaplaňy

**Amur gaplaňy , Sibir gaplaňy** (**ussuriýa gaplaňy** ýa-da **uzak gündogar gaplaňy**, ) — gaplaňlaryň iň az sanly kiçi görnüşleriniň biri, iň demirgazykda ýaşaýan gaplaň. Gyzyl kitaba girizilen. Amur Sıbır Gaplaňlar Beýik Ýyrtyçyx Pişiksy malaglasy haýwanlar ulalaryn erkekller ortaça agramy iki Ýuz Ýetmiş kilogramm ulalaryn erkekller Orta Boy Ýuz on bir — Ýuz on dort cm. 

Kategoriýa:Uzak Gündogaryň faunasy
Kategoriýa:Ýitip barýan görnüşler
Kategoriýa:Aziýanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:Gaplaňlar
Kategoriýa:1844-nji ýylda ýazylan haýwanlar
Karl Linneý

thumbnail|upright=0.5
**Karl Linneý** (, , 1761-nji ýylda dworýanlyk alansoň — *Carl von Linné*; 23-nji maý, 1707, Roshult — 10 ýanwar, 1778, Uppsala) — şwed tebigat hadysalaryny derňeýjisi we wraç. Ösümlik we haýwanat dünýäsiniň klassifikasiýasynyň ýeke-täk ulgamyny dörediji.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:XVIII asyryň biologlary
Kategoriýa:Elipbiýe görä botanikler
Kategoriýa:Şwesiýanyň botanikleri
Kategoriýa:Şwesiýanyň zoologlary

Kategoriýa:Şwesiýanyň mineraloglary
Kategoriýa:Şwesiýanyň ýokary okuw mekdep mugallymlary
Ýaşaýyş ensiklopediýasy

**"Ýaşaýyş ensiklopediýasy"** (, ) — dürli  hünärmenler tarapyndan döredilýän, biologik görnüşler baradaky ähli maglumatlary özünde jemleýän onlaýn ensiklopediýa.

## Çykgytlar
* Encyclopedia of Life

Kategoriýa:Onlaýn ensiklopediýalar
Kategoriýa:Wikitaslamalar
Kategoriýa:Biologik sistematika
Kategoriýa:2008-nji ýylda döredilen saýtlar
Biotehnologik maglumatlar milli merkezi

140px|thumb|Biotehnologik maglumatlar milli merkeziniň (NCBI) logotipi
**ABŞ-nyň Biotehnologik maglumatlar milli merkezi** ().

Molekulýar biologiýanyň maglumatlaryny işläp taýýarlaýan we saklaýan merkezi institut hökmünde 1988-nji ýylda ABŞ-nyň Betesta şäherinde esaslandyryldy. Ol  () bir bölegi, ABŞ-nyň Milli saglyk institutlarynyň () kiçi bölegi bolup durýar.

## Çykgytlar
* NCBI HomePage — guramanyň resmi saýty ()
* Medisinanyň we molekulýar biologiýanyň maglumat bazalary  — maglumat bazalarynyň sanawy ()

Kategoriýa:ABŞ-nyň ylmy guramalary
Kategoriýa:Internetdäki maglumat bazalary
Kategoriýa:Bioinformatika
Birleşen taksonomik maglumatlar gullugy

**Birleşen taksonomik maglumatlar gullugy** (, **ITIS**) — ähli biologik görnüşler boýunça doly we hemme taraplaýyn açyk taksonomik maglumat bazalaryny döretmek maksady bilen, ABŞ-nyň, Kanadanyň we Meksikanyň, şeýle hem başga guramalaryň we hünärmenleriň gatnaşmagynda iş alyp barýan hökümetara hyzmatdaşlyk.

## Çykgytlar
* Guramanyň merkezi resmi saýty 
* Kanada saýty (ITIS*CA)  
* Meksika saýty (SIIT*MX)  
* Braziliýa saýty (SIIT*Brasil)

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Ylmy klassifikasiýalar
Kategoriýa:Internetdäki maglumat bazalary
Kategoriýa:Biologik guramalar
Gorag statusy

Biologik görnüşiň **gorag statusy** — görnüşiň häzirki wagtdaky saklanyşynyň we geljekde saklanyp galmak ähtimallygynyň görkezijisi. Gorag statusyna baha berlende köp faktorlara üns berilýär: görnüşiň diňe bir galan sanyna däl-de, eýsem wagtyň geçmegi bilen populýasiýanyň sanynyň jemi köpelmegi ýa-da azalmagy, seleksiýanyň üstünlikli bolmagy, mälim howplar we ş.m. göz öňünde tutulýar.

## Global ulgamlar
Gorag statuslarynyň reýtingli iň meşhur sanawy Tebigaty goramagyň halkara bileleşiginiň (TGHB) Gyzyl kitaby bolup durýar. Ol sanawda, hem ýokaryda görkezilen ýörelgeleriň esasynda, hem-de her bir görnüşiň öz aýratynlyklary göz öňünde tutulyp kesgitlenen dokuz sany gorag kategoriýasy bar:
# Ýitip gidenler ()
# Ýabany tebigatda ýitip gidenler ()
# Ýiti howp astyndakylar ()
# Howp astyndakylar ()
# Ynjyk ýagdaýdakylar ()
# Goramak boýunça tagallalara baglylar ()
# Ynjyk ýagdaýa ýakynlar ()
# Iň pes howp astyndakylar ()
# Ýeterlik maglumaty ýok ()
# Howpuna baha berilmedikler ()

## Şeýle hem
* Bonn konwensiýasy
* Ýitip barýan görnüşler

Kategoriýa:Daşky gurşawy goramak
Ýabany tebigatyň bütindünýä gaznasy

**Ýabany tebigatyň bütindünýä gaznasy** (, gysg. **WWF**; häzirki wagtda resmi ady **Bütindünýä tebigat gaznasy** (), köne ady diňe ABŞ-da we Kanadada ulanylýar) — daşky gurşawy gorap saklamak, öwrenmek we dikeltmek ugurlarynda işleýän halkara jemgyýetçilik guramasy.

Kategoriýa:Halkara guramalar
Kategoriýa:Jemgyýetçilik guramalary
Kategoriýa:Ekologik guramalar
Kategoriýa:Daşky gurşawy goramak
Kategoriýa:Haýwanlary goramak
Juninho Afram

thumb|200px
**José Afram Junior** (9 oktýabr, 1970, San-Paulu, Braziliýa) gitarist we aýdymçysy Braziliýanyň.

Kategoriýa:Gitarist
Kategoriýa:Aýdymçylar
Ýolbars

**Ýolbars** () — pişikler (*Felidae*) maşgalasynyň düzümine girýän uly pişikler (*Pantherinae*) kiçi maşgalasyna degişli Panteralar () urugynyň dört sany wekiliniň biri bolan ýyrtyjy süýdemdiriji görnüş. Şu döwürde ýaşaýan pişikleriň arasynda ululygy boýunça gaplaňdan soň ikinji orunda durýar. Käbir erkekleriniň agramy 250&nbsp;kg çenli baryp ýetýär.

*
Kategoriýa:Pişikler
Kategoriýa:Afrikanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:Aziýanyň süýdemdirijileri
Kategoriýa:1758-nji ýylda ýazylan haýwanlar
Ýitip giden görnüşler (gorag statusy)

**Ýitip giden görnüş** — soňky gezek resmi taýdan hasaba alnan gözegçiliginden soňra, ýabany tebigatda duş gelmeýän organizme ýa-da organizmler (taksonlar) toparyna berilýän gorag statusy.

Kategoriýa:Daşgy gurşawy goramak
*
Kategoriýa:Halkara Gyzyl kitaby
Çöğür

thumb|200px|Çöğür
**Çöğür** saz gurallary dan Azerbaýjan, peýda içinde sopyçylyk.

Kategoriýa:Saz gurallary
Kategoriýa:Saz sopyçylyk
Ýitip gitmegiň öňýanyndaky görnüşler

**Ýitip gitmegiň öňýanyndaky görnüşler** (**ýiti howp astyndaky** görnüşler) () — janly tebigatda bar bolan görnüşler üçin Tebigaty goramagyň halkara bileleşiginiň (IUCN) iň ýokary kategoriýasy. Görnüşleriň bu kategoriýa degişli edilmegi olaryň sanynyň azalandygyny ýa-da üç nesiliň dowamynda 80% azaljakdygyny aňladýar. TGHB giň gerimli ýöite barlaglar geçirilýänçä, ol görnüşleri şu wagta çenli ýitip giden görnüşleriň kategoriýasyna degişli etmeýär. Şol sebäpli hem, eýýäm ýitip giden bolmagy ähtimal görnüşler **ýiti howp astynda** diýen kategoriýa degişli edilýärler.

thumb|center|300px||<center>TGHB-niň kategoriýalary<center>

## Çykgytlar
* The IUCN Red List of Threatened Species

## Şuňa-da serediň
* Gyzyl kitap

Kategoriýa:Halkara Gyzyl kitaby
Biologik görnüş

**Görnüş** () — janly organizmleriň (haýwanlar, ösümlikler we mikroorganizmler) biologik sistematikasynyň esasy gurluş birligi.

Kategoriýa:Taksonomik ranglar