Aywi ligasy

Bu makala iňlis dilinden terjime edilen.
Bu makala, kollejleriň topary we topara adyny beren sport konferensiýasy barada. Beýleki ulanyşlar üçin Ivy League (disambiguation) -e serediň.

“Aywi ligasy” ( Ivy League) Amerikanyň demirgazyk-gündogaryndaky ( Northeastern United States) sekiz sany hususy uniwersitetden ybarat bolan Amerikan kollegial sport konferensiýasydyr. “Aywi ligasy” adalgasy, sport mekdebinden başga-da, sekiz mekdebi akademiki ussatlygy, kabul ediş işinde saýlama we sosial elitizm manyly saýlama kollejleriň topary hökmünde görkezmek üçin ulanylýar.  Elipbiý tertibinde: Braun uniwersiteti ( Brown University) Kolumbiýa uniwersiteti ( Columbia University), Kornell uniwersiteti (Cornell University), Dartmut kolleji ( Dartmouth College), Garward uniwersiteti ( Harvard University), Pensilwaniýa uniwersiteti ( University of Pennsylvania), Prinston uniwersiteti ( Princeton University) we Yale ( Yale University) uniwersiteti  bar.

Bu termin 1933-nji ýylda ulanylsa-da, diňe 1954-nji ýylda NCAA (milli kollej sport birleşigi) Bölüm I sport konferensiýasy döredilenden soň resmi boldy. Sekiz mekdebiň ýedisi kolonial döwürde esaslandyryldy (1865-nji ýylda esaslandyrylan Kornellden başga) we şonuň üçin Amerikan rewolýusiýasyndan ozal döredilen dokuz kolonial kollejiň ( Colonial Colleges) ýedisi bar. Beýleki iki kolonial kollej ( Colonial Colleges), Rutgers uniwersiteti ( Rutgers University) we William & Mary kolleji ( College of William & Mary ) ýerine döwlet edaralaryna öwrüldi.

“Aywi ligasy” mekdeplerine dünýäniň iň abraýly uniwersitetleri hökmünde garalýar. Sekiz uniwersitetiň hemmesi, 2020-nji ýyldaky ABŞ habarlar we dünýä hasabaty milli bakalawr uniwersitetleriniň sanawynyň ilkinji on ýedisinde, ilkinji üçlüginde dört sany Aywi (Kolumbiýa we Yale 3-nji ýeri eýeleýär). ABŞ habarlary, “Aywi ligasynyň” agzasyny 2018-nji ýyldaky reýting bilen tamamlanan soňky 18 ýylyň içinde iň gowy milli bakalawr programmasy diýip yglan etdi: Prinston on bir gezek, Garward iki gezek we iki mekdep ilkinji bäş gezek baglanyşdy. ABŞ-nyň “News & World Report” 2019-njy ýyldaky global uniwersitet reýtinginde üç sany Aywi ilkinji onluga girýär (Garward 1-nji, Kolumbiýa 7-nji we Prinston 8-nji) we ýigrimi üçlügiň altysy. 

Bakalawr derejesi 4500-den 15,000 töweregi, liberal sungat kollejleriniň köpüsinden has uly we döwlet uniwersitetleriniň köpüsinden has kiçi. Aspiranturany öz içine alýan umumy okuw, Dartmutda takmynan 6,600-den Kolumbiýa, Kornell, Garward we Penn şäherlerinde 20,000-den gowrak. “Aywi ligasynyň” maliýe serişdeleri Braunyň 4,2 milliard amerikan dollaryndan Garwardyň 40,9 milliard amerikan dollaryna çenli, dünýädäki islendik okuw jaýynyň iň uly maliýe serişdesidir. 

“Aywi ligasy” Angliýadaky Oksbrij ( Oxbridge), Hytaýda C9 League we Ýaponiýadaky Imperial Uniwersitetleri ( Imperial Universities) ýaly beýleki ýurtlardaky uniwersitetleriň beýleki saýlama toparlary bilen köp deňeşdirildi. Bu kärdeşlerine Amerikan metbugatynda köplenç öz ýurtlarynyň "Aywi ligasy" diýilýär.

## Agzalar
“Aywi ligasynyň” uniwersitetleri, uniwersitetlere okuw meýilnamalary, maliýe kömegi we gözleg işleri üçin ummasyz çeşmeler bermäge mümkinçilik berýän dünýädäki iň uly uniwersitet maliýe goldawyna eýedir. 2018-nji ýyla çenli Garward uniwersitetiniň islendik okuw jaýynda 38,3 milliard dollar serişdesi bardy. Her uniwersitet, federal hökümetden we hususy çeşmelerden her ýyl gözleg üçin millionlarça dollar çekýär.

## Taryh
**Döredilen ýyllary**

thumb|Konnektikut zaly (1752) Yale Uniwersitetinde
**Bellik:** “Aywi ligasynyň” sekiz uniwersitetiniň altysy, döredilen senelerini diňe tertipnamalaryny alan senesi hasaplaýar we şeýlelik bilen akademiki derejeleri bermek hukugy bolan hukuk guramalaryna öwrüldi. Garward uniwersiteti Massaçusets aýlag koloniýasynyň kanun çykaryjy edarasynyň kollej döretmek üçin resmi taýdan bölünen senesini ulanýar. Garward 1650-nji ýylda esaslandyryldy, ýöne takmynan on ýyl bäri sapaklar geçirildi. Pensilwaniýa uniwersiteti ilki döredilen senesini 1750-nji ýyl diýip hasaplady; uniwersitet möhüriniň ilkinji gezek gaýtalanýan ýyly. Soňra Pennyň irki taryhynda uniwersitet resmi taýdan ykrar edilen senesini 1749-njy ýyla üýtgetdi, bu bolsa XIX asyryň hemmesinde, şol sanda 1849-njy ýylda ýüz ýyllyk baýramçylygynda ulanyldy. 1899-njy ýylda Pennyň ynamdarlar geňeşi 1740-njy ýylyň üçünji senesini resmi taýdan kabul etdi, Penn umumy uçurymlar jemgyýetiniň haýyşyna jogap hökmünde. Penn 1755-nji ýylda esaslandyryldy, şol ýyl kollegiýa sapaklary başlandy. "Dini degişlilik", maliýe hemaýatkärligini, dini konfessiýa bilen resmi birleşmegi we wagyz etmegi aňladýar. “Aýwi ligasyndaky” mekdepleriň hemmesi hususy we häzirki wagtda hiç bir din bilen baglanyşykly däl.

**<big>Adyň gelip çykyşy</big>**

Talyplar köne kollejleriň diwarlaryna köpden bäri hormat goýýarlar. "aywi ekimi" 1800-nji ýyllarda köp kollejlerde adaty sapak güni boldy. 1893-nji ýylda uçurym Garward Crimson-a: "1850-nji ýylda uniwersitet senenamasynda sapak güni bellenildi. ... aywi ekimi däbi şol wagt ýüze çykdy." At Penn, uçurym ýaşlar 1873-nji ýylda her ýazda uniwersitetiň binasynda aywi ekmek däbine başladylar we bu tejribe 1874-nji ýylda resmi taýdan "Aywi güni" hökmünde bellendi. Aywi ekiş dabaralary Yale,Simmons , Bryn Mawr we başgalar üçin hem kada boldy. Prinstonyň “Aywi kluby” 1879-njy ýylda esaslandyryldy.
thumb|223x223px|Garward howlusy (1872)
thumb|Aleksander zaly (1894) Prinston Uniwersitetinde
thumb|Pes ýadygärlik kitaphanasy (1895) Kolumbiýa Uniwersiteti
thumb|Robinson zaly (1878) Braun Uniwersitetinde
thumb|Baker Berry kitaphanasy (1928) Dartmut kollejinde
thumb|Tjaden zaly (1883) Kornell Uniwersitetinde
“Aywi ligasy” adalgasynyň ilkinji ulanylyşy 1935-nji ýylyň 7-nji fewralynda “The Christian Science Monitor” -da peýda boldy. Birnäçe sport ýazyjysy we beýleki žurnalistler bu termini gysga wagtyň içinde ABŞ-nyň demirgazyk-gündogar deňiz kenaryndaky köne kollejlere, esasanam kolonial döwürden gelip çykan dokuz okuw jaýyna we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Harby akademiýasy (West Point) bilen baglanyşdyrmak üçin ulandylar, ABŞ-nyň Harby-deňiz akademiýasy we başga-da birnäçe adam. Bu mekdepler, kollejler arasyndaky ýeňil atletika boýunça köpden bäri dowam edip gelýän däp-dessurlary bilen tanalýardy, köplenç şular ýaly çärelere gatnaşan ilkinji mekdeplerdi. Şeýle-de bolsa, bu döwürde bu guramalaryň hiç biri-de sport ligasyny döretmek üçin tagalla etmedi.

Yönekeý halk etimologiýasy bu ady dört (IV) rim sanlary bilen baglanyşdyrýar we başda dört agzasy bolan şeýle sport ligasynyň bardygyny tassyklaýar. Morris sözlügi we söz düzümi bu ynamy dowam etdirmäge kömek etdi. Göz öňünde tutulýan "IV ligasy" bir asyr mundan ozal döredilip, Garwarddan, Yaleden, Prinstondan we hekaýany kimiň aýdýandygyna baglylykda üýtgeýän dördünji mekdepden ybaratdy. Şeýle-de bolsa, Garwardyň, Prinstonyň, Yaleniň we Kolumbiýanyň 1876-njy ýylyň 23-nji noýabrynda Massasoit konwensiýasy diýlip atlandyrylyp, çalt ýaýran Amerikan futbolynyň oýny üçin birmeňzeş düzgünleri kesgitlemek üçin duşuşandygy äşgärdir. 

**“Ivy” -den öňki ligasy**

“Aywi ligasynyň” sekiz mekdebiniň ýedisi Amerikan rewolýusiýasyndan öň döredildi; Kornell Amerikanyň raýat urşundan soň döredildi. Bu ýedi demirgazyk we orta koloniýalaryň başlangyç kollejleri bolup, olaryň ilkinji fakultetleri we esaslandyryjy geňeşleri esasan beýleki “Ivy League” guramalaryndan çekilipdi. Şeýle hem, tagtalarynda Kembrij uniwersitetini, Oksford uniwersitetini ( University of Oxford), Sankt Endrýu uniwersitetini ( University of St. Andrews), Edinburg uniwersitetini we başga-da birnäçe Iňlis uçurymy bardy. Şonuň ýaly-da, 1693-nji ýylda William & Mary kollejini esaslandyryjy, Aberdin uniwersitetiniň ( University of Aberdeen) we Edinburg uniwersitetiniň iňlis uçurymydy. Kornell Stenford uniwersitetini ( Stanford University) ilkinji prezidenti bilen üpjün etdi.

Bu edaralaryň beýleki kollejleriň we uniwersitetleriň döredilmegine edýän täsiri bellärliklidir. Bu, 19-njy asyryň başynda, Jorjiýa, Günorta Karolina, Demirgazyk Karolina we Wirjiniýa ştatlarynyň hersinde iň meşhur uniwersitetlere öwrülen günlerde gülläp ösen Günorta jemgyýetçilik kollejini öz içine aldy. 1801-nji ýylda Günorta Karolina uniwersitetine ( University of South Carolina) öwrülen ilkinji ynamdarlar geňeşiniň aglaba bölegi Prinston uçurymlarydy. Braun uçurymy Jonatan Maksini ( Jonathan Maxcy) uniwersitetiň ilkinji prezidenti edip bellediler. Oksfordyň uçurymy we Pensilwaniýa uniwersitetiniň mugallymy Thomas Cooper Günorta Karolina kollejiniň ikinji prezidenti boldy. Kaliforniýa uniwersitetini esaslandyryjylar Berkeli Yaleden geldi, şonuň üçin Berkeli şäherindäki Kaliforniýa uniwersitetiniň mekdep reňkleri Yale Mawy we Kaliforniýa altyn.

“Aywi ligasy” mekdepleriniň käbirinde Protestant kökleri bar, beýlekileri mezhep däl mekdepler hökmünde döredildi. Angliýa King kolleji ybadathanasy ( Church of England) Ynkylap döwründe dargady we jemgyýetçilik däl Kolumbiýa kolleji hökmünde özgerdildi. XIX asyryň başynda, Kalwinist ministrlerini taýýarlamagyň anyk maksady ylahy seminarlara berildi, ýöne bir din äheňi we hökmany ybadathana ýaly ýadygärlikler köplenç XX asyra çenli dowam edipdi. Penn we Braun resmi däl mekdepler hökmünde resmi taýdan esaslandyryldy. Braunyň düzgünnamasy hiç hili dini synagyň we "wyždanyň doly azatlygyny" wada bermedi, ýöne gözegçiligi ýigrimi iki Baptist, bäş Kwaker, dört ýygnakçy we bäş ýepiskoplylaryň geňeşiniň eline berdi. Kornell döredilen gününden bäri düýpden tapawutlanýar.

"Aywi ligasy", Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ilkinji bolup kabul ediş syýasatlarynda jyns taýdan kemsitmeleri ret edenleriň arasynda bolsa-da, saýlama synpy ulanmagyň usuly hökmünde ulanylýar. Bu azyndan 1935-nji ýyldan başlaýar. Romanlar we ýatlamalar sosial elita hökmünde bu manyny tassyklaýar; belli bir derejede hakyky mekdeplerden garaşsyz.

Ikinji jahan urşundan soň, “Aywi ligasynyň” häzirki okuw jaýlary talyplaryny saýlamagy ýuwaş-ýuwaşdan giňeltdi. Elmydama tapawutly fakultetler bardy; doktorlyk derejesi bolan ilkinji amerikalylaryň käbiri olara sapak berdi; emma indi olaryň ikisiniň hem dünýä derejesindäki gözleg institutlary bolup bilmejekdigini we Amerikan kollej sportunyň iň ýokary derejelerinde bäsdeş bolup bilmejekdigine karar berdiler; Mundan başga-da, mekdepler has ýuwaş bolsa-da, beýleki uly futbol programmalarynyň skandallaryny başdan geçirdiler.

**Sport ligasynyň taryhy**

**XIX we XX asyryň başlary**

Iň soňunda “Aywi ligasynyň” mekdeplerini (ýa-da ABŞ-nyň islendik kollejlerini) öz içine alýan ilkinji resmi sport ligasy 1870-nji ýylda Amerikan kollejleriniň küreklemek assosiasiýasynyň döredilmegi bilen döredildi. RAAC 1870–1894-nji ýyllar aralygynda küreklemek boýunça de-fakto milli çempionaty geçirdi. 1895-nji ýylda Kornell, Kolumbiýa we Penn ABŞ-da iň gadymy kollegial sport guramaçylyk guramasy bolup galýan şäherara küreklemek birleşigini döretdiler. Şu güne çenli IRA çempionaty Regatta küreklemek boýunça milli çempiony kesgitleýär we Aywileriň hemmesi ýaryşa yzygiderli çagyrylýar.

Soňra 1902-nji ýylda Kolumbiýa, Kornell, Garward, Yale we Prinston Gündogar kollejler basketbol ligasyny döredeninde basketbol ligasy döredildi; soň Penn we Dartmut goşuldy.

1906-njy ýylda, esasanam, täze döreýän futbol sportunyň düzgünlerini resmileşdirmek üçin Milli Kollej Atletika Assosiasiýasyna öwrülen gurama döredildi. Emma NCAA-daky 39 asyl kollejden diňe ikisi (Dartmut we Penn) soň Aywi boldy.

1903-nji ýylyň Fewral aýynda Yale “Yale News” -da neşir edilen Kolumbiýadan bir kynçylygy kabul edensoň, kollegial göreş başlandy. Jübüt duşuşyk Kolumbiýanyň ýer eýeçiligindäki basketbol oýnundan öň bolup geçdi we netijede deňlik boldy. Iki ýyldan soň Penn we Prinston göreş toparlaryny goşup, talyplar tarapyndan dolandyrylýan şäherara göreş birleşiginiň, häzirki wagtda ABŞ-nyň ilkinji we iň köne kollegial göreş ligasy bolan Gündogar arasyndaky göreş birleşiginiň (EIWA) döremegine sebäp boldy. 

1930-njy ýylda Kolumbiýa, Kornell, Dartmut, Penn, Prinston we Yale Gündogar kollejler arasynda beýsbol ligasyny döretdiler; soň Garward, Braun, Goşun we Harby-deňiz güýçleri goşuldy.

“Aywi ligasy” resmi taýdan döredilmezden ozal “käbir gündogar kollejleriniň arasynda sport gatnaşyklary barada ýazylmadyk we aýdylmadyk şertnama” bardy. "Aywi kollejleri" barada ilkinji gezek 1933-nji ýylda, New York Herald Tribune - dan Stanley Woodward häzirki sekiz agzany we goşuny görkezmek üçin ulanylanda ýüze çykypdyr. 1935-nji ýylda Associated Press mekdepleriň arasyndaky hyzmatdaşlygyň mysaly barada habar berdi:

"Aywi ligasy" diýlip atlandyrylýan sport guramalary, pökgilerdäki bidüzgünçilikli hüjümlere we oýun meýdançalarynda tomaşaçylaryň beýleki hüjümlerine garşy barha artýan tendensiýanyň öňüni almak üçin düýpli çäreleri görýär.

- “Associated Press”, “Nýu-Yorkork Taýms” 
thumb|1879 Braun Uniwersitetiniň beýsbol topary
thumb|Talyplar Stell zalynda. Dartmutyň Tuck biznes mekdebi, 2007

thumb|Yale Uniwersitetiniň dört gatly ekipaž topary, 1875 ýyllyk Regatta kuboga bilen surata düşdi
thumb|Yale kürekleme topary Hytaýda
thumb|Yale Uniwersitetiniň ýapon talyplary (1889)
Şeýle hyzmatdaşlyga garamazdan, uniwersitetler liganyň döredilmegini ýakyn hasaplamaýan ýalydy. Kornelliň ýeňil atletika menejeri Romeyn Berri 1936-njy ýylyň ýanwar aýynda ýagdaýy şeýle habar berdi:

Soňky bäş ýylda, we soňky üç aýyň içinde, gündogarda sekiz ýa-da on uniwersitetiň arasynda sportda birek-birege has ýakyn gatnaşygy görýän güýçli depginleriň bardygyny ynam bilen aýdyp bilerin, ynam we hyzmatdaşlyk we höwesjeň sport ideallarynyň bozulmagy howpuna garşy umumy fronty döretmek ugrunda. Bu sözleri gündogar konferensiýasynyň ýa-da şahyrana "Aywi ligasynyň" gurulmagyny göz öňünde tutmaň. Şeýle zat häzirki wagtda kartoçkalarda ýok ýaly.

Bu beýannamadan bir ýyl soň we 1936-njy ýylyň 3-nji dekabrynda bu teklip barada bir aýlap pikir alyşmak bilen, "Aywi ligasyny döretmek" ideýasy, Kolumbiýa gündelik tomaşaçy uniwersitetleriň ýokary okuw jaýlarynyň arasynda ýeterlik gyzyklanma döretdi, “The Cornell Daily Sun”, “The Dartmouth”, “The Harvard Crimson”, “”, “The Daily Pennsylvanian” we “Yale Daily News” bir wagtyň özünde “Indi wagt geldi” atly redaksiýany işleder we ýedi uniwersiteti gorap saklamak maksady bilen ligany döretmäge höweslendirer. Redaksiýanyň bir bölegi aşakdaky ýaly okalýar:

“Aywi ligasy” futbol bilen baglanyşykly köp adamyň aňynda eýýäm bar we biz bu ýedi mekdebiň, praktiki peýdalary gaty köp bolan, arassa kesel hökmünde ýaşamagyna näme üçin kanagatlanmalydygyny görüp bilmeris, belli guramaçylykly birleşigiň çäginde mümkin. Gatnaşan ýedi kollej umumy gyzyklanmalary we meňzeş umumy ülňüleri sebäpli tebigy taýdan birleşýär we döredilen milli abraýy sebäpli, kollejler arasyndaky ýeňil atletika ideallaryny gorap saklamak üçin öňdebaryjy wezipäni eýeleýär.

“Aywi” ABŞ-da kollegial sportlar bar bolsa sport bilen meşgullanýar. 1852-nji ýylyň 3-nji awgustynda New Hampshire ştatynyň Lake Winnipesaukee kölünde ABŞ-nyň iki kollejiniň okuwçylarynyň arasynda geçirilen ilkinji sport çäresinde Garward we Yaleniň ýaryş toparlary duşuşdy. Garward topary “The Oneida” ýaryşda ýeňiji boldy we kubok bilen sylaglandy şol wagtky prezidentlige dalaşgär general Franklin Pierce bolupdy. Bu teklip başa barmady - 1937-nji ýylyň 11-nji ýanwarynda mekdepleriň sport ýolbaşçylary "bu edaralar basketbol, beýsbol we ýeňil atletika ýaly futbolda altyburç liganyň mümkinçiligini" ret etdiler. Şeýle-de bolsa, liganyň "işden çykarylmazlygy we mundan beýläk seredilmeli meseläniň şeýle geljegi uly mümkinçilikleriniň bardygyny" bellediler.

**<big>Ikinji jahan urşundan soňky</big>**1945-nji ýylda sekiz mekdebiň prezidentleri futbol toparlary üçin akademiki, maliýe we sport standartlaryny kesgitleýän ilkinji “Aywi topar” şertnamasyna gol çekdi. Döredilen ýörelgeler, Garward-Yale-Prinston prezidentleriniň 1916-njy ýyldaky şertnamasynda öňe sürlenleri ýene bir gezek gaýtalady:

Toparyň agzalary sport stipendiýalarynyň gadagan edilendigini tassyklaýarlar. Türgenler talyp hökmünde kabul ediler we diňe     beýleki talyplar üçin ulanylýan akademiki ülňüler we ykdysady zerurlyklar esasynda maliýe kömegi berler.

1954-nji ýylda prezidentler 1955–56 basketbol möwsümi bilen güýje girýän ähli toparlaýyn sport görnüşlerine “Aywi topar” şertnamasyny uzaltdylar. Bu, adatça, “Aywi ligasynyň” resmi taýdan döredilmegi hasaplanýar. Geçişiň bir bölegi hökmünde EIBL-ä goşulmadyk ýeke-täk Aywi, 1954–55 möwsüminde şeýle etdi. Bir ýyldan soň “Aywi ligasy” EIBL-ni siňdirdi. “Aywi ligasy” EIBL-iň taryhyny öz taryhy hökmünde öňe sürýär. EIBL arkaly I bölümdäki iň köne basketbol konferensiýasydy.

1960-njy ýyllaryň ahyrynda “Aywi ligasynyň” uniwersitetleriniň köpüsiniň bakalawr programmalary diňe erkekler üçin açykdy, Kornell esaslandyrylandan bäri bilim alan ýeke-täk (1865) we Kolumbiýa bilim alan iň soňkydy (1983). Öwrenmezden ozal, “Aywi” mekdepleriniň köpüsi golaýdaky “Seven Sisters” aýal-gyzlar kollejleri bilen giň jemgyýetçilik gatnaşyklaryny saklapdyrlar, dynç günleri gezelençleri, tanslary we Aywi we  Seven Sisters okuwçylaryny garyşmaga çagyrýan oturylyşyklary belläpdirler. Bu diňe bir Kolumbiýa we Garward bilen ýanaşyk ýerleşýän Barnard kollejinde we Radkliffe kollejinde däl, eýsem has uzak okuw jaýlarynda-da boldy. “Haýwanlar öýi” filminde Dartmut erkekleriniň Massaçusets ştatyna Smit we Holioke dagy aýal-gyzlary bilen duşuşmak üçin iki sagatdan gowrak dowam eden saparlarynyň satirik görnüşi bar. Iren Harwarth, Mindi Maline we Elizabet DeBranyň belleýşi ýaly, “Seven Sisters”, “Aywi ligasynyň” erkekler bilen parallelligi sebäpli Barnard, Smit, Holiok dagy, Vassar, Bryn Mawr, Wellesley we Radkliffe berlen atdy. "

1982-nji ýylda “Aywi ligasy” dalaşgär hökmünde goşun, deňiz güýçleri we demirgazyk-günbatar ýurtlary bilen iki agzany goşmagy göz öňünde tutdy; şeýle eden bolsa, liganyň futbol üçin ýakynda döredilen I-AA bölümine (häzirki I FCS bölümi) göçürilmezligi mümkin. 1983-nji ýylda Kolumbiýa kollejine, Kolumbiýa uniwersitetine we Barnard kollejine aýal-gyzlar kabul edilenden soň, iki mekdebiň okuwçylary Barnard tarapyndan hemaýatkärlik edilýän zenan toparlarynyň ornuny tutýan Kolumbiýa uniwersitetiniň zenan sport toparlarynda bäsleşýän sport konsorsiumy barada şertnama baglaşdy.

1992-nji ýylda goşun we deňiz güýçleri Gündogar kollejler arasyndaky beýsbol ligasyndan çykanda, sekiz mekdebiň gatnaşmagyndaky kollejler arasyndaky ýaryşlaryň hemmesi diýen ýaly “Aywi ligasynyň” baýdagy astynda birleşdi. Iki esasy kadadan çykma, göreşe hemaýatkärlik edýän Aywiler bilen, Dartmutdan we Yaleden başga, EIWA we hokkeý agzalary, hokkeý hemaýatkäri bolan Aywiler bilen, Penn we Kolumbiýadan başga ECAC hokkeýiniň agzalarydy.

## Akademikler
**<big>Giriş</big>**

“Aywi ligasy” mekdepleri ýokary okuw jaýlarynyň hemmesinde kabul ediş derejesi takmynan 10% ýa-da ondanam pes. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň demirgazyk-gündogaryndaky talyplar talyplaryň ep-esli bölegini emele getirýän hem bolsa, dünýäniň dürli künjeklerinden gelen talyplar 2018-nji ýylda “Aywi ligasynyň” sekiz mekdebiniň ýedisi rekord derejede ýokarydygyny habar berdi; 

**<big>Abraýy</big>** 

Şeýle hem serediň: List of Nobel laureates by university affiliation

Liganyň agzalary dürli uniwersitet reýtingleri boýunça ýokary derejelere eýe boldular. “Aywi ligasynyň” mekdepleriniň hemmesi ABŞ-nyň habarlar we dünýä hasabaty tarapyndan yzygiderli iň gowy 20 milli uniwersitetiň hataryna girýär. "The Wall Street Journal " reýtinginde uniwersitetleriň sekizisi ýurduň iň gowy 15-ligine girýär. 

Mundan başga-da, “Aywi ligasynyň” agzalary köp sanly  Nobel baýragynyň we Ykdysady ylymlar boýunça Nobel baýragynyň eýelerini döretdiler.

**<big>Hyzmatdaşlyk</big>**

Agza mekdepleriň arasyndaky hyzmatdaşlygy, her ýyl güýzde we ýazda ýygnanýan, Aywi ligasynyň her mekdebiniň wekilleri bilen ýygnanýan talyplaryň ýolbaşçylygyndaky Aywi Geňeşi görkezýär. “Aywi ligasynyň” dolandyryş edarasy, her uniwersitetiň prezidentinden düzülen “Aywi” toparynyň prezidentleriniň geňeşidir. Duşuşyklarda prezidentler uniwersitetleri üçin umumy proseduralary we başlangyçlary ara alyp maslahatlaşýarlar.

Uniwersitetler okuwçylara “Aywiler” -iň birinde ýa-da Berkeli şäherindäki Kaliforniýa uniwersiteti, Çikago uniwersiteti, Massaçusets tehnologiýa instituty we Stenford uniwersiteti ýaly “Aywiplýus” alyş-çalyş maksatnamasy arkaly akademiki hyzmatdaşlyk edýär. 

## Medeniýet
Şeýle-de seret: Ivy League (clothes), Preppy, Take Ivy, we Ivy League (haircut)
thumb|Pensilwaniýa uniwersitetiniň şäherçesindäki Benýamin Frankliniň heýkeli, 2011-nji ýyl
Wagtyň geçmegi bilen “Aywi ligasynyň” uniwersitet şäherçelerinde dürli moda tendensiýalary we stilleri ýüze çykdy, “Ivy League” we “preppy” ýaly moda tendensiýalary köplenç “Ivy League” we onuň medeniýeti bilen baglanyşykly stillerdir.

Ivy League style, 1950-nji ýyllaryň ahyrynda meşhur bolan “Ivy League” kampuslarynda dörän erkekleriň geýimi. Geýim dükanlary “J. Press” we “Brooks Brothers”, ähtimal, “Ivy League” geýimini görkezýär. “Aywi ligasynyň” stili, geýim stiliniň öňküsi diýilýär.

Taýýar moda 1912-nji ýyllarda, 1940-njy ýyllaryň ahyrynda we 1950-nji ýyllaryň ahyrynda “Aywi ligasynyň” geýim stili hökmünde başlandy. “J. Press”, deslapky subkulturany emele getiren kollegial däp-dessurlardan gelip çykýan, zerur geýim markasyny aňladýar. Ýigriminji asyryň ortalarynda J. Press we Bruks Doganlar, ikisi-de öňdebaryjy görnüşde bolup, Harvard, Princeton we Yale ýaly Aywi ligasynyň mekdep şäherçelerinde dükanlary bardy.

Käbir adaty taýýarlyk görnüşleri atçylyk, ýelkenli yachting, aw, fencing, küreklemek,  lacrosse, tennis, golf we rugby ýaly adaty ýokary derejeli Täze Angliýanyň dynç alyş çärelerini hem görkezýär. Uzak wagtlap Täze Angliýada L.L. Bean ýaly açyk eşikler adaty taýýarlyk stiliniň bir bölegine öwrüldi. Muny sport zolaklarynda we reňklerinde, atçylyk eşiklerinde, köýneklerde, meýdan penjeklerinde we deňiz temaly esbaplarynda görmek bolýar. Gündogar kenarýaka ýokary gatlaklary bilen uzak wagtlap meşhur bolan Florida ştatynyň Palm Beach dynç alyş, Lilly Pulitzer ýaly käbir markalarda görülýän dynç alyş eşiklerinde açyk reňkli kombinasiýalaryň döremegine sebäp boldy. 1980-nji ýyllarda “Lacoste”, “Izod” we “Dooney & Bourke” ýaly beýleki markalar deslapky stil bilen baglanyşdylar.

Häzirki wagtda bu görnüşler ABŞ-nyň hemme ýerinde we daşary ýurtlarda “Aywi ligasynyň” uniwersitet şäherçelerinde meşhur bolmagyny dowam etdirýär we köplenç “Klassiki Amerikan stili” ýa-da “Adaty Amerikan stili” diýlip atlandyrylýar.

**<big>Sosial elitizm</big>**
thumb|Kornell Uniwersitetiniň ak okalýan otagy
“Aywi ligasy” köplenç demirgazyk-gündogaryň ýokary derejeli White Anglo-Saxon Protestant jemgyýeti, köne pul ýa-da köplenç Amerikanyň ýokary we orta gatlaklary bilen baglanyşdyrylýar. “Aywi ligasynyň” talyplarynyň köpüsi orta we ýokary gatlak maşgalalardan bolsa-da, talyplar guramasy ykdysady we etniki taýdan dürli-dürli boldy. Uniwersitetler pes girdejili we orta synp okuwçylarynyň sanyny artdyrmak üçin ep-esli maliýe kömegi berýär. Şeýle-de bolsa, birnäçe hasabatda baý maşgalalardan bolan okuwçylaryň paýynyň pes bolmagynda galýandygy aýdylýar. 

"Aywi ligasynyň garakçylygy" ýaly jümleler XX asyryň başlarynda we ortalarynda  çeper eserlerde we hemme ýerde bardy. Louis Auchincloss gahrymany "Aywi ligasynyň kollejlerine ýokaşandygyny bilýän kezzaplygyň guraklygyndan" gorkýardy. Işewür ýazyjy, 2001-nji ýylda diskriminasiýa hakyna tutulmazlygy barada duýduryş berip, gaça durmaga bolan garaýşyň seresaply mysalyny görkezdi (ýaýylan söz onuňky):

Biz “Aywi ligalaçylaryn” (okaň: esasan ak we iňlis) “Ivy League” derejesiniň bu guramada üstünlik gazanjak adamyň nyşanydygyny bilýäris.

Taryhy taýdan “Aywi ligasy” jümlesi diňe bir akademiki ussatlyk bilen däl, eýsem sosial elitizm bilen hem baglanyşyklydyr. 1936-njy ýylda sport ýazyjysy John Kieran Garward, Yale, Prinston, Kornell, Kolumbiýa, Dartmut we Penn şäherindäki talyp redaktorlarynyň sport birleşiginiň döredilmegini goldaýandyklaryny aýtdy. Olary "Goşun we Harby-deňiz güýçleri, Georgetown we Fordham, Syracuse,  Brown we Pitt" agzalygyna dalaşgär hökmünde garamaga çagyrdy:

“Aywi ligasyny” goldaýanlar üçin teklip edilýän toparyň öz içine aljakdygyny, ýöne “aýratyn” däldigini aç-açan aýtsa gowy bolardy, sebäbi bu termin burnuň ujuny birneme ýokary galdyryp ulanylýar. 

Aywi stereotipiniň aspektleri 1988-nji ýylda geçirilen prezident saýlawynda George H. W. Bush -uň (Yale '48) Michael Dukakis (Garward uniwersitetiniň hukuk fakultetini gutaran) "Garward butikinde dünýä inen daşary syýasat garaýyşlary" sebäpli ýaňsylan mahaly görkezildi. Nýu-York “Times” gazetiniň žurnalisti Maureen Dowd "Gazanyň çäýnek elitasyny çagyrmagy dälmi?" Şeýle-de bolsa, Buş Garwarddan tapawutlylykda Yaleniň abraýynyň "beýle ýaýran, ýagdaýynda hiç hili simwolyň ýokdugyny düşündirdi. ... liberalizm we elitizm "we Garwardyň öz çykyşynda synp barada beýannama däl-de," filosofiki anklawy "görkezmek isleýändigini aýtdy. Sütün ýazyjysy Russell Baker "Saýlawçylar,“ Aywi ligasynyň ”saýlama mekdeplerini ýigrenmäge we gorkmaga meýilli, Yale bilen Garwardyň arasynda seýrek tapawut goýýarlar. Olaryň bilýän zatlarynyň ikisi-de baý, hyýaly, özüne çekiji we ähtimal howply intellektuallardan doly. George W. Bush, Barack Obama (Kolumbiýa okrugy, Garward hukuk mekdebi) we Donald Trump (Penn undergrad).

**<big>ABŞ-nyň prezidentleri “Aywi ligasynda”</big>**

Şeýle-de seret: List of Presidents of the United States by education

Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidenti bolup işlän 45 adamyň 16-sy “Aywi ligasy” uniwersitetini tamamlady. Olardan sekizisi Garwarddan, bäşisi Yalrden, üçüsi Kolumbiýadan, ikisi Prinstondan we biri Pennden. On iki prezident Aywi bakalawr derejesini aldy. Bularyň üçüsi başga okuwçylardy: Donald Trump Fordham uniwersitetinden, Barak Obama tötänleýin kollejden, Jon F. Kennedi Prinstondan Garward şäherine geçirildi. Jon Adams 1755-nji ýylda Garwardy gutaran kolleji gutaran ilkinji prezident boldy.
thumb|Franklin Delano Roosevelt

## Talyp demografiýasy
**<big>Geografiki paýlanyş</big>**

“Aywi ligasynyň” talyplary esasan Nýu-Yorkork, Boston we Philadelphia sebitlerinden Demirgazyk-gündogardan gelýär. “Aywi ligasynyň” sekiz uniwersitetiniň hemmesi demirgazyk-gündogarda bolansoň, uçurymlaryň köpüsiniň okuwy gutarandan soň demirgazyk-gündogarda işlemegi we ýaşamagy geň däldir. 2013-nji ýyl synpyndan Garwardly ýaşlaryň arasynda geçirilen ylmy gözlegleriň netijesinde 42% -iniň demirgazyk-gündogardan, 55% -iniň bolsa demirgazyk-gündogarda işlemegi we ýaşamagy meýilleşdirýändigi anyklandy. Adatça Boston we Nýu-Yorkork şäheri, “Aywi ligasyny” gutaranlaryň köpüsiniň ýaşaýan ýeri. 

**<big>Sosial-ykdysady we jemgyýetçilik synpy</big>** 

“Aywi ligasynyň” talyplary, aspirantura we ikinji derejeli talyplar, esasan ýokary we orta gatlak maşgalalaryndan. Şeýle-de bolsa, soňky ýyllarda uniwersitetler, işleýän we aşaky orta gatlakly Amerikan maşgalalaryndan dalaşgärlere has köp maddy kömegi bermek arkaly sosial-ykdysady we synp dürlüligini ýokarlandyrmaga synanyşdylar.                                                                                                  
thumb|Garward hukuk mekdebi 1895
2013-nji ýylda Garward uniwersitetinde okaýan talyplaryň 46% -i ähli amerikan maşgalalarynyň iň ýokary 3,8% maşgalalaryndan (ýagny ýyllyk girdejisi 200,000 ABŞ dollaryndan gowrak) maşgalalardan gelip çykdy. 2012-nji ýylda Amerikanyň girdejileriniň paýlanyşynyň aşaky 25% -i Braun okuwçylarynyň bary-ýogy 3-4% -ini emele getirdi, bu san 1992-nji ýyldan bäri üýtgemän gelýär. 2014-nji ýylda Yale kollejine täze gelen talyplaryň 69% -i ýyllyk girdejisi 120 000 dollardan geçýän maşgalalardan bolup, Yale kollejiniň okuwçylarynyň köpüsini ýokary synpda goýdy. (ABŞ-da 2013-nji ýylda ortaça öý girdejisi 52,700 dollar boldy.) 2011–2012-nji okuw ýylynda Pell Grantlaryna (zerurlyk esasynda federal derejede maliýeleşdirilýän talyp haklary) Garwardda 20%, Kornellde 18%, Penn şäherinde 17%, Kolumbiýada 16%, Dartmutda we Braunda 15% düzdi. , Yalede 14%, Prinstonda 12%. Lyurt boýunça, Amerikan uniwersitetleriniň talyplarynyň 35% -i Pell Grantyna laýyk gelýär.

## Bäsleşik we ýeňil atletika
thumb|Kornell uniwersiteti Uly Gyzyl ýöriş topary 2017
thumb|2001-nji ýylda Garward bilen Yaleniň arasynda oýnalýan her ýylky futbol oýnunda “Yale Bowl”
thumb|Braun vs. Kolumbiýa basketbol oýny, 2020
Aywi çempionlary on alty erkek we on alty aýal sport görnüşinde tanalýar. Käbir sport görnüşlerinde, “Aywi” toparlary başga bir liganyň agzalary hökmünde bäsleşýärler, “Aywi” çempionaty, agzalaryň ýazgylaryny biri-birine garşy oýnamak arkaly karar berilýär; meselem, buz hokkeýine gatnaşýan alty liganyň agzasy muny ECAC Hockey-niň agzalary hökmünde edýärler, ýöne “Aywi” çempiony her ýyl ekstrapolýasiýa edilýär. Aywiler sportuň bir görnüşinde agyr we ýeňil agramly bölümlerde her jyns üçin topar çempionlaryny ykrar edýärler. Mekdepara küreklemek assosiasiýasy beden agramy boýunça küreklemek boýunça dört bölümi dolandyrýan bolsa-da, NCAA tarapyndan rugsat berlen ýeke-täk aýal-gyzlaryň agramy. “Aywi ligasy”, soňky möwsüm ýaryşyny guran I bölüm basketbol konferensiýasy; erkekler we aýallar üçin ilkinji ýaryşlar 2016–17 möwsüminiň ahyrynda geçirildi. Ýaryşlar diňe NCAA Bölüm I erkekler we aýallar basketbol ýaryşlary üçin “Aywi ligasynyň” awtomatiki tekliplerini gowşurýar; resmi konferensiýa çempionatlary diňe möwsümiň netijelerine esaslanyp berilmegini dowam etdirýär. 2016–17 möwsüminden öň awtomatiki teklipler diňe adaty möwsüm rekordyna esaslanýardy we awtomatiki teklibi kesgitlemek üçin one-game playoff (ýa-da iki topardan köp topar baglanan bolsa bir oýunlyk pleý-off tapgyry) geçirildi. “Aywi ligasy”, basketbol boýunça resmi çempionatlaryny diňe möwsümiň netijeleri boýunça sylaglaýan I bölümiň diňe iki konferensiýasynyň biridir, beýlekisi günorta-gündogar konferensiýasydyr. Döredilen gününden bäri “Aywi ligasy” mekdebi erkekler ýa-da aýallar bölümi I NCAA basketbol ýaryşynda ýeňiş gazanyp bilmedi.

Orta hasap bilen, “Aywi” mekdebiniň hersinde 35-den gowrak topar bar. Sekiz adamyň hemmesi I bölümiň mekdepleriniň arasynda erkekler we aýallar üçin hödürlenýän sport görnüşleri boýunça ilkinji 20-lige girdi. I bölümdäki sport konferensiýalarynyň köpüsinden tapawutlylykda, “Aywi ligasy” sport stipendiýalaryny bermegi gadagan edýär; berlen stipendiýalaryň hemmesi zerur (maliýe kömegi). Mundan başga-da, “Aywiler” hatda lukmançylyk sebäplerindenem gyzyl köýneklere garşy berk syýasaty alyp barýar; bir türgen, “Aywi” okuw jaýyna ýazylan her ýyl üçin bir ýyllyk hukugyny ýitirýär. Mundan başga-da, “Aywiler” aspirantlara sport ýaryşlaryna gatnaşmak hukugyny galan hem bolsa, kollejler arasyndaky ýeňil atletika gatnaşmagyny gadagan edýär. “Aywi ligasy” toparlarynyň ligadan başga oýunlary köplenç şuňa meňzeş akademiki ülňüleri we sport stipendiýasy syýasaty bolan “Patriot” ligasynyň agzalaryna garşy gelýär (“Aywiler” -den tapawutlylykda, “Patriot” ligasy ( Patriot League ) aspirantlaryň täzeden redaktirlemegine we oýnamagyna mümkinçilik berýär).

Kollej sporty üçin işe alynmazdan ozal sport stipendiýalaryny hödürleýänler we türgenler üçin akademiki ülňüleri peseldýänleriň agdyklyk etmeginden ozal, “Aywi ligasy” ýurduň beýleki uniwersitetleri bilen deňeşdirilende köp sportda üstünlik gazandy. Hususan-da, Prinston kollej futbolynda 26 gezek ykrar edilen milli çempionatda (iň soňky gezek 1935-nji ýylda), Yale bolsa 18-de (soňky gezek 1927-nji ýylda) ýeňiji boldy. Bu jemleriň ikisi-de Alabama , 15-ni gazanan Notre Dame , 11-ni talap edýän, ýöne köp çeşmeler tarapyndan 13-e eýe bolan we 11-nji ýeri eýelän USC ýaly taryhy taýdan güýçli programmalardan ep-esli ýokary. Walter Camp , bütin 20-nji asyryň dowamynda kollej futbolynda iň köp ýeňiş gazanan lider hökmünde öz ornunda saklanýan "Amerikan futbolynyň atasy" bolupdy, ýöne 2001-nji ýylyň 10-njy noýabrynda Michigan tarapyndan geçdi. Garward, aleel, Prinston we Penn, kollejiň futbol zalynda berkidilen ondan gowrak öňki alym-türgen bar. Häzirki wagtda “Dartmut” “Aywi ligasynyň” futbol çempionatlarynyň köpüsinde rekord saklaýar, 18-si, Garward we Penn bolsa hersi 17 titul bilen yzarlanýar. Mundan başga-da, “Aywi ligasy” Super kubogyň ýeňijileri Kevin Boothe (Kornell), iki gezek Pro Bowler Zak DeOssie (Braun), Şon Mori (Braun), “All-Pro” saýlama Matt Birk (Garward),  Calvin Hill  (Yale) öndürdi. Derrick Harmon (Kornell) we 1999-njy ýylda "Jenap ähmiýetsiz" Jim Finn (Penn).

1982-nji ýyldaky futbol möwsüminden başlap, “Aywi ligasy” I-AA bölüminde (2006-njy ýylda FCS adyny aldy) bäsleşdi. “Aywi ligasynyň” toparlary milli çempiony kesgitlemek üçin geçirilen FCS ýaryşyna gatnaşyp bilerler we liganyň çempiony NCAA-dan awtomatiki teklip alyp bilerler (we beýleki toparlar uly seçip alyp bilerler). Şeýle-de bolsa, 1956-njy ýylda döredilen gününden bäri, “Aywi ligasy” dekabr aýynyň uzaldylan meýilnamasynyň akademiklere edýän täsiri baradaky aladalar sebäpli soňky möwsüm oýunlaryny oýnamady. (Bir agza üçin soňky möwsümdäki oýun 86 ýyl ozal, 1934-nji ýylda Kolumbiýa ýeňiji bolan “Rose Bowl” boldy.) Şol sebäpli, FCS pleý-off oýunlaryna çagyrylan “Aywi ligasynyň” islendik topary bu teklibi ret edýär. “Aywi ligasy”, beýleki FCS agzalarynyň 11 (ýa-da käbir möwsümlerde, 12) adaty möwsüm oýunlary bilen deňeşdirilende, 10 oýunlyk meýilnamany oýnaýar, üstesine-de 2013-nji ýylda 24 topar bilen bäş tapgyra çenli giňeldilen möwsümden soňky möwsüm ilkinji sekiz topar üçin hoş hepdedir. Futbol, ​​“Aywi ligasynyň” milli derejä dalaş etmekden ýüz öwürýän ýeke-täk sport görnüşidir.

Penn, Prinston we Kornell dürli futboldan başga-da, ähli oýunçylaryň agramy 178 funt ýa-da ondanam pes bolmaly 10 topardan ybarat “Ýaz Kolleji” futbol ligasynda meýdan toparlarydyr. Penn we Prinston, 1934-nji ýyldaky ilkinji ligasyndan galan iň soňky esaslandyryjy agzalardyr, Kornell bolsa 1937-nji ýylda goşulan iň garry adamdyr. Yale we Kolumbiýa öň ligada topar döredipdi, ýöne indi beýle edenok.

## Çempionatlar
**<big>NCAA toparynyň çempionaty</big>**

2015-nji ýylyň 1-nji iýulyna çenli dowam edýän bu sanawda NCAA çempionatlary we AIAW zenan çempionatlary (Yale we Dartmut üçin hersi) bar. Bu sanawdan, NCAA ýaryşlarynyň çäginde gazanylan beýleki milli çempionatlar, şol sanda futbol atlary we yza çekilen Helms gaznasynyň atlary bar.

Şeýle-de seret: List of NCAA schools with the most NCAA Division I championships we List of NCAA schools with the most Division I national championships

## Sport desgalary


## Şeýle-de seret
Golden triangle - Oksford, Kembrij we Londondaky alty uniwersitetiň resmi däl toparlanmagy.

TU9 - Germaniýada dokuz sany öňdebaryjy tehniki uniwersitetiň bileleşigi.

National Institutes of Technology - Hindistanda iň oňat 31 inžinerçilik uniwersiteti.

Big Three - Garward, Yale we Prinstonyň arasyndaky sport bäsleşigi.

Seven Sisters - ýedi liberal sungat kolleji ozal diňe “Aywi ligasyna” taryhy degişliligi bolan aýallar üçin açykdy.

List of Ivy League business schools - Dürli iş derejelerini hödürleýän “Aywi ligasy” uniwersitetleriniň mekdepleri, esasanam MBA.

Black Ivy League - köp sanly afroamerikaly talyplary özüne çeken hususy taryhy gara kollejleriň resmi däl sanawy.