Mineral baylyklar

Mineral baýlyklary. Adam has irki döwürlerden bäri
mineral çig mallaryň dürli görnüşlerini giňden peýdalanypdyr. 

Döwletleriň köpüsi tarapyndan tebigy baýlyk tygşytlaýjy
syýasatyň geçirilýändigine garamazdan, mineral çig mallaryna
bolan isleg ýylsaýyn artýar ( ýylda 5%). Bu meýil
birinjiden, ösýän ýurtlarda ýagny Aziýada, Afrikada, Latyn
Amerikasynda çig mallara bolan islegiň artmagy, ikinjiden,
senagata garanyňda materiallary tygşytlamak ýagdaýy
çylşyrymly bolan gurluşyk işleriniň çalt ösmegi bilen
düşündirilýär.
Geçen XX asyryň ikinji ýarymynda mineral baýlyklary
peýdalanmagyň möçberleri örän artdy. Diňe 1950-nji ýyldan
bäri gazma baýlyklary çykarmagyň möçberi üç esse
ýokarlandy. XX asyrda gazylyp

ýyldan soň çykaryldy. Şu gün mineral çig maly sarp etmegiň
ösüşi onuň ýüze çykarylan gorlarynyň ösüşinden has
ýokarydyr.
Her ýylda Ỳeriň jümmüşinden 100 mlrd tonna golaý
dürli mineral çig mallary we ýangyç gazylyp alynýar. Olar gara
we reňkli metal magdanlary, nebit,gaz, gurluşyk materiallaryhemmesi 200-den gowrak dürli görnüşlerdir.
Siziň fiziki geografiýa derslerinden bilşiňiz ýaly, gazma
baýlyklarynyň häzirki ýerleşişi - Ỳeriň uzak taryhy döwürde
geologiki ösüşiniň netijesidir. Litosferanyň dürli ýerlerinde
ýataklaryň belli bir toparynyň jemlenen uly territoriýalary
ýüze çykypdyr. Şunlukda, organiki gelip çykyşly ýangyç
baýlyklary gadymy platformalaryň çet gyralaryna we bükülme
sebitlerine ýygnanypdyr, magdan baýlyklary bolsa, köplenç
platformalaryň döwülmeleriniň çäginde we Ỳer gabygynyň
hereketli-epinli sebitlerinde gabat gelýär. Tektoniki hadysalar
netijesinde dörän magdan ýataklarynyň köp toplanmagyny
magdan guşaklygy diýip atlandyrylýar. Olara Alp-Gimalaý,
Ỳuwaş okean we beýleki magdan guşaklyklary degişlidir.
Mineral baýlyklaryň esasy toparlaryna ýangyç baýlyklary
degişlidir. Nebit, tebigy gaz we kömür gazylyp alynýan
ýangyjyň esasy görnüşleridir. Olaryň gorlary Ýer şary boýunça
birmeňzeş ýaýran däldir. Nebitiň baý gorlary Ýakyn Gündogar
ýurtlarynda (Pars aýlagynyň sebiti ), Russiýanyň çägindäki
Günbatar Sibir pesliginiň demirgazygynda, Hazar deňiz
sebitinde, Demirgazyk Afrikada, Günbatar Afrikadaky
Gwineýa aýlagynda, Meksika aýlagynda we Karib deňiz
basseýninde, Alýaska ýarym adasynda, Hytaýyň we
Hindistanyň kenar sebitlerinde jemlenendir. Russiýanyň
demirgazygynda, Günbatar Ýewropa ýanaşýan Demirgazyk
deňzinde, Pars aýlagynyň ýurtlarynda, Demirgazyk Afrikadaky
Alžirde we Tunisde, Liwiýada, Merkezi Aziýadaky
Türkmenistanda we Özbegistanda, ABŞ-nyň we 

Kanadanyň çäklerinde tebigy gazyň uly känleri ýerleşýär.
Daş kömriň uly ätiýaçlyklary Russiýada, Hytaýda,
Hindistanda, Awstraliýada, ABŞ-da we Günbatar Ýewropada
bar .
Magdan baýlyklary häzirki zaman dünýäsinde örän uly
ähmiýete eýedir, sebäbi metallar (ozaly bilen demir) öwezini
tutup bolmaýan konstruksion material bolmagynda galýar.
Maddy önümçiligiň dürli pudaklaryndan başga-da, olar
durmuşda, saglygy goraýyş ulgamynda we ş.m giňden
peýdalanylýar. Magdan gorlarynyň bolmagy islendik döwlet
üçin ykdysady ösüşiň esasy aýratynlygydyr.
Adamzadyň geçmişdäki, häzirki we geljekki durmuşy
demir bilen has jebis baglanyşyklydyr. Demir magdanynyň
öňden peýdalanylýan uly gorlary ABŞ-da, HHR-da,
Hindistanda, Awstraliýada, Russiýada jemlenendir. Soňky
onýyllyklarda geçirilen geologiýa-gözleg işleri Aziýa, Afrika,
Latyn Amerikasy ýurtlarynda köp sanly känleriň açylmagyna
getirdi. Olara Braziliýada Amazonka basseýniniň demir
magdanlary, Liberiýadaky, Gwineýadaky, Alžirdäki we baş.
magdan känleri degişlidir.

Dünýäniň mineral çig-mal ätiýaçlyklary
Mineral
çig-mal
Barlanan
ätiýaçlyklary,
mln t
Mineral
çig-mal
Barlanan
ätiýaçlyklary,
mln t
Demir
magdany
230 000 Gurşun 130
Boksitler 28 000 Nikel 110
Hromitler 6 700 Tantal 35
Marganes 4 900 Wanadiý 27
Niobiý 4 200 Kobalt 8,8
Titan 595 Kümüş 0,42
Mis 590 Altyn 0,06

Sink 330 Platina
toparynyň
metallary
0,066
Reňkli metallardan alýuminiý has giňden ýaýrandyr. Ỳer
gabygynda onuň mukdary 10%-e ýakyndyr. Alýuminiý çig
malynyň (boksitler we baş.) uly gorlary Russiýada, Fransiýada,
Italiýada, Hindistanda, Surinamda, ABŞ-da, Günbatar
Afrikada, Karib deňiz basseýniniň ýurtlarynda ýerleşýär.
Mis magdanynyň esasy baýlyklary Zambiýada, Zairde,
Çilide, ABŞ-da, Kanadada, gurşun-sink magdanlary – ABŞ-da,
Kanadada, Awstraliýada jemlenendir.
Dünýaniň senagat taýdan ösen döwletleriň aglabasy
özüne gerek bolan mukdardaky metal magdanlary bilen ýeterlik
derejede üpjün däldir we olary daşyndan getirmäge mätäçdir.
Meselem, Ỳaponiýada magdan baýlyklarynyň senagat gorlary
ujypsyzdyr. Germaniýa demir magdanynyň, Italiýa-mis
magdanynyň, Fransiýa-polimetal magdanlarynyň we ş.m.
ýetmezçilik etmeginden kösenýär.
Şol bir wagtyň özünde gara we reňkli metallurgiýanyň
kartasyny ünsli öwrenmek, magdanlaryň esasy görnüşleriniň
gorlary we gazylyp alnyşy boýunça öňdebaryjy orny ösýän
döwletleriň: Braziliýa we Hindistan- demir magdany; Çili,
Zambiýa, Zair, Peru, Meksika- mis; Gwineýa, Ỳamaýka,
Surinam – boksitler; Gabon-marganes; Malaýziýa, Indoneziýa,
Boliwiýa, Braziliýa, Tailand – galaýy we ş.m. eýeleýändigini
görkezýär.
Häzirki zaman dünýäsinde gazylyp alynýan baýlyklaryň
arasynda mineral himiýa çig mallary - kükürt, fosfatlar, kaliý
duzlary, gurluşyk materiallary, oda çydamly çig mal, grafit we
beýlekiler hem möhüm orun eýeleýärler. Bu baýlyklaryň Ỳer
gabygynda ýaýraýyş derejesi hem örän dürlidir. Meselem,
gurluşyk materiallary hemme ýerde diýen ýaly gabat gelýär,
kükürdiň, fosforitleriň, grafidiň känleri bolsa seýregräk duşýar. 

Bu ýagdaý, bir tarapdan gurluşyk ulgamyny her bir döwletde
döretmäge mümkinçilik berýär, beýleki tarapdan – döwletleriň
hojalyk ýöriteleşişinde öz yzyny goýýar.
Çig malyň gazylyp alynşynyň we peýdalanylyşynyň
geografiýasy, şeýle hem dünýä bazarynda olaryň nyrhlarynyň
üýtgäp durmagy, ýurtlaryň durmuş-ykdysady ýagdaýyna
düýpli täsir edýär.
Gazylyp alynýan baýlyklaryň täze känlerini tapmak
boýunça geçirilýän gözleg-barlag işlerinden başga-da, dünýäde
baýlyk üpjünligini gowulandyrmagyň geljegi uly ugurlarynyň
biri, olary gaýtadan ulanmak (metallar), şeýle-de başga
materiallar bilen öwezini tutmak (plastmassa, keramika) we
ş.m. bolup durýar. Köplenç mineral baýlyklaryň gazylyp
alynmagynyň çenden aşa artdyrylmagy ekologiki meseleleriň
ýitileşmegine getirýär. Şonuň üçin mineral-çig mal baýlyklary
kompleksleýin (köptaraplaýyn) we rejeli ulanmak ykdysady
syýasatyň iň bir esasy ugurlaryň biri bolup durýar.