Gadymy Hindistan

**Gadymy turkiye**

1.Hindistan  öz tutýan meýdany  we ilatynyñ sany  boýunça  baryp gadym zamanlarda hem  Aziýanyñ  iñ iri  döwletleriniñ  biri bolupdyr.
 
Hindistan Günorta  Aziýanyñ  Dekan (ýa-da Hindistan)  ýarym adasynda  we materigiñ  bir böleginde  ýerleşýär.  Ol Demirgazykda  Gimalaý  dag ulgamy , gündogarda  Hindihytaý  ýurtlaryndan , günbatarda  Eýrandan  bolsa juda  beýik bolmadyk, ýöne gçmişi kyn  daglar arkaly bölünýär. Hindistan  ýarym  adasynyñ  kenarlaryny  günortada  Hind okenanynyñ , günbatarda Arap deñziniñ , gündogarda  Bengal  aýlagynyñ  suwlary  ýuwýar.

Hindistanyñ  geografiki  aýratynlyklary onda ýaşaýan  halklaryñ  daşarky dünýä bilen  aragatnaşyklaryny  kynlaşdyrypdyr.
 
Hindistan ýarym adasynyñ  merkezini  Dekan  tekiz  daglary tutýar. Bu tekiz  daglyk  günbatardan  gündogara tarap  peselýär. Şonuñ üçinem  Günorta  Hindistanyñ  ähli iri derýalary  gündogara  akýar. Materik Hindistany  Tar çöli arkaly bölünýär.  Demirgazyk Hindistanyñ  günbatar böegi – Penjabdyr (bäş derýa), ýagny bäş iri derýa  we olaryñ  goşulyp emele geitrýän  Hind derýasynyñ  jülgesidir. Bu ýerde  klimat gurak Şonuñ  üçinem  suwarmak zerurlygy  ýüze çykýar. Demirgazyk  Hindistanyñ  gündogarynda  Gang derýasynyñ  jülgesi ýerleşýär. Gadym zamanlarda  ol ýerler  gür tokaýlyk  bolupdyr. Gangyñ  aşak  akymlarynda  çygly  klimat  bolmany üçin  şaly, zygyr, şekerçiñrik ýaly  ösümlikleri  suwarmazdan  ösdürilip ýetişdirilipdir.

Umuman, Hindistanyñ  tebigaty dürli – dürlidir. Bu ýerde  dünýäniñ  iñ  beýik daglary-da , ägirt uly  düzlükler – de, musson ýagyşly ýerler we çöllük ýerler-de , sähralar we  geçip bolmaýan jeññeller-de, ekwator klimatly  ýerler we  hiç wagt  gary eremeýän  beýik daglyklar-da  bar.

Hindistanyñ  baý  ösümlik we haýwanat dünýäsi  bar. Ol ýerde  zebu öküzlerini , buýwollary, pilleri we ş.m. haýwanlary eldekileşdiripdirler. Iñ gadymy  ekerançylyk  Hind we Gang  derýalarynyñ  jülgelerinde  bolupdyr. Hind derýasynyñ  jülgesinde  we Gangyñ  ýokarky  akymlarynda  suwarymly, galan ýerlerde  bolsa,  ekerançylyk ýagyşa bagly bolupdyr. Günorta – Günbatar  mussonlary  Oguz , Gorkut aýlarynda  köp ýagyş getiripdir. Şolar  bolmasa  guraklyk  başlanýar eken.

Haty. Hindistan  ilatynyñ  sany boýunça  dünýäde  ikinji orunda  durýar. Gadym zamanda  hem ol  gür ilatly  bolupdyr. B.e.öñ V asyrda  ýaşan grek  taryhçysy Gerodot, gadymy hindi edebiýatynyñ  ýadygärlikleri  hem onuñ  köp ilatly bolandygyny  habar berýärler. Hindistanyñ  ilaty etniki  taýdan  dürlüdir. Demirgazyk – günbatar Hindistanyñ  ilaty Eýranyñ  we Orta  Aziýanyñ ilatyna  çalym edýär. Günortanyñ  ilaty olara  gärä garaýagyzdyr. Hindistanyñ ilaty köp  dillerde  gepleýär. Bu diller  esasan  iki topara  degişli edilýär. Hindiýewropa  we drawid. Birinji topar ýurduñ  köp böleginde ýaýran. Ikinji topar ýarymadanyñ  günortasynda  ýaýrapdyr. Bu ikisiniñ  esasynda  sanskrit  edebi  dili  emele gelipdir. Hindistanyñ  iñ gadymy  ilaty  drawid  dillerinde  gepläpdirler. Hindiýewropa  dil toparynda  gepleýän  ilat Hindistanda  b.e.öñ II  müñýyllykda  peýda  bolýar.  Olar özlerini “ariler” diýip atlandyrypdyrlar. Arileriñ  nireden  gelendigi  we Hindistana   nähili aralaşandyklary barada  dürli çaklamalar  bar. Ýöne  bu  sowallara  anyk jogap bermek  entek mümkin däl.

2.Gadymy Hindistanyñ  taryhy boýunça  çeşmeleriñ köpüsi  ýok bolupdyr. Sebäbi olar  gadymy hindi   edebiýatynyñ   eserlerini berýoza gabygyna   ýa-da  palma ýapraklaryna  ýazypdyrlar. Olar  bolsa  çygly  klimat  ýa-da  ýangyn zerarly  ýok bolan  . Diñe  daşyñ  ýüzüne  ýazylan  az  sanly  tekstler  gelip ýetipdir.

   Hindistanyñ  taryhynyñ  esasy  çeşmeleri   bolup  Wedalar, Makabharata, ramaýana  hyzmat  edýär.

Wedalar  gimnleriñ , aýdymlaryñ , sadakalaryñ we magiki  formulalaryñ  ýygyndysydyr. (Rigweda, Samaweda, Ýadžurweda, Atharwaweda).  Uledalaryñ  irki  bölümleri b.e.öñ II müñýyllygyñ  ortalaryna, gutarnykly  ýazgysy b.e.öñ  golaý  wagtlara  degişlidir.

Mahabharata we Ramaýana  poemalaryñ  edebi gymmatlygy  we taryhy  ähmiýeti Gomeriñ  poemalarynyñky ýaly  ýokarydyr. Bularyñ awtorlary  Waýasa we Walmikanyñ  atlary saklanyp  galypdyr.  Bu poemalar  gadymy  Hindistanyñ  b.e.öñ I müñýyllygyñ  I ýarymyna  degişli taryhy  we  medeniýeti  barada  möhüm  çeşmelerdir.

Bulardan  başga-da  hukuk ýadygärligi bolan  “Manunyñ  kanunlary”   ýygyndysy ( b.e. öñ III a – b.e. öñ  III  asyrlarda düzülen),  Arthaşastra (döwleti  dolandyrmak baradaky  ýazuw  ýadygärligi),  patyşa  Aşokiniñ  (b.e.öñ III a) gaýanyñ ýüzündäki ýazgylary , Gerodotyñ  ( b.e. öñ V a),  Arrianyñ  (b.e.öñ  II  a) eserleri we  maddy medeniýetiñ  ýadygärlikleri   gadymy  Hindistanyñ  taryhy  boýunça  möhüm  çeşmelerdir.

Taryhnamasy. Hindistanda  sanskrit dili  ýatdan  çykarylmandyr. Onda  ýazylan  eserler nesilden – nesle  geçip  gelipdir. Ýewropalylar üçin  Hindistan  uzak ýyllaryñ  dowamynda  nämälim   bolup[ gelipdir. Kä wagtlar  Marko Polo (XIII a) ýa-da  Afanasiý  Nikitin  (XIV a) ýaly syýahatçylar bu taýa  gelip görüpdirler we ýurduñ  tebigaty, ilatyñ  durmuşy we  medeniýeti barada  gyzykly  gürrüñleri, maglumatlary beýan  edipdirler.
	
XVIII asyrda  Hindistan  Angliýa  tarapyndan  basylyp alnansoñ  ýadykärlikler öwrenilip başlanýar. Iñlis  barlagçysy  U.Jons  gadymy hindi  ýazuw  ýadygärliklerini    sanskritden  iñlis  diline  terjime edýär.

XIX asyrda  Hindistanyñ  dilleri ýewropaly lingwistler tarapyndan  özleşdirilip başlandy.

Ýewropaly we ABŞ-ly  alymlaryñ  bir toparynyñ  arasynda  arileri has  medeniýetli, grawidlerden  ýokary  jyns hökmünde  görkezýän  “ariler teoriýasy”  diýen çaklamany goldamaklyk bolup geçýär. Ýöne  drawidleriñ  ariler entek  gelmänkä ösen medeniýetiniñ  bolandygyny  Penjapda  we Sindde  bolan  arheologik  açyşlar subut  etdi.

3.Hindistanda  ikinji   swilizasiýalar b.e. öñ  III-II  müñýyllyklarda  Hind derýasynyñ  jülgesinde  döräpdir. Olaryñ  esasy  merkezleri  bolan  şäherleriñ  galyndylary  häzirki  Harappa  we Mohenjo-Daro etraplarynda  tapylýar. Bu döwürde  ýaşan  hindileriñ  ata-babalarynyñ  esasy  kärleri  ekerançylyk, soñra  maldarçylyk bolupdyr. Olaryñ  zähmet  gurallary  daşdan, misden we bürünçden ýasalypdyr. Harappa  we Mohenjo – Daroda  binagärlik  sungaty ýokary derejede ösüpdir. Şäherleriñ göni köçeleri , bişen kerpiçden edilen ikigat jaýlary, guýulary, kanalizasiýasy, ýuwunmak  üçin  otaglary bolupdyr. Bu şäherlerde  sungat ösüpdir. Hat – ýazuw  bolupdyr. Ýöne  olary  okamak  entek  başardanok.

B.e.öñ II müñýyllygyñ  ortalarynda  gadymy  hindi döwletleri, olaryñ  medeniýeti  pese düşýär. Onuñ sebäpleri doly  anyklanylanok. Bu şäherleriñ  pese gaçyp başlanmagynyñ  ilkinji  alamatlary Lothalada  (deñiz söwdasynyñ  merkezi) ýüze  çykarylyp, onuñ  wagty  b.e.öñ XIX  asyr  diýlip kesgitlenilýär. Onuñ pese  gaçmagy  Nil şäherleri  bilen  aragatnaşygy  kesilensoñ , b.e.öñ XVIII – XVII  asyrlarda  has-da  güýçlenipdir.

Arileriñ  Hindistana aralaşmaklary parahatçylykly  ýagdaýda  bolmadyk  hem bolsa, olaryñ  bu ýere  gelmegini  öñki şäherleriñ  pese düşmeginiñ  esasy sebäbi  hökmünde   görkezmek bolmaýar.

B.e.öñki  XV-VI asyrlara  Hindistanyñ  taryhynda  “Wedalar döwri” diýilýär. Bu döwrüñ taryhy , esasan, şahyrana eserler bolan  Wedalar, Mahabharata , Ramaýana  esasynda  öwrenilýär. Bu döwürde  Gang derýasynyñ  ýokary we orta  akymlary  uly ähmiýete  eýe bolupdyr. B.e.öñ II  we I müñýyllyklaryñ  sepgidinde  demirden  peýdalanylyp başlanmagy bilen  ekerançylyk  derýalaryñ  jülgesinden  has  uzaklara  ýaýrapdyr.

Bu döwürde  emläk deñsizligi güýçlenýär  we  gullaryñ  sany  artyp başlaýar, kem-kemden  urug – taýpa  gurluşyndan  döwlet guramalaryna  geçilýär. Hindistanda  begzadalaryñ  we  žresleriñ  döremegi bilen  “warnalar” emele  gelipdir. (Brahmanlar, kşartiler, waýşiler, şudralar).

B.e. öñ Vi  asyrda  Demirgazyk Hindistanda  16 sany  uly  döwlet bolan. Olaryñ  esasylary: Anga, Wideha (Wriji), Magadka, Kaşi, Kaşala, Watsa, Pançallaryñ  döwleti, Kuru, Malwa we ş.m.

Ykdysadyýetiniñ  ösmegi,  gul eýeçilik gatnaşyklaryñ  berkemegi, sosial  garşylyklaryñ  ýitileşmegi has iri  syýasy birleşmeleriñ  zerurlygyny  ýüze çykarypdyr. B.e.öñ VI asyryñ  ortalarynda  Magadha  patyşa  Bimbisazanyñ  döwründe  güýçlenýär we  beýleki  döwletleri  özüne tabyn  edýär.

Günbatar Hindistanda  döwletleriñ  dagynyklygy  uzak wagtlap saklanýar we  bu ýagdaý  ilki  Ahemeniler döwletiniñ  (b.e. öñ VI a), soñra  Aleksandr Makedonskiniñ  (b.e. öñ IV a) olary  basyp almaklaryny  ýeñilleşdiripdir.

Hind derýasynyñ  kenarlarynda  grek – makedon  basybalyjylaryna  garşy göreşe döwlet işgäri  Çandragupta baştutanlyk edýär. Ol Magadkada  häkimýeti basyp alan   nandalar  nesilşalygynyñ   soñky  wekili  Dhan Nandanyñ  gullugynda  bolup, soñra  onuñ  gazabyna  duçar bolýar.  Ol Penjaba  gaçyp, o taýda  Aleksandr bilen  duşuşýar.

Çandragupta  Magadkä ýöriş gurap, Dhan Nandany  tagtdan  düşürýär we özüniñ  mauriler nesilşalygyny  esaslandyrýar. Mauriler döwletiniñ  paýtagty  Pataliputra  şäheri bolýar. Çandragupta  Aleksandryñ  mirasdarlarynyñ  biri bolan  Selewkiñ  gyzyna   öýlenýär. Hind derýasynyñ  jülgesinden  grek-makedon goşunlary çykarylýar. Hind  jülgesine  ýanaşyan  daglyk ýerler hem  Mauriler döwletine  birleşdirilip günbatar serhetler berkidilýär.

Çandraguptanyñ  nesilleri basybalyjylykly  syýasaty  dowam  edýärler. Onuñ  agtygy  Aşoki günorta  Hindistanda  Kalinga  patyşalygyny  boýun egdirýär. Mauriler döwleti  iñ günorta  çetden  başga  ähliýerleri öz içine alýar. Onuñ ykdysadyýetinde  ep-esli  öñegidişlik duýulýar. Suwarymly ekerançylyk giñ ýaýraýar, ýylda  iki hasyl  alynýar. Şäher durmuşy, senetçilik, söwda, teñneleri  zikgelemek ösýär.

B.e. I asyrynda  Kuşan döwletiniñ  patyşasy Kadfiz II  (47-78 ýý) demirgazyk  hindi döwletleriniñ  ençemesini    basyp alýar. Onuñ mirasdary  Kanişka  pataliputra  çenli Hindistanyñ  jümmüşine  aralaşýar. Kanişkanyñ  döwründe  Kuşan döwleti  iñ ösen  derejesine  ýetýär.  Kanişkanyñ tagta çykan  ýylyndan  ýyl hasaby  ýöredilip, ol bütin orta  asyrlaryñ  dowamynda  hem saklanýar. Oña Hindistanda  “çak eýyamy”  diýilýär. Kuşanyñ paýtagty  Purusapura  (Peşawar) şäheri bolan  III  asyryñ  30-njy  ýyllarynda  Kuşan döwleti pese düşýär. IV asyryñ I ýarymynda  Magadka  ýene-de  iri döwlet  birleşmesiniñ  merkezi bolýar. Bu ýerde  Hindistanda  iñ soñky iri gul eýeçilik döwleti – Guptalar döwleti  emele gelýär. Ony Çandragupta  I (320-330ý)  esaslandyrýar. Bu döwletiñ  iñ ösen  kuwwatyna  ýeten  döwri patyşa  Çandragupta  II  Wikramaditýeniñ  (380-414) dolandyran wagtydyr.  Onuñ häkimýeti  Bengal aýlagyndan  Arap deñzi aralygynda   ýaýrapdyr.

V asyryñ  ortalarynda  Guptalaryñ  döwletine  eftalitleriñ  çozuşlary   güýçlenýär.  Ýurt pese düşýär.  V asyryñ  ahyrynda  olaryñ  häkimýeti  diñe  magadha  bilen  çäklenipdir.

4.Hindistanda  dini  ynançlar iñ gadymy döwürlerden  bäri möhüm rol aýnapdyr. Wedalar  eýýamynda  dini ynançlar  birnäçe döwri başdan geçirýär.

Irki döwürde  dürli güýçlere we  tebigy hadysalara   çokunypdyrlar . Janly güýç hökmünde  kabul edilen  ähli zatlar  hudaýlaşdyrylypdyr. Meselem: asman hudaýy – Diaus, ýeriñ aýal hudaýý – Prithwi. Soñra olaryñ ýerini  Waruna  we Indra  eýeleýär. Hudaýlary  adamyñka  meñzeş  häsiýetlerde  göz öñüne  getiripdirler. Olary  ölýän hasaplapdyrlar. Älem üç dünýäden  (“triloka”) – ýerden,   howa    giñişliginden,  asmandan  durýar diýip  hasaplapdyrlar.

Giçki wedalar döwründe  Waruna, Indra, Surýanyñ  ýerine, Şiwa, Rudra, Wisna  gelýär. Bu döwürdäki düşünjelere  görä ýerdäki ähli  janly  zatlar göwreden we  jandan  durýar. Älemden  daşarda  ýaradyjy – Brahman bar. Adam  tä ähli  ýetmezçiliklerinden  saplanýança  onuñ  jany  täze  dünýä inýän göwrede  dogulýar.  Adamyñ  ykbalyny  onuñ işleri  (karma)  kesgitleýär.  Adam bütin ömründe  “mokşany” ýatdan  çykarmaly däl Mokşa – “dogulmazlyk we ölmezlik”  ýagdaýy bolup,  oña ýeten  adamyñ  ruhy  ählumumy   ruha goşulýar  we  onuñ bir bölegine  öwrülýär. Brahmançylyk  irki gul  eýeçilik  jemgyýetiniñ  dini bolup,  ösen  gul eýeçilik  jemgyýetiniñ   döwründe  buddizm  dini ýüze  çykýar. Buddizm  dininiñ  döreýşi şazada  Siddharthanyñ  (b.e.öñ 560-480ý) ady bilen  baglanyşyklydyr.  Buddizm  dininde  adamyñ  halas bolmagy , ýagny  nirwana  derejesine  ýetmegi,  onuñ özüne,  isleglerini  ýok edip  bilşine  bagly bolupdyr.  Žresler , sadakalar hökman bolmandyr. . Buddizm jemgyýeti  ikä bölýär: erkin adamlar we  gullar. I toparyñ  halas bolmak  üçin  hukuklary deñ,  gullarda  bolsa beýle  hukuk ýok, sebäbi olar  şahsy  garaşlylygy üçin  erkin  hereket  edip  bilmeýärler.

Žresler buddizme  duşmançylykly  garapdyrlar. Mauriler döwleti  buddizmi goldapdyr.  Aýratynam   b.e. öñ  III  asyrda  patyşa  Aşoki  buddizmiñ  ýaýramagyna , budda  monastyrlarynyñ  guralmagyna we ş.m. uly ýardam  beripdir.

Jaýnizm  dini  hem  buddizm  bilen  döwürdeşräk ýüze  çykýar. Ony  esaslandyryjy  Wardhomana  Mahawiranyñ  terjimehaly hem  Buddanyñka  meñzeş bolup,  12 ýyllyk terkidünýälikden  soñ ol  Jina – ñiji  bolýar.  Jaýunizm  sözi hem şondan gelip çykýar. Jaýunizmiñ  buddizmden  tapawudy – janyñ  bakylygy, nirwanadan  soñ  jan (ruh) öçmeýar-de  baky eşrete  ýetýär. Diñe  samsyk ýaşaýyş – şer  hasaplanýar.
5.B.e. başlaryna çenli  gadymy hindi  lirikasynyñ  eseri – Wedalar we  eposlary – Mahabharata  we Ramaýana  gutarnykly  görnüşe gelipdir we  ýazga  geçirilipdir . Seýle hem  halk basnýalarynyñ  ýygyndysy  - Pançatantra  (Bäş kitap) peýda  bolýar.

Hindistanda dürli filosofiki  mekdepler bolupdyr. Astranomiýa we matematika  (hasabyýet) ösýär. Gün kalendary  düzüli, onda  360 gün  bolan. B.e. ön  V-VI  asyrlarda  hindi alymlary  ýeriñ  şar şekillidigini , dartyş  kanunyny,  ýeriñ öz  okunyñ  daşyndan aýlanýanyny  bilýän ekenler. Baryp b.e. öñ  III-II  müñýyllyklarda  Hind derýasynyñ  jülgesinde  hasaplaýyşyñ  onluk  ulgamy  emele gelipdir. Diñe hindilerde nuly añladýan  belgi bolupdyr. Arap  sifrleri  aslynda gadymy  hindileriñki ekeni.

   Hindi himikleri kükürt, duz we  azot  kislotalaryny alypdyrlar. Hekimler keselleri  ulgamlaşdyrmaga  çalyşypdyrlar.

Hindistanda  dilleriñ köp  bolmagy  filologiki  barlaglary  talap edipdir. B.e. öñ V-IV  asyrlarda  ýaşan alym Brahman  Panini  “arassalanan”  edebi diliñ  (sanskritiñ)   grammatikasyny döredýär.  Hindi arhitekturasynda  gümmezli  jaýlar  (stuplar),  gowak ybadathanalary, monastyrlar möhüm ýadygärliklerdir.

B.e. V asyrda  Hindistanda  beýik  dramaturg  kalidasa  ýaşapdyr. Onuñ  has  meşhur  dramasy “Şakuntala” diýlip atlandyrylýar. Hindi medeniýeti  Merkezi we Gündogar Aziýa  ýurtlaryna  uly täsir  edipdir.

Kategoriýa:Hindistanyň taryhy