Gadymy Hytaý

Hytaý  ýurduny hytaýlylar  Çžun  Go  (Merkezi patyşalyk) we Çžun  Hua  (Merkezi gülleýän) diýip atlandyrýarlar.  Ýakyn Gündogar  we günbatar ýewropa  ýurtlarynda  ony  “çin”   diýen täjik – pars  sýarlar. Bu söz  gadymy  Sin patyşalygynyñ  (b.e. öñ III a)  adyndan  gelip çykýar. Ykdysady we geografiki  aýratynlyklary  esasynda  häzirki Hytaý  gündogar  we günbatar  böleklere  bölünýär. Günbatar Hytaýda Gimalaý, Kullun , Týan – Şan  dag ulgamlaryny  öz içine alýan  giñ tekiz  daglyklar  bar. Beýikligi  sekiz  kilometre  ýetýän  Gimalaý  dag gerişleri  Hindistan  bilen  Hytaýyñ  arasynda  tebigy  päsgelçilik  döredýär. Gündogar Hytaýyñ  köp ýerini  çöketlikler , düzlükler  we olara  ýanaşýan  orta  ululykdaky  daglyklar tutýar. Gündogar Hytaýyñ  tebigy şertleri has  amatly. Şonuñ üçinem  hytaýlylaryñ  iñ gadymy  ekerançylyk  medeniýeti , ilkinji swilizasiýalary,  döwletleri   şo taýda döräpdir. Hytaýda  köp derýalar  bolup,  olar günbatardan  gündogara  tarap akýarlar. Esasy derýalary  Huanhe we Ýanszy.

Gadymy döwürde Hytaýyñ köp ýeri tokaýlyk bolan. Gazma baýlyklary  kän eken. Deñizleri  we kölleri  balyga  baý bolupdyr.

Gadym wagtlarda  hem Hytaýyñ  ilaty häzirkisi  ýaly  birmeñzeş  bolmandyr. Hakyky hytaý taýpalary şan, sýa, çžou dagylardan başga-da  olara garyndaş  sin-tibet taýpalary , mongol, türk we mançžur – tungur dil  toparlaryna  degişli taýpalar hem  ýaşapdyrlar.
Çeşmeleri. Hytaýyñ gadymy döwrüni  öwrenmekligi  ýeñilleşdirýän  ýagdaýlar bar. Bu ýerde  b.e. öñ II  müñýyllykda  hat – ýazuw  ýüze çykyp, ol özüniñ  esasy görnüşini  häzir hem  ýitirmändir.

Hytaý dili babatda-da şeýle. Gadymy Hytaý ýazgylarynyñ   käbirleri  asyl nusgasynda  biziñ  günlerimize  gelip  ýetipdir. Hytaýda hatyñ süñklere , gap-gaçlara , agaç tagtalara , ýüpek matanyñ  ýüzüne  ýazylan  görnüşleri  duş gelýär. Hytaýda  b.e. öñ I asyrda kagyz  oýlanyp  tapylypdyr.

Hytaý  taryhynyñ  has irki döwrüne  degişli Bambuk  annallary  (ýyl ýazgylary)  taryhy çeşme bolup  durýar. Onda b.e. öñ  776 ýylda  bolan  güntutulmasy  hakynda  gürrüñ edilýär.

Konfusiniñ  (b.e. öñ VI a) “Çun Sýu”  (“ýaz we güýz”),  Sma Sýanyñ  (b.e. öñ Iia) “Şi  Szi” (“Taryhy ýazgylar”)  diýen işleri  , b.e.   I asyryna   degişli ýyl   ýazgyçylaryñ maşgalasy tarapyndan  düzülen “Birinji (uly) Han  dinastiýasynyñ  taryhy”  işi, dürli  traktatlar, halk döredijiligi  we ş.m. esasy  taryhy  çeşmelerdir.

Taryhnamasy. Orta asyrlarda  Hytaý  baradaky  düşünjeler syýahatçylaryñ  berýän maglumatlary  bilen  çäklenipdir.

XVI asyrdan  ýewropa  missionerleri  we  täjirleri Gündogar Aziýa  bilen  köp gyzyklanyp başlaýarlar. 1585 –nji  ýylda  portugaliýaly  Mendozanyñ  ýazan  “Beýik hytaý  halkynyñ  taryhy” diýen  işi peýda bolýar. XIX   asyrda  fransuz  hytaýşynasy  E.Şwann  Syma  Sýanyñ  “Taryhy ýazgylaryny” terjime edýär. . Hytaýyñ  taryhyny  öwrenmekde  rus alymy  N.Ýa. Biçurin  (monah Iakinf) hem  köp  işler edipdir.

## Hytaýda ilkinji döwletleriň döremegi
B.e. öñ II  müñýyllykda  Huanhe  derýasynyñ  boýunça  Şan  taýpasy  ýokary  göterilýär. Ol  özüne  beýleki taýpalary hem boýun  egdirýär. B.e. öñ  XVIII  asyrda  Çen  Tan  tarapyndan  Şan  döwletiniñ  düýbi  tutulýar. Bu döwlet  b.e. öñ XII asyra  çenli dowam edýär.  Şan döwletini  goñşulary  In diýip hem atlandyrypdyrlar.

Bularyñ  esasy gurallary daşdan,  süñkden,  misden, bürünçden ýasalan.  Ekerançylyk  we maldarçylyk  bilen meşgullanypdyrlar.  Ilkinji ýazuw belgileri bolupdyr.  Ýüpekçilik  bilen meşgullanypdyrlar. Hünärmentçilik, keramika kämilleşipdir. Söwda ösüpdir. Kauri balykgulaklary pul  deregine  ulanylypdyr. Söwda  aragatnaşyklary , esasan  Gündogar Aziýa   bilen  alnyp barylypdyr. Şu  döwürde emläk deñsizliginiñ  we gulçulygyñ  bolandygyny  taryhy  çeşmeler subut edýär. B.e. öñ XIV  asyrda  Şan şäheri  ýurduñ   paýtagtyna  öwrülýär.

Işlenip bejerilýän  ýerler obşinanayñ  elinde bolup,  onuñ 9-dan 1 bölegini  obşina baştunanyna  (soñra  patyşalara)  beripdirler.

Patyşany “asmanyñ ogly”   diýip atlandyrypdyrlar. Şan  (In) döwleti  berk bolmandyr. Ýurtda  boýun egdirilen  taýpalar gozgalañ   edipdirler. Çžou  taýpasynyñ  serdary  U Wan  Şan  nesil şalygynyñ  soñky  wekili  Şou Sini ýeñýär we  täze  Çžou (taýpanyñ  we nesilşalygyñ  ady)  patyşalygynyñ  düýbüni tutýar. Bu döwlet b.e. öñ XII  asyryñ  ahyryndan  b.e. öñ III   asyryñ   ortasyna  çenli  dowam  edýär.  Bu döwür  ikä bölünýär: Günbatar Çžou döwri (paýtagty Hao şäheri)  we Gündogar Çžou (paýtagty Zoi şäheri) . B.e. öñ IV  asyrda  Çžou nesilşalygynyñ  täsiri  pese düşýär we “Göreşýän  patyşalyklaryñ  döwri” başlanýar. Bu döwürde  7 sany  döwlet birleşmeleri  ýokary  galyp,  olar merkezi häkimýete  boýun  egmändirler.

## Hytaý Sin we Han nesilşalyklary döwründe
Ýurduñ täzeden  birleşdirilmeginde  günbatarda  ýerleşýän  Sin  patyşalygy  esasy rol  oýnapdyr.

B.e. öñ Iv asyrda  Sin patyşalygynda  döwlet işgäri  Şan ýanyñ  özgerdişleri  netijesinde  goşuny täzeden  gurnamak uçin  ägirt uly serişdeler  ýygnalýar. Bürünç ýaraglar  demir  bilen çalşyrylýar. Söweş  kolesnisalary  (arabalary)  atly goşun   bilen çalşyrylýar. Berk tertip düzgün , sowgat-sylaglar ulgamy girizilýär.

Ýart  In Çženiñ  patyşalyk eden wagty (b.e. öñ  246-210 ýý)  doly birleşdirilýär. Ol b.e. öñ  221-nji ýylda  imperator  (huandi) derejesini  alýar we  özüni Sin  Şi  huandi (Siniñ  ilkinji  imperatory) diýip  atlandyrýar. Ol demirgazykdaky  çarwalardan  goranmak üçin  beýikligi  10 metr, uzynlygy 4000&nbsp;km bolan  Beýik Hytaý  diwaryny  gurdurýar. Içerki syýasatynda  Sin Şi huandi ýurdy   36 welaýata  bölýär. Köne han-begler  dolandyryşdan  çetleşdirilip, gözegçilik astyna alynýar.Girizilýän  täzeliklere  garşy çykýandygy  üçin  460 konfusiançy – alym jezalandyrylýar. Imperatorlar köne düzgünler wagtyndaky filosofiki we taryhy  edebiýaty  ýakdyranmyş. Sin Şi huandi ölensoñ  daýhanlar gozgalañy  başlanyp, oña  oba  kethudasy Žýu Ban  baştutanlyk edýär.  B.e. öñ 207-nji  ýylda  ol Sin  nesilşalygynyñ  soñky wekilini  tagtdan düşürip , Birinji ýa-da Uly Han  nesilşalygyny  esaslandyrýar. Ol ýurduñ  merkezleşdirilişini  dikeldýär. Sin nesilşalygy  wagtynda  ejir çekenlere kömek berýär.

Imperator U Diniñ  döwründe  basybalyjylykly  daşary  syýasat netijesinde  günbatarda  Zob – Nor, soñra  102-nji  ýylda  Fergana  çenli,  günortada  Hindihytaýyñ  demirgazyk  böleginde , demirgazyk – günbatarda  bolsa Koreýanyñ  bir böleginde  Han nesilşalygynyñ  häkimýeti ýaýraýar.

U Di  ölensoñ,  ýurtda  ýagdaý  ýitileşýär. Ýerler iri ýer  eýeleriniñ  elinde  jemlenýär,  daýhanlar tozýar, bergidarlyk gulçulygy  ýokarlanýar.

B.e. öñ I  asyryñ  ahyrynda  ýagdaý  has-da ýitileşýär. Käbir durmuş  özgerdişler arkaly  ýagdaýy ýumşatmak işlän  imperatorlaryñ  birem  häkimýeti güýç bilen  basyp alan  Wan Mandyr (9-25 ýý). Ýöne  onuñ  özgerdişleri şowly  bolmaýar. Şonuñ üçinem oña  garşy gozgalañ  turýar.

B.e. öñ  18-nji  ýylynda  has iri  hereket Şandunda  başlanýar. Gozgalañçylara  Han nesilşalygynyñ  tarapdarlary hem goşulýarlar. Gozgalañyñ  baştutany  Fan Çun gozgalaña  gatnaşyanlara  goşlaryny  gyzyl reñke  boýamagy buýurýar. “Gyzyl gaşlylar”  ady şondan döreýär. Gozgalañçylar Han patyşalygynyñ  merkezi Çanany eýeläp. Wan Many   öldürýärler. (B.e. 23 ý)

Han nesilşalygynyñ  wekilleri  Lýu Sýu diýen  wekilini  imperator   edýärler.  Şeýdip häkimýet  başyna Kiçi Han  nesilşalygy  (25-220 ýý)  gelýär. Zýu Sýu gullary köpçülikleýin  azatlyga  goýberýär, salgytlary peseldýär. Gullary öldürmek, tagmalamak gadagan  edilýär.
 
Wagtlaýýnça  asudalykdan  soñ , Han  imperiýasy ýene-de  basybalyjylykly   syýasat ýöredip başlaýar. Hytaý  serkerdesi Ban Çao ilki  gunnlary  ýeñip, 90-njy  ýylda  Kuşan  döwletine  güýçli  zarba  urýar.

Han  nesilşalygy  wagtynda  günbatar  ýüpek ýoly  bilen  Orta Aziýa  we Parfiýanyñ  üstünden  geçip, hytaý  harytlary Rime  barypdyr. Hytaýa  bolsa  ýewropa  we günbatar  aziýa  harytlary  getirilipdir. II asyrda  ilkinji  gezek  rim  ilçihanasy barada  agzalýar. Günortada hytaýlylar Hindistanyñ  üsti bilen  Hindistana  aralaşypdyrlar. Gündogarda  hytaýlylar Ýaponiýa  bilen  deñiz  aragatnaşyklaryny  ýola goýyarlar.

II  asyryñ  ahyrynda  Hytaýda  täze  gozgalañ  bolýar. Ol  “Sary dañylylaryñ” gozgalañy  diýip at alýar. Gozgalaña  Çžan  Çžýoa   we onuñ  iki dogany  baştutanlyk  edýär  we  20  ýyldan  gowrak  dowam  edipdir. Gozgalañ  basylyp ýatyrylan  hem bolsa, Han  nesilşalygy  220-nji  ýylda  üç patyşalyga  dargaýar.

## Gadymy Hytaýyň medeniýeti
Hytaýda  iýeroglifleriñ  sany  gitdigiçe  artypdyr. Hytaý edebiýatynda  dini däpler  güýçli  duýulýar. Ata-babalaryñ  ruhlaryny  hormatlamak uly  ähmiýete  eýe  bolan.

Adatdan daşary güýji bolan gahrymanlar hakynda köp hekaýatlar düzülýär.

B.e. öñ  I müñýyllygyñ  ortalaryna  Hytaýda dürli  filosofiki  mekdepler  ýüze çykýar. Şolaryñ birem  Filosof  Kun – szy (b.e. öñ  551-479ýý) tarapyndan  esaslandyrylan  konfusiançylykdyr. Ýene bir mekdebem  Zao-szynyñ  esaslandyran  daosizm mekdebidir.  II asyrda  Hytaýa  Hindistandan  buddizm  aralaşyar. Rowaýata  görä ilkinji buddizm  sutralary Hytaýa ak atyñ üstünde  getirilipdir. Şoña baglylykda  Zoýanda  häzirki  wagta çenli  saklanyp galan  “Ak atyñ ybadathanasy” bina edilipdir. IV-VI asyrlarda  sutralar hytay  diline  terjime  edilip,  buddizm  Hytaýda  giñden ýaýrapdyr.

Gadymy hytaýlylar  saz sungatyna  uly üns  beripdirler. Hytaýda  “Sözler aldap biler  adamlar bolşuny gizläp biler  diñe saz ýalan  sözlemäge  ukypsyzdyr” diýen  pähim bolupdyr. Hytaýyñ saz gurallary  üç topara  bölünipdirler: kirişli,  üflenýän, urlup çalynýan saz gurallary. Gadymy Hytaýyñ  şäher gurluşygynyñ  nusgasy  paýtagt (Han imperiýasynyñ) – Çanýan şäheri bolupdyr. Onuñ töweregi  on iki derwezeli  diwar bilen  gurşalypdyr. Iñ beýik jaýlar imperatoryñ  köşgi bolan  Han döwründe  şekillendiriş sungatynda  portret suratlary çekmek has  meşhur  bolupdyr.

Hytaýda  tebigat bilimleri hem ösüpdir.  B.e. öñ  II asyrda  “Matematika dokuz kitapda” diýen  iş çap edilipdir. Astronomiýa  degişli işler Syma Sýanyñ  Ban Gunyñ  işlerinde  bolupdyr.
Kategoriýa:Gadymy Hytaý