Gadymy Müsür taryhy

**Gadymy Müsür Irki we Gadymy patyşalyklar döwründe.**

1.	Gadymy Müsürin taryhynyň çeşmeleri we taryhnamasy.

2.	Tebigy şertleri we ilaty.

3.	Müsürdäki döwletleriň birleşdirilmegi. Irki patyşalyk.

4.	Gadymy patyşalyk döwründe faraonyň häkimiýeti.

5.	B.e.öň XXIII asyrda Gadymy patyşalygyň dargamagy.

1.Gadymy  Müsüriñ  taryhyny  çuññur  öwrenmeklik XIX  asyrda  mümkin   bolýar. Şoña  çenli bolan  döwürde  bolsa  injilde berilýän  maglumatlardan , grek we latyn  awtorlarynyñ  işlerinden  peýdalanmaly  bolupdyrlar.

	Gerodotyñ  “Taryh”  diýen  işinde  onuñ  gören  we eşiden  zatlary beýan  edilýär.  Gerodotyñ  müsürli  gürrüñdeşleriniñ  beren maglumatlarynda  ýalñyşlyklar hem  köp duş  gelýär. Sebäbi olar öz ata-babalary barada  olaryñ  harby  edermenliklerini  ulaldyp gürrüñ beripdirler.

	I – II asyrlarda  grek  ýazyjysy Plutarh “Isida we  Osiris hakynda”  atly kitabyny  müsürlileriñ   dinine bagyşlapdyr.

	B.e. öñ 332-nji ýylda  Müsür Aleksandr Makedonskiý tarapyndan  basylyp alnansoñ  we ol ýere  grekleriñ  köpüsi  göçüp baransoñ , ýurduñ  geçmişine   bolan gyzyklanma  has-da  artypdyr. Müsür  žresi Maneton  grek dilinde  “Müsüriñ taryhyny”  ýazypdyr.

	1822-nji  ýylda  fransuz alymy  Şampalýon  müsür  iýerogliflerini  okamagyñ   ugruny tapýar. Oña  1799-njy  ýylda  general  Bonapart (imperator Napaleon) tarapyndan  tapylan  Rozetta  daşy  kömek edýär. Bu daşyñ  ýüzünde  grek   we  müsür  dilinde  ýazylan  ýazgy bar eken . Onda makedon  gelip çykyşly  patyşa  Ptolomeýiñ  ady  tapawutlandyrylyp ýazylypdyr. Deñeşdirmeler arkaly  Sampolýona belgileriñ  birnäçesini  anyklamak  başardýar. Onuñ okuwçylary  bu işi  ahyryna  çenli alyp  barypdyrlar. Olar ilki  daşlaryñ ýüzündäki   tekstleri  okaýarlar. Soñra gara we gyzyl syýa   bilen   ýazylan  papiruslardaky  tekstlere  geçýärler. Müsüriñ  köp ýadygärlikleri  ýeriñ  ýüzünde  saklanyp  galypdyrlar  (piramidalar, ybadathanalar). Köp ýadygärlikleri  bolsa  çäge  basypdyr ekeni. Gadymy Müsüriñ   tutuş şäherleriniñ , gaýalardaky  guburhanalaryñ  üsti açylýar. Guburlaryñ  köpüsi talanypdyr. Diñe   Tutanhamonyñ  (b.e. öñ XIV a) guburhanasy   talanmadyk  ýagdaýda tapyldy. Ony  1922-nji ýylda  patyşalar  jülgesinde  iñlis arheology  G.Karter  açdy.  Tutanhamon 19 ýaşly   keselbent ýetginjek   bolupdyr.  Bu ýerden tapylan  zatlar  Kairiñ  muzeýinde  saklanýar. Müsürde arheologiki  açyşlar   we barlaglar  häzirem  dowam etdirilýär.

	Häzirki wagta çenli tapylan  tapyndylar we  edilen açyşlar  gadymy Müsüri öwrenmek  üçin   esas döredýär.  Ilki başda  esasy üns  dini,  edebiýaty , sungaty syýasy  taryhy  öwrenmeklige  berlipdir. Bu babatda   rus alymlary  W.I. Golenişewi,  B. A. Turaýewi görkezmek   bolar.

	Müsürdäki  sosial gatnaşyklar , esasan  W.W.Struwe tarapynda  öwrenildi.
2.Müsür  döwleti  Afrikanyñ  demirgazyk  - gündogarynda  döräp, onuñ esasy bölegi  Nil  jülgesinde  - I  bosagadan  Ortaýer deñzine   çenli aralykda  ýerleşýär.

	Müsürliler öz ýurduny  “Misr” (“Gara ülke”) diýip  atlandyrypdyrlar. Nil derýasy  Müsüriñ durmuşynda uly rol oýnapdyr. Şonuñ üçinem  “Müsür – Niliñ  sowgady”  diýýän  ekenler. Müsürde  ilat  gadymy  daş  döwründe-de  ýaşapdyr. Olar awçy taýpalar  bolup,  Niliñ jülgesiniñ  töweregindäki  belentliklerde  ýaşapdyrlar. Şol  wagtlar Ýeropada  uly buzluklaryñ  bolan wagty   Demirgazyk   Afrikada   hem häzirki  ýaly yssy   we gurak bolmandyr.  Ýagyş  köp ýagypdyr.  Sähralyklarda  gür  otluklar  we ýabany  haýwanlar köp bolupdyr.

	Buzluk eränsoñ (12-15 müñ  ýyl mundan  öñ)   Demirgazyk Afrikanyñ  howa şertleri üýtgeýär.

	Öñki  sähralyklar çöllüge   öwrülip başlaýar. Ilkidurmuş awçylary  Nil jülgesine   düşüp  ekerançylyk  we maldarçylyk   bilen meşgullanyp başlaýarlar. Niliñ jülgesi  insiz bolupdyr. (4–20&nbsp;km). Nil  Ortaýer deñzine  guýýan   ýerinde  deltany emele  getiripdir. Müsür iki tarapyndan çöl bilen  gysylan uly oazis bolupdyr.

	Tropiki ýagynlar  netijesinde  Niliñ suwy  köpelip, her ýyl Gorkut aýynda  daşypdyr   we  şäherlerdir obalaryñ  ýerleşen  tebigy  we emeli belentliklerinden  başga ähli ýeri  suw basypdyr. Sanjar aýynda  ýerler  taplaýar eken. Meýdanlarda  bol hasyl  üçin ýardam   edýän gyrmança    gatlagy emele  gelýän eken. Sanjar – Baýdak aýlary ekiş döwri , Nowruz – Gorkut aýlary hasyl ýygnalýan  döwür  bolupdyr.
Ilaty. Müsürliler  birmeñzeş dilde gürleýän  bitewi  halk bolupdyrlar. Olaryñ  dili semit – hamit  dil toparynyñ  şahasyna  degişli  bolupdyr. Olaryñ  teni tutuk – goñur reñkde , ýüzleri az tüýli, gara  saçly  we gara  gözli  bolupdyrlar.

	Niliñ  batgalyk jülgesi  neolit döwründe  özleşdirilip  başlanypdyr.  Bu ýeriñ  ilaty  awçylykdan  we ýygnaýjylykdan  ekerançylyga we  maldarçylyga  geçip başlapdyrlar.

	B.e. öñ  IV  müñýyllygyñ   ahyrlarynda  hünärmentçilik ösýär.  Hünärmentçilik önümlerinden  nagyşly  keramika, daş   gaş gaplar, faýansyñ  oýlanyp tapylmagy uly  ähmiýete  eýedir.

	Müsürlileriñ  beýleki  ýurtlar bilen  aragatnaşygynyñ  bolandygyny Kiçi Aziýadan   we Egeý  deñziniñ  basseýninden  getirilýän  obsidianyñ, Pamirden aralyk  döwletleriñ  üsti bilen  getirilýän  lazuritiñ  Kuşdan  getirilýän  garaagajyñ  we ş.  Kese ýerli  önümleriniñ  we çig  mallaryñ  tapylmagy  subut  edýär. Müsürde  derýada  ýüzmeklik  hem ösen  ekeni. Olaryñ  gämileriniñ   şekilleri  toýun gaplarda  duş gelýär.

3.Müsürde  ilkinji  birnäce nomlar  (ownuk döwlet  birleşmeler) emele gelipdir. Olaryñ baştutany  “nomarh” taýpa serdary  bolanlygyndan  kem-kemden  patyşajyga öwrülipdir.  Ol ýer işlerini  , harby işi  we dini işi  dolandyrypdyr.

	Niliñ daşgynlaryny  kadalaşdyrmak  we ony  umumymüsür  möçberinde  paýlamak zerurlygy  ownuk  döwlet  birleşmeleriniñ  birleşdirilmegine  ýardam   edipdir.

	Özara  uruşlar netijesinde  42 nomdan  ilki  2 sany  uly döwlet  döreýär: Ýokarky  Müsür  (günortada) we  Aşaky  Müsür  (demirgazykda) Ýokarky  Müsür  has  güýçli we  berk  bolupdyr. Onuñ  patyşasy Menes b.e. öñ 3000-nji  ýylda  Aşaky Müsüri  boýun   egdirýär we  birleşen  döwletiñ  I dinastiýasyny  esaslandyrýar. Paýtagty  Abidos  şäheri . I we II  dinastiýalaryñ  dolandyran  döwri  200 ýyl  dowam  edýär  we Irki patyşalyk  diýlip atlandyrylýar.

	Ýurduñ  birleşdirilmegi  netijesinde  suwaryş ulgamy  we oba  hojalygy  ösýär. Jemgyýetçilik işlerini  patyşa  çinownikleri  gözegçilik edýärler. Arpa, bugdaý, bagçylyk ösdürilýär. Demirgazykda  üzümçilik, çakyr ýasamak  ,  günortada hurma  palmalary agdyklyk  edýär. Injir, zygyr, bakjalarda sogan,  sarymsak, şalgam,  hyýar we  beýlekiler ekilipdir.

	Maldarçylykda  - iri  we maýda  mallar (goýunlar, geçiler, doñuzlar) , guşçulykda  - ördekler we  gazlar idedilipdir.

4.gadymy patyşalyk  b.e. öñki  2800 – 2250 –nji  ýyllary  öz içine  alyp,  bu döwürde  III-VI  dinastiýalar   dolandyrýarlar.

	B.e.öñ  XVIII  asyryñ  başlarynda  III  dinastiýany  esaslandyran  Joseriñ  patyşalyk  eden döwründen  başlap,  ýurduñ paýtagty  Memfis şäheri bolýar.  Memfis şäheri aşakydan esaslandyrylan  kuwwatly gala bolupdyr.  Bu döwürde patyşa  häkimýeti  güýçlenýär  we despotiki  häsiýete  eýe  bolýar. Patyşa  hakynda  göçme manydaky  “faraon” (“beýik öý”) sözüni  ulanýarlar.  Dokumentlerde “mähirli hudaý”, Gor, “Ranyñ ogly”  we ş.m.  atlandyrylýar.

	Faraonyñ   golastyndakylar onuñ  ýanynda  ýüzin ýykylmaly  bolupdyrlar.  Ähli ýerler  faraonyñ  hususy  eýeçiligi  diýlip hasaplanypdyr.  Magdan känleri, daş goparylýan  ýerler  onuñ  elinde  bolupdyr. Salgytlardan , ýerine  ýetirilýän  borçlardan  doly  peýdalanypdyr.

	Faraon  ýurdy  çylşyrymly  býurokratik   apparat  arkaly  dolandyrypdyr.

	Gadymy  patyşalyk  döwründe  erkin  adamlaryñ  sany  gullaryñkydan  köp bolan  .  Ýerli  ilatdan  gul  edilen  adamlar  juda  seýrek  ýagdaý  bolan,  Gullar esasan hem  kuşitlerden , liwiýalylardan,  aziýalylardan  ýesir düşen  adamlar bolupdyrlar.

	Gadymy patyşalygyñ  faraonlary piramidalary  gurujylar hökmünde  taryha  giripdirler. Piramidalar olary  saldyran  hökümdaryñ  kuwwatynyñ  şaýadydyrlar. Gadymy  müsürlileriñ  ynançlaryna  görä, öli  jesedi mumyýalaşdyryp saklamak bilen ruhuñ bakylygyny  gazanyp  bolýarmyş.

	Ilkinji piramida  Joser tarapyndan  gurdurylyp, ol  basgançak ymarat  görnüşinde  bolupdyr. Iñ uly  piramida  IV  dinastiýanyñ  faraony Hutu (Heops)  tarapyndan  gurdurylyp, onuñ beyikligi 146  metrdir. Gerodotyñ  maglumatlaryna  görä, ony  100000 adam  30  ýylda  gurupdyr.

5.Gadymy  patyşalygyñ  soñraky  döwürlerinde  hökümdarlaryñ  serişdeleri  azalypdyr, serişdeleriñ  üznüksiz  patyşa guburlary  üçin  sarp edilýändigi  köpçülikde  närazylyk  döredipdir. Soñraky  piramidalar kiçiräk  bolupdyr.

	Gadymy  patyşalygyñ  patyşalary  basybalyjylykly  daşary  syýasaty  maksat  etmändirler. Olar  wagtal-wagtal goñşy  Liwiýa. Efiopiýa , Palestina ýaly ýurtlara  çozup, gul we mal olja alypdyrlar. Meselem IV  dinastiýany esaslandyran  Snofri Efiopiýadan  7000 gul  we  200000 mal  sürüp gelipdir. Efiopiýadan  gara  agaç  we  pil  süñki hem  getirilipdir.

	Gadymy  patyşalygyñ  soñky  döwürlerinde  merkezi häkimýet  gowşaýar. Eýýäm  VI dinastiýa  wagtynda  faraonlar aýry-aýry  ybadathanalary  we   şäherleri salgytlardan  we  borçlardan  boşadypdyr. B.e. öñ XIII asyrda   Müsür  birnäçe  özbaşdak ownuk döwletlere  dargapdyr.

**Müsür Orta patyşalyk döwründe.**

1.	Müsüriň gaýtadan birleşdirilmegi.

2.	Müsüriň ykdysady ösüşi.

3.	Gullaryň we garyplaryň gozgalaňy.

4.	Giksoslaryň çozup girmegi.

1.Gadymy  patyşalyk  özbaşdak  hanlara   dargap, V nesilşalyk ýaşamagyny  bes edensoñ , Gadymy  Müsüriñ  taryhynda  I geçiş döwri diýilýän  döwür başlanýar. Bu döwürde Müsüriñ suwaryş ulgamy  pese düşýär, ykdysady  çökgünlik, esasanam, oba hojalygynda   ýiti bolýar. Müsüriñ  içerki  ýagdaýynyñ  pese düşmeginden  günbatar goñşulary – liwiýalylar we  gündogarly  çarwa  taýpalar peýdalanyp, deltany tozdurýarlar.

	Ýurdy  dikeltmek üçin  Müsüriñ  birleşdirilmegi  zerurdy. Müsüri gaýtadan  birleşdirmek üçin  göreş demirgazykda  we ünortada  başlaýar. Demirgazykda  birleşdiriji merkez  bolup Gerakleopal  şäheri, günortada  _Fiwy şäheri öñe saýlanýar.Bularyñ göreşi netijesinde  Fiwy üstün  çykýar. Fiwynyñ  hökümdary  Mentuhoter öz ýeñşiniñ  hormatyna  daşyñ ýüzüne  ýazdyran  ýadygärlik  ýazgysynda  “özüniñ iki  ýurduñ hökümdarlaryny  boýun egdirip, günortada  we demirgazykda, keseki ýurtlarda  we Müsürde  tertibi ýola goýandygyny”  aýdypdyr.  Ýazgynyñ  boýun egdirilen  duşmanlaryñ  : nubiýalynyñ , aziýalynyñ, liwiýalynyñ we  müsürliniñ  şekilleri bilen  üstüni  ýetiripdirler.

	Mentuhoter b.e. öñ XXI asyrda  XI  umumymüsür  nesilşalygyny  esaslandyrypdyr.  Ol özbaşdak  nomlary güýçli merkezleşdirilen  döwlete  birleşdiripdir. Müsür jemgyýeti, döwleti, medeniýeti täzeden gülläp ösüp, 300ýyl töweregi dowam edýär (b.e. öñ 20501750). Müsüriñ  taryhynyñ  bu bölegi  Orta patyşalyk döwri hökmünde  taryha  girdi.

2.XI we XII nesilşalyklar  döwründe umumymüsür  suwaryş ulgamy  dikeldilýär. Täze ýerler – öñ ekerançylyk üçin  ýaramsyz, batgalyk ýer bolan  Faýum  çöketligi özleşdirilýär. Faýum  bilen  Nili  birleşdirýän  kanal gazylýar. Öñki  batgalyk köl uly suw  howdanyna  öwrülýär.  Faýum gülläp ösýän  oba hojalyk  etrabyna  öwrülýär.

	Faýum oazisiniñ  merkezi giñ, göni köçeli täze gurlan Illahun şäheri  bolupdyr. Faýum oazisine  girilýän ýerde  müñlerçe otaglary, koridorlary, geçelgeleri, dürli zallary  bolan daşdan salnan  ymarat bina  edilipdir. Grekler ony   labirint diýip  atlandyrypdyrlar.  Bu çaklanylyşyna görä,  XII nesilşalygyñ  iñ güýçli  faraonlarynyñ  biri bolan Amanemhet  III-niñ  gubury bolmaly . Faýumyñ howpsuzlygyny üpjün etmek üçin  onuñ günbatarynda  hemişelik goşuny bolan  kuwwatly gala  salnypdyr.

	Täze ýerleriñ  özleşdirilmegi  Deltada  hem alnyp barylypdyr. Deltada suwaryş  desgalaryny  gurmak işleri  alnyp barylypdyr. XII  nesilşalygyñ  faraonlary öz rezidensiýasyny  Fiwydan  täze gurlan  It-tani (iki ýeri-de   birleşdirýän) şäherine  geçiripdirler.

	Täze ýerleriñ özleşdirilmegi bilen  oba hojalygy ösüpdir.  Amatly künde,  iri şahly  mallaryñ  täze tohumlary, gymmatbaha ýüñ berýän  inçe ýüñli  goýunlar peýda   bolupdyr.

	Şu döwürde  müsürliler  bürünç işläp  bejermegi özleşdirýärler. Munuñ  Mesopatamiýadan , Kiçi Aziýadan, Ortaýer deñziniñ  günortasyndan giç başlanmagy Niliñ jülgesinde  we oña  ýakyn  ýerlerde  galaýynyñ azlygy bilen  düşündirilýär.  Ýene gazanylan   üstünlikleriñ birem  aýna önümleriniñ  ýasalmagydyr.  Müsürde metallaryñ  aýratynam,  galaýy we kümüş. Gurluşyk agaçlary  ýetmezçilik edipdir. Netijede , Müsüriñ   söwda kerwenleri Delta we Sues  geçelgesi, siriýa  we palestina  şäherleri arkaly  Kiçi Aziýa we Wawilona   çenli baryp ýetipdirler. Müsürlileriñ Kritdäki döwlet  bilenem aragatnaşyklary bolupdyr.  Müsür  söwdasynyñ  ýene bir  ugry  günorta  günorta   altyna baý – Nubiýa  bilen  söwda  Nil arkaly alnyp  barlypdyr. Faraon  Senuser III Niliñ  geçmesi  kyn  bosagalarynyñ  birinden  aýlanyp geçer ýaly  kanal hem gurdurypdyr. Niliñ  II bosagasynyñ  golaýýnda  iri söwda  merkezi bolan  Iken şäheri bar eken.

	Müsürde orta patyşalyk  döwründe  önümçiligiñ  guralyşy üýtgäpdir.  Bu döwre  degişli  çeşmelerde  Gadymy patyşalyk  döwründäki ägirt uly patyşa  hojalyklary barada   azrak agzalýar. Şeýle-de  bolsa  emeldarlaryñ  we ybadathanalaryñ   esasy ähmiýeti  bolupdyr.  Orta patyşalygyñ  eserlerinde  öz eýeleri  we goşmaça  işçi güýji , şol sanda  gullar tarapyndan işlenilip  bejerilýän  uly bolmadyk  hojalyklar barada  agzalýar. Orta patyşalyk  döwrüniñ  ykdysadyýetiniñ  esasy  aýratynlygy  orta hojalyklaryñ  pugtalanmagy  bolupdyr.

	Ownuk ýer  işläp bejerijiler köpsanly  patyşa  hojalyklarynyñ  dargamagy netijesinde  emele gelipdir.  Olar esasy öndürijiler bolup,  “hemuu nisat” – “patyşa adamlary” hasaba alnyp,  käri boýunça bölünipdirler. Soñ olar  patyşanyñ , emeldarlaryñ , ybadathanalaryñ  ýerlerine, orta  ýerlere we   beýleki hojalyklara işlemäge iberilipdirler. Olar köplenç  iberilen ýerinde  ömürlik işlemeli bolupdyrlar.  Bularyñ eklenmek üçin  zerur zatlaryny  ýa hojalygyñ ammarhanasyndan almaly, ýa-da  özlerine berlen  bir bölek ýerden   eklenmeli  bolupdyrlar. 
	Orta hojalyklaryñ  köpüsinde gullar  hem işledilipdir. Gulçulygyñ esasy  çeşmesi  üstünlikli  uruşlar bolupdyr.  Uruş wagtynda  onlarça  müñ ýesirler  sürlüp  getirilipdir. Olar ilki patyşa , ybadathana ,  emeldarlaryñ  ýerlerine  iberilipdirler. Meselem,  Senusert III  bir ýörişden  soñ  öz janpenasyna  ilki 60 “baş” , soñra  ýene-de  100 “baş” gul sowgat beripdir.

	Müsür  birleşdirilensoñ  dolandyryşyñ  köpsanly  býurokratik  apparaty  dikeldilýär. Onuñ başynda faraon  durup, özüni “Ranyñ ogly” hudaýadam  diýip yglan  edipdir. Şeýle-de  bolsa  Orta  patyşalygyñ  faraonlaryna  nomlaryñ  dolandyrylyşyny  öz  gözegçiligine  almak başartmandyr.

	Gadymy we Orta patyşalyklaryñ  arasyndaky  geçiş dünde  nomlarda  güýçli hökümdar neberelikler emele  gelipdir. XI-XII  nesilşalyklar munuñ bilen ylalaşmaly bolupdyrlar. Senusert III (1887-1850ý)  we onuñ  ogly  Amenemhet III (1850-1830ý) nomarhlary öz  dikmeleri bilen  çalyşmaga   synanyşanda  güýçli garşylyga  duş gelipdirler. . Nomlaryñ  häkimleri faraona  garşy  dildüwşükleri ýygy-ýygydan  edipdirler.  Amenemhet I we Amenemhet II  dildüwüşik  netijesinde  öldürilipdir.

	Umuman XII  nesilşalygyñ  faraonlary ýurtda  ýagdaýy  kadalaşdyrmagy we Müsüri  harby-ykdysady  taýdan  kuwwatly döwlete   öwürmegi başarypdyrlar. Üstünlikli  basybalyjylykly   daşary syýasat  alyp  barypdyrlar, Faýumy özleşdirmek dowam  edipdir.

	Nubiýada  baý altyn  känleri açylypdyr. Müsüriñ  araçägi ikinji  basaga çenli  giñelipdir. Müriñ  basybalyjylykly  syýasatynyñ   esasy ugurlarynyñ biri-de  Ortaýer deñziniñ  Gündogary bolupdyr. Ol ýerden  müsürliler kümüş, galaýy, gurluşyk agaçlaryny , gymmatbaha  kedr  agajyny  getiripdirler. Müsür  Sinaý ýarym  adasyny, Palestinanyñ  günortasyny , Finikiýanyñ  käbir  şäherlerini   özüne birleşdiripdir. 
3.Müsüriñ  ykdysadyýetiniñ  gülläp  ösmegi, alnyp  barylýan  uruşlar “patyşa  adamlarynyñ ”  gazaply  ezilmegi netijesinde  alnyp  barlypdyr. Halk  köpçüliginiñ  närazylygy  we özakymlaýyn çykyşlary emele gelipdir. XII  nesilşalyk ýykylansoñ  , ýagdaý has çylşyrymlaşypdyr. XIII  nesilşalygyñ  (1775-1710) faraonlary ýagdaýy kadalaşdyryp bilmändirler. Şol wagtlar Müsüriñçäklerinde  duşmanlar güýçlenipdirler. Aýratynam Günorta Palestinanyñ, Demirgazyk Arabystanyñ, Linaý ýarymadasynyñ  giñişliklerinde  ýaşaýan  giksoslaryñ  taýpa  bileleşmeleri Delta  aralaşyp  başlapdyrlar.

	Ýitileşen içerki  we daşarky  ýagdaýñ şertlerinde  merkezi  häkimýet  gowşapdyr. Halk köpçüliginiñ  närazyçylygy  gozgalaña  ösüp geçipdir. Bu gozgalañ  barada  iki eser  saklanyp galypdyr.  Olar  “Ipuseriñ namasy”  we “Nefertiniñ  namasydyrlar”. Ipuser  bolýan zatlara gynanç  bildiripdir.

4.Müsüriñ içerki  ýagdaýynyñ   agyrlaşmagyndan   giksoslar peýdalanypdyrlar. B.e. öñ XVIII asyryñ  ahyrynda  olar Deltany gabapdyrlar, soñra  Ýokarky  Müsüre-de  öz häkimýetini ýaýradypdyrlar. Şeýlelikde , Müsürde  giksoslaryñ   agalyk eden  wagty XV-XVI  nesilşalyklar dolandyrýar  (b.e. öñ 1710-1580ýý  töw.).

	Müsür  Müsüriñ  özüni  Sinaý  ýarym  adasyny,  Palestinany we  Siriýany  öz içine  alýan  Giksoslaryñ  döwletiniñ  bir bölegi  bolupdyr.  Onuñ  merkezi  Deltanyñ  gündogaryndaky  Awaris şäheri  bolupdyr. Giksoslar Müsürde  130 ýyl agalyk   edipdirler.  Müsüriñ  günortasynda  giksoslaryñ  täsiri  kän duýulmandyr. Bu ýerde  Fiwy nomunyñ  hökümdarlary agalyk  ediji ýagdaýy  elde  saklapdyrlar.

	Giksos  imperiýasy b.e. öñ  XVIII asyrda  ýaşan  patyşa  Hianyñ   dolandyran  wagtynda  gülläp  ösüpdir. Oña Müsüriñ  ähli ýerini  tabynlykda  saklamak  başardypdyr. Hian  ölensoñ , giksos döwleti gowşap,  müsür nomlarynyñ , aýratynam Fiwynyñ  özbaşdaklygy  artyp ugraýar.

	Müsürde  XIII nesilşalyk ýykylansoñ  nomlaryñ  özbaşdak bolan  we  giksoslaryñ  dolandyran  wagty II Geçiş döwri  diýlip  atlandyrylýar.

**Mowzuk:  Müsür Täze patyşalyk döwründe**

**Meýilnama:**

1.	Giksoslaryñ  Müsürden  kowlup çykarylmagy we Täze patyşalygyñ  döremegi

2.	Täze  patyşalyk döwründe Müsüriñ  ykdysadyýeti

3.	XVIII nesilşalygyñ  daşary syýasaty

4.	Ehnatonyñ  özgerdişleri

5.	Täze   patyşalyk  XIX we XX  nesilşalyklar döwründe

1. Giksoslara  garşy  göreşe  öñki paýtagty Fiwynyñ  hökümdarlary baştutanlyk  edipdirler. Fiwyda  umumymüsür  hudaýy Amonyñ  merkezi ýerleşipdir. Bu ýerde  giksoslaryñ  patyşalarynyñ  häkimýeti juda  gowşak bolansoñ,  fiwyly hökümdarlar  özlerini  faraon   diýip yglan edipdirler we XVII  nesil döredipdirler. Olar  giksos  patyşalary bilen  bir wagtda   dolanypdyrlar. Fiwy faraonlaryñ  biri  bolan  Kamesu basybalyjylary Müsürden  kowup çykarmak üçin  göreşe baştutanlyk  edipdir. Onuñ dogany faraon  Ýahmos  bu işi tamamlapdyr. Müsüriñ  goşunlary Awarisi eýeläpdirler, goksoslary Müsürden kowup çykaryp, olary Palestinanyñ  günorta araçäklerine  çenli  yzarlapdyrlar. Bu ýerde  möhüm  gala bolan  Şaruheni  üç ýyl  gabawdan  soñ  Ýahmos  basyp alypdyr. Müsür goşunlarynyñ  zarbasy  astynda  giksoslaryñ  döwleti  çagşapdyr.

	Giksoslar  kowlup çykarylansoñ  Müsürde  döwlet   dikeldilýär we onuñ  taryhynda  iñ ajaýyp döwür – Täze  patyşalyk  döwri başlanýar. Bu döwür  bäş asyr töweregi wagty çine alýar (b.e. öñ 1580-1085ýý). Täze  patyşalyk  döwründe  Müsürde  XVIII – XX  nesilşalyklar  dolandyrypdyr.

	Bu döwürde  Müsüriñ  Aziýanyñ, Afrikanyñ, Ýewropanyñ  has uzak  ýerleri bilen  aragatnaşyklary  ýola goýlupdyr.
2.Müsürliler her ýörişden  soñ  onlarça  müñ  ýesirleri  gul edip sürüp getiripdirler. Ýesirler bilen Müsüre  ýüzlerçe  müñläp mal, altyn we kümüş zatlar, bürüñçden ýasalan  önümler, dürli gymmat baha  zatlar getirilipdir. Müsür  boýun egdirilen  ýerlerden  her ýyl  paç alypdyr. Efiopiýadan   altyn we pil süñki, Palestinadan  we Siriýadan – kümüş, gurşun we galaýy, matalar, reñkler, gymmatbaha lazurit daşy,  Liwandan  gämi gurluşyk agajy we kedr getiripdir.

	Müsüriñ ykdysadyýetiniñ  ýokary göterilmegine  gurallaryñ  täze ýasalyş usullarynyñ  kämilleşmegi hem  ýardam edipdir. XIX nesilşalygyñ  döwründen başlap, bürüñçden gurallar köp ýasalyp ugraýar. Bürünçden ýasalan  ýaraglar, gurallar öñkülerden  has netijeli bolupdyr. Metaly almak işi  has-da  kämilleşýär. Öñ ýörite  turbalardan  ussalaryñ  özleri üflän  bolsalar,  indi körükleri  peýdalanyp başlapdyrlar. Keseligine ulanylýan   dokma stanogy   bilen birligine  dikligine  ulanylýan  stanoklar hem ulanylyp başlanýar.

	Dury bolmadyk aýnadan  gaplary, ownuk önümleri ýasamaklyk özbaşdak pudaga  öwrülýär.

	Oba hojalygynda  tutawaçly , işlemäge  amatly  kündeler ulanylypdyr. Iri kesekleri  uzyn saply  ýörite çekiçler bilen döwüpdirler. Beýik ýerleri suwarmak üçin  şaduflary  ulanyp başlapdyrlar. Beýleki ýerlerden  getirilen  ösümlikleri we haýwanlary öz ýurduna  uýgunlaşdyrypdyrlar. Ägirt  uly maddy we zähmet  serişdeleriniñ  hasabyna  faraonlar ykdysadyýeti we oba  hojalygyny  janlandyrýan  syýasat  alyp barypdyrlar. Aýratynam suwaryş  ulgamyna  we ekin  ýerleriniñ  giñeldilmegine  uly üns beripdir. Niliñ  joşgunlaryna  ýörite gözegçilik  edilipdir. Asuanda  (g.o)  we Memfisde (d.g) Niliñ suwunyñ  derejesini  ölçeýän  gural – nilomerler goýupdyrlar. Öñki kanallar  dikeldilýär, täze suwaryş  desgalary – dürli kanallar , bentler, guýular, suw howdanlary gurulýar.

	Faýum etraby Orta patyşalykdaky  ýaly, Täze patyşalyk  döwründe  hem Müsüriñ   esasy galla  öndürýän  ýeri bolupdyr. XIX nesilşalygyñ  faraonlary  Deltada  ýerleri  gowulandyrmak üçin  işler geçirip başlapdyr. Zeýkeşler gurlupdyr, uly giñişlikler özleşdirilipdir. Deltada  üzümçilik, bagçylyk, balaryçylyk gülläp ösüpdir. Täze patyşalyk  döwründe  Müsüriñ ykdysadyýetinde  oba hojalyk we  hünärmentçilik önümleri  öñküden has  köp öndürilipdir. Şonün esasynda  faraonlar üstünlikli  basybalyjylykly  ýörişler, ägirt uly  gurluşyk işlerini  amala aşyrypdyrlar.  Müsür medeniýetiniñ  mundan beýläk  ösmegi üçin  maddy mümkinçilikler döredilipdir.

3.Giksoslaryñ  kowulmagy Ýahmos  I tarapyndan  esaslandyrylan XVIII  nesilşalygyñ  syýasy  işjeñliginiñ  ýokarlanmagyna  getirdi. 
	Basybalyjylykly  ýörişler geçirmek  üçin  ilki bilen müsür  goşuny  gaýtadan  garalýar. Giksoslaryñ  täsiri  bilen  arabaly goşun  döredilýär. Iki adamly  iki  at goşulan  ýeñil  arabalar duşmanyñ  hataryna  okdurylyp girip,  olaryñ  arasynda  başagaýlyk  döredipdirler. Müsürde atçylygy  ösdürip başlapdyrlar. Atçylyk  zawodynyñ  baştutanlary ýokary wezipeli   adamlar hasaplanypdyrlar. Pyýada goşun söweşde  orun tutup,  ony ýaraglaryñ  täze görnüşleri bilen  üpjün  edipdirler. Gylyçlaryñ  iki görnüşi:  göni we agyr hem-de  orak görnüşli  ýeñil görnüşleri  ulanylypdyr. Agyr  ýaraglanan  goşunyñ  üstüni  ýeñil  ýaraglanan  ok – ýaýçylar we  naýzaçylar bilen  ýetiripdirler. Harby-deñiz  floty döredilipdir. Basylyp alnan  ýurtlarda  güýçli berkidilen  galalar döredipdirler.Harby tälimler we türgenleşikler geçilipdir. Goşuna 10 sany  uly erkek adamdan   bir urşujy  alnypdyr. Daşary ýurtly  hakynatutma  goşun hem  ulanylypdyr. Täzeden  gurnalan  müsür  goşuny  öz  döwrüniñ  iñ gowy  we  köpsanly  goşuny  bolupdyr.

	Goşunyñ  kuwwatyna  daýanyp XVIII  nesilşalygyñ  faraonlary işjeñ  daşary  syýasat ýöredipdirler, aýratynam Ortaýer deñziniñ  gündogaryndaky  basybalyjylar möhüm bolupdyr. Hett patyşalygy , Assiriýa , Wawilion ýaly  döwletleriñ  ýagdaýy şol  wagtlar gowy bolmandyr. Şonuñ üçinem  olar Siriýanyñ  we Palestinanyñ  işlerine  işjeñ gatyşyp bilmändirler.Esasy  howp Mitanni döwleti bolupdyr. Mitanniniñ  Kadeşiñ  baştutanlygyndaky  siriýa – palestina  bileleşmesini  goldamagy Müsüriñ  öñe hereket  etmegini  saklapdyr. Bu ýerde  saklanan  XVIII nesilşalygyñ  faraonlary indi günortada  işjeñ  herekete  başlapdyrlar. Ýahmosyñ  nesilleri  Niliñ  üçünji  basagasyna  çenli bolan  ýerleri  basyp alypdyrlar. Patyşa aýal   Hatşepsutyñ Punt ýurduna  iberen  gämileri   ol ýerleriñ  hökümdarlaryndan  iberilen  sowgatlary bilen  ýüklenip gelipdirler.

	Hatşepsutdan  soñ tagta çykan  Tutmos III-niñ   döwründe  (1504-1450ýý)  daşary  syýasat has-da   güýçlenipdir.

	Tutmos III ökde serkerde , öñden görüji syýasy we  döwlet işgäri  bolupdyr. Ol esasy  ünsi Ortaýer deñziniñ  gündogaryna  beripdir. Oña öñki garşydaşlary  garaşyp duran ekenler. Olar esasan, güýçli berkidilen  Megiddo şäherinde  jemlenipdirler. B.e. öñ  1482 –nji  ýylda   bolan gazaply  söweşde  müsürliler aýgytly  ýeñiş gazanypdyrlar.Duşmanlar Megiddoda  gizlenipdirler. Bu şäher  ýedi aý gabawdan soñ  boýun egdirilipdir.  Tutmos III Siriýanyñ  we Palestinanyñ  giñ ýerlerini  ele alypdyr.  Ol 22  ýyl ýeke-täk  dolandyran döwründe  15 gezek  ýeñişli ýöriş  edipdir we  Müsüriñ  araçäklerini  Ýewfratyñ  ýokary  akymlaryna   çenli giñeldipdir.

	Tutmos III öz gämilerini Orta ýer deñzinden  Ýewropa  geçiripdir. Müsüriñ  Demirgazyk araçäkleri  Karhemyş şäherine  çenli bolupdyr. Ol müsürlileriñ  demirgazyga iñ uzak aralaşan  nokadydyr. Tutmos III-ñ  günortadaky daşary syýasaty  hem üstünlikli  bolup, Müsüriñ  günorta araçäkleri  Niliñ IV  bosagasyna  çenli giñelipdir. Müsüriñ  demirgazyk – günorta  araçäkleriniñ  arasy 3200&nbsp;km bolupdyr. Tutmosyñ  mirasdüşerleri  basyp  alyşlar barada   pikir etmän,  öñki boýun egdirilen  ýurtlary  dolandyrmak barada  aladalanmaly  bolupdyr.

	Müsüriñ  öñki  bäsdeşleri bolan  mitanni,  hett  we wawilion  patyşalary  indi  onuñ öñünde  ýaýaplapdyrlar. Gyzlaryny  we ajaýyp  zatlary  sowgat hökmünde  faraona iberipdirler.

	Müsürde  ilatyñ  düzümi agalyk   ediji topardan  (gullaryñ,  öýleriñ, ussahanalaryñ,  mülkleriñ we ş.m. eýeleri)  ownuk öndürijilerden  (daýhanlar, hünärmentler) we  gullardan durupdyr.

	Döwleti   dolandyrmakda  täze meseleler ýüze çykypdyr. Döwlet  dolandyryşynyñ  wezipeleri  we göwrümi  giñelensoñ, çinownikleriñ  sany artýar.   Tabyn bolmaklygyñ  anyk basgançagy girizilýär. Wezipeler anyk düzgünleşdirilipdir.  Gadymy Müsürdäki döwlet  dolandyrylyşy  barada faraon  Tutmos  III-niñ  ýokary emeldary  (weziri)  Rehmiriñ  düzgünnamasy  saklanyp galypdyr.

	Bu dokument boýunça  XVIII  nesilşalygyñ  döwründe  döwletiñ  başynda  merkezde jemlenen we ýokary  wezire  tabyn bolan  döwlet apparaty durupdyr. Onda gazna,  salgyt  ýygnaýjy , sürümli ýerlere  gözegçilik  edýän, mallara  seredýän,  kabulhana   baştutanlyk edýän  harby, karym  edaralary  bolupdyr. Olaryñ  hersiniñ  öz müzzeleri, sekretarlary, tabynlygyndaky  ulgamy  bolupdyr.

	Basylyp alnan ýerlerde  müsür   dikmeleri  dolandyrypdyr.

4.Müsürliler köpsanly  hudaýlara  çokunypdyrlar. Olaryñ  içinde  XVIII nesilşalygyñ  döwründe  fiwylylaryñ  hudaýý Amon uly täsire eýe  bolupdyr. Giksoslara  garşy göreşde  onuñ baýdagy astynda  söweşipdirler. Basylyp alnan  baýlyklaryñ  esasy bölegi  Fiwydaky Amonyñ  ybadathanasyna  iberilipdir. Amon – Ranyñ  baýlygy  we abraýy ruhanylaryñ   syýasy täsiriniñ  artmagyna  getiripdir. Meselem, fiwyly žresler , hamona  Amonyñ  “görkezen”  mirasdaryna  häkimýeti  bermek mümkinçiligine eýe  bolupdyrlar. Fiwy žresleriniñ  syýasy  täsiriniñ artmagy  ýokary gatlaklarda  närazylyk  döredipdir.

	Fiwy žresleriniñ  ýokary göterilmegi  ýurdy merkezleşdirmek  syýasatyna  hem ters  gelipdir.

	Faraon  Amonketor IV (1372-1354ýý) müsür dinini üýtgetmek we  ýokary ruhanylaryñ  syýasy  täsirini ýok etmek maksady  bilen  dini-syýasy  özgerdişler geçirýär.. Ol özüniñ  dolandyryp başlan  wagtyndan bäri  ilkinji  orna  gün halkasynyñ  hudaýy öñ ikinji derejeli bolan  Atony çykaryp başlapdyr. Amenhoter b.e. öñ 1366-njy  ýylda  Atony Müsüriñ  iñ ýokary  we ýeke – täk  hudaýy diýip yglan edýär.      Amon – Ra we beýleki hudaýlar güýjüni ýitirmelidi ýa-da  Atonyñ  ikinji derejeli  hyzmatkärlerine  öwrülmelidi. Faraon  özüni Atonyñ  ýalñyz  ogly  diýip yglan  edýär. Amenhoter (Amon razy) adyny  Ehnaton  (Atona ýaramly) diýip üýtgedýär. Maşgalasynyñ   we köşkdäkileriñ  atlaryny   hem çalşyrýar. Paýtagty Fiwydan  Ahetakon  şäherine geçirýär (b.e. öñ 1364ý). Ehnatonyñ  özgerdişleriniñ  garşydaşlary onuñ  tarapdarlaryndan  has güýçli  bolupdyrlar. Žresler, nomlaryñ  begzadaly, zähmetkeş halkyñ  esasy bölegi öñki  hudaýlaryna  bolan  ynançlaryny  saklap galmaga  çalşypdyrlar. Ehnaton  aradan çykansoñ, onuñ  mirasdarlary olara  garşy durup bilmändirler we Atony çalşyrypdyrlar. Faraon  Tutanhaton öz adyny  Tutanhamon  diýip üýtgedipdir. Paýtagt Memfise geçirilýär. Amon – Rany hormatlamak  doly dikeldilipdir. Gysga  bolsa-da, Ehnatonyñ  dolandyran  döwri Müsürde  döwletiñ, medeniýetiñ we diniñ  taryhynda juda  täsirli yz galdyrypdyr. Atonyñ  ýeke-täk hudaý hökmünde  yglan  edilmegi ýekehudaýlylygyñ  emele gelmegini çaltlaşdyrypdyr.

	XVIII nesilşalygyñ   soñy faraonlarynyñ   döwründe  Müsüriñ  ýagdaýy göz-görtele ýaramazlaşypdyr. Ehnatonyñ  işjeñ daşary syýasat ýöretmäge  mümkinçiligi  bolmandyr. Palestina, finikiýa, Siriýa begleri özlerini özbaşdak saýyp başlapdyrlar.

	XIX nesilşalygyñ  öñünde  Müsüriñ  daşarky  kuwwatyny  dikeltmek wezipesi durupdyr. Ony ýerine  ýetirmek  faraon Horemhewiñ ady bilen  baglanyşyklydyr. Ony Fiwyda  Amonyñ  ybadathanasynyñ  bilgiji faraon  hökmünde   görkezipdir. Horemhewiñ  rezidensiýasy gadymy paýtagt Memfis şäherinde  ýerleşipdir.

	Horemhew  maliýe  ýagdaýyny  berkitmek üçin salgyt  özgerdişini  geçirýär. Ol döwlet gullugyna orta  gatlaklardan  adamlary çekip, Ehnatonyñ  syýasatyny  dowam edipdir. Horemhew goşuny  täzeden guraýar. Ol goşuny  günorta we  demirgazyk böleklere  bölüp, olary daşary syýasatyñ  esasy ugurlarynda  (aziýa we  efiopiýa) ýerleşdirýär.

	Horemhewiñ  mirasdarlary Ramses I we  Seti I-niñ  döwründe  daşary syýasat  güýçlendirilýär.

	Ramses II-niñ  döwründe  (1301-1235ýý) Müsür  imperiýasy dikeldilýär. Ol Efiopiýada  öz häkimýetini  parahatlyk bilen  dikeldýär. Ýöne Orta ýer  deñziniñ  Gündogarynda  häkimýetini  berkitmek üçin  20 ýyl sarp edýär. Ol Kiçi Aziýada  emele gelen  kuwwatly  garşydaşy – Hett döwleti bilen  b.e. öñki 1280-nji ýylda  ylalaşyk baglaşyar. Şertnamada  berk parahatçylygy  ýola goýmak, jedelli meseleleri parahatçylykly  çozmek, Orta ýer  deñziniñ  Gündogarynda  täsir  edýän ýerlerini  paýlaşmak barada  ýazylýar. Bu şertnama 100 ýyldan gowrak  wagtlap parahatçylygy üpjün edipdir we halkara gatnaşyklarynyñ  taryhyna  uly waka hökmünde giripdir.  Basylyp alnan ýerlerde  galalar gurlupdyr we  müsürli ilat  göçürilip eltilipdir. Daşarky ýagdaýyñ  kadalaşmagy  Ramses II-ä içerki  syýasaty janlandyrmaga  mümkinçilik beripdir. Suwaryş desgalary , köşkler, ybadathanalar gurlupdyr. Deltanyñ hojalyk taýdan   özleşdirilmegi dowam edipdir. Bu ýerde  Per Ramses (“Ramsesiñ öýi”)  şäheri gurlupdyr. Deltanyñ has gowy  özleşdirilen ýerine  “Ramsesiñ  ýurdy” diýipdirler.  Bu güýçli  üns berilmeginiñ sebäbi onuñ Nil jülgesi bilen  Aziýadaky  mülkleriñ  baglanyşdyryjy  bölegi bolup durýanlygy bilen  düşündirilýär.

	Ramses II-niñ  dolandyran döwri ägirt Müsür  döwletiniñ we medeniýetiniñ  gülläp ösen wagty bolýar. Ýöne onuñ  on üçünji ogly  Merneptah Ptaha hudaýyna esasy üns berip, töweregindäkileriñ  we fiwyly resleriñ  garşylygyna  duş gelýär. Nomarhlaryñ  özbaşdaklygy güýçlenýär. 20 ýyla golaý  wagtyñ  içinde  tagtda  XIX nesilşalygyñ  soñky dört wekili  biri-birini  çalyşyar.Bu bolsa merkezi  häkimýetiñ  gowşamagyna , içerki tertipleriñ  bozulmagyna  we nesilşalygyñ  daşarky  kuwwatynyñ  gowşamagyna  getiripdir.

	B.e. öñki  XIII – XII  asyrlara  degişli  dokumentlerde  tertip-düzgüniñ  we  howpsuzlygyñ  ýoklugy, tolgunşyklar we  jemgyýetiñ bulaşyklygy   barada habar berilýär.  Harrisiñ  papirusy atly  çeşmede  müsür ýurdunyñ   tozdurylandygy , belli  hökümdaryñ  ýokdugy, ýurdy emeldarlaryñ  we şäher häkimleriniñ  ele alandygy  we ş.m. barada  aýdylýar.

	Şu çylşyrymly ýagdaýda  Siriýa we Palestina  ýerleriniñ  bir bölegi  ýitirilýär. “Deñiz halklary” gündogar araçäkleri, liwiýalylar, Deltanyñ günbataryny  tozdurypdyrlar.

	B.e. öñ 1200-nji  ýyl töwereginde  XX  nesilşalygy  esaslandyran  Setnahta  içerki  we daşarky  ýagdaýy  kadalaşdyrmak başardypdyr. Bu barada  hem Harrisiñ  papirusynda  beýan edilipdir. Onuñ ogly we mirasdary Ramses III (b.e. öñ 1198 – 1166ýý) belli bir  derejede  Ramses II-niñ  üstünlikli syýasatyny   dowam edip bilipdir. Goşunyñ  söweşjeñligini  we sanyny  ýokarlandyrypdyr.  Ol öñki Müsüre çozýan taýpalardan   hakynatutmalary goşuna alypdyr. Liwiýalylary, “deñiz halklaryny” ýeñipdir.Siriýada  we Palestinada  Müsüriñ öñki täsirini  gysga wagtlyk  dikeldipdir. Onuñ dolandyran  32 ýylynyñ  II ýarymy   parahat bolupdyr. Müsür žresleriniñ  goldawyndan  peýdalanmak üçin , Ramses III  ybadathanalara , esasanam, Amon – Ra ybadathanasyna,  köp altyn ýer, gymmatbaha zatlar, mal, gul, şaý-sepler sowgat beripdir. Bu bolsa ýene-de  žresleriñ  täsiriniñ  ýokarlanmagyna  getiripdir. Netijede, köşkdäkileriñ  närazyçylygy  emele gelip, Ramses III-niñ  dolandyran  32-nji  ýylynda  oña  garşy dildüwüşin gurapdyrlar we ony öldüripdirler.

	Ramses III-den   soñky faraonlaryñ  gitdigiçe  häkimýeti gowşapdyr. Günortada fiwyly žresleriñ, ýerlerde  nomarhlaryñ  täsiri artýar. Müsür gowşap, Siriýada we Palestinada  bolan ýerlerini ýitirýär. Günbatar  Deltada  liwiýalylar hojaýynlyk edýärler. B.e. öñki  XI asyryñ  başlarynda  Ramses XI aradan  çykansoñ(b.e. öñ 1085ýý), XX nesilşalyk ýaşamagyny  bes edýär. Fiwyda  häkimýet ýokary žres Herihoryñ  eline,  demirgazykda  Smendes atly  bir adamyñ  eline geçýär. Smendes  XXI   nesilşalygy   esaslandyryp,  ol diñe  Aşaky Müsürde  dolandyrýar. Şu  wakalar bilen  müsür  taryhynyñ  iñ ajaýyp döwri – Täze  patyşalyk döwri tamamlanýar.

**Mowzuk: Müsür   Giçki  patyşalyk döwründe**

**Meýilnama:**

1.	XXII, XXIII we XXIV  nesilşalyklaryñ dolandyran döwründe Müsüriñ içerki we daşarky  syýasaty

2.	XXVI  nesilşalygyñ  döwründe  Müsüriñ  gaýtadan  merkezleşen  döwlete  öwrülmegi

3.	Gadymy Müsüriñ  medeniýeti

1.Müsürde XXI nesilşalygyñ  dolandyran  döwri (b.e. öñ 1085 ý- X  asyryñ  ortalaryna çenli)  III. Giriş döwri diýlip atlandyrylýar.

	Ramsesleriñ  döwründe  hakyna tutulan liwiýalylar  gitdigiçe Müsürde  köpelipdirler we berk  ornaşypdyrlar.

	B.e. öñ X asyryñ  başynda  goşunda,  polisiýada we  faraonyñ   şahsy goragynda  gulluk edendigi üçin  ýer, zat we pul  sylaglaryny  alýan liwiýalylar Deltada  diýseñ köp bolupdyr. Müsürde  olara “Ma” ýa-da liwiýalylaryñ  belli taýpalarynyñ  biriniñ ady boýunça  “maşawaça”  diýipdirler. Müsürde  kök urmak üçin  tanymal liwiýaly  uruglar müsür medeniýetini , dinini kabul edipdirler. Müsür begzadalary  hat-da  faraonlary  bilen garyndaşlyk açypdyrlar.

	Bu syýasatyñ  netijesinde  b.e. öñ 950-nji ýylda    tanymal liwiýaly urugdan  bolan Şeşonok I  tagta çykýar we XXII  liwiýaly nesilşalygy esaslandyrýar. Ol deltadaky  Bubastis şäherini paýtagt  edinýär.

	Ýurdy birleşdirip, Şeşonok I   daşarky syýasaty  güýçlendirýär. Ysraýyl we Judeý  patyşalyk  uruglarynyñ  arasyndaky  dawalara  goşulyp, b.e. öñki 930-njy ýylda  Judeýa  çozup  girýär, Iýerusalimi  eýeleýär. Şeşonok günorta  ugurda  hem basymalyjylar  edýär.

	Şeşonok we onuñ  nesilleri uly gurluşyk işlerini  alyp barypdyrlar: Bubastisde  patyşa  köşgi Faýumyñ  golaýynda  harby gala,  Tanisde  daşdan guburhanalar, Fiwyda “Bubastidler köşgi” we ş.m. gurulýar.  Bubastis  nesilşalygynyñ   esasy daýanjy  urşujylar we žresler bolupdyrlar.

	XXII nesilşalygyñ  döwleti  kem-kemden  gowşapdyr.  Nesilşalygyñ  özem  Bubastis, Metfis, Gerakleopol şahalaryna  bölünipdir. B.e. öñ 817-nji  ýylda  Tanisiñ  hökümdary  özüni Müsüriñ  patyşasy diýip  yglan edýär we  XXIII nesilşalygy   esaslandyrýar. Ol  b.e. öñki 730-njy  ýyla çenli  XXII  nesilşalyk bilen  bile  dowam edýär.

	B.e. öñ VIII  asyrda  Kuşda (Nubiýada) özbaşdak döwlet döreýär. Onuñ paýtagty Napata şäheri bolup,  ol IV  bosaganyñ  golaýynda  ýerleşipdir. Bu ýerde   altyn çykarylýan ýerler  bolupdyr, söwda  ýollary geçipdir. Napatada  Amonyñ  ybadathanasy  gurulýar.

	B.e. öñ VI  asyrda  syýasy merkez  Napatadan  Meroe şäherine  geçipdir. Ol V we VI bosagalaryñ  arasynda  ýerleşipdir.

	Müsür  bilen  Kuşuñ  arasynda   derýa   we  kerwen   söwdasy bolupdyr.

	B.e. öñ VIII  asyrda  Kuşuñ  hökümdarlary Müsüre dalaş edip  başlapdyrlar. Müsür  Sais  hökümdary Tefnahtyñ  baştutanlygyna  birleşip başlanda  Kuşuñ  hökümdary  Pianhi  oña garşy  goşun sürýär. Fiwynyñ  we  Gerakleopolyñ  ýanyndaky  söweşlerde  kuş patyşasy ýeñýär.  Ol Germopoly gabaýar we Memfis ugrundaky  söweşde  ýeñiş  gazanýar. Oña boýun  egdirilen  nomlar we XXIII nesilşalyk tabyn bolýar.

	Pianhi Napata  gidensoñ,  Tefnaht  özüni  patyşa  diýip yglan edýär.  Ol XXIV nesilşalygy  başlaýar.  XXIV  nesilşalygyñ  Tefnahtdan  başga ýekeje   wekili -  onuñ ogly  Bakenranf (gr . Bokhoris) bolupdyr. Bular Müsüri gaýtadan dikeltmäge  synanyşyarlar. Ýöne Bokhorisiñ  dolandyryp başlanyna  6 ýyl  bolanda  (b.e.öñ 715 ý)  Pianhiniñ  ogly  Şabaka Müsüre  çozýar we  ony diriligine  oda ýakýar. Müsür gutarnykly  boýun egdirilýär. B.e. öñ 715-664 –nji ýyllarda  kuşit faraonlary  Müsüri  dolandyrýar. Olara XXV  efiop nesilşalygy  diýilýär. Grekler kuşitlere  efioplar diýipdirler.

	Şabaka  15 ýyl  dolandyrýar. Ol gadymy  Memfisi öz rezidensiýasy edip,  Ptaha hudaýynyñ  žreslerini  goldapdyr. Fiwyda  hem kuşit täsirini  ýetiripdir. Daşary syýasatda  ol seresaply bolupdyr. Ortaýer deñziniñ  gündogarynda  agalyk edýän  Assiriýa   bilen arasyny  gowy  saklamaga  çalşypdyr. Assiriýanyñ  kuwwatly döwlete  öwrülmegi ony  Müsüre  barha  ýakynlaşdyrypdyr.

	B.e. öñ 674  we 671-nji  ýyllardaky ýörişlerden  soñ  Assiriýanyñ  patyşasy Asarhaddon  Müsüri basyp alýar. Assiriýanyñ  Müsürde  agalyk  etmegi  15 ýyl  (b.e. öñ  671-655 ýý)  dowam edýär.

	Assiriýalylar  Müsürdäki XXV  efiop nesilşalygynyñ  soñuna çykýarlar.

2.sais şäheri assiriýaly  basybalyjylara  garşy göreşi guraýjy  we ýurdy gaýtadan  birleşdiriji  hökmünde  çykyş  edýär. Psammetih I  hakynatutma  goşuna  daýanyp, boýun  egmeýän  nomarhlary derbi-dagyn  edýär. Müsüriñ  iri merkezleri Memfis,  Gerakleopol , Fiwy gujurly patyşany goldap başlaýarlar. B.e. öñ 655-nji ýylda  ýurduñ  birleşdirilmegi  tamamlanýar. Psammetih I Lidiýadan  (belki Wawiliondanam) hem kömek alyp,  assiriýalylary  ýurtdan  kowup çykarýar.  Tagtda  XXVI Sais  nesilşalygy  ornaşýar (b.e. öñ 664-525ýý).

	Psammetih  I, esasan, Müsüri grek dünýäsine gönükdiripdir. Ýurtda  grek we kariý hakynatutmalary berk ornaşypdyrlar. Olar ýaşar ýaly ýer alypdyrlar. Liwiýaly harby gatlaklar  topalañ turzup,  olaryñ  köpüsi Efiopiýa  gidipdirler. Olar daşary ýurtly  hakynatutmalara  artykmaçlyklaryñ  berilmegi bilen  ylalaşmak islemändirler.

	Psammetih I-niñ  Aziýada  alyp baran  işleri  üstünlik getirmändir.

	Faraon Neho II Müsüriñ  Afrikadaky  ýerlerini  berkidipdir. Ol ortaýer deñiz söwdasyny  ösdürýär. Ortaýer deñzi bilen  Gyzyl deñzi birleşdirýän  84&nbsp;km uzynlykda  kanal gurdurýar. Neho II-niñ  buýrugy bilen  ilkinji gezek b.e. öñ 600-nji  ýylda Afrikanyñ  daşyna finikiýaly deñizçiler 3 ýyla çeken  ýüzüşi geçirýärler.

	Neho II-niñ  nesilleri Kuşa, Palestina, Finikiýa üstünlikli ýörişler geçiripdirler. Şeýle-de  bolsa,  Müsüriñ  içerki ýagdaýy ýaramazlaşypdyr. Faraon  Apriniñ  (b.e. öñ 589-570ýý) dolandyran  wagtynda  hakynatutma  goşunyñ  gozgalañlary bolup geçipdir.

	Faraon  Amasis (Ýahmos II) (b.e. öñ 570-526) hem  grek dünýäsine  nazarlanypdyr.  Onuñ döwründe   Müsürde  kadaly ösüş ýola goýulýar. Ýöne Eýran döwleti  Müsüre   howp salyp ugraýar.  B.e. öñ 525-nji ýylda  Müsür  Eýran  döwleti tarapyndan  basylyp alynýar. Müsürde  parslaryñ  agalygy  berk bolmandyr.  Kä pars  satraplary  özbaşdaklyga  ymtylypdyrlar, käte-de  müsürliler  gozgalañ  turzupdyrlar. Şol  gozgalañlaryñ  baştutanlary XVIII-XXX  nesilşalyklary  esaslandyryjylar hasaplanýarlar.

	B.e. öñ 332-nji ýylda  A.Makedonskiniñ  goşunlary Müsüre  girýär.  Ony pars  süteminden   azat ediji  hökmünde  kabul edýärler.  Aleksandry Amonyñ  ogly  diýip yglan  edipdirler. Makedonskiniñ  imperiýasy dargansoñ, Müsür Ptolemeýleriñ  grek-makedon  nesilşalygyna degişli bolup,  ellinizm  döwrüne  gadam urýar. 
3.Gadymy  Müsüriñ  medeniýetinde  özboluşly  aýratynlyklary bolupdyr. Onuñ özboluşlylygy  bu ýerde  döwletiñ  ir döremegi, Nil jülgesiniñ  geografiki  ýerleşişiniñ  üzñeligi netijesinde  müsürlileriñ  beýleki  halklaryñ  gazananlaryny  kabul etmäge  mümkinçiliginiñ  bolmazlygy  bilen  düşündirilýär.

	Müsür  medeniýetine  köneçillik däpleri mahsusdyr. Müsürliler öñden  däp  bolan  usullara  ýuzlenipdirler. Müsür  medeniýeti onuñ  tebigaty bilen  berk  baglanyşyklydyr.

	Müsürliler köphudaýlylyga  ynanypdyrlar. Olaryñ  iñ esasylary – gün hudaýy – Ra (merkezi Geliopolda),  dörediji hudaý – Ptah (merkezxi Memfis), dünýäni ýaýradyjy , patyşa häkimýetiniñ  Müsüriñ harby kuwwatynyñ  howandary – Amon (merkezi Fiwy) bolupdyr. Şeýle hem o dünýäniñ  hökümdary – Osiris, onuñ dogany we  aýaly Isida, bularyñ ogly asmany we ýagtylygy  añladýan   Hor, parasatlylygyñ  we hasabyñ  hudaýy  Tot,  kuwwatly güýji añladýan  Sohmet, asmanyñ , söýginiñ  we şatlygyñ  hudaýý Hathor, Niliñ  hudaýy  Hapi we  beýlekilere  müsürliler çokunypdyrlar.

	Müsürde faraon  hudaýyñ  ogly  hasaplanypdyr.  Müsürlileriñ  düşünjelerine  görä, hudaýlar adamlary özlerine  hyzmat etdirmek üçin ýaradanmyşlar. Olaryñ  hormatyna ybadathanalar gurupdyrlar , şekillerini   ýasapdyrlar,  sadaka  beripdirler, baýramçylyklar gurapdyrlar. Olaryñ  düşünjelerine   görä, adamyñ  o dünýäşdäki ýaşaýşy olaryñ  jaýlaýyş dessurlaryny  ýerine  ýetirişine  bagly bolupdyr. 
Gadymy müsürlileriñ  dili  4 müñ ýyllyk  taryhynda  ösüşiñ  5  basgançagyny  geçipdir: 1 Gadymy  Patyşalygyñ  dili-gadymy  müsür dili; 2. Ortamüsür – nusgawy dili; 3.täze  müsür dili  ( b.e.öñ  XVI – VIII a). Bularyñ  hersi dil we  ýazuw  taýdan  biri-birinden  tapawutlanypdyrlar.

Müsürliler baý we iñ  gadymy  edebiýaty  döredipdirler. Edebiýatda   dini garaýyşlar, halk döredijiligi agdyklyk  edipdir. Ilkinji edebi ýazgylar b.e. öñ  IV müñýyllyga  degişlidir. Edebiýatyñ  Gadymy  patyşalyk döwründe  ertekiler, terbiýeleýji wesýetler,  terjimehallar, dini tekstler,  şahyrana eserler  ýaly görnüşleri bolupdyr. Orta patyşalyk  döwründe  olar baýlaşýar we kämilleşýär.  Ýokary  çeperçilikli eserler (“Sinuhetiñ hekaýatlary”) döreýär. Sönky  döwürde  wesýetnamalar  görnüşindäki eserler  köpelýär.

Gadymy Müsüriñ  binagärligi, heýkeltaraşlygy we  relýef şekilleri üçin dini  garaýyşlar mahsusdyr. Binagärlik ymaratlaryñ  esasy  iki görnüşinde: faraonlaryñ guburhanalarynda  we  ybadathanalarda  ýüze çykýar. Guburhanalaryñ  esasy iki görnüşi bina edilipdir: piramidalar we  gaýalardaky  çapylyp ýasalan  guburhanalar. Piramidalardan  öñki guburhanalara  mastablar diýilýär. Olar I we II  nesilşalyklara    degişlidir. Piramidalar Gadymy  patyşalyk döwrüniñ  faraonlaryna  mahsusdyr. Orta  patyşalyk döwründe   piramidalar we gaýalardaky  guburhanalar   utgaşykly  gurlupdyr. Täze patyşalyk  döwründe  bolsa    gaýalardaky  guburhanalar  has kämilleşipdir.

Binalaryñ  ýene bir  görnüşi-de  patyşa  köşkleri bolupdyr.

Müsürde ylmy  bilimler hem  ösüpdir. Aýratynam  hasabyýet, astronomiýa, medisina ýokary derejä  ýeten. Müsürde  ýyl üçe bölünip hersinde  4 aý bolan,  her aý üç ongünlüge  bölünen. Ýylda  ýyldyz toplumlaryna  bagyşlanan  36 ongünlük bolupdyr. Iñ soñky  aýa goşmaça   5 gün goşulypdyr. Ýyl Niliñ  suwunyñ  ýokary göterilip başlanýan wagty – Gorkut aýynyñ  19-ndan  başlanypdyr. Müsür astronomiýasynyñ  aýratynlygy-da  onda astrologiýanyñ  bolmanlygyndadyr.

Müsürde  hasaplaýyş ulgamy onluga ýakyn  bolupdyr. Müsürliler tegelegiñ  ýarym şaryñ üstüniñ  meýdanyny , kesilen piramidanyñ  göwrümini we ş.m. hasaplap bilipdirler. Olar derejä göterip we kök alyp   bilipdirler. Hasabyýet bilimleriniñ  derejesi barada  bilmäge kömek edýän  iki papirus  saklanyp galypdyr.  Olaryñ  biri  Londondaky  Rindiñ  hasabyýet papirusy , onda  80 sany  çylşyrymly  meseläniñ  çözüwi berilýär. Beýlekisi Moskwadaky  hasabyýet papirusy bolup, onda   25 meseläniñçozüwi berlipdir.

Müsür tebipleri Alynky Aziýada  hem meşhur bolupdyrlar. Olaryñ ökdeleşmegine  mumuýalaşdyrmak ýardam edipdir. Häzirki wagta çenli  10 sany  medisina  papirusy saklanyp galypdyr. Müsüriñ  tebipleri medisinanyñ  dürli ugurlary boýunça  ýöriteleşipdirler. Müsür we gadymy medisinanyñ  iñ ýokary ýeten  üstünlikleriniñ  birem  gan aýlanyş we ýürek  hakyndaky  taglymat bolupdyr. Hirurgiýa hem giñden  ýaýrapdyr. Oña degişli gurallar guburhanalardan  tapylýar.

Müsürliler öz taryhyna  hem üns beripdirler. Olar esasy wakalary,  patyşalyk edýän  nesilşalyklary, has  möhüm wakalaryñ     beýanyny   ýyl ýazgylarynda  ýazypdyrlar.

Gadymy  Müsürde   ensiklopediýalar hem  düzülipdir. Olaryñ iñ  gadymysy mürze Amenemope  tarapyndan  düzülipdir.

Kategoriýa:Taryh