Awstraliýanyň we Okeaniýanyň halklary

**Awstraliýanyň we Okeaniýanyň halklary**

**Meýilnama**

1.	Awstraliýanyň  we  Taslaniýanyň  halklary

2.	Polineziýa halklary

3.	Melaneziýa  halklary we Täze Gwineýa  halklary

4.	Melaneziýa halklary

Awstraliýa we  ummanyň halklary 4 sany territoeial   böleklere bölünýär. Bu bölünişik ylym  tarapyndan  ykrar edilen bölünişigem bolsa , hakykatda  obýektiw bölünmeklik däl. Sebäbi  dünýä halklarynyň  geografikji meýdany hojalyk dil taydan  bölünişi. Indi-indiler düýpli öwrenilmäge girişildi.
	
Biziň bilşimizçe  dünýäş  halklary öwrenilende  ösen halklar “Yza galan” halklar diýen  tendensiýa bar. Alymlar dünýä halklaryny  öwrenmeklige  uly goşant goşupdyrlar. Ýagny olar  halkyň gelip çykyşyny , emele gelşini öwrenmek bilen  häzirki zaman nukdaý  nazaryndan halkyň  medeni, ykdysady derejesini seredip olary iň yza galan  ýa-da  ösen  toparlara bölüpdirler.
	
Awstraliýa  we Okeaniýa  ilaty  dünýäniň beyleki künjegindäki halklaryndan üzňelikde ýaşapdyrlar. Sebäbi biri-biriniň  arasynda  ýakyn gatnaştk bolmandyr. Şonuň üçin  ösüşen bolmandyr. Bu halklaryň  yza galaklygynyň  ýene-de  bir sebäbi bu ýerleriň ýowuz, tebigy şerti bilen baglanyşyklydyr., ol ilatuyň yza galmaklygyna täsir edip  bilmändir. Şol regionyň  Ýewropa  tarapyndan baknalaşdyrylmagy bolsa olaryň  ykdysady hem medeni hojalyk  babatynda  has pese düşürilmegine getirdi. Sebäbi bir ýurduň ikinji bir ýurda  baknalaşdyrylmagynda  haýsydyr bir bähbit durýar. Ýagny bir döwlet başga bir döwleti basyp almak bilen ilkinji  nobatda  onuň ýerine , baýlygyna göz gyzdyrýar. Ilatyň hasabyna  baýlaşmak niýetini  öňe sürýär. Bu ýagdaý öň hem  şeýledi. 
	
Merhemetli Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy hem özüniň Mukaddes Ruhnamasynda  bu barada belläp geçýär.
	
Tasmaniýanyň  halklary bolsa  bu ýere  Ýewropalylar gelenden soň  ýitip gitdi. Bu bolsa koloniýalaşdyrmaklygyň  netijesiniň  ýene-de bir  subutnamasy.
	
Adamlaryň özboluşly  adaty ýaşaýyş  obrazy bar. Eger şol ýaşaýşyň   obrazy bozulsa  onda onuň  halk hökmünde  gitmek  mümkinçiligi  şonça-da  artýar(dili, dini, ynanjy, däp-dessury, hojalyk dolandyryşy we ş.m.. Her bir halkyň  özüne  mahsus ýagdaýlarda   alnyp barylýar)
	
Şeýle-de bolsa  Awstraliýanyň  we Tasm,aniýanyň  halklarynyň emele gelşi, gelip çykyşy hakynda  mesele entäk doly öwrenilmedik  hem-de ylymda  çözülmedik iň jedelli  meseleleriň biridir. Sebäbi Awstraliýanyň  we Okeaniýanyň  özüňiň  hakyky oturymly ilaty  bolmandyr. Sowet ylmynyň  dili bilen  aýtsak maýmynlaryň adamlaşmak prosesi bolmandyr. Muňa zoologik mümkinçiligem , şert hem bolmandyr. Ýöne alymlaryň  pikiriçe bu ýerlere  adamlar başga  ýerlerden  göçüp gelipdr. Ýöne  käwagt, nireden göçüp gelen  bu hem  jedelligine galýar
	
Alymlaryň  bir toparynyň  aýtmagyna görä bu ýere gadymy adamlar Günorta  Aziýadan  gury ýer arkaly göçüp gelipdirler. Ikinji bir toparyň  pikirine görä deňiz  ýollary bilen göçüp  gelipdirler. Ýöne  şu ýerde  bir zat  jedelli. Gury ýerden gelipdir diýip düşünmeli. Eger  deňiz üsti bilen  geljek bolsa, olaryň suwda ýüzmek ücin zähmet gurallary gämisi, gaýygy bolmaly. Geografiki şertleri göz öňunde  tutsaň  alymlaryň  iki toparynyň  dogry  bolmaklygy örän  ähtimal.
	
Bu ýerleriň  ýerli ilatyna  düzýän  ol adamlar 40 müň mundan  ozal  göçüp gelipdirler diýen  çaklama  bar. Alymlar arheologiki  gazuw agtaryş işleriniň  netijesi boýunça  tapylan tapyndylara  düýpli öwrenmek  bilen şeýle  netijä gelýärler.
	
Awstraliýnyň hem-de Tasmaniýanyň  halklary özüniň  fiziki gurluşy dili we medeniýeti boýunça  düýpli tapawutlanýar. Olaryň dilini başga dil maşgalsyna goşup bolanok. OlaRYň DILINI Öwrenmekde  kynçylyklar bar. Sebäbi alymlaryň  pikirine görä Awstraliýalylaryň  gadymy ilaty tasmanylar  bolupdyr. Soň bu ýere akýagyzlaryň  günorta, gündogar Aziýadan  göçüp gelipdir. Ikisiniň gatyşmagynyň  netijesinde  gadymy Awstraliýalar döräpdir.
	
Hojalygy. Awstraliýa we Tasmaniýa gdymy ilaty awçylyk bilen  meşgullanypdyrlar. Ýewropalylar gelmänkä olar ekerançylygy  bilmändirler. Olarda maldarçylygam bolmandyr. Umuman XVIII asyra çenli  Awstraliýanyň  we Tasmaniýanyň  halklary ekerançylygam, maldarçylygam bilmändirler. Mallar eldekileşdirilmändir. Şonuň üçin hem bulara  taýyn zady sarp edijiler diýipdirler. Keramiýadan  zat ýasamagy hem bilmändirler. Ýaraglary örän ýönekeý bolupdyr. Ok ýaý hem bolmandyrAw guraly bumerang  bolupdyr.  Şol ýerleriň köp  tüpeňleri  eşegiň nämedigini  bilmändirler. Şonuň ýaly-da  oturymly durmuş obrazyny hem bilmändirler. Şonuň üçin  hem olar  agaçlaryň üstlerinde  ýa-da  çöplerden küme ýaly bir zat  ýasap  ýaşapdyrlar. Tasmanlylar uly agajy köwüp şol ýerde  ýaşapdyrlar.
	
Sosial gurluşy: Olarda  tire bolupdyr hem-de  ösen enelik urugynyň  şertlerinde ýaşapdyrlar.
	
Awstraliýalarda   tire serkerdeleri bolmandyr. Biz mundan şeýle netije  çykarýarys. Eger tire wserkerdesi bolmasa diňe baýlayk ýok. Her kim tapan zady bilen gün  görmeli bolupdyr. Bu halklaryň  nika maşgala  gatnaşyk  gatnaşyklary şu aşakdaky ýaly  tertipde  bolupdyr. Meselem:  A-topardan  bolan erkek adam  B topardan bolan aýala  öýlenipdir. Olardan bolan çaga  G topara degişli bolupdyr. Olaryň hersi özüniň  haýsy  tirä  degişlidigini bilipdirler.
	
Mundan 200-250 ýyl a golaý  öň Awstraliýada  350  müň  mln golaý adam  ýaşapdyr. Häzirki wagtda  Awstraliýada  gadymky  ilatyň diňe  100 müňe  golaýý   galypdyr diýen maglumatlar bar.  Bu bolsa ilatyň  bary-ýogy  1% tutýar. Galan 98 %  Ýewropadan  gelen adamlaryň  nesilleridir. Olardan  1% golaýý  göçüp baran ilat, ýagny  anglo-awstraliýalylardyr. Göçüp baran  iňlislerem  kolonizatorlar bolsa-da  özlerini awstraliýalylar  hasaplaýarlar. 
	
Bu ýurt gaty baý ýurt. Olar örän köp goýun  saklaýar. Bu ýerde  öňki SSSRden  baran  ilat hem bar. Ýagny 20 müňe  golaý ukrain, 15 müň latyş, 15 müň rus, 35 müň belarus. Awstraliýanyň  we Tasmaniýanyň  ilatynyň  165 müň adamsy 200 den  gowrak dilde  gürleýän ownuk tirelerden  ybaratdyr.
	
Polineziýanyň  ilatynynyň  gelip çykyşy baradaky mesele ylym taydan  doly çözülmedik  mesele dir. Bu barada ylymda  3 hili garaýyş bar.

a)	Olar ýerli ilat – oborygenler

b)	Amerikadan göçüp gelen ilat

c)	Aziýadan  göçüp gelen ilat

Ýöne  birinji pikiriň tarapdarlary az. Polineziýanyň  esasy  böleginiň  pikirine  görä Polineziýanyň  ilaty günorta gündogar Aziýadan  göçüp gelen  ilat. Häzirki wagtda  köp sanly alymlar Awstraliýada  ilkinji gezek  adam  40-45 müň ýyl  mundan ozal  peyda  bolupdyr diýen  pikiri öňe  sütýärler.
	
Geografiki  pikirler hem-de  polipeni materiallar Awstraliýa  materigine  adamlaryň  günorta gündogar Aziýadan  gelendigini tassyk edýär. Ýöne  Polineziýanyň  gadymy ilaty Awstraliýanyň  Tasmaniýanyň  ilatyna  garanyňda has ösen  bolupdyr. Göçup gelmeklik b.e. ilkinji asyryndan başlanypdyr. Polineziýalylaryň  hojalyk medeni tipi, ada ýa-da umman tipi bolupdyr. Olar ekerançylyk bilen  hem meşgullanypdyrlar. Banan hem-de kädi ekipdirler. Haýwanlardan  üýrmeýan it, (ony köplenç  et üçin saklapdyrlar) doňuz, towuk saklapdyrlar. Mata dokamagy düýbünden bilmändirler. Şeýle hem metaly  bilmändirler. Agajyň gabygyndan  dürli zatlary örüpdirler. Olaryň sosial  durmuşynda  soslowiýalar bolupdyr. Bý-garyp ýa-da biri-birine  boýun egmeklik  bolupdyr.
	
Poleneziýa sözuni türkmen  diline geçirseň  köp adaly diýen manyny berýär. Poleneziýanyň  ilatynda urug gurluşy bolmandyr. Ýewropalylar baranda  ilki durmuş jemagatyndan  synyp gurluşa geçen ekenler.
	
XVIII asyryň  ahyrlaryndan  ýewropadan  hem-de  amerikadan  göçüp baran  Poleneziýanyň  beýleki adalarynda  hem kem-kemden  ornaşyp başlaýarlar. Şonuň ýaly-da  Tilbert Fidäki adalaryna  aralaşýarlar. Birneme soňrak ýagny XIX asyryň  60-80-nji ýyllarynda  ýewropalylaryň käbir  toparlary Melaneziýa  we Palusa göçüp barýarlar.
	
Okeanyň  käbir adalarynda  kem-kemden ýewropa hem-de  amerikadan  göçüp baran  ilatyň bir müňden  onlarça müňe golaý toparlay emele  gelip başlaýar.
	
XIX asyryň  ikinji ýarymyndan başlap Okeaniýanyň  käbir adalarynda  aziýalylar hem  peyda bolup  başlaýar. Meselem Ýaponlar, Hytaýlylar we beýleki käbir  adalarda) Filippini  peýda bolup başlaýarlar. Bular esasan  ýewropaly telekeçiler bilen zähmet şertnmasy baglaşan hem-de Okeaniýanyň  dürli plantasiýalarynda  işlemäge  gelen adamlar bolupdyr.
	
Şeýlelikde  ýerli ilat bilen göçüp gelen  adamlaryň  biologiki taydan   gatyşmak prosesi bolup geçip, käbir adalarda, ýewropa – okean  hem-de  aziýaly-okean   gatyşyk toparlarynyň  emele gelmegine  getiripdir.
	
Awstraliýanyň  ýerli ilaty  uly awstroland jynsyna degişlidir. Okeaniýanyň  günbatar bölegi ýagny Täze Gwineýanyň  Melaneziýa arhialagynyň  ýerli ilaty hem bu jynsa  degişlidir.
	
Okeaniýanyň  gündogar hem-de demirgazyk böleginiň ýagny Polineziýanyň  hem-de mikroneziýanyň  ýerli ilatymongoloid hem-de abstronoid elementleriniň  garyşmagynda  emele gelipdir. Käbir alymlaryň  çaklamalaryna  görä polinezleriň döremegine  ýewropoid elementi hem  goşulypdyr.
	
Dil topary boýunça  Awstraliýanyň  hem-de  Okeaniýanyň  ýerli halky üç sany  uly  topara  awstreziý, papaus, awstrala bölünýär. 1-nji topara  700 etnos, II topar 500 III topara  200 etn.s degişlidir. Awstraliýanyň  hem-de Okenaiýanyň  halklary dünýäde etniki taydan iň köp ownuk böleklere  bölünen halk hasaplanýar.
	
Bu ýerlerde  1870-1880 ýý aralygynda  beýik rus syýahatçysy Minluho-Maklaý 3 sapar bolupdyr we 2,5 ýyllap papauslar arasynda ýaşapdyr. Ol eýýäm 30 ýaşynda  ekspedisiýa  ýolbaşçylyk  edip  papauslaryň  arasyna  gidýär. Ol bu  ýere gelende  ýerli halkyň  dilini bilmeýän  eken, soň  öwrenipdir. Papauslaryň  içinde  700-den gowrak tire bar. Olaryň  ynamyna girmeseň , olar seni  kabul edenoklar. Ýerli ilatyň  sözlerini  toplap, ýörite  sözlük düzýär. Ýerli ilat şol wagt ody bilmeýän  eken.
	
Täze Gwineýada  mundan 30 müň ýyl ozal adamlar ýaşap başlapdyr. Hat-da  käbir alymlar bu ýerler 60 müň ýyl mundan  ozal  özleşdirilipdir diýen pikiri öňe sürýärler. Yöne  öňem   belläp gecişimiz  ýaly  Awstraliýa ýaly Täze Gwineýa hem  ilkinji adamlar günorta gündogar Aziýadan  göçüp barypdyrlar.
	
Ýöne Ýewropalylar bu ýere Mukluko-Maklaý gaýdyp gelensoň barypdyrlar. Ol ýere ilkinjileriň  hatarynda  ruslar barypdyrlar. Olary Mikluho – Maklaýyň watandaşlary hökmünde gowy garşylapdyrlar. Papauslar 750-den gowrak etnosdan ybarat jemi 3 mln çemesi adam. Olarda  ýönekeý ekerançylyk ösen bolupdyr. Iýmitleri köplenç ekerançylykdan önýän zatlar. Eti seyrek iýipdirler. Olar pişigiň etini hem iýipdirler. Olaryň sosial gurluşy tire aksakal bolupdyr, tire soýuzlary bolupdyr. Jemagat gurluşy bolupdyr.
	
Täze Gwineýada  papauslardan başga-da  halklar ýaşapdyr. Olara melaneýzler diýip at  beripdirler. Meleneýz – diýmek gara ada manysyny berýär (Täze Gwineýa  hem Milaneýz adalaryna  iň ululatynyň biridir).
	
Melaneizleriň  jemgyýetçilik hem-de  hoşalyk gurluşy umuman alanyňda papauslaryňka meňzeşdir. Ýöne käbir aýratynlyklary bar. Meselem melaneýzleriň  sosial durmuşynda  erkek  adamlaryň  soýuzy bolupyr. Şol soýuza  giren adamlar artykmaç  hukukdan  peýdalanypdyrlar we jemgyýeti dolandyrypdyrlar. Bularda  erkek adamlaryň  soýuzy döwletiň  ilkinji ýaçeýkasy hökmünde  ýüze  çykypdyr. Erkek adamlaryň  soýuzyna  girmek üçin  töleg tölemeli edilipdir. Şonuň ýaly-da  fiziki synagdan geçirilipdir. Onuň  agzalary berk bedenli, sagdyn, ukyply adamlar bolupdyrlar.
	
Melaneziýanyň  klimaty ýaşaýyş üçin  agyr bolupdyr, dürli tropiki  keseller (içgeçme), deri keselleri (ýaralar)    howasy zäherli bolupdyr.

**Täze Kaledoniýanyň ilaty**

1774-nji ý. Sotlandiýaly  alym Jeýms – Kuk Täze Kaledoniýa  barýar. Ol bu ýerlere geň galyp seretmek bilen “Bu ýerler meniň Watanym eken” diýýär hem-de oňa  Täze Kaledoniýa  diýip at berýärler.Sebäbi Şotlandiýanyň  köne ady  kaledoniýadyr. Bu söz şondan gelip çykypdyr. Şeýdip Täze Kaledoniýa  taryha  girýär. Täze Kaledoniýanyň  ilaty bu ýere takmynan  10 müň ýyl  öň çemesi  göçüp  gelipdir. Ol ýerde melaneýzleriň  we polineýzleriň  täsiriniň bolan   bolmagy mümkin. Bu ýerleriň  ýerli ilaty  ikisiniň  gatnaşmagynda  emele gelipdir diýen  çaklamalar bar. Ol ýeriniň  ilaty tire gurluşynda  ýaşapdyr we ýewropalylar gelende  fijilerden soň  iň ösen halk bolupdyr. (Olaryň ählisi hem Okeaniýanyň ilaty).
	
**Fijiniň ilaty** – birnäçe taýpalardan  durýa. Olar bu ýere b.e. öňki 2 müňýyllykda  göçüp gelip başlaýarlar we ol sosial  dowam  edipdir. Fijililer polineziýalylara  medeniýeti we gurluşy boýunça ýakyndyr. Olarda  gaýyk gurmaklyk örän ösüpdir. Gaýyk satypdyrlar. Şeýle hem  olarda  haby sungat we ylym hat-d başga ýerden  gelip olaryň  harby sungatyny  öwrenipdirler. Fiji halky halk hökmünde  XIX  asyryň  ahyrlarynda  emele gelipdir. Fiji adasyny  basyp almak  üçin  uruşlar gidipdir. 1874-nji ý. Fiji Angliýanyň  koloniýasyna  öwrülýär. Fiji halkynyň  96% başga ýerden  göçüp gelen  ilat, 4 % ýerli gadymy halklaryň  nesilleri hasaplanýar. 50% dürli  wagtlarda Hindistandan  göçüp gelen  ilat hasaplanýar. Dini  garaýyşlary üýtgäp durýar.

**Gawaý adalary:** Okeaniýanyň  dg-da  ýerleşmek bilen  100-çe  ownuk adalardan  ybaratdyr. Bu adalar Ýewropalylar tarapyndan  ilkinji gezek 1555 ý. Açylypdy. Ýöne ol  ikinji  1778 ýylda  Ýewropalylara  ýene-de mälim bolýar. Birinji gezek bu ýere ispanlar barýar we soň  ýadyndan çykarýar. Ikinji gezek Jeýms – Kuk tarapyndan  açylýar. XVIII asyryň  70-nji ýyllaryndan başlap Gawaý adalary özleşdirilip başlanýar. 1778 ý ol ýerde  300 müň çemesi adam  bar eken. Soň ol ýerde adam sany gitdigiçe koloniýa  syýasaty netijesinde  azalýar. Häzirki wagtda  ýerli ilatyň  wekilleri  metiňler bilen birlikde ilatyň  10% düzýärler. Her bir ilatyň öz metiňleri bar. Sebäbi ýerli  ilatyň  göçüp gelen  ilaty bilen  gatyşmagynda  emele  gelen ilat metiň  hasaplanýar.
	
Maori taýpasy Okeaniýanyň iň yza galak  halklarynyň  taýpalarynyň  biri bolupdyr. Olarda maldarçylyk bolmandyr. Diňe üýrmeýän  it  saklapdyrlar. Bu ýerde XIX asyryň  ortalaryndan başlap iňlisleriň  täsiri güýçlenip başlapdyr. Dürli taryhy döwülerde  Täze Zellandiýa göçüp gelýänleriň  düzümi çalt üýtgäp başlaýar, öň bu ýere  aziýalylar göçüp gelýän bolsalar, soňky wagtlarda   Britan adalaryndan  göçüp gelen  ýewropalylar (iňlisler, şotlandlar, irlandlar) agdyklyk edip başlaýar.
	
Soňky wagtlarda  bolsa dürli adalaryndan  bu ýere göçüp gelýänleriň  sany artdy.
	
Eger Awstraliýada  gatyşyk nika gatnaşyklary örän seýrek bolýan  bolsa, Maorillerde  iňlis-maori gatyşyk maşgalalaryň  sany has artyp başlaýar. Maorileriň  esasy bölegi iňlis  dilinde  gepleýär. 300 müňe golaý  ýerli ilatyň  diňe 20 müňe golaýy maori dilinde  gepleýär.
	
Häzirki wagtda Täze Zellandiýanyň 80% göçüp gelen ilat hasaplanýar. Döwlet dili iňlis dili. Maoriler ilatyň 8% düzýär.

**Mikroneziýanyň ilaty:**

-Mikroneziýanyň  ilatynyň  gelip çykyşy baradaky mesele  iň bir dawaly, jedelli meseleleriň  biridir. Sebäbi bu ilat nireden gelip çykdyka diýen  sowala  3 hili jogap bar. Alymlaryň  bir topary ýerli ilat diýse,  ikinji topary bu ýere polineziýalylar göçüp gelendirler diýýär. Üçünji  topar ýerli ilat bilen göçüp gelen ilatyň ýagny  gatyşyk halkyň   wekilleri  diýýärler. Şu üçunji teoriýa ylymda  hakykata ýakyn diýip hasaplanýar.

Günbatar Mikroneziýanyň ilaty  has yza galak ilat hasaplanypdyr. Olaryň arasynda  çamorri taýpasy  hasam yza galak  hasaplanypdyr. Olar ýönekeý zatlary-da başarmandyrlar. Ok we ýaş ýasap bilmändirler. Ýöne naýzalary  bolupdyr. Čamorriler naýzalarynyň  yzlaryndaky çişi  adam süňklerinden  edýän ekenler. Ozleriniň  dişlerini gara reňk bilen  reňkläpdirler.

XVIII – XIX asyrlarda  jemgyýetçilik  gurluşy boýunça   synpy jemgyýete  geçiş döwründe  ýaşapdyrlar. Bu ýerde  enelik urugy  bolupdyr. Aýallaryň  roly ýokary bolupdyr. Eger adamsy  aýalynyň  biwepalyk edýändigini bilse hem ony jezalandyryp  bilmändir. Tersine  aýaly öz adamsynyň  biwepalyk edýändigini  duýsa onda ony  jezalandyryp bilipdir.. Dürli pullar ýüze çykyp başlapdyr. Degirmen daşlary, pyşbaganyň  ýokarky gapagy esasy pul bermegi  bolupdyr.

Gündogar Mikroneziýanyň  ilaty,  olardan has ösen  bolupdyr. Ýöne gündogar Mikroneziýanyň  ilatynyň  maşgala  durmuşynda  berk nika  gatnaşyklary  bolmandyr. XIX – XX asyrlarda  mikroneziýanyň  territoriýasyny  ABŞ  özüniň harby  ? hökmünde  peýdalanýar. Häzirki wagtda  ABŞ bu ýerini özüniň  ýadro ýaragynyň  synagy  üçin  ulanýar. Harby  platformalar döredýän ABŞ-nyň  bu geçirýän cäeleri  halk üçin  tragediýadyr. Sebäbi ol dürli keselleriň  döremegine  getirýär.

Kategoriýa:Taryh