open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bagdat

**Bagdat** — şäher, Yrak respublikasynyň paýtagty. Ýurduň esasy senagat, transport, söwda, ylym we medeniýet merkezidir. Şäheriň düýbi 762-nji ýylda tutulýar. Bagdat Ýakyn Gündogaryň iň belli medeni we söwda merkezidir. Bagdat şäheri Tigr derýasynyň ikiýan kenarynda deňiz derejesinden 34 *m* belentlikde ýerleşýär. Bagdatda ýanwaryň ortaça gradusy +10°, iýulyňky +34°. Ýöne iýulda howa aşa gyzyp, *t*-nyň 4-50° ýetýän wagty-da bolýar. Bir ýylda ortaça 163 *mm* ygal ýagýar. Bagdatda 2 mln. 361,8 müň adam ýaşaýar (1968). Bagdat diňe Yragyň däl, eýsem tutuş Ýakyn Gündogar ýurtlarynyň-da esasy howa, demir we awtomobil ýollarynyň uzelidir. Ýurtdaky işçileriň 40%-i Bagdatda jemlenendir. Bagdatda nebiti gaýtadan işläp bejerýän zawod, nah mata, trikotaž, gön-aýakgap kärhanalary we iri sement, metal işleýän zawodlary bar. Bagdadyň kärhanalary ýurtda öndürilýän ähli senagat önümleriniň 60%-ini berýär. Bagdatda uniwersitet 1956-nji ýylda açyldy. 1940-nji ýyldan bäri Ylymlar Akademiýasy işleýär.
## Çeşmeler
Kategoriýa:Bagdat
Bagdat Pakty

**BAGDAT PAKTY** — 1955 ý-yň 24 few-ynda Bagdýatda Yragyň we Türkiýeniň (soňra Angliýa, Eýran we Pakis-tan goşulýar) arasynda baglaşylan agressiw harby şertnama. Munuň özi SENTO diýilýän agressiw harby bileleşigiň başlangyjy boldy.

Kategoriýa:Taryh
Bagjyk üzme

**BAGJYK ÜZME** — köne toý däp-dessurlarynyň biri. Täze getirilen gelniň we öýlenen ýigidiň dogumlylygyny synamak üçnn ulanylýan degişme toý däbi. Bu däp boýunça ýoldaşlary öýlenen ýigidiň köýýaeginiň bagjygyny üzýärler.  Gelin onuň bagjygyny  dakyp   berýär.

Kategoriýa:Däpler
Bagirow Ruben Hristoforowiç

**Ruben Hristoforowiç Bagirow** (1908-1978) — Sowet Soýuzynyň Gahrymany, leýtenant. Ol Gyzylarbat ş-inde dogulýar. B. ýediýyllyk mekdebi gutaryp, alyjylar jemgyetnnde işleýär. 1930 ý-da harby gulluga çagy-rylýar. Ol harby gullukdan gelip, glawdortransda, kom-munal ýaşaýyş jaý gurl-y işgärleri soýuzynyň resp. komitetinde dürli ýolb. işlerde işleýär. B. 1943 ý-da goşun gullugyna çagyrylýar. Ol Aşgabatdaky harby uçilişäni gutarandan soň, 1944 ý-yň martynda fronta gidýär. Söweşde wzwod komandiri we rota partorgy hök-münde agitatorlyk, guramaçylyk ukybyny görkezýär. B. wzwody b-n 1944 ý-yň iýulynda Bug derýasynyň ustundäki ähmietli d. ýol köprüsini duşmanyň elinden alýar we iemessleriň 1 rota golaý adam güýjüni, 6 minomýotyny, 1 topuny ýok edip, sowet tanklarynyň we artilleriýasy-nyň köprüden bökdençsiz geçmegine ýol açýar. 1944 ý-yň awg-ynda Kapşewinssa ilatly punkty ugrundaky söweş-de duşmanyň güýçli garşyliklaýş hüjümleriniň 9-yny yzyna serpikdirýär. Şol söweşde B-yň bir özi duşmanyň 1 bronetransportýoryiy, azwoduň beýleki es-gerleri b-n birlikde nemess soldatynyň we ofisseriniň 60-syny ek edýär. SSSR Nkary Sowetinnň Prezidnumy-nyň 1944 ý-yň 23 sent-yndaky Ukazy b-n B-a Sowet Soýuzynyň Gahrymany dien at dakylýar. Ol «Gyzyl Ýyldyz» ordeni bilen sylaglanýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sowet Soýuzynyň Gahrymanlary
Baglaýjylar

**Baglaýjylar** türkmen dilinde özbaşdak söz topary. Baglaýjylar sözlemde sözlem agzasy bolmaýar, aýratynlykda ulanylanda many aňlatmaýar. Olar diňe sözlemdäki sözleri, sözlemleri özara baglanyşdyrmaga hyzmat edýär.

## Serediň
Kömekçi sözler

Kategoriýa:Grammatika
Baglanyş

**BAGLANYŞ** — edebi eserde sýužetiň ýaýbaňlaşmagynyň ilkinji etapy. Baglanyşda dramatik konfliktiň döremegine we ösmegine itergi bolan waka görkezilýär. Baglanyşdan soň gahrymanlaryň we personažlaryň arasyndaky sossial-syýasy çaknyşyk ýitileşip ugraýar.

Kategoriýa:Edebiýat
Baglanyşyk energiýasy

**Baglanyşyk energiýasy** — bölejikleriň käbir toplumynyň baglanyşykly ýagdaýynyň energiýasy bilen bu bölejikleriň biri-birindei tükeniksiz daşlaşan ýagdaýyndaky energiýasynyň tapawudy. Eger-de bu bölejikler molekulany emele getirýän atomlar bolsa, onda Baglanyşyk energiýasy diýlip, himiki Baglanyşyk energiýasyna düşünilýär. Eger-de bu bölejikler atom ýadrosyny emele getirýän neýtronlar we protonlar bolsa, onda Baglanyşyk energiýasy diýlip ýadronyň Baglanyşyk energiýasynaa aýdylýar. Baglanyşyk energiýasy başga hili hem bolýar. Öz ululygy boýunça Baglanyşyk energiýasy sistemany düzýän bölejikleri dargatmaga sarp edilýän işe deň. Baglanyşykly ýagdaý emele gelende, energiýa bölünip çykýar, şu sebäbe görä Baglanyşyk energiýasy otrissatel ululykdyr. Absaolýut ululygy boýunça Baglanyşyk energiýasy näçe köp bolsa Baglanyşyk şonça-da berk bolýar. Atom ýadrolarynyň Baglanyşyk energiýasy mln-ça *ew*-dan ybarat. Ýadrolarda şeýle uly Baglanyşyk energiýasynyň bolmagy atom ýadrolarynyň örän durnuklylygy bilen düşündirilýär. Bir protondan we bir neýtrondan ybarat bolan deýtronyň Baglanyşyk energiýasy 2,2 *Mew* deň. Uranyň ýadrosynyň Baglanyşyk energiýasy 1780 *Mew* golaýdyr. Käwagtlar ýadrodaky nuklonyň (protonyň ýa-da neýtronyň) Baglanyşyk energiýasy düşünjesi ulanylýar. Nuklony ýadrodaky baglanyşyklardan boşatmak üçin sarp edilýän energiýa nuklonyň Baglanyşyk energiýasy diýilýär. Ýeňil ýadrolardaky bir nuklona degişli bolan Baglanyşyk energiýasy ýadro baglylykda üýtgeýär. Bu üýtgeme 4He, 8Be, 12C we 160 ýadrolarynda (mes., 4He ýadrosy üçin Baglanyşyk energiýasy 7 *Mew* den) has güýçlüdir. Aralyk ýadrolar üçin bir nuklona degişli bolan Baglanyşyk energiýasy hemişelik diýen ýalydyr we ol 8,6 *Mew* deňdir.

Agyr ýadrolarda bir nuklona degişli bolan Baglanyşyk energiýasy kem-kemden azalýar. Bu sebäpli agyr ýadro (mes., uran) aralyk massaly iki ýadro bölünende energiýa bölünip çykýar. Iki sany ýeňil ýadro bir sany agyr ýadro birigende-de energiýa bölünip çykýar. Mes. 4He ýadrosy iki neýtrondan emele gelende takmynan 24 *Mew* bölünip çykýar. Baglanyşyk energiýasy massanyň defekti arkaly gös-göni aňladylýar. Atomdaky ýa-da molekuladaky elektronyň Baglanyşyk energiýasy ionizassiýa potenssialy bilen häsiýetlendirilýär. Erkin atomlardaky dürli elektronlaryň ionizassiýa potenssiallary atomlaryň gurluşlarynyň umumy kanunalaýyklyklary bilen şertlenendir. Molekulalar atomlardan emele gelende elektronlaryň Baglanyşyk energiýasy üýtgeýär.
thumb|600px|center|Baglanyşyk energiýasy.

## Daşarky çykgytlar
* Periodic Table of Elements Sorted by 1st Ionization Potential (eV)

Kategoriýa:Himiýa
Kategoriýa:Fizika
Kategoriýa:Atom fizikasy
Kategoriýa:Molekulýar fizika
Bagration

thumb|right|Bagration Pýotr Iwanowiç
**BAGRATION Pýotr Iwanowiç** [1765—12(24). IH. 1812] —knýaz, rus serkerdesi, 1812 ý-yň Wat. ur-nyň gahry-many. Gen. B. Kizlýar ş-inde gadymy gruzin knýazlary-nyň ieslinden bolan polkownik maşg-synda dogulýar. Ol 1787—91 ý-larda rus-türk urşuna, 1793—94 ý-lar-da Polşa kampaniýasyna gatnaşýar. Ol 1799 ý-da A. B. Suworowyň Italiýa we Şweýňariýa eden ýörişlerinde gen-maýor çininde awangardda komandirlik edip, äh-li uly söweşlerde tapawutlanýar. 1805—07 ý-larda Fraissiýa b-n bolan uruşlarda rus goşunynyň arer-gardyna baştutanlyk edýär we Şengrabeiiň, Preýsiş—Eýlauwyň, Fridlandyň ýanyndaky söweşlerde tapawut-lanýar. 1808—09 ý-laryň rus-şwed uruşlaryna gatna-şyp, 1809 ý-yň baharyida Aland adalaryny eelän diw, komandirlik edýär. 1806-12 ý-laryň rus-türk urşun-da B. 1809 ý-yň iýulyidai 1810 ý-yň martyna çenli Moldawiýa goşunyna komandirlik edýär. B. 1811 ý-yň awg-yndan Podolsk goşunynyň, 1812 ý-yň martyndai II Gb. goşunyiyn komanduýuşisi bolup, 1812 ý-yň Wat, ur-nda ussatlyk b-n söweşip, şol goşunlary güýç taý-dan agdyklyk edýän duşman goşunlarynyň zarbasynyň astyndan alyp çykýar we Smolenskiniň etegindäki I Gb. goşunlary b-n birikdirýär. Borodino söweşinde rus goşunlarynyň çep ganatyna komandirlik edip, uly ba-tyrlyk gärkezýär we agyr ýaralanyp aradan çykýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Bagt

right|thumb|Bagtyň simwoly.
**Bagt** — etnkanyň esasy kategoriýalaryiyň biri. Ol durmuşyň, manyly ýaşaýşyň maksady ýaly düşunjeler bilen bir hatarda durýar. Bagt şahsyetiň Watan, halk öňündäki borjuny abraý bilen berjaý etmegini, jemgyetiň hatyrasyna çeken zähmetiniň netijesinde öz durmuşyndan, ýaşaýşyndan kanagatlanmagyny aňladýar. Bagt düşünjesi sossial-ykdysady şertler bilenn aýrylmaz baglanyşykly bolup, ol dürli sossial jemgyýetde dürlüçe düşündirilipdir. Marksizmden ozalky akyldarlaryň bir toiary Bagty real dünýeniň çäginden daşardan agtarsa, beýlekileri diňe peýda görmek (Utilitarizm), lezzet almak (Gedonizm) Bagtdyr diýen duşünjäni öňe sürüpdirler. Marksizmden ozalky materialistler hem Bagty we oňa ýetmegiň ýollaryny real dünýäden gozläpdirler. Marksizm Bagt hakdaky diňi-idealistik düşünjeleri reddedýär we halkdan, kollektiwden üzňelikde Bagtly bolmagyň mümkin däldigini, adamyň şahsy Bagty bilen jemgyýetiň Bagtynyň aýrylmaz baglanyşyklydygyny aýdýar.

Kategoriýa:Durmuş
Bagrisskiý Eduard Georgiewiç

**BAGRISSKIÝ** (lakamy, hakyky fam-sy Dzýubin), Eduard Georgiewiç [22. H (3. HI). 1895. Odessa—16. II. 1934, Moskia] — rus sowet şahyry. GraŽdailyk ur-şuna gatnaşyjy. Onuň 20-30 ý-lardaky lirikasy graŽdanlyk urşunyň wakalaryndan, esgerleriň, deňie-çileriň, balykçylaryň aýdyň obrazlaryndan doly rew. romantika ýugrulandyr, dili emossional poetikligi b-n tapawutlanýar. «Soňky gije», «Şäher etegiade ýaşaýan adam» (1932) poemalary, köp goşgulary köne düşünje-leriň, meşançylygyn, hususyetçiligiň garşysyna gö-nükdirilendir. Has önjeýli eseri bolan «Opanas bara-da oýlanma» (1926) dien poemasynda Ukreinada graŽ-danlyk urşuny suratlandyrýar. «Pionerkanyň ölümi» (1932) dien poemasynda bir pioner gyzyň ölümýaň öňunde mertlerçe durşy beýan edilýär, rew. däpleri mlras edip almak ndeýasyny ykrar edýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Şahyrlar
Bagramýan Iwan Hristoforowiç

**Iwan Hristoforowiç Bagramýan** [20. HI(2, HII),1897] —- Sowet harby işgäri, Sowet Soýuzynyň Marşaly (1955), Sowet Soýuzynyň Gahrymany (1944) 1941 ýýldan SSKP agzasy. 1952-nji ýyldan bäri SSKP MK-nyň agzalygyna dalaşgär, 1961 ýýldan SSKP MK agzasy, SSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (2—8 çagyrylyşlar), raýatlyk urşunyň weterany. 

## Ömri
B. Elizawetpol (häzirki Kirowabat) stansiýasynda demirýol işçisi maşgalasynda dogulýar. Ol 1920 ýýldan başlap Gyzyl Goşunda gulluk edýär. 1934-nji ýylda Frunze adyndaky Harby akademiýany, 1938-nji ýýlda Genştabyň akademiýasyny tamamlaýar. Beýik Watançylyk urşy döwründe (1941-1945-nji ýyllar) ol dürli frontlarda ştab naçalnigiiň orunbasary we naçalnigi bolup işleýär. Ol goşunyň birinji Pribaltika we üçünji Belorus frontlarynyň goşunlarynyň komanduýuşisi bolýar. Uruşdan soňky döwürde B. Pribaltika harby okrugynyň komanduýuşisi, soňra SSSR Goranmak ministrliginde ýolbaşçy wezipesinde işleýär. 1956-njy ýylyň iýunyndan Genştabyň Harby akademiýasynyň naçalnigi, 1958 ýýldan SSSR Goranmak ministrinnň orunbasary we SSSR Ýaragly Güýçleriniň tyl boýunça naçalnigi bolup işleýär. 1968 ýýlyň aprelinden gen. inspektorlar toparynyň gen. inspektory. Ol SSSR-iň ordenleri we medallary bilen birnäçe gezek sylaglandy.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sowet Soýuzynyň Gahrymanlary
Bagşy

**BAGŞY** — dutaryň, gyjagyň ýa-da gargy tüýdügiň ýanynda türkmen milli aýdymlaryny ussatlarça ýerine ýetirýän, halkyň içiňde tanalýan aýdymçy. Bagşynyň sazandalyk we kompozitorlyk ukyby hem bolýar, Bagşylar ýerine ýetiriş ýollary, repertuarlary boýunça dessançy we tirmeçi diýen iki topara bölünýär. Tirmeçi Bagşy dessan, epos aýdymlaryny, şahyrlaryň goşgularyny, halk aýdymlaryny ýerine etirýär. Olardan Hally bagşyny, Sary bagşyny, Oraz Salyry, Nursähet Halsähet ogluny, Şükür bagşyny, Çowdur bagşyny, Nobat bagşyny, Hydyr bagşyny we olaryň ýoluny dowam etdiren respublikanyň halk artisti Sahy Jepbarowy, TSSR-iň halk bagşysy Ödeniýaz Nobadowy we beýlekileri görkezmek bolar. Ikinji topara degişli Bagşylar «Hüýrlukga — Hemra», «Zöhre — Tahyr», «Şasenem — Garyp», «Görogly», «Saýatly — Hemra» ýaly yşky-liriki dessanlary aýdýarlar. Olardan Nazar Baga, Pälwan Hoja, Magtymguly Garly, Jumamyrat Oraz, Palta bagşy we beýlekileri mysal görkezmek bolar. Dessançy Bagşylar, esasan, Türkmenistanyn Daşhowuz welayatynda has meşhurlyk gazanyp gözel watanymyzyn çar kunjinde bellidirler.Olardan has meşhurlarynyň atlary halk arasynda saklanyp gelýär.

Kategoriýa:Sungat
Bagşyýew Allaberdi

**BAGŞYEW Allaberdi** (1926) — Sossialistik Zähmetiň Gahrymany. Ol Mary obl-ynyň Mary r-nynyň II Gök-je obasyida dogulýar. 1942—52 ý-larda Mary r-nynyň «Moskwa» k-zynda k-zçy, 1952—70 ý-larda şol k-zda mehannzator bolup işlsýgr. O. h. eknnlerpni mehannzm arkaly bejermekde we progressnw usullary giňden ýaý-ratmakda ýokary netijeler gazananlygy üçnn, 1965 ý-da oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany dnen at dakyl-ýar. Ol bnrnoçe medal 6-n sylaglanýar.

## Çeşme
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Bagyr (oba)

**BAGYR** — Aşgabat r-nyndaky oba. Ol Aşgabat ş-inden 17&nbsp;km go-gb-da, Köpetdag eteginde erleşýär. Ila-ty 6400 adam (1970). B-yň ilaty gadymy zamandan bäri eker. we mald. b-n meşgullanypdyr. Ol erde Köpetda-gyň eteginden çykýan çeşmeler we kornzler arkaly su-warymly eker. alnyp barylýar. B-da «Kommuňizm» k-zy erleşýär. B-da orta we sekşzýyllyk mekdep hem-de ke-selhana bar. B-da köne we täze Nusaýyň harabasy er-leşýär.

Kategoriýa:Obalar
Kategoriýa:Durmuş
Bagyr

thumb|Goýnuň bagry
**BAGYR** (hepar) — janly organnzmleriň iýmit sindirişine we madda çalşygyna gatnaşýan iň uly mäz. Oňurgasyz haýwanlaryň Bagrynda iýmit maddalary (uglewodlar, ýaglar) zapas saklanýar. Hordaly jandarlarda we adamlarda Bagyr öt işläp çykarýar hem-de organizmde madda çalşygy bilen baglanyşykly prosseslere gatnaşýar. Bagyryň ähmieti diňe bir iýmiti gaýtadan işlemek we snňdirmek bilen çäklenmän, eýsem ol organizmde bolup geçýän ähli biohimiki özgerişlerde-de uly rol oýnaýar. Adamyň Bagyrynyň agramy 1,5–2&nbsp;kg bolup, ol garyn boşlugynyň sag tarapynda, gapyrgalaryň eteginde ýerleşýär. Onuň gurluşy örän çylşyrymlydyr. Bagyryň aşak tarapyndan onuň içine portal wenasy, 15. arteriýasy we nerwler girýär. Içegelerde siňen iýmit maddalaryny alyp gaýdýan gan damarlary ilki bilen portal wenasyna gelip Bagyra girýär we ol ýerde kapillýarlara bölünýär. Kapillýarlardan gaýdan has owunçak wenajyklar bir-birleri bilen birigip, aşaky köwek wena goşulýan Bagyr wenalaryny emele getiräärler. Şeýdip gan Bagyryň öýjüklerinden süzülip geçende, käbir maddalar himiki özgerişlere sezewar bolýar. Mes., Bagyr kapillýarlaryndaky ganda glýukozanyň mukdary 0,12%-den köp bolsa, ony Bagyryň öýjükleri glikogene öwrüp özünde saklaýar. Organizme glýukoza köp gerek bolanda (ganyň düzüminde 0,1 %-e çenli azalanda), Bagyrdaky glikogen glýukoza öwrülnp gana goşulýar. Bagyr özünden geçýän gany arassalamak bilen goranyş funksiýasyny hem ýerine etirýär. Iýmit siňdnrilende emele gelýän we mikroorganizmleriň içegede döredýän ençeme zäherli maddalary hem gana goşulyp, Bagyra golýär we himiki özgerişlere sezewar bolup, olary zähersizlendirýär. Şeýlelikde, Bagyr organizm üçin maddalaryň himiki özgerişleriniň laboratoriýasy bolup, ol bedende bolup geçýän hemme prosseslere aktiw gatnaşýar. Galybersede, Bagyr maddalarysň birnäçesini (uglewodlary, beloklary, witaminleri we ş. m.) gerek bolýança özünde ätiýaç saklaýar. Ol beloklary sintezleýär, iýmitdäki aminok-talardan ganyň plazmasyndaky albuminleri, globulinleri we fibrinogeni sintezleýär.

Kategoriýa:Anatomiýa
Bagyr keseli

**BAGYR KESELI** — mallarda we adamda bolýan kesel. Bu keseliň ýüze çykmagyna, esasan, iýmit siňdiriji organlaryň, gan hem-de ýürek-gan damar sistemalarnyň kadasyz işlemegi sebäp bolýar. Bagyr keseli käbir halatlarda gysga wagtlyk bolýar, emma agyr ýagdaýda geçýär, käbir halatlarda kesel uzak wagtlap dowam edip, ýeňil geçýär. Mallar Bagyr keseli bilen kesellände, birnäçe alamatlar ýüze çykýar, ýagny bagyr çişýär, onda agyry peýda bolup, nemli bardalar saralyp başlaýar, organizmiň duýgurlygy artýar. Bagyr keseli bejerilende, kesellän mala tiz siňýän ot-iým, glýukoza, urotropin, kampolon ýaly dermanlar, B, K, C witaminleri berilýär

Kategoriýa:Keseller
Kategoriýa:Lukmanlyk
Kategoriýa:Weterinarlyk
Indemir

**INDEMIR** – tarada mata dokalanda, onuň gyrasynyň dogry, göni gitmegi üçin, niçe agajyň iki ujyna geýdirilip, matanyň ininiň gyrasyna geýdirilýän disli demirjik

Kategoriýa:Tekstil
Indeterminizm

**INDETERMINIZM** (lat. *In*-sözün öňünden gosulyp, ýoklygy aňladýar we *determinizm*-sebäplik arabaglanşygynyň obyektiwligini (ontologik I.) ýa-da ylymda sebäplilik jähtden düşündirişiň akyl ýetiriş gymmatyny (metodologik I.) inkär edýän filosofik taglymat we metodolik poesiýa. Adamyň erk-işleginiň şertlenilenligi, adamyň öz eden etmişleri üçin jogapkärçiligi badaky problemalar boýunça I. we beterminizm (seret) biri-birine garşy durýan konsepsiýa hökmünde öne çykýar. I. erk-islege awtonom güýç hökmünde öne çykýar. I. erk-islege awtonom güýç hökmünde garaýar hem-de sebäplilik prinsipleri adamyň özüni alyp barşyny düşüňdirmekde ulanyp bolmaz diýip tassyklaýar, determinism tarapdarlaryny fantalizme aýyplaýar. Emma weli “Dterminizmin fatalizmi nazarda tutýanlyg-a beýlede dursun., gaýtam ol paýhasly hereket etmek üçin esas berýär “ (Lenin B.I. Eserler, 4 neşirden terjime, 1 tom, 463 sah.). Häzirki zaman burjuaz filasofiýasynda I-iň dürli formalary ýaýrandyr. Mysal üçin, Badenin neokantçylyk mekdebi determinizm prinsipini diňe tebigat hakyndaky ylym bilen çäklendirýän we onuň “ruh hakyndaky ylymlar” barada ulanylmagyny inkär edýärdi. Neopozitiwizm pragmatism we personalizm dterminizmi diňe logiki sfera bilen çäklendirmäge synansýarlar. Häzirki zaman kwant fizikasynyň ösmegi netijesinde I. we determinzm aýratyn-da aktual problema öwrüldi, determinism aýratyn-da aktual problema öwrüldi. Klassyky determinism prinsiplerinin mikrodunýade bolup geçýän proseslere häsiýetlendirme bermek üçin ýaramaýanlygy belli edildi. Şoňa göräde kwant teoriýasynyň esasy kanunlayny I. we agnostizm ruhunda düşündirjek bolup synanşylyp başlandy elektronyň erkin hereketi hakyndaky ek-tuk mikrohoadasynyn teologik güýçler arkaly dolandyrylýanlygy hakyndaky ideýalar I-iň ýüze çykmasydyr. Dialektiki materalizm I-I inkar etmek bilen bilelikde, determinz hakynda dowam edip gelen ozalky mehanistik düşünjeleriň ýeterlik däldigini görkezýän hem-de häzirki zaman tebigat5 we jemgyýetçilik ylymlarynyň gazanan üstünlikleri esasynda determinz hakynda täze, jemlenen düşünjäni formirleýar

Kategoriýa:Filosofiýa
Indiwidual iş wagty

**INDIWIDUAL IŞ WAGTY** - aýry-aýry öndürjiniň (kärhanasynyň) öňümiň şol bir görnüşiniň birligini taýýarlamaga sarp edýän wagty. I.i.w. öndürjiniň (kärhananyň) peýdalanýan tehnikasynyň häsiýetine onuň iş ussatlyk derejesine (kärhananyň işçileriniň kwalifakisiyasy) we aýry-aýry öndürjiniň zähmet öndürjilik derejesine täsir edýän ençeme beýleki şertlerde baglydyr. I. i. w-nyň jemgyýetçilik zerur iş wagtyna (seret) laýyk gelmezligi mümkin. Jemgyýetçilik zerur iş wagty bolsa haryt öňümçiliginde harydyň jemgyýetçilik gymmatyny kesgitleýär

Kategoriýa:Ykdysadyýet
Indiwidual kapital

**INDIWUDUAL KAPITAL** - kapitalistik jemgyýetde jemgyýetçilik kapitalynyň pul, öndürijilik ýa-da haryt formasyndaky bir bölegi bolup, aýry-aýry kapitalistleriň hususy eýeçiliginde bolýar we olar ony peýda gazanmak üçin ulanylýar. I.k senagat söwda we ssuda kapitaly görnüşinde bolup, olar öz yerlerine senagat, söwda peýdasy ya-da ssuda prosenti görnüşinde goşmaça bir bölegini getirýär. Her bir toplanan pul kapital bolup bilmez. Diňe peýda gazanmak maksady bilen ulanlanda , pul kapitala öwrülýär we sonun hasabyna-da köpelýär. Kapitalist tarapyndan pula alnan öňümçilik serişdeleri we işçi guyci önümçilik prosesinde birleşip, goşmaça gymmaty döredýär. Kapitalistiň önümçilige harçlan şol pul köpelip, yene-0de kapitaliste dolanyp gelýär. Bu formula kapitalyň ähli görnüşlerinde degişlidir. Şonuň üçinem ony K. Marks kapitalyň ahlumumy formulasy diýip atlandyrýar. Kapitalyn eýesi bolan kapitaliste goşmaça gymmaty çäksiz artdyrmak hyýaly mahsusdyr. Diýmek her bir kapitalistiň maksady peýda almakdan we kapitalyny artdyrmakdan ybaratdyr.Her bir I.k başga bir I.k bilen baglanşyksyz ýaşap bilmez. Bularyň jemi hem jemgyýetçilik kapitalyny ybarat edýär düzýär.

Kategoriýa:Ykdysadyýet
Indiwidual psihologiýa

**INDIWIDUAL PSIHOLOGIYA** - psihologiýanyň bir ugry. Ol Awstriýa psihology A, Adlerin taglymatyna esaslanýar. Irki çagalyk döwründe peýda bolan doly bahaly däl duýgy adam üçin özboluşly “yasayys stilin” kesgitleýär. I.p psihologik tapawutlanyp, sosiýal gylyk-häsiýet esasynda dogabitdi sosoial duýgy duýýar, ýöne şol duýgy özüniň doly ösüşine ýetmegi üçin terbiýelenmegi talap edýär diýip hasaplaýar. Newrotiklerde, neşekeşlerde we s.m m-de şeýle duýgy bolmaýar. Çünki olara akyl ýetirilmedik galp mksatlarda ymtylýarlar. I.p terepiýanyn maksady pasiýentiň ýasaýys stilinde ýoýluslary ýüze çykarmakdan ybaratdyr diýip hasap edýär. I.p sosiýal taýdan doly bahaly däl duýguly toparlaryň (jenaýatkärler we ş.m) pisigalogiýasy bilen hem meşgullanypdyr. Umuman I.p özüniň umumy psigalogiýa teýoriýasyny işläp düzmedi, diňe empirik häsiýetde synlamak bilen çäklendi. I.p 1930nji ýyllarda esasan hem dedagogikada we psihoterapiýada has gin ýaýraýar. I,p özbaşdak ugur hökmünde ösüşden galýar.

Kategoriýa:Psihologiýa
Indiwidual seçgi

**INDIWIDUAL SECGI** - köplenç halatlarda öz-özünden tozanlanýan ösümlikler üçin sort döretmekde ulanylýan esasy metodlaryň bir. Bu hili seçginin birinji sikli hasy hem bolsa belli alamat üçin ýa-da populyasiyasynyn nesil üýtgedijiligi birnäçe gomozigot genotiplere dargan mahalynda ulanylýar. Bu ýagdaýda bellenilen häsiýetiň has gowy bolmagy seçilip alnan genotiplerin gibridleşmegi gos-goni bagly bolup, nesle geçişiniň netijesinde häsiýetleriň dargan mahalynda geçirilýän ikinji sikli bilen kesgitlenilýär. I.s öz-özünden tozanlaýan ösümlikleriň populýasyýanyň arasynda gecirlende, bir gezek üstünlik berip we sonar käwagtda ýüze çykýan mutasiýa göz öňünde tutulmasa I. s-niň soňraky peýdasy sort döretmekde örän ujypsyzdyr. I. s-de indiwidiumlaryn nesle geçijilik hiliňe baha bermäge mümkinçilik bolýar. Ol öz-özünden tozanlaýan ösümliklerde ulanlanda, gowy netije berip biler. Atanaklaýyn tozanlaýan ösümliklerde, şeýle hem mallarda ulanylanda, seçgi maşgalalary hem-de ugurlary boýunça alnyp barylýar.

Kategoriýa:Botanika
Indoneziýalylar

**Indoneziýalylar** (orang-orang Indonesia) Indoneziýa Respublikasynda ýashaýanlaryn özine berýän ady.

Ýurduň ylatynyň 96% malaý-polinez diller maşgalasyna we go. Mongoloid toparyna degishli Indoneziýa dillerinde gepleýän I-dan ybaratdyr. Lingwistler, şeýle hem etnograflar kahalatlarda Indoneziýa şahasyna degishli dilde gepleýän ähli halklar, şol sanda olaryň Indoneziýadan daşarda ýashaýanlaryna hem I. diýip atlandyrylýar. Indoneziýanyn graždanlygyndaky I-yn sany 124,9 mln adam (1971). Ýurduň halklarynyň umumy sany 150-deň gowrak, dilleriniň we dialektleriň sany 1000-deň hem geçýär. Ýurduň ylatynyň 90%-I 13 sany uly halkdan (her haýsy 1 mln gowrak) durýar. I-nyň köpüsi (85 % golaýý) yslam dinine 2%-e golaýý induizm dürli gornuşlerine, 4%-I hristian dinine, 3%-I buddizme we konfusiançylygy (hytaýlar) lar. I-yn emele gelmeginde hususan go. Mongoloid jynsa, melänez we weddoid antropologik tipe degishli ekwatorial (negr-awstraloid) jynsa hem-de belli ir derejede ýewropiedlere degishli birnäçe etnik komponentler gatnashýar. Go. Mongoloidler b,e,on 3-2 munýýllyklaryn sepgidiňdeň bashlap, Aziýa materiginiň go-gd raýonlaryndan tapgyr-tapgyr bolup gelýärler. Içerki we daşarky migraşyýanyn we etnik jynslaryň biri-biri bilen özärä gatnaşhyklaryň dowam etmegi netijesinde Indoneziýanyn häzirki zaman etnik ozbolushlygy emele gelýär. Ýurduň dürli halklary sosiýal-ykdysady we medeni ösüşhiň dürli derejesinde durýarlar. Indoneziýada ýashaýan köp halklarda obshina-urug gatnaşhyklaryň galyňdylary örän güýçli, papuaslarda, kuwu äkitlerde we b-da bolsa ilkidurmush obşina jemgyýetiniň alamatlary saklanyp gelýär. Häzirki wagtda Indoneziýada ýashaýan ownuk halklaryň ýakynlashmak prosesi bolup geçýär. Aragatnaşhyk we döwlet dili diýip Indoneziýa dili (gelip çykyşhy boýunça Malaý dili) hasaplanýar. I-nyň taryhy, ykdysadýýeti we medenýeti barada Indoneziýa (seret) diýen mäkälädä giň maglumat berilýär.

Kategoriýa:Indoneziýa
Indol

**Indol**—(2,3 benzopirrol)-ýakymsyz ysly, reksiz kristallar,

Er t 52gradus. I gyzgyn suwda we orgaňyky eredijilerde ereýär. I. dash kömür smolasynyň düzümiňde bolýar, ondan I-y ahgar metallarynyň duzlary görnüşhiňde. I. käbir efir ýaglarynyň (meş. Jasmine ýagynyň) düzümiňde bolýar. Ol şkatol (3-metilindöl) bien adamyň we suýtemijilerin içegelerinde hem tapyldy. I-in köp önümleri biýologik taýdan aktiwlik hasýetine eýedir. Meş. 3-indolylukşyş kislotasy (geteroauksin A- ösdüriji madda), serotonin, rezerin we b. I. geteroauksini, triptofany sintezläp almak üçin bashlangyç çig önüm bolup hyzmat edýär. Ol parfýumeriýa senagatynda hem ulanylýar (gül essensiýalaryn ysyny gowlandyrýar we güýçlendirýär)
Indoksil

**INDOKSIL**-indolyň toparyna degishli, kristallary açyk-sary reňkli , ýaramaz ysly madda; er T85 gradus I. iki sany tautomer formada bolup bilýär. Mölekulýar massasy 133,14

I. adamyň we haýwanyň peshewinde 3indoksilkukurt kislotasynyň kaliý duzy (peshewin indikany) görnüşhiňde, käbir tropiki ösümlikleriň shiresinde indikanyň glikozidi görnüşhiňde saklaňýar. Bulary gidrolyzlap I alyňýar. I-e azotly kislota täsir etdirilende , 2 yzatyňokşym alyňýar. I. howanyň kislorody we b. oksidlendirijiler bilen oksidlenende, gök nil-indigö emele getirýär, gaýtarylanda bolsa indol berýär.
Indigo

**Indigo** (, lat, indiçüm, gr indiköş-hindilerinki) — goýy gök kristallik madda, er, temperaturasy 390-392 gradus (kem-käsleýin dargamak bilen). Suwda we spirtde eremeýär. Beýleki organiki eredijilerde gowşak ereýär. Indigo gadymy wagtlardan belli boýag bolup, ol Hindistandan Gresiýa getirilýär. Ony indigo saklaýan ösümlikleriň Indigofera tinctoria görnüşinden alypdyrlar.

Indigonyň esasy alnyş usuly: ol aňylynyň hlor-uksus kislotasy bilen täsir edilmeginde fenelgsin alynýar, ol bolsa aşgar bilen işlenilýär; şunda emele gelen indoksil howanyň kislorody bilen indigony oksidleýärler. Reňkiniň tiz solýanlygy sebäpli, ol has durnukly kub boýaglary bilen çalşyrylýar. Pagta süýümini, ýüňi gök reňkde boýamaklykda giňden ulanylypdyr. Indigonyň 19-njy asyrda nemes organik himigi Baýer tarapyndan açylmagy, onuň gurluşynyň we sintezlemek metodynyň öwrenilmegi indigoid boýaglarynyň öndürilişini ösdürmäge itergi berdi.

## Salgylanmalar
* Indigo sinteziniň reaksiýa mehanizminiň Flash-illýustrasiýasy

Kategoriýa:Boýaglar
Kategoriýa:Ýasama indollar
Indigirka

**INDIGIRKA** Ýak. ASSR0nda ýerleshýan derýa. Uzynlygy 1726&nbsp;km, basseýninin meýdany 360 mun km kwadrat. I. Hastah we Taryn-Ýurýah derýalarynyň birleshmesinden emele gelip, Gd Sibir deňzine guýýar. Hastah we Taryn-Ýurýah derýalary goshulandan soň I. Oýmýakon daglarynyň has peselýäň bölegöndeň dg-gb tarapa akýar. Sonar dg-a öwrülip, Çerskiý gershinin ençeme dag ulgamlaryny kesip geçýär. I. çün dereleriň içinden akyp, köp sanly boşagalary emele getirýär. Ýana-Indigirkä pesliginde onuň hanasy giňelýär. Esasy goshantlary: Çepden Kýunte, Kuýdudun, elgi, Seleninýah, Uýandyna; sagdan Nera, Moma, Badýariha, Esasan, ýagysh we gar suwlaryndan suwlanýar. Oktýabrda doňup maýýn ahyrynda-iýunyň bashlarynda dony çözülýär. Tomsuna joshýa, gyshyna ujypsyz akýar. Üst-Neranyň ýanynda suwuň ortaça sarp edilişhi 428 m3/sek, Woronsowyn ýanynda 1570 m3/sek I/ balyga (rýapushka, çirmiksun, nelma, omul, syg) baýdyr. Moma derýasynyň guýýan ýerinden bashlap gamy gatnawlydyr (1086&nbsp;km). Esasy gamy guralgalary , Drushina, Çokurdah, Tabor, I-nyň basseýinden altyn alyňýar.

Kategoriýa:Derýalar
Kategoriýa:Russiýanyň geografiýasy
Indoneziýa dili

**Indoneziýa dili** - Filippinde, Taýwanda, Uly we Kiçi Zond, Molukka adalarynda, Malakka ýa. Adalarynda, Go. Wetnamyn käbir raýonlarynda we madagaşkar adalarynda ýashaýan halklaryň dilleri.

Ol malaý-poliňežiýä diller mashgalasyna degishlidir. I. d=nyň ýeterlik öwrenilmandygy ony ylmy taýdan klassifikasiýalashdyrmagy kynlashdyrýar. Ilkinji Klassyfykasiýälärdä ony 8 topara (franşuş alymy G. Ferran), sonar 16 topara (golland alymy Ýa. Gonda) bölýärler. Has giň ýaýranlary: indoneziýa dili-Indoneziýanyn döwlet dili (Ýawa.a), şudan dili (Ýawa adalarynyň go-gb bölegi), tagal dili-Flippin Respublikasynyň döwlet dili, Malagasy dili-Madagaşkar adalaryndaky Malagasy Respublikasynyň döwlet dili. I.d öz tipologiýasy boýunça prefiksli we suffiksli dilleriň tipine girýär. Çekimli fonemalaryň ulanylyşhy, esasan, bir menzesh bolup, monoftonglaryn we diftonglaryn barlygy bilen häsiýetlidir. Çekimsiz fonemalaryň sostawynda aýry-aýry dillerde tapawutlar duýulýar. Sheýle-de ol dilleriň we diller toparlarynyň arasynda fonetik menzeshlikler bar. Söz bogunlary köplenç açyk bolýar, söz toparlary morfologiýa taýdan biri-birinden az tapawutlanýar. Hindi-Ýewropa dilleri üçin ishlenen düzgünler esasynda olary özärä bölmek mümkin däl. Fransuz alymlary P. Fawr, A.Mar de Maren, golland alymlary H.Tendelö, E.Ulenbek, sowet alymy A.S. Tesýolkin we bashgalar tarapyndan sözleri topara bölmegi dürli kriterleri hödür;endi.Sözlük sostawy etimölögiýa taýdan, esasan bir menzesh bolup, ol goshulmalar arkaly ýasalýan sözleriň, asyl sözleriň goshalanmagy goshma sözleriň, shonun ýaly-da Sanskrit, arap, golland, franşu, iňlis we b. dillerden girýän sözleriň hasabyna baýlaşhyp durýar. I. d-nyň hemmesi arap hatynyň esasynda düzülen elipbiýdeň peýdalaňýar. Shu dillerde köp sanly çeper edebiýat eserleri bar.

## Seret
* Indoneziýa

## Sepler
* Indonesian Word Definition
* Indonesian Translation
* Indonesian Dictionary
* Indonesian Text to Speech

Kategoriýa:Indoneziýa
Indiwiduallyk

**INDIWIDUALLYK** (lat. Indiwiduum-bölünmeýän)-haýsy hem bolsa bir hadysanyň , jandaryň ýa-da adamyň gaýtalaňmaýan ozbolushlygy. I. ideýasy antiki filosofiýada ýüze çykýar. Orta asyr sholastikasynda I. diňe adamyň shahsýýet bilen çäklendirilýärdi. Häzirki wagtda aýry-aýry ylymlarda we filasofiýada I. dushunjesi dürli maňa eýe boldy. Biýalogiýa ylmynda (fiziologiýa, zoologiýa, etologiýa, geňetika) I. her jynsyn, organizmiň spesifik aýratyňlyklaryny häsiýetlendirilýär. Pişihölögiýada I. problemasy özaly bilen aýratyn bir adamyň öý-pikirini duýgusynyň, erkinliginiň, ymtylmasynyň, arzuw-hýýalynyn, talabynyň, motywynyň, hereketiniň, endiginiň, meýilliliginiň, basharnygynyn we b. aýratyňlyklarynyň ozbolushlylygy, köp dürlililigi bilen dushundirilýar. Sosiýal psihologiýada I. kollektiwlilige garshy goýulýar. I-a adamyň ozbolushlylygynyn we bitewiligini kesgitleýji esasy struktura hökmünde garalýar. I adamyň gatnaşhyk situasiýalarynda özüni alyp barshynda sheýle hem ish hereketlerinde onuň endik eden ukyplarynda ýüze çykýar.
Indiwidualizm

**Indiwidualizm** (,  — bölünmeýän) — buržuaz ideologiýasyna we moralyna mahsus bolan ahlak ýörelgesi. Indiwidualizmiň teoritiki esasy jemgyýetde şahsyýetiň absolýut hukugyny, absolýut özbaşdaklygyny ykrar etmekden ybaratdyr. Agalyk ediji synplaryň ideologiýalary indiwidualizmi adamyň tebigatyna guýlan, üýtgemeýän hadysa hasaplanylýar. Hakykatda bolsa indiwidualizm ýörelgesiniň sosial esasy hususy eýeçilige daýanýar we ol şahsyýet bilen adamlaryň, kollektiwe, jemgyýete garşy goýulmagyny, jemgyýetçilik bähbidiniň hususy bähbide boýun egdirilmegini aňladýan sosial hadysadyr. Buržuaz teoritikleriň indiwidualizm teoriýa taýdan has doly esaslandyryjylardyr. Indiwidualizm konsepsiýasy buržuaz gatnaşhyklarynyň ýaňy döräýen döwründe feodalizm we katoliki buthananyň hasrat zynjyryndan şahsyýtiň halas bolmagy ugrundaky göreşe belli bir derejede peýdaly rol oýnan hem bolsa, burjuaziýasynyn agalyk ediji synpa öwrülmegi bilen, ol kapytalistik ekspulatisiýa makullaýan idiýalogiýa bolup hyzmat edýär, 19 asyr nemes idealist filasoflary Shtirnerin we Nisshanin ishlerinde I. egoism jynsparazlygyn, shohratparazlygyn in ýokary derejesine ýetilýär. Hemde fashizmin ideýa ýaragyna öwrülýär. Antagonistik synplaryn ýok edilen we shahsy hem-de jemgyýetçilik bähbitleriň utgaşhan ýeri bolan sosialistik jemgyýetde I. kollektiwizm prinşipi bilen çalshyrylýar. Sosiýalistik jemgyýet I-in galyňdylaryny zahmetkeshlerin bähbidini göräýär. Ony kollektiwwizm ruhuňda terbiýeleýärler we onuň hemmetaraplaýýn ösmegi kapilleshmegi üçin ähli shertleri döredýär. Sowet adamlary bir adam üçin, bir adam hemmeler diýen shygar astynda ýashaýarlar we ishleýärler.

Kategoriýa:Filosofiýanyň ugurlary we mekdepleri
Kategoriýa:Etika
Kategoriýa:Politologiýa
Kategoriýa:Şahsyýet aýratynlyklary
Kategoriýa:Syýasy teoriýalar
Induizm

**Induizm** (sanskr, hindumata, hindusamaýa) — has giň ýaýran dilleriniň biri. I-in esasynda halkyň dini dushunjesinin we däp-dessurynyň real gündelik praktikasy ýatyp, ol ýerli etnik, milli we sosiýal shertlere baglylykda özünini köp dürliligi bilen tapawutlanýar. Munuň özi her hili doga okamakdan, dürli däp-dessurlary we dini düzgünleri berjaý etmekden ybaratdyr. Kasta induistlerin (bashgaça ) sosiýal guramasynyň formasy bolup hyzmat edýär. Induslaryň kultunyň we dini ynmanynyn aýratyňlygy köp halatlarda olaryň ol ýa beýleki kasta degişlidigine bagly bolupdyr. Emma adam öleňden soň, janyň başga sekile geçmegi (sansara) hakyndaky taglymat ähli induslar üçin umumydyr. Ol taglymat boýunça adam öleňden soň, onuň jany başga bir ösümlik gabagfynda, haýwan ýa-da adam bedenine gyryp, shonda ýashaýarmysh. Induslaryň düşünsine görä, her bir adamyň öz etmişinde baglylykda onuň jany oňat ýa-da erbet sekile öwrülýärmiş. Şoňa göräde öleňden soň, başga sekile öwrülmek zynjyryndan halas bolamgy gazanmak-moksa in ýokary dini maksat hasaplanýar. I-nyň dürli dini-filasofik taglymatlarynyň esasy mazmuny moksalygy gazanmagyn ýollarynyň we mümkinçilikleriniň işläp düzmekden hemde esaslandyrmak ybaratdr. Dini filasofiýada uçhudaýlyk ideýasy öne surulýar. Abstraçt häsiýete eýe bolan Brahman hem-de iki sany baş hudaý Wisnu we Siwa. Bularyň birinjisi Älemi dörediji, ikinjisi ony goraýjy, üçinjisi ony rujy hökmünde çykyş edýär.

Wedler (gimnler, brahmanlar, aranýaklar, upanisadlar), eposy, aýratyn onuň, diýen bölümleri ähli induslar üçin keramatly edebiýat hasaplanýar. I-in irki orta aşyrlarda esaslandyrylan dini garaýýs we praktiki komlekisnde soňky döwürlerde şeýle hem bir düýpli. Özgeriş bolmady, ýöne her dürli sektantçylyk hereketleri, eserler, taglymatlar döräp durýar. Olardan has görnüklisi bhaty hereketidir (12-17 aşyrlar) 16 asyrda bhaktinin bir akymynyň esasynda sikhizm döreýär.

Hindistanda milli-azat edijilik hereketiniň dörän we ýaýbaňlanan döwri bolan 19-20 aşyrlarda şol hereketiň agalyk ediji ideologiýasynyň hasaplanan burjuaz milletçiligi I-in tazedden döreýiş we reformaşyýa formalaryny (Indus renessans,. neoinduizm) Kabul edýär. Köp sanly dini reformatorçylyk jemgyýetler we guramalar, jemgyýetçilik ishgarleri, ideologlar, akyldarlar (Rammohon Raý, Ramakrishna, S Wiwekananda, D SaraswatiR. Tagor.M K.Gandy we bashgalar) neoninduizm wekilleri bolup çykysh etdiler. Häzirki wagtda garashsyz Hindistanyň sosiýal durmuşhyňda entek geçmişhiňiň galyňdylary , dini obshina onushyzyzlyklary sanlansa-da, I-in sosiýal bahasy barha daralyp bashlaýar.

Kategoriýa:Din
Induktiw logika

**INDUKTIW LOGIKA** - logikanyň bölümi ol bölekleýin netijelerden umumy netijeleri çykarmagyn logiki proseslerinden öwrenýär. Adaty logikanyň wekilleri, mysal üçin, Mill ýekeleýin, empiriki bilimlerden umumy teoritiki bilimleri almaklygyn prosesleriň aňalyz etmek, öwrenmek I. l-nyň wezipesidir diýip tassyklaýar. Logikanyň taryhynda I. l-nyň predmeti 19 asyrda iňlis logikaçasy uewell tarapyndan esaslandyrylan gipotetik-deduktiw metodynyň möçberinde ylmy tassyklamalary barlamaklygyn logiki kriterlerini analizlemek bilen çäklendirýän bashga garaýýs hem bolupdyr. Şoňabaka bu garaýýs häzirki zaman logiki ylmynda özüniň bir näçe tarapdarlaryny tapýar. Emma şeýle-de bolsa bu konsepsiýa I. ll-nyň meselelerini doly we gutarnykly öz içine alyp bilmeýär. Çünki ol ylmy bilimleri almaklygyn proseslerini logikanyň metodlary esasynda analizlemekden, ýagny olary induwidual anyn aýratyňlyklaryna bagly bolmazdan, akyl ýetiriş prosesleriniň obýektiw mazmuny bilen kesgitlenýän jemgyýetçilik zerurlygy hökmünde analizlemekden dashlasýar. I.l-nyň taryhy problemätikasy umuman teoritiki we empiriki bilimleriň arasyndaky gatnaşhyklary öwrenmegiň has giň gneşölögik problemasy bilen, gönüden-göni gözegçilik etmeklige we ekspirmente esaslanýan ylymlaryň logikasynyň hem-de metodologiýasynyň meseleleri bilen ýakyndan baglanşyhýar. Häzirki zaman I.l özüniň çäklerini barha giňeldýär. Indio l diňe bir bölekleýin netijelerden umumy netijeleri çykarmaklygy öwrenmän, eýsem barlanylýan bilimiň hakykatlylygyny hakykylygyny bize belli bolan bilimleriň esasynda dogry anyklap bolmadyk wagtda, diňe soňky alnan bilimleriň ilkinji bilimi tassyk edýäňligini ýa-da etmeýäňliligini kesgitlemek mümkin bolan wagtda ýüze çykýan ähli logiki gatnaşhyklary hem öwrenýär. Shonun üçin-de häzirki zaman I. l=synyň esasy dushunjelerinden biri hem empiriki bilimleriň bar wagtynda ymy çaklamalaryň ähtimallygy hökmünde ündeňilýäň subut etmekligin derejesi hakyndaky dushunjedir. Bu bolsa häzirki zaman I.l-synyň ähtimallyk teoriýasynyň logikasyna öwrülýändigini görkezýär.

Kategoriýa:Filosofiýa
Induktiwlik

**Induktiwlik** (lat. Indiçtio-gönükdirme, inetleme) - elektrik zynjyrýýn magnit häsiýetlerini aňladýan fiziki ululyk. Geçiriji konturda akýan tok töwerekdäki giňişlikde magnit meýdanyny döredýär, şonda konturyn içinden geçýän magnit akymy (F) togun güýjüne (I) göni proporsionlardyr: F=LI Proporsionallyk koeffisientine (L) I. ýa-da konturyn samoinduksiýa koeffisienti diýilýär. I. konturyn ölçeglerine we formasyna, sheýle hem onuň ýerleşen seredasynyň magnit syzyjylygyna baglydyr. Birlikleriň halkara sistamasynda (seret) I-in birligine genri (gn) diýilýär. SGS birlikler sistemasynda (seret) I-in uzynlyk ölçegi bar, shonun üçin hem bu sistemada I-in birligine sm diýilýär döreýän somoinduksiýanyn ehg-I (E) I-in üsti bilen anladylýar.
(-togun wagtyn dowamynda üýtgemegi). Togun berlen güýjünden I. togun magnit meýdanynyň energiýasyny (w) kesgitleýär.
I.näçe köp bolanda, tokly konturyn toweregindki ginishlikde jemlenýän magnit energiýasy hem shonça köpdür. Eger elektriki we mehaňyky hadysalaryň arasynda menzeshlik bar bolsa, onda magnit energiýasy kinetiç energiýasy. Bilen deneshdirilmelidir (bu ýerde m=jisimiň massasy, W=onuň hereketiniň tizligi) . Diýmek I. massasynyň roluny tok bolsa tizliginiň roluny oýnaýar. Netijede I. togun inersiýa häsiýetlerini kesgitleýär.

Kategoriýa:Fizika
Induksiýa

**Induksiýa** *([[Latyn dili|lat]]. Induçtion-gönükdirme)* - logiki piker ýöretmäniň bir görnüşhi. Akyl ýetirmegiň bölekleýin zatdan umumy zada., faktlardan teoritiki netijelere tarap hereketi bolup, köp sanly obýektleri öwrenmekde toplanan informaşyýany birnäçe täze obýektlere ýaýratmagyn ýoluny aňladýan I. gadymy hytaý we grek filosofiýasynda, Aryştotelin eseinde düş geliňýär. Ylmyn ösmegi ençeme faktlary jemlesdirýar, umumy kanunlaryň üstüni açýar we I. köp alymlarýýn ünsüni ozone çekýär. F. Bekon täze dushunjani emele getirmegiň ýoly hökmünde tejribany we I-ny öne sürýär. Soňra I. teoriýasyny anglýaly alymmlar J.Gersel, J.Ç Mill we b. ösdüripdirler. Russiýada I. teoriýasyny islänleriň hataryna Karinskiý we Rutkowiskiý girýär. Emmaa marksizmdeň öňki filasofiýada I. barasynda yzygiderli taglymat bolmaňdyr. Käbir ugur ylmy barlaglarda diňe I-ny ykrar etse, bashga biri oňa kembaha garap, deduksiýany (seret) Idealizasiýalashdyrypdyr.
Marksistik filasofiýa I=ny we deduksiýany özärä baglanyşdyrýar we olary umumy ylma metodlarynyň biri hasaplaýar. Aýratynda, ylmy metodlaryň biri hasaplaýar. Aýratyn-da, ylmy çaklamalaryň ýüze çykmagynda, ylmy pastutlary formulirlemekde hem-de kanunlary açmakda I-nyň uly ähmiýeti bar. I. ekspirment geçirmek bilen bagly bolan ähli ylymlaryň şyňalaň usulynyň biridir. Ylaýta-da I-nyň esasy aýratyňlygy onuň bar bolan aýry pursatlaryda öz içine alyp, ähtibarly umumylashdyrylan bermeginden ybaratdyr. Ýöne sheýle ýagdaý mukdary çakdanaşa köp bolmadyk obýektlerde degishlidir. Durmushda hemishe ähli obýektleri gözden geçirmek mümkin däl. Shona görä I. doly bolmanm onuň berýän netijeşem problematyç häsiýetiňde galýar. I. ähtimallyk bilen ýakyndan baglydyr. Häzirki zaman i. teoriýasynyň esasy bolup hyzmat edýän ähtimallyk logikasy döredi (seret: Deduksiýa, Akylýetirish teoriýasy)

## Edebiýat
Pýatnisin B.N, Subbotin A.L sobrasheniýa o postroýeniýa induktiwnoý logiki , 1969 N2.

Kategoriýa:Filosofiýa
Seýitnazar Seýdi

**Seýitnazar Seýdi**-Türkmen Serkerde Şahyry.1768-nji ýylda Lebap welaýatynyň Lamma obasynda eneden bolýar.Şahyr Buhara şäherinde bilim alyp sol ýerde hem Zelilä duşýar.Şahyra serkerde şahyr diýilmeginiň sebäbi ol gosgudyr hekaýa yazmakdan başga Türkmen dag ýigitlerine uruş-söweş tälimlerini hem öwredýär ekeni. Şahyrlyk ýyllary ol at üstünde geçirýär. Beýik serkerde şahyr açyk yürekliligi, watansöýerligi, mertligi hem-de edermenligi öz goşgularynda wasp edipdir."Lebap hoş indi"," Dönmenem begler","Bolan bardyr","Gelin","Ýigitler","Biçäre bolup gitdim","Mübärek bolsun","Ärsarynyň ýigitleri" hem-de beýleki goşgulary türkmenleriniň yüregini joşdurýar!Şu wagtlar onuň  adyna köçeler, baglar hem-de şäherler bardyr. Onuň esasy  ýadygärligi bolsa Lebap welaýatynyň Garabekewül etrabynda Lamma obasynda ýerleşýär. Şahyr we onuň gyr atynyň yadygärligi Lebap welaýatynda esasy gadymy yadygärligi diýip hasaplanýar. Onuň özi gaty metal, Bronzadan gurulan hem-de mahal-mahal  täze özgerişlere eýe bolýar.
Kategoriýa:Şahyrlar
Tekstil

thumb|Tekstil
**Tekstil** pudagynda dokma, örme we ş.m. önümçilik prosesi bilen öndürilen matalara tekstil diýilýär.

## Taryhy
Tekstil önümçiligi iň gadymy sungatlaryň biri bolup, senagat rewolyusiýasy bilen önümçilik tizliginiň artdyrylmagy we prosesleriniň kämilleşdirilmegi, ilkinji tekstil önümleri bilen häzirkizaman önümleriniň arasynda diňe hil we mukdar taýdan ösüş bilen netijenlendi. Önümlerde we önümçilik logikasynda bolsa kän bir üýtgeşiklik bolmady. 
Paleolit döwrüne degişli diýlip çaklanylýan ilkinji tekstil önümleri Ýakyn Gündogarda tapylypdyr.

## Çig Mallar
Tekstil pudagynda ulanylýan çig mallar ösümlik, haýwan, mineral we sintetik süýmlerdir.

### Haýwan Süýmleri
Haýwan süýmleri üçin eldeki we ýabany haýwanlaryň tüýlerinden ýa-da gyllaryndan peýdalanylýar.

#### Tüý süýmler
Iň esasy tüý süými goýun ýüňüdir.

#### Gyl süýmler

Geçi, at, towşan ýaly haýwanlaryň gyllary.

#### Ýüpek

Ýüpek ýüpek gurçugyndan alynýar we ýeke-täk yzygider tebigy süýmdür.

### Ösümlik Süýmleri

Pagta, keten, bambuk süýmleri geýim öndürmek maksady bilen ulanylýar.

### Mineral Süýmler

Aswest we bazalt süýmleri esasan hem gurluşyk pudagynda tehniki tekstiller hökmünde giňden peýdalanylýar.

### Emeli we Sintetik Süýmler
#### Tebigy Polimerler

#### Sintetik Polimerler
Polikarbamid
Poliolefin
Poliviniller
Poliuretan
Poliamid
Poliester
Sintetiki Poliizopiren

Kategoriýa:Tekstil
Induktiwlik tegegi

thumb|150px |'''Induktiwlik tegegi'''.
**INDUKTIWLIK TEGEGI** - görnüşinde saralan, izolirlenen. Bu geçiriji az sygymda we az aktiw garşylykda ep-esli induktiwlige eýedir. i.t. köplenç bir gat izolirlenen şimden ybarat bolýar. Ol sim sylyndyryk, toroid ýa-da gonyburçly formadaky dielektrikden edilen karkasa bolýar. (sürätä seret). Induktiwliligi köpeltmek üçin ferromagnit materýallardan (elektrotehnika polatdaň, permlloýdan, karbonil demirden, ferritlerden) ýaşalan serdeçniklerde peýdalanylýar.

Kategoriýa:Fizika
Kategoriýa:Gurallar
Kategoriýa:Transformatorlar
Zarýadly bölejikleri tizlendiriji

thumb|Van de Graaff tizlendirijisi
**Zarýadly bölejikleri tizlendiriji** — ýokary energiýaly zarýadly bölejikleri (elementar bölejikleri, ionlary) almak üçin ulanylýan gurluşlaryň klasy. Kähalatlarda, häzirkizaman tizlendirijiler ägirt uly kompleksler bolup durýar. Meselem, SERN-de ýerleşýän uly adron kollaýderiň halkasy tas 27 kilometre ýakyndyr.

## Edebiýat
* Ананьев Л. М., Воробьёв А. А., Горбунов В. И. Индукционный ускоритель электронов — бетатрон. Госатомиздат, 1961.
* Коломенский Д. Д., Лебедев А. Н. Теория циклических ускорителей. М.: Физматгиз, 1962.
* A.Chao, M.Tigner, Handbook of Accelerator Physics and Engineering, 1999.

## Çykgytlar
* Б. С. Ишханов, И. М. Капитонов, Э. И. Кэбин. Эксперимент

Kategoriýa:Ylym
Kategoriýa:Fizika
Kategoriýa:Elektrodinamika
*
Kategoriýa:Tizlendirijileriň fizikasy
Kategoriýa:Wakuumly elektron priborlar
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti

**Orta Gündogar tehniki uniwersiteti** (türkçe:*Orta Doğu Teknik Üniversitesi*), gysgaça **OGTU** (Türkçe: *ODTÜ*), 1956-njy ýylyň noýabr aýynyň 15-ine Ankarada düýbi tutulan döwlet uniwersiteti. Häzirki döwürde, Türkiýede iň gowy uniwersitetlerin biri hasap edilýär.
Tutýan meýdany 4,500 gektar, tokaýynyň meýdany bolsa 3,043 gektara barabardyr. Ol Ankaranyň merkezinden 20&nbsp;km uzaklykdaky Eýmir kölüni we Mersindäki Deňiz Bilimleri institutyny öz içine alýar. Başga-da, Demirgazyk Kipr türk respublikasyndaky OGTU Demirgazyk Kipr okuw şäherçesi (Türkçe:*Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kuzey Kıbrıs Kampusu*) diýlip atlandyrylýan aýratyn bir uniwersitetiň hem esaslandyryjysy bolup durýar.

Kategoriýa:Ankaradaky uniwersitetler
Ankara uniwersiteti

**Ankara uniwersiteti** (Türkçe:*Ankara Üniversitesi*) Türkiýäniň paýtagty Ankarada ýerleşýän uniwersitet.

## Fakulteti
Uniwersitediň jemi 17 sany fakulteti bar.

Kategoriýa:Ankaradaky uniwersitetler
Başkent uniwersiteti

**Başkent uniwersiteti** (Türkçe:*Başkent Üniversitesi*) Türkiýäniň paýtagty Ankarada ýerleşýän uniwersitet.

Kategoriýa:Ankaradaky uniwersitetler
TOBB Ykdysadyýet we tehnologiýa uniwersiteti

**TOBB Ykdysadyýet ve tehnologiýa uniwersiteti** (Türkçe:*TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi*) Türkiýäniň paýtagty Ankarada ýerleşýän uniwersitet.

Kategoriýa:Ankaradaky uniwersitetler
Türkmenistanyň Harby instituty

**Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Harby instituty** 1993-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda döredildi. Harby institutda ylymlaryń doktorynyń 2-si, ylymlaryň kandidatynyń 10-usy zähmet çekýär. 2008-nji ýylda institutyń mugallymlary tarapyndan okuw kitaplarynyń 11-isi, okuw-usulyýet gollanmalarynyń 208-isi taýýarlanyldy. Serkerdeler, mugallymlar we talyplar metbugatda çykyş etmek üçin 112 makala taýýarladylar.

Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Kategoriýa:Bilim

Daniýanyň medaragly Güýçleri
Bilkent uniwersiteti

**Bilkent Uniwersiteti** (Türkçe:, *Bilkent Üniversitesi*) paýtagt Ankarada ýerleşýän Türkiýäniň hususy uniwersitetleriniň biridir. 1984-nji ýylda  Prof. Yhsan Dogramajy tarapyndan *ýokary ylmy işler we barlaglar üçin okuw merkezi* maksady bilen döredildi. Bu uniwersitet Türkiýede açylan ilkinji hususy uniwersitetdir. "Bilkent" sözi "Bilim kenti" Türk sözleriniň goşulmagyndan gelip "Bilim şäheri" diýmekdir. Bu uniwersiteta her ýyl onlarça halkara talyplar stipendiýaly (talyp haky) girmäge hak gazanýarlar. Bu talyp haklaryna dalaşgärleri uniwersitetiň özi saýlaýar we olar 100-20% aralygynda okuw tölegleri garşylaýar.    

## Taryhy
Uniwersitetiň gurluşyna 1967-nji ýylda Ankaranyň günbatar tarapynda başlandy. 1970-nji ýylarda adminstratiw öýleri, inženerlik fakulteti, kitaphanasy guruldy. Soňra okuwçylar üçin umumy ýaşaýyş jaýy, uniwersitetiň işgärleri üçin binalar tiz wagtda guruldy.

## Uniwersitet meýdany

Uniwersitet 3 sany meýdançadan (kampusdan) ybarat. Ankara şäheriň merkezinden 12 km günbatarynda ýerleşýär we umumy meýdany 300 gektardan gowrakdyr. Kampuslaryň arasynda awtobus gatnawlary bar. 

## Kitaphanasy
Uniwersitetiň kitaphanasy kitaplara baý we her ýyl ýyllyk 3 million Amerika dollarynda harjamalar edilýär. 2007-nji ýylda Bilkent Uniwersitetiniň kitaphanasy Türkiýäniň iň uly we baý (eserlere) kitaphanasy saýlandy we häzir hem Türkiýäniň iň gowy 10 kitaphanasyndan biri diýilip kabul edilýär.

## Akademikiler
Uniwersitetiň 33 sany baklawr üçin ugurlary, 32 aspirant ugurlary bar.
### Fakultetler
*Çeperçilik, Dizaýn we Arhitektura fakulteti - FACULTY OF ART, DESIGN, AND ARCHITECTURE 
*Biznes Dolandyryş fakulteti - FACULTY OF BUSINESS ADMINISTRATION
*Ykdysadyýet, Dolandyryş we Sosial Ylymlar fakulteti - FACULTY OF ECONOMICS, ADMINISTRATIVE, AND SOCIAL SCIENCES
*Inženerlik fakulteti - FACULTY OF ENGINEERING
*Bilim beriş fakulteti - FACULTY OF EDUCATION
*Ynsanperwer Ylymlary we Namalar fakullteti - FACULTY OF HUMANITIES AND LETTERS 
*Hukuk fakulteti - FACULTY OF LAW
*Saz we Sahna Sungaty (Music and Performing Arts) fakulteti - FACULTY OF MUSIC AND PERFORMING ARTS
*Tebigy Ylymlar fakulteti (Faculty of Science) - FACULTY OF SCIENCE

### Ranking (Teripleşdirme)
Times Higher Education World University Rankings  2018-däki maglumatlaryna göra Bilkent Türkiýäniň iň gowy 5 uniweritetiniň arasynda ,  we 50 ýyllyk uniweritetleriň arasynda bolsa ilkinji 100 uniwersiteleriň sanawynda, , we ykdysady ugur boýunça dünýäde ilkinji 50 uniwersitetiň sanawynda  

Kategoriýa:Ankaradaky uniwersitetler
Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş instituty

Aşgabat şäherinde ýerleşýän ýokary okuw mekdebi.

Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Kategoriýa:Bilim