Eneolit döwri

**Mowzuk:  Ekerançylygyň we maldarçylygyň ýüze çykmagy. Eneolit.**

1.	Ekerançylygyň ýüze çykmagy

2.	Maldarçylygyň ýüze çykmagy

*Enolit* 
	 
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň 2000-nji ýýlyň dekabrynda Türkmenistanyň medeni mirasyny öwrenmeklige bagyşlanan konferensiýanyň çykyşy.

Maldarçylygyň we ekerançylygyň  döremegi ilkinji  nobatda adamyň uly önümçilik  ýeňişini aňlatdy. Eger ýygnaýjylyk hem-de awçylyk arkaly adamlar tebigatyň taýýar önümlerini iýmit  höküminde peýdalanan bolsalar ekerançylyga we maldarçylyga  geçilmegi bilen şol önümleri indi özleri öndürüp iýmit höküminde  kadaly peýdalanyp başladylar. Indi adamlarda et, däne, dürli ösümlikleriň kökleri görnüşinde taýýar önümler peýda boldy. Köp taýpalarda  ekerançylyk we maldarçylyk bir wagtda  ösüp başlady.  Käbir maldarçylyk has ösen ýerlerinde  bolsa  ekerançylyk kömekçi hojalyk görnüşinde ösdi. Neolit eýýamynda entek maldarçylygam, ekerançylygam taýpalaryň köpçüliginde hojalygyň esasy pudagy höküminde çykyş etmedi.

Türkmenistanyň dag eteklerinde  ýaşan taýpalaryň oturymlaşan durmuşa geçmeginde tebigy şertlerde uly  orun tutýar. Dag eteklerindäki  çeşmeleriň ýakalaryndaky  suw  basýan peslikler ilkinji ekin meýdanlary bolup hyzmat edipdir. Şeýle suw basýan ýerleriň golaýynda uruglar oturymlaşyp,  ýönekeý ekerançylyk we maldarçylyk hojalygyny alyp barmaga uýgunlaşypdyrlar. Şol çeşmeleriň bagynda bişýän ýabany däneli ekinler ekerançylygyň ösmegine  oňaýly şertler döredipdir. Ýakyn Gündogar ýurtlarynda boluşy ýaly Türkmenistanda hem gurak aram klimatyň bolmagy ekerançylyk işleri diňe  emeli  suwaryş arkaly  mümkin bolupdyr. Emeli  suwaryş Gündogar ýurtlarynyň hojalyk durmuşynda ägirt uly orun tutup, olaryň taryhy ösüşiniň  birentek taraplaryny  kesgitläpdir.  Hut şu sebäbe göräde bu ýurtlarda ekerançylygyň emele gelmegi ekin meýdanlaryny emeli usul bilen  suwarmak mümkinçiligi bilen  berk baglanyşykly bolupdyr.

Seredilip geçilýän döwürlerde  Türkmenistanda  sil suwy bilen suwaryşa  esaslandyrylan ekerançylyk ýöredilipdir. Ekin meýdanlar çil bilen  atyzlara bölünip, olara sil suwy akdyrylyp suwa basdyrylypdyr. Heniz gurap gatamadyk topragyň ýüzüne tohum sepilipdir. Bu az netijeli usul bolsada, Türkmenistanyň gadymy  ekerançylary  şu ýönekeý usuly ulanyp ekerançylyk işlerini alyp barypdyr.

Neolit döwründe Köpetdagyň  gerişleri bilen  Garagum çägelikleriniň arasynda urug  obşinalarynyň ýaşan ýerleri alymlar tarapyndan öwrenildi. Şol ýadygärlikleriň biri Aşgabadyň golaýyndaky Jeýtun diýilýän otrum ýerdir. Ol ýerde gumluk däpäniň üstünde ýerleşýän peýdaly 0,5 ga deň bolan Jeýtun ýadygärliginden 40-a golaý bir otagly ýaşaýyş jaýlarynyň üsti açyldy. Ol jaýlarda sany 5-6 adamdan ybarat bolan jübüt maşgalalar ýaşapdyrlar.  Şol jaýlaryň diwarlarynyň  bir bölegi togalanan toýun palçykdan salynypdyr.  Birneme gijiräki döwürde bolsa ol palçyk çig kerpiçler bilen  çalyşylypdyr. Şol zamanyň başga bir ýadygärligi Gökdepeden Gündogardaky  çopandepede bolan jaýlar hem  şonuň ýaly  edilip salynypdyr. Bu ýadgärlikler neolit zamanynyň  medeniýetine degişli bolupdyr. hem-de özüne mahsus tapyndylary boýunça Jeýtun medeniýetine  degişlidir.  Bu medeniýet öňki SSSR-iň territoriýasyndaky  iň gadymy  ekerançylyk we maldarçylyk taýpalarynyň mediniýetidir. Jeýtun we Çopandepe  ýadygärlikleri gazylyp agtarylanda arpa däneleriniň yzlary, öý haýwanlarynyň – geçileriň,  goýunlaryň, öküziň we itiň köp sanly süňkleri tapyldy.  Bu ýerde  entek awçylyk hem öz ähmiýetini ýitirmändir. Munuň şeýledigini şol ýerden  tapylan keýik süňkleri görkezýär. Zähmet  gurallaryny ýasamak üçin entek daş hyzmat edipdir. Arheologlar tarapyndan tapylan daşdan bejerilen zähmet  gurallarda Jebel gowagyndan tapylan gurallara meňzeş. Gadymy ekerançylar indi daşdan we süňkden  orak bejermegi başarypdyrlar.  Ol oraklary bolsa hasyl ýygnamak üçin peýdalanypdyrlar. Däne önümlerini işläp bejermek üçin daş sokular we däne owguçlar hyzmat  edipdir.Jeýtunlylar gowy  bişirilen ýasy düýpli  gap-çanaklary hem bejeripdirler. Ol gaplarda bolsa göni çyzyklar ýa-da egrem-bügram çyzyklar  görnüşinde  hoşamlar bar.

Jeýtun medeniýetiniň  ýadygärlikleri üç döwre bölünýär. 1-nji döwrüne  Jeýtundepe, Çopandepe,  Togalak depe; 2-nji döwrüne Pessejik depe, Çopandepe hem-de Gökdepe etrabyndaky  beýleki ýadygärlikler; 3-nji döwrüne Mäne bilen Çäçäniň arasyndaky Çagylly depe degişlidir.

Jeýtun medeniýetiniň 2-nji döwründe häzirki Gökdepe etrabynyň çäklerinde irki ekerançylyk  oazisleri döräpdir. Pessejikdepe onuň merkezi bolupdyr.  Arheologlar bu ýerden çakmakdaşdan ýasalan orak,  gazawlar,  burawlar, iňňeler, bizler, däne owguçlaryny, küýze önümleriniň böleklerini,  tutdan ýasalan her dürli monjuklar,  daşdan we balykgulajyklardan ýasalan şekilleri tapdylar.  Pessejik depedäki ýaşaýyş taýpalarynyň gurluşy, onda peýdalanylan gurluşyk  matrýallardan hem-de gurluş usuly Jeýtun jaýlaryna meňzeş.  Şol bir wagtda Pessejikdepeleriň durmuşynyň köp aýratynlyklary hem bolupdyr. Ol ýerde üsti açylan jaý  ybadathana jaýy bolupdyr diýlip çaklanylýar.  Onuň diwarlary dürli bezegler bilen bezelipdir. Bu diwar bezegleri ilkidurmuş adamlarynyň sungaty babatynda  möhüm açyşlaryň biridir. 
	
   Ilkidurmuş  adamlarynyň durmuşynda Jeýtun medeniýetiniň  irki döwürden başlap maldarçylyk uly ähmiýete  eýe bolup başlaýar.

Çagylly depäniň  aşaky gatlaklaryndan öküz  süňküniň tapylmagy ol eýýamiň adamlarynyň diňe ownuk şahly mallary däl, eýsem iri şahly mallary-da  eldekileşdirendigini aňladýar. 
	
B.e.öňki IV müň ýyllykda  ilkidurmuş adamlaryň  durmuşynda oturymly  ekerançylyk esasan giň ýaýran, şu döwürde Turkmenistanyň çäklerinde ýaşantaýnalar enolit medeniýetini döredýärler. Enolit bu  mis-daş asyry diýmekligi aňladýar.  Emma mis metaly gaty az bolandygy sebäpli, ondan diňe ýönekeýje  temençeleri, ownuk-uşak bezeg zatlary bejermek bilen çäklenipdirler şeýlelikde mis metaly jemgyýetiň zähmet öndürjiligine düýpli täsir etmändir. Şoňa  göräde entek hojalykda  daş gurallaryny ulanmak dowam etdirilipdir. 
	
Enolit zamanynda agaç gurallaryndan hem giňden peýdalanylypdyr. Ilkinji agaç kätmenler hem şol döwürde ýüze çykypdyr. Hut şu döwürde ekerançylyk işlerinde haýwanlaryň güýçlerini hem ulanyp başlapdyrlar. 
	
Ekerançylyk bilen baglanşykly işleriň artmagy hojalykda  atanyň rolunyň ýokarlanmagyna getiripdir. Indi enelik urugy öz  ornuny atalyk urugyna berip başlayar indi aýallar öý işleri, çagalary terbiýelemek bilen meşgullanyp başlaýarlar urugy  dolandyrmaklygy hem atalar öz  ellerine alypdyrlar. Indi urug aksakgaly,  çopan, goranmak işleri,  uruş meseleleri,  ekerançylyk işlerini alyp barmak erkekleriň paýyna düşüp ugraýar. Maldarçylyk hojalygynyň möhüm pudaga öwrülip ugramagy bilen baglanşykly ol ekerançylykdan bölünip aýrylýar. Mallaryň sanynyň kem-kemden köpelmegi giň öri meýdanlaryny  talap edipdir. Indi çarwalar täze öri meýdanlaryny gözläp ondan-oňa  göçüp ýöremeli bolupdyrlar. Olar öz çagalaryny hem bile alyp gidipdirler. Bu ýagdaý öz gezeginde çarwa maldarçylyk hojalygynyň  ekerançylykdan bölünip aýrylmagyna getiripdir.  Maldarçylygyň  ýüze çykmagy dokmaçylygyň ösmegine  getiripdir. 
	
B.e.öňki II müň ýýllyk Enolit daş asyryndan bürünç asyryna geçmekligi aňladypdyr. Bu döwür Türkmenistanyň ilatynyň taryhy ösüşinde aýratyn eýýam bolup durýar. 
	
Türkmenistanda  enolit döwrüne  degişli ýadygärlikleriň 30-dan gowragy bar. Olar esasan Günorta Türkmenistanyň çäklerinde  ýerleşendir. Olaryň arasynda  Tilkidepe, Daşlyde-depe, Akdepe, Owadandepe, Änewdepe, Garadepe, Namazgadepe, Ýylgynlydepe, Göksüýri we beýlekilerdir. Gadymyýetiň bu ýadygärlikleriniň öwrenilmegi 1904-nji ýylda  amerikan alymy R.Pampelliniň ýolbaşçylygynda başlanýar. Bu alym Änew depelerinde gazuw barlag işlerini geçirdi hem-de köp sanly maddy ýadygärlikleri bolan  tutuş medeni gatlagyň üstüni açdy. 
	
Pampelliniň geçiren ylmy işleriniň  oňaýly taraplary bilen  birlikde kemçilikleri hem bardy. Ol gazuw-barlag işleri netijesinde tapylan tapyndylaryň owadanlaryny, nagyşlylaryny saýlap alypdyr. Beýle etmek bolsa dogry ylmy netijeleri çykarmak işini kynlaşdyrýar. Mundan başgada ol  Änew  medeniýetini ýangyn sebäpli heläk bolupdyr diýip nädogry netije çykarýar.
	
Amerikan  ekspedisiýasynyň Änewde geçiren  gazuw-barlag işlerine  tankydy göz bilen  garap türkmen alymlary Anew medeniýetini aşakdaky ýaly senelere  bölýär.
	
Änew I-b.e.öňki V-IV müň ýyllyklaryň başlary;
	
Änew II- b.e. öňki IV müň ýyllygyň ahyrlary III müň ýyllyk;

Änew II – b.e.öňki III-II müň ýyllyklar;

Anew IV – b.e.öňki I müň ýyllygyň  ortalaryna çenli.

Görşimiz ýaly  Änew medeniýetiniň ilkinji iki döwri eneolit zamanyna degişli bolup ol b.e.öňkiV-III müň ýyllyklary öz içine alýar. Soňky iki döwri bolsa bürünç asyryna degişli bolup, b.e.öňki II-I müň  ýyllyklary öz içine alýar. 
	
Türkmenistanyň territoriýasynda belli bolan  eneolit zamanynyň  oturymly ýerleri günbatarda  Gyzylarbatdan başlap, gündogardan Tejen derýasynyň orta akymlaryna çenli bolan dag etek zolagyny tutupdyr. Kakanyň  ýanyndaky  Ýasydepe, Artygyň ýanyndaky Namazgadepe, Garadepe, Tejen şäherinden gündogardaky Göksüýri we başga-da ençeme ýadygärlikler şol zamanyň oturym ýerleriniň  galyndylarydyr.
	
b.e.öňki IV müň  ýyllykdada Türkmenistanyň çäklerinde  ýaşan taýpalaryň hojalygy çalt depginler bilen ösüpdir. 
	
Dag eteklerindäki çeşmeleriň esasy bölegi ekerançylyk üçin özleşdirilipdir. Ilatyň durmuşynda  metallurgiýa we keramiki önümçilik uly orun tutupdyr. Misden ýasalan  bizler, temençeler,  taýagyň ýa-da  naýzanyň ujuna oturdylýan çişler, dürli  bezeg şaýlary,  ýiti reňkler bilen  haşamlanan gap-çanaklar döwrüň has kämil gurallary hasaplanýar. 
	
Eneolit zamanynda suwarymly  ekerançylygyň ösmegi netijesinde ilat oturymlylyga  geçip başlaýar. Gadymy  ekerançylar b.e.öňki III müň ýyllyklardan başlap diňe  bir dag eteklerinde däl, eýsem düzlüklerde hem uly bolmadyk ýaplary gazyp, özboluşly suwaryş  sistemasyny döredipdirler. Göksüýri oazisindäki Mollalydepäniň golaýyndan göwrümi 3500 kw.m bolan emeli suw  howdanynyň  tapylmagy gadymy  ekerançylygyň düzlüklerde-de ösendigini habar berýär.  Gadymy ekerançylar esasan arpa we  bugdaý ekipdirler. Olaryň hojalygynda  maldarçylyk hem uly orun tutupdyr. Sygyr, geçi, goýun, doňuz soňraky döwürlerde bolsa  düýe, at ýaly  mallary saklapdyrlar.

Irki eneolit döwründen başlap,  gurluşyk işleri-de ep-esli kämilleşdirip.  çig kerpiçden bir otagly jaýlary salyp  başlapdyrlar. 
B.e.öňki IV müň ýylyk bilen  III müň ýyllygyň  sepgitlerinde  ilatly punktlaryň tutýan meýdany ep-esli giňelipdir. Uly maşgalalaryň döremegi netijesinde  köp otagly jaýlar salynypdyr.

Eneolitiň ortaky döwründe küýze önümlerini öndürmek  kämilleşipdir.  Keramika önümlerine salynýan nagyşlar kämilleşendir. Olaryň bezeglerinde köp reňklilik  ýüze çykypdyr.

B.e.öňki IV müň ýyllyk bilen III müň ýyllygyň sepgitlerine  degişli ýadygärlikleriň arasynda aýallaryň oturan,  dik duran ýanbaşy gaba, elleri aşak  sallangy görnüşindäki, palçykdan ýasalan heýkeljikler hem tapyldy.  Olaryň arasynda birýarym sakgally erkek adamlaryň heýkeljikleri-de bar.  Şol döwre degişli  mazarystanlyklardan dürli  görnüşli bezeg şaýlary,  kähalatlarda dürli  gaplar tapyldy.

Eneolit döwrüniň  adamlary  antropologik görnüşi boýunça  süýri kelleli ýewropaistik tipe degişlidir.  Bu tip türkmen  halkynyň kemala  gelmeginde-de uly orun  tutupdyr.

Irki eneolit döwrüňde Türkmenistanyň ilatynyň  jemgyýetçilik  gurluşynda hem özgerişler bolup geçipdir.  Suwarymly  ekerançylygyň, metallurgiýanyň döremegi, gurluşyk işleriniň  güýçlenmegi,  maldarçylygyň ösmegi agyr fiziki  işler bilen  baglanşykly bolandan soň, bu döwür kem-kemden jemgyýetde  erkek adamlaryň ornunyň  ýokarlanmagyna  getiripdir. Bu bolsa jemgyýetiň ösüşine öz täsirini ýetirip enelik urugyndan atalyk urugyna, ondan hem hususy eýeçilige geçmeklige alyp barypdyr.  Eneolit medeniýeti soňky bürünç asyry wagtynda Türkmenistanyň çäklerinde  synpy jemgyýetiň,  döwletiň ýüze çykmagy  üçin  şertler döredipdir. Türkmenistanyň çäklerindäki oturymly ilat özleriniň  ykdysady, medeni ösüşinde  Orta Aziýanyň  beýleki sebitlerinden öňe geçipdir. Amatly tebigy şertler muňa ep-esli derejede ýol açypdyr.  Eneolitiň we bürünç asyrynyň dowamynda gadymy Gündogaryň örän ösen medeniýetleri bilen  Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan ilatyň aragatnaşygy has güýçlenipdir.

Kategoriýa:Taryh