open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bermuda üçburçlugy

300px|thumb|left|Bermuda üçburçlygynyň görkezilen karta. 1.5 mil<sup>2</sup>
Atlantik okeanyň bu böleginde esasanam 1960-njy ýyllarda birnäçe gämidir uçarlar gözden gaýyp bolup, olardan hiç bir yz galmandyr. Hiçkimiň düşündirip bilmeýän bu täsin wakasy, birnäçe adamlar hat-da alymlar tarapyndan hem “tebigy bolmadyk birnäçe güýçleriň birleşýän ýeri” bolup tanadyldy we şeýle galdy. Emma uzyn ýyllar edilen tejribe işleri ýakyn geçmişde netije berdi we bu üýtgeşik, geň wakalaryň ýönekeýje “tebigi gazyň” oýnamasydygy orta çykdy.

[300px|thumb|right|[Bermuda üçburçlygyna çümen uçarlardan biri]]
Ýeriň aşagyndan çogup çykýan tebigi gazlar diňe uly daş bölekleriniň aşagyndan däl, deňiz we okeanlaryň aşagyndan hem çogup çykýarlar. Sebabi deňiziň aşagy hem üsti suw bilen gaplanan (gury)ýer bölegidir. Şeýlelikde okeanlar gaty çuň bolany üçin aşagynda güýçli basyş bardyr. Ine, bu güýçli basyşyň aşagyndaky ýerlerden çykýan tebigy gazlar, çuňlukdaky ýylylygyň pesligi netijesinde “gaty” ýagdaýa gelerler we “hidrat” diýilýän ak we hek (мел) ýaly bir madda halyna öwrülýärler. Okeanyň iň çuň ýerlerine çenli çümüp bilýän robot kameralaryň ol ýerdäki gar ýaly ak okeanyň aşagyny we birnäçe gämi harabalaryň suratlaryndan soňra bu ýagdaýa ylmy düşündiriş getirilendir:
Ýer şarynyň bu bölegi “Gulf Stream” diýip atlandyrylýan ýyly suwuň akyp geçyan ýeridir. Ýeriň aşagynyň käwagt ýylanmasyndan soňra bu “hek gazlar” ereýär we suwdan ýeňil bolany üçin ýokary galýarlar. Şol wagt suwuň aşagyndan ýokarsyna çenli boşluk (wakuum-deşigi) emele gelýär, okean deşilen ýaly bolýar. Şeýle ýagdaý bolup duran wagty şol ýerden geçýän näme bar bolsa çuňňur guýa gaçýan ýaly ýokary tizlik bilen okeanyň düýbüne gaçar. Sebäbi suwuň aşagyndan çykýan gazyň göterme güýji gämileri galdyryp bilmejek derejede pesdir. Gazyň çogup çykmagy gutaranda bolsa boşluk ýene öňküsi ýaly dolar we hiç hili yz galdyrmaz.

Uçarlaryň suwa gaçyp ýitmesi hem ýene şol sebäpdendir. Ýokary çykan tebigy gazlar howadan ýeňil bolany üçin ýene ýokary galmaga dowam edýärler. Bu gezek wakuum şol ýerdäki howada (atmosferada) emele geler. Şo ýerden tötänleýin geçýän uçarlar derrew kontrolyny ýitirer we motorlary durar. Sebäbi motorlardaky benziniň ýanmasy üçin kislorod gereklidir we bu boşlukda (wakuumda) howa bolmadygy üçin kislorod hem bolmaz. Şoň üçinem uçarlar tizlik bilen okeanyň düýbüne gaçarlar. Megerem biziň onlarça ýyllap gyzyklanan Bermudamyz ýönekeýje tebigy gaz sebäpli üýtgeşik, geň ýagdaýa eýe bolupdyr.
## salgylanma
Ýelharaz edebi portaly

Kategoriýa:Atlantik okean
Kategoriýa:Geografiýa
Merkuriý

thumb|Merkuriý

**Merkuriý** (simwoly: ) — Gün ulgamynyň Güne iň ýakyn planetasy, ol Günüň daşyndan 88 ýer gije-gündiziniň dowamynda aýlanýar. Planetanyň ady gadymy rimlileriň söwda hudaýy bolan ýüwrük Merkuriniň hormatyna dakylypdyr, sebäbi ol asmanda beýleki planetalara garanyňda iň çalt hereket edýär.

Gün äleminiñ 1-njy planetasy. Radiusy 2439 km  dykyzlygy 5,45 g/sm3,  massasy 3,3·10 23 kg. Merkuriniñ iç gurlusy barada aýdylsa, onuñ massasynyñ  80 %-e ýetýän we radiusy 1800 km bolan demir ýadrosy bar. Onuñ ilkinji we üçünji gatlaklary kremnidendir diýlip hasap edilýär. Ol Günüñ töwereginde 47,89 km/s orta tizlik bilen hereket edip, bir aýlawy  88 günde tamamlaýar. Öz okunyñ töwereginden 176 günde bir aýlanýar. Netijede, Merkuriniñ iki ýylynda  onuñ diñe bir gije gündizi geçýär. Merkuriý Güne 45,9 mln. km golaýlasyp, ondan 69,7 mln. km uzaklasýar. Tizlenme 3,72 m/s2. Günüñ dowamynda ýylylyk  -  180oS-den +430oS aralyklarynda üýtgeýär. Onuñ örän az mukdarda howasy bar: 1 sm3-da 10 6 atoma golaý. Amerikanyñ hemrasy *Mariner-10* -yñ alan maglumatlaryna görä, üstüniñ sekili Aýa meñzäp dur. Merkuriniñ aýlanýan oky onuñ hereket edýän tekizligine 2 gradus gysyk. Hereket edýän tekizligi bolsa ekliptika 7o gysyk. Sonuñ üçin ol Günüñ üstünden bir asyryñ  dowamynda orta hasap bilen 13 gezek geçýär. Ol hadysa diñe Maý we Noýabr aýlarynda bolup geçýär. Onuñ az möçberde magnit meýdany bar (Ýeriñkiden 300 esse az). 

 
## Edebiýat
Meláýew H. M 36. Syrly álem. - A.:*Ylym* neşirýaty,2004.
## Salgylanmalar
* Merkuriniň syrlary 

*
Tozgajyk

[thumb|[Gyrmyzy oçitok gülüniň tozanlanmagy]]

**Tozgajyk**, **gül tozgasy**&nbsp;— tohumly ösümlikleriň tozgajyk däneleriniň üýşmegi. Tozgajyk dänesi mikrosporalardan mikrosporangilerde (ser. Sporangiý) ösüp ýetişýän we tozanlanmak funskiýasyny ýerine ýetirýän, ýagny tohum düwünçeginde ýerleşýän urkaçy gametofiti tohumlandyrýan erkek gametofit bolup durýar.

Kategoriýa:Balçylyk hojalygy
Kategoriýa:Tozanlanma
Kategoriýa:Gül
Ösümlikler

thumb|Ösümlikler
**Ösümlikler** (, ýa-da ) — biologik şalyk bolmak bilen, ol siňekleri, paporotnikleri, hwoşlary, plaunlary, ýalaňaç tohumlylary we gülli ösümlikleri öz içine alýan köp öýjükli organizmleriň esasy toparlarynyň biridir. Ýygy-ýygydan ähli suw otlary ýa-da olaryň käbir toparlary hem ösümliklere degişli diýlip hasap edilýär. Ösümlikleriň (ilkinji nobatda, gülli ösümlikleriň) köp sanly  ýaşaýyş görnüşleri bar bolup, agaçlar, gyrymsy agaçlar, otlar we ş.m. şolaryň hataryna girýär.


Kategoriýa:Şalyk (biologiýa)
Haýwanlar

**Haýwanlar** () — organizmleriň (Aristoteliň döwründen bäri)  adaty bölünýän kategoriýasy, oňa häzirki wagtda biologik şalyk hökmünde garalýar. Haýwanlar zoologiýanyň esasy öwrenýän obýekti bolup durýar.

*
Kategoriýa:Şalyk (biologiýa)
Zoologiýa

**Zoologiýa** ( — haýwan we  — öwrenmek) — biologik ylym, ol haýwanlar şalygynyň wekillerini öwrenýär.
Zoologiýa. Bu biologiýanyň bir bölümi bolup, ol haýwanlar barada ylymdyr. Zoologiýa haýwanlar dünýäsiniň köpdürliligini, ýaýraýşyny, ýaşaýan sredasy bilen baglanyşygyny, indiwidual (hususy) we taryhy ösüşiniň kanuna laýyklygyny öwrenýär

## Zoologiýanyň predmeti
Zoologiýa haýwanlaryň fiziologiýasyny, anatomiýasyny, embriologiýasyny, ekologiýasyny, filogeniýasyny öwrenýär.
Serb dili

**Serb/Syrp dili** (*српски језик*) — Serbiýanyň resmi dili.

## Serb/Syrp Elipbiýi

Kategoriýa:Serbiýa
Kategoriýa:Diller
Kategoriýa:Slawýan dilleri
Uran (planeta)

[thumb|[Ýer bilen Uranyň göwrüminiň deňeşdirmesi.]]

**Uran** (simwoly: ) — Gün ulgamynyň Günden uzaklygy boýunça ýedinji,göwrümi boýunça üçünji we massasy boýunça dördünji planetasy. 1781-nji ýylda iňlis astronomy Wilýam Gerşel tarapyndan açyldy we Kronosyň (rim mifologiýasynda Saturnyň)  kakasy, hem-de Zewsiň (rimlilerde Ýupiteriň) atasy bolan grek asman hudaýy Uranyň hormatyna atlandyrylypdyr.

Kategoriýa:Uran
*
Kategoriýa:Gaz äpetleri
Kategoriýa:1781-nji ýylda açylan astronomik obýektler
Agaç

**Agaç** () — agaç ýaly ösümlikleriň ýaşaýyş görnüşi bolup durýar. Köpýyllyk uly ösümlikleri, pürsi, oduny aňladýan bu sözüň asly ýagaç bolup, başky ý sesiniň täsiri bilen onuň yzyndan gelýän a sesi y sesine öwrülipdir: ýagaç–ýygaç. Uýgur dilinde bu söz häzirem ýagaç görnüşindedir. «Diwanda» we «Kutadgu-biligde» ol ýygaç görnüşinde duş gelýär. Garaçaý

alymy M.Habiçew agaç sözüniň ýagaç şekilinden ugur alyp, bu sözi işligiň ýag/ýak («ýakmak», ýagny «odun») kökünden we -aç goşulmasyndandyr çaklaýar. [thumb|300px|[Sekwoýýadendronyň (*Sequoiadendron giganteum*) boýy 60-80 m çenli baryp ýetýär.]]
[thumb|300px|[Martinikada ösýän kokos palmasy.]]

## Çeşmeler

Kategoriýa:Ösümlikleriň ýaşaýyş görnüşleri
Kategoriýa:Tokaý
Şalyk (biologiýa)

**Şalyk** () — biologik görnüşleriň ylmy klassifikasiýasynyň iýerarhik derejeleriniň biri.  Esasy taksonlaryň arasynda iň ýokary derejeli takson.

Kategoriýa:Taksonomik ranglar
Organizm

**Organizm** (  — guraýaryn, yzygiderli görnüşi habar berýärin,  — abzal, serişde) — özüni jansyz materiýadan tapawutlandyrýan aýratynlyklar toplumyna eýe bolan janly beden.

Aýratyn jyns hökmünde organizm görnüşleriň we populýasiýanyň düzümine girýär hem-de ýaşaýyş derejesiniň populýasion-görnüşleýin gurluş birligi bolup durýar.

Organizmler — biologiýanyň öwrenýän iň esasy predmetleriniň biridir. Ele almaga has amatly bolmagy üçin, ähli organizmler dürli toparlara we kategoriýalara bölünýär, ol bolsa, olaryň klassifikasiýasynyň biologik ulgamyny emele getirýär. Olary bölmegiň is giň ýaýran görnüşi: ýadrolylar we ýadrosyzlar. Organizmi düzýän öýjükleriň sany taýdan olar ulgamdan daşary biröýjükliler we köpöýjükliler kategoriýalaryna bölünýärler. Biröýjüklileriň koloniýalary olaryň arasynda aýratyn orun eýeleýär.

## Şeýle hem
* Biont
* Ýaşaýyş
* Pelagik organizm
* Kibernetik organizm
* Iň iri organizmler

## Bellikler

## Edebiýat
* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.

*
Ýaşaýyş

**Ýaşaýyş** — materiýanyň işjeň barlyk formasy, ol birnäçe babatda materiýanyň fiziki we himiki barlyk formalaryndan ýokarda durýar; ol öýjükde madda çalşygyny we onuň bölünmegini amala aşyrmaga mümkinçilik berýän, öýjükde bolup geçýän fiziki we himiki prosesleriň jemidir (öýjügiň daşynda ýaşaýyş ýokdur, wiruslarda diňe öýjüge genetiki material geçensoň janly materiýanyň häsiýetleri peýda bolýar). Daşky gurşawa uýgunlaşmak bilen, janly öýjük *janly [[organizm]]leriň* ähli köpdürlüligini emele getirýär.
Janly materiýanyň esasy atributy — replikasiýa üçin ulanylýan genetiki maglumat bolup durýar.

## Salgylanmalar
* Что такое жизнь с точки зрения физики? 
* Биология в вопросах и ответах 
* Проблемы эволюции 

## Bellikler

Kategoriýa:Biologiýa
*
Ýagyş

thumb|300px|Ýagyş
[thumb|300px|[Alýaskada älemgoşar]]

**Ýagyş** — bulutlardan ýagýan, ortaça diametri 0,5 we 6–7&nbsp;mm bolan suwuklyk damjalary görnüşindäki  atmosfera ygaly.

Iň kiçi diametrli damjaly suwuk ygala çisňi diýilýär. Diametri 6–7&nbsp;mm uly bolan damjalar bulutlardan aşak gaýdyş prosesinde maýdajyk damjalara bölünýär, şol sebäpli iň güýçli çabgada hem damjalaryň diametri 6–7&nbsp;mm uly bolmaýar. Ýagşyň güýçliligi 0,25&nbsp;mm/sag (çisňeýän ýagyş) bilen 100&nbsp;mm/sag (güýçli çabga) aralygynda bolup bilýär.

Kategoriýa:Ýagyşlar
Köseguýy

Köseguyy Lebap welayatynyn Halaç etrabynda yer alan yol üstündaki çayhananyn adydyr. taryhy: Etbaş obasynda yaşap geçen Köse baba atly bir  şahsyyet Atamyrat Türkmenabat gara yolunun ugrunda bir guyy gazypdyr yolagçylar suw içip geçmesi üçin wagtyn geçmegi bilen guyynyn töwereginde çayhanalar açylyar we ginelmage başlayar. in meşhur naharlary işlekli we çişlikdir.
Tokaý

[thumb|[Ýasy ýaprakly tokaý. Ermenistan, Diližan]]
[thumb|[Taýlandda tropiki ýagyş tokaýy]]
[thumb|right|[Kaliforniýanyň demirgazygyndaky Sýerra-Newada dagynda hwoýa tokaýy]]
[thumb|right|[Çiliniň günortasynda aram waldiw tokaýy]]

**Tokaý** — agaçlar we ösümlikler ösüp oturan, agaçlaryň arasy toprak bilen örtülen, gyrymsy agaçlardan, otlardan, paporotniklerden, kömeleklerden we ş.m. emele gelýän belli bir derejededäki giňişlik.

Tokaý — tebigatyň düzüm bölegi bolup, "tokaý" diýen düşünjä dürli derejelerde garamak mümkin. Global masştabda ol biosferanyň bir bölegidir, lokal masştabda bolsa, ol ýöne agaçlar hem bolup bilýär. Tokaýa tebigy-zonal bölümçe, prowinsial bölümçe, tokaý massiwi (Şip tokaýy, Gara tokaý) we ekoulgam hökmünde hem garamak mümkindir. Tokaýlar gury ýeriň takmynan üçden bir bölegini eýeleýär, olaryň Ýeriň ýüzünde tutýan meýdany 38 mln km² ybaratdyr. Onuň 264 mln gektary, ýa-da 7%, adam eli bilen ekilendir. Tokaý zonasynyň ýarysy tropiki tokaýlara degişlidir.

## Bellikler

## Edebiýat
* Атлас лесов СССР. — М., 1973.
* Леса. — М., Мысль, 1981. — 316 с. — (Природа мира).
* *Второв И.* Лесная кладовая планеты. — Наука и жизнь. — № 10, 2013 г.
* *Ковязин В. Ф., Мартынов А. Н., Мельников Е. С.* Основы лесного хозяйства и таксация леса. — СПб.: Лань, 2008. — С. 384. — ISBN 978-5-8114-0776-7.

## Salgylanmalar
* Федеральное агентство лесного хозяйства РФ 
* Словарь лесных терминов 


Kategoriýa:Ekoulgamlar
Kategoriýa:Landşaft
Tebigat

**Tebigat** — Älem-jahanyň material dünýäsi, aslynda — tebigy ylymlaryň öwrenýän esasy obýekti. Gündelik durmuşda "tebigat" diýen söz köplenç *tebigy [[ýaşaýyş gurşawy]]* (adam eli bilen döredilmedik hemme zat) diýen manyda ulanylýar.

**Ýer**- bu hazirki döwürde belli ýeketäk ýaşaýyş bar planetadyr.  Onuň tebigy ayratynlygy ylym barlaglaryň ençeme çesmesi hasaplanyar.

**Ýer**- bu gün sistemasynyň ululygy boýunça, agyrlygy boýunça we dykyzlygy boýunça üçünji orunda durýar.

Onuň 71% umman hasaplanylýar. Galan bölegi materik we tokaýlardan ybarat, ondan hem başga uly bölegi gury ýer, ilaty halklar, demirgazyk ýarm şarda bolýarlar.

*
Suw

thumb|Ýer ýüzüniň 71 %-i suw bilen örtülendir
**Suw** (hidrogen oksidi) — binar organiki däl birleşme, himiki formulasy Н2O. Suwuň molekulasy öz aralarynda kowalent baglanyşyk bilen birleşýän iki sany hidrogen we bir sany kislorod atomyndan ybaratdyr. Ol  adaty şertlerde dury suwuklyk bolup durýar, onuň reňki  (kiçi göwrümde), ysy we tagamy bolmaýar. Onuň gaty ýagdaýy buz, gar ýa-da gyraw diýlip,  gaz görnüşli ýagdaýy bolsa, suw bugy diýlip atlandyrylýar. Suw suwuk kristal görnüşinde hem bolup bilýär (gidrofil ýerlerde) Ýer ýüzüniň 71 %-ini (361,13 mln km2)  suw  (okeanlar, deňizler, köller, derýalar, buzlar) gaplap alýar. Ýerdäki suwuň takmynan 96,5 %-i okeanlarda ýerleşýär, dünýädäki suw zapasynyň 1,7 %-ini ýerasty suwlar, ýene 1,7 %-ini Antarktidanyň we Grenlandiýanyň buzluklary we buzly örtükleri, uly bolmadyk bölegini derýalardaky, köllerdäki we batgalyklardaky suwlar we 0,001 %-ini bulutlardaky suwlar emele getirýär. Ýerdäki suwlaryň uly bölegi şor bolmak bilen, ol oba hojalygy we agyz suwy üçin ýaramsyzdyr. Süýji suwuň paýy 2,5 % çemesi bolup, onuň hem 98,8 %-i buzluklarda we ýerasty suwlarda ýerleşýär. Tutuş süýji suwuň 0,3 %-e golaýy derýalarda, köllerde we atmosferada saklanýar, ondan hem az bölegi (0,003 %) bolsa, janly organizmlerde ýerleşýär.

Ol oňat güýçli polýar erediji bolup durýar. Tebigy şertlerde hemişe özünde erän maddalary (duzlar, gazlar) saklaýar.

Suw Ýeriň ýüzünde ýaşaýşyň döremeginde we dowam etdirilmeginde, janly organizmleriň himiki gurluşynda, klimatyň we howanyň formirlenmeginde uly ähmiýete eýedir. Ol Ýer planetasynda ähli janly jandarlar üçin iň möhüm madda bolup durýar.

### [[Suw]] tebigy ýagdaýda

Suw – ýaşaýan palanetamyzda iň köp ýaýran organiki däl birleşme bolup, tebigatda suwuk, gaty, gaz halynda saklanýar. Suw ähli ýaşaýyş hadysalarynyň esasydyr, fotosintez hadysasynda kislorodyň ýeke-täk çeşmesidir. Suw diňe bir suw toplumlarynda däl-de, howanyň we topragyň, ähli janly-jandarlaryň  düzüminde, umuman, biosferanyň ähli çäklerinde saklanýar. Janly organizmler özleriniň biomassasynda 80-90%-e çenli suwy saklaýar we onuň 10-20%-iniň ýitirilmegi ölüm howpuny abandyrýar.  
  
Tebigy ýagdaýda suw hiç haçan goşyndysyz bolmaýar. Onda ergin halynda dürli gazlar we duzlar, gaýmalaşýan gaty bölejikler saklanýar. 1 litr süýji suwuň düzüminde 1 grama çenli duzlar bolýar.

## Goşmaça okamak üçin
* Л.Кульский, В.Даль, Л.Ленчина. Вода: знакомая и загадочная
* Мембрана: Впервые созданы пятиугольные кристаллы льда 

## Salgylanmalar
* Вода как химическое соединение

### Salgylanmak üçin materiallar
* Теплофизические свойства воды и водяного пара 
* Диаграмма фазовых состояний 
* Основы геологии Геологическая работа текучих вод

### Makalalar
* Водные ресурсы России и мира 


Kategoriýa:Eredijiler
*
Kategoriýa:Suwuklyk
Kategoriýa:Kislotalar
Kategoriýa:Esaslar
Kategoriýa:Wodorod birleşmeleri
Kategoriýa:Oksidler
Kategoriýa:Kislorod birleşmeleri
Bilim (okuw)

[thumb|Başlangyç mekdep, [Meksika]]
**Bilim** — adamyň, jemgyýetiň we döwletiň bähbitleri üçin terbiýelemegiň we okuw okatmagyň maksada gönükdirilýän prosesi we ýetilýän netijesi.


Kategoriýa:Sosial ewolýusiýa
Botanika

thumb|Botanika
**Botanika** ( — "ösümliklere degişli",  — "ot, ösümlik") — ösümlikler barada ylym, 

## Toparlar
Ösümlik morfologiýasy, umuman ösümlikleriň içki we daşarky gurluşlaryny gözden geçirýär. Ösümlik morfologiýasy köp kiçi şahalara bölünýär. Ösümlik gistologiýasy ösümlik dokumalaryny öwrenýär. Ösümlik sitologiýasy ösümlik öýjügini öwrenýär. Ösümlik anatomiýasy ösümlik dokumalaryny organ derejesinde öwrenýär. Önümçilik morfologiýasy ýaşaýyş siklini öwrenýär Morfogenez ösümlikleriň ösüşini öwrenýär. Agrostologiýa, ösümlik ösümlikleri we esasanam olaryň klassifikasiýasy bilen baglanyşykly botanika şahasy. Ösümlik fiziologiýasy fizika we himiýa kanunlaryna esaslanýan ösümliklerdäki möhüm wakalary öwrenýär. Madda çalşygy (metabolizm), ösüş-ösüş we hereketiň fiziologiýasy üçe bölmek arkaly barlanýar. Ösümlik ekologiýasy ösümlikleriň beýleki janly-jandarlar we olaryň ýaşaýan gurşawy bilen gatnaşygyny öwrenýär. Ulgamlaýyn botanika, ösümlikleri biri-biri bilen tebigy ýakynlyk derejesini we filogenetiki ösüşine esaslanyp, ösümlikleri kiçi ýa-da uly toparlara bölýän şahadyr.

## Salgylanmalar
* Портал «Вся Биология» : Многообразие органического мира  
* Электронная ботаническая библиотека
Wulkan

[thumb|200px|[Stratowulkanyň emele gelmegine eltýän mehanizm]]
[thumb|200px|[Suwasty wulkan]]

**Wulkanlar** — ýer gabygynyň ýa-da başga bir planetanyň gabygynyň ýüzünde döreýän geologik emele gelmeler bolup, olarda magma ýeriň ýüzüne çykýar we lawalary, wulkan gazlaryny, daşlary (wulkan bombalaryny) we piroklastik akymlary emele getirýär.

"Wulkan" diýen söz gadymy rimlileriň ot hudaýy bolan ylma wulkanologiýa, geomorfologiýa diýilýär.

Wulkanlar formasy (galkan görnüşliler, stratowulkanlar, şlak konuslar, gümmez şekilliler), işjeňligi (hereket edýän, ukudaky, sönen), ýerleşişi (ýerüsti, suwasty, buzasty) we ş.m. boýunça klassifisirlenýär.

Kategoriýa:Plitalaryň tektonikasy
Kategoriýa:Geologik prosesler
Kategoriýa:Wulkanlar
Kategoriýa:Wulkanik relýef formalary
Kategoriýa:Ot çeşmeleri
Yun Hyon-seok

**Yun Hyon-seok**(Koreý dili : 윤현석 ; 7 awgust 1984 - 26 aprel 2003) : Günorta Koreýaň Şahyr ve yazar. nickname **Yuk Woo-dang**.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Protecting sexual minorities Koreatimes 2013.08.23 (English)
* Queer Rights Activists in South Korea Step Up Efforts to Support LGBTQ Youth  (English)

Kategoriýa:Koreýa Respublikasy
Gagauzystan

**Gagauzystan** (gagauzça: Gagauziya), **Gagauz Ýeri** (gagauzça: Gagauz Yeri) - Moldowada muhtar döwleti.

*
Kategoriýa:Ýewropa
Energiýa

[thumb|"Energiýa" diýen düşünjäni häzirkizaman manysynda ilkinji gezek [Tomas Ýung ulanypdyr]]
**Energiýa** ( — "hereket, iş, güýç, kuwwat") — materiýanyň hereket etmeginiň we özara täsirlenmeginiň dürli formalarynyň, şeýle hem onuň hereketiniň bir formadan başga bir forma geçmeginiň ýeke-täk ölçegi bolup durýan skalýar fiziki ululyk. Energiýa düşünjesiniň girizilmeginiň amatly tarapy bar, ýagny eger fiziki ulgam ýapyk bolan ýagdaýynda, onuň energiýasy onuň ýapyk duran wagtynyň dowamynda özünde saklanylýar. Bu tassyklamanyň adyna energiýanyň saklanma kanuny diýilýär. Bu düşünjäni öz "Fizika" traktatynda Aristotel girizipdir.

## Salgylanmalar
* Energiýa 

*
Bilim (dürli manylar)

**Bilim**:
* **[[Bilim]]** — bilmeklik, ylym.
* Bilim (okuw) — aň-bilim; okuw prosesi; magaryf.

Kategoriýa:Köp manyly adalgalar
Bilim

[thumb|220px|Bilimiň simwoly — açyk [kitap]]

**Bilim** — adamyň akyl ýetirmeginiň netijeleriniň barlygynyň we ulgamlaşdyrylmagynyň formasy. Bilim adamlara öz işini oýlanyşykly ýola goýmaga we şol prosesde ýüze çykýan dürli problemalary çözmäge kömek edýär.

**Bilim** (predmet barada) — predmete ynamly düşünmek, onuň bilen çemeleşmegi başarmak, ondan başyň çykmak, şeýle hem, bellen maksatlara ýetmek üçin ondan peýdalanmak.


Kategoriýa:Informatika
Kategoriýa:Bilim inženeriýasy
Şokolad

thumb|250px|Plitka şokolad
**Şokolad** — teobromine we kofeine baý şokolad agajynyň tohumlary bolan kakao tohumlarynyň gaýtadan işlenilip alynýan kakao ýagynyň esasynda öndürilýän konditer önümi.

Şokolad önümleriň düzüminde köplenç hoşboý ysly garyndylar  (kofe, spirt, konýak, wanilin, burç), azyk garyndylary (kişmiş, hoz, wafli, şekerlenen miwe) ýa-da huruşlar bolýar.
Peýnir

thumb|250px|Limburg peýniri
**Peýnir** — süýt uýadyjy fermentleri hem-de süýt-turşy bakteriýalary ulanmak ýa-da erediji duzlary ulanyp, dürli süýt önümleri we süýtden alynmaýan çig mallary eretmek arkaly peýnire ýaramly süýtden alynýan azyk önümi.

## Salgylanmalar
* Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения  
* Сыр СССР 
* Сырная дегустация. Ресторанный этикет 
* Сайт о сыре  

*
Kategoriýa:Fermentlenen azyk
Oba hojalygy

thumb|375px|Gadymy Müsürde galla hasylynyň ýygnalyşy
**Oba hojalygy** — ilatyň azyk we iýmit bilen üpjün edilmegine we ençeme senagat pudagyna çig mal öndürilmegine gönükdirilen ykdysadyýet pudagy. Ol dünýäniň ähli ýurtlarynda diýen ýaly iň wajyp pudak bolup durýar.
Ýyldyz

[thumb|257x257px|[Alplar|Alp daglarynda ýyldyzly asman, Şweýsariýa]]
**Ýyldyz** — jümmüşinde termoýadro sinteziniň reaksiýalary bolup geçýän (ýa-da öň bolup geçen), öz grawitasiýasynyň güýji bilen saklanýan, ýagtylyk goýberýän massiw gaz şary.

Ýere iň ýakyn ýyldyz Gün bolup, ol G spektral klasynyň adaty wekilidir. Ýyldyzlar grawitasion gysylmanyň netijesinde gaz-tozan gurşawyndan (esasan, wodorod bilen geliden) emele gelýärler. Ýyldyzlaryň jümmüşindäki maddalaryň temperaturasy million kelwin, ýüzündäki maddalaryň temperaturasy bolsa, müň kelwin bilen ölçelýär. Ýyldyzlaryň aglaba köpüsiniň energiýasy içerki oblastlarda wodorodyň geliýe öwrülmeginiň ýokary temperaturadaky termoýadro reaksiýalarynyň netijesinde bölünip çykýar. Ýyldyzlar ýygy-ýygydan Älem-jahanyň esasy jisimleri diýlip atlandyrylýarlar, sebäbi olar tebigatdaky ýagtylyk ýaýradýan maddalaryň esasy massasyny özlerinde saklaýarlar. Ýene bir bellärlikli mesele hem, ýyldyzlaryň otrisatel ýylylyk sygymy bardyr.

[thumb|250px|[Uly Magellan Buludynda ýyldyzlaryň emele gelýän oblasty]]
Güne iň ýakyn ýyldyz Sentawr proksimasy bolup durýar. Ol Gün ulgamynyň merkezinden  ( =  =  = ) uzaklykda ýerleşýär.

Ýönekeý göz bilen seredilende (gowy görüş ýitiliginde) asmanda her ýarym şarda 3000 sanydan, jemi 6000 töweregi ýyldyz görmek bolýar. Ýerden görünýän ähli ýyldyzlar (şol sanda iň kuwwatly teleskoplar bilen görülýänler) galaktikalaryň ýerli toparynda ýerleşýär.

## Şeýle hem
* Iň ýakyn ýyldyzlaryň sanawy

## Salgylanmalar
* Ýyldyzly asmanyň kartasy
* Наглядная демонстрация размеров звёзд в отношении к планетам Солнечной системы
* Сверхновые запылили молодую Вселенную *Лента.ру*, 8 июля 2011

Kategoriýa:Astronomik obýektler
Kategoriýa:Astrofizika

Kategoriýa:Ýyldyz astronomiýasy
Himiki elementleriň periodik ulgamy

**Himiki elementleriň periodik ulgamy** (**Mendeleýewiň tablisasy**) — himiki elementleriň dürli häsiýetleriniň atom ýadrosynyň zarýadyna bolan garaşlylygyny kesgitleýän klassifikasiýa. Ol ulgam rus himigi D. I. Mendeleýew tarapyndan 1869-njy ýylda kesgitlenilen periodik kanunyň grafiki taýdan aňladylmagy bolup durýar. Onuň ilkinji warianty 1869—1871-nji ýyllarda D.I. Mendeleýew tarapyndan işlenilip düzülýär we elementleriň häsiýetleriniň olaryň atom agramyna (häzirki ýagdaýda, atom massasyna) bolan garaşlylygy kesgitlenilýär. Periodik ulgamy şekillendirmegiň ýüzlerçe warianty (analitiki egriler, tablisalar, geometrik figuralar we ş.m.) teklip edilipdir. Ulgamyň häzirkizaman wariantynda elementleriň maglumatlary iki ölçegli tablisada berilýär, onda her sütün (topar) esasy fiziki-himiki häsiýetleri kesgitleýär, setirler bolsa, belli bir derejede birek-birege meňzeşlikdäki periodlary görkezýär.
Periodik sistemadaky elementleri 5 bölege bölsek, olaryň,takmynan, 4 bölegi metallardyr. Periodik sistemada Bordan Astada çenli dioganal çyzyk geçirenimizde aşakdakylaryň ählisi metal,çyzygyň ýokarsyndakylaryň hem goşmaça toparçasyndakylar metallardyr. Galany bosa metal dallerdir. Metallar periodyň başynda,toparyň bolsa ahyrynda ýerleşýarler, çünki metallar iň daşky elektron gatlagynda 3 ē-dan köp saklamaýar. Metallar gaýtaryjydyrlar. Özleri okislenýärler.Metallar tebigatda oksidler, esaslar, sulfatlar,fosfatlar görnüşinde duş gelýär. Arassa görnüşinde duş gelýän metallar aktiwligi pes metallardyr. 

## Salgylanmalar
* Mendeleýewiň tablisasy  IUPAC saýtynda (pdf)
* Mendeleýewiň interaktiw tablisasy
* Основы строения вещества. Глава 5. Структура периодической системы элементов
* Elementleriň periodik ulgamy  (pdf) 
* Статья: Филатов Д. В. Вклад европейских учёных в становление и укрепление периодического закона // Химический портал Новосибирска, 2009 

*
*
Kategoriýa:Klassifikatorlar
Ronald Reagan

thumb|300px|Ronald Reagan (1981)
**Ronald Wilson Reagan** (D: 6 February 1911-5 June 2004), 40th Prezidenti Amerikanyň Birleşen Ştatlary.

Kategoriýa:Prezidentis Amerikanyň Birleşen Ştatlary
Saparmyrat Türkmenbaşy meteoridi

Halkara meteoritik guramasy tarapyndan ýazga alnan 5-nji Türkmen meteoridi. Ol 1998-nji ýylyń Iýunyń 20-sinde 17 sagat 30 minutda Köneürgenç şáheriniń golaýyndaky «Derýalyk» daýhan birleşiginiń pagta meýdanyna gaçdy. Ol Ýere 3,7 metr çúmúpdir. Onuń gazan çukurynyń agzynyń gińligi 4,5 metre barabardyr. Meteoritiń Ýeriń ústúne gaçan iń uly bóleginiń massasy 820&nbsp;kg-a golaý bolup, onuń ululygy 72 x 80 x 48 sm-e barabardyr, dykyzlygy 3,2 g/sm (3). Ol daş meteoritleriń arasynda dúnýáde massasy 1500&nbsp;kg-a ýetýán Girin meteoridi (Hytaý) we massasy 1000&nbsp;kg-a ýetýán Norton-Kaunti meteoridi (Amerika) meteoritlerden soń 3-nji orny eýeláp, minerallarynyń mukdary we dúzúmi boýunça birinji orunda durýar, çúnki onda 23 element we 45 mineral bardyr (beyleki meteoritlerde 17-18 element we şonça-da mineral bar). Ol XX asyrda asmandan gaçan ápet daş meteoritleriń hataryna resmi taýdan goşulan jisimdir. Bu meteoridiń Ýeriň atmosferasyna girmezinden ozalky massasy birnáçe tonna golaýdyr diýlip çak edilýár.

## salgylanma
http://ertir.com/#blog.php?view=88723&api=0.7526845943648368 

Kategoriýa:Astronomiýa
Kategoriýa:Astronomik obýektler
Kategoriýa:Astronomiýada ölçeg birlikleri
Gün ulgamy

thumb|upright=1.5|Gün ulgamynyň jisimleriniň orbitalary, masştabda (sagadyň diliniň ugruna ýokardan çepden başlap)
**Gün ulgamy** — merkezdäki ýyldyz bolan Güni we onuň daşyndan aýlanýan ähli tebigy asman jisimlerini öz içine alýan ulgam. Ol takmynan 4,57 milliard ýyl mundan ozal gaz-tozan buludynyň grawitasion gysylmagy arkaly emele gelipdir.

Gün ulgamyndaky jisimleriň massasynyň uly bölegi Günüň özüne degişli bolup durýar; galan bölegi bolsa, tas töwerekleýin diýen ýaly orbitalary bar bolan we tas diýen ýaly tekiz disk görnüşindäki ekliptika tekizliginiň çäginde ýerleşýän sekiz sany otnositel özbaşdak planetadan durýar. Ulgamyň jemi massasy — 1,0014 <sub>☉</sub> töweregi.

Gün ulgamy Akmaýanyň ýoly galaktikasynyň düzümine girýär.

## Planetalary we kiçi planetalary deňeşdirýän tablissa
Dykyzlykdan, Güne we hemralara bolan aradaşlykdan başga aşakdaky ähli parametrler Ýeriň maglumatlaryna bolan gatnaşyklaryna görä berilýär.

[thumb|upright=3|center|
Güne bolan aradaşlyk:
<small>
1) [Merkuriý
2) Wenera
3) Ýer
4) Mars
— Asteroidler guşaklygy —
5) Ýupiter
6) Saturn
7) Uran
8) Neptun
— Koýperiň guşaklygy

]]

thumb|upright=3|center|Planetlaryň we Günüň ölçegleriniň takmynan gatnaşygy. Planetalaryň aradaşlyklar masştaba görä däl. Gün çep tarapda görkezilýär.

## Bellikler

## Salgylanmalar
* NASA-nyň Gün ulgamy simulýatory
* Gün ulgaynyň üç ölçegli modeli (Flash) 
* Gün ulgamynyň we Günüň masştably illýustrasiýasy
* *Ф. Уипл.* Gün maşgalasy 
* Gün ulgamynyň Moskwadaky ýadygärligi
* Gün ulgamynyň görkezme modeli

Kategoriýa:Planeta ulgamlary

Kategoriýa:Planetologiýa
Pars dili

**Pars dili** Eýranyň döwlet dili we Eýranyň 40-50 mln ilaty farslardyr (Pars dili olaryň ene dili). owgan dari dili mongol ýaly diller bilen gaty garyldy.

## Toparlar
Öz içinde 3. dile bölünýär

### [[Pars dili]]
Pars dili, Fars dili – Eýran dili .

### [[Täjik dili]]
Täjik dili – Täjigistan dili.

### [[Dari dili]]
Dari, Dari dili – Owganystan dili.

Kategoriýa:Diller
Belgrad

thumbnail|Belgrad baýdagy
**Belgrad**(ser.:Београд, Beograd), bir şäher Serbiýa'da. Ilaty 1.2 mln adamdan gowrak. Ol Sava we Dunaý derýasynyň boýunda ýerleşýär. 
thumbnail|Belgrad
Buharest

thumbnail|''Patria şi dreptul meu'', Buharest baýdagy
**Buharest** (rum. *Bucureşti*) —Rumyniýanyn paýtagty.

## Çeşmeler
Kategoriýa:Rumyniýanyn şäherleri
Krym Awtonom Respublikasy

thumb
thumb|Baýragy
thumb|Gerbi
**Krym Awtonom Respublikasy**- Krym ýarymadasynda yerleşyär.

Kategoriýa:Ukraina
Kategoriýa:Ýarymadalar
Türkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasy

Türkmenistan SSRnin doredilen vagty 27.10.1924yy. Paytagty Aşgabat shaheri. 27.10.1924-27.10.1991yy aralygynda SSSRin duzuminde bolyar. Meydany 488,1mun kw/km. Ilaty 3 522.7 mun adam(1989y). 
## Turkmenistan KP-nyn MK-nin birinji sekretarlary
1. Ibragimow Şaýmerdan Nurimanowiç - iýun 1926 - aprel 1928.

2. Pastuskiý Nikolaý Antonowic - aprel - maý 1928.

3. Aronştam Grigoriý Naumowic-11.05.1928 - awgust 1930

4. Popok Ýakow Abramowiç  -awgust 1930 - 15.04.1937

5. Cubin Yakow Abramowic-17.04.1937-noyabr 1939

6.Fonin Mihail Mihailowich-noyabr 1939-mart 1947

7. Batyrow Shaja Batyrowich-mart1947- iyul 1951

7. Babayew Suhan Babayewich-iyul 1951-14.12.1958

8.Karayew Juma Durdy-14.12.1958-4.05.1960

9.Owezow Balysh Owezowich-13.06.1960-24.12.1969

10. Gapurow Muhammetnazar Gapurowich-24.12.1969-21.12.1985

11. Niyazow Saparmurat Atayewich-21.12.1985-16.12.1991

## Turkmenistan SSR Yokary Sowetinin Prezidiumynyn yolbashcylary
1. Babayew Hiwaly Babayewich-26.07.1938-yanwar 1942

2. Berdyyew Allaberdi- 27.01.1942-6.03.1948

3. Saryyew Akmamet-6.03.1948-30.03.1959

4. Bayramow Nurberdi-30.03.1959-26.03.1963

5.Klycew Annamuhammet-26.03.1963-15.12.1978

6.Yazkuliyew Bally-15.12.1978-13.08.1988

7.Bazarowa Roza Atamuradowna-13.08.1988-18.01.1990

## Turkmenistan SSR ministrler Sowetynyn yolbashcylary
1. Atabayew Gaygysyz Serdarowich-fewral 1925-iyul1937.

2. Hudaybergenow Aitbay-noyabr 1937-17.10.1945

3. Babayew Suhan Babayewic-17.12.1945-14.07.1951

4.Owezow Balysh Owezowich-14.07.1951-14.01.1958

5.Garayew Juma Durdy-14.02.1958-20.01.1959

6.Owezow Balysh Owezowic-20.01.1959-13.06.1960

7. Annalyyew Abdy Annalyyewic-13.06.1960-26.03.1963

8. Gapurow Muhammetnazar Gapurowic-26.03.1963-25.12.1969

9. Orazmuhammedow Oraz Nazarowich-25.12.1969-17.12.1975

10. Yaskuliyew Bally-17.12.1975-15.12.1978

11.Garryew Cary Soyunowic-15.12.1978-28.02.1985

12.Niyazow Saparmurat Atayewic-18.03.1985-4.01.1986

13. Hojamyradow Annamyrat-4.01.1986-17.11.1989

14. Ahmedow Han-5.12.1989-27.10.1991

Kategoriýa:Taryh
Azatlyk heýkeli

Amerikadaky Azatlyk/Swoboda heykelini fransuzlar ABŞ'yñ garaşsyzlygynyñ 100 yyllygyna sowgat hökmünde gurupdyrlar.Bu heykel,gurujylary Frederik Bartold we Gustaw Eyfeliñ gatnaşmagynda Azatlyk adasynda Gudzon deryasynyñ gyrasynda 1886'jy yylyñ 28 oktybrynda açylyar. Nýu-Ýorka gelyän gämileri garşylayan Azatlyk ayaly heykeli juda agyrdyr-onuñ agramy 204 tonnadyr,onuñ 90 tonnasy daşyny örtmek üçin kümüş ulanylypdyr'.Şol 90 tonna renkli metaly üpjün eden potratçy şol döwrüñ puly bilen tonnasy 2500$ bolanlygyny gözöñünde tutsak,yaglyja düşewünt/girdeji görüpdir.Amerikalylar bu gurluşyk üçin ummasyz pul toplapdyrlar.Bu puly toplamak üçin World gazetiniñ eyesi Jozeph Pulitzer orta we uly girdejili kompaniyalary bu gurluşyga pul kömegini etmäne çagyrypdyr.1885'ji yylyñ awgustynda eslije pul toplanypdyr.Emma okeanyñ bärki tarapynda fransuzlar eyyäm heykeliñ köp bölegini tayynlap,olary gämide Nyu-Yorka getiripdi.Azatlyk heykeli 350 bölekden ybaratdy we olary "İzere" diylen gämide 214 yaşikde getiripdirler.4 ayyñ içinde müñlerçe işçileriñ zähmeti netijesinde bu monument guruldy.1886.jy yylyñ 28.ji oktybrynda garaşsyzlyk bayramçylygynyñ 100 yyllygyna 10 yyl gijä galynyp açylyşy bolupdyr.Aslynda bu taslamany Frederik Bartolda 1876'da gutarmaly diylip wagt berilipdir.Emma bu monumentdäki fakelli el açylyşdan öñ toplanypdyr,hatda Filadelfiyada sergide hem görkezilipdir.Gurluşyk başlansoñ çaklanandan kän pul çykyp başlansoñ,amerikalylar hemde okeanyñ bärisindäki fransuzlar yenede pul toplap başlapdyr,hayyr-sahawat konsertlerini gurnapdyrlar,lotereya oynapdyrlar we ş.m.Bartolda bu äpet konstruksiyanyñ parametrleriniñ hasaby we gurluşygy üçin güyçli injeneriñ kömegi gerek bolupdyr.Bu işe tejribeli injener Gustaw Eyfeli-Parijdäki Eyfel başnyasyny guran adamy çagyrypdyr.G.Eyfel bu konstruksiyany berk zemine deñagramlygyny saklar yaly edip taslamasyny düzüpdir.Yenede belläp geçmeli zat hem,bu monumentiñ daşyna geydirilen 90 tonna barabar kümüş-orslaryñ kümüşi eken.1814.ji yylda Nijniy Tagilde Waysk dagynda tapylan Demidowlaryñ bu kümüş karyeriniñ 1850.ji yyldaky gazylyp alnyşy yylda 10 müñ tonna çykypdyr.Şol döwürler,tutuş Yewropada bary yogy-3 müñ tonna kümüş çykarylypdyr.Rus kümüşleri şol döwürler Yewropada uly isleg bilen alynyar eken.Pawel Pawlowiç Demidow,Nijniy Tagil kümüş känleri kompleksiniñ yolbaşçysy yaşlygyny Parijde geçiripdir.Azatlyk heykelindäki ayalyñ yüz keşbi şu heykeliñ heykeltaraşy bolan Frederik Bartoldyñ ejesiniñ yüzi eken.Pul yetmezçilik zerarly 10 yyllap bu gurluşyk gijä galypdyr.Bu gurluşyga 100 müñden gowrak fransuz pul bagyşlapdyr.Fransuzlaryñ sowgat beren bu yadygärligine şol döwrüñ prezidenti frankomason Grower Kliwlend hem gatnaşypdyr.Ynha şeydip,masonlaryñ simwoly bolan,emma arkayyn durmuş diyip Täze Dünyä iş gözläp giden emigrantlaryñ Azatlyk heykeli şeydip gurulypdyr.

## salgylanma
http://ertir.com/#blog.php?view=90852 

Kategoriýa:Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Kategoriýa:Amerikanyň taryhy
Buhara užownigi

BUHARA UŽOWNIGI
Užownikler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi I (CR). Düýbünden ýitip
barýan görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Gadymy, dar çäkli endemik. Bezeg ähmiýetli.
Gysgaça beýany. Boýy 10–15 sm bolan
köpýyllyk
ösümlik. Gysgalan porrugynda
gysgajyk, süýşýän kökjagazlary ýerleşýär.
Ýapragynyň tohumlyksyz bölegi
süýnmek.
Ondan uzyn aýajykly hasyllaýan
sümmül aýrylýar. Ýapragynda mesemälim
bildirýän orta damarjygy bar.
Ýaýraýşy. Amyderýa çaýlymy (Termez bilen
Atamyrat şäherleriniň aralygy). Türkmenistandan
daşarda — Penj derýasynyň
çaýlymy.
Bitýän ýerleri. Şortaň topraklar, çygly ýerler,
jeňňellik ösümlik toparlarynyň arasy.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Çäkli
ýaýrawynda örän seýrek duşýar. Soňky
10 ýylda populýasiýalarda 5–10 sanysy
bellendi.
Esasy çäklendirji sebäpler. Derýa kenarlarynyň
ýuwulmagy we opurylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalary
arkaly köpelýär. Ösüşi aprel — iýun aýlarynda
dowam edýär. Maý — iýul aýlarynda
sporalary ýetişýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Ösýän ýerlerinde
gözegçiligi güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Täze duşýan
ýerlerini gözlemeli. Biologiýasyny we
ekologiýasyny
öwrenmeli.
Düzüji O. Ý. Rahmanowa
Gara Asplenium

GARA ASPLENIUM
Aspleniumlar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi I (CR). Düýbünden
ýitip barýan görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Gadymy ösümlik. Bezeg we dermanlyk
ähmiýetli.
Gysgaça beýany. Boýy 15–25 sm bolan
köpýyllyk ösümlik. Gysga porrugy guran
ýapraklaryň sapajyklarynyň galyndylary
bilen örtülen. Ýapraklary çowly
ýa-da üçburç-süýnmek şekilli, uçlak we
ýalpyldawuk. Ýaprak sapagynyň ýokarky
bölegi ýaşylymtyl ýa-da gyzylymtyl-
goňur,
aşaky bölegi gara ýa-da gyzylymtylgara
reňkli.
Ýaýraýşy. Ýeke-täk duş gelýän ýeri —
Günorta-
Günbatar Köpetdag (Hasardag
gerşiniň Mezetli deresi). Türkmenistandan
daşarda — Täjigistan, Özbegistan,
Eýran, Ýewraziýa, Krym, Kawkaz, Atlantik
Ýewropa, Ortaýer deňziniň günbatary.
Bitýän ýerleri. Yzgarly ýerler, dag jaýryklary
we çeşmeleriň gözbaşy. Arçalaryň
toplumlary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Sany
örän az. 2009‑njy ýylda 10-dan gowragy
tapyldy.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Köp sanly ýolýodalaryň
bolmagy sebäpli, dag gaýalaryň
opurylmagy, mallaryň bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar
arkaly köpelýär. Ösüşi aprel — iýul aýlarynda
dowam edýär. Iýun — iýul aýlarynda
sporalary bişip ýetişýär. Ygally ýyllarda
gowy ösýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Sünt-Hasardag döwlet goraghanasynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýanyň
ýagdaýyna gözegçilik etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Görnüşiň täze
ösýän ýerlerini gözlemeli, ekologiýasyny
we biologiýasyny öwrenmeli.
Düzüji O. Ý. Rahmanowa
TÜÝLI ASPLENIUM

TÜÝLI ASPLENIUM
Aspleniumlar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan
görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Gadymy, dermanlyk we bezeg ösümligi.
Gysgaça beýany. Boýy 5–25 sm bolan köpýyllyk
ösümlik. porrugy garamtyl teňňe
örtükli. Ýapragynyň uşajyk ülüşleri oturanrak,
süýnmegräk — tegelegräk şekilde,
düýbi pahna şekilli. Ýaprak sapagy
gyzylymtyl-gara reňkli, ýaprak okunyň
köpsanly dilinen bölekleri bar.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Çopandag,
Hanýaýlag), Köýtendag (Daraýdere
jülgesi). Türkmenistandan daşarda —
Täjigistan, Özbegistan, Ýewraziýa, Krym,
Kawkaz, Ýewropa, Demirgazyk we Günorta
Amerika.
Bitýän ýerleri. Demirgazyk daşly gaýalar,
gaýalaryň jaýryklary, arçalyklaryň toplumy.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 2006‑njy
we 2007‑nji ýyllaryň iýul aýlarynda
Daraýdere jülgesinde ýeke-täk düýbi gabat
geldi, 2011‑nji ýylyň maý aýynda
10 sanysy tapyldy.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Gaýalaryň
ýuwulmagy, adam täsirleri.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar
arkaly köpelýär. Ýapraklary martda-aprelde
ösüp başlaýar, aprelden awgusta çenli
sporalary bişip ýetişýär. Güýzüne ýagşyň
ýagmagy bilen ýapraklary ýene-de ösýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýanyň
ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Türkmenistanyň
Ylymlar akademiýasynyň Botanika
institutynyň Botanika bagynda ösdürip
ýetişdirmeli. Täze ösýän ýerlerini
gözlemeli, biologiýasyny-ekologiýasyny
öwrenmeli.
Düzüji O. Ý. Rahmanowa
Hunlar

Merkezi Aziýada ýaşan,soňra bizin eramyzyň başynda II-IV asyrlarda Uralyň eteklerine göçüp gelip kuwwatly halka öwrülen Hunlar ençeme türki halklaryň, şol sanda türkmenleriň gönüden göni ata babalarydyr. Oguz hanyň hut Hunlaryň arasyndan çykanlygy, onun Gün han diyen oglunyň adynda olaryň etniki adynyň şöhlenenendigini (gün-G:un), tekeleriň togtamyş bölümindäki hunny diýen tiräniň adyna gün sözüniň saklanandygy hem muňa guwa geçýär. Munun üstüne hunlaryň harby-administratiwe düzgün-tertibiniň goşunyň ilki çep we sag ganata, öz gezeginde olaryň hem 3 - 4 den jemi 24 topara bölünmeginiň türkmen tire taýpa bölünişiginde üýtgewsiz gaýtalanýandygyny goşmak mümkindir. Hunlar ýatlanan döwürde gündogardan günbatara köpçülikleýin süýşüp ugraýarlar we taryhda halklaryň beýik göçe göçlügi diýip at-alan eýýamyň başyny başlaýarlar. Hunlar ilki Kawkazda ýaşaýan alanlary soňra Don derýasyndan geçip, 375-nji ýylda Gara deňziniň demirgazygynda ýaşaýan gotlary boýun egdirýärler. 394-395-nji ýyllarda hunlar Kawkazyň üstünden geçip Siriýany we Kapadokiýany tozdurýarlar, soňra olar Pannoniýda ornaşyp ençeme gezek Gündogar Roma imperiýasyna çozuşlar edyärler. Şol döwürde olar ost got, gerul, gepid, şeýlede ençeme german we gaýrygerman taýpalary özüne tabyn edip güýçli imperiýany döredyärler. Onun in kuwwatly döwri Attilanyň höküm süren ýyllaryna duşýar. (434-453) Hunlaryn basyp alan ýerlerine garşylygyň güýçlenmegi, Galliyanyň Kattalaun meydanynda romalylaryň, westgotlaryň we franklaryň birleşen güýçlerinden ýenilmegi netijesinde hunlar pese gaçýarlar. Atilla öleninden soň bolsa (453 ýyl) has gowşap 469-njy ýylda olar halk hökmünde ýaşamagyny bes edýärler. Hunlar - türki halk, onuň etnik ady hem gadymy türklerin *il* ,* halk* manysyndaky (gün) Hun sözünden emele gelipdir. Bu sözüň şol manysy türkmenleriň il- gün diýen söz düzüminde saklanyp galypdyr.

## Çeşme
Şejere (türkmenleriň şejere daragty) - Soltanşa Atanyýazow.

Kategoriýa:Geçmişdäki ýewropa ýurtlary
Dermanlyk skrebnisa

DERMANLYK SKREBNISA
Aspleniumlar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan
görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Derman we bezeg ösümligi.
Gysgaça beýany. Boýy 5–15 sm bolan
köpýyllyk ösümlik. Porrugy gysga. Ýapraklary
gysga sapakly, gaýyş şekilli, ujy
çowly, bir gezek ýelek şekilli bölünen,
süýri-togalak, ýapraklarynyň aşagy üçburç,
goňur, teňňe şekilli perdeler bilen
örtülen.
Ýaýraýşy. Merkezi (Hunça, Gurtsuwy,
Giňdiwar,
Gökdere, Duşak, Arwaz), Günorta-
Günbatar (Aýydere, Tutly, Şuşanga)
Köpetdag, Serdar şäheriniň töwerekleri,
Uly Balkan (Nazarykerem jülgesi).
Türkmenistandan daşarda — Özbegistan,
Tajigistan, Krym, Kawkaz, Ýewropa,
Ortaýerdeňiz ýurtlary, Gimalaý daglary.
Bitýän ýerleri. Arçalaryň toplumlary,
yzgarly ýerler, gaýalaryň jaýryklary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Sany
azalýar. 2009‑njy ýylda Bars jülgesinde (Gökdere) geçirilen barlaglaryň netijesinde
7–10 sanysy tapyldy.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Mallaryň çendenaşa
bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar
arkaly köpelýär. Ösüşi aprel — iýul
aýlarynda dowam edýär. Iýun — iýul
aýlarynda sporalary ýetişýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Ýaýrawynyň bir
bölegi Sünt-Hazardag we Köpetdag döwlet
goraghanalarynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýalarynyň
ýagdaýyny berk gözegçilikde saklamaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Türkmenistanyň
Ylymlar akademiýasynyň Botanika
institutynyň Botanika bagyna getirip, ekmeli.
Görnüşiň täze duşýan ýerlerini gözlemeli,
biologiýasyny we ekologiýasyny
öwrenmeli.
Düzüjiler: O. Ý.Rahmanowa, J. Gurbanow
ÝUKA ýaprakly anogramma

Gemionitisler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi I (CR). Düýbünden
ýitip barýan görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Gadymy görnüş. Bezeg ösümligi.
Gysgaça beýany. Birýyllyk ösümlik. Ýapraklarynyň
boýy 5–10 sm, näzik perdejimek,
ikileýin ýa-da üçleýin ýelek şekilli
bölünen. Soruslary goňur reňkli, ikilenji
damarlarda ýerleşen.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Arçman),
Kürendag, Uly Balkan (Nazarekerem jülgesi). Türkmenistandan daşarda —
Günbatar Ýewropa, Zakawkazýe, Krym,
Afrika.
Bitýän ýerleri. Kölegeli gaýalaryň jaýryklary,
kükürt-wodorodly karst gowaklary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Barmasy
kyn ýerlerde ýek-tüki duş gelýär (5–
6 düýp. 2009‑njy ýylda Nazarekerem
jülgesinde 5 düýbi bellendi.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Karst gowaklarynda
kükürt-wodorodyň mukdarynyň
azalmagy, bitýän ýerlerinde çyglylygyň
peselmegi.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Gyşyň başynda
gür ýapraklary ösüp başlaýar. Ýaşajyk
ösümlikler (sporofitler) sentýabrda
3–4 ýaprakly çogdamy emele getirýär.
Ösümlik göklügine gyşlaýar. Maý aýynyň
ahyrynda — iýunyň başynda guraýar.
Sporalary
maý aýynyň ortasynda ýetişýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Duşýan ýerlerininiň
ýagdaýyny gözegçilik astyna almaly.
Balkan heýlantesi

**Balkan heýlantes**i — Sinopterisler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan
görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Gadymy, bezeg we derman ähmiýetli
ösümlik.
Gysgaça beýany. Boýy 5–15 sm bolan köpýyllyk
ösümlik. Süýşýän porruklary bilen
bajaklary emele getirýär, insiz goňur perde
bilen örtülen. Ýapraklary uzyn däl, solgun–
ýaşyl reňkde, üst ýüzi ýalaňaç, ýaprak
sapajyklary inçe, goňur ýa-da gara
reňkde.
Ýapraklary süýnmek-ýumurtga
görnüşli,
üçleýin ýelek şekilli bölünen,
spora
emele getirýän gyralary gaýyş şekilli.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Deşiklidaş,
Gökdere), Serdar şäheriniň golaýyndaky
alynky gerişleriň demirgazyk eňňidi, Uly
Balkan (Jebel, Nazarykerem), Köýtendag
(Aksuw, Daraýdere, Hojeýpil, Kyrkgyz). Türkmenistandan daşarda — Kawkaz,
Eýran, Owganystan, Palestina, Ortaýer
deňzi, Gimalaý.
Bitýän ýerleri. Gaýalaryň jaýryklary, esasan-
da hekli gaýalar, kölegeli ýerler, arçalyklar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Populýasiýalary
örän az sanly. 2009‑njy ýylda
Uly Balkanyň demirgazyk eňňitlerinde
10 düýbi tapyldy.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Adamyň hojalyk
işi. Yzgaryň ýetmezçiligi.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar
arkaly köpelýär, gyşyň soňky aýlarynda
ýapraklary
ösüp başlaýar. Sporalary iýun–
iýul aýlarynda ýetişýär.
Ýetişdirilişi. Türkmenistanyň Ylymlar
akademiýasynyň
Botanika institutynyň
Botanika
bagynda ösdürmek boýunça
synag
geçirildi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Ösýän ýerlerini
aýratyn gözegçilige almaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Uly Balkanyň
we Kürendagyň derelerinde täze duşýan
ýerlerini gözlemeli. Biologiýasyny we
ekologiýasyny
öwrenmeli. Türkmenistanyň
Ylymlar akademiýasynyň Botanika
institutynyň Botanika bagyna getirip, ekmeli.
Düzüji O. Ý. Rahmanowa
Kategoriýa:Balkan welaýaty
Kardemir Karabükspor

**Kardemir Karabükspor** Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
## HEM
* Super lig
Mesih'in Gelinlik

bir terim Köne Äht İnjil İnjil De Ýohanna gelen aýanlyk.

Kategoriýa:Isa Pygamber
Kategoriýa:Injil
Radio Studio 54 Network

thumbnail|Radio Studio 54 Network logo

**Radio Studio 54 Network** ýa-da **Studio 54 Network** Italiýanyň Kalabriýa Locride ýerleşýän hususy radio kanaly bolup Kalabriýa, Sisiliýa we Pugliýa sebitlerinde hereket edýär. Bu radio kanaly günüň 24 sagadynda ýaýlymda we şol bir wagtyň özünde internet üsti bilenem global ýaýlyma dowam edýär.

## Programmalary
**54 News*, l'informazione in tempo reale, dalle 7 alle 21.00, ogni punto ora.
**Soundtracks - il cinema alla radio*, alle 8.40, 15.10, 23.
**Promodisco*, alle 12.40, alle 17.40 ed alle 19.40.
**History Time* con Luciano Procopio, alle 13.30, 23.30 e alle 5.10
**Area 54 - All days*, alle 14,30 e alle 21.30.
**Pezzi da 90*,  alle 22.
**Rock Italia*, alle 8.40, 9.45, 21.20, 23.45.
**Italia in Prima Pagina*, informazione ed approfondimenti, dalle 6 alle 10.00.
**Rock Collection*, alle 14 ed alle 21.
**54 Disco Hit*, alle 7.30, 13, 18 ed alle 22.
**Rock a Mezzanotte*, dopo le 24.00.
**Action Parade*, alle 9.45 ed alle 22.20.
**The Ultimate Ipod Collection*, alle 10.20 ed alle 2.20.
**Edizione Limitata*, alle 20.40 ed alle 3.40.
**Concerto Impossibile*, alle 3.20 e alle 20.40.
**Emozioni*, dalle 23.30.
**Dejà vu*, alle 12.30.
**Celebrity*, alle 10.10 e alle 21.30.
**Storie*, alle 14.00 e alle 18.40.

## Esasy kommentatorlar

* *Rossella Laface*
* *Enzo DiChiera*
* *Marika Torcivia*
* *Demetrio Malgeri*
* *Franco Siciliano*
* *Paolo Sia*
* *Mara Rechichi*

## Daşarky çykgytlar
* Resmî site
* Studio54Network webcast streaming

* Facebook'ta Radio Studio 54 Network
* Facebook'ta Radio Studio 54 Network
Şumanaý

**Şumanaý** (, ) — Garagalpagystanyň günorta-günbatar böleginde ýerleşýän şäher.

Kategoriýa:Garagalpagystanyň şäherleri
Xojeli

**Xojeli** şäher. Garagalpagystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.

Kategoriýa:Özbegistanyň şäherlerі
Kategoriýa:Garagalpagystan
Göňurat

**Göňurat** şäher. Garagalpagystan respublikasinda ýerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.

## Çygytlar
*Kungrad, Uzbekistan - history, photos and map

Kategoriýa:Şäherler
Dörtgöl

**Dörtgöl**- Şäher, Garagalpagystan respublikasynda ýerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.

Kategoriýa:Özbegistanyň şäherlerі
Kategoriýa:Garagalpagystan
Astana

**Astana** — Gazagystan respubliýkasynyň paýtagty.1998-nji ýylda Gazakystanyň paýtagty yglan edildi.

Kategoriýa:Gazagystannyň şäherlerі
Kategoriýa:Aziýa döwletleriniň paýtagtlary
Samarkand

**Samarkand** şäheri. Özbegistan respublikasynda ýerleşýär. Klimaty kontinentaldy.

Kategoriýa:Şäherler
Kategoriýa:Özbegystan
Almaty

**Almaty** (; 1921-nji ýyl çenli — *Verniý*, orta äsir — *Almatu*) — Gazagystanda ën uly şäher we 1927-1997-çi ýyllärda ýürduñ paytagty. Ilaty 1,4 milliýon adam. (2011).

## Gallereya
      

Image:Cofeideliaintcafe.jpg|

Image:Almaty landsat.jpg|
Image:Seifullinstreet.jpg|
Image:AlmaAtaMedeu.jpg|
Image:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|
Image:Almaty-kazakhstan 3.jpg|


Kategoriýa:Gazagystannyň şäherlerі
Atyraw

**Atyraw** — (); Gazagystanda şäher. Ilaty sany 217,312 adam (2013) Atyraw weläyaty merkezy,

Kategoriýa:Gazagystannyň şäherlerі