open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gürgen

**Gürgen** şäheri (Parsça: گرگان, Iňlisçe: Gorgan) Eýranyň Gülistan welaýatynyň baş şäheridir.

Gürgen etrabynyň raýatlarynyň sany 2006-njy ýylda 269.226 adamdýr.

Gülistan welaýatynyň guralmagyndan we Gürgen etrabynyň welaýat merkezi bolmagyndan soň sanlary belli bolmasa da köp sanly Türkmen halky da bu şäher we etraba ýerleşýär.
Şäherde Parslar, Türkmenler, Azerler we Zawullar bilen bilelikde 1000-1500 adama golaý Gazak da ýaşaýar.

Ozalky ady Astarabat bolan Gürgen Gülistan welaýatynyň iň uly şäheridir.

Şäherde Myhamnahan, Howa menzili bardyr.

Alburz dagynyň eteginde yerleşen Gürgen şäherine Tahran, Zahydan we Meşhet şäherlerinden yolagçy uçar gonyandyr.

Eleňderre we Naharhoran tokaýy, Zyýarat obasy ýaly yerler Gürgeniň turistik yerleridir.

## Dogan şäherleri
* 30px|Türk Bayrağı Samsun, Türkiýe
* 30px|Gazagystan Bayrağı Aktaw, Gazagystan

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Nazarly Mähjuby

Halypa bagşy **Nazarly Mähjuby** Türkmensähranyň at gazanan bagşylaryndan biridir.

Çalman bagşy we Welim Kör bagşy ýaly meşhur bagşylardan sapak alan Halypa Nazarly Kümmet Gowuzyň Çaýgowşan obasynda wepat eder.

Türkmensähranyn belli başly bağşylary bu halypadan ýa-da Eýran Türkmenleriniň başga at gazanan halypa bağşysy merhum Gazak Paňdan sapak alandyr.

## Serediň
Ýerine yetirýär Nazarly Mähjuby (Ýekäniň)- Gürgen Radýosynyň Türkmençe bölümi

Kategoriýa:Türkmensähranyň bagşylary
Nepal

**Nepal**, **Nepal Federatiw Demokratik Respublikasy** ( ) — Günorta Aziýada, Gimalaý daglarynda ýerleşýän döwlet. Ol Hindistan we Hytaý bilen serhetleşýär. Paýtagty — Katmandu şäheri.

President: Bidhya Devi Bhandari (2015)

Prime Minister: Khadga Prasad Sharma Oli (2015)


Kathmandu-Kathesimbu-04-Stupa-2007-gje.jpg|Kathmandu
Budhanilkantha-Vishnu-06-2007-gje.jpg|Kathmandu
Bhaktapur-Menschen-46-Fest-Musiker-2015-gje.jpg|Bhaktapur
Patan-Palast-Mul Chowk-04-gje.jpg|Patan
Dingboche to Pangboche-64-Yak-2007-gje.jpg|Yak
Chhukung-134-Lodge3-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Tsarang-08-2015-gje.jpg|Mustang
Changu Narayan-14-Portal mit Fabelwesen-2013-gje.jpg|Changu Narayan


Kategoriýa:Nepal
Halat Nebi gubury we gonamçylygy

**Halat Nebi gubury we gonamçylygy** — Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Kümmet Gowuzyň 90&nbsp;km. demirgazyk-gündogarynda, Kelala etrabyniň 55&nbsp;km. demirgazyk-gündogarynda, Marawadepe etrabyna tabyn Geçisu obasynyň 6&nbsp;km. golaýynda we Aýtemir obasyna ýakyn bir ýerde ýerleşiýär.

Halatnebiniň gubury we ziýaratgasi Gökçedagyň üstündedir we deňizden 700 m. Ýokaryda ýer aýlar. Bu dag Türkmenistanyň serhedindedir.

Ziýarata barmak üçin Kelala-Temirgaraguzi ýolundan gidiler. Halat Nebiniň ýoly daglyk bolany üçin bahar aýlarynda köp sanly Eýran türkmeni tarapyndan ziýarat ediler.
Halat Peýgambaryň guburynyň aşagynda Alym baba we Çopan atanyň gubury bardyr. Ol ýakynlarda Hyzyr dişi atly bir çeşme de bardyr. Çeşmäniň ýanynda bir bag bardyr. Türkmen halky hezret Hydyryň o baga dişini sürtendigini aýdar we o bağy mukaddesi diýip dişi agyrýan adamlara onun agajyndan şipa üçin kesip berýär.

Türkmen halk röwaýatlaryna görä Halat Nebi bilen ýaranlary duşmanlarynyň elinden gaçyp bu daga gelerler we duşmanlary olara golaýlanda hemmesi taňrydan daş bolmaklaryny islär. Şeýlelik bilen olar ölüp daş bolar we duşmanlarynyň eline düşmez.

Halatnebi guburynyň golaýynda 600-e golaý gubyr daşy bardyr. Bu daşlar erkek adam we zenanlaryn namys organlaryna meňezşdir we Şamanizm döwründen galýändyr diýip arkeologlar tarapından nigtalar.

Erkeklik organyna meňzeýän birnaçe mazar daşynyň ulylygy 5 metre çenli ýetip barar.

Daşlaryn bir näçeside goç şeklindedir.

## Halat Nebi
Halat (Arapça: خالد) ömrü tükenmeýän magnasyndadyr. Nebi de Arapça peýgambar diýmekdir.

Halat Peýgambaryň asyl ady Halat Nebi Gaýt bin Sinan Ebesidir. Özüne değişli yörite dini bolmaýan bu Arap peýgambar hezret Isaniň dini bolan hrystyýanlygy teblig eder.
Hezret Halat Nebinin peýgambar bolmagy bilen hezret Muhammediň dogmagynyň arasynda 40 ýyl ara bardyr.

Meskin Gylyç da goşgularynyň birinde Halat Nebini “Belent ýerde ýatan bir peýgambar” diýip ýatlar.

James Farser 1838-nji ýylda neşir eden kitabynda bu ýerde Göklen Türkmenleriniň aradan çykan atalaryny jaýlaýandygyny ýazýar.

Arkeolog David stronach bolsa 1981-nji ýylda iňlis dilinde çykan Iran atly jurnalda bu gonamçylyk barada “Etrek sebitinde dik duran daşlar” atly bir makala ýazar.

## Çeşme
* A’lam-i Zerkeli Kitaby, 1-nji J., 284-nji sayha
* Nasyh-ut tewaryh kitaby
* Halat Nebi Pazylatnama sy, Abdyljelil Ahun Japarbaý

Kategoriýa:Türkmensähranyň taryhy yädigärlikleri
Kategoriýa:Pygamberler
Gülistan tokaýy

**Gülistan tokaýy** Eýranyň Türkmensähra sebitinde Gülistan welaýatynyň gündogarynda we Demirgazyk Horasan welaýatynyň günbataryda bir tokaýdyr.

Eýranyň goranan en gadymy milli parky bolan bu tokaýda 1350 hil ot we 302 hil heýwan ýaşaýar.

Ozalky ady Alma we gorkut bolan bu tokaý Unesco guramasynyň bütindünýä miras sanawyna alnan 50 gografik ýerden biridir.

Möçberi 90000 gektar bolan Gülistan tokaýy Eýranyň iň uly tebigi parkydyr.

Aksu we Gülistan şarlawugy, gür ağaçlary, 21 çeşmesi, garagon, teňegöl, şaha, ýekegadam, alma, garagaşly, gurgun, gyzgala we gopy gorçy ýaly dağlary bilen Gülistan tokaýy Eýranyň iň gözel tebigi ýerlerinden biridir.

Gürgen we Kümmet Gowuz şäherlerini Maşat şäherine baglayan ýol bu tokaýyň ortasydan geçiyär.

## Çeşme
* Unesco saýtynda Gülistan tokaýy (Iňlis.)
* Eýranyň çölleri(Pars.) 
* Eýranyň gizlin behişdini tanaýlyň (Pars.) 
* Национальный парк Голестан(Rus.) 

Kategoriýa:Eýran
Kategoriýa:Türkmensähra
Oman

**Oman Soltanlygy** () — Günorta-günbatar Aziýada, Arabystan ýarymadasynyň günorta-gündogarynda ýerleşýän döwlet. Ol Saud Arabystany, BAE we Ýemen bilen serhetleşýär. Kenarýakasyny Arabystan deňziniň we Oman aýlagynyň suwlary ýuwýar.

*
Kategoriýa:Absolýut monarhiýalar
Kategoriýa:Unitar döwletler
Ýemen

**Ýemen** ( el-Ýemen), resmi ady — **Ýemen Respublikasy** ( el-Jumhuriýet-ul-Ýemeniýýe) — Günorta-Günbatar Aziýada, Arabystan ýarymadasynda ýerleşýän döwlet.  Ol Ýakyn Gündogaryň bölegi bolup durýar we Oman hem-de Saud Arabystany bilen araçäkleşýär. Kenarýakasyny Gyzyl deňziň we Arabystan deňziniň suwlary ýuwýar. Paýtagty: Sana şäheri.

*
Kategoriýa:Unitar döwletler
Kategoriýa:Ýemeniň taryhy döwletleri
Miras adyndaky Türkmen şygyr we edebiýat jemgiýetçilik guramasy

**Miras adyndaky Türkmen şygyr we edebiýat jemgiýetçilik guramasy** Eýranda Türkmen dilini gorap saklamak maksady bilen bir guramaçylykdyr.

1998-nji ýylda gurlan Miras jemgiýetçiliginin esaslandyryjylary merhum Gurbaňeldi ahunber, Şähruz Ak Atabaý, Mansur Teberi ýaly Türkmensähraly şahyr we ýazyjylardyr.

Bu jemgiýetçilikde anna günleri sagat 9-12 aralygynda Türkmen goşgulary okalar.

Jemgiýetçiligiň adresi: şäherdary pasajy, Gündogar şeraiti ýoly, Kümmet Gowuz

Saýty: http://www.turkmenmiras.ir/ 

Kategoriýa:Türkmensähradaky jemgiýetçilik guramalary
Nazmämet niýazy

**Nazmämet niýazy** (Parsça: نیاز محمد نیازی) ýa da nazjan niýazy 1924.03.31-de Eýranyň Türkmensähra sebitiniň Kümüşdepe şäherinde eneden dogdy.

Söwdaçy kakasy Kümüşdepeden Russia gämi bilen ýük göterýärdi.
 
İlkinji mekdebi Kümüşdepede okan Nazjan kakasy bilen Kümmet Gowuza göçer.

O şäherde ýüp boýamak işine başlar we 1977-nji ýylda tahranda haly konferansynda bir Owgan Türkmen bilen tanyş bolar we ondan soň Türkmenleriň halysynyň gölleri barada işlewmäge başlar.

51 ýyl zähmet bilen Türkmen halysynyň 811 gölüni tazeden çykaran Nazjan niýazy Eýranda Türkmen halysynyň atasy ady bilen biliner.

Eýran we daşary ýurtlarda 50-den gowrak sergi we foruma gatnaşan Nazjan barada Eýranda Nazjan we Türkmen halysy (Parsça: نازجان و فرش ترکمن) atly bir kitap da neşir ediler.

Ömrüni Türkmen halysyna bagyşlan Nazjan Niýazy 2010-njy ýylyň mart aýynyň 26-nji gününde aradan çykar we Kümmet Gowuzyň Akgaýa gönamçylygynda jaýlanar.

## Çeşme
http://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=319 

Kategoriýa:Türkmensähranyň Sungat ussatlary
Kelalanyň Magtymguly Pyragy adyndaky medeniýet we sungat jemgiýetçiligi

**Kelalanyň Magtymguly Pyragy adyndaky medeniýet we sungat jemgiýetçiligi** 1998-nji ýylda Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Kelala şäherinde gurlan bir jemgiýetçilik guramasydyr.

Magtýmguly Pyragynyn hatyralama dabaralary, Türkmen aýdym-saz konsertleri, goşgy okama dabaralary we dil ugrundaky maslahatary geçirýän bu gurluşyk Güneş adynda bir jurnal da çap ediýär.

## Internet salgysy
http://magtymguly.ir 

Kategoriýa:Türkmensähradaky jemgiýetçilik guramalary
Gara domalan

GARA DOMALAN
Terfeziýalar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanda ýaýrawynyň demirgazyk
araçäginde ýerleşýär. Iýilýän kömelek.
Gysgaça beýany. Hozuň ululygyndaky togalagrak,
ýerasty miwe bedeni ilki başda
açyk, ýetişenden soň ýapyk görnüşe
geçýär. Miwe bedeniniň daşky bölegi
garamtyl, derijimek gatlagy emele getirýär.
Derijimek gatlagyň ýüzi büdürsüdür
ýa-da siňňilli. Kömelegiň etlek
dokumasynyň içi mermer daşyna meňzeş
agymtyl-garamtyl zolakly we çylgymly.
Torbalary cylgymlarda, höwürtge görnüşinde
askokarplaryň içinde ýerleşýär. Askokarplar
öz içindäki torbalary derjimek
gatlagyň kömegi bilen topragyň basyşyndan
goraýar. Ýetişen sporalary miwe
bedeni doly dargandan soň ýaýraýar.
Ýaýraýşy. Köpetdagyň etekleri we dag
etek düzlükleri. Türkmenistandan daşarda
— Günorta Ýewropa we Demirgazyk
Afrika.
Bitýän ýerleri. Toýunsow we çägesöw
topraklar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Amatly
howa şertlerinde köp gabat gelýär:
2002‑nji ýylda Aşgabat şäheriniň günorta
tarapynda 20 m² meýdanda 8–10 sanysy
bellendi. Howdan ýolunyň ugrundaky
meýdançalarda 1 sagadyň dowamynda
10–15 sanysy ýygnaldy. Soňky ýyllarda
ýaýrawy kemelýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Yssy we gurak
howa zerarly gyş-ýaz pasyllarynda topragyň
çyglylygynyň peselmegi; dag eteklerinde
we dag etek düzlüklerinde alnyp
barylýan hojalyk işleriniň geriminiň artmagy;
gözegçiliksiz ýygnalmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ösüşi tiz
tamamlanýan hakyky efemeroid häsiýetli
kömelek. Diňe ygal bol ýagýan ýyllarda
(her 10 ýylyň dowamynda 1–2 sapardan
ýygy däl) ýaz aýlarynda köpçülikleýin
duş gelýär. Birýyllyk domalan oty
(Helianthemum salicifolium (L.) Mill.)
we türkmen arçasy (Juniperus turcomanica
B. Fedtsch.) bilen mikorizany emele
getirýän bolmagy ähtimal [3].
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerleriniň
çäklerini anyklamaly we ol ýerlerde
gorag düzgünlerini berk berjaý etmeli.
Ýaýran ýerlerinde alnyp barylýan hojalyk
işlerini çäklendirmeli. Gözegçiliksiz
ýygnalmagynyň öňüni almaly, ilat arasynda
düşündiriş işlerini ýaýbaňlandyrmaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Biologiki we
ekologiki aýratynlyklaryny giňişleýin öwrenmeli.
Täze bitýän ýerlerini ýüze çykarmaly.
Ösümlikler bilen mikoriza emele
getirmek mümkinçiliklerini anyklamaly.
Düzüjiler: I. P. Frolow, B. R. Imamgulyýew
Golça görnüşli kladoniýa

left|200px|Golça görnüşli kladoniýa
GOLÇA GÖRNÜŞLI KLADONIÝA (Cladonia pyxidata) (ru:кладония бокальчатая)
Kladoniýalar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanyň florasynda üžňe ýaýrawly,
köp görnüşli urugyň iki görnüşiniň
biri.
Gysgaça beýany. Bedeni (sloýewişesi) örän
uly teňňelerden ybarat. Podesiýalary bulgurjyk
görnüşinde, bitewi ýa-da diş-diş
gyraly, beýikligi 2 sm çenli, çalymtyl-
ýaşylymtyl
düwürtikjimek perde bilen örtülen,
iýiji kaliý täsir edende reňki üýtgemeýär.
Apotesiýalary seýrek duş gelýär,
agajyň gabygynda ýerleşýär, goňurymtyl
reňkli.
Ýaýraýşy. Merkezi we Günorta-Günbatar
Köpetdag (Duşak, Arwaz, Nohur, Aýydere
jülgeleri). Türkmenistandan daşarda
— Ýewropa, Alynky Aziýa, Kawkaz,
Amerika, Awstraliýa, Täze Zelandiýa.
Bitýän ýerleri. Gaýalaryň jaýryklary, moh
ýassyjyklarynyň üsti, arça agajynyň
sütüniniň
aşaky bölegi, yzgarly ýerler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 0,5–
1,0 m² meýdanda, esasan, topbak, bolup
ösýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýeriniň
üýtgemegi, adamyň işjeň täsiri.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jynsly köpelmek
(askosporalary) bilen ýaýraýar.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Köpetdag döwlet
goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Mal bakmagy
çäklendirmeli we populýasiýanyň ýagdaýyna
gözegçilik etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Bitýän ýerlerini
hasaba almaly, ýaýrawyny anyklamaly.
Düzüji Z. Joraýewa

## Salgylanmalar
* http://eol.org/pages/196465/overview

Kategoriýa:Tebigat
Düwürtikli parmeliýa

DÜWÜRTIKLI PARMELIÝA
Parmeliýalar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanyň florasynda köp görnüşli
urugyň täze görnüşi. Endemik.
Gysgaça beýany. Bedeni çogdam görnüşli,
diametri 3,5 sm çenli, mawumtyl-gök örtükli,
benewşe-goňur reňkli, izidiýalar bilen
birmeňzeş örtülen. Gabyk gatlagyna
we içine iýiji kaliý (КОН) we agardyjy hek
(СаCl2O2) täsir edende reňki üýtgemeýär.
Izidiýalary
başlyja, esasy birneme daralan.
Bedeniniň beýleki tarapy (aşaky bölegi)
garamtyl, zeýtun öwüşgünli. Apotesiýleri
ýok.
Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Duşak, Sülükli
we Prohladnoýe).
Bitýän ýerleri. Türkmen arçasynyň we
türkmen kerkawunyň gabyklary (deňiz
derejesinden 1500–2200 м belentlikde).
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýek-tük,
az mukdarda gabat gelýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Ösýän ýerleriniň
şertiniň bozulmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Bedeni
ýapraga meňzeş. Wegetatiw ýol (izidiýalar)
bilen köpelýär. Aýratyn hem Physiса
urugyna degişli görnüşleriň ýanynda gabat
gelýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Köpetdag döwlet
goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ösýän ýerlerini
yzygiderli gözegçilikde saklamaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Görnüşiň
ýaýran ýerlerini öwrenmeli we sanyny
anyklamaly.
Düzüji Z. Joraýewa
Meteorologiýa

**Meteorologiýa** – atmosferada bolup geçýän hadysalary öwrenýän we olaryñ sebäplerini düşündirýän ylymdyr ýa-da atmosferarnyñ fizikasydyr. Atmosferada bolýan hadysalar mukdar we hil taýdan tapawutlanyp, meteorologiýa (howa) elementlerine we hadysalaryna bölünýär. 
Meteorologik elementlere – radiasiýa, howanyñ temperaturasy, basyşy we ýel, çyglylyk, bulutlylyk, ygallar we beýlekiler degişli. Olar howa ýagdaýyny kesgitleý
Atmosfera hadysalaryna – bugaryjylyk hadysasy, howanyñ sirkulýasiýasy, suw buglarynyñ kondensasiýasy we sublimasiýasy, bulutlaryñ döremegi, gök gürrüldemegi we ýldyrym çakmaklygy, apy-tupanlar mysal bolup bilerler.

*
Kelala

**Kelala** (Parsça: کلاله) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen, Pars we Zawullly oturymly bir şäherdir.

Bu şäher Kelala etrabyniň merkez şäheridir.

2006-nji ýylda 28035 ilata eýe bolan bu şäher Gürgen, Kümmet Gowuz, Marawadepe ýolunyň üstündedir.

Şäher kiçi bir howa menziline eýedir.

Kelalada umuman Göklen Türkmenleri ýaşaýar.
## Çeşme
Kelala etrap häkimligi (Parsça) 

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Gurbangeldi Ahunber

**Gurbangeldi Ahunber** Eýran Türkmenleriniň at gazanan şahyrlaryndan biridir.

1946-njy ýylda garyplykda Kümmet Gowuzda eneden doglan we garyplykda da aradan çykan şahyr Türkmensähra şahyrlarynyn arasynda iň duýguly şahyrlardan biridir.

2005-nji ýylyň fevral aýynyň 26-synda aradan çykan şahyr Kümmet Gowuzda jaýlanar.

## Şahyryň bir şygry: Goşgym
Goşgym göz ýaşymdan ganyp joşmasa

Bagrymyň ýarasyna melhem goşmasa

Goşgym bir arassa yşga düşmese

Men o goşga goşgy diýebilmerin

Goşgym damar ganym bilen akmasa

Galbymyň heňine düşmän bakmasa

Ýa-da meňli şirin gyzy ýakmasa

Ýok ol goşga goşgy diýebilmerin

Şygrym ilim bilen deň ağlamasa

Şygrym gerek ýerde wagt çaglamasa

Gala dek ganyma ýol baglamasa

Men ol goşga goşgy diýe bilmerin

Gerek wagty Hyzyr dek ýetişmese

Zalyma garşylap ok atyşmasa

Ýetime garyba gol gatyşmasa

Men ol goşga goşgy diýebilmerin

Toýumda şat, ýasda gara giýmese

Garradyň diýip garrylygy söýmese

Ölime dirime gadyr goýmasa

Ýok ol goşga goşgy diýebilmerin

Mawy asmanyň ýyldyzyça bolmasa

Ýandak başy ýansa ýanyp solmasa

Durnalary asyl ýada salmasa

Men ol goşga goşgy diýebilmerin

Goşgym sen polatdan gaty bolmaly

Goşgym sen gylyçdan ýiti bolmaly

Bagrymyň gany hem eti bolmaly

Ýogsa saňa goşgy diýebilmerin

## Çeşme
http://drdieji.blogfa.com/page/ahunbar.aspx

Kategoriýa:Şahyrlar
Kategoriýa:Türkmensähra şahyrlary
Azimberdi göki

**Azimberdi göki** (Parsça: عظیم‌بردی گوکی) 1966-njy ýylda Eýranyň Türkmensähra sebitinde Kümmet Gowuz şäherinde eneden doğlan Türkmen suratkeş, heýkeltaraş, zergär we bağşy.

16-nji ýaşdan gözel hat sungadyna başlan Azimberdi 20 ýaşyndaka ussatlyk rugsatyny alar.

Miniatur purdagynda da Eýranda at gazanan Azimberdi Göki Eýranyň dürli üniversitetlerinde de sungat dersleri bermäge başlar.

Mehiko, Tahran, Budapeşt, Ankara, Stambul we Moskwada eserlerini sergilän Türkmen suratkeş Magtymguly Pyragy, Omar Haýýam we Saadi ýaly şahyrlaryn goşgylaryny gözel hat we minyatur sungady bilen ýazar we neşir eder.
Azimberdi Göki Türkiýäniň Stambul şäherinde ýaşaýar.
## Çeşme
Mehikodan Stambula Eýran Türkmenleriniň sungady (Parsça)

Kategoriýa:Türkmensähranyň Sungat ussatlary
Durdy Törrük

**Durdy Törrük** Türkmensähranyň at gazanan halypa bagşylaryndan biridir.

Halypanyň asyl ady Durdy Ysmaýylzadadyr.

Akgala şäherinde dünýä gelen halypa Eýranyň bütin etnikleriniň arasynda 5 mukam halypasyndan biri diýip tanalýar we Türkmen bagşylarynyň arasynda arassa Türkmençesi we mahmal sesi bilen bilinýär.

Durdy Törrük halypa Gazak Paň we halypa Nazarly Mähjubynyň wepatyndan soň Türkmensähranyň iň güýçli sesine eýe bagşysydyr.
## Çeşme
Nezamabad.ir (Parsça)

## Serediň
Zülpüň seniň (Halypa bagşy Durdy Törrük) 

Kategoriýa:Türkmensähranyň bagşylary
Kümmet Gowuz etraby

**Kümmet Gowuz etraby** (Parsça: شهرستان گنبد کاووس) Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň 13 etrabyndan biridir.

Bu etrap merkez etrapçasy we daşlyburun etrapçasy bolmak bilen 2 etrapçadan ybaratdyr.

Etrap Eýranyň iň köp Türkmen ilatyna eýedir.

Merkez etrapça Agabat, Bağlymarama, Fejir we Sultanaly atly böleklerden ybaratdyr. Bu etrapçanyň şäheri bolsa Kümmet Gowuz şäheridir.

Daşlyburun etrapçasy Etrek we Küren atly böleklerden ybaratdyr we etrapçanyň şäheri de Inçeburundyr.

Bu etrap we Kümmet Gowuz şäheri Ebusehil Mesihi we Seýit Ysmaýyl Cürcany ýaly taryhda ady galan meşhur lukmanlaryn dogduk diýarydyr.

Kümmet Gowuz etraby Eýranda Türkmen at ýaryşlary bilen meşhurdyr.

Eýranyň iň çepermen woleýbolçylary da Kümmet Gowuzda ýaşaýan Türkmen sportsmenlerdir.

Ajygöl, Almagöl we Alagöl bu etrabyň owadan seýlgählerinden bir näçesidir.

Eýranyň hasabat guramasynıň 2006-njy sanawyna görä bu etrabyň ilaty 289.647 adamdyr.

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Ukrain dili

**Ukrain dili** — Gündogar slawýan dillerine degişli bir hindi-ýewropa dilidir.

Kategoriýa:Ukraina
Kategoriýa:Diller
Kategoriýa:Slawýan dilleri
Anatoliýa

**Anatoliýa**, Aziýa böleginde ýerleşýän ýarym ada. Tamamı Türkiýe Respublikasy'nda ýerleşýär. Onuň üç kenaryny dört sany deňiz ýuwýar: Gara deňiz, Ortaýer deňzi, Egeý deňzi we Mermer deňzi.
Halkara Futbol taryh we hasabat federasýasy

**Halkara Futbol taryh we hasabat federasýasy** (Iňlisçe: International Federation of Football History & Statistic, IFFHS) 1888-nji ýyldan başlap hemme ýurtlatrda we ýyllarda geçirlen milli çempiýonatlary barlar.
## Websaýty
http://www.iffhs.de/

Kategoriýa:Sport
Nazmamet pakga

**Nazmamet pakga** (d. 1959) Türkmensähra sebitiniň Akgala şaherinde Üçdepe obasynda doğlan Türkmen şahyrdyr.

Nazjan ady bilen halkyň arasynda tanalýan şahyr Eýran Türkmenleriniň arasynda rubagy goşgylary bilen meşhurdyr.

Köp sanly Eýran gazetlerinde işlän Nazmametden "Söýjek bolsaň" atly Türkmen dilinde (Arap/Pars elipbiýi bilen) bir goşgy kitaby çykarandyr.

2002-nji ýylyň Sentýabr aýynyň 14-inde Şiraz şäheinde bir keselhanada aradan çykandyr.

## Rubagylaryndan birnäçesi:
**Taýym sen**

Asmanymda görülmedik aýym sen

Ogurlanan berlimedik paýym sen

Ýeke, ýalňyz, çölde galan aşyk men

jüda düşen, ýitip giden taýym sen

**Söýjek bolsaň**

Jan seniňki, öz erkime goý meni

Gerek bolsa bazara sal, ýoý meni

Ha ýagşy men, ha ýaman men ezizim

Söýjek bolsaň şu durşuma söý meni

## Çeşme
Türkmensähra Saýty-Parsça 

Kategoriýa:Türkmensähra şahyrlary
Büjnürt

**Büjnürt** şäheri (parsa: بجنورد) Eýranyň Demirgazyk Horasan welaýatynyň merkez şäheridir.

Bu şäher Büjnürt Etrabynyň merkezidir. Büjnürt etraby Merkezi, Raz we Jergelan we Germhan bolmak bilen 3 etrapçadan ybaratdyr:

* Merkezi etrapça Aladag, Baba aman we Bedrany bolmak bilen 3 bölekden ybaratdyr. Bu etrapçanyň merkezi Büjnürt şäherdir.

* Raz we Jergelan etrapçasy Jergelan, Raz we Gulaman böleklerinden ybarat bolup merkez şäheri Raz şäheridir.

* Germhan etrapçasy da Germhan we Gifan böleklerinden ybarat bolup merkez şäheri Hysar Germhandyr.

Şäheriň ilaty 2006-nji ýyldaky sanawa görä 176.726 adamdyr.

Büjnürdyň şäher merkezi we 3 etrapçasynda da Eýran Türkmenleri ýaşaýandyr. Türkmenler bilen bilelikde bu şäherde Parslar, Kürmanç Kürtleri, Azerler, Tatlar we Bäluçlar da ýaşaýandyr.

Bu şäher 1689-njy ýylda şadlu iliniň emirlerinden biri bolan Tuly han tarapyndan gurlandyr. Baba Aman çeşmesi, Bäş Gardaş çeşmesi we Baba Töwkkül gonamçylygy bu şäherin meşhur seýlgähleridir.

Kategoriýa:Eýran
Raz

**Raz** şäheri Demirgazyk horasan welaýatynyň Büjnürt Etrabynyň Raz we Jergelan etrapçasynyň merkez şäheridir.

5227 ilata eý ebolan bu şäher Türkmenistan serhediniň 45 kilometer alysynda we Büjnürdiň 120&nbsp;km. demirgazygyndadyr.

Şäherde umuman alnanda Parslar ýaşaýar ýöne etrapçanyň köp sanly obalary Türkmen oturumlydyr.

Gökleň Türkmenleri bu etrapçanyň Jergelan böleginde ýaşaýar.

Kategoriýa:Eýran
Ownuk gözlüje eginpisint teneçirjik

Teneçirler otrýady
Egin pisint teneçirler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi II. Ýitip barýan
görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistan bu teneçirjigiň ýaýran ýerleriniň
gündogar çetidir.
Gysgaça beýany. Göwresi aram ululykdaky
teneçir. Ganatynyň pterostigmasy
ortaça ululykda ýa-da uzynlygy 2&nbsp;mm-e
barabar. Göwresiniň kükrek we garyn
bölümleri goňurdan gara reňke çenli üýtgäp
durýar. Erkek teneçirleriň garyn bölüminde
köp sanly ýaşyl tegmiller, menekler
bar.
Ýaýraýşy. Günbatar Köpetdag. Türkmenistandan
daşarda — Demirgazyk Zakawkaze,
Palestina.
Ýaşaýan ýerleri. Sumbar derýasynyň kenar
ýakalary we dag çeşmeleriniň töweregi.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Çürtkesik
azalýar. Mör-möjek tutujy tor 100
gezek geçirilende 1–2 sany teneçir düşýär.
Esasy çäklendiriji sebäpler. Derýalaryň
tebigy akymynyň bozulmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Teneçirler
alagaraňkyda has işjeňleşýär. Liçinkalary
diňe akar suwlarda bolýar. Uly teneçirler
iýunda-awgustda uçýar.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Sünt-Hasardag
döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Sünt-Hasardag
döwlet goraghanasynda görnüşi goramak
boýunça gorag çärelerini güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Uly teneçirleriň
ekologiýasyny öwrenmeli, liçinkasynyň
biologiýasyny beýan etmeli.
Düzüji: S. K. Durdyýew

Kategoriýa:Tebigat
Agaç hudaýatysy

thumb|Agaç hudaýatysy.

**Orta Aziýanyň agaç hudaýatysy** () — hakyky hudaýatylar maşgalasyna degişli mör-möjek. Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Hindi-malaý faunasynyň görnüşi. Ilkinji beýanly aşaky görnüş H. t. tenuidentata Saussure, 1869 Türkmenistanda gabat gelýär.

Gysgaça beýany. 
Açyk-ýaşyl, käwagt goňrumtyl-sary reňkli, iri hudaýaty. Arka öňüniň gapdallaryndaky erňekleri erkeginiňki ýylmanak, urkaçylarynyňky dişdiş. Ganat üstleri ak „gözjagazly“ (stigmaly). Erkekleriniň bedeniniň uzynlygy 44–59, urkaçylarynyňky 55–75&nbsp;mm.

Ýaýraýşy. Amyderýanyň, Murgabyň, Tejeniň we Sumbaryň jülgeleri. Türkmenistandan daşarda — Täjigistan, Özbegistan,
Gyrgyzystan, Hindistan. Ýaşaýan ýerleri. Derýalaryň, akabalaryň, kölleriň kenar ýakalaryndaky agaçlaryň,
gyrymsy agaçlaryň aralary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 2005‑nji ýylyň iýun aýynda Atamyrat ş. töwereklerinde Amyderýanyň jeňňelliginde we
2008‑nji ýylyň awgust aýynda Galkynyş şäherçesiniň töwereklerinde igde we toraňňy agaçlarynda iki-ýeke hudaýatylar gabat geldiler.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Agaçlaryň, gyrymsy agaçlaryň çapylmagy. Derýalaryň jülgelerinde ekin meýdanlarynyň
we öri meýdanlarynyň himiki serişdeler bilen işlenilmegi.

Biologiýasynyň aýratynlyklary. 
Gyş döwründe ýumurtgalary agaçlaryň şahalaryndaky ykyryklarda ýerleşýär. Düwünçek döwri iki aý töweregi dowam edýär, liçinkalary maý aýynda dogulýar. Ýyrtyjy. Şirejeler, jyzlanlar, çekirtgeler we beýleki mör-möjekler bilen iýmitlenýär. Jyns taýdan ýetişenleri oktýabr aýynyň aýagyna çenli duş gelýär.

Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Amyderýa we Sünt-Hasardag döwlet goraghanalarynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň çapylmagyny we ösümlikleri goramagyň himiki serişdeleriň ulanylmagyny çäklendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Sumbaryň jülgesinde populýasiýanyň ýagdaýyny öwrenmeli.

Düzüji: E. O. Kokanowa

Kategoriýa:Hudaýatylar
Kategoriýa:1869-njy ýylda beýan edilen haýwanlar
Kategoriýa:Aziýanyň mör-möjekleri
Dag teloshistesi

DAG TELOSHISTESI (Teloschistes montanus Barkh. 1963)
Teloshistesler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Kawkaz — merkezi aziýa görnüşi, ýokary
derejeli gurluşly, topbak düýpli, köp görnüşli
urugyň görnüşi.
Gysgaça beýany. Bedeni maýda şahalanan,
diametri 3 sm, çal reňkde, iýiji kaliý
täsirinden reňki üýtgemeýär. Perleri şahalanan,
gysga, bölünen uçly, bedeniniň
arka tarapy açygrak reňki we damarjyklary
aýan görünýär. Apotesiýalary örän
seýrek duşýar, köpsanly, diametri 5&nbsp;mm
çenli. Sporalary reňksiz, iki öýjükli, her
torbajygynda 8 sanysy ýerleşýär 
Ýaýraýşy. Köpetdag (Müsünew, Tagaraw,
Almajyk, Sarymsakly, Asylma). Türkmenistandan
daşarda — Azerbaýjan, Täjigistan.
Bitýän ýerleri. Deňiz derejesinden 1200–
2600 m belentliklerde, gaýalaryň ownuk
daşly, jaýrykly eňňitleri 
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Az, ýektük
gabat gelýär.Esasy çäklendiriji sebäpler. Mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jynsy (askosporalar)
we jynssyz (piknokonidiýalar)
ýol bilen köpelýär.
Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Duşýan ýerleriniň bir bölegi Köpetdag
döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Gorag düzgünini
berjaý etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Bitýän ýerlerini
gözlemeli we ekologiýasyny hem biologiýasyny
öwrenmeli.
Düzüji Z. Joraýewa
## Salgylanmalar
* http://www.mycobank.org/BioloMICS.aspx?Link=T&TableKey=14682616000000067&Rec=282909&Fields=All
Gysgaganat Boliwariýa hudaýatysy

Hudaýatylar otrýady
Hudaýatylar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanyň faunasynda Bolivaria
Stal. köp görnüşden ybarat bolan urugynyň
bir görnüşi.
Gysgaça beýany. Goňrumtyl — çal reňkli
orta ululykdaky hudaýaty. Ganat üstleriniň
gyralary agymlyt, ganatlary tüsse
reňkli, olaryň gyralary gara-mawymtyl
jähekli. Hudaýatylaryň iki jynsynyň ganat
üstleri we ganatlary gysgalan, garynjygynyň
depesinden yza geçmeýär. Bedeniniň
uzynlygy erkekleriniňki 34–35, urkaçylarynyňky
40–53&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Türkmenbaşy, Aşgabat, Tejen
şäherleriniň
we Bathyzyň daş-töwerekleri.
Türkmenistandan daşarda — Krym,
sähra
zonasynyň günortasy (Powolžýeden
— Wolga ýakasyndan Yrtyşa çenli),
Kawkaz, Zakawkazýe, Gazagystan,
Özbegistan,
Gyrgyzystan, Täjigistan, Kiçi
Aziýa, Siriýa, Eýran, Krit adasy. Gündogarda Günorta-Günbatar Mongoliýa çenli
ýaýrandyr.
Ýaşaýan ýerleri. Daglaryň gyrymsy agaçly
we ot örtükli daşly eňňitleri, ýowşan-dürli
ot ösümlikli toýunsow düzükler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 2009‑njy
ýylyň iýulynda Gündogar Köpetdagyň
eteklerinde
(Çäçe obasy) ýowsanda ikiýeke
hudaýaty bellenildi.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýüze çykarylmady.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Öwrenilmedi.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Bathyz we Sünt-Hasardag döwlet goraghanalarynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerleriniň
goralmagyny güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Biologiýasynyň
we ekologiýasynyň aýratynlyklaryny
öwrenmeli.
BUÝNUZGANAT EMPUZA

Эмпуза рогокрылая - Empusa pennicornis Hudaýatylar otrýady
Empuzalar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Merkezi Aziýanyň endemigi.
Gysgaça beýany. Arka öňi süýnmek, onuň
insiz bölegi öň böleginden üç essä golaý
uzyn. Kellesiniň ujy çüri, güýçli ösüntgili.
Erkekleriniň murtlary per şekilli. Bedeniniň
reňki ýaşyl. Göwresiniň uzynlygy
55–60&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Köpetdagyň etekleri, Günbatar
Türkmenistanyň çägeleriniň çet gyralary
we toýun çöller. Türkmenistandan daşarda
— Özbegistan, Gyrgyzystan, Täjigistan.
Ýaşaýan ýerleri. Toýun düzlüklerdäki we
dag eteklerindäki ýowşan we dürli otly
ösümlik toparlary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 2008‑nji
ýylyň iýulynda Merkezi Köpetdagyň
eteklerinde (Giňdiwar, Gökdere jülgeleri)
ýowşanda hudaýatynyň iki-ýekesi
tapyldy.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaýran ýerleriniň
özleşdirilmegi, mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jyns taýdan
ýetişen ýagdaýynda ýa-da uly ýaşly
liçinka ösüş döwründe gyşlaýar. Iýunda
ýumurtga taşlaýar. Ösüşiniň düwünçek
döwri 5–7 gün dowam edýär. Liçinkalary
iri, esasan iki ganatly mör-möjekler
bilen iýmitlenýär. Köplenç gijelerine işjeň
hereketde bolýar.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köpetdag
döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan mesgenlerinde
goralyşyny güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Köpetdagyň
eteklerinde populýasiýasynyň ýaýraýşyny
we sanyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
GOŞA TÜMMEKLI BALDAJYK

Baldajyklar ýa-da taýajyklar otrýady
Lonhodidler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Köp görnüşden ybarat bolan urugyň bir
görnüşi.
Gysgaça beýany. Bedeni baldajyk (taýajyk)
görnüşli, ýylmanak. Kellesi şar görnüşli,
gözleriniň arasy goşa tümmejikli.
Bedeni çal reňkli. Bedeniň uzynlygy erkekleriniňki
52–65, urkaçylarynyňky 62–
80&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Köpetdagyň etekleri. Türkmenistandan
daşarda- Gazagystan, Özbegistan,
Gyrgyzystan, Täjigistan.
Ýaşaýan ýerleri. Dürlotly we ýarymgyrymsy
agaçly ösümlik örtügi.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Az
sanly görnüş. 1965‑nji ýylyň iýunynda
Gökdepäniň golaýynda 3 sagatlyk meýdan
gözegçilikleriniň dowamynda 4 sany,
1976‑njy ýylyň iýunynda Däneata çeşmesiniň
(Kürendag) ýanynda 3, 2009‑njy
ýylyň iýunynda Merkezi Köpetdagyň
eteklerinde (Giňdiwar jülgesi) dürli otlarda 2 sany goşa tümmekli baldajyk hasaba
alyndy.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Mesgen tutan
ýerleriniň özleşdirilmegi, mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýylda bir
gezek nesil berýär. Liçinka ýa-da ýumurtga
ösüş döwründe gyşlaýar. Ýumurtgalaryny
topraga ýeke-ýekeden taşlaýar.
Ösümlik bilen iýmitlenýär. Alagaraňkyda
we gijelerine hereketjeň bolýar.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan mesgenleriniň
goralyşyny güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Köpetdagyň
eteklerinde biologiýasynyň we ekologiýasynyň
aýratynlyklaryny, populýasiýasynyň
sanyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
Nahçywan Awtonom Respublikasy

thumb|301px|right
**Nahçywan Awtonom Respublikasy** —Azerbaýjanyñ Awtonom Respublikasy.

## Çeşmeler

Kategoriýa:Azerbaýjanyñ geografiýasy
2012-nji ýyly tomusky Olimpiýa oýunlary

**2012-nji ýyly tomusky Olimpiýa oýunlary** 27 iýul- 12 awgust aralýgýnda Londonda geçirilen Olimpiada oýunlarydyr.

Resmi ady “30-njy Olimpiýa oýunlary” bolan bu ýaryşlar 204 ýurtdan 10500 sportsmeniň gatnaşmagynda geçirilýär.

Halkara Olimpiada komitetiniň howandarlygynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän tomuskly Olimpiada oýunlary 1896-nji ýyldan bäri geçirilýär.

London şol döwürden bäri Olimpiada oýunlaryny üçünji gezek geçirýän ýeketäk şäher bolup durýar. Britaniýanyň paýtagty Olimpiada oýunlaryny 1908-nji we 1948-nji ýyllarda hem geçiripdi.

Türkmenistan 2012-nji ýylýň tomusky Olimpiada oýunlaryna 10 sany sportsmeni iberdi.

Londonda geçirlen Olimpiada oýunlaryna gatnaşan Türkmen sportsmenler: boksçýlar Serdar Hudaýberdiýew we Nursäher Pazzýýew, agýr atletler Ömürbek Bazarbaýew, Tolkunbek Hudaýbergenow we Mansur Rejepow, dzýudoçý Gülnar Haýýtbaýewa, ýüzüjiler Sergeý Krowýakow we Jennet Sarýýewa, ýeňil atletika boýunça bolsa Mergen Mämedow we Maýsa Rejepowa.
Faýl:15-11-05 101 Monument.jpg

## Çeşme
http://turkmenistan.gov.tm/_tmt/?id=1341
Sähra süýri çekirtgesi

Göni ganatlylar otrýady
Hakyky uzynmurt çekirtgeler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan
görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Saginae aşaky maşgalanyň düzümine
girýän Saga Charpentier palearktik, bir
görnüşden ybarat bolan urugy.
Gysgaça beýany. Uzynmurt çekirtgeleriň
iň irileriniň biri. Ganatlary gowşak
ösen. Göwresi has süýri, inçemik, ýaşyl
ýa-da sarymtyl reňkli, arkaöňüniň aşaky
gyrasy we garyn bogunlarynyň ählisi
goşa agymtyl zolakly. Kellesi örän ýapgytlaşan
maňlaýly. Urkaçysynyň bedeniniň
uzynlygy 53–75&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Köpetdag, Köýtendag. Türkmenistandan
daşarda — Ýewropanyň günortasy,
Krym. Ýaýrawynyň gündogarynda
— Zaýsan kölüne, şonuň ýaly-da
Demirgazyk we Günbatar Týanşana çenli,
demirgazygynda — Harkow, Woronež
we Çelýabinsk oblastlaryna çenli.
Ýaşaýan ýerleri. Gurakçylyga uýgunlaşan
däneli ösümlikli guraklygy pesräk sähralar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Kesgitlenilmedi.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Mal bakylmagy,
öri meýdanlaryň himiki serişdeler
bilen işlenilmegi.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Diňe ösümliklerde
bukuda gizlenip ýaşaýan, häsiýetleri
boýunça hudaýata meňzeş mörmöjekler.
Mör-möjekler bilen, şol sanda
iri uzynmurt çekirtgeler, hudaýatylar
we çekirtgeler bilen iýmitlenýär. Erkek
jynslylary bolmaýar. Enelik jyns öýjükleriniň
tohumlanmasyz usuly bilen köpelýär.
Ösüş döwründe 8 gezek gowuny
çalşyrýar. Jyns taýdan ýetişende gowuny
çalşyranyndan 3–4 hepde geçeninden
soňra, ýumurtgalaryny topraga güýze
çenli, agşamlaryna ýa-da gijelerine dürli
çuňlukda taşlaýar.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin geçirilen çäreler. TGHB-niň
Gyzyl sanawyna (2009), Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köpetdag
we Köýtendag döwlet goraghanalarynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerleriniň
goralyşyny güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Goraghanalaryň
çäklerinde populýasiýalarynyň
ýaýraýşyny we sanyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa

Kategoriýa:Haýwanlar
GARAMTYL GANATLY UZYNMURT ÇEKIRTGE

Göni ganatlylar otrýady
Hakyky uzynmurt çekirtgeler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Bir görnüşden ybarat bolan turan urugyna
degişli. Gadymdan galan görnüş.
Türkmenistanda C. f. fuscipennis Uvarow,
1910 ilkinji beýanly asaky görnüşi
duş gelýär. Merkezi Aziýanyň endemigi.
Gysgaça beýany. Iri çekirtge, onuň güýçli
ösen ganat üstleri garamtyl ýa-da açyk
reňkli tegmilli. Ganatlary çalymtyl-sary.
Bedeniniň reňki çalymtyl-sary ýa-da
goňur. Göwresiniň uzynlygy erkekleriniňki
— 33–40, urkaçylarynyňky 35–
42&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Krasnowodsk belent tekizligi,
Jebel demir ýol duralgasynyň günortagündogary. Türkmenistandan daşarda
— Gazagystan, ýaýrawynyň gündogarynda
— Inder kölüne çenli, Özbegistan,
Gyrgyzystan, Täjigistan.
Ýaşaýan ýerleri. Baýyrlaryň arasyndaky
ýowşanly peslikler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Seýrek
duşýar.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaşaýan ýerlerinde
çendenaşa köp mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýeterlik
öwrenilmedik. Ösümlik düýpleriniň arasynda
(tamnobiont) ýaşaýar. Ganatly erkek
çekirtgeler maýyň ahyrynda, ýetişen
ýumurtgaly urkaçylary bolsa iýunda duş
gelýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerlerinde
çäkli goraghanalary we beýleki
goralýan ýerleri döretmek.
Barlaglar boýunça teklipler. Uly Balkanyň
demirgazyk-günbatar böleginde ýaşaýan
populýasiýasynyň ekologiýasyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
Pawlowskiniň murtlak çekirtgesi

Göni ganatlylar otrýady
Hakyky uzynmurt çekirtgeler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanyň endemigi.
Gysgaça beýany. Orta ululykdaky çekirtge.
Esasy reňki sarymtyl — çal ýa-da gülgünä
golaý açyk sary. Ganat üstleri gysga, 2,4–
2,7&nbsp;mm uzynlykda. Erkekleriniň bedeniniň
uzynlygy 16–18&nbsp;mm barabar.
Ýaýraýşy. Merkezi we Günorta-Gündogar
Garagum.
Ýaşaýan ýerleri. Sözen, çerkez, sazak we
gandym bilen berkleşen ulgam hem depe
çägeleri.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Seýrek
duş gelýär. 2009‑njy ýylyň iýulynda Merkezi
Garagumda (Ýerbendiň töwereklerinde)
bir sagat meýdan barlaglarynyň
dowamynda sazaklarda 1 çekirtge hasaba
alyndy.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaşaýan ýerlerinde
köp mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Agaçdyr
gyrymsy agaçlaryň düýpleriniň arasynda
ýaşaýan görnüş. Liçinkalary apreliň aýagynda
peýda bolýar, iýunda ganatlanýar.
Ýylyň dowamynda bir gezek nesil berýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Repetek döwlet biosfera goraghanasynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerlerini
aýap saklamaly.
Barlaglar boýunça teklipler. Repetek döwlet
biosfera goraghanasynda görnüşiň populýasiýasynyň
ýagdaýyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa

Kategoriýa:Tebigat
GERŞLEK ÇEKIRTGE

Göni ganatlylar otrýady
Pamfagidler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Birnäçe aşaky görnüşleri bar. Türkmenistanyň
faunasynda üç sany aşaky görnüşi:
Saxetania cultricollis cultricollis Saussure,
1887; S. c. tumulosa Mistshenko, 1951;
S. c. gibbosa Mistshenko, 1951 duş gelýär.
Gysgaça beýany. Göwresi uly, ganatsyz,
dykyz
büdür-südür örtükli çekirtge. Bedeniniň
reňki çal ýa-da garamtyl. Yzky
injkleriniň iç tarapy açyk-gök reňkde.
Erkekleriniň bedeniniň uzynlygy 25–29,5;
urkaçylarynyňky 37–61,4&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Köpetdag. Türkmenistandan
daşarda — Eýran, Demirgazyk Owganystan.
Ýaşaýan ýerleri. Daşly — gyýçak eňňitler,
dag eteklerinde seýrek, gurakçylyga çydamly
ösümlikli dag sähralary.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke
duş gelýär.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Görnüşiň
mesgen
tutan ýerlerinde malyň çendenaşa
köp bakylmagy, höwesjeň ýygnaýjylar
tarapyndan
ýygnalmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýylyň dowamynda
bir gezek nesil berýär. Liçinkalary
ýassyk şekilli gurakçylyga çydamly
(kserofit) ösümlikleriň aşagynda gyşlaýar.
Merkezi Köpetdagda Germap (2001‑nji
ýylyň iýuny) we Deşt (2004‑njiýylyň
maýy) obalarynyň töwereginde jyns taýdan
ýetişen iki-ýeke çekirtgä gabat gelindi.
Ýetişen çekirtgeler aprel-maýda peýda
bolýarlar. Urkaçylary maýyň ahyrynda
ýumurtga taşlaýarlar. Iýunda kiçi ýaşly liçinkalary
peýda bolýar.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Sünt-Hasardag we Köpetdag döwlet goraghanalarynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Höwesjeň ýygnaýjylar
tarapyndan ýygnalmagyny gadagan
etmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Goraghanalarda
görnüşiň populýasiýasynyň ýagdaýyny
öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
UWAROWYŇ ÇÖLÇI ÇEKIRTGESI

пустынница Уварова (Uvarovium desertorum)  Göni ganatlylar otrýady
Çekirtgeler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Urugyň ýeke-täk görnüşi. Türkmenistanyň
endemigi.
Gysgaça beýany. Orta ululykdaky çekirtge.
Kellesi uly bolup, öňe tarap has
çykyp duran. Yzky butlary inçeden uzyn.
Esasy reňki çal ýa-da sarymtyl-çal, garyn
böleginiň aşagy sary. Bedeniniň uzynlygy
erkekleriniňki 16,9–19,1&nbsp;mm, urkaçylarynyňky
26,6–27,9&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Üçajy demir ýol bekediniň töwerekleri,
Murgabyň jülgesi, Bathyz.
Ýaşaýan ýerleri. Çöl peçeginiň we gandymyň
düýpleri, ýylagyň we goňurbaşyň
selçeň örtügi bolan berkeşen çägeler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke
gabat gelýär.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Görnüşiň ýaşaýan
meýdanlarynda malyň köp bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ösümlik
düýpleriniň arasynda ýaşamaga uýgunlaşan
(hakyky tamnobiont) çekirtge.
Maý aýynyň başynda liçinkalary döreýär,
iýun aýynyň başynda — ganatlanýar. Çekirtgäniň
jyns taýdan ýetişenleri iýun
aýyndan awgust aýynyň başyna çenli duş
gelýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Repetek
döwlet biosfera goraghanasynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerlerini
goramaly, şol ýerlerde mal bakylmagyny
çäklendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Repetek döwlet
biosfera goraghanasynda görnüşiň populýasiýasynyň
ýagdaýyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
SUMAKOWYŇ GYSGAGANAT ÇEKIRTGESI

короткокрылка Сумакова (Bufonacridella sumakovi) Göni ganatlylar otrýady
Çekirtgeler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Urugyň ýeke-täk görnüşi. Türkmenistanyň
endemigi.
Gysgaça beýany. Ownuk çekirtge. Reňki
goňrumtyl-sary, maýdajyk nokatly ýa-da
tutuşlygyna diýen ýaly ýaşylymtyl. Yzky
injikleri gök reňkli we ownujak garamtyl
nokatly, tikenleriniň we dyrnajyklarynyň
uçlary gara. Bedeniniň uzynlygy erkekleriniňki
9,5–10,8&nbsp;mm, urkaçylarynyňky
15,2–18,7&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Ýolöten etraby, Repetek, Bathyzyň
demirgazyk çetinden Amyderýa çenli.
Ýaşaýan ýerleri. Güneýik, peçek, aşygoty
ösümlik toplumly aklaň we ýarym berkeşeň
çägeler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke
gabat gelýär.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaşaýan meýdanlarynyň
özleşdirilmegi. Öri meýdanlarda
malyň köp bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Çägede
ösýän ownuk gyrymsy ösümlikleriň arasynda
(mikrotamnobiont) ýaşamaga uýgunlaşan
çekirtge. Maý aýynyň başynda
liçinkalary döreýär, iýun aýynyň başynda
— ganatlanýar. Çekirtgäniň jyns taýdan
ýetişenleri awgust aýynyň ortasyna
çenli duş gelýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Repetek
döwlet biosfera goraghanasynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerlerini
goramaly, şol ýerlerde mal bakylmagyny
çäklendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Ýaşaýan mesgeninde
populýasiýasynyň ýagdaýyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
HINÇI MURTLAK ÇEKIRTGE

Göni ganatlylar otrýady
Stenopelmatidler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Türkmenistanyň endemigi.
Gysgaça beýany. Güýçli derejede buýnuzlaşan
uly kelleli ganatsyz çekirtge. Arka
öňüniň öň tarapy yz tarapyna görä biraz
inliräk, bedeniniň reňki sarymtylgülgüne
öwuşginli. Erkekleriniň bedeniniň
uzynlygy 20–22, urkaçylarynyňky
23–25&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Magtymguly etraby, Aşgabat,
Duşak demir ýol bekediniň töweregi,
Bathyz, Repetek.
Ýaşaýan ýerleri. Dag-etek baýyrlaşan
meýdanlar we berkleşen çägeler, gemrijileriň
we mör-möjekleriň hinleri.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke
duş gelýär. 2009‑njy ýylda Gündogar Köpetdagyň
eteklerinde (Duşak) iýul aýynda
2 sagatlyk meýdan barlaglarynyň
dowamynda 1 hinçi murtlak çekirtge hasaba
alyndy.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaýran ýerleriniň
oba hojalyk taýdan özleşdirilmegi, ekin we öri meýdanlarynyň himiki serişdeler
bilen işlenilmegi.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Hinlerde
ýaşaýar. Gijesine hereketde bolýar, gündizine
gemrijileriň we tomzaklaryň taşlan
hinlerinde gizlenýär, şol ýerde hem
jyns taýdan ýetişen hinçi murtlak çekirtgeler
we olaryň uly ýaşyndaky liçinkalary
gyşlaýar. Ýylda iki nesil berýän bolmagy
mümkin.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köpetdag,
Bathyz we Repetek döwlet goraghanalarynda
goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan mesgenleriniň
goralyşyny güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Goraghanalaryň
çäklerinde çekirtgäniň populýasiýasynyň
ýagdaýyny we sanyny öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
TÜRKMEN IRANELLA ÇEKIRTGESI

Göni ganatlylar otrýady
Çekirtgeler maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Köp görnüşden ybarat bolan urugyň bir
görnüşi. Türkmenistanyň endemigi.
Gysgaça beýany. Orta ululykdaky çekirtge.
Arka öňi çürt-kesik bildirýän tümmejikli
we ýygyrtly, yzyna tarap mese-mälim giňelen,
gapdalyndan seredeniňde sähelçe
guberçek. Reňki çal, goňrumtyl menekli.
Kellesiniň aşagy we bedeniniň aşagy ak
reňkde. Erkek jynsly çekirtgeleriň bedeniniň
uzynlygy 18,3–18,7&nbsp;mm, ganat üstleriniň
uzynlygy — 9,4–10,6&nbsp;mm.
Ýaýraýşy. Kiçi Balkan we Kürendag.
Ýaşaýan ýerleri. Selçeň ösümlikli dag etekleriniň
gury eňňitleri, garagulagoty,
boýalyç bilen örtülen üsti çäge bilen gömülen
takyrlar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke
duş gelýär.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaşaýan meýdanlarynda
çendenaşa köp mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Iýun aýynyň
ortalarynda liçinkalary ganatlanýar.
Çekirtgäniň jyns taýdan ýetişenleri iýul
aýynyň ahyryna çenli iki-ýeke duş gelýär.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi.
Gorag üçin zerur çäreler. Ýaýrawynda aýratyn
goralýan meýdanlary döretmeli.
Mal bakylmagyny çäklendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Görnüşiň
biologiýasyny we populýasiýasynyň ýagdaýyny
öwrenmeli.
Düzüji: E. O. Kokanowa
Marawadepe

**Marawadepe** Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturymly bir şäherdir. Bu şäher Marawadepe etrabyniň merkez şäheridir.

2006-nji ýylda 5,602 ilata eýe bolan bu şäher Türkmenistanyň serhedinde ýerleşýär.

Marawadepe Güllijedag, Nazlydag we Sengudag atly daglaryň arasyndadyr we Etrek derýasybu şäheriň gabdalyndan geçýär.

Bu şäherin depeleriniň Marý şaheriniň deplerine meňzeýändigi üçin bu şäheriň adyna Marawadepe diýlenidigi barada nakyl bar.
## Çeşme
marawadepe etrap häkimligi (Parsça) 

Kategoriýa:Gülistan welaýaty
Bathyzyň wyžžyldawuk tomzagy

Gatyganatlylar otrýady
Wyžžyldawuk tomzaklar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň
abanmagyna ýakyn görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Birnäçe aşaky görnüşli, üzlem-saplam
ýaýrawly. Türkmen-Horasan daglarynyň
endemigi.
Gysgaça beýany. Göwresiniň uzynlygy
25–29&nbsp;mm. Birsydyrgyn gara reňkli, üstki
tarapy
ýalpyldawuk, käbir halatlarda
gapdallary
gögümtil öwüşginli tomzak.
Ýaýraýşy. Günbatar we Gündogar Köpetdag,
Bathyz. Türkmenistandan daşarda
— Owganystan, Demirgazyk-Gündogar
Eýran.
Ýaşaýan ýerleri. Tokaýlyk jülgeleriň we
mele
toprakly dag etekleriniň efemer
ösümlikli
ýerleri.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Örän az.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Serhetabat şäheriniň
we Serhetçi şäherçesiniň töwereklerindäki
meýdanlardan tomzaklaryň
kolleksiýa üçin tutulmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Gysga
ömürli
ýazky görnüş. Martyň aýagyndan
maýyň
başyna çenli gündizlerine işjeň
hereketde
bolýar. Ýyrtyjy, çygly ýerlerde
ýaşaýar,
mollýuskalar we mör-möjekler
bilen
iýmitlenýär.
Liçinkasyna ylmy ýazgy
berilmedik.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Bathyz
döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Höwesjeň ýygnaýjylar
tarapyndan tomzaklary tutup
almagy gadagan etmeli. Serhetabat
şäheriniň we Serhetçi şäherçesiniň töwereklerinde
gorag işlerini güýçlendirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Ýaýran ýerlerini
we biologiýasyny öwrenmeli. Tomzagyň
liçinkasyna ylmy ýazgy bermeli.
Düzüji: M. G. Nepesowa
Fedçenkonyň wyžžyldawuk tomozagy

Gatyganatlylar otrýady
Wyžžyldawuk tomzaklar maşgalasy
Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti.
Köýtendagyň endemigi.
Gysgaça beýany. Göwresiniň uzynlygy
25–29&nbsp;mm. Birsydyrgyn gara reňkli, arka
öňi öz uzynlygyndan 1,2–1,23 esse inli,
ýylmanak hem ýalpyldawyk.
Ýaýraýşy. Köýtendag. Türkmenistandan
daşarda — Özbegistan.
Ýaşaýan ýerleri. Deňiz derejesinden
1500–1700 m belentlik, dag derýajykly
dereler.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Örän
seýrek görnüş. Şu görnüş 4 sany erkek we
3 sany urkaçy tomzaklar boýunça mälim
edilen.
Esasy çaklendiriji sebäpler. Anyklanmady.
Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýeterlik
öwrenilmedik. Gysga ömürli ýazky görnüş.
Güneşli günlerde ertirlerine işjeň hereketde bolýar. Liçinkasyna ýazgy berilmedik.
Köpeldilişi. Iş geçirilmedi.
Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň
Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köýtendag
döwlet goraghanasynda goralýar.
Gorag üçin zerur çäreler. Höwesjeň ýygnaýjylar
tarapyndan tomzaklary tutup almagy
gadagan etmeli. Gorag işleriniň zerurlygy
barada wagyz işlerini geçirmeli.
Barlaglar boýunça teklipler. Ýaýran ýerlerini
we biologiýasyny öwrenmeli. Tomzagyň
liçinkasyna ylmy ýazgy bermeli.

Kategoriýa:Tebigat