Paleolit döwri

**Paleolit. Urugçylyga çenli döwür. Urugçylyk gurluşynyň döremegi.**

1.	Aşaky paleolitiň düşelgeleri.

2.	Ortaky paleolitiň düşelgeleri.

3.	Ýokarky  paleolit.

4.	Paleolit jemgyýetine häsiýetnama.

Gadymyýeti öwrenýän alymlar gadym eýýamda ýaşan adamlaryň peýdalanan zähmet gurallaryny nazarda tutup,  adamzadyň iň gadymy taryhyny üç döwre daş asyry, mis-daş asyry we bürünç asyry diýen böleklere bölýärler. Daş asyrynyň iň irki döwri paleolit (grekçe palaýos gadymy, latynça Litos- daş), Ýagny, gadymy daş asyry  diýip atlandyrylýar.  Paleolit öz gezeginde iki döwre aşaky paleolit 3-2,5 mln ýyl mundan öňden b.e.öňki 40 müň ýyllyga çenli ýokary paleolit – 40-14 müň ýýl mundan ozalky döwri öz içine alýar.
	
Türki paleolite degişli arheologiki tapyndylaryň ilkinjisi 1953-nji ýylda  A.P. Okladnikow tarapyndan Gyrgyzystanda Naryn derýasynyň  golaýynda  oňa Arça derýajygynyň kenaryndan tapyldy. Ol adam tarapyndan timarlanyp ýylmanak edilen çagyl daş  guralydyr.  Şondan soň şeýle tipli tapyndylar Orta Aziýanyň territoriýasyndan 10-a golaý ýerden tapyldy. Şeýle çagyl daşdan bejerilen ýaraglar Günbatar Ýewropanyň çäklerinden hem tapyldy. Şol çagyl daş gurallary tipologiki taýdan analizlenende olaryň Hindistandan tapylan Soan Paleolit medeniýetine meňzeşligiň bardygy anyklanyldy. Geologiki  maglumatlaryň tassyklamagyna görä çagyldaş  gurallar  mundan 200 müň ýyl öň peýdalanylypdyr. Maglumatlara görä şol wagtlar pilleriň gadymy görnüşi, gadymy atlar, momontlar, uzyn şahly bizonlar,  nasoroglaryň dürli görnüşleri ýaşapdyrlar. Şol döwre degişli daşdan bejerilen el  çapgyzlary Türkmenistanyň  günbatar böleklerinden ýagny Sumbar jülgesinden  (Garrygala etrabyndan) tapyldy.
	
Orta Aziýanyň çäklerinden ortaky Paleolit zamanasynyň degişli maddy ýadygärlikler has köp tapyldy. Bu döwür mustýer medeniýetiniň gülläp ösen döwri,  ýagny, neandertallaryň ýaşan zamanasydyr.  
	
Orta paleolit zamanynda  jemgyýetiň  öndüriji  gurallardaky  özgerişlikler aşaky paleolit bilen  deňeşdirende çalt ýöne  gidipdir. Zähmet gurallaryny  ýasamaklygyň tehnikasy kämilleşipdir, formasy üýtgäpdir,  funksiýasy dürlileşipdir. 
	
Adamlar ody diňe  bir öçürmän saklamagy başarmak bilen çäklenmän, eýsem ony  çakmak bilen  almanyda başarypdyrlar. 
	
Täze statistik usullar dürli  regionlarda şol sanda Orta Aziýada-da ortaky daş asyryna degişli  ýerli medeniýetiň bolandygyny  ýüze çykardy.  Hut şol eýýamda  iri jemgyýetçilik birleşmeleri bolupdyr diýmeklige hem esas bar. 
	
Mustýer zamanyna degişli  ilatly punktlaryň Orta Aziýanyň düzlük we daglyk raýonlaryndan-da üsti açyldy.

Mustýer medeniýetine degişli ýadygärlikler Türkmenistanda Krasnowodskiý ýarym adasynda, Merkezi Köpetdagda, Özbegistanda- Taşkentiň we  Samarkandyň golaýyndaky  gowaklarda  üsti açyldy. Täjigistanda günbatar darganata, Ura-Týube raýonynda, Gissar we Wahş jülgelerinde hem-de Dangary raýonynda köp sanly medeni gatlaklaryň üsti açyldy.

Dünýä ylmynda Deşik-daş gowagy ilkidurmuşyň taryhynda görnükli orun tutdy. Ol Termez şäheriniň golaýynda  Baýsundagda Turgandarýa jülgesinde ýerleşýär gowakda bäş sany medeni gatlak bar. Bu ýerde  neandertallar ýaşap, olar bu gowagy birnäçe gezek taşlap gidip soňra ýene-de yzyna  dolanypdyrlar. Bu ýerden 3 müň golaý daşdan bejerilen ýaraglar tapylyp, olaryň 339-sy kämil derejesine ýetirilipdir. Olaryň içinde has giň  ýaýranlary ýiti uçly daşdan bejerilen pyçagyň iki görnüşi hem-de Süýrugilt  gazawdyr. Ýiti uçly pyçak esasan agaç, deri işlemek üçin ulanylypdyr. Deşik daşlylaryň köplenç Orta Aziýanyň daglarynda örän köp bolan Sibir dag  geçisini awlap iýmitlenipdirler. Ondan başgada olar sugun, aýy, gaplaň hem-de beýleki maýda ýabany haýwanlary awlapdyrlar.

Tapylan ýadygärlikleriň içinde iň ähmiýetlisi 8-9 ýaşly mustýer çagajygynyň süňkleridir. Öňki SSSR-iň territoriýasynyň köp ýerlerinden neandertal adamlarynyň ýaşan ýerleriniň ýazylyp alynandygyna seretmezden, olaryň  hiç birinden hem şeýle gymmatly tapyndy tapylmady. 
Deşikdaş gowagyndan tapylan tapyndylaryň toplymynyň, beýleki gowaklardan  tapylan tapyndylar hem üstüni doldurýar. Şeýle tapyndylaryň biri Daşkentden 100&nbsp;km-de Obirahmat diýen ýerde gowakdan tapyldy. Bu ýerden mustýer zamanynyň  30 müňe golaý önümleri tapyldy.

   Köp sanly tapyndylar Gaýrakgumda Hojent bilen Naukatyň aralygynda syrderýanyň  jülgesinden tapyldy.

Bu tapyndylaryň ählisi mustýer zamanyna degişlidir. Günorta Täjigistandan tapylan käbir  tapyndylarda Hindistandan hem-de täjigistandan günorta-gündogardaky ýurtlardan tapylan tapyndylara meňzeşlik bar. Şeýle tapyndylar  jyllykal posýologynyň golaýynda Wahş jülgesinde Gara-Baradan tapyldy.

Has gadymy döwre degişli tapyndylar ilkinji gezek 1949-njy ýylda  Krasnowodskiden gündogarda Aşgabatdan 39 kilometrlikde Ýaňyşa we Garataňňur  stansiýalarynyň aralygynda ýüze çykaryldy.  Daşdan nepis edilip ýokulan el kerçewajy alymlaryň  çaklamalaryna görä mundan 300 müň ýyl öň adamlar tarapyndan bejerilipdir we peýdalanylypdyr.

1962-nji ýylda Merkezi Köpetdagda, Aşgabadyň golaýynda, Çüli çaýynyň ýokary akymynda ýerleşýän  Danjasuw diýen ýerden  iň gadymy  adamlaryň peýdalanan zähmet gurallarynyň köp sanlysy ( kykleuslar, çopperler, gazowlar,  plastinka görnüşli daş gurallary) tapyldy.

1980-1981-nji ýyllarda  günorta gündogar Köpetdagda, ýagny Sumbar we Çendir derýalarynyň  jülgelerinde  geçirilen  barlaglar netijesinde b.e.öňki 300 müň ýyl  oňki  döwre degişli daşy iki  taraplaýyn ýarylyp ýasalan uly  nukleuslaryň, pyşbaga şekilli  togalak gurallaryň, gazawlaryň,  ujy ýiti enjamlaryň  üsti açyldy.  Garabogaz kölüniň  günorta-gündogar kenarlarynda ýerleşýän janagyň golaýynda iň gadymy  adamlaryň ussahanasynyň üsti açyldy. Ol ýerden hem  dürli görnüşli  nukleuslar, gazawlar, ujy ýiti, iki tarapy  ýiteldilen gurallar tapyldy. 
Monjuklynyň golaýyndan, Uzboýyň kenarlaryndan tapylan pil süňküniň bölekleri, aýak süňkleri, syrgaly azy dişleri, Çelekenden tapylan sugunyň  şahy  adamzadyň iň irki  durmuşy barada köp maglumatlar berdi.

Irki we ortaky paleolit zamanlarynda ilkidurmuş adamlara Türkmenistanyň  köp ýerlerinde, ýagny Krasnowdsk ýarym adasynda, Jananda, Uzboý ýakalarynda, Sumbar-Çendir derýalarynda, Merkezi Köpetdagda Aşgabadyň günbatar demirgazyk tarapynda,  Bathyz baýyrlyklarynda, Çarşaňnyda Bulanderýa jülgesinde, Gowurdakda Balahana dagynda ýaşapdyrlar.  Şu ýerlerde  iň gadymy adamlaryň peýdalanan zähmet gurallary tapyldy.

Daşdan bejerilen gurallar kämilleşipdir. Mustýer zamanyndaky  3-4 görnüşli daş gurallarynyň ornyna, köp dürli daş gurallary peýda bolupdyr. Leuka subut edilýän maglumatlar Türkmenbaşy-Aşgabat demirýolunyň 39-40-njy  kilometrliginden  tapyldy.  Şol ýerden  tapylan tapyndylar gadymy ussalar daşdan uly bolmadyk gysgyç daşlary,  nepis, ýuka hem ýiti uçly deşewaçlary taýýarlapdyr. Ol gurallar agaç, öýňi kesmek, ýa-da örän inçe zergärçilik işini ýerine ýetirmek üçin  amatly bolupdyrlar. Deşewaçlaryň kömegi bilen adamlar awlan haýwanlarynyň derisinden  gödegräk hem bolsa ýönekeýje egin-eşik, azyk önümlerini salar ýaly  hasta, meşik tikipdirler.

Ýokarky paleolitde  taýpalar kemala gelip bu döwürde kämil enelik urugçylyk obşinasy dowam edip, onda  enelik ugry  boýunça garyndaşlyk  gatnaşyklary saklanyp adamlaryň ekzogam (içki) nika toparlarynyň öňünde jemläpdir.

Giçki paleolitde adamlar daş  gurallary bilen bir hatarda süňkden,  haýwanlaryň  şahyndan naýza meňzeş enjamlaryň uglyna geýdirilýän ýiti uçly ýaraglary,  çukur gazmak üçin  niýetlenen gurallary asandyrlar. Adamlaryň arasyndaky  ilkinji zähmet  bölünşigide giçki paleolitde ýüze çykypdyr. Erkek adamlar aw awlamak, balyk tutmak, dürli zähmet gurallaryny öndürmek bilen  meşgullansa, aýallar we çagalar bolsa ýabany ösümlikleriň miwelerini toplamak, çagalary terbiýelemek bilen  meşgullanypdyrlar.  Jemgyýetiň ösüşiniň etabynda toparlaýyn nika gatnaşyklary dowam edip,  nesil ugry boýunça  kesgitlenipdir. Aýallaryň we erkekleriň arasyndaky zähmet bölünşigi jemgyýetiň öňe  tarap ösmegine  oňaýly täsir edipdir, zähmet öndürijiliginiň  aýtmagyna, aýallaryň  jemgyýetdäki rolunyň ýokarlanmagyna, umuman enelik urugynyň has-da rowaçlanmagyna getiripdir.

Oduň peýdalanylyp başlanmagy adamyň tebigatyň janly  güýçlerinden ilkinji iň uly geňeşi hasaplanyp adamzadyň haýwanat dünýäsinden gutarnykly saýlanmagyna getiripdir. Ot adamlary sowukdan, wagşy haýwanlardan gorapdyr. Zähmet gurallary we ýaraglary ep-esli kämilleşdirmeklige mümkinçilik beripdir.  Adamlar indi nahary aýratyn-da eti bişirip iýip başlapdyrlar. Munuň özi ilki bilen etiň organizmde oňat siňmegine  mümkinçilik bermegi bilen bir wagtda adamyň kämilleşmeginde hem uly  rol oýnapdyr.

**Edebiýatlar**

1.	A. Gubaýew. Первобытные пмятники южного Туркменистана- Ашгабат.1983

2.	Первобытный Туркменистан Ашг-1976

3.	История древного мира М. «Прывешения» 1985

4.	Б.Т.  Гапуров.  Таджики I книга Душенбе «Ирфон» 1989

5.	Туркменистан ССР-нин  тарыхы. Т.1. Ашг.1959

6.	Туркменистанын тарыхы I болум. Ашгабат 1994

7.	История Узбекских ССР т.1 кн 1-я Ташкент 1955

*