Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhy

**Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhyna giriş**

1.	Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhyny öwrenmekligiň ähmiýeti.

2.	Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhynyň döwürleri.

3.	Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhyny öwrenmekligiň çeşmeleri we taryhnamasy.

1. Ilkidurmuş  jemgyýetiniñ  taryhynyñ  dersi

Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  döreýşini, ösüşini we dargamagyny  öwrenýär .

	Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhy  adamzat taryhynyñ  ösüşiniñ esasy  dowletleriniñ  ilkinjisi we iñ  uzak  dowam  eden  döwrüdir.

	Gadymy adamlaryñ  esasy gurallary  daşdan bolup, olary iñ ýönekeý görnüşde  ýasapdyrlar. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhyny  öwrenmegiñ  uly ähmiýeti  bar. Sebäbi ilkibaşda  adamlaryñ  hemmesi deñ we  bile ýaşan bolsalaram, kem-kemden  olaryñ arasynda  maşgala we nika  gatnaşyklary deñsizlik, hususy eýeçilik we  ş.m. ýüze çykýar. Döwletleriñ  döreýşi hem  öz gözbaşyny  şol  döwürden  alyp gaýdýar. Şeýle meseleleriñ  gelip çykyşyny  öwrenmek üçin  ilkidurmuş  jemgyýetiniñ  taryhy  möhüm  orun  tutýar.

	Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhyny  dürli  terminler bilen  añladýarlar: “ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhy”, “ilkidurmuş taryhy”,  “Taryhdan öñki döwür” ,  “taryha çenli döwür”  we ş.m.

2.. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhy  umumy (taryhy) we ýörite  (arheologiki, antropologiki) döwürler boýunça  döwürleşdirilýär.

	Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhynyñ umumy  döwürleşdirilişi ilkinji gezek  1870 – nji ýylda  amerikan alymy  etnograf Zýü  Genri Morgan tarapyndan  amala  aşyryldy. XVIII asyrda  taryhy  ýabanyçylyk, warwarçylyk we  siwilizasiýa ýaly dürlere  bölendiklerinden  ugur alyp,  ol ýabanyçylyk  we  warwarçylyk  dürlerini  üç basgançaga  bölýär:  aşaky basgançak,  ortaky basgançak,  ýokarky basgançak.

	Ýabanyçylygyñ  aşaky basgançagy adamyñ  döräninden  üzlem – saplam sözleýşiñ  ýüze çykan  wagtyna  çenli  aralygy  öz  içine  alýar.
Orta  basgançaga  balykçylygyñ  ýüze çykmagy we  oduñ ulanylmagy.

Ýokarky  basgançaga – ok-ýaýyñ  oýlanyp  tapylmagyndan  soñky döwürleri  degişli edýär.

Soñra  Z.G.Morgan warwarçylyk  döwrüniñ  aşaky basgançagyny  küýzegärçiligiñ  ýüze çykmagy  bilen  alamatlandyrýar. Warwarçylyk döwrüniñ  ortaky  basgançagyny   ekerançylygyñ  we maldarçylygyñ  özleşdirilmegi  bilen , ýokarky  basgançagy bolsa – demriñ özleşdirilmegi bilen  başlanýar. Elipbiý ýazuwynyñ  ýüze çykmagy  bilen  bolsa siwilizasiýa  başlanýar diýip hasap  edipdir.

Umuman , döwürleşdirmek meselesinde  dürli  pikirler köp. Taryhy  döwürleşdirilişde  esasan,  iki döwür  tapawutlandyrylýar:

1)	Ilkidurmuş sürüsi;

2)	Urug jemagaty (enelik  urugy we atalyk urugy).

Arheologlar zähmet gurallarynyñ  nämeden  ýasalandygyna  we olaryñ  ýasalyş usulyna  esaslanyp,  arheologiki  döwürleşdirişi döretdiler.
Daş we bürünç  asyrlarynyñ  döwürleşdirilişiniñ  esaslaryny  fransuz  alymy  G.Mortilýe we  şwed arheology O. Montelius goýdular. Daniýaly  arheolog   K.Ýu. Tomsen  bolsa,  üç “asyr” – daş , bürünç, demir asyrlary diýen  düşünjäni girizdi. Antropologiki döwürleşdiriş adamlaryñ  fiziki keşbiniñ  üýtgeýşine  baglylykda  iñ gadymy, gadymy we  häzirki  zaman ýagny arhantrop, paleoantrop we paýhasly adam  ýaly görnüşlerini  tapawutlandyrýar.

Arheologiki  döwürleşdiriş  boýunça  iñ gadymy  döwür  üçe  bölünýär:

4.	Daş asyry (adam  döräninden  b.e. öñ III müñýyllyga  çenli)

5.	Bürünç asyry (b.e. öñ IV  asyryñ   ahyryndan  b.e. öñ I  müñýyllygyñ  başyna çenli)

6.	Demir asyry (b.e.öñ I  müñýyllykdan  başlanýar)

Daş asyry hem öz gezeginde  gadymy daş  asyry (paleolit), orta daş asyry(mezolit), täze  daş asyry (neolit)   we  bürüñç asyryna  geçiş döwri  bolan  mis – daş asyry (eneolit) ýaly  dürlere  bölünýär.

	Häzirki zaman  alymlarynyñ  bir topary ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhyny  bäş döwre bölýärler:

I döwür: hojalygyñ we maddy  medeniýetiñ  döremeginden öñki  döwür. 

II döwür: ýönekeý  özleşdiriji hojalyk, ol  1 mln  ýyl mundan  öñ b.e.öñ XI asyr  aralygyny , ýagny  irki we  orta gadymy  daş  asyryny  öz içine  alýar. 

III döwür: ösen  özleşdiriji  hojalyk. Ol giçki  gadymy  daş asyryny, orta daş  asyryny, käýerlerde  bolsa täze  daş  asyryny hem öz  içine  alýar.

IV döwür:  öndüriji hojalygyñ  döremegi . Ol  ýeriñ  hojalyk  taýdan  has  ösen  ýerlerinde  b.e.öñ  IX – VIII  müñýyllyklary  (giçki orta  daş asyry – irki täze  daş asyry) öz içine  alýar.

V döwür: öndüriji  hojalygyñ  döwri. Käbir gurak we  çygly  subtropik  ýerler üçin b.e. öñ  VIII – V  müñýyllyklar degişli.

Tebigy şertleriñ  özgermegi adamzadyñ  ösüşine täsir edipdir. Buzluk  eýyamynyñ  başlanmagy   bilen  adamlarda täze endikler , başarnyklar ýüze çykyp, zähmet gurallary  kämilleşýär. Oduñ ulanylmagy, toparlaýyn iri haýwanlary  awlamak,  buzluk eränsoñ emele gelen ýagdaýa   uýgunlaşmak,  ok-ýaýyñ  oýlanyp tapylmagy, şdiriji  hojalykdan – öndüriji hojalyga  (maldarçylyga  we ekerançylyga) geçilmegi, metalyñ  (mis, bürünç, demir) işlenip bejerilmegi we çylşyrymly  urug – taýpa  guramalarynyñ  emele gelmegi  - bular  ilkidurmuş  jemgyýetiniñ  şertlerinde adamzadyñ  geçen möhüm  döwürleridir.

3.Ilkidurmuş jemgyýeti barada  maglumat berýän , taryhyny öwrenmäge kömek edýän  ähli zatlar  onuñ taryhy  çeşmeleri bolup bilerler. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhy arheologiki  , etnografiki,  antropologik, lingwistik, paeobotanik, paleozoologik, ýazuw  çeşmeleri arkaly öwrenilýär. Taryhy öwrenmekde  himiýa, fizika we informatika  ylymlary  hem ýakyndan  kömek berýärler.

Arheologiki  çeşmelere  gazuw – agtaryş  işlerinde  tapylýan  maddy ýadygärlikler : zähmet gurallary, ýaraglar, ýasalan  ýerleriñ  we  jaýlaryñ  galyndylary, öý goşlary , bezegler, dini düşünjeler  bilen  baglanyşykly  zatlar we ş.m. degişlidir. Ýöne  ähli ýadygärlikler  gowy saklanyp galmandyr. Daş  we keramiki önümler  iñ gowy saklanan  ýadygärliklerdir.

Etnografiki  çeşmeler  arheologiki  çeşmelere  garanda  ilkidurmuş  halklaryny  köptaraplaýyn  öwrenmäge  mümkinçilik  berýärler. Giçki paleolit döwründäki  ýaly  medeniýetiñ  galyndylary bilen  ýaşaýan halklar  XIX  asyra  çenli hem  dowam edipdirler. Etnografiki  çeşmeleriñ   kömegi bilen  ilkidurmuş halklaryny  hemmetaraplaýyn , olaryñ hojalyk, jemgyýetçilik gurluşy,  maşgala – nika gatnaşyklary, dini ynançlary  bilen birlikde  öwrenmäge  mümkinçilik berýär. Etnografiki  maglumatlar  göz – göni gozegçilik  etmek arkaly  ýygnalýar.

Doly etnografiki  maglumat almak üçin  käbir alymlar ilkidurmuş  taýpalarynyñ  arasynda, meselem, Z.Morgan irokezleriñ  arasynda , N.N.Mikluho – Maklaý papuaslaryñ  arasynda  bolup  ýaşapdyrlar.

Adamlaryñ  süri we irki  urug döwürleri esasan  arheologiki  tapyndylar arkaly öwrenilýär. Ondan  soñraky  dürler bolsa  etnografiki  çeşmeler arkaly  has gowy  dikeldilýär.

Urug gurluşy  döwrüni paleoantropologiýanyñ , lingwistikanyñ , folklaryñ, geologiýanyñ , paleontologiýanyñ , paleoklimatologiýanyñ  kömegi bolmasa , öwrenmek  juda kyndyr.

Dilçiler süñ ikinji manysyny ýüze çykaryp, diliñ  we ilkidurmuş  adamlaryñ  ýaşaýşynyñ  belli  bir  tarapynyñ  ösüşini  öwrenýärler.
Paleontalogiýa  gadymy ösümlikleri  we haýwanlary olaryñ  galyndylary  esasynda  öwrenýär we şol döwrüñ ösümlik hem haýwanat  dünýäsini  dikeldýär.

Paleoklimatologiýa  gadymy döwürleriñ  howa şertlerini  öwrenýär.

Geologiýa Ýeriñ  düzümi,  gurluşy we taryhy  hakyndaky  ylym bolup,  adamzadyñ  ýaşyny anyklamaga  kömek edýär. Arheologiki  tapyndylaryñ  ýaşyny fiziki we himiki  usullar arkaly  kesgitleýärler. Häzirki zaman ylmynyñ  ösen derejesi  ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhyny  öwrenmekde  möhüm orun tutýar.

Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhnamasy  ilkidurmuş  jemgyýeti hakyndaky  ylmyñ ösüşiniñ  taryhydyr.

Ilkidurmuş jemgyýeti hakyndaky ylym  XIX asyryñ  II ýarymynda  ýüze çykýar. Ýöne ondan  öñ hem  ilkinji adamlar barada  gyzyklanmalar  bolupdyr. Gadymy Gündogaryñ  birnäçe   döwletlerinde    ilkidurmuş adamlarynyñ   durmuşy baradaky maglumatlar olaryñ  ýazuw ýadygärliklerinde  duş gelýär. Antik alymlardan  Gerodot  Skifleri we Afrikanyñ  käbir halklaryny, Ksenofont Kiçi Aziñ  halklaryny  Strabon, Ýewropanyñ  we Aziýanyñ  halklaryny , Sezar we Tasit  germanlary öz  içlerinde  beýan  edipdirler. Adamzadyñ  ilkinji  döwri barada  Gesiot, Demokrit, Lukresiý Kar  dagy hem  öz garaýyşlaryny  beýan  edipdirler.

Beýik geografiki  açyşlardan  soñ ilkidurmuş  eýyamy baradaky garaýyşlar täze  basgançaga  gadam goýyarlar. Fransuz missioneri  Lafito Demirgazyk Amerikanyñ  indeýleriniñ  däplerinden  Ýewropa  halklarynyñ  uzak geçmişiniñ  meselelerine  düşündiriş  tapyp  boljakdygyny  aýdypdyr.

I.Ýa. Bahowen (şweýsar alymy)  1861 – nji ýylda  çap bolan “Enelik hukugy”  diýen işinde  geçmişde  ähli halklarda  aýallaryñ häkimlik edendigini aýdýar. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhy barada  L.G.Morgan, K.Marks,  F.Engels,  G.Spenser, E.Teýlor, D.Zebbok, A.Bastian , mak – Zennan, Ýu. Lippert dagy XIX  asyrda  uly işler  bitirdiler. Bu ylmyñ  ösmeginde  rus syýahatçylaryna  uly orun degişlidir.
1924-nji ýylda  B.K.Nikolskiý tarapyndan  ilkidurmuş jemgyýeti  barada  “Ilkidurmuş adamzadynyñ  oçerkleri”  diýen ilkinji  umumylaşdyryjy  iş ýazylýar. Ilkinji iş  1935-nji  ýylda  N.P.Tokin  tarapyndan  ýazylyp,  ol “Ilkidurmuş  jemgyýeti” diýlip atlandyrylýar. Häzirki  wagta çenli bu mesele boýunça  birnäçe ýörite işler, okuw  kitaplary çap edildi.
Kategoriýa:Taryh