open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Möýler otrýady

Möýleriň bedeni beýleki ýagny möýşekillilere meňzemeýän ýaly görünýär, ol kellekükrekden we bütewi bogunlary bolmadyk garyndan durýar. Garyn kellekükrege inçelen, 7-nji segment bilen birleşýär. Möýlerde 1 ýa-da 2 jübüt öýkenler, olaryň köplenji görnüşlerinde bir jübüt desseşekilli traheýalar hem bolýarlar. Möýler aýry-aýry jynslydyr we olarda dimorfizm ösendir, urkaçylary erkek osoblardan köp esse uludyr. Möýleriň garyn ujunda ýüpek-sapak bölüp çykarýan mäzler bolýarlar. Möýler ýaşaýyş aýratynlygy boýunça ykmandalara we oturymlylara bölünýärler. Ykmandalar awlaryny ykmandalykda awlaýarlar, oturymlylar bolsa kerepleriň (torlaryň) üstünde ýa-da hiniň içinde oturymly ýaşaýarlar we şol ýerik düşen oňurgasyzlar bilen iýmitlenýärler. Möýler guzlan ýumurtgalaryny pilejikleriň içinde ýerleşdirýärler. Möýler hem jynsly osob görnüşinde hem-de ýumurtgalar görnüşinde gyşlaýarlar. Möýler ýyrtyjy bolup, olar mör-möjekler bilen iýmitlenýärler. Türkmenistanda zäherli möýler esasan dört sanydyr. Olar tarantul (Licosa singariensis), garagurt (Latrodectus tridecimguttatus), gara möý-Erezus (Eresus niger) we ak gurtdyr (Latrodectus pallidus). Möýler ýyrtyjy bolup, köp mukdarda zyýanly mör-möjekleri iýýänleri üçin peýdaly hasaplanýarlar we goralyp saklanmalydyr.Möýler 3 sany erkek 1 sany urgaçy bolup ýaşaýarlar we adatda urgaçy erkek möýlerden uly bolýar,erkek möýleri iýýärler.

## Türkmenistanyň zäherli möý şekillileri:Garagurt,Agymtyl garagurt,Hinçi möý we Ataýry degişlidir.Möýler 2 bölegden durýar.Olar:kellekükrege we garna bölnen.
Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Ýalaniçýanlar

Wekilleri örän ownuk, uzynlygy 1&nbsp;mm-den 12&nbsp;mm-e çenli bolýar. Bedeniň ujakly tarapy içýana meňzeýär, ýöne II say bogundan durýar garny has ýasy we ösüntgisiz bolýar. Ol iki jübüt traheýanyň kömegi bilen dem alýar. halynda Bedeninde ýerleşýän ýörüte mäzler sapak (kerep) öndürýän we ol suwuk kanaljyklar arkaly gysgyç şekilli heliserleriň uçlaryndaky deşik arkaly daşa çykarylýar. Ýalaniçýanlar aýry-aýry jynsly. Tohum erkek jyns tarapyndan substratyň üstüne spermetofor (içi spermatazoidli halta) taşlaýar. Spermatoforyň ýokarsynda deşijek (turbajyk) bolýar. Urkaçy öz jyns deşigini şu turbajygyň daşyna geýdirýär we spermatofordan spermatozoidleri kabul edýär. Şundan soňra ýumurgalar bedeniň içindekä tohumlanýarlar. Ýumurtgalardan çykan liçinkalar bir gezek gow taşlanlaryndan soňra daşky sreda çykarylýarlar we özbaşdak ýaşaýarlar. Ýalaniçýanlar daşlaryň ýeriň üstüne gaçan aşagynda, ýapraklaryň arasynda, çüýrüntgileriň içinde ýaşap, ownuk haýwanlar bilen iýmitlenýärler. Wekili: Kitap ýalaniçýan (Chelifer cancroides) ýaşaýyş jaýlarynda, kitaplaryň sahypalarynyň arasynda duş gelýär. Ýalaniçýanlar Türkmenistanda hem ýaşaýarlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Ýalaniçýan
Ataýry

Ataýrylar iň uly möýşekillidir. Onuň bedeni köp bogunlara bölünen, ýagny kükregi iki segmentden, garny bolsa 10 segmentden ybarat. Heliserleri güýçli we atagzy şekilli. Pedipalplary aýaklar meňzeş we ýöremekde peýdalanylýar. Traheýalar bilen dem alýar. Ataýrylar yssy we gurak klimatly ýurtlarda ýaşaýarlar. Olaryň dýnýä boýunça 600-e golaý görnüşleri belli. Öňki Sowet Soýuzynyň territoriýasynda, esasan-da Orta Aziýa Kawkazda 50-ä çenli ataýry görnüşleri bar. respubliklalarynda we Türkmenistanda ataýrylaryň aşakdaky 16 sany görnüşleri ýaşaýarlar: Galeodes caspius; Galeodes caspius lehmanni; Galeodes araneoides turcmenicus; Galeodes sp, Galeodes fumigatus; Galeodopsis bilkieviezi; Paragaleodes pallidus; Rhagodes melanochaetus; Rhagodes melanopygus; Rhagodes aureus; Rhagodes plumbescens; Rhagodes eglandti; Rhagodes eglanati melanogaster; Daesia rossica; Gluviopsis nigrocincta; Gylippus lamelliger. Ataýrylar aýry-aýry jynsly. Urkaçy osoblary ýazyna tohumlananlaryndan soňra topragyň içine köp sanly togalak, ak reňkli ýumurtgalary taşlaýarlar, ýumurtgalara gözegçilik edýärler, ýumurtgadan çykan liçinkalary beden üstünde götirip saklaýarlar, olary iýmitlendirýärler, ulalýarlar. Liçinkalaryň arasynda, umuman ataýrylaryň arasynda kannibalizm, ýagny biri-birlerini iýmek häsiýeti bar. Liçinkalar ulalanlarynda, urkaçy osoby öz üstündäki liçinkalary ýaşaýan territoriýasyna aýlanyp, silkişdirip ýere gaçyrýar hem olar ýene-de üstüne münmez ýaly gaçýar. Şeýlelikde urkaçy osob öz liçinkalaryny özbaşdak ýaşar ýaly, meýdanda, otlaryň arasyna ýaýradýar. Ol liçinkalar özbaşdak, ýyrtyjy bolup ýaşaýarlar. Ataýrylar esasan mör-möjekler bilen iýmitlenýärler. Ataýry jynsly osob görnüşinde gyşlaýar. Ataýrylar peýdaly bogunaýaklylar hasaplanýarlar. Olary gorap saklamaklyk peýdalydyr. Ataýrylaryň zäher öndürýän mäzleri bolmaýar, ýagny olar zäherli däldirler.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Karantin mör-möjekler

**Karantin mör-möjekler**. Karantin ikä, ýagny daşky we içki karantinlere bölünýär. Daşky karantin-daşary ýurtlardan Türkmenistana zyýanly bogunaýaklylar (haýwanlar) gelmez, getirilmez ýaly geçirilýän çäreler. Içki karantin daşary ýurtlardan Türkmenistana öň getirilen, geçen, biziň ýurdumyzda ýaşaýşa uýgunlaşany ýagny bogunaýaklylary (haýwanlary) gyrmak we olaryň beýleki territoriýalarymyza ýaýramagynyň öňüni almak boýunça geçirilýän çäreler. Öňki Sowet Soýuzynda oba hojalyk ekinlerine zyýan berýän karantin mör-möjekler aşagdakylardan ybarat:

1. Awstraliýa iseriýasy, çerwesi

2. Aziýa gowaça sowkasy

3. Amerika ak kebelegi

4. Apelsin galkanjygy

5. Iki gapdaly ak zolakly tomzak

6. Mandariniň uly siňegi

7. Üzüm fillokserasy, şirejesi

8. Gündogar miwe iýijisi, miwe gurçugy

9. Gündogar sitrus galkanjygy

10. Gündogar unly çerwesi

11. Armyt ognewkasy

12. Müsür(Ýegipet) gowaça sowkasy

13. Injiriň mumly ýalangalkanjygy

14. Kaliforniýa galkanjygy

15. Karp tomzagy

16. Kartoşka güýesi

17. Hytaý däne iýijisi

18. Kolorod kartoşka tomzagy

19. Şetdaly miwe iýijisi

20. Ortaýer deňiz miwe siňegi

21.Tut galkanjygy

22. Gowaça güýesi

23. Sitrus akganatlyjasy

24. Sitrus minirleýji güýesi

25. Şitrus unly çerwesi

26. Komstok çerwesi

27. Dörttegmilli däne iýijisi

28. Giň hortumly däne (ambar) uzyn burunly tomzak

29. Alma hozanagy

30. Alma siňegi

31. Ỳapon mum ýalangalkanjygy

32. Ýapon taýajyk (çybyjyk) şekilli galkanjyk

33. Ýapon tomzagy

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Nikolaý Noskow

Ady: Nikolaý Noskow

Doguldy: 12.01.1956 ý. (60 ýaş)

Doglan ýeri: Gžatsk

Boýy:182

Käri: pewes, sazanda, kompozitor.

Öýlenen

Nikolaý Noskow kiçilikden sazandalyk edip aýdym aýdar eken. Ol populýar Rok kollektiwi bilen Amerikada sowet toparyna gatnaşyp ol ýerde sazandalyk edipdir. Ol şol ýerde «Park Gorkogo», «Paranoýýa» we «Eto zdorowo» ýaly döredijilik sazlaryny hödürläpdir. 
## Umumy
Nikolaý 1956-njy ýylda kiçeňiräk Gžatsk şäherinde dünýä inipdir. Öýlenip maşgala guranyndan soň 4 çagasy bolupdyr. Kakasy Iwan Aleksandrowiç Etkombinatda (mýasokombinat) işläpdir. Ejesi Ýekaterina Konstantinowna.
Nikolaý 8 ýaşlarynda maşgalasy Çerepowese göçüp barýarlar. Nikolaý şol ýerde okuwa gatnap başlaýar. Ýokary synplarda wagtlary mekdebiň hor sungatyna gatnap başlaýar. Onuň sazanda bolup ýetişmeginde kakasynyň itergisi bolupdyr. 
Şeýdip Nikolaý 14 ýaşa ýetende sazandalyk arzuwlaryna gowşup başlaýar. 
Orta mekdebini tamamlanyndan soň Professonal tehniki uçilişasynda ýörite elektrik bolup işe başlapdyr. 
Ol özüniň döreden sazlary bilen meşhurlyk gazandy.

## Döredijilik sazlary


Н. Л. О. (N.L.O.)

Gorky Park



 Блажь
 Паранойя
 Дышу тишиной
 По пояс в небе
 Оно того стоит
 Без названия


Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sungat
Kategoriýa:Aýdymçylar
Muhammet ibn Abdylla Kätibi Nişapury

Ýazyjynyň doly ady Şemseddin Mahmyt ibn Abdylla Kätibi Nyşapury bolup, ol XVI asyryň ortalarynda Nyşapurda dogulýar. Ol ilki gadymy Horasana we Merkezi Aziýa, soňra mukaddes Mekke we Medine şäherlerine ylmy syýahatlary amala aşyrýar. Ylmy saparlarynyň dowamynda gündogar ülkeleriniň taryhynda uly orna eýe bolan türkmenler barada maglumatlary we çeşmeleri ele salýar. Şol maglumatlar esasynda bolsa, özüniň «Taryhy turkmeniýýe (Türkmenleriň taryhy) atly eserini ýazýar. Soňra, has takygy, 1588-nji ýylda ýazar Hindistana barýar we Kutupşalar döwletiniň paýtagty bolan Deken welaýatynyň Golkonda şäherine - Kutupşalar nesilşalygynyň 1581-1611-nji ýyllarda şalyk eden soltany Muhammetgulynyň köşgünde ornaşýar, köşk kätibi bolýar we başga-da birnäçe ýokary wezipelere ýetýär. Oňa şol ýerde Muhammetguly şanyň taryhyny we ahwalatyny ýazmaklyk tabşyrylýar. Netijede, şol döwürde bar bolan materiýallar we köşkde saklanýan resminamalar esasynda özüniň «Measyry-Kutubşahy» (Kutupşanyň öwgüli häsiýetleri) diýen uly göwrümli taryhy eserini ýazýar. Ol ömrüniň ahyryna, takmynan 1630-njy ýyla çenli Kutupşalaryň köşgünde işläpdir. Ýazaryň «Jamygul-berri wel-bahr» (Gury ýerleri we deňizleri jemleýji ýygyndy) atly eserinde onuň terjimehaly bilen bagly ýokarda aýdylanlardan başga-da, aşakdaky maglumatlar hem getirilýär: Mahmyt ibn Abdylla Nyşapury Muhammetguly Kutupşanyň köşkünde leşgeri hasaba alyjy kätip bolup işläpdir, ýokary hilli matalary bilen tanalýan Kenbumere şäherine Kutupşalar tarapyndan häkim bellenilipdir. Hindistana gelende birnäçe täjirler bilen bilelikde Hurmuz deňiz duralgasyndan gämä münüp Hint diýaryna ýüenipdir. Ýokarda Mahmyt ibn Abdylla Nyşapurynyň ömri baradaky maglumatlarda hem bellenilip geçilişi ýaly, ol başlangyç bilimleri alanyndan soň dürli ýerlere syýahat edip, 1588-nji ýylda Hindistana gelýär we takmynan, 1630-njy ýyla çenli Kutupşalar nesilşalygynyň hyzmatynda bolýar. Kutupşalar nesilşalygynyň ýakyndan beren hemaýaty bilen gymmatly çeşmeleri içgin öwrenýär hem-de ylmy mirasyny şol ýerde döredýär.

## Ýazyjynyň ýazan käbir kitaplary

1. Taryhy Turkmeniýýe (Türkmenleriň taryhy -Bu eseri 2012-nji ýylda Pars dilinden terjime eden we Çapa taýýarlan Dawut Orazsähedowdyr).

2. Measyry Kutubşahy (Kutupşanyň öwgüli häsiýetleri - Haýdarabat, Salar Jeng muzeýiniň kitaphanasynda saklanýar. Mss. 211 belgili bukjadaky golýazma 15a).

3. Jamygul-berri wel-bahr (Gury ýerleri we deňizleri jemleýji ýygyndy - originaly Yslamabat, Genjbahş kitaphanasynda 4035 belgili bukjadaky golýazmadadyr. 10b.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kolorado Tomzagy

Ýer almasynyň (kartoşkanyň) iň howlpy zyýankeşi hasaplanýar. Bu tomzagyň özem liçinkalaram ýeralmasynyň ýapraklaryny iýýärler, netije-de, ol hasyl bermeýär. Kolorado tomzagy aram ululykda bolup, onuň gara reňkli bedeniniň üstünde beden uzynlygyna laýyklykda, uzalan köpsanly ak zolajyklary bardyr. Şoňa görä-de bu tomzagy tanamak kyn däl. Kolorado tomzagynyň zyýankeş tarapyny himiki zäherli maddalar bilen öňüni alýarlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Gatyganatlylar
Ýedi nokatly koksinellid tomzagy

Biziň «Okaraňy getir süýt bereýin», kekenler diýip atlandyrýan tomozaklarymyzyň wekilidir. Bu uly bolmadyk, arka tarapy gabarçak, garyn tarapy tekiz, murtlary, aýaklary gysgajyk, örän kiçijik pyşdyla meňzeş, reňkli gyzyl, arka tarapynda her bir öňki gaty ganatynyň üstünde üç sany gara tegmil, ýedinji tegmil bolsa şu ganatlaryň esaslarynyň üstünde ýerleşýärler. Bu tomzaklar ösümlikleriň şire suwuklygyny sorujylar bolan şireleri we koksidleri iýýärler. Bu ýyrtyjy tomozak medeni ösümlikleriň goraýjysydyr, şoňa görä-de ony öldürmekden, gyrmakdan saklanalyň.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Gatyganatlylar
Messor garynjalary

Türkmenistanyň garynjalarynyň içinde Messor urugynyň wekilleri oňat öwrenilen. Bu urugyň wekilleri Türkmenistanyň çöllerinde has giň ýaýran. Olaryň hemme görnüşleri ösümlikleriň däneleri, tohumlary bilen iýmitlenýärler, şoňa görä-de bu garynjalar ösümlikleriň ýaşaýşynda zyýanlydyr. Günorta Türkmenistanda Messor urugynyň 8 sany görnüşi: Messor denticulatus; Messor aralocaspius; Messor variabilis; Messor intermedium; Messor excursionis; Messor subgracilinodis; Messor lamellicornis we Messor perententatus ýaşaýarlar. Olary şertleýin çägeli çöllüklerde, toýun-çägelik çöllerde, dag etegindäki toýun we dag jynslary goşulan toprakda ýaşaýan toparlaryna bölmek bolýar. Çöl çäge toprakda ýaşaýan görnüşleriniň wekilleri hökmünde Messor denticulatus, Messor aralocaspius, Messor excursionis we Messor lamellicornis görnüşlerini görkezmek bolar. Toýun-çägelik çöllerde Messor intermedius we Messor variabilis görnüşleri köplenç duş gelýärler. Dag eteklerindäki dag jynsly toýun toprakda bolsa köplenç Messor parantannatus görnüşi duş gelýär. Messorlaryň käbir görnüşleri özlerine häsiýetli bolmadyk topraklarda hem ýaşaýarlar. Medeni, ekin ekilýän ýerlerde Messor denticulatus has köp duş gelýär. Messor urugyna degişli görnüşleriň garynjalarynyň hemmesi toprakda hin gazynyp, maşgala bolup ýaşaýarlar. Olaryň hinleriniň çuňlugy 2 m-e çenli we ondan-da çuňrak bolup bilýär. Garynjalar ýaşaýyş işjeñligi boýunça gündizki we gijeki görnüşlere bölünýärler. Birinji topara Messor aralocapius we Messor denticulatus degişli bolup, bular gündizine däne çöpleýärler. Ikinji toparyna girýän görnüşler Messor intermedium we Messor variabilis gije däne çöpleýärler we gündizine hinlerinden daşa çykmaýarlar.
 Messorlar däne bilen iýmitlenýänleri üçin ýylyň maýyl aýlarynda örän köp mukdarda ösümlik dänelerini çöpleýärler. Olary hem iýýärler hem-de gyşa ätiýaç edip goýýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius maý aýynyň bir gününde 81 müň 400 ösümlik dänelerini çöpleýärler ýa-da Messor denticulatus bir ýylyň dowamynda I-I,5&nbsp;kg ösümlik (bugdaý, arpa we başga ösümlikleriň) tohumyny ýygnap bilýär. Şunça dänäni olaryň köp sanly osoblary ýygnaýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius-yň bir maşgalasynda 17 müň 500 osoblar, Messor denticulatus-yň bir maşgalasynda bolsa 16 müň 500 ekzemplýar garynja bolýar. iýmit Garynjalaryň topragyň hilini oňatlaşdyrmakda, dürli haýwanlara bolmakda, ösümlikleriň ummasyz köp sanly görnüşleriniň dänelerini iýmekde, olaryň tohumlaryny belli bir derejede ýaýratmakda roly uludyr.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Garynjalar maşgalasy
Perdeganatlylar otrýady

Wekilleriniň ganatlary ýukajyk, perde ýaly bolany üçin olara şeýle at berilipdir. Olaryň ganatlary iki jübüt, öňki ikisi uzynrak. Ösüşi doly, metamorfozly. Perdeganatlylar otrýadyna girýän mör-möjekleriň iki topary, ýagny ýabany balarylary we garynjalar barada durup geçeliň. Balarylary maşgalasynda (Apoidae) Türkmenistanda öý balarysyndan başga tebigatda ýabany ýaşaýan balarylaryň 600-den gowrak görnüşleri bolup, olar 60 uruga degişlidirler. Olar öý balarylary ýaly maşgala bolup ýaşaman, ýekelikde ýaşaýarlar. Ýabany balarylaryda ösümlikleriň nektarlary bilen iýmitlenýärler hem-de çagalaryny (liçinkalaryny) bal we ösümlik gülleriniň tozany bilen iýmitlendirýärler. Öz ýaş nesillerini esasan toprakda ýasaýan hinjagazlarynda ösdürip ýetişdirýärler. Ýabany balarylary iki jübüt perdeganatly, ösüşi doly metamorfozly, oňat uçýan, görüjiligi ösen bogunaýaklydyr. Türkmenistanda ýabany balarylary iki sany uly faunistik kompleksi (toparlary) emele getirýärler. Olaryň birinjisi çöl, ikijisi bolsa dag toparlaryny döredipdirler. Türkmenistanda çöl territoriýasynda ýabany balarylarynyň 300350 görnüşi ýaşaýar, galan görnüşleri bolsa dag toparyna girýärler. Balarylary Türkmenistanyň çäginde Murgap we Tejen derýalarynyň aşaky akymlarynyň raýonlarynda oňat öwrenilipdir. Bu raýonlarda olaryň 127 görnüşi bellidir. Murgap we Tejen derýalarynyň aşaky akym raýonlarynda oba hojalyk ekinlerini tozanlandyrmaga has aktiw gatnaşýan ýabany balary görnüşleri aşakdaky 23 sany görnüşlerden ybaratdyr: Colletes anceps; Colletes askhabadensis; Andrene cerbonaria; Anrene evermanni; Andrene flavipes; Andrene dentiventris; Andrene parviceps; allafasciata; Halictus guadricinctus; Halictus senilus; Halictus nasicus; Nomioidis Nomina inermis; Anthidium florentinum; Archimegochile rubripes; Archimegachile flavipes; Archimegachile saussuei; Megachile argentata; Megachile communis; Proxulocopa rufa; Tertaloniatricincta; Anthophora erschowi; Anthophora radoszkowskii; Anthophora peterseni; Anthophora meridionalis; Amegilla maclachlani; Amegilla nigricornis; Amegilla veloissima; Amegilla guadrifasciata.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Perdeganatly
It Sakyrtgasy

It sakyrtgasy iksad sakyrtgalarynyň wekilidir. Onuň bedeni ýasy ýa-da ýumurtga şekilli kellekükrekden we garyndan durýar. Erkeginiň garyn astynda we arka tarapynda, urkaçysynyň bolsa diňe arkasynda galkan bolýar. Şu sakyrtgalar gan soranlarynda öz ululyklaryny we şekillerini üýtgetmeýärler. Sakyrtganyň bedeniniň öňki ujunda hortum bar. Bu hortum sanjyjy-sorujy agyz synasydyr. It sakyrtgasynyň liçinkasynda we entek uly sakyrtga öwrülmedigine 6-sany, erkek we urkaçy sakyrtgalarda bolsa 8 sany aýak bolýar. It sakyrtgasynyň erkegi we urkaçysy biri-birinden daşky gurluşlary boýunça tapawutlanýarlar. Erkegi urkaçysyndan kiçi, arka örtügi has berk, garamtyl-goňur reňkli ýalpyldyly, onuň uzynlygy 2,5&nbsp;mm. ini 1,4&nbsp;mm. Urkaçysy uly ýalpyldysyz, garamtyl-goňur, onuň uzynlygy 4&nbsp;mm-den, 11-mm-e çenli ini 7&nbsp;mm. bolýar. It sakyrtgasy Türkmenistanyň hemme ýerlerinde ýaýran. Ol öý haýwanlary bolan ýabylarda, ownuk we iri şahly mallarda, itlerde, pişiklerde, guşlarda, mugthorlyk edýärler. Sakyrtgalaryň 10 müňe golaý görnüşi bar. Olar dürli ululykdaky möý şekillilerdir. Sakyrtgalar suwda, toprakda duş gelýärler. It sakyrtgasy gan sorujy we ýabany haýwanlarda adama kesel ýaýradyjy hökmünde zyýanlydyr. Şoňa görä-de oňa garşy göreş çärelerini alyp barýarlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Adaty kerepli sakyrtga

Ol Türkmenistanyň gowaça ekilýän etraplarynda giňden ýaýran. Onuň reňki üýtgäp durýar, ýazyna sarymtyl-gök reňkli, güýzüne bolsa gyrmyzy-gyzyl reňkli bolýar. Onuň uzynlygy 0,3一0,4&nbsp;mm. Sakyrtgalar ýapraklaryň iç ýüzünde kerep gurup, onuň aşagynda topar bolup ýaşaýarlar. Sakyrtgalaryň agzy sanjyjy-sorujy bolup, olar esasan gowaçanyň şiresi bilen iýmitlenýärler. Iň zyýanlylaryň biri kerepli sakyrtga bolup, ol ösümlikleriň 200-den gowrak görnüşlerine zeper ýetirip bilýär. Ol gowaçany guradýar ýa-da onuň hasyllylygyny peseldýär.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Gijilewük sakyrtgasy

Ol örän kiçi, bedeniniň uzynlygy 0,3 - 0,4&nbsp;mm-e deň. Bedeni köp sanly, örän gysgajyk ösüntgilidir. Ol adamyň we dürli haýwanlaryň derisinde ýaşaýar we gan bilen iýmitlenýär. Öz ösüntgileriniň we gana goýberýän suwuklygynyň täsiri netijesinde güýçli gijilewük döredýär. Türkmenistanda, ilki bilen Aşgabatda gijilewük sakyrtgasy 1968-nji ýylda köpçülikleýin hasaba alyndy. Wagtynda geçirlen lukmançylyk çäreleriniň netijesinde bu keseliň öňi alyndy.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Çypar içýan

**Çypar içýan** toprakda: ýer jaýryklarynda, daşlaryň aşaklarynda, sary garynjalaryň hinlerinde, ösümlik galyndylarynyň aşagynda ýaşaýar. Olar yssylygy, gyzgynlygy gowy görýärler. Içýan dürli mör-möjekler bilen iýmitlenýär.

## Gurluşy

Bedeni ýapbaşyk, gaty örtük bilen örtülip, guýma kellekükrekden we garyndan ybaratdyr. Kellekükrek 4 sany kelle we 2 sany kükrek bogunlarynyň birleşmesinden ybarat. Garyn iki bölümden: 7 bogundan we 5 bogundan ybarat, yzky garyndan durýar. Käbir adamlar içýanyň yzky garnyny, onuň guýrugy diýip ýalňyş düşünýärler. Içýanda guýruk bolmaýar. Yzky garyn bölüminiň ujundaky zäher öndürýän syna telson diýilýär. Telsonyň aşak tarapynda içýanyň artbujak deşigi ýerleşýär. Kellekükregiň arka tarapynda bir jübüt, onuň öň gyrasynda bolsa, topbak bolup duran 5 sany göz ýerleşýär. Kellekükregiň 6 bognunda jübüt ujaklar ýerleşýär. Olaryň 1-njy jübütinde heliserler diýilýär. Heliserler ýokary äňlerdir, olaryň kömegi bilen awlary tutýarlar, çeýneýärler. 2-nji jübütine pedipalplar diýilýär. Olaryň ujunda gysaç ýerleşip, olar awlary tutmak üçin hyzmat edýärler. Pedipalplaryň üstünde köpsanly tüýjagazlar bolup, olar duýujylygy amala aşyrýarlar. 3, 4, 5, 6-njy jübüt ujaklar bolsa aýaklarydyr. Içýanyň öňki garyn bogunlary örän az hereketli, yzky garyn bogunlary bolsa işjeň hereketli birleşen. Şoňa görä-de, içýan goranjak ýa-da hüjüm etjek bolanda yzky garnyny («guýrugyny») islendik tarapa, esasanda, üstbaşaşyr öňe uzadyp bilýär. Telsonda 2 sany zäher öndürýän mäz bar. Olardan aýrylyp gidýän zäher geçiriji ýoljagazlar birleşip, iňňäniň içinde zäher geçiriji ýoly emele getirýärler. Içýan duşmanyny ýa-da awlaýan haýwanyny pedipalplary bilen tutýar, yzky garnyny öňe ýarym aýlaw görnüşinde galdyrýar, soňra iňňeli ujuny kellekükrekden üstaşyr öňe uzadýar we iňňesini sançýar. Onuň zäheri ölüm howplydyr. Çypar içýan Türkmenistanyň çöllerinde, daglarynda, baýyrlyk ýerlerinde, oazislerinde, hat-da ýaşalýan ýerlerde, daşlaryň aşaklarynda giňden ýaýrandyr.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Bogunaýaklylar
Maý tomzagy

**Maý tomzagy** mör-möjekler klasyna degişli bolup, olar ýaz aýlary we tomsuň başlarynda üçburçlyk görnüşindäki ak tegmilleri bolan, açyk goňrumtyl reňkli, iri (2一2,5 sm) tomozaklar döreýär. Maý tomozagynyň bedeni 3 bölümden: kelleden, kükrekden we garyndan ybarat.

## Tomzagyň kellesi

Tomzagyň kellesinde agyz we duýuş synalary murtlary ýerleşýär.

## Iýmitlenişi

Maý tomzagy agaçlaryň we uly agaçjymak ösümlikleriň ýapragy bilen iýmitlenýärler. Ol ýokarky äňiniň ýiti uçlary bilen ýaprakdan uly bolmadyk bölekleri kertip alýarda, aşaky äňiniň dişe öwrülen eňegi bilen olary owradýar. Iýmiti gemrip kabul edýän agyz synasyna gemriji agyz diýilýär. Ýuwdulan iýmit gyzylödege, soňra garna barýar. Garynda gaty dişjagazlar bolup, olar iýmiti böleklemek üçin hyzmat edýär. Ownadylan iýmit içegä baryp, ol ýerde doly özleşdirilýär we onuň ýokumly maddalary gan tarapdan sorulyp alynýar. Iýmit galyndylary artbujak deşigi arkaly daşary çykarýar.

## Içki gurluşy gan aýlanşy

Beýleki bognaýaklylarda bolşy ýaly, maý tomzagynda-da gan aýlanşy açykdyr. Gan beden boşlugyndaky içki synalaryň we dokumalaryň üstüne we aralaryna dökülýär, olara iýmit eltýär, bölüp çykaryş synalaryna bolsa ýaşaýyş işjeňligi netijesinde dörän zyýanly önümleri eltýär. Ganyň hereketi ýüregiň işi bilen amala aşyrylýar. Haçan-da ýürek giňelende, gan bedeniň yzky bölüminden, onuň gapdal deşikleriniň üsti bilen öňe barýar. Bu deşikleriň ýapyjalary ganyň yza akmagyna mümkinçilik bermeýärler. Beden boşlugynda gan öň tarapdan yza tarap akýar, soň ýürege düşüp, onuň urmagy netijesinde ýene-de kellä barýar.

## Dem alyş

Bu ulgam şahalanýan traheýalardan ybaratdyr. Howa daşky demalgyçlaryň üsti bilen traheýalara barýar hem-de olar bilen hemme içki synalara we dokumalara eltýär.

## Bölüp çykarşy

Bölüp çykaryş ulgamy inçejik suwuklyk geçirijileriň çogdam dessesi görnüşinde bolup, olara malpiginiň sosudlary diýilýär. Olar beden boşlugynda ýerleşýärler. Olaryň uçlary ýapyk kör bolup, esaslary bilen içegä açylýar. Olar soňra içegelere düşüp, iýmitleriň siňdirilmedik galyndylary bilen bedenden daşary çykýar.

## Nerw ulgamy

Beýleki bognaýaklaryň bolşy ýaly, ol damakýany nerw halkadan hem-de garyn nerw zynjyryndan ybaratdyr. Kellede nerw öýjükleriniň birleşmeleriniň goşulyşmagy netijesinde kelle beýnisi emele gelýär.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Gatyganatlylar
Muzeý tomzagy

Owunjak gara reňkli tomozajyk, liçinkasy goňrumtyl reňkli, tüýlüje, üç jübüt kükrek aýaklyja çalasyn hereketli bolýar. Muzeý tomozagy we onuň liçinkasy zoologik mirashanalarda ýaşaýarlar hem-de zoologiýa kolleksiýalary bilen iýmutlenýärler. Esasanam, tomozagyň liçinkasy haýwanlardan taýýarlanylan gäpleri iýip, uly zyýan berýärler. Oňa garşy zäherli gaz we ýakymsyz ys bölüp çykarýan himiki zäherli maddalar ulanylýar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Gatyganatlylar
Garnaýakly molýuska

Garnaýakly molýuskalar adaty howdançy, kiçi howdançy, üzüm ulitkasy we nemlijeler degişlidir. 1982-nji ýylda Türkmenistanyň Lebap we Mary welaýatlarynyň çäklerinde Garagum derýasynda dişsizjäniň şu derýa boýunça Aşgabadyň çäklerine çenli ýaýrandygy hem doly anyklanyldy. Bu molýuskanyň Garagum derýasy boýunça Aşgabadyň çäklerine çenli ýaýeandygy hem doly anyklanyldy. Bu molýuskanyň Garagum derýasy boýunça ýakyn ýyllarda Günbatar Türkmenistana hem ýaýramagy mümkin. Dişsizje zyýansyzdyr. Emma onuň liçinkasy balyklaryň muguthory. Dişsizje molýuskanyň köp sanly osoblary 1961 一1963-nji ýyllarda uzak gündogardaky Amur derýasyndan ot bilen iýmitlenýän ak amur we kütümaňlaý balyklar bilen tötänlikde getirilip, Garagum derýasynyň ýokarky akymyna goýberilendir. Bu ot iýýän balyklar Garagum derýasyny suwotulardan arassalamak maksasy bilen getirildi. Dişsizje molýuska Türkmenistana bilinmän getirilse-de ýurdumyzyň ösümlik dünýäsine onçakly zyýanly däldir. Molýuskalardan adaty howdançy we kiçi howdançy suwda, üzüm ulitkasy we nemlijeler bolsa gury ýerde ýaşaýarlar. Howdançy molýusklar iki sorujyly bagyr sorujysynyň aralyk eýeleri bolanlary sebäpli zyýanlydyr. Üzüm ulitkasy günorta ýurtlarda, şol sanda Türkmenistanda hem ýaýrandyr. Ol üzüm ýapragy we käbir beýleki ösümlikler bilen iýmitlenýär. Üzüm ulitkasy üzüm üçin zyýanly hasaplanýar. Nemlijeler balykgulaksyz bolup, beden üsti nem bilen örtülen. Nem olary guramakdan gorap saklaýar. Nemlijeler çygly gurşawda ýaşaýarlar. Olar ekin üçin zyýanlydyr. Garnaýakly Molýuskalaryň örän köp görnüşleri deňizlerde ýaşaýarlar.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Molýuskalar tipi
Iki balykgulakly molýuska

Bu molýuskalaryň ýumşak bedeni jebis ýapylan iki sany balykgulagyň içinde ýerleşýär. Iki balykgulakly molýuskalara süýji suwda ýaşaýan dişsizje, perlowisa, deňizleriň duzly suwunda ýaşaýan dreýsina, midiýa, ustrisa hem-de Hindi we Ýuwaş ummanlarynda ýaşaýan, dünýäde iň uly iki balykgulakly molýuska一mähnet tridakna degişlidir. Bu molýuskanyň balykgulagynyň uzynlygy 1,35 m, umumy agramy bolsa 250&nbsp;kg.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Molýuskalar tipi
Kelleaýakly molýuska

Molýusklaryň bu toparynyň, takmynan, 800 görnüşi bardyr. Olar has çylşyrymly gurluşly, örän çalasyn ýüzüji molýuskalardyr. Olaryň bedeniniň göwrä we kellä bölünmeginden, aýaklaryň kellede ýerleşmeginden we olaryň şupalselere öwrülmeginden, başga bir aýagynyň bolsa bedeniň garyn tarapynda ýerleşip, guýguç şekilli suw geçirijä öwrülmeginden ybaratdyr.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Garlyk dadrany

(Melanoides)

Türkmenistanyň çäklerinde duş gelýän Garlyk dadrany düzlüklerdäki gyzgyn çeşmeler we olaryň emele getirýän ýyly suwly bulaklarynda ýaşaýarlar. Jandarlar ýelmeşip ýaşaýan bakteriýalaryň toplumy, mikrosuwotylar bilen iýmitlenýär. Hoja Gaýnarbaba gyzgyn suw çeşmesinde ýaşaýan jandarlaryň daşky görnüşi minara şekilli, balykgulak ýaly gaty örtükli bolup, bu «minaranyň» aýlawlary inine we boýuna giňelýär. Bu jandarlaryň ömrüniň dowamlylygy bolsa 5一8 ýyl töweregidir. Garlyk dadrany Köýtendag döwlet goraghanasynyň Garlyk çäkli goraghanasynda goralýar. Şeýlelikde, Hoja Gaýnarbaba suw çeşmesini hapalamakdan goramaly. Molýuskalary ýygnamak gadagan edilendir. Hoja Gaýnarbaba çeşmesinde ýaşaýan Garlyk melanoidi diýlip atlandyrylan molýuska Türkmenistanyň gyzyl kitabynda we halkara tebigaty goramak guramasynyň Gyzyl kitabyna girizildi.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Molýuskalar tipi
Merjenler

**Merjenler** molýuskalar tipiniň iki balykgulaklylar klasynyň wekilleriniň bedeniniň içinde emele gelýärler. Şu örän uly klasyň 20 müň töweregi görnüşi bolup, olar köllerde, derýalarda, deňizlerde, ummanlarda ýaşaýarlar. Merjeniň döreýşi we gurluşy XX asyryň başlarynda ylmy taýdan öwrenildi. Merjen iki balykgulakly molýusklaryň hemme görnüşlerinde bolýar. Merjenler midiýalarda, ustrisalarda, strambuslarda, pinnalarda, mähnet tridaknada tapyldy. Dünýäde iň uly, uzynlygy 24 sm-e, kese kesimi 14 sm-e barabar bolan «Allanyň merjeni» diýlip atlandyrylan merjen 1934-nji ýylda mähnet tridaknanyň bedeniniň içinde tapyldy.

## Merjeniň emele gelşi

Molýuskalaryň balykgulaklarynyň, bedeniniň içine çäge, daş, balykgulak bölejikleri düşende, olaryň daşy ýörite bölünip çykarylýan suwuklyk bilen örtülýär. Molýuska bedeniň içine düşýän jisimleri özi üçin zyýansyzlandyrýar. Suwuklyk jisimleriň ýa-da liçinkalaryň daşynda gataýar. Netijede merjen emele gelýär. Emeli merjeni gadymy wagtlarda Hytaýda, 1904-nji ýylda Russiýada, 1913-nji ýylda Germaniÿada, XIX asyryň ahyrlarynda bolsa merjeni ýaponiýaly K. Mikomato uly möçberde öndürip başlapdyr.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Molýuskalar tipi
Kekene

Kekeneler Koksinellid tomozaklaryna degişli bolup, uly bolmadyk gyzyl reňkli, gaty ganatlarynyň üstünde 12 sany gara tegmil bolýar. Ol okaraňygetirsüýtbereýin diýilýän tomozakdyr. Kekene tomozak we liçinka döwürlerinde bakja ekinlerinden gawunyň, garpyzyň, gök ekinlerden bolsa hyýaryň iň erbet zyýankeşidir. Kekene şol ösümlikleriň biýaralaryny, hasylyny gemrip, köp zyýan berýärler. Kekenelere garşy himiki, zäherli maddalar bilen göreş alyp barsalar-da türkmenleriň içinde bu tomozajyklar gaty eý görülýär, olary aňsat-aňsat öldürmeýärler. Tomozaklaryň içinde ullakan we owadan sugunşekilli tomzak uzak Gündogarda ýitip, ýok bolup barýan ussuri ussaçy (uzynlygy 10 sm), Türkmenistanda seýrek duş gelýän ak tegmilli, gara beden iri antimanergeýim (gysgaça antia) diýilýän tomozaklar goralmalydyr.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Zoologiýa
Kategoriýa:Gatyganatlylar
Ödemiş Giraý han

Özünden öň: Safa Giraý

Özünden soň: Aly şa

Doguldy: 1546

Öldi: 11 (21) iýun 1566

Kakasy: Safa Giraý

Ejesi: Süýembike

Ödemiş Giray Han (Kazan Tatarça Utameş Giray, Ütämeşgäräy, Ötemiş, Otemish, Utyamysh türkmençe Utamyş) (1549-1551)
Iki ýaşynda tagta geçip Ödemiş Giraý hanyň ejesi Süýembike hatynyň  (Kazan Tatarça Söýembikä, Türkçe Süýümbike) (1519-1557) kömegi bilen Kazan hanlygyny dolandyrypdyr.
1546-njy ýylda Rus tarapdary Kazanlylar Safa Giraýy syndyryp Jan Aly hany täzeden tagta çykaran bolsalar hem bir aýdan soň birleşmäge gelen Nogaýlaryň kömegi bilen Safa Giraý üçünji sapar tagty eýelemegi başarypdy. 42 ýaşlarynda dünýeden öteninden soňra ýerine 3 ýaşly ogly Ödemiş Giraý han geçdi we Hanlyk şondan soň çökmäge başlady.
Şol wagtlar Safa Giraý hanymy we Nogaý hany Ýusup Mirzanyň gyzy, Ödemiş Giraý hanyň ejesi Süýembike naýyplyk etdi.
## Çeşme
m.ertir.com/index.php?q=blog&view=139853

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Gazan hanlary
Ulug Muhammet han

Altyn Ordanyň hany

(...? 一 1446)

Özünden öň: Hajy Muhammet

Özünden soň: Barak han 1426 —1427

Özünden öň: Barak han

Özünden soň: Barak han 1428

Özünden öň Barak han

Özünden soň: Kiçi Muhammet 1428 一 1432

Özünden öň Kiçi Muhammet

Özünden soň: Kiçi Muhammet

Gazan hany

1438 —1445

Özünden soň Mahmud (Mamutýak)

Ýaýyjy: Yslam

Doguldy: 1405

Öldi: 1445 Gazan

Asly: Çingizid

Kakasy: Içkile Hasan

Ogly: Mahmud (Mamutýak), Mustafa, Kasim, Ýakub.

Gazan hany, Gazan hanlygynyñ gurujysy.
Dogulan wagty we ýeri näbelli. Kazanda ölýär. Çingiz hanyñ ogly Juçynyñ Toga Timur şahasyndan gelen Içgile Hasanyñ ogly. 1395-nji ýylda Altyn Orda hany Togtamyş han tagtyndan el çekensoñ ýüze çykan içki gapma-garşylyklar wagty  özüni tanatdy.
1419-njy ýylda Lehistan-Litwaniýa karoly Withouthyñ kömegi bilen Kryma we Gypjak bozgurlygynda häkimýetini gurdy. Timurly hökümdary Şahruh bilen hyzmatdaşlyk edip Gypjakdaky häkimýetini güýçlendirmäge çalyşdy. 1423-nji ýylda bolan uruşda Altyn Orda hany Barakdan ýeñilip Gypjagyñ ep-esli ýerlerini elden giderdi. Ýöne Lehistan karolyndan alan kömegi bilen 1427-nji ýylda Saraý şäherini Barakdan gaýdyp aldy.
1431-nji ýylda häkimýetini doly ele almak üçin Moskwa Knýazy Wasiliý Týomnydan kömek sorady. Altyn Orda bilen arasynyñ bozulmagyny göwnemedik Wasiliý kömek etmekden ýüz öwrende onuñ üstüne  ýöriş etdi. 1437-nji ýylyñ 5-nji dekabrynda Below ýakynlarynda bolan söweşde, ondan üstün çykdy we täze hanlyk gurdy.
1439-njy ýylyñ Iýunynda Moskwany gabady, ýöne şäheri eýeläp bilmedi. 1444-nji ýylda Nižniý Kowgorody basyp alyp Murom şäherine çozdy.
1445-nji ýylyñ Iýulynda Suzdal ýakynlarynda bolup geçen söweşde ýeñiş gazanyp Wasiliý Týomnyny tussag edýär. W. Týomny we onuñ jigleri salgyt bermegi netijesinde boşadylýar. Aýratynam Oka derýasynyñ boýundaky topraklarda oglunyñ ady bilen belli bolan Kasym hanlygy guruldy. Dargan Altyn Orda hanlygyny eýelejek bolup ýören wagtlary dünýeden ötdi. Ýerine ogly Mahmyt han geçdi.

## Çeşme
Türki we Dünýä meşhurlarynyñ Ensiklopediýasy (türkçe)

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Gazan hanlary
Milli Goşun Türkmenistan

«Milli goşun» web-saýty Türkmenistanyň Goranmak ministrligi tarapyndan ýöredilýär. Ol Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň amala aşyrýan gündelik işleriniň internet torundaky elektron şöhlelenmesidir.

Bu saýty peýdalanyjylaryň Türkmenistanyň ykbalyndaky gündelik möhüm täzelikler, jemgyýetçilik-syýasy, harby-taryhy we ylmy-usuly maglumatlar bilen gyzgyny bilen tanyşmaklaryna mümkinçilik döredýän maglumat çeşmesidir.

Web-saýt türkmen halkynyň taryhda gahrymançylykly ömür we söweş ýollary, häzirki döwürde üstünlikli durmuşa geçirilýän giň gerimli harby özgertmeler baradaky maglumatlaryň ençemesi bilen ýakyndan tanyşdyrmak mümkinçiligine hem eýedir.

«Milli goşun» žurnalynyň internet torunda adybir web-saýty türkmen we rus dillerinde berilýän harby-taryhy, jemgyýetçilik-syýasy makalalar peýdalanyjylaryň döredijilik isleglerini kanagatlandyrmaga gönükdirilendir. «Milli goşun» web-saýty birnäçe bölümlerden ybarat bolup, her bir bölümiň öz göz öňüne tutýan wezipeleri bardyr.

«Habarlar», «Harby hukuk», «Harby sport», «Harby bilim», «Harby taryh», «Harby durmuş», «Kitaphana», «Merdana nesiller», «Sorag – jogap», «Giriş synaglary» bölümleriň her biriniň atlandyrylyşyna laýyklykda ugurlar boýunça ýazmaça we wideo maglumat gory bardyr.

«Milli goşun» web-saýtynyň «Harby hukuk» bölüminde Türkmenistanda amala aşyrylýan harby özgertmeleriň kanuny esaslaryna salgylanýan harby hukuk maglumatlary bilen tanyşmaga-da giň mümkinçilik bar.

Aziada — 2017-ä barylýan günleriniň her sekundynyň hasabaty ýöredilýän döwründe «Milli goşun» web-saýtynda iň täze sport täzelikleri bilen «Harby sport» bölüminde tanyşyp bolar.

«Merdana nesiller» bölüminde harby gullukçylar tarapyndan taýýarlanylýan we Türkmenistanyň teleýaýlymlarynda goýberilýän harby telegepleşikleri teleýaýlymda görüp ýetişmedik ýa-da gaýtadan göresiň gelýän telegepleşiklerine tomaşa etmek mümkinçiligi bar.

«Sorag – jogap» bölümi web-saýtyň ulanyjylaryna harby gulluk bilen bagly we harby durmuşa degişli yzygiderli ýüze çykýan soraglaryna kanunalaýyk jogap berýär. Bu bölümde hem dürli ýaşdaky raýatlar we harby gulluga çagyryşa degişli ýaşlar özlerini gyzyklandyrýan harby gulluk bilen bagly soraglara kanagatlanarly jogap taparlar.

«Kitaphana» bölüminde türkmen taryhynyň harby maglumatlarynyň çeşmeleri bolan türkmençe eserleri okap bolýar.

«Giriş synaglary» bölümi Türkmenistanyň metbugat we tele-radioýaýlymlarynyň resmi bildirişlerine garaşmazdan, ýöriteleşdirilen harby mekdeplerde orta bilim almaga isleg bildirýän, harby hünär ugry boýunça bilim alasy gelýän ýaşlaryň ýokary harby okuw mekdepleriniň giriş synaglary baradaky gyzyklanmalaryna jogap tapyp bilýändikleri üçin has hem ähmiýetlidir.

Şeýle mümkinçiliklere eýe bolmagy bilen «Milli goşun» web-saýty dünýäniň dürli döwletlerinde ýaşaýan, işleýän, bilim alýan ýaşlaryň, şonuň ýaly-da daşary ýurt döwletlerinde ýaşaýan we işleýän türkmenistanlylaryň gyzyklanmalaryny kanagatlandyryp biler.

## Links

web-saýty
Petro Poroşenko

thumbnail|Petro Poroşenko
**Petro Alekseýewiç Poroşenko** () (26 sentýabrniň 1965, Bolgrad, Odesa wilaýat) — ukrain döwlet we syýasy işgär, biznesmen, milliarder, 5-й Prezidenty Ukraini we Üpjün edilen hümmet Ýokary baş komanduýuşiý Ukraini ( 7 iýundan 2014 ýylniň) ; saýlaylan 25 may 2014 ýylniň.

Halk wekil Ukraini 1998 2005 ýyl boýunça we 2006 2007 ýyl boýunça, Nesihatniň secretar milli howpsuzlykniň we Ukraini goragy s sentýabr boýunça fewralniň 2005 ýylniň. Nesihatniň Gümmezy Milli banka Ukraini 2007 2012 ýyl boýunça. daşary işler ministri Ukraini 2009 2010 ýyl boýunça. ykdysady ösmeniň Ministry we martdan Ukraini söwdasy 2012 ýyl noýabr boýunça.

7 iýundan 2014 ýylniň resmi tassyklaylan prezidenty Ukraini.

1990 ýylyna kompaniýayn ýolbaşçylyk etdy "Рошен" (Roşen) kemputlariň önümçilik boýunça we konditer önümlariň.

thumbnail|Petro Poroşenko in 2014

## Ssniň
* 
* О Петре Порошенко в «ЛІГА.Досье»
* 
* Обзор иноСМИ: кто такой Порошенко?
* Порошенко попросил отсрочку подписания соглашения с ЕС — Wall Street Journal
Düzdüm

**Düzdüm**, **dyzym** — türkmen strategiýa oýuny.

## Daşarky çykgytlar


Kategoriýa:Sport
Kategoriýa:Strategiýa oýuny
Gajar türkmenleriniň dinastiýasy

Paýtagty: Tähran

Dili: Azeriçe (Saraý dili, türki-türkmen)

Din: Yslam (Japary mezhebi)

Şalary: 1794-1797 Agamuhammet şa
1909-1925 Ahmet Şa

Gülüstan şertnamasy: 1813
Türkmençaý şertnamasy: 1828

Eýranda ýaşaýan gajarlaryň aglabasy häzir pars dilinde gepleýän bolsa-da, olar aslynda türki taýpanyň wekilleridir. Taýpa hökmünde türki (türkmen) we parsy taýpalaryň gatyşmagy netijesinde Eýranyň we Horasanyň (Günorta Türkmenistan: Balkan we Ahal, Mary wel.) territoriýasynda kemala gelen gajarlar XV  一 XVI asyrlarda gyzylbaşlaryň esasy özeni hasaplanyp, şa Ysmaýyl Hataýynyň ýolbaşçylygynda Sefewiler döwletini berkarar etmäge işeňňir gatnaşypdyrlar. Şa Apbas I döwründe gajarlaryň bir bölegi Kawkazda, ikinji bölegi Maryda, üçünjisi hem Gürgen derýasynyň boýunda oturypdyr, hatda Baýramalyda hanlyk eden we 1785-nji ýylda Buhara emiri Şamyrat Welnamy tarapyndan öldürilen Mary hany Baýramaly hanyň hem.asly gajarlardan bolupdyr. XVIII asyrda bu taýpa has güýçlenip, Gajarlar dinastiýasyny döredýärler.
Musulman patyşalarynyň şejeresini yzarlan alym K. E. Boswort gajarlary türkmen hasaplaýar. Bu ýöne ýerden däl bolsa gerek, çünki gajar diýen urug ýa-da tire atlary alilileriň, gökleňleriň, demirgazyk ýomutlaryň we olamlaryň düzüminde saklanyp galypdyr.
Gajar diýen adyň asyl köki we manysy barada häzirlikçe biziň elimizde hiç hili tutaryk ýok, ýöne türki etnonimleri ürç edip öwrenen orus alymy D. Ý. Ýeremeýewiň bu baradaky pikiri bellenmäge mynasypdyr. Ol gajar diýen etnonimi gadymy hazar diýen türki halkyň adynyň üýtgän görnüşi hasaplaýar[1].
## Gajar dinastiýasynyň gurulmagy
Gajar dinastiýasy (Azeriçe: Qacar Dövləti, Parsça: هیراجاق,ācārīye; 1794 [2] - 1925)
Eýranda asly Azerbeýjan Türkileri bolan Gajar taýpasynyň ybarat bolan Kowanlylar tarapyndan gurulan we 1794 bilen 1925-nji ýyllar aralygynda höküm süren döwlet bolupdyr[3][4][5].
## Gajar birleşigi
Sefewi dinastiýasynyň astynda harby esger goşun birligini düzen Türkmenlerden Gajar tireleri XV asyrda häzirki Daglyk Garabagda göçüp gonup gezýärdiler. XVII asyrda teritoriýanyň goragy üçin Gürgendäki Astrabat töwereklerine ugradylypdyr.
Gajar türkmen tireleri  Düýeli goly we Goýunly gollarynyň başda durmaklary netijesinde iki gollar biri-birleri bilen bäsleşipdirler. Bu uruşlarda üstünlik gazanan Goýunly golundan Muhammet Hasan han, Owşar dinastiýasynyň Gurujusy Nedir şanyň ölüminden soň Gilan, Mazenderan we Jürjandan (Gürgen) ybarat Hazar deňiziniň kenarlaryny  öz içine alyp Günorta Eýranda Zend dinastiýasyny guran Kerim han Zend bilen söweş edipdir.
## Çeşme
[1] Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmeniň nesil daragty). Aşgabat «Turan一1». 1994. s. 91.

[2] Bernard Lewis: Ortagündogar, s. 500.

[3] Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House

[4] Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8,p.&nbsp;1

[5] William Bayne Fisher. Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p.&nbsp;344, ISBN 0-521-20094-6

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Ýurtlar boýunça taryh
Kategoriýa:Gajar şalary
Sekibuw Murasaki

**Sekibuw Murasaki** (紫式部), doglandaky ady Fujiwara Takako, Ýaponiýanyň ýazyjysy we şahyry. Sekibuw Murasaki 976-nji ýylda paýtagty Heiankio Ýaponiýa dogulýar. Ol 1016-nji ýylda paýtagty Heiankio aradan çykýar. 1008-nji ýylda Sekibuwyň «Genji monogatari» atly deslapky romanyny tamamlaýar.

## Eserleri
# «Genji monogatari»

## Çeşme

Kategoriýa:Ýaponiýa
IUHD DORMETORY

IUHD UMUMY ÝAŞAÝYŞ JAÝ N°3

Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösuş Uniwersitediniñ 3-nji umumy ýaşaýyş jaýy barada maglumat

Umumy ýaşaýyş jaýy 4 gatdan ybarat bolup, onda 80 blok we 160 komt we 640 adamlyk oruny bardyr.

Onuñ her gatynda [kitchen] (Aşhanalar) bardyr.

Her blok bir tualet we bir banýadan ybaratdyr.

Umumy ýaşaýyş jaýynda 3 "wahtýor" gelnejeden we bir "komendant" gelneje we 4 sany arassaçylyga seredýan gelnejeler  işleýär.

Her talyp üçin bir uly şkaf, okuw partasy we krawat berlendir.
Talyplar rahat durmuşda ýaşamak üçin ähli şertler döredilendir.
Türkmenistanyň emeli hemrasy

Kanaweral burnunyň kosmodromynda (ABŞ, Florida ştaty) Türkmenistanyň ilkinji «TürkmenÄlem 52°E» aragatnaşyk hemrasynyň äleme çykarlyşy geçirildi. Biziň ýurdumyzyň buýurmasy esasynda «Thales Alenia Space» fransuz kompaniýasy tarapyndan taýýarlanan kosmiki enjam «Falcon 9» göteriji-raketa bilen älem giňişligine çykaryldy.

27-nji aprelde dünýä wagty boýunça 23 sagat 03 minutda (haçan-da Aşgabatda 28-nji aprel 4 sagat 03 minut wagty) bortunda türkmen aragatnaşyk hemrasy bilen iki basgançakly raketa SLC-40 göýberiş toplumyndan badalga bellenilen kada laýyklykda amala aşyryldy. Älem giňişligine çykyp we uçuş ugrunda zerur orny eýelän «TürkmenÄlem 52°E» aragatnaşyk hemrasy göteriji raketadan şowly aýryldy.

Uçuşy amala aşyrýan «SpaceX» amerikan kompaniýasy kosmos enjamynyň aralyk geogeçiş orbitasyna üstünlikli çykarylandygyny we bu uly ähmiýetli taslamanyň bir tapgyrynyň şowly tamamlanandygy barada hasabat berdi. Şundan soňky birnäçe günüň dowamynda hemra geostasionar orbitanyň belentligine çykar we gündogar uzaklygynyň 52 gradusynda öz orbital ornuny eýelär.

Şu waka mynasybetli Aşgabat bilen «SpaceX» (ABŞ) kompaniýasynyň badalga meýdançasynyň arasynda teleköpri guraldy. Oňa Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy.

Teleköpriniň göni ýaýlymynda raketa göterijisinde gurnalan kameranyň wideoşekilleri görkezildi. Prezident Gurbanguly Berdimuhamedow watandaşlarymyzy Türkmenistanyň  «TürkmenÄlem 52°E» emeli hemra aragatnaşygynyň kosmos giňişligine çykarylmagy bilen gutlap, bitarap döwlet bolan ýurdumyzyň parahatsöýüjilikli we ynsanperwer başlangyçlar hem-de hoşniýetli goňşuçylyk we dost-doganlyk gatnaşyklaryna eýermek bilen halkara giňişligine çykýandygyny belläp geçdi.

«TürkmenÄlem 52°E» orbitada öz ornuna ýeteninden soňra Ahal welaýatynda ýerleşýän hemrany dolandyryş merkezi bilen aragatnaşygy ýola goýar. Şondan soňra hünärmenler hemra ulgamynyň işleýşini doly synagdan geçirerler. Tehniki synaglar üstünlikli geçirilenden soňra hemra äleme uçuryldy diýlip hasap ediler, şondan soňra kosmos enjamyny dolandyrmagy türkmen hünärmenleri öz üstüne alarlar.

Milli hemra tele we radio gepleşikleri alyp görkezmek hem-de eşitdirmek üçin peýdalanar. Aragatnaşygyň hemra kanallarynyň ýokary geçirijilik ukyby adaty we ýokary derejesi bolan onlarça telewizion ýaýlymlary alyp görkezmäge mümkinçilik berer.

Hemranyň antennasynyň täsir ediş zolagy Ýewropanyň, Aziýanyň onlarça döwletlerini, şeýle hem Ýakyn Gündogaryň we Demirgazyk Afrikanyň ýurtlaryny öz içine alýar. Hemranyň düzgünnamasy Türkmenistana Ýewropanyň we Aziýanyň kanallaryny alyp görkezmekde üstaşyr ýurt hökmünde hereket etmäge hem mümkinçilik berer.
Şokolat

Häzirki wagtda öndürilýän şokoladyň  esasyny kakao agajynyň dänesinden  alynýan iki önüm  kakao bilen onuň ýagy düzýär.

   Kakaonyň düzüminde adamyň bedeni üçin zerur iýmitlendiriji maddalar : uglewodlar, beloklar,witaminler(esasan,B topara girýän witaminler) we minerallar bar. Düzümindäki  kakaonyň mukdaryna laýyklykda şokoladyň 3 görnüşi tapawutlandyrylýar. Ajy şokoladda kakaonyň 60%-den gowragy, süýtli şokoladda 30%-e golaýy saklanýar. Ak plita esasan, kakao ýagyndan ýasalýar.

   Dişleri, süňkleri pugtalandyrýan, derini çeýeleşdirýän, ýürek urgusyny kadalaşdyrýan, nerwleri köşeşdirýän kalsiniň esasy çeşmesi bolan süýt, sokoladyň tagamyny düýpgöter üýtgedýär,ony has peýdaly önüme öwürýär. Süýji şokolad plitkasyndaky ýaglar, uglewodlar ajy şokoladdakydan az däl, belok,kaliý, kalsiý, fosfor, B2 witamini bolsa has köp. Süýji şokolad ýokary kaloriýaly önüm. Düzümindäki ýaglar we süýji beden üçin esasy kuwwat çeşmesi bolup durýar. Kalsiý, magniý, myşsalaryň we nerwleriň kadaly işini üpjün etmek üçin ýeterlik. Şonuň üçin süýtli şokolad çagalar, sport we uly fiziki güýç talap edýän zähmet bilen meşgullanýan uly ýaşly adamlar üçin has peýdaly.

    Şokoladdaky uglewodlar tiz özleşýär. Düzümindäki kofein bir käse kofedäkiden 6 esse az.Ýöne ýürek–damar we nerw ulgamyna ýeňil stimulirleýji täsir etmek üçin ýeterlik. Üstesine ýürek  kesellerinden ejir çekýän adamlar üçin zyýanly däl.

     Ähli süýjileriň arasynda dişleriň sagdynlygyna has az howp salýany şokolad. Onuň düzümindäki kakao ýagy dişleri gorag perdejigi bilen örtýär.Şeýdip diş syrçasynyň ýumrulmagynyň öňüni alýar.

     Şokolad dürli reňkli, suratly, möçberli gutulara gaplanylyp ýa-da kagyzlara dolanylyp, satuwa çykarylýar, uzak wagtlap tagamyny, hilini, peýdaly elementlerini ýitirmeýär.Şonuň üçin ony satyn almak, ýanyňda götermek, öýde (sowadyjyda) saklamak artykmaç alada talap etmeýär. Adaty we baýramçylyk günlerinde saçaga goýmak, çagany begendirmek, birek-birege sowgat bermek üçin satyn almak, öýde saklamak oňaýly, amatly we ýakymly.

Kategoriýa:Şokolad
Filosofiýa ylmynyň ösüşi

## Filosofiýa

Filosofiýa ylmy adamzadyň taryhynda iň gadymy ylymdyr. Ol adamzadyň dünýä, ýaşaýyş hakyndaky garaýyşlaryny, pikirlerini özünde jemläp, ylymlaryň döremeginde esas bolup hyzmat edipdir. Filosofiýa – bu ylymlaryň atasydyr. Tebigatyň, adamzat jemgyýetiniň we pikirlenmegiň ösüşiniň umumy kanunlary hakyndaky ylym bolan filosofiýa,  iki sany gadymy grek (ýunan) sözünden , ýagny “phileo”(sarpa,söýgi,hormat) we “sofiýa”(paýhas,akyl,bilim) sözlerinden gelip çykyp , jemgyýetiň belli bir derejede kämil ýagdaýa yetende ýüze çykypdyr. Dini dünýägaraýyşdan bölünip aýyrylmak hakyky filisofiki ylmyň başlangyjynyň ýüze çykmagyna alyp barýar .

	B.e.öň VII-VI  asyrlarda Gresiýada soňky döwrüň esasy filosofiki ugurlary bolan ulgamlar işlenilip düzülipdir. Şol ulgamlar Rim we Orta asyr Ýewropa filosofiýasyna binýat hökmünde hyzmat edipdir. Dünýäde jemgyýetçlik durmuşyň hasda çylşyrymlaşmagy, ylmy-bilimleriň toplanmagy, filosofiýanyň ösmegine itergi beripdir.
Türkmen topragynda ýaşap geçen akyldar filosoflar hökmünde Omar Haýýamy , Döwletmämmet Azadyny we Magtymgulyny mysal getirmek bolar. Olar özleriniň filosofiki garaýyşlaryny goşgy görnüşinde beýan etmegi başarypdyrlar. 
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ylym-bilim ulgamynda geçiren taýsyz özgertmeleri netijesinde 2008-2009-njy okuw ýyllyndan başlap Türkmenistanyň ýokary okuw mekdepleriniň okuw meýilnamasyna filosofiýa , sosiologiýa , syýasaty öwerniş we ykdysady teoriýa ýaly dersler girilizildi. Filosofiýa öz goraýan meselelerine takyk ylymlar ýaly gutarnykly we kesgitli jogap berip bilmeýändigine garamazdan , ol adamzady elmydama gyzyklandyrýan , ähmiýeti hiç haçan peselmejek ömürbaky meseleler bilen iş salyşýanlygy üçin hemmeleri özüne çekýän sungat we dünýägaraýyşdyr.
Türkmenistanyň abraýly ýokary okuw mekdepleriniň biri bolan Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş unwersitetinde filosofiýa ylmy diňe bir ders hökmünde girizilmän, eýsem aýratyn hünär hökmünde iňlis dilinde ýokary derejede öwredilýär.Türkmeistanyň Prezidentimiziň bkmbaşda durmagyTürkmenistandanda ylym-bilim ulgamyna, ýaşlara we olaryň döwrebap bilim alyp terbiýelenmegine aýratyn üns berilýär. Filosofiýa ylmynyň ýaşlar tarapyndan öwrenilmegi mähriban diýarymyzyň geljekgi ösüşlerine, döwrebap akylly-düşünjeli alymlaryň, ýurdumyzyň abraýyny artdyrmaga, ösüşine goşant goşjak döwlet işgärleriniň kemala gelmegine uly badalga berer.

Kategoriýa:Filosofiýa