Magtymguly

Martymguly

## Magtymgulynyň döredijilik tematikasy

Magtymgulynyň döredijilik tematikasy giň we hertaraply. Onda türkmen halkynyň geçmişi, geljegi we şol wagtky ýagdaýy göz öňüňe gelýär.

## Durmuş meseleleri baradaky şygyrlary

Beýik akyldar Magtymgulynyň döredijiliginde durmuş meseleleri baradaky şygyrlary esasy 
orunlaryň birini eýeleýär, Ol çilim çekmek, nas atmak, ogurlyk, nähak 
gan dökmek ýaly pis häsiýetlere garşy göreş alyp barypdyr. Özüniň 
goşgularynda   olary rehimsiz ýazgarypdyr. Şol göreşde çeper dili ýarag hökmünde ulanypdyr.

Şahyr "Nas atan" şygrynda nas atanyň hapasyzçylygyny görkezip, ony 
masgaralaýar we şu kärini taşlamaga çagyrýar:

**Akar durar üsti-başyň poh eder,**
**Senden gaçar deňi-duşuň, nas atan!**

Şahyr özüniň eserlerinde gybatkeşligi, töhmeti iň bir ýaramaz häsiýet 
hökmünde ýazgarýar:

**Ömrüň ýele berme, azma ýoluňdan,**
**Agyrtmagyl ili-günüň, gybatkeş.**

Magtymguly ýaman häsiýetleri ýazgarmak bilen erbetlikleri dini 
düşünjeleriň üsti bilen tertibe salmaga synanyşypdyr.

Şahyr gelin-gyzlaryň edepli, päkize, mylaýym bolmagyny isläpdir, 
ata-enäni sylamaýan, hapysa gelin-gyzlary pisläpdir.

**Gozel bardyr , sirke basar saçyny,**
**Artmaz-ýuwmaz tabagynyň, daşyny,**
**Sylamaz atasyn, ene ýaşyny**
**Onyň hyzmatyndan gaçasyň geler.**

Magtymguly ýaramaz häsiýetlere garşy göreşmek temasyny edebiýatda giň 
möçberde işläp we propagandirlän şahyrdyr.

## Öwut-nesihat häsiýetli goşgulary.  Meyilnama
Şahyryň döredijiliginde adamlarda oňat häsiýetleri terbiýelemekde uly orny owüt-nesihat häsiýetli şygyrlar tutýar. Bu temadan Magtymguly "Janyna degmez", "Durasyň geler", "Ýör biläni", "Il ýagşy", "Zor bolar", "Bolar"", "Aýrylma" ýaly onlarça şygyr ýazypdyr. Şahyr bu goşgularynda döwürdeşlerine asylly terbiýe bermek, olaryň mert, ar-namysly bolmaklaryny nesihat edip, binamys, namartlary ýaňsa alypdyr. Şahyr "Gerekdir" diýen şygrynda:

**Giň ýerde garga deý bolsun wehimli,**
**Ýerinde hünäri işi gerekdir**

diýip, ýigidiň göwrüminiň giň, gerekli ýerinde hünäriniň bolmaly-dygyny, hüşgärligini beýan edipdir.

Magtymgulynyň "Il biläni" şygrynyň:

**Goç ýigide toýdur-baýram,**
**Her iş gelse, il biläni**

setirleri agzybirligi ündäpdir, Şahyr "Janyna degmez" goşgusynda hesiýeti boýunça gapma-garşy adamy suratlandyrýar.

**Adam bar müň tümen iýdirseň azdyr,**
**Bardyr adam - iýen nanyna degmez.**

Şahyr oňat hesiýetleri ündände, ýaramaz häsiýetleri ýazgaranda, wagyz-nesihat etmek tärinden peýdalanýar. Ol ähli türkmen ýigitlerini jeň meýdanynda şu sypatda görmek isleýär:

**At salanda doňuz kimin topulyp,**
**Aýy kimin asylyşy gerekdir.**

Magtymguly oňat-gylyk häsiýetler adamyň bezegi diýip düşünipdir.

## Sosial-deňsizlik temasy

Magtymgulynyň döredijiliginde sotsial-deňsizlik meselesi düýpli işlenen temalaryň biridir. Onuň bu temada ýazan eserlerine "Salar guşun aňlamaz", "Gaça başlady", "Ötüp baradyr", "Ýat bolar", "Il gözlär", "Käre döndi", Golda bary bolmasa", "Ajap eýýam gelmedi" ýaly şygyrlar degişlidir.

Magtymgulynyň döwründe türkmen topragy daşary ýurt basybalyjylary, içerki han-begler tarapyndan depelenipdir. Şu ýagdaýy şahyr "Gaça başlady" diýen şygrynda şeýle beýan edýär:

**Gömüldi derýalar, ýykyldy daglar,**
**Ýetimler gözýaşyn döke başlady.**
**Orramsydan bolan haramhor begler,**
**Ýurdy bir ýanyndan, ýyka başlady.**

Şahyr zamanasyny erbetligiň mekanyna öwren adamlary ýazgarýar:

***Şalarda galmady hökmi-adalat**

**Magtymguly özüniň adalatsyzlygyň höküm sürýän jemgiýetinde ýaşaýandygyny, şeýle jemgyýetde zadyň, malyň, baýlygyň bolmasa aljak galaň ýokdugyny "Golda bary bolmasa" şygrynda görkszipdir:**

**Zamana beýledir, göze ilmezler,**
**Her ýigidiň golda bary bolmasa...**

Magtymguly adyllygy depeleýän adamlary diniň üsti bilen toba etmäge, amana getirmäge çalyşýar.

**Magtymguly, bu dünýäniň namysyn,**
**Ýygyp-düýrüp ele berdim hamysyn,**
**Pikir derýasyna aklym gämisin**
**Batyrmyşam çyka bilmen neýleýin?**

diýen setirlerinde bolsa ýurtdaky ýagdaýyň şeýle bulaşyklygyndan baş çykaryp bilmeýändigini aýdypdyr. Şahyryň goşgularynda pikiriň gysga we dogry berilmegi bu goşgularyň ýatda oňat galmagynyň ilkinji şerti bolup durýar.

## Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy

Watançy şahyr Magtymgulynyň gahrymançylyk, il-ýurt, agzybirlik, birleşmek hakyndaky şygyrlary onuň döredijiligine iň görnükli orunlaryň birini eýeleýär. Bu temada Magtymguly "Türkmeniň", "Ýeli Gürgeniň" , "Depe nedir, düz nedir", "Öňi-ardy bilinmez", "Döker bolduk ýaşymyz", "Gidiji bolma", "Gözlär men", "Başy gerekdir", "Mert bolmaz" ýaly birnäçe goşgular döredipdir.

Magtymguly hakyky watançy hökmünde türkmen ýurduna, onuň gözel tebigatyna, baýlygyna, batyr ýigitlerine guwanypdyr. Şahyr "Gidiji bolma" şygrynda:

**Gel köňlüm, men saňa nesihat kylaý:**
**Watany terk edip gidiji bolma**

diýip, öz döwürdeşlerine ýüzlenýär. Magtymguly Türkmenistanyň, aýratyn hem öz önüp-ösen ýeri bolan Etrek, Gürgen töwerekleriniň giň, gözel we hasylly sähralaryny, daglaryny, tebigy baýlyklaryny, goç ýigitleri taryplaýar. Şahyryň "Ýeli Gürgeniň", "Türkmeniň" şygyrlarynyň şu setirleri-de oňa güwä geçýär:

**Öňünde belent dag, serinde duman,**
**Deňizden öwüser ýeli Gürgeniň.**
**Bulut oýnap, baran dolsa çaýlara,**
**Akar boz bulanyp, sili Gürgeniň,**
ýa-da

**Dagda, düzde kowsa, saýýatlar diri,**
**Ala bilmez, ýolbars ogly türkmeniň.**

Beýik şahyryň döwründe türkmen taýpalary dagynyk ýaşapdyrlar. Halk hemişe talanypdyr, ajaýyp zatlar weýran edilipdir. Magtymguly hemişe şeýle pajygaly durmuşdan gutulmagyň aladasyny edipdir. Ol keseki duşmanlardan goranmak üçin ýigitleri mertlige, gahrymanlyga çagyrypdyr:

**Ýaşy ýeten arap atyň şanynda,**
**Mälim bolmaz depe nedir, düz nedir.**
**Ýüňi ýeten goç ýigidiň ýanynda,**
**Atmyş nedir, ýetmiş nedir, ýüz nedir.**

**Şahyr il-ýurt üçin hyzmat eden goç ýigitleri dabaralandyrýar, tersine namartlary, il-ýurduna hyýanat edýänleri näletleýär.** Şu jähtden şahyryň şu setirlerini ýatlamak bolar:

**Aga begler muhannesiň on müňi -**
**Mert ähliniň alty ýüzüne degmez.**
**"Är men" diýen her nöweçden är bolmaz,**
**Gaýraty, namysy, ary gerekdir.**

**Magtymguly dagynyk ýaşan türkmen taýpalaryny birleşdirmek bilen ýurduň özbaşdaklygyny, halkyň asuda ýaşamagyny gazanmak bolar diýen netije gelipdir.** Bu ideýa şahyryň "Türkmeniň", "Döke bolduk ýaşymyz", "Türkmen binasy" ýaly şygyrlarynda öz beýanany tapypdyr:

**Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,**
**Göteriler ol ykbaly türkmeniň.**

**Teke, ýomut, gökleň, ýazyr, ärsary**
**Bir dowlete gulluk etsek bäşimiz.**

Magtymgulynyň watançylyk, gahrymançylyk temada ýazan eserleri taryhy taýdan anyklygy, takyk manysy, çeper obrazlara baýlygy bilen-de tapawutlanýar.

## Söýgi lirikasy

Magtymguly şahyr dostluk, söýgi temasyndan hem birtopar goşgy ýazypdyr. Bu temadan onuň "Gözel sen", "Gülzardan aýryldym", "Uýat eýleýir", "Bu derdi", "Boýlaryňa", "Durasyň geler ýaly ençeme goşgulary bar. Magtymguly yşky-liriki temada ýazan goşgularynda öz söýgülisi Meňli bilen baglanyşykly prograssiw pikirleri öňe sürýär. Ol gelin-gyzlaryň durmuşda uly hormata, söýgä mynasyp bolmalydyklaryny nygtamak bilen, olaryň owadanlyklaryny "Gözel sen" şygrynda şeýle taryplaýar:

**Gyzyl diýsem-gyzyl, al diýsem-al sen,**
**Hindistanda şeker, Bulgarda-bal san,**

Akyldar şahyr Magtymguly gelin-gyzlaryň akylly, pähimli edepli bolmaklaryny isläpdir, olaryň mertebesini ýokary tutupdyr. Bu ideýa "Durasyň geler" diýen goşgusynda örän çeper berilýär:

**Gözel bardyr gözellerden zyýada,**
**Onyň gullugynda durasyň geler,**
**Edepli-ekramly, mylaýymzada,**
**Tä ölinçäň bile ýöresiň geler.**

***Şahyr hapysa, sölite, nalajedeýin aýallary ýazgarypdyr:**

**Bardyr gözel, sirke basar saçyny,**
**Artmaz-ýuwmaz tabagynyň, daşyny,**
**Sylamaz atasyn, ene ýaşyny,**
**Anyň hyzmatyndan gaçasyň geler.**

Magtymguly "Bilen bolmasa" diýen goşgusynyň şu setirlerinde il-günüň daşyny gorap ýören goç ýigitleriň özüne mynasyp ýary bolmasa, hemişe armandadyklaryny nygtaýar:

**Är ýigidiň içi doly armandyr,**
**Gara göz, inçe bil ýary bolmasa.**

**Şahyr aýal-gyzlary satmak, dakylmak we köp aýallylyk ýaly zyýanly dessurlara garşy durupdyr.** Şu babatda şahyr gumanistik pikirleri öňe sürüpdir.

## Magtymgulynyň poeziýasynyň dili we çeperçiligi

Magtymguly edebi dili halk medeniýetiniň ösmeginiň, hökmany şertleriniň biri hasaplapdyr. Ol bu işi ählihalk işi diýip düşünipdir. Magtymguly edebiýatynyň diliniň halka düşnükli bolmagy ugrunda göreşip, çeperçilik serişdelerini öz eserlerinde örän ýerlikli ulanypdyr. Onuň şygyrlarynda halka düşnüksiz pikirlere, arap-pars sözlerine seýrek duşulýar. Bu bolsa onuň goşgularynyň höwes bilen okalmagyna sebäp bolýar. Magtymguly halkyň diline daýanmak bilen, ondan dilewarlygy we sadalygy öwrenipdir. Şahyr dili ösüş we göreş guraly hökmünde ulanypdyr. Magtymguly metaforalary, kapyýalary, ulaltma ýaly çeperçilik serişdeleriniň giňden ulanylmagy, şahyryň goşgularynyň çeperçiligini we obrazlygyny artdyrypdyr.

Magtymguly edebi dili halk medeniýetiniň ösmeginiň, hökmany şertleriniň biri hasaplapdyr. Ol bu işi ählihalk işi diýip düşünipdir. Magtymguly edebiýatynyň diliniň halka düşnükli bolmagy ugrunda göreşip, çeperçilik serişdelerini öz eserlerinde örän ýerlikli ulanypdyr. Onuň şygyrlarynda halka düşnüksiz pikirlere, arap-pars sözlerine seýrek duşulýar. Bu bolsa onuň goşgularynyň höwes bilen okalmagyna sebäp bolýar. Magtymguly halkyň diline daýanmak bilen, ondan dilewarlygy we sadalygy öwrenipdir. Şahyr dili ösüş we göreş guraly hökmünde ulanypdyr. Magtymguly metaforalary, kapyýalary, ulaltma ýaly çeperçilik serişdeleriniň giňden ulanylmagy, şahyryň goşgularynyň çeperçiligini we obrazlygyny artdyrypdyr.

**Magtymguly, garyplaryň gözýaşy**
**Daglary ýandyrar, ereder daşy.**

Şahyryň dörtleme formasyndaky goşgularynyň köpüsi on bir hem sekiz bogunly setirlerden ybarat. Magtymgulynyň dörtleme formasynda ýazan eserlerinde kapyýa, redif goşgynyň birinji bendinde dürli hili ulanylypdyr.

**Bala sesin diňlär, asyp gulagyn, (a)**
**Döke-döke gözýaşynyň bulagyn, (a)**
**Bir jeren aldyrsa elden owlagyn (a)**
**Mäleý-mäleý gözlemeýen bolarmy (b).**

Şahyryň bäşleme we altylama formadaky şygyrlary, esasan, 14-15 bogunly bolup, kapyýa we rediftaýdan hem meňzeşdir.

## Magtymgulynyň milli türkmen edebiýatyny ösdürmekdäki roly
Beýik şahyr Magtymgulynyň eserleri durmuşyň dürli-dürli taraplaryny öz içine alýar. Magtymgulynyň döredijiligini örän oňat bilýän, gündogary öwreniji **E.E.Bertels ony Jemşidiň jamy bilen deňeşdirýär**. Jemşidiň jamy ýaly, Magtymgulynyň döredijiliginden hem islän zadyňy, bilmek isleýän meseläňi tapmak bolýar. Magtymguly türkmen klassyky edebiýatyny dünýä okyjylaryna tanadan genial şahyrdyr.

Magtymguly türkmen şahyrlarynyň köpüsiniň halypasydyr. Magtymguly öz döwürdeşlerine we özünden soňky ýetişen şahyrlaryň döredijiligine uly täsir edipdir. Bu täsir, ylaýta-da Zeliliniň, serkerde şahyr Seýdiniň, Keminäniň, Mollanepesiň, Mätäjiniň döredijiliginde görünýär. Magtymguly şahyry gara-galpaklaryň beýik şahyry Berdak  hem halypasy hasaplapdyr. Ol bu barada "Yzlardym men" diýen şygrynda şeýle ýazýar:

**Magtymgulyny men okap,**
**Sözlerini etdim togap.**
**Kemi barmy beriň jogap?**
**Şol şahyry yzlardym men.**
Magtymgulynyň "Türkmeniň" diýen goşgusyny özi ýazdymyka

## Magtymguly we Halk döredijiligi

Magtymgulynyň eserleri türkmenleriň örän baý halk döredijiligi hem-de Gündogaryň ýazuwly edebiýaty bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Şahyryň döredijiliginiň folklor bilen baglanyşykly bolmagy onuň eserleriniň has-da gymmatyny artdýar. Wagt geçdigiçe, şahyryň aforizmleri halk içinde folklorlaşyp gidipdir:

*Eşiden deň bolmaz, gören göz bile...
*Agzalalyk agyr ile ýaraşmaz
*Her ýaman söz-ýürek bular.
*Gawunyň gowusyn şagal iýr diýrler

**Çagyrylan ýere bar, otur-da turma,**
**Çagyrylmadyk ýere görünme,barma!**

Hat-da ilat şular ýaly setirleri aýdanda, ony kimiň döredendigine gözi ýetmese-de, "Magtymguly aýdypdyr" diýýär. Beýik söz ussady Magtymgulynyň poeziýasy XIX asyryň ortalarynda Orta Aziýa, Russiýa, Ýewropa halklarynyň arasyndaky metbugatda görnüp başlaýar. Onuň essrleri köp alymlaryň, syýahatçylaryň ünsüni çekipdir. Şahyryň terjimehaly baradaky makala bilen birnäçe goşgusyny görnükli slawýan alymy we syýahatçysy Hodzko 1842-ýylda çap etdirýär. Alymlar A.Wamberi, W.W.Bartold, E.E.Bertels, L.N.Samoýlowiç, L.Klimowiç we başgalar şahyryň döredijiligine uly baha berip öwrenýärler.

Türkmen edebiýatçylaryndan B.A.Garryýew, G.O.Çaryýew, B.Kerbabaýew, M.Kösäýew, Z.B.Muhammedowa dagylar Magtymgulynyň eserlerini toplamakda we çap etmekde birnäçesi işleri geçirdiler. 1926, 1940, 1942-nji ýyllarda şahyryň eserler ýygyndysy çapdan çykdy. 1947-nji ýylda suratkeş A.Hajyýew Magtymgulynyň suratyny döretdi. Şahyryň ady Türkmen döwlet uniwersitetine we iň uly köçä hormatlanyp dakyldy. Aşgabatda ýerleşen şahyryň ýadygärliginiň ýanynda her ýyl poeziýa baýramçylygy geçirilýär.

## Eserleri
Iň köp bilinýän milli duýgular bilen ýogrulan goşgularynyň arasynda "Türkmeniň", "Türkmen binasy", "Turgul diydiler" goşgularyny mysal getirmek bolar.

## Ady her ýerde Magtymgulynyň ady häzirki günlerde birnäçe ýerde ulanylýar. Onuň adyny göterýän uniwersitet, mekdep, guramalar bar.
* Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasy
* Magtymguly adyndaky drama teatry
* Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti
* Balkanabat şäheriniň Magtymguly adyndaky ýöriteleşdirilen 2-nji orta mekdebi

## Çeşme

## Başga sahypalara salgylar
* Magtymgulynyň ömri we döredijiligi 
* Magtymgulynyň goşgular ýygyndysy

Kategoriýa:Şahyrlar
Kategoriýa:Edebiýat
Kategoriýa:Alymlar
Kategoriýa:Magtymguly Pyragy eÿÿamy