Wengriýa XI-XV asyrlarda

**Wengriýa XI-XV asyrlarda** - IX asyryñ  ahyrynda wenger taýpalary günorta rus ýerlerinden , günorta  Uraldan Karpata geçip Orta Dunaýda  ýerleşdiler. Wengerleriñ  ondan öñki  durmuşy barada  bizde  köp  maglumat ýok. Kama we Wolga derýalarynyñ  kenarlarynda  ýaşapdyrlar. Köp türk  taýpalary  bilen aragatnaşyk  saklapdyrlar. Olaryñ  irki  taýpa  serdarlary saýlanyp,  olar baýlyga kowalaşyp başladylar. Wengerler köp wagtlaryny , uruşlarda, göçüp-gonup ýöremekde  geçiripdirler. Ýedi taýpa  birleşip,  öz taýpa  serdarlaryndan  başga,  umumy bir serdary  saýlapdyrlar.  Ony patyşa derejesinde  görseler hem , onuñ taýpanyñ  içki işine gatnaşmaga  hukugy bolmandyr. Serdar aksakallaryñ  umumy maslahaty bilen  saýlanypdyr. ( 7 taýpanyñ ýolbaşçysynyñ)  özlerine boýun egdiren  slawýan  halklaryny  ezipdirler, olary  diñe ýerleri  bejermekde  ulanman, gala gurluşygynda , harby ýörişlere-de alyp  gidipdirler. Ýöne  slawýanlar  içki dolandyryşy  özleri dowam  etdirmäge çalşypdyrlar. Sebäbi  olaryñ  jemgyýetçilik  gurluşy wengerleriñkiden  ýokary derejede bolupdyr. Ýöne  iki asyra golaý wagtyñ içinde  bu tapawutlar   ýok  bolup gidipdir.  Harby serkerdeleriñ elinde  ägirt uly baýlyk , ýerler bolupdyr. Territorial – jemgyýetçilik  guramalary bolupdyr. Öñ  jyp diýlen bolsa , indi komitatlar   diýlip  atlandyrylypdyr. Olaryñ başynda  işpanamlar  (jypanlar) durupdyr. 
	
Ilkinji dolandyryjy  Arpadawlar taýpasyndan  bolan  Geýza I (972-997)  ýurtdaky  özlerine garşy gönükdirilen hereketleriñ  özüne almak üçin  nemesleri-de kömege çagyrypdyr, şeýdip Wengriýada  olaryñ hem täsiri  güýçlenipdir. Geýzanyñ  ogly  Stepan I (iştwan  997-1038)  dogulan wagty papa oña  karol  täjini  geýdiripdi. Şonuñ üçin  munuñ döwründe  hrestýan  buthanasyna   uly üns berildi.  Hasylyñ  1/10  buthana  salgydy hökmünde  ýygnaldy. Papa Wengriýada  öz täsirini güýçlendirmäge  çalyşyardy.  Ol taýpa serdarlarynyñ  geçirýän  maslahatyny  karol maslahatyna öwürdi. Ony karolyñ özi saýlapdyr. Onuñ geçiren harby öwrülişikleri  özüniñ netijesini-de beripdir.

1030-njy  ýylda  german imperatory  Konrad II-niñ  goşunyny  derbi-dagyn  edipdir. Iri ýerl eýeleriniñ  ezişi güýçlendi, muña çydap bilmän  halk herekete   aýaga galdy. Halk hrestýan  buthanalaryna , iri ýer  eýelerine , aýratyn hem  nemeslere  garşy  çykyş etdiler. Stepan I aradan çykandan soñ  onuñ ýegeni  Pýotr häkimýete geçýär, aýal doganynyñ ogly. Ol italýan we nemeslere  ýerleri we döwlet wezipelerini paýlap  beripdir.

1041-nji ýylda  Pýotr halk  gozgalañy netijesinde  agdarylýar, oña derek  taýpa  aksakallarynyñ  neslinden gelip çykan  Aba Şamu  El korol  diýip yglan edilýär. (1041-1044)  3 ýyla  golaý ýurdy  dolandyrýar. Emma ýurtda dolandyryjylara  garşy göreşler dowam etdi. Genrih III-e  kömek sorap ýüz tutdylar.  Menerede bolan söweşde  Abu Şamu  Eliñ gozgalañy basyp ýatyrylýar. Ony jezalandyryp öldüripdirler. Täzeden tagta  wenesiýaly  Pýotr geçip, öñki  düzgünleri  dikeldýär.

1046-njy  ýylda  halk onuñ düzgünine garşy  çykyp,  täzeden  gozgalañ turuzýarlar. Karoly tagtdan agdaryp, gözüni oýupdyrlar. Stepanyñ neslinden  bolan Andreýi (Andraş) Kiýewden gelip döwleti dolandyrjak bolýar.

1061-nji ýylda  tagta  Pely I geçýär ol  1063-nji ýyla  çenli ýurdy  dolandyrýar. Ol salgytlary  kemeldýär. Ýöne halk  bu ýeñillikleri  az hasaplapdyr.

Täzeden hereketler başlanypdyr. Patyşa 3 gün halkdan wagt sorapdyr, soñra olaryñ islegini kanagatlandyrjak diýip , goşun toplap, gozgalañyñ  ýolbaşçylaryny  gyryp başlapdyr. Bu öç almadan soñ  gozgalañlar bes edilipdir.

XI asyrda Wengriýada  iri ýeçilik  gatnaşyklary berkarar  boldy. Wenger karollary  laduslaw  I (laslo 1077-1095ýý) we Koloman  (1095-1116ýý) döwründe  ýerleri iri ýer  eýelerine  berkitmek işi gutarnykly  tamamlanypdyr. XI asyrda  Wengriýada  şäherler peýda bolupdyr. Olaryñ ilatynyñ  aglabasyny  nemesler düzüpdirler, olar hünärmentçilik bilen meşgullanypdyr.

XI-XIII  asyrlarda  iri ýer eýeçilik  gurluşa geçmegiñ  netijesinde  daýhan ykdysady  we hukuk  gatnaşyklarynda  iri ýer eýelerine  garaşly  bolupdyr.   Salgyt we pul rentasy  uly rol oýnapdyr. Daýhanlar  ezişe  çydam edip  bilmän  köpçülikleýin  gaçyp başlapdyrlar. Merkezi häkimýet  gowşap başlady, tersine buthana we dünýewi   edaralaryñ  täsiri güýçlendi.

1222-nji  ýylda  Endre II  “Altyn bulla”  ady bilen  kanunlar ýygyndysyny  kabul etdi. Bu dokument angliýadaky  “Azatlygyñ  beýik  partiýasy” diýen   dokumente çalymdaşdy. Onda wenger iri  ýer eýeleriniñ  hukuklary we ýeñillikleri , welaýatlary dolandyryş hukuklary görkezilipdi. Ýöne  XIII  asyrda  dünýewi we dini işgärleriñ  hukugynyñ  giñeldilmegi Wengriýada  iri ýer  eýeçilik  gatnaşyklarynyñ  dagynyklygyna  getirdi. Üstesine  1241-1242-nji  ýyllarda  Wengriýa  Tatar çozuşlaryna sezewar boldy. Tatarlar 1241-nji  ýylda  Baty hanyñ  ýolbaşçylygynda  Wengriýa çozup  girdiler. Pela  IV (2335-1270ýý) duşmana gaýtawul berer ýaly güýji ýokdy, şol sebäpli  ilki Awstriýa soñra   Dolmatin  kenaryna gaçdy. Wenger mognatlarynyñ  bir bölegi  tatarlaryñ  tarapyna  geçdi. Pela IV ýalbarsada Papa Wengriýa  hiç hili goldaw bermedi.  Pirden 1242-nji ýylyñ  tomsunda  tatar goşunlary  Adriatiga  ýakynlaşyp, rus ýerlerine  öwrüldiler.  Pela IV  howpuñ öñüni almak maksady bilen  1246-njy ýylda  Danil Romanowiç  bilen ylalaşdy. Emma bu  ylalaşyk ony howpdan saklaman,  ruslaryñ tatarlara beren  gaýtawuly saklan  bolmagy mümkin.
XIII  asyryñ  ortalarynda  Wengriýada  iri ýer eýeçilik   gatnaşyklary ornaşyp, merkezi häkimýet gowşap,  Karol Laslo IV magnatlara  garşy çäre   görjek bolanda  magnatlar  polowesleri dargatdylar.

Arpadawlar neberelerinden bolan  iñ soñky karol  Endre III (1290-1301ýý) dünde  iri ýer eýeçilik  gurluşy özüniñ ösen  derejesine  ýetdi. XIII  asyrda  Wengriýada  öndüriji güýçler ösdi. Oba hojalaygynda  ekerançylyk uly rol  oýnady. Oba hojalyk önümlerini  Çehiýa, Awstriýa, Polşa  satypdyrlar.

Daýhan bir  eýeden başgasyna  geçip bilipdir. XIV asyr  kanun boýunça  öñki hojaýynyndan  rugsat almaly  bolupdyr. Iri ýer eýeleriniñ  ezişine  garşy synpy göreş  ýitileşýär. Daýhanlar buthana  salgydyny tölemekden  boýun  gaçyrýarlar. XV asyryñ  30 ýyllarynda  Wengriýada  gulçylyk  hereketleri ýaýraýar.

XIII asyryñ Wengriýa  korollygynda  söwdanyñ   we  hünärmençiligiñ  merkezidi. Puda,  Peşt, Estergom, Der, Şoprok, Požon şäherleri bolupdyr.
Şäherliler iri ýer eýelerine  garşy göreşde  korollary goldadylar.

Wenger karollygynda  şäherler bilen  birlikde  “oba şäherjigi” diýip  atlandyrylýan  ýerler bolupdyr. Ol ýerde  oba hojalyk  işi bilen  birlikde  hünärmentçilik  bilen meşgullanýan  adamlar bolupdyr. Öz harydyny  ýerli bazarlara  çykarypdyrlar. Ýöne  olara  şäherliler berilýän  ýeñillikler  berilmändir, aýry iri ýer eýelerine  degişli bolupdyrlar. XIV asyryñ  70-nji ýyllarynda  dörän kärhanalarda   ýöriteleşdirilen  ussahanalaryñ  25-e  golaý  görnüşi bolupdyr.

Şäherde  hojaýynçylyk  edýänler köplenç nesil boýunça  geçipdir. Şäheriñ  ýokary gatlak  wekillerine  söwdagärler, süýthorlar, iri ýer  eýeleri giripdir. Şäherler döräp başlan  dünde göçüp gelen nemeslerden  hem bolupdyr. Patyşalar olara  köp üns beripdirler. 1439-njy ýylda  nemesleriñ                         
Garşy, ýerli halkyñ  gozgalañyda Puda  şäherinde  bolup geçipdir.

XIV – XV asyrda  Wengriýada  dag magdan  senagaty  ösüpdir. Mis we dürli  gymmat bahaly   metalyñ öndürilişi  güýçlenýär. Sebäbi  şazadalar  ondan  girýän  girdeji bilen  gyzyklanypdyrlar. Karol Karl  Robert (1308-1342) 1327 –nji ýylda  dag  magdan  senagatynda  öwrülişik  geçirýär. Ol magdan  alynýan  ýerlerde  iri ýer  eýeleriniñ  oba hojalygy  bilen  meşgullanmagyny   gadagan   edýär.

XIV asyrda  synpy göreşiñ  ýitileşýän döwründe  merkezi  häkimýetiñ  güýçlenmegine-de  şertler döreýär.

Soñabaka   karol häkimýeti  gowşap,  tersine iri magnatlaryñ  täsiri güýçlenýär.

Üstesine  türk  çozuşlarynda  häkimýeti berkitmeklige  mümkinçilik döretmeýär. XV  asyrda  görnükli  serkerde, iri ýer eýesi Ýanaş Hunýadi, asly Bolahiýadan  bolup,  döwlet ýygnagynda   dolandyryjy edilip saýlanýar. (1446-1458) . Ol  1456- nji ýylda  Belgradyñ  golaýýnda  Türk goşunyny derbi-dagyn edýär. Şeýdip Türkleriñ  merkezi Ýewropa ýörişi 70-nji ýyl yza  çekilýär.

Soñky şazada  Matýaş Hunýadi (1458-1490) hemişelik hakynatutma goşuny  döredýär, bu bolsa onuñ häkimýeti berkitmegine  kömek  edýär. Ol daşary syýasaty berkitmeklige  uly  üns  berýär. Marawiýa, Sileziýa, Ýokarky we  Aşaky Awstriýa we gitrust türklere  degişli  bolan  eýeçilikleri özüne  boýun  egdirýär.

Kategoriýa:Wengriýanyň taryhy