Urartu döwleti

**Urartu döwleti.**

1.	Taryhy çeşmeleri we taryhnamasy.

2.	Tebigy şertleri we ilaty.

3.	Urartu döwletiniň döremegi we ösmegi.

4.	Urartu medeniýeti.

1.Uratu döwletiniñ  taryhy boýunça  çeşmeler bolup,  maddy medeniýetiñ  ýadygärlikleri,  Uratu  patyşalarynyñ  ýazgylary, hojalyk  dokumentleri, Uratunyñ  taryhy  barada  Assiriýa  çeşmeleri  we ş.m.  hyzmat  edýärler.

Uratu patyşalary  klinopis  belgileri  bilen  ilki  assiriýalylaryñ , soñra  öz dillerinde  daş plitalaryñ  ýüzüne  tekstler  ýazdyrypdyrlar. Olar Uratunyñ  taryhynyñ esasy çeşmeleridir.  Ol öwrenmekde  M.W.Nikolskiý, G.A.Melikişwili, G.A.Kapansýan, N.W.Arutýunýan dagylara  uly rol  degişlidir. Uratunyñ  maddy medeniýetiniñ  ýadygärliklerini  açmakda  we  öwrenmekde  I.A.Orbeli, B.B.Piotrowskiý, A.A.Martirosýan, A.G.Seýs we K.F.Leman – Haupt ýaly alymlar uly  işler  etdiler.

2.Assiriýadan  demirgazyk tarapda  daglyk ýerler bolupdyr. (Olar Ermeni daglyklary bolup,  häzirki wagtda köp bölegi  Türkiýa degişlidir). Ýewfrat derýasy  şol ýerlerden  baş alyp gaýdýar. Ondan demirgazykda  gündogar tarapa  Araks akýar. Esasy kölleri  Wan, Urmiýa we Sewan. Ermeni daglarynda ekerançylyk ýerleri  az bolupdyr, ýöne gowy öri meýdanlary  köp ekeni. Ilat irki döwürde  , esasan  maldarçylyk bilen  meşgullanypdyr. B.e. öñ I müñýyllygyñ  başlarynda  demirden ýasalan  zähmet  gurallarynyñ  peýda bolmagy bilen , ekerançylyk hem  uly ähmiýete  eýe  bolup başlaýar. Uly möçberde  bolmasa-da  suwaryş  işleri üçin desgalar gurulýar. Bu daglyk ýerleriñ  ilaty  etniki taýdan  dürli-dürli bolupdyr. Olaryñ  esasysy  urartlar bolup, olar  dili boýunça  halklaryñ hurrit  toparyna  degişlidir.  Demirgazyk – günbatarda  Hindiýewropa  ilaty  agdyklyk  edipdir.

3.Uratu  taýpa  bileleşmesi baradaky  baradaky ilkinji maglumatlar Assiriýa  patyşasy Salmanasar I-niñ  döwrüne  degişlidir.

B.e. öñ IX asyrda  Wan kölüniñ  töwereginde  Uratu patyşalygy  döreýär. Ol  Assiriýa  bilen yzygiderli bilen  yzygiderli uruşlar alyp barypdyr.

Uratunyñ  paýtagty  Tuçpa  şäheri  bolupdyr.  Ol aralaşyp  bolmajak gaýanyñ  ýokarsynda  ekeni. Wan  kölüniñ  suwy içmäge  ýarawsyz (duzly) bolany üçin , b.e. öñ 800-nji ýyl  töwereginde   patyşa  Menua  dag çeşmelerinden  arassa  suw  geler  ýaly gaýalardan  suw geçirijisini çapyp oñarmagy buýurýar.

B.e. öñ IX asyrda  Uratu Assiriýadan   goranyş uruşlaryny  alyp barypdyr. B.e. öñ VIII  asyrda  ýagdaý  üýtgeýär. Uratu   güýçli  döwlete  öwrülýär  we   basybalyjylykly   syýasat ýöredip  başlaýar. Demirgazykda  onuñ  araçäkleri  Araks  tarapa , demirgazyk – günbatarda  Gara deñziñ  günorta  kenaryna , gündogarda  Urmiýa kölüne  çenli baryp  ýetýär.

Patyşa  Argistiniñ  döwründe  Uratu has-da  güýçlenip , onuñ goşunlary Kulha  (Kolhida) ýurduna girýärler. Ol Araks  derýasynyñ  çep kenarynda  Argistihinili şäherini  esaslandyrýar, Uratulylar günbatarda  Kiçi Aziýa, günorta – gündogarda Tigre guýýan  Diala derýasynyñ  kenarlaryna  baryp ýetýärler. Şeýlelikde  Uratu döwleti  Assiriýanyñ ýerleriniñ  iki gapdalynda-da    ýerleşipdir. Olar onlarça  müñ ýerleri  sürüp äkidipdirler. Ýesirler gul edilipdirler.  Uratuda oba  hojalygynda   esasy öndürijiler erkin  obşinaçylar bolupdyrlar. Bagçylykda , ussahanalarda , gurluşyk işlerinde  gullary has  köp ulanypdyrlar.

Assiriýada  Tiglatpalasar III (745-727ýý) häkimýeti ele alandan soñ , Uratunyñ garşysyna    esasy harby güýçlerini sürýär.  Arpadyñ eteginde  Uratu patyşasy Sardur II-ni ýeñýär we ony  Siriýadan  gysyp çykarýar. Ol hat-da  Tuşpany eýelemäge  hem synanyşypdyr. Ýöne  ony  alyp  bilmändir.

B.e. öñ 714-nji ýylda  Sargon  II Uratuny  täze urga   sezewar edýär. Ol ýurduñ araçäklerine  garaşylmadyk  tarapdan  girýär.  Uratulylaryñ   keramatly şäheri  Musasiri talaýar.  Ol ýerde Haldiniñ  ybadathanasynda  patyşalaryñ  hazynalary bar eken.  Ýeñlişden soñ  uratu patyşasy  Rusa I  özüni öldürýär.  Şondan soñ Assiriýa  bilen Uratunyñ   arasyndaky  dartgynly göreş  bes edilýär.  Sebäbi olaryñ  hersiniñ   indi has howply duşmanlary bardy. . Uratu patyşasy Azawyñ  kerarlaryndan gelen  kimmerleriñ  çozuşlaryny  yza serpikdirmeli bolan . Bu urgudan hem aýñalyp  uratu patyşalary  Sewan kölüniñ  töwereginde  berk ornaşýarlar. Olaryñ esasy daýanjy  Teýsebaini  şäher – galasy bolupdyr. Uratu döwleti hem  Assiriýa   bilen bir wagtrakda  ýykylýar. Onuñ paýtagty  Tuşpany Midiýa   döwleti eýeleýär. Soñra skifler  onuñ demirgazyk welaýatlaryny   we Teýşebaini  eýeleýärler.

Uratu döwleti ýykylansoñ , urart diliniñ  ýerine demirgazyk-günbatardan (Haýasadan) göçüp  gelenleriñ  ermeni dili  peýda bolýar. B.e. öñ VI  asyrda  ýurt Ermenistan  adyna  eýe bolýar.

3.Uratunyñ  medeniýeti ilkibaşda  goñşy Assiriýanyñ  täsirinde  ösüpdir. Soñra  ýerli şertlere  görä,  özboluşly  häsiýetlere  eýe bolýar. Uratulylar ýylmanan daş  böleklerinden  ymaratlary bina etmekde   aýratyn üstünliklere eýe bolupdyrlar.

Uratu heýkeltaraşlygynda  metal statuýajyklary (meselem, adam ýüzli, ganatly ýolbarsyñ  bürünç  şekili) aýratyn bellemek bolar. Olarda şaý-sepleri ýasamak hem ýokary  çeperçilige ýetipdir.

Uratu ýadygärliklerinde  diwaryñ ýüzüne çekilen  suratlaryñ bölekleri  saklanyp galypdyr. Uratulylaryñ   dini tetişizmden we  tebigat güýçlerine  ynanmakdan  köphudaýlylyga  çenli ösüş ýoluny  geçipdir. Olaryñ baş hudaýy Haldi patyşanyñ  howandary  hasaplanypdyr.

Uratulylaryñ  öz klinopis ýazuwy bolupdyr. Uratu dili, dini, mifologiýasy gadymy Ermenistanyñ  we Gruziýanyñ  halklarynyñ  medeniýetiniñ  ösüşine  uly  täsir  edipdir.