open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk instituty

**Türkmen döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty** 1992-ýyl da döredildi.
Türkmen döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty — Тürkmenistan yň ähli ulaglar we aragatnaşyk ulgamy üçin ýokary bilimli hünarmentleri taýýarlanýan merkezidir. Talyplara hünar bermage 12 kafedra gatnaşyar. Institutyň 4 fakultetinde 1350-ä golaý talyp okaýar. Institutyň kafedralarynda 140-dan gowrak mugallymlar zähmet çekýärler, olaryň 8-si ylymlaryň doktory we professorlar, 28-si ylymlaryň kandidaty we dosentler. Talyplar bilen sapak geçirmeklige ministrlikleriň, müdirlikleriň we ylmy-barlag institutlarynyň alymlary we hünarmenleri hem gatnaşýarlar. 1997-nji ýyldan bäri institutyň demir ýol, aragatnaşyk, ulag gurluşygy we ykdysadýet fakultetinde Türkmenistanyň demir ỳol ministrliginde işlemek üçin orta bilimli hünärmenleri hem taýýarlanylýar.

Institutyň okuw we material-tehniki bazasy yyl-yyldan berkeýär. Sapaklar täze enjamlar we abzallar bilen üpjin edilen laboratoriýalarda we kabinetlerde geşirilýär.
Ylmy ugurlar

Institutyň alymlary tarapyndan alnyp barylýan ylmy-barlag işleri ulag we aragatnaşyk sistemasynda tehniki progresi çaltlandyrmaga, dürli konstruksiýalaryň, desgalaryň tygşytlylygyny we ygtybarlygyny ýokarlandyrmaga, gün energiýasyny ulanmaga, bazar gatnaşyklary şertlerinde hojalyk strukturalaryň has peýdaly mehanizmlerini işläp düzmeklige, tebigy sredanyň ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaklyga gönükdirlendir. Barlaglaryň belli bir bölegi ýokary okuw jaýlarynda okuwyň guralyşyny we planlaşdyrylyşyny kämilleşdirmek meseleleri, ýaşlary Watany söymek ruhunda terbiýelemek bilen baglanşyklydyr.

## Ugurlar we hünärler

## Çeşmeler

Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Türkmen milli konserwatoriýasy

thumb|Türkmen milli konserwatoriýasy|286x286px
**Türkmen milli konserwatoriýasy** — Türkmenistanyň Prezidentiniň 1993-ýylyň Baýdak aýynyň 7-den çykaran N1403 belgili karary esasynda Aşgabat Döwlet konserwatoriýasy Türkmen milli konserwatoriýasy diýip ady üýtgedilen (*Buýruk N 95-L 1993-ýylyň Alp-Arslan aýynyň 6-dan*).**Salgysy:** *Türkmenistan, köç. 1984 (Puşkin köç., jaý 22). Tel: 39-86-11*

## Gurluşy
Konserwatoriýa 4-fakultetden, 15-kafedradan, rektoratdan, hat-habar bölüminden, okuw bölüminden, ylmy-konsert bölüminden, işgärler we ýörite bölüminden, hojalyk bölüminden, hasaphanadan, saz mirasy öwreniş ylmy merkezden, akustiki laboratoriýadan, tehniki serişdelerini öwrenmek laboratoriýasyndan,milli saz gurallaryny dikeltmek we ulanmak laboratoriýadan, kitaphanadan, golýazmalar sektoryndan ybaratdyr.

## Esasy ylmy ugurlary
Konserwatoriýanyň ylmy ugurlary: milli saz däplerini saklamak we ösdürmek, dünýä saz medeniýetiniň tejribesini öwrenmek we ony konserwatoriýanyň biliminde we ýerine ýetirijilik işinde ornaşdyrmak. 

## Çeşme


Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Kategoriýa:Bilim
Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy

right|thumbnail|270px|GDA
right|thumbnail|270px|'''Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy (GDA)

**Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy** (**GDA**), -  öň Sowet Soýuzynyň düzüminde bolan döwletleriň syýasy we söwda aragatnaşyklaryny sazlamak maksatly döredilen sebitara halkara gurama (halkara aňlaşma). GDA-nyň agza döwletlere agalyk etme hukugy ýokdyr, agzalar meýletin özara gatnaşyklary sazlaýandyrlar.

Belarus Sowet Respublikasy, Orsýet we Ukraina ýurt baştutanlarynyň 1991-nji ýylyň 8-nji dekabrynda Belarussiýada GDA gurmak baradaky sözleşmä gol çekmekleri bilen düýbi tutulan halkara guramadyr. 
2012-2019ý Türkmenistan GDA başlyklyk etdi
2012ý Mary şäheri GDA-nyñ medeni paýtagty boldy
2016ý Daşoguz şäheri GDA-nyň medeni paýtagty boldy 

Kategoriýa:Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy
Türkmenistanyň Ýokary Ligasy

**Türkmenistanyň Ýokary Ligasy** Türkmenistanyň Futbol Assosiasiýasy tarapyndan guralýan futbol bäsleşigidir. Ol 1992-nji ýylda döredildi. Duşuşyklar her ýylyň aprel aýynda başlap, noýabr aýynda tamamlanýar.

## TSSR döwründäki çempionlar

*1937/38 Lokomotiw Aşgabat
*1938    Dinamo Aşgabat
*1939-45   geçirilmedi
*1946    Dinamo Aşgabat
*1947    Spartak Aşgabat
*1948    Dinamo Aşgabat
*1949    Lokomotiw Aşgabat
*1950    Spartak Aşgabat
*1951    DOSA Aşgabat
*1952    DOSA Aşgabat

*1953    Dinamo Aşgabat
*1954    Mary oblasty (ýygyndy)
*1955    Aşgabat şäheri (ýygyndy) 
*1956    Gyzyl Metallist Aşgabat
*1957    Aşgabat oblasty (ýygyndy)
*1958    Aşgabat şäheri (ýygyndy)
*1959    Nebitdag şäheri (ýygyndy)
*1960    Çärjew şäheri (ýygyndy)
*1961    Energetik Nebitdag
*1962    Energetik Nebitdag

*1963    Gurluşykçy Mary
*1964    Serhetçi Aşgabat
*1965    Serhetçi Aşgabat
*1966    Serhetçi Aşgabat
*1967    Serhetçi Aşgabat
*1968    Serhetçi Aşgabat
*1969    Serhetçi Aşgabat
*1970    Garagum Mary
*1971    Maýak Çärjew
*1972    Energogurluşykçy Mary

*1973    Sementçi Büzmeýin
*1974    Awtomobilist Aşgabat
*1975    Nebitçi Krasnowodsk
*1976    Energetik Mary
*1977    Şatlyk Mary
*1978    Nebitçi Krasnowodsk
*1979    Nebitçi Krasnowodsk
*1980    Nebitçi Krasnowodsk
*1981    Gurluşykçy Nebitdag
*1982    Lokomotiw Aşgabat

*1983    Obahojalyktehnika Çärjew
*1984    Nebitçi Krasnowodsk
*1985    Lokomotiw Aşgabat
*1986    Nebitçi Krasnowodsk
*1987    SKIF Aşgabat
*1988    Ahal Aşgabat Raýon
*1989    Medik Nebitdag
*1990    Awtomobilist Aşgabat
*1991    Obahojalyktehnika Aşgabat

## Bäsleşik möwsümleri

## Umumy statistika

## Hemişe gol salanlar

;Iň köp pökgi geçiren oýunçy:
*6 gezek:
**Berdi Şamyradow (2004, 2005, 2007, 2008, 2009 we 2010)
;Bir möwsümde bir oýunçynyň iň köp pökgi:
*Her biri 41 gol:
**Sergei Kazankow (1992)
**Rejepmyrat Agabaýew (1995)

## Birnäçe hat-trik

;Bir möwsümde iň köp birnäçe hat-trik;
*4 hat-trik:
**Didar Durdyýew (2024)

## HEM
*Türkmenistanyň milli futbol ýygyndysy
*Ruslan Mingazow

## Salgylanmalar
*TFFhttps://www.tff.com.tm/match
Türkmenistanyň Prezidentiniň Kubogy

**Türkmenistanyň Prezidentiniň Kubogy**, Türkmenistan Futbol Federasiýasyna degişli futbol basleşigi.

## Taryhy
Şu ýyl bu kubogyn 13njisi geçirilyar we altyn medal alan 20,000 mün $, kümüş medal alan 10,000 $ we bürünç medal alan bolsa 5,000 $ eýesi bolar.

## Geçen Oýunlar

### Türkmenbaşy Kubogy 2007
Bu ýyl ýaryş Baýdak aýynyn 11-i, 19-y arasynda geçiriler. Ona gatnaşjak toparlar hazir doly belli dal. Emma kubogyn guramaçylary dürli döwletlerden 8 topara çagyryş hat iberdiler.
### Türkmenbaşy Kubogy 2006
Ahli oýunlar Aşgabatda, Köpetdag Stadionynda geçirildi we olara janköýerler gaty gyzyklanma bildirdiler.
----
*  Yeniji: Dacia FC, Moldawiýa (20,000 $ sowgat aldy)
*  Finalist: HTTU Aşgabat, Aşgabat (10,000 $ sowgat aldy)
*  3nji orun: Worskla FC (ýaşlary), Ukraina (5,000 $ sowgat aldy)
* 4nji orun: Traktor FC, Özbegistan
----
**Grupba A:**
* CSKA FC , Duşanbe Tajigistan
* Traktor FC, Taşkent Özbegistan
* HTTU Aşgabat, Aşgabat Türkmenistan
* Nebitçi FT, Balkanabat Türkmenistan
**Grupba B:**
* Worskla FC, Poltawa Ukraýina 
* Perspolis-Horasan FC, Maşat Eýran
* Dacia FC, Kişinew Moldawiýa
* Merw FT, Mary Türkmenistan

### Türkmenbaşy Kubogy 2005
Ahli oýunlar Aşgabatda, Köpetdag Stadionynda geçirildi we olara janköýerler gaty gyzyklanma bildirdiler.
----
* Yeniji: Nisa-Çandybil FT (20,000 $ sowgat aldy)
* Finalist: Nebitçi FT (10,000 $ sowgat aldy)
* 3nji orun: Awiator FC (5,000 $ sowgat aldy)
* 4nji orun: Mika FC
----
**Grupba A:**
* Türkmenistan Olimpiýa ýygyndysy
* Worskla FC, Poltawa Ukraýina 
* Awiator FC, Tajigistan
* Nebitçi FT, Balkanabat Türkmenistan
**Grupba B:**
* Nisa-Çandybil FT, Aşgabat Türkmenistan
* Nowbahor FC, Namangan Özbegistan
* Okjetpes FC, Kokçetaw Gazagystan
* Mika FC, Aştarak Ermenistan

### Türkmenbaşy Kubogy 2004
Ahli oýunlar Aşgabatda, Köpetdag Stadionynda geçirildi we olara janköýerler gaty gyzyklanma bildirdiler.
----
* Yeniji: Nisa-Çandybil FT (20,000 $ sowgat aldy)
* Finalist: Torpeda Kutaisi FC (10,000 $ sowgat aldy)
* 3nji orun: Worskla FC (5,000 $ sowgat aldy)
* 4nji orun: Awiator FC
----
**Grupba A:**
* Abumüslim FC, Maşat Eýran
* Torpeda Kutaisi FC, Gruziýa
* Worskla FC, Poltawa Ukraýina 
* Nebitçi FT, Balkanabat Türkmenistan
**Grupba B:**
* Awiator FC, Tajigistan
* Flory FC, Tallinn Estoniýa
* Lokomotiw Moskwa FC, Russiýa
* Nisa-Çandybil FT, Aşgabat Türkmenistan

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Türkmenistanyň Futbol federasiýasy

**Türkmenistanyň Futbol Federasiýasy**, Türkmenistanda futbolyň baş ýöredijisi.
1992 ýylynda guryldy. 1994 ýylynda FIFA we AFC agzasy boldy.

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
HTTU Aşgabat

**HTTU Futbol Topary**, Aşgabat şaherinde yerleşyar. Ýokary Ligada basleşige dowam edyar. Oyunçylarynyn aglabasy Halkara türkmen-türk uniwersiteti talyplaryndan düzülen futbol topary.

## Üstünlikleri
* Ýokary Liga (**3**)
** Yeniji: 2005, 2006, 2009
* Türkmenistanyň Kubogy (**2**)
** Yeniji: 2006, 2011
** Finalist (2-nji orun): 2008, 2012
* Türkmenistanyň Naýbaşy Kubogy (**3**)
** Yeniji: 2005, 2009, 2012
** Finalist (2-nji orun): 2006, 2011
* Türkmenistanyň Prezidentiniň Kubogy (**3**)
** Yeniji: 2007, 2008, 2009
** Finalist (2-nji orun): 2006

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Köpetdag FT

**Köpetdag FT** hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Aşgabat FK

200px|thumb|right|Aşgabat futbol kluby emblemasy
## Gysgaça maglumat
**Aşgabat FT** hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.

Türkmenistanyň ýokary ligasynyň 2 gezek çempiony Aşgabatt futbol kluby 2006-njy ýyldan bäri ýokary ligada çykyş edýär. Ol 2007 we 2008-nji ýyllarda çempion boldy.

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Kategoriýa:Futbol
Kategoriýa:Sport
Merw FK

thumb|200px|'''Merw FK'''
**Merw FK** hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
2005 ýyly Türkmenistan Kubogynyñ eýesi.

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Şagadam FT

**Şagadam FT** hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.

## Üstünlikleri
* Ýokary Liga (1) 
** Yeniji: 2002
* Türkmenistanyň kubogy (**1**)
** Yeniji: 2007

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Kategoriýa:Türkmenbaşy
Türkmenistan Milli Futbol Ligasy 2006

**Türkmenistan Milli Futbol Ligasy 2006**, gaty çekeleşikli geçdi.
## Jemlenen Netije
Şunluk bilen, HTTU Aşgabat we Nebitçi FT AFC Kubogyna 2007-de gatnaşmaga hukuk gazandylar.

Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Balkanabat stadiony

**Balkanabat Stadiony**, Balkanabatda yerleşyan köp-dürli sportlar üçin ulanylyan stadion.
Ol köplenç halatlarda futbol oyunlary üçin ulanylyar we Nebitçi FT ony öz öy oyunlaryny geçirmek üçin ulanyar. Ol 10,000 orunlykdyr.

Kategoriýa:Balkanabat
Kategoriýa:Türkmenistanda Futbol
Balkan Daglary

**Balkan Daglary**, Günbatar Türkmenistanda ýagny Balkan welaýatynda iki dagyň (Uly Balkan we Kiçi Balkan) umumy ady.

## Taryhy

Seljuk türkmenleriniň günbatara ýörişi döwründe Kiçi Aziýanyň daglyk ülkelerine (bolgarça *Stara Planina*, grekçe *Hemus* diýen dagyň etegine) göçüp baran türkmenler şol daglaryň özleri üçin düşnüksiz atlaryny öňki öwrenişen milli atlary (Balkan) bilen çalşyrypdyrlar (W. W. Bartold). Şeýlelikde, dünýäde Balkan diýen iki sany dag ady emele gelýär. Soňky dagyň ady Ýewropanyň günortasyndaky uly ýarym adanyň ady hökmünde-de ulanylmaga başlaýar. Ýewropa alymlary, köplenç hem rus ýer ölçeýjileri tarapyndan Türkmenistandaky Balkanyň ady biraz üýtgedilip, ol Balhan, Balhany görnüşinde ulanyldy.
Kategoriýa:Dag ulgamlary
Paraw, Balkan

**PARAW** (Parsça: فراوه *Ferawe*) - Balkan welaýatynyň Serdar (öňki Gyzylarbat) etrabynda oba.

## Taryhy
Serdar şäherinden 25 kilometr günbatarda, dagyň eteginde ýerleşýän bu oba bilen dag aralykda gadymy Paraw (käbir çeşmelerde Ferawa) diýen şäheriň galyndylary bar. Bu ýerde iki sany gümmezli gubur şu wagta çenli saklanyp galypdyr. Olardan bir kilometr çemesi uzaklykda, dagyň belent gaýasynda XI asyra degişli hasap edilýän ýer bar.

Obanyň üstüne abanyp duran daga Partaw (“par dagy”) diýilýär. Şu ýerdäki Paraw, Parawata, Parawbibi, Partaw diýen ýerleriň, şeýle-de, obanyň deňesindäki gumda gazylan Par atly gadymy guýynyň we obanyň atlaryna esas bolan “par” sözi Iranileriň par (parn) taýpasynyň adyndandyr diýlip hasap edilýär. Gadymy Iranli Parfiýa döwletiniň adynda-da parlaryň etnik ady duş gelýär.

Paraw öz döwründe adybir welaýatyň merkezi bolupdyr

Kategoriýa:Balkan welaýaty
Misserian

**Misserian** [Misseria:n] – Gadymy Dehistan şäheriniň iň esasy we uly bölegi, şeýle-de şu sebitdäki giň düzlük. Bu at barada: ser. Dehistan. Mukaddes Ruhnamada öň ekilip, soňra dürli sebäbe görä taşlanan, häzirki döwürde täzeden janlandyrmak zerur bolan topraklaryň sanawynda Misserianyň hem ady tutulýar. Dogrudan-da, Misserian düzlügi uzak wagtlap – b. e. öňki III müňýyllygyň ahyrlaryndan tä b. e. XIV asyryna çenli suwarymly ekerançylyk bilen meşgul bolnan bereketli toprak bolupdyr.

Kategoriýa:Balkan welaýaty
Awesta dili

**Awesta dili**- gadymy eýran dilleriniň biri. Gadymy eýran dini ýadygärligi bolan "Awesta" şu dilde ýazylypdyr. Awesta diliniň iki dialekti bolup, olaryň biri has arhaik, beýlekisi bolsa has soňky awesta dialektleridir. Biziň eýýamymyzdan öň 7-6 asyrlarda Awesta dili gepleşik dili bolmakdan galyp, özüniň leksikasynda, sintaksisinde, stilinde dini edebiýatlaryň tradision kada-kanunlaryny şöhlelendiripdir. Awesta dilinde ýedi düşüm, birlik, ikilik, k. s-lar bolupdyr. Çalyşmalar, sypatlar hem atlar ýaly, düşüm we degişlilik goşulmalaryny kabul edipdir. Bu dilde fleksiýa örän uly orun tutupdyr.

Kategoriýa:Diller
Awiamodelizm

**Awiamodelizm** - uçurylýan enjamlaryň modellerini konstruirlemek we gurmaklyk.

Kategoriýa:Awiasiýa
Etrek derýasy

**Etrek** – Günbatar Türkmenistanyň (Etrek, Esenguly etraby) we Eýranyň çäklerinden akýan, joşanda Hazara guýýan derýa. Ol gözbaşyny Türkmen-Horasan daglarynyň 3060 metr belentliklerinden alýar. Derýanyň uzynlygy 669 kilometr, Türkmenistanyň çäginde 204 kilometr. Geçmişde Etregiň suwy bol eken, şonuň üçin orta asyrlarda derýanyň ýakalaryndaky düzlüklerde dürli ekinler ekilipdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu sebitde (Dehistanda) çekilen gadymy suwaryş desgalary: noburlar, nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar ýatlanylýar.

Kategoriýa:Derýalar
Awiasion dwigatel

bélyegkép|219px|thumb|Boeing 737

**Awiasion dwigatel** - uçurylýan enjamlary (uçarlary, dikuçarlary, dirižabllary) herekete getirmek üçin hyzmat edýän ýylylyk dwigateli. Awiasion dwigatelden onuň bökdençsiz işlemegi, maksimum kuwwatly bolmagy, ýangyjy az harçlamagy, gabarasynyň kiçi bolmagy we ş.m. talap edilýär. 20 asyryň başlaryndan II jahan urşunyň soňuna çenli uçuş enjamlarynda köplenç porşenli Awiasion dwigatel ulanylýardy. Porşenli awiasion dwigatel işleýiş prinsipi we gurluşy boýunça awtomobil dwigatelinden tapawutlanmaýar. Emma uçuş enjamlarynyň tizligine bolan talabyň artmagy we gazturbina awiasion dwigateliniň peýda bolmagy bilen ol ulanyşdan galýar. Häzirki zaman uçuş enjamlarynda gazturbina awiasion dwigateliniň turbowintli (TWD), turboreaktiw (GRD) we iki konturly turboreaktiw (DTRD) görnüşleri ulanylýar. Turbowintli awiasion dwigateliň turbinasy ýangyjyň emele getiren ýylylygynyň köp bölegini mehaniki işe, galan bölegini bolsa gaz akymynyň kinetik energiýasyna öwürýär. Turbowintli awiasion dwigateliň işleýiş shemasy boýunça howa akymy diffuzorda tizligiň zarbyna gysylýar we kompressora barýar. Kompressorda howa 7-8 esse gysylyp, ýanyş kamerasyna barýar. Ýanyş kamerasynda howa forsunkadan pürkülýän ýangyç bilen garyşýar we tutaşyp ýanýar. Ýanmak netijesinde emele gelen gaz tizligi ulaldýan enjamyň, soň bolsa turbinanyň piljagazlarynyň üstünden geçýär we giňelmek bilen turbinany herekete getirýär. Turbinada alnan mehaniki iş kompressory we winti aýlamaga harç edilýär. Aýlaw sanyny peseltmek üçin awiasion dwigateliň oky bilen wintiň arasynda reduktor goýulýar. Winti aýlamaga turbinanyň mehaniki işiniň takmynan 40% harç edilýär. Turbowintli awiasion dwigateliň tizligi 700&nbsp;km/s çenli ýetýär. Turboreaktiw awiasion dwigateliň winti we reduktory bolman, onda ýylylygyň diňe kompressory aýlamaga gerek bolan bölegi mehaniki işe öwrülýär, galan bölegi bolsa reaktiw soplo arkaly howa ýaýraýar. Soplodan çykýan gazyň ägirt uly kinetik energiýasy bolup, onuň garşysyna şonça-da reaktiw güýç döreýär. Ol reaktiw güýje bolsa turboreaktiw dwigateliň çekiş güýji diýilýär. Iki konturly awiasion dwigatel ses tizligine golaý tizliklerde örän amatlydyr we häzir giňden ulanylýar. Awiasiýada awiasion dwigateliň başga görnüşleri hem ulanylýar.

Kategoriýa:Awiasiýa
Awiasiýa medisinasy

**Awiasiýa Medisinasy** - medisinanyň awiasiýa uçuşlary medisina hyzmaty bilen üpjün edýän bölümi. Onuň wezipesi harby, sport we transport awiasiýasynyň spesialistleriniň zähmet şertlerini öwrenmekden, olaryň saglygyny gorap saklamak üçin profilaktik çäreleri işläp düzmekden, gigiýena kadalaryny berjaý etmekden ybaratdyr. Awiasiýa ylmynyň ösmegi bilen birlikde awiasiýa medisinasy hem ösüp kämilleşdi. Bu bolsa has ýokary belentliklerden çalt uçmak bilen baglanyşykly problemalary çözmekde awiasiýa ylmyna köp kömek berdi. SSSR-de awiasiýa medisinasynyň düýbi 1918 ýylda Sarisyn (häzirli Wolgograd) şäheriniň goralýan günlerinde tutuldy. Şol wagt lýotçikleriň saglygyna gözegçilik etmek üçin awiasiýa bölümlerine wraçyň ştaty berildi. Häzirki zaman şertlerinde awiasiýa medisinasy atm-nyň ýokary gatlaklarynyň adam organizmine edýän täsirini öwrenýär, atm. basyşy we kislorodyň parsial basyşy peselen halatlarynda lýotçiklere kadaly işlemäge mümkinçilik berýän çäreleri işläp düzýär. Adam organizminiň ýokary tizlige has çydamly bolmagynyň çärelerini, häzirki zaman samolýotlary heläkçilige duş bolan wagtlarynda olaryň inž-tehn. sostawyny, ýolagçylaryny halas etmegiň ýollaryny öwrenýär. Ol awiasiýa gullugyndaky adamlaryň saglyk ýagdaýyna edilýän talaby kesgitlemek, lýotçikler sostawynyň ýaşaýşyny, dynç alşyny we iýmitini öwrenmek wezipelerini ýerine ýetirýär. Awiasiýa medisinasy umumy medisina metodlary bilen bir hatarda özüne degişli metodlary hem ulanýar. Soňky ýyllarda awiasiýa medisinasyndan özbaşdak pudak hökmünde kosmos medisinasy bölünip aýryldy.

Kategoriýa:Awiasiýa
Awitaminoz

**Awitaminoz** (gr. a-ýoklygy aňladýan ownuk bölek; witaminler) - organizmde witaminler ýetmezligi zerarly döreýän kesel. Bu keseli ilkinji gezek 1880 ýylda rus wraçy N. I. Lunin açdy. Ol awitaminozy ak syçanda tejribe geçirmek bilen ýüze çykarypdyr. Adamda "A" witamini ýetmese, gije körlük, "D" witamini ýetmese, rahit we "RR" witamini ýetmese, pellagra keselleri döreýär. Awitaminoz keseli haýwanlarda hem bolýar. Meselem: uly mallarda "A" witamini ýetmese, olar iç taşlaýar, ýaş mallar göýdük ösýär. Haýwanlarda (sygyrda, goýunda, guşda we beýleki oba-hojalyk mallarynda) "B" witamini ýetmese, olaryň nerw sistemasynyň işleýşi bozulýar. Awitaminoz keseliniň döremezligi üçin adamlara we haýwanlara dürli witaminlere baý bolan iýmitler berilmelidir hem-de bu barada profilaktik çäreler görülmelidir. (serediň: Gipowitaminoz)

Kategoriýa:Keseller
Awiasiýa psihologiýasy

**Awiasiýa Psihologiýasy** - psihologiýa ylmynyň uçuş işleriniň psihologiki meselelerini öwrenýän pudagy. Ol uçuş şertlerine baglylykda uçuş işiniň dürli görnüşleriniň psihol. aýratynlyklaryny, şahsyýetiň, awiasiýa tehnikasynyň psihol. hal-häsiýetini we okadylyş metodlaryny öwrenýär. Uçujynyň howa giňişliginde bolan wagtyndaky psihik prosesleriniň geçişi beýleki adamlaryňkydan tapawutlanýar. Bu ylym uçuş döwründe uçujynyň nerw sistemalarynyň, esasan hem kelle beýnisiniň uly ýarym şar bardasynyň iş ukybynyň, ünsüni çalt we dogry peýdalanmagyň, daşky täsirleri kabul ediş tizliginiň, priborlaryň işleýşine yzygiderli gözegçilik edişiniň psihol. aýratynlygyna gözegçilik edip, şony öwrenýär. Awiasiýa psihologiýasynyň geçirýän synaglarynyň netijeleri awiasiýada zähmet öndürijiligini ýokarlandyrmak, howpsyzlygy saklamak, uçujylaryň samolýotda uçmaga bolan ukybyny kesgitlemek üçin peýdalanylýar.

Kategoriýa:Awiasiýa
Kategoriýa:Psihologiýa
Awizo

**Awizo** - özara hasaplaşyklarda bolup geçýän üýtgeşikleri bir kontragentiň beýleki kontragente hat üsti bilen mälim etmegi. Awizo bank praktikasynda giňden ulanylýar.

Kategoriýa:Söwda
Awksentýewskiý Konstantin Alekseýewiç

**Awksentýewskiý Konstantin Alekseýewiç** [18. (30). IX. 1890 - 2. XI 1941] - sowet harby işgäri, Türküstanda graždanlyk urşuna aktiw gatnaşyjy. 1917 ýyldan SSKP çleni. Ol Wologda gub-synyň Staryý Kunož obasynda dogulýar. Ol 1914 ýyldan başlap goşunda gulluk edýär. 1916 ýylda Wladimir pyýada goşun uçilişesini gutarýar. Ol Twer we Wologda gub-larynda Sowet häkimiýetini gurmaklyga gatnaşýar. Ol 1918 ýylda Wologda gub-synyň harby komissariatynyň, soňra Ýaroslawl harby okrugynyň komissary bolýar. Ol graždanlyk urşunyň frontlarynda 4-njy armiýanyň komanduýuşisi, Gündogar frontuň Günorta toparynyň rew. harby sowetiniň çleni, 1-nji armiýanyň rew. harby sowetiniň çleni, Türküstan frontunyň komanduýuşisiniň orunbasary, M. W. Frunzäniň egindeşi bolýar.
Ol 1920 ýylda Zawolžýe harby okrugynyň we 2-nji zähmet armiýasynyň goşunlaryna, awgust-oktýabr aýlarynda 6-njy armiýanyň goşunlaryna komandirlik edýär, soňra Günorta frontuň komanduýişisiniň kömekçisi bolýar. Ol 1921-22 ýyllarda Ukraýina we Krym goşunlarynyň komanduýişisiniň orunbasary, 1922 ýylyň iýul-awgust aýlarynda Uzak Gündogar respulikasynyň baş komissary we harby misnistri bolýar. Ol 1923-25 ýyllarda korpusa komandirlik edýär. 1925-27 ýyllarda Türküstan frontunyň goşunlarynyň (1926 ýyldan Orta Aziýa harby okrugynyň) komandiri bolup, basmaçylygy derbi-dagyn etmeklige ýolbaşçylyk edýär. 1928-31 ýyllarda Gyzyl Baýdakly Kawkaz armiýasynyň komanduýişisi bolýar. 1931 ýylda otstawka çykýar. Ol iki gezek "Gyzyl Baýdak" ordeni we ÖzSSR-niň "Zähmet Gyzyl Baýdak" ordeni bilen sylaglanýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Şahyr

Şahyrlar barada aýdamda türkmenleriň görnükli, ajaýyp şahyrlary köp. Olar öz döwründe bize goşgulary, hekaýalary, poemalary galdyrypdyrlar. Olardan iň görnüklileri aşakda 
*Magtymguly Pyragy
*Omar Hayýam
*Abdysetdar
*Şeýdaýy
*Wepaýy
*Abdylla Şabende
*Ýunus Emre  we şuňa meňzeş şahyrlarymyz köpdir. Olar dürli asyrlarda yaşap geçen şahyrlardyr. Bu şahyrlar türkmeniň agzyny bir etjek bolup jany teni bilen türkmen halkyny agzybirlige çagyrdylar.

Kategoriýa:Şahyrlar
Şamkir

**Şamkir** () — Azerbaýjanyň Şamkir raýonynyň administratiw merkezi.
Kategoriýa:Azerbaýjanda şäherler
Kategoriýa:Azerbaýjanyñ şahyrlary
Moskwa

**Moskwa**, **Maskwa**, **Moskowa** - Russiýa Federatsiýasynyn paýtagty, Federal şäher hasaplanyar, adminstratiwnyy esasy federalnyy merkezi toweregi we moskwa merkezi welayaty hasaplanyar.

In uly mukdar boyunca Rossiýanin şäher halky we onun hereketi yerine yetirijiler **12 330 126** adam, in kop halkly saherlerden, tutuslayyn Yewropada yerlesen. Sol sanalan dunyanin on saherlerinin halklary giryar.

thumb|right|350px|Moskwadan bir görnüş

## Çeşme
Kategoriýa:Ýewropa döwletleriniň paýtagtlary
Kategoriýa:Russiýa şäherleri
Berdi Kerbabaýew

left|thumb|Berdi Kerbabayew
**Berdi Kerbabaýew** (1894-1974).düzme

## Goşgular

*Lenin 
*Komunistik Partiýa
*Rus halkyna
*Türkmenistanym
*Atama soňky hatym
*Ak altyn
*Iç ýene-de, iç ýene

## [[Iç ýene-de, iç ýenePoemalar|Poemalar]]
*Gyzlar dünýäsi
*Dakylma
*Ýaz möwsüminde bir gözel
*Kepän dodak  
*Amyderýa
*Iki göreç
*Aýlar

## Hekaýa ve oçerkler
*Müdir 
*Adat dälmi? 
*Arslan 
*Aşgabat 
*Hakykat
*Komissar Geldiýew
*Mollamurt 
*Iki mekdep
*Üç mekdep

## Powestler
*Garşa guda
*Baýram
*Çekişmez
*Yhlasa-myrat
*Aýsoltan

## Romanlar
*Aýgytly ädim
*Nebitdag 
*Gaýgysyz Atabaý
*Suw damjasy, altyn dänesi
*Öten günler

## Pýesalar
*Göterim 
*Huýrlukga-Hemra
*Doganlar 
*Magtymguly
*
*

Ulanylan sahypalar
http://www.turkmens.com/sairler/Berdi_KERBABAEV.html 

Kategoriýa:Şahyrlar
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Ata Gowşudow

**Ata Gowşudow** (1903-1953) türkmen halkynyň görnükli ýazyjylarynyň biri. Ol hekaýa, powest, roman ýazmaklyk bilen gyzyklanýar.

Perman romany

Ýazyjy 1903-nji ýylda Aşgabat şäheriniň golaýyndaky Büzmeýin obasynda eneden dogulýar. Onuň ejesi belli ertekiçi aýal Ogulgerek eje bolupdyr. Ýaşlykda Ogulgerek eje öz ogluna rowaýatdyr, ertekiler aýdyp beripdir. Şeýlelikde Atada halk döredijiligine we çeper edebiýata söýgi döräpdir. Ol ilki oba mekdebini 
tamamlaýar, soňra mugallymçylyk kursunda okaýar. Ol 1922-nji ýylda sowet partiýa mekdebinde okaýar. Ol şol döwürde „Gyzyl puluň gullary“ atly pýesasyny ýazýar. 1922-nji ýyldan başlap Moskwadaky Gündogar zähmetkeşleriniň kommunistik uniwersitetinde okap başlaýar. Bu ýerde okamak onuň gözýetimini giňeldýär, rus edebiýatyna bolan söýgini döredýär. Türkmenistanda kadr ýetmezçilgi sebäpli Atany Moswkadaky uniwersiteti gutarmanka işe çagyrýarlar. Ol 1925-nji ýylda „Ýaş Kommunist“ gazetinde işläp başlaýar. 1927-1933-nji  ýyllar aralykda Magaryf işlerinde işleýär. 1933-nji ýylda „Sowet Türkmenistan“ gazetiniň edebi işgäri bolup işleýär. 1934-nji ýylda „Ýolumy düzetdim“, „Azaşan yzyny tapdy“ ýaly hekaýalary ýazýar. 1938-nji ýylda Türkmen döwlet ylmy derňew dil we edebiýat institutynyň ylmy işgäri bolup işleýär. Ol şonda halk döredijiligini toplamak bilen meşgullanýar. Ata Gowşudowyň "Perman" romanynda Gökdepe söweşi tragediýasy hakyky teswirlenip görkezilýär. Ýöne romany çap etmeklik sowet döwründe senzura ugraýar, we romanyň ilkinji  baby bütünleý ýogadylýar. Galan baplaryny Ata Gowşudow aradan çykansoň, ýazyjy Nargylyç Hojageldiýew ýolbaşçylyk edip çap etdi.

#### Perman atly romany.
Onuň bu eseriniň käbir bölümleri 1939-1940-njy ýyllarda Sowet edebiýaty" žurnalynda çap edilýär.Muňa garamazdan ýazyja öz kitabynyň çap edilişini görmek miýesser etmeýär.

Beýik watançylyk urşundan öň başlan romanyny uruşdan soň tamamlaýar.Gökdepe galasynyň basylyp alnyşy barada gitmesi sebäpli onuň romany çap edilmeýär.Munuň sebäbi bolsa şol wagta çenli gozgalmaýan" Gökdepe söweşi"  barada giňişleýin maglumat berilmegi we rus-türkmen dostluguna zeper ýetmesi şüwhesi bilen onýyllar soň ýagny 1989-njy ýylda kitap görnüşinde çap edilýär.Eserde  Öwezmyrat batyr,Dykma serdar,Kany batyr,Nepes,Hal molla,Stepan aga ,Gutlymyrat,Seýitmyrat beg,Perman ýaly gahrymanlar hereket edýär.Kitapda bu ýokardaky gahrymanlaryň üsti bilen Gökdepe galasynyň söweşden öňki we soňky yagdaýy,sosial deňsizlik ýaly meseleler  gozgalýar.

## Hekaýalar
*Gandym awçynyň maşgalasy

*Gajar aga
*Azaşan yzyny tapdy
*Ýolumy düzetdim
*Garrynyň Sözi
*Ýelli Ödäniň öýlenişi

## Powestler
*Dordepel
*Watan ogly 
*Iň soňky arçyn

Dddduog4hhsusuuxuxusu

## Pýesalar
*Juma
*Gyzyl puluň gullary
*Görogly
*Ganly jeňňel

Kategoriýa:Şahyrlar

Kategoriýa:20-nji asyryň adamlary
Towşan Esenowa

**Tovshan Esenowa** (1915-1988).

## Goşgular
*Jan,watan
*Hasyl hakynda ballada 
*Komsomol
*Uzaklara nazar 
*Adam ÿüregi, 
*Pyragy
*Tur, Nepes 
*Zülpüñ 
*Gündogar aÿallaryna açyk hat
## Poemalar
*Liena oden
*İspan gyzyna
*Güller
*Lenin we çopan gyzy hakynda hekaÿat
*Arçman Çeşmesinıñ boÿunda
*Keltebeden rowaÿaty 
## Oçerkler
*ündogara uzan gol
*Hindistanda hyÿalym 
*Aÿ dogar, älem görer 
*Arer 
*Aÿnabat
## Pesalar
*Şemşat  
*Seniñ yşkyñda

Kategoriýa:Şahyrlar
Gyzlar dünýäsi

GYZLAR DÜNÝÄSI
”GYZLAR DÜNÝÄSI” ilkinji gezek 1927-nji ýylda ”Türkmenistan” gazetinde çap edilýär. Şondan bir ýyl soñ özbaşdak kitap bolup çykýar. Poemanyñ teksti Nurmuhammet Aşyrpuryñ 1980-nji ýylda Eýranyñ Kümmet-Kowus şäherinde çap edilen kitabyndan alyndy.

Arap-pars elipbiýinden latyn elipbiýine geçiren:
Alieh Şamdan

GYZLAR DÜNÝÄSI

Öñ zamanlar bardy şeýle bir wagyr:
”Añsadyna bakan aýal gyz dogyr”

Bu pikir gelýärdi örän uzakdan,
Aýal-gyzy hiç çykarman duzakdan.

Diýseñ: ”Gyzy boldy planyñ, äheý!”
”Ola bolmandyr-ow – diýerler – päheý!”

Gyz kişiniñ maşgalasy ahyry,
Adam hasap etmezler ol pahyry.

Gyz ýurt goramaz, busar oturar,
Abraý däl, käte ysnat getirer.

Gyzdan yurt eýesi ýa nesil bolmaz
Gyzly uzak gülmez, ogully ölmez!

Oguldyr atanyñ arka daýanjy,
Gyz dörän gününden alada, ynjy…

Şeýle wagyzlardan gulak ganansoñ,
Erbet nysak hakykata dönensoñ,

Eşidende atasy ”göbek kes” sözün
Igenç bilen aýdar: kesiñ bogazyn.

yzyny oka>> http://www.turkmens.com/sairler/Berdi_KERBABAEV.html
Matematiki logika barada düşünje

## Dushunje
Matematiki logika umumy ýa-da formal logika diýlip atlandyrylýan ylmyň bir bölegidir. Umumy logika gadymy döwürde yüze çykyp, oýlanmagyň, pikirlenmegiň, dünýä akyl yetirmegiň kanunlaryny  we görnüşlerini öwrenýän ylymdyr.
Matematiki logikanyň aňyýetleri we usullary diňe bir informatika, matematika, fizika, biologiýa ýaly ylymlarda däl-de, eýsem, tehnikada, pedagogika, psihologiya, hukuk we dil ylymlarynda, ykdysadyýetde hem peýdalanylýar.                                      
Matematiki logikanyň esasy düşünjeleriniň biri pikir aýtma düşünjesidir. Ýa çyn, ýa-da ýalan bolan sözleme (tassyklama) pikir aýtma diýilýär. Meselem, “3 - ýönekeý san”, “Aşgabat –Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenisitanyň paýtagty” pikir aýtmalardyr. 
Her bir pikir aýtma çyn ýa-da ýalan bahany alyp bilýär. Hiç bir pikir aýtma şol bir wagtda hem çуn, hem ýalan bolup bilmeýär. Käbir pikir aýtmalaryň çyndygy ýa-da ýalandygy häzirlikçe bize belli bolman bilýär. Emma oňa garamazdan, olary biz pikir aytma hasaplaýarys. Sebäbi barlag netijesinde tassyklamanyň çyndygyny ýa-da ýalandygyny anyklap bolýar. 
## Mysallar
a)  3=7 (ýalan pikir aýtma);( 
b) Şu gün Magtymguly aýynyň 12-si (çyndygy ýa-da ýalandygy anyklanmaly pikir aýtma);ýok              
ç)  13 - ýönekeý san (çyn  pikir aýtma).
d)  Ýel öwüsdi (haçan we nirede öwüsdi?)
e)  Ýoluň ini 14 m. (haýsy ýol?)

## Bellik
Her bir sözleme pikir aýtma diýip bolmaýar. Mysal üçin, sorag ýa-da ýüzlenme sözlemleri pikir aýtma däldir, sebäbi olaryň çyndygy ýa-da ýalandygy barada kesgitli bir pikir aýdyp bolmaýar. Meselem, “Sen haýsy klasda okaýarsyň?”, “Ýaşasyn parahatçylyk!” diýen sözlemler pikir aýtmalar bolup bilmeýärler.
Çyndygy ýa-da ýalandygy barada goşmaça maglumat talap edýän sözlemlere hem pikir aýtma diýip bolmaýar.
Matematiki logikada “pikir aýtmanyň çynlyk bahasy” diýen düşünje girizilýär. Pikir аýtmanyň çynlyk bahasy “çyn” we “ýalan” sözler bilen ýa-da “1” we “0” sifrler bilen bellenilýär.

Kategoriýa:Informatika
Matematiki logikanyň elementleri

Matematiki logikanyň elementleri
Berlen pikir aýtmalardan täze has çylşyrymly bolan pikir aýtmalary emele getirýän amallara logiki аmаllаг ýa-da logiki baglanyşyklar diýilýär Özi hem şeýle çylşyrymly pikir aýtmalaryň çyndygy ýa-da ýalandygy оnuň düzümindäki ýönekeý pikir aýtmalaryň çyndygyna ýa-da ýalandygyna baglydyr. Pikir aýtmalaryň çynlyk bahalary EHM-de logiki amallary amala aşyrmak üçin esas bolup durýar. Logiki amallaryň içinde üç sanysy esasy hasap edilýär. Olar: iki pikir aýtmanyň dizýunksiýasy, iki pikir aýtmanyň konýunksiýasy, рikir aýtmanyň inkär etmesi.
Pikir aýtmalar üstünde logiki amallar çynlyk jedweli arkaly kesgitlenýär.

Kategoriýa:Informatika
Kategoriýa:Matematika
C++ programmirleme

## C++da if else komandalary

 "||" we "&&" if -in içinde köp zat denesdirmek ucin ulanyp bolyar. "&&" diymek “we” diymek, "||" diymek
“ya-da” diymek.
Meselem,
sagat 5 yada 6 bolsa: if( sagat==5 || sagat==6 )

ady meret bolsa we sagat 7 bolsa: if( ady==”meret” && sagat==7 )

   "&&" ulanan wagtyn, 2 tarapy hem dogry bolsa, onda if icine giryar;
   "||" ulanan wagtyn, 2 tarapdan haysy hem bolsa biri yada ikisi hem dogry bolsa onda giryar;

Sagat==5 || sagat==6 diyen wagtyn, sagat 5 bolsa yada sagat 6 bolsa ishleyar, yogsada girenok.
And hem shonyn yali, yone ikisi hem dogry bolmaly.
Kabir programmalar:

```
string at, parol;              // iki sany stringy declare etdik

cout << “adyn name?” << endl;  // adyny sorayarys

cin >> at;                     // at atly stringy alyarys

cout << “parol ” << endl;     // paroliny sorayarys

cin >> parol;                  // parol atly stringy alyarys

//IF-ELSE KOMANDASY

if( at==”atamyrat” && parol==”1133567” )              // ady atamyrat bolsa '''we''' paroly 1133567 bolsa
   {
    cout << “geciber dogry” << endl;           // monitor "geciber dogry" gorkezer
   }
else 
   {                                          // yokorky if bolumi dogry bolmasa (ady we paroly dogry bolmasa)
    cout << “parol yalnysh!” << endl;          // monitor "parol yalnysh!" gorkezer
   }
```

Arslanalayew 
Kategoriýa:Informatika
Hommat Müllük

## Umumy
Teatryn sahnasynda, kinonyn ekranynda turkmenin bay dunyasini acyp gorkezyan nusgawy keshpleri janlandyryan artistlerin biri hem Hommat Mullukdir. Turkmen sungatynyny
Turkmen sungatyny osdurip, dunya derejesine cykaran halypalaryn biri bolan Hommat Mullugin doredijilik yolunda yashlar ucin nusga alarlyk bay tejribe bar.

## Omur daragty
Ol paytagtymyz Asgabatda dogulyp, 23-nji orta mekdebinde orta bilim alyar. Bir gezek Hommat synpdashlary bilen Turklmen dowlet akademiki drama teatryna, Bazar Amanowyn goyan "Keymir kor" oyunyna tomasha etmege baryar. Onun anynda turkmenin taryhy shahsy bolan Keymir korun Nedir shanyn koshgune gelip, ona oz ulkesinin adaty boyunca salam bersi, sahrayy turkmenlerin adyndan bashyny belent tutup gurleyshi ozmejek yz goyyar. Bu oyun ona guycli tasir edip, dunya akyl yetirishini cunlashdyryar. Asyl, shol oyundan son yash yigit Hommat teatra gatnamasyny yygjamladyar. Her gezek sahnada oyun bashlanynda , onun yuregi telwas tapyp gowni gahrymnlar bilen den deprenyar. Artistin hyjywly howesi bilen doran bu duygular ony Moskwanyn teatral sungaty institutyna getiryar.
Ol turkmen teatrlary ucin mundan on onlarca artistleri tayyarlan professorlar B.W.Bibikow bilen , O.I.Pushowanyn sungat ussahanasynda talim alyar. Tejribeli mugallymlar Hommat Mullukde tebigy zehinin bardygyna goz yetirip, ony terbiyelemage bashlayarlar. Hommat Mulluk 1963-nji yylda teatral instituty tapawutly tamamlap geleninden sonra, bir mowsum Mollanemep adyndaky Turkmen dowlet akademiki drama teatrynda ishleyar.

## Ulanylan ceshmeler
Turkmenintanyn gahrymany Gurbansoltan ejanin adyny goteryan jemgiyetcilik-syyasy we edebi-ceper zurnal

Kategoriýa:Şahsyýetler
Gurbanguly Berdimuhamedow

**Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow** 2006-2022 ýylyň fewral aýynyň 14-de prezident saýlawynda prezidentlige saýlandy. 1957-nji ýylyň 29-njy iýunynda Türkmenistanyň Aşgabat şäheriniň Gökdepe etrabynyň Babarap obasynda doguldy.dýktattor. 

= Biografiýasy =
1979-njy ýylda Aşgabatdaky Türkmen döwlet lukmançylyk institutyny tamamlady.

1979-njy ýyldan 1997-nji ýyllary aralygynda Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň ulgamynda dürli wezipelerde zähmet çekdi. Türkmen döwlet lukmançylyk institutynyň mugallymy, terapewtiki stomatologiýa kafedrasynyň dosenti, stomatologiýa fakultetiniň dekany, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Stomatologiýa merkeziniň direktory wezipelerinde işledi. Doktorlyk dissertasiýasyny gorady. Lukmançylyk ylymlarynyň doktory, ykdysady ylymlarynyň doktory, professor, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi diýen alymlyk derejeleri we atlary bar.

1997-nji ýylyň dekabrynda Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we Derman senagaty ministri wezipesine bellendi. 

Türkmenistanyň Saglygy goraýşy ösdürmek gaznasynyň ýerine ýetiriji direktory we Türkmen döwlet lukmançylyk institutynyň rektorynyň wezipesini ýerine ýetiriji wezipelerinde işledi.

Şeýle hem, 2001-nji ýylyň aprelinde Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasary wezipesine bellendi.

Türkmenistanyň we daşary ýurtlaryň köp sanly ýokary ordenleri we medallary bilen sylaglandy.

Dünýäniň birnäçe uniwersitetleriniň we akademiýalarynyň hormatly doktory we akademigi.

Boş wagtlary sport bilen we atçylyk sporty bilen meşgullanýar. rus dilini we nemes dilini bilýär. Maşgalaly, aýaly Ogulgerek, Serdar diýen ogly we iki gyzy bar.

Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň çözgüdi bilen 2006-njy ýylyň 21-nji dekabryndan Türkmenistanyň Prezidentiniň we Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysynyň wezipelerini wagtlaýyn ýerine ýetirdi.

2007-nji ýylyň 11-nji fewralynda ählihalk saýlawlarynda alty dalaşgäriň arasyndan Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine saýlandy

2007-nji ýylyň 14-nji fewralynda Türkmenistanyň häkimiýet edarasy bolan Halk Maslahatynyň XIX mejlisiniň barşynda Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine resmi girişdi.

2011-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda Gurbanguly Berdimuhamedowa Türkmenistanyň Gahrymany diýen ady berildi.

Türkmenistanyň we daşary ýurtlaryň köp sanly ýokary ordenleri we medallary bilen sylaglandy.

Dünýäniň birnäçe uniwersitetleriniň we akademiýalarynyň hormatly doktory we akademigi.

Prezidentlik möhleti. =
I Prezidentlik möhleti: Fewral 2007 - Fewral 2012.
II Prezidentlik möhleti: Fewral 2012 - Fewral 2017.
III Prezidentlik möhleti: 
Fewral 2017
## Salgylanmalar

Kategoriýa:Türkmen Syýasatçylary
Kategoriýa:Türkmenistanyň Prezidentleri
Maýa Kulyýewa

**Ma­ýa Ku­ly­ýe­wa** (d. Maý 1, 1920) Türk­me­nis­ta­nyň Gah­ry­ma­ny, Türk­me­nis­ta­nyň halk ar­tis­ti  Aş­ga­bat şä­he­ri­niň Büz­me­ýin et­ra­byn­da ene­den do­gul­dy. 1938 — 1941-nji ýyl­lar­da Mosk­wa­nyň P.I.Çaý­kows­kiý adyn­da­ky döw­let kon­ser­wa­to­ri­ýa­syn­da okap, ope­ra teat­ry­nyň aý­dym­çy­sy hü­nä­ri­ni ele al­dy. 

Ma­ýa Ku­ly­ýe­wa­nyň aja­ýyp se­si, ar­tist­lik ze­hi­ni, dra­ma uky­by aý­dym­çy ze­na­na uly meş­hur­lyk ge­tir­di. Ol öz aý­dym­la­ry bi­len dün­ýä ýü­zü­ne aý­la­nyp, türk­men aý­dym-saz sun­ga­ty bi­len ta­nyş­dyr­dy. 

Ol zäh­met ýo­lu­na 1941-nji ýyl­da Mag­tym­gu­ly adyn­da­ky Türk­men döw­let aka­de­mi­ki ope­ra we ba­let teat­ry­nyň ikin­ji de­re­je­li ar­tis­ti bo­lup baş­la­dy.
1945 — 1992-nji ýyl­lar­da şol teat­ryň ýo­ka­ry de­re­je­li ope­ra so­lis­ti, 1992 — 2001-nji ýyl­lar­da baş re­žiss­ýo­ry, oýun go­ýu­jy re­žiss­ýo­ry, 2010-njy ýyl­dan bä­ri Türk­me­nis­ta­nyň Mag­tym­gu­ly adyn­da­ky mil­li saz­ly dra­ma teat­ry­nyň sah­na us­sa­dy de­re­je­si bo­ýun­ça dra­ma ar­tis­ti we­zi­pe­le­rin­de iş­le­di. 

## Opera sungaty
*  «Zöhre -Tahyr » — Adrian Şapoşnikow we Weli Muhatow — *Zöhre* we *Mahym*
* «Sona» A.Agajykow — *Sona*
* «Şasenem-Garyp» Adrian Şapoşnikow we Daňatar Öwezow — *Şasenem*
* «Aýna» Adrian Şapoşnikow we Daňatar Öwezow — *Aýna*
* «Ýusup-Ahmet» Aşyr Kulyýew we B.Şehtera 
* «Abadan» Ýuliý Meýtus we Aşyr Kulyýew — *Abadan*
* «Leýli -Mejnun » Ýuliý Meýtus we D.Öwezow — *Leýli*
* «Bägül we Bilbil» — Adrian Şapoşnikow — *Gunça*
* «Ajap gelin» Ýikalaý Korsakow — *Marfa*
* «Ýewgeniý Onegin(Opera)» Piýotr Çaýkowskiý — *Tatýana*
* «Faust (Operaа)» [Şarl Fransua Guno] — ''Margarita''
* «[Madam Batterflaý» Jokomo Pulççini — *Çio-Çio-San*
* «Karmen (opera)» Jorj Bize — *Mikaýela*
* «Masgarabazlar(opera)» Rujero Leonkawallo-*Nedda*

## Filmografiýasy
*  Jadyly hrustal (aýdym-sazly film)1945
*  Çopanyň ogly — *Şeker*1954
*  Gün wagty — *Baharyň ejesi*1979
* *Şa ýalyň şahsy durmuşy* 1993

## Hormatly atlary we baýraklary
* Türkmenistanyň Gahrymany (2009) 
* Türk­me­nis­ta­nyň at ga­za­nan ar­tis­ti (1943) 
* Türk­me­nis­ta­nyň halk ar­tis­ti (1952)
* SSSR-iň halk ar­tis­ti (1955) 
*Al­tyn Aý medaly(2009)
* Lelin ordeni
*Türk­me­nis­ta­nyň Ga­raş­syz­ly­gy­nyň 20 ýyl­ly­gy­na medaly
*Ga­raş­syz, Ba­ky Bi­ta­rap Türk­me­nis­tan
*Türk­me­nis­ta­nyň Ga­raş­syz­ly­gy­nyň 25 ýyl­ly­gy­na ýu­bi­leý me­dal­y, 
*Mag­tym­gu­ly Py­ra­gy me­da­ly
*Türk­me­nis­ta­nyň Pre­zi­den­ti­niňTürk­me­niň Al­tyn asy­ry at­ly bäs­le­şi­gi­niň ýeňiji­si (2007) 

Türk­me­nis­ta­nyň Gah­ry­ma­ny, Türk­me­nis­ta­nyň halk ar­tis­ti, saz­ly sah­na­da aja­ýyp keşp­le­riň en­çe­me­si­ni dö­re­dip, hal­ky­my­zyň çyn ýü­rek­den söý­gü­si­ne, ab­ra­ýa hem-de hor­ma­ta my­na­syp ho­lan ar­tist, türk­men ope­ra­sy­nyň ady ro­wa­ýa­ta öw­rü­len aý­dym­çy­sy Ma­ýa Ku­ly­ýe­wa 2018-nji ýy­lyň 27-nji ap­re­lin­de 98 ýa­şyn­da ara­dan çyk­dy. 

## Çeşmeler

Kategoriýa:Sungat
Kategoriýa:Şahsyýetler
Soltan Mahmyt

300px|thumb|Gaznawy imperiýasy
## Umumy
Soltan Mahmyt gaznalylar (Gaznawylar) imperatorlygynyň iň beýik hökümdarydyr.
Otuz üç ýyllap (997-1030 ýyllar), Hazar deňzinden başlap Bengaliýa çenli, Termezden başlap Hindi okeanyna çenli bolan topraklary içine alan gaznawylar döwletine hökümdarlyk etdi.
Gaznawylar döwleti 968-nji ýylda guruldy we 1187-nji ýylda ýykyldy.
Gaznawylar döwletini gurujylaryň oguz türkmenleriniň gaýy boýyndan bolandygy taryhy çeşmelerde ýazylýar.

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Zergärçilik

Türkmenleriň **zergärçilik** däpleri gadymy wagtlardan başlanypdyr. Matalaryň ýüzüne keşde çekmek we altyn çaýylan, gymmat bahaly daşlar bilen bezelen, zikgelenen kümüşden taýýarlanylan zergärçilik önümleri şu däbiň ýüze çykmasy bolup durýar.

Aýal-gyzlaryň egin-eşikleri, ozaly bilen-de gelinleriň egin-eşikleri ýokary çeperçilik bilen bezelýär. Börüge dakylýan şaý-sepler, saçbagylar, gulakhalkalar, boýna we döşe, bilege dakylýan şaý-sepler taýýarlanypdyr: depesinden dabanyna çenli nepis şaý-sepler bilen bezelen gyz, hamala diýersiň, özüniň açyk gyzyl reňkdäki köýneginde kümüşe çolanan ýaly bolup görünýär.

Özboluşly zergärçilik önümleri adamyň we haýwanlaryň, guşlaryň we möjegiň formalaryny gaýtalaýar, bular bolsa ähli türki halklaryň iň gowy görýän nagyşlarydyr.

Estetiki wezipesinden başga-da, şaý-sepler dürli keselleriň öňüni almak ähmiýetine hem eýedir, şaý-sepleriň keramatlylary hem bolup, olar adamlary göz degmeden goraýar. Seýrek bolaýmasa, olaryň Merkezi Aziýanyň beýleki halklarynyň şaý-sepleriniň arasynda özüne meňzeşleri ýokdur. Şol bir wagtyň özünde gadymy Parfiýanyň hem-de Margiananyň bezeg sungaty bilen arabaglanyşygynyň bardygy duýulýar, bu bolsa, şübhesiz, çeperçilik däpleriniň güýjüne hem-de üznüksizligine şaýatlyk edýär.
Daşlary oýup nagyş salmak, kiçi göwrümli heýkeller kosmetiki gutujyklar ýasamak gadymy adamlara mahsus bolupdyr. Misden, bürünçden, kümüşden, altyndan, oniksden ýasalan bezeg önümleri: güberçekli we dürli görnüşli  iňňebagjyklar, gulakhalkalar, monjuklar we beýlekiler bilen birlikde zergärçilik şaý-sepleri: ýüzükler, gulakhalkalar, gülýakalar, gymmat bahaly monjuklar, gadymy zergärçilik sungatynda ýörgünli bolupdyr. 
Gliptika daşa oýup nagyş salmak sungatynyň bir görnüşi bolup, bu usul arkaly möhürler, tumarlar ýasalypdyr. Şeýle usulda ýasalan möhürler we tumarlar Margianadam köp tapylýar. Sfragistika sungaty gliptikadan tapawutlylykda özüne metal möhürleri we tumarlary hem birleşdirýär. 
Kategoriýa:Amaly-haşam sungaty
Aşgabat ýertitremesi

300px|right|Ýadygärlik
1948-nji ýylyň oktýabr aýynyň 5-den 6-syna geçilýän gije 1 sagat 12 minut 5 sekuntda Aşgabatda hem-de onuň golaýyndaky etraplarda ägirt güýçli ýer ýer yranmasy boldy. Bary-ýogy 10 sekunt dowam eden, ýöne güýji 9 10 ortolyk baldan hem geçen elhenç sarsgyn göz açyp-ýumasy salymda ýaňy uka giden şäheri ýer bilen ýegsan etdi.

Kategoriýa:Tebigat
Kategoriýa:Aşgabat
Ýartygümmez kümmeti

(XI asyr)

Sarahs harabaçylygynyň 7-8 kilometrlik günorta we günorat-gündogar tarapynda gaty weýran bolan **Ýartygümmez kümmeti** bar. Onuň ýüzündäki ýazgynyň görkezişine görä, bu desga 1098-nji ýylda bina edilipdir. Ol bişen kerpiçden (23×23×5-5,5 sm) gurlupdyr. Öz planynda inedördül (daşyndan taraplary 12×12 metr) bolan bu kümmet uly üç güberçekden düzülen, depesi dördünji güberçek bilen tamamlanýan özboluşly parus ulgamynda gümmez bilen örtülipdir. Bu kümmetiň aýratynlygy onuň girelgesiniň günorta bakdyrylandygy, içinde tagçalarynyň we girelge peştagynyň ýoklugydyr. Desganyň ýüzleri pilçeler bilen üç bölege bölünipdir.

Sungaty öwreniji G.A. Pugaçenkowa bu kümmeti Samanynyň berýän maglumatyna görä (XII asyrda) Sarahsyň golaýynda jaýlanan şeýh Ahmet al-Hadyny guburhanasydyr diýip çaklaýar.

Kategoriýa:Ahal welaýaty
Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Ýadygärlikler
Sahaba guburhanalary

(XV asyr)

Sahabalar (ashablar) ýagny Muhammet pygamberiň ýoldaşlary we “baýdak göterijileri” Al-Hekim ibn Amr al-Gifary we Bureýda ibn al-Huseýb al-Aslamy - yslamy ündemek maksady bilen Mara gelipdirler. Olar arab halypalygynyň Merwdäki ýeňişlerinden soňra bu ýerde hökümdarlyk edip, ençeme ýyl ýaşaýarlar hem-de adamlary yslama uýdurmak boýunça ep-esli işleri alyp barýarlar. Sahabalaryň ilkinjisi 670-nji ýylda, ikinjisi hem 681-nji ýylda Merwde ýogalýarlar hem-de şu ýerde jaýlanýarlar. Olara ýerli ilatyň arasynda meşhurlyk gazandyrmak maksady bilen XV asyrda Marynyň täze hökümdarlary ashablaryň mazarlarynyň üstüne kerpiçden iki sany çuň we gabyrüsti kiosklaryň oklary boýunça ýerleşýän gümmezli eýwan gurupdyrlar. Eýwanlar we olar bilen gurlan gabyrüsti kiosklar hem çagşapdyrlar. Eger-de kiosklar XX asyryň başynda tutuşlygyna gaýtadan örülen bolsa, onda eýwanlary konserwasiýa edipdirler.

Beýikligi 10 metrden aşýan peştaglaryň ikisi-de forma babatda birmeňzeş bolup, olar esasan 25×25×5 sm. ölçegdäki bişen kerpiçlerden salnypdyr. Hiç hili ýaşaýyş jaý ýa-da beýleki jaý roluny ýerine ýetirmeýän bu ymaratlaryň hersiniň ortasynda ýokary çürelip gidýän ýeke-täk uly arka bar.Eýwanlaryň arhitekturasy meňzeş we olar Teýmiritler döwletiniň paýtaht arhitekturasynyň ýetiren özboluşly täsirini görkezýär. Iki sany gabyrüsti daşdaky ýazgylarda Bureýdanyň we Gigarynyň şahslaryna degişli käbir maglumatlar berlipdir.

Kategoriýa:Mary
Kategoriýa:Mary welaýaty
Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Ýadygärlikler
Seljuk beg

**Seljuk beg** — Oguz türkmenleriniň kynyk boýundan bolan Dukak begiň ogly Seljuk beg, Oguz ýabgu döwletiniň goşun serkerdesidir. Doglan wagty - X asyryň başlary bolup, ölen wagty - 1007-njy ýyl hasaplanýar.Hytaýdan başlap Ýewropa, Afrika çenli, Hindi okeanyndan başlap Altaýa çenli bolan ýerleri içine alan Beýik seljuklaryň döwleti atly uly bir imperatorlygy guran hökümdarlar Seljuk begiň nebereleridir. Beýik seljuklar döwleti 1038-nji ýylda guruldy we 1157-nji ýylda parçalandy. Seljuk beg türkmeniñ ýolbaşçylygynda Seljukly döwleti gülläp ösüpdir

Kategoriýa:Şahsyýetler
Seljuklar

**Seljuklar** (, ,  Saljuqiyân,  as-Saljūqiyyūn,  as-Salājiqa) — oguzlaryň kynyk taýpasynyň bir şahasy. Seljuk imperiýasy 1040-njy ýylda seljuklaryň hem-de gaznalylaryň arasynda bolan Daňdanakan söweşinden soň esaslandyrylýar. Imperiýanyň ilkinji soltany Togrul begdir.Ol Nyşapur şäherinde täze gurlan döwletiň hökümdary diýlip yglan edilýär. Bu günki Türkmenistanda,  halk içinde bar bolan rowaýat-gürrüňleriniň seljerilip gelinen netijelere görä, Teke Türkmenleriniň Utamyş golynyň Bagşy bölüminde ýer alan Garadaşaýak, Akdaşaýak we Soltanyz uruglary Beýik Seljuk Türkmen döwletiniň iň soňky soltany, Soltan Ahmet Sanjaryň nesilleri, ýene şol Bagşy bölüminde ýer alan Burkazlar bolsa Soltan Sanjaryň dogany Muhammetsaparyň (Muhammet Tapar) nesilleri diýilip aýdylýar (bu maglumatlar ýene-de seljerilmäge mätäçdir. Aga jomur).
Seljuk imperiýasyny esaslandyryjylar.

Seljuk soltanlary:
*Togrul beg (1040-1061)
*Çagry beg(1040-1063)
*Alp Arslan(1063-1072)
*Malik sa I (1072-1092)
*Mahmyt I ( Malik sa ogly) (1092-1094)
*Berkyaryk (1094-1104)
*Malik sa II (1104-1105)
*Muhammet Tapar (1105-1118)
*Mahmyt II (1118)
*Soltan (Ahmet) Sanjar(1118-1157)

Kategoriýa:Türkmenistanyň taryhy
Kategoriýa:Yragyň taryhy
Kategoriýa:Türkiýäniň taryhy
Kategoriýa:Eýranyň taryhy
Kategoriýa:Türki halklar
Kategoriýa:Azerbaýjan taryhy
Kategoriýa:Siriýanyň taryhy
Kategoriýa:Owganystanyň taryhy
Kategoriýa:Özbegistanyň taryhy
Kategoriýa:Wizantiýa
Kategoriýa:Yslamyň taryhy
Kategoriýa:Seljuk imperiýasy
Kategoriýa:Türki dinastiýalar