open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Süleýman Demirel

**Süleýman Demirel** — 1924-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Isparta iliniň Atabeg ilçesiniň Yslam obasynda dogulýar. Başlangyç bilimi obada alýar. Spartada orta mekdebi, Afýongarahisarda liseýi tamamlaýar. 1949-njy ýylda suw gurluşygy (bent gurmak) inženerçiligi temasyndan alymlyk derejesini alyp, Stambul tehniki uniwersitetini tamamlaýar. 1949-1950-nji ýyllarda Amerikada öz ugry boýunça hünär praktikasynda bolýar. 1955-ýylda Türkiýe döwlet suw işleriniň baş müdiri bolýar. Ol 28 ýylyň içinde 7 gezek premýer-ministriň wezipesini eýeläp, hökümeti dolandyrýar (1965-1969, 1969-1970, 1970-1971, 1975-1977, 1977-1978, 1979-1980, 1991-1993). 1983-nji ýyldan bäri öz döreden Dogry Ýol partiýasynyň (DÝP) öňbaşçysydyr. “Erk, ynanç we çörek“ şygary bu partiýanyň baş maksatnamasydyr. 1993-2000-nji ýyllar aralygynda Türkiýäniň Prezidenti boldy.

Türkiýede köppartiýalylyk ulgamy dowam edýär. Harby düzgün mahalynda (1980-1982) syýasy partiýalaryň işlemegi gadagan edilenem, bolsa 1983-nji ýyldan başlap olar gaýtadan hereket edip ugraýar. Süleýman Demireliň prezidentlik döwründe ýurtda dürli syýasy partiýalaryň guran gatyşyk hökümetleriniň ençemesi çalyşdy. Olara Tansu Çiller (Dogry Ýol partiýasy), Nejmeddin Erbakan (Refah partiýasy), Mesut Ýylmaz (Ene Watan partiýasy), Bülent Ejewit (Demokratik Çepçiler partiýasy) ýolbaşçylyk etdiler. Ejewitiň hökümeti Türkiýe Respublikasy döräli bäri 57-nji hökümetdi.

Kategoriýa:Syýasatçylar
Kategoriýa:Turkiýäniň Prezidentleri
Buddaçylyk

thumb
**Buddaçylyk** we ýa **Buddizm** — iň gadymy dünýä dini hasaplanýar. Ol hinaýana we mahaýana atly iki ugra bölünýär. Bulardan başga-da lamaçylyk hem buddaçylygyň bir ugrudyr. Buddaçylygyň esasy düzgüni şulardyr: bu dünýä ejir çekmekdir; adamyň islegleri we hyjuwlary ony ejir çekmäge mejbur edýär; hyjuwlaryndan halas bolan adam aýratyn bir hala (*nirwana*) düşüp, Hudaý bilen birleşýär, halas bolýar. 

Buddaçylyk adamy öz şahsyýetini kämilleşdirmek ugrundaky göreşe çagyrýar. Onuň taglymatynyň merkezinde şahsyýetiň ruhy haly durýar. Buddaçylyk adamlary kastalara bölmeýär, ol dünýäni özgertmäge, kämilleşdirmäge çagyrmaýar.

Buddaçylyk Hindistanyň üsti bilen Şri-Lanka, Mýanmar, Taýland, Indoneziýadaky adalara, Hytaý we Ýaponiýa ýaýrapdyr. Afrikada ýerli dinler hem köp ýaýrandyr.

Kategoriýa:Din
Kategoriýa:Filosofiýa
Üçler bileleşigi

**Üçler bileleşigi.**

Fransiýa garşy urşa taýýarlanýan Germaniýa özüne ýaranlary gözleýärdi. Şeýle ýaran ozaly bilen Awstro-Wengriýa bolup biljekdi. Ol Russiýanyň elini baglap, Fransiýa bilen bileleşmekden saklap biljekdi. Awstro-Wengriýa we Russiýa Balkanlarda esasy bäsdeşlerdi. 
	
1879-njy ýylda Germaniýa bilen Awstro-Wengriýanyň arasynda şertnama baglaşyldy. Olar Russiýa çozan mahalynda birek-biregi goldamagy ylalaşdylar. 1882-nji ýylda bu şertnama Italiýa hem goşuldy. 1881-nji ýylda Fransiýanyň Tunisi basyp almagy onuň Italiýa bilen gatnaşyklaryny ýaramazlaşdyrdy. 
	
1882-nji ýylda Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Italiýanyň arasynda baglaşylan harby şertnama Üçler bileleşigi adyny aldy. Germaniýa we Italiýa Fransiýa öz üstlerine çozan halatynda birek-birege kömek bermäge söz berdiler. Awstro-Wengriýa bilen Russiýanyň arasynda dawa tutaşaýsa, Italiýa bitaraplygyny saklamalydy. Bismark Russiýany Germaniýa bilen urşa girmez diýip hasaplaýardy. 
	
Wilgelm II-niň täze imperator bolmagy we Bismarkyň iş başindan aýrylmagy bilen Germaniýanyň syýasatynda üýtgeşmeler boldy. Nemes generallary iki ugurda uruş alyp barmakdan çekinmeli daldigini öňe sürdüler. Olar ruslaryň çalt goşun düzjekdigine kembaha garadylar. Nemesler ilki Fransiýany dyza çökerip, soňra ruslaryň üstüne çozmakçydy.

Germaniýanyň täze kansleri Býulow işjeň daşary syýasat alyp bardy. Ol reýhstagda eden çykyşynda : “Beýleki halklar öz aralarynda ýeri we suwy paýlaşanlarynda, biz nemeslere gök asmandan başga hiç zat ýetmändir. Biz özümize Günüň aşagyndan mynasyp ýer berilmegini talap edýäris” diýen şygary öňe sürüpdir. XIX asyryň 90-njy ýyllarynda Germaniýa Hytaýa kürsäp girdi. Şandun ýarymadasynda harby bazasyny gurdy. Ýuwaş okeanda Karolin we Marian adalaryny eýeledi. Täze bakna mülkleriniň eýelenmegi, daşary söwdanyň artmagy Germaniýadan kuwwatly deňiz flotyny döretmegi talap edýärdi. Wilgelm II  “Biziň geljegimiz deňizdedir” diýip öwünýärdi. 
	
1895-nji ýylda Demirgazyk we Baltika deňizlerini birleşdirýän Kil kanaly açyldy. 1898-nji ýylda reýhstag harby gämileriň gurluşygy hakynda uly maksatnamany tassyklady. Bu gönüden-göni Beýik Britaniýanyň deňiz agalygyna uly howp salýardy. Beýik Britaniýa deňiz döwletleri bolan Fransiýanyň we Germaniýanyň bilelikdäki flotundan hem güýçli floty saklamaga çalyşýardy. Iňlis hökümeti her bir gurlan täze german linkoryna garşy täze iki iňlis gämisini gurmagy karar etdi. Özüniň güýçlenýän deňiz garşydaşyna garşy Beýik Britaniýa köne duşmany Fransiýadan haraý isläp, onuň bilen ýakynlaşyp başlady.
Abbas III

**ABBAS III (144)** – Sefewi 11-nji we iň soňky şasydyr. Ol 1732-1736-njy ýyllarda resmi Eýranyň şasydyr. Resmi diýip nygtamagymyzyň sebäbi ol tagta geçen wagty sekizaýlyk çagady. Onuň şalyk etmeli döwründe iş ýüzünde Nedir şa  ýurdy dolandyrdy. 1736-njy ýylda ony tagtdan aýryp, Nedir şa tagta geçdi.

Sefewi türkmenleriniň döwletiniň soňky döwürlerinde Eýran ýene-de gowşap başlady. XYIII asyryň birinji çärýegi Eýranyň taryhynda iň bir agyr döwürleriň biri boldy. Bir tarapdan owganlar, bir tarapdan ruslar, ýene bir tarapdan osman türkmen döwleti Eýranyň garaşsyzlygyna howp salýar. Şeýle kynçylykly döwürde türkmenleriň owşar taýpasyndan bolan Nedir şa kese ýerlileri ýrandan kowup çykaryp, ýurtda täze bir türkmen döwletini-owşar türkmen döwletini döredýär.

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Şahsyýetler
Arap halklarynyň milli azatlyk hereketi

**Arap halklarynyň milli azatlyk hereketi.**

Birinji jahan urşuna çenli dünýäniň syýasy kartasynda ýekeje-de özbaşdak arap döwleti galmandy. Häzirki Yrak, Iordaniýa, Siriýa, Liwan, Ýemen Türkmen-Osmanly döwletiniň düzümine girýärdi. Häzirki Arabystan ýarym adasynda ýerleşen döwletleriň aglabasynyň ýerlerini Türkiýe, bir bölegine Beýik Britaniýa eýeçilik edýärdi. Müsür, Sudan Beýik Britaniýanyň täsirindedi. Liwiýany, Italiýany, Alžiri, Tunisi, Marokkanyň bir bölegini Fransiýa eýeläpdi. Marokkanyň beýleki bölegi ispanlaryňkydy, bir bölegi (Tanžer) garaşsyzdy. 
	
Beýik Britaniýa we Fransiýa araplaryň türk sütemine garşy göreşini goldan bolup, azat edijiniň perdesine duwlanyp, uruş döwri olaryň özlerini goldamagyny gazandylar.  Türklerden azat edilen arap ýerleri iňlis we fransuz goşunlary tarapyndan basylyp alyndy. Birinji jahan urşundan soň türk hökümdarlarynyň ornuna iňlis we fransuz hojaýynlary geldiler. Arabystan ýarym adasynda diňe häzirki Saud Arabystanyň ýerleri we Ýemen özbaşdaklygyny gazanyp bildi. Arap Gündogarynyň beýleki halklary baknalyk sütemi astynda galýardylar. Beýik Britaniýa we Fransiýa uruşdan soňra Arap Gündogaryny resmi ýagdaýda-da paýlaşdylar. Bakna halklary özbaşdak ýaşamaga taýýarlamak bahanasy bilen, olara hojaýynçylyk etmäge Milletler Ligasy tarapyndan berlen ýörite haty-mandaty aldylar. Beýik Britaniýa, Iordaniýa, Yrak we Palestina halklaryny, Fransiýa bolsa Siriýa we Liwany aldy.
	
Iňlisleriň we fransuzlaryň Milletler Ligasynyň adyndan dolandyryş düzgüni araplaryň türklere baknalyk düzgüninden kän bir tapawutlanmaýardy. Şonuň üçin iňlis-fransuz agalygyna garşy Arap Gündogarynda milli azat edijilik hereketleri başlandy. Iri gozgalaňlar 1920-nji ýylda Yrakda, 1922-nji we 1925-1927-nji ýyllarda Siriýada bolup geçdi.
	
1921-nji ýylda  Marokkanyň rif taýpalarynyň 12-siniň birleşip, garaşsyzlyk ugrundaky başlan göreşi bütin dünýäniň ünsüni özüne çekdi. Olar Muhammed Abd’ al-Kerimiň ýolbaşçylygynda özbaşdak Rif respublikasyny jar etdiler. Birnäçe gezek ispan we fransuz goşunlaryny derbi dagyn edip, Rif taýpalary baknalyga garşy  ýaragly göreşiň ajaýyp nusgasyny görkezdiler. 1926-njy ýylda Fransiýa we Ispaniýa bilelikde harby uçarlary ulanyp, kynlyk bilen Rif respublikasynyň ýaragly göreşini basyp ýatyrmagy başardy.
	
Araplaryň garaşsyzlyk ugrundaky göreşleri käbir netijelerini-de berdi. 1922-nji ýylda Müsüriň, 1932-nji ýylda Yragyň garaşsyzlygy resmi ykrar edildi. Siriýadaky garaşsyzlyk ugrundaky gozgalaňlar fransuz hojaýynlaryny gorkuzdy. 1936-njy ýylda Fransiýa ýene üç ýyldan Siriýa özbaşdaklyk bermek barada şertnama baglaşdy. Emma ikinji jahan urşunyň başlanmagy bilen, Fransiýa 1936-njy ýylyň şertnamasyndan ýüz öwürdi.

Kategoriýa:Taryh
Türkiýe respublikasy 20-30-njy ýyllarda

**Türkiýe respublikasy 20-30-njy ýyllarda.**

1918-1923-nji ýyllaryň milli azat edijilik göreşiniň netijesinde 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda Türkiýe respublika diýlip jar edildi. Türkiýe respublikasynyň ilkinji prezidenti wezipesine türk halkynyň beýik ogly Mustafa Kemal saýlandy. Ýaş respublika öň Türkiýäniň boýnuna dakylan deň hukuksyz şertnamalary, ýurduň maliýe ulgamynyň üstünden gurnalan halkara gözegçiligini ýatyrdy. Soltanlyk we halyflyk düzgüni ýatyryldy.
	
Ýurtdaky özgerişler 1924-nji ýylyň 20-nji aprelinde kabul edilen  Türkiýäniň Konstitusiýasynda berkidildi. 1928-nji ýylda din döwletden aýryldy we ýurt dünýewi respublika öwrüldi.
	
20-30-njy ýyllarda magaryf, sud işleri boýunça düýpli özgertmeler geçirildi. Aýallaryň hukuklary ýerkekleriňki bilen deňleşdirildi, köp aýallylyk ýatyryldy. Aýallar pürenje geýmekden azat  edildi. Köp wagtlap ara alyp maslahatlaşylyp, zähmet hakynda kanun kabul edildi. Mustafa Kemala  “Atatürk” - “türkleriň atasy” diýen  hormatly ady dakyldy.
	
M.K.Atatürküň ýolbaşçylygynda ykdysady howpsuzlygy gazanmak  ugrunda uly işler edildi. Ykdysady babatda döwletçillik (etatizm) syýasatyny ýöredip, iri-daşary ýurt senagat kärhanalary, demir ýollary döwlet tarapyndan satyn alyndy. Milli senagaty ösdürmäge üns berildi. Döwlet bilen hususyýetçileriň bilelikdäki kärhanalary guruldy. Daşary ýurt algydarlary bilen geçirilen gepleşikleriň netijesinde Türkiýäniň döwlet bergisiniň 10 esse gowrak azaldylmagy gazanyldy. 
	
Türkiýe daşary syýasatynda Dardanell we Bosfor bogazlary hakynda Lozanna ylalaşygynyň kemsidiji şertlerini ýatyrmak ugrunda göreşdi. 1936-njy ýylda Montrýo maslahaty çagyrylyp, Dardanell we Bosfor meselesine täzeden seredildi. Bu maslahatyň karary boýunça jedelli suw geçelgelerine halkara gözegçiligi ýatyrylyp, ol hukuk Türkiýä berildi. Bu Türkiýäniň uly diplomatik üstünligidi. Bu meselede SSSR Türkiýäni goldapdy. Oňki ýagdaýda beýleki döwletleriň harby gämileriniň Gara deňzi sebitlerine erkin aralaşmagy SSSR-iň howpzyslygynada ters gelýärdi.
	
1938-nji ýylyň 10-njy noýarbrynda M.K.Atatürk ýogalandan soňra, ýurduň Mejlisi tarapyndan Ismet Inenýu prezident saýlandy. Ikinji jahan urşunyň öňüsyrasynda Türkiýe Beýik Britaniýa we Fransiýa döwletleri bilen-de, Germaniýa bilen hem dostlukly gatnaşyklaryny ýola goýdy. Sowet-türk gatnaşyklary bolsa erbetleşdi. Ikinji jahan urşy başalanandan soňra Türkiýe uruşda bitaraplygyny jar etdi.
Eýran 20-30-njy ýyllarda

**Eýran 20-30-njy ýyllarda.**

Birinji jahan urşuna çenli Eýran Russiýanyň we Beýik Britaniýanyň ýarym bakna ýurdydy. Oktýabr öwrülişiginden soňra Russiýa Eýrandaky ähli eýeçiliklerinden we artykmaç hukuklaryndan ýüz öwürdi. Indi Eýran diňe Beýik Britaniýa ýarym bakna ýurda öwrülipdi. Eger-de 1919-njy ýylda baglaşylan iňlis-eýran şertnamasy-da güýje giren bolsady, onda ýurt Beýik Britaniýanyň doly baknasyna öwrüljekdi. Emma halkyň şertnamanyň şertlerinden we iňlisleriň eden- etdiliginden närazylygynyň güýçlenmegi iňlisleriň maksatlaryny puja çykardy. Şertnama güýje girizilmedi.
	
20-nji ýyllardan başlap Eýrandaky kazak harby bölüminiň polkownigi Reza hanyň täsiri güýçlenip başlady. Onuň gatnaşsmagynda  1921-nji ýylda hökümet agdarylyşygy guraldy. Bu agdarylyşygyň anyk maksatnamasy Londonda taýýarlanylypdy. Agdarylyşyk netijesinde iňlislere ýapja hökümet düzüldi. Reza harby ministr wezipesini eýeledi. Iňlisler tarapyndan goldalynýan Reza hany Ahmed şa 1923-nji ýylda hökümetiniň ýolbaşçysy wezipesine bellemäge mejbur boldy. 
	
Eýranda Gajarlar neberesi özüniň iň soňky demini sanaýardy. Oňa garşy halk hereketleri, welaýatlaryň merkezi häkimiýete boýun egmezligi güýçlenipdi. Osman ahunyň ýolbaşçylygynda türkmenler özbaşdaklyk ugrunda herekete başlap, Türkmensähra respublikasyny jar etdiler. Emma ol uzak dowam etmedi. 
	
Reza han 1925-nji ýylda gajarlar neberesiniň iň soňky dolandyryjysy Ahmed şany tagtdan agdarmagy gurady. 1925-nji ýylyň 12-nji dekabrynda Reza han Pehlewi Eýranyň mejlisi tarapyndan ýurduň şasy diýlip jar edildi. Şeýlelikde, Eýrany 1925-1979-njy ýyllarda dolandyran Pehlewiler neberesiniň şalygy başlandy.
	
Reza han Pehlewiniň ýolbaşçylygynda 20-30-njy ýyllarda birnäçe durmuş-ykdysady  özgerdişler geçirildi. Döwletiň hasabyna täze-täze senagat kärhanalary, demir ýollar guruldy. Ol Eýranyň üstünden iňlis syýasy agalygyny ýatyryp, ýurduň syýasy taýdan garaşsyzlygyny dikeltdi. Beýik Britaniýanyň ykdysady täsirini gowşatmak üçin SSSR, Germaniýa ýaly döwletler bilen gatnaşyklary ýola goýdy. 1928-nji ýylda Eýranyň milli banky döreildi. 1931-nji ýylda daşary sowdanyň üstünden döwlet gözegçiligi dikeldildi. Iňlis-eýran bilelikdäki nebit kärhanasynyň öňki şertnamasynyň şertlerini üýtgetmäge synanyldy. Ýöne, iňlisler Milletler Ligasynyň üsti bilen Eýranyň nebitinden gelýän girdejini öňküsi ýaly galdyrmagy başardy.
	
30-njy ýyllarda magaryfy we medeniýeti ösdürmek babatda birnäçe özgerişler geçirildi: dünýewi mekdepler açylyp, hökmany başlangyç bilim hakynda kanun kabul edildi. Orta mekdepler, ýokary okuw jaýlary (şol sanda 1934-nji ýylda Tähran uniwersiteti) açyldy.
	
   Ikinji jahan urşunyň öňüsyrasynda Eýran Germaniýa bilen ysnyşykly gatnaşygy ýola goýdy.
Owganystan 20-30-njy ýyllarda

**Turkmenistan 20-30-njy ýyllarda.**

20-nji ýyllarda Owganystanda bazar ykdysadyýetiniň ösmegine itergi berýän özgerişleriň toplumy durmuşa geçirildi. 1923-nji ýylda Owganystanyň taryhynda ilkinji konstitusiýa kabul edildi. Konstitusiýa laýyklykda gulçulyk gadagan edildi, raýatlaryň (şol sanda aýallaryň-da) deň hukuklylygy jar edildi. Ruhanylaryň, taýpa-tire aksakallarynyň hukuklary çäklendirildi. 
	
Amanulla han Gündogaryň we Ýewropanyň birnäçe ýurtlarynda gezelençde bolan döwründe gören, öwrenen täzeliklerini watanynda ornaşdyrmaga synandy. Emma Amanulla hanyň Owganystany ösdürmäge gönükdirilen çäreleriniň ähmiýetine ters düşünenler, 1928-nji ýylda oňa garşy gozgalaň turuzdylar. Gozgalaňa täjik milletinden bolan Baçai Sakao ýolbaşçylyk etdi. 1929-nji ýylyň başynda Amanulla han tagtyndan agdarylyp, Baçai Sakao ýurtda hökümdar boldy. Baçai Sakaonyň hökmürowanlygy 9 aý dowam etdi. Ýeri gelende ýatlasak, sowet düzgünine garşy göreşde asgyn gelen, öz watanyny gelmişeklerden goramak üçin ata çyksa-da, “basmaçy” ýarlygy ýelmenen Jüneýit han we beýleki watançylar Baçai Sakaonyň goldawyndan peýdalanypdyrlar. Türkmenistanda sosializm gurluşygyndan närazy bolan ildeşlerimiz 20-30-njy ýyllarda mejbury ýagdaýda musulman ýurtlara siňipdiler. Bu pajygaly hakykat barada  Türkmenbaşy şeýle diýýär: “1917-nji ýyldan 1939-njy ýyla çenli basa-baslykda türkmeniň gül ýaly ýigitleri, ýaşululary, gyzlary, aýallary ata Watany terk etmeli boldular. Ol türkmeniň iň soňky göçe-göçlügidir. Şol döwürde Owganystana geçen türkmenler, Eýrana geçen türkmenler, Türkiýä geçen türkmenler hem biziň ata-babalarymyzdy. Ol hem türkmeniň taryhy, biziň ondan aýrylyp gitjek ýerimiz ýok. Biz hakykaty bilmelidiris.”
	
1929-nji ýylyň oktýabrynda Amanulla han döwri Owganystan döwletiniň harby ministri bolan Muhammed Nedir şa boldy. 1933-nji ýyldan başlap onuň ogly Muhammed Zahyr Owganystany dolandyrdy. Ikinji ýahan urşunyň başlanmagy bilen Owganystan goşulmazlyk syýasatyny jar etdi.

Kategoriýa:Owganystanyň taryhy
Şamdaky Seljuk türkmenleri

**Şamdaky Seljuk türkmenleri.**

Alp Arslanyň ogly Tutuşyň 1077-nji ỳylda Şamyň hökümdary bolandygy barada taryhda maglumatlar bar. Ỳöne şol wagt Şam özbaşdaklygyny gazanmandy. Diňe Mälik şa aradan çykandan soň, 1095-nji ỳyla çenli Tutuş döwleti özbaşdak dolandyrỳar. Emma Tutuşyň (1095) aradan çykmagy bilen onuň ogullary Rydwan Halapda, Dukak bolsa Şamyda hökümdarlygynyň özbaşdaklygyny gazanỳar. Emma bu uzak dowam etmeỳär. Ỳagny Halapdaky hökümdarlyk Artykly Ilgazynyň, Şam bolsa Böri ogullarynyň eline gecipdir. Şeỳlelikde Şam Seljuk döwleti 1117-nji ỳylda ỳykylỳar.

Beỳik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşy  “Şam döwleti türkmenleriň ornaşan we rowaçlanan şol yeri medeniỳetiň ösmegine goşandyny goşan döwletdir” diỳip ỳazỳar.

Kategoriýa:Seljuk döwleti
Anadoly Seljuk döwleti

**Anadoly Türkmenleriniň döwleti.**
alt=Anadoly Türkmen döwletiniñ baýdagy|thumb|Anadoly Türkmen döwletiniñ baýdagy

Anadoly türkmen dölweti 1075-nji ỳylda Gutulmyşyň ogullary tarapyndan esaslandyrylỳar. Gutulmyşyň kakasy Arslan Seljuk türkmenlerinden bolupdyr. Dölwetiň gurulmagyna sebäp bolan Alp Arslanyň 1071-nji ỳyldaky Malazgirt söweşinde ỳeňiş gazanmagydyr. Ruma baran Seljuk türkmenleri Gutulmyşyň ogly Süleỳman şanyň daşyna jemlenipdirler. Örän gysga wagtyň içinde Süleỳman şanyň ady belende galypdyr. 1075-nji ỳylda Yznygy eỳeläp, ony paỳtagt edipdir. Adana, Tasus, Malatyỳa, Masis şäherlerini özüne birikdiripdir. Bu döwletiň ikinji soltany Gylyç Arslandyr. Seljuklaryň köpçülikleỳin Anadoluda mesgen tutmagy onuň watany ỳagdaỳyna getirilipdir. Yslam dinini ỳaỳradypdyrlar. Bu döwlet 1308-nji ỳyla çenli dowam edipdir.

Kategoriýa:Taryh
Artyk ogullary

**Artyk ogullary**

Artyk hökümdar kim bolupdyr? Artyk begiň has dogrusy Artyk hökümdaryň ady Daňdanakan söweşinden soňra Soltan Alp Arslanyň zamanynda çykyp başlapdyr. 1063-nji ỳylda Artyk türkmen ỳigitleri bilen bilelikde Soltan Alp Arslanyň ỳygynyna goşulyp, serkerdelik edip başlaỳar. Artyk begiň Horasanda häzirki Türkmenistanyň topragynda ỳasandygy baradaky maglumat berdi. 1040-njy ỳylyň Daňdanakan söweşinden soň Horasana dolan türkmenleriň sany köp bolupdyr. Artyk ogullary Anadoluda Diỳarbekir, Mardin we harput töwereklerde 1102-1409-njy ỳyllarda höküm sürỳärler, Artyk begiň iki ogly Sökmen bilen Ilgazy kakasyndan soň tagta geçỳärler. Artyk ogullary hökümdarlary dünỳä medeniỳetine uly goşant goşupdyrlar. Taryhda türkmen robotlaryny, mehaniki sagatlary gaỳyklary oỳlap tapypdyrlar. Olaryň ỳörite şaỳlyk pullary hem bolupdyr. Artyk ogullary türkmenleri hakynda olaryň medeniỳeti hakynda Jezeriniň  “Adatdan daşary mehanik gurallaryň maglumatlary hakynda” kitabynda giňişleỳin gürrüň berilỳär. Hut şonuň üçinem Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşynyň ylyma, ussatlyga, senetçelige ỳugurlan türkmen medeniỳetiniň belentligini nygtamagy ỳöne ỳere däldir.

Kategoriýa:Taryh
Afrika ýurtlary orta asyrlarda

Adam esasan Afrikada dörän bolsa, Nil derýasynyň jülgesinde gadymy ýaşaýşyň mekanlary ýüze çyksa-da şu dünýä bölegi  beýlekilerden ösüş derejesi boýunça yza galdy.  Näme üçin şeýle boldyka ? – diýen sowal ýüze çykýar.
	
Köp ýyllaryň dowamynda alymlar onuň şeýle  bolmagynyň sebäbini gözläpdirler. Dürli garaýyşlar peýda  bolupdyr. Olaryň yza galmagynyň sebäbi bu ýerde ezişiň güýçli bolmagy bilen düşündirilýär. Şeýle hem bu ýerde howa yssy bolmagy, tokaýlarda agyr keselleriň ýüze çykmagy ( lgyzdyrma, uky keseli, dürli maýda möjekleriň çokmagy), ýeriniň ekarançylyk üçin amatsyz bolmagy,  ýeri bejermegiň pes usullary, dökün ulanylmazlygy we ş.m. Ilatyň gür ýerleşmezligi dünýä bölegi aýry özbaşdak ýerleşmegi, dil we týpa bölünişikleri, dini şahslaryň güýji üstesine önüm öndürmeýän ilat toparynyň agdyklyk  etmegi, ýygnaýjylyk we aw awlamak bilen  meşgullanmaklary, artyk önümi öndürmeklige islegiň güýçli bolmazlygy içki söwdanyň ösmändigi.
	
Afrikanyň yza galmaklygynda biz bir adamyny ýa-da bir hadysany günäkärlemeli däldiris. Diýmek, tebigy klimat şertleri, tropiki tokaýlary, sawannalary, ýokary derejedäki ölümiň ölüm howply keselleriň bolmagy dowam edipdir. Emma adamlar soňabaka oňa-da öwrenişipdirler. Sebäbi uky keselinden, gyzdyrmadan, dürli-dürli  mör-möjekleriň çokmagyndan ölýänler köp bolupdyr. Ilat ilki başda gür ýaşamandyr. Kontingent daşky dünýäden çetleşdirilen bolup ilat ýygnaýjylyk, aw awlamak, ekerançylyk, maldarçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Önüm artykmaçlygy bolmandyr. 2-den yza galanlygyň bir sebäbi olaryň gelip çykyşyna bagly bolman, medeni derejesinede baglydy. Ýöne  olar şol ýerde ýaşajak bolup hemme zada döz gelen bolsalarda,  medeni durmuşyna täsiri ýetirpdir. Olar ýokary öndürijilikli zähmet çekmegi başarmandyrlar, täze zähmet tejribeleri bolmandyr.

3-den köp etniki jemgyýetler çetleşdirilen bolup b.e. I müň ýyllyklaryna çenli daşky dünýäden çetde bolupdyrlar.
	
Ýewropalylaryň baknalyk çozuşlarynyň netijesinde Afrika uly zyýan ýetirpdir. Ýöne Afrika oba hojalyk ekinleri bolman mekgejöwen, hoz getirilip ekilýär. Köp halklar göçüp geldi.
	
Kanunalaýyk zat Afrikany ekwatorda ýerleşmegi tropiki tokaýlar, adamlaryň ýaşamagy üçin amatly ýerler iň köp bolmagyna getiripdirler. Araplar bu ýere tüwini getirip ekipdirler, bugdaý artykmaçlygy peýda bolup başlapdyr.  Tropiki Afrikanyň taryhy tokaýlyk ýerleri Saharanyň  günortasy we Sudan göçüp gonup ýörän halklaryň taryhy bilen bagly bolupdyr. Ortaýer deňzi, Arabystan we Hindistan gury ýer bilen söwdasynyň esasynda  Afrika döwletleri bolup, Nubiýa we Efiopiýa döwletleri döräpdir. 
	
Ýöne olar tropiki Afrikanyň taryhynda Meroe deňziniň işlenip başlanan ýeri diýip hasap edilýär. Onuň bütin dünýä ýäýran ýeride şu ýer bolmaly. 
	
Gündogar Sudanda döwleti günbatar Sudana seredende giç ýüze çykypdyr.  Sudanda altyn kän bolupdyr. Şol ýerden Saharanyň üsti bilen söwda kerwenleri geçipdirler. B.e. I müňýyllygynda Afrika Araplar aralaşyp  musulman söwdagärleri gelip ýuwaş-ýuwaşdan şu ýerlere aralaşypdyrlar.

Kategoriýa:Taryh
Alfir

**Alfir** – Kät şäheriń çetinde ýerleşen bir-biriniń içinden gurulan üç berkitmeli, palçykdan we çig  kerpiçden bina edilen  galadyr. Olar beýiklik boýunça bir-biriniń yzyndan ýerleşipdir”. VIII asyryń ahyrlarynda IX asyryń başlarynda Köneürgençde ylmyń täzeden ýokary göterilişi başlanýar. Muńa al Horezminiń (783-850 ý) ylmy işleri şaýatlyk edýär. Köneürgençde Merkezi gümmezli köşkler peýda bolupdyr.

Kategoriýa:Ýadygärlikler
Ýer eýeçiliginiñ görnüşleri

**Ýer eýeçiliginiñ görnüşleri:**

Ýer suw paýlamak we oña gözegçilik etmek işleri hem oba jemagaty tarapyndan amala aşyrylypdyr. Türkmen jemgyýetçilik hojalyk durmuşynyñ esasyny ýer – suwa bolan eýeçilik düzüpdir. Onuñ sanaşyk, mülk, atlyk, wakyf ýaly görnüşleri bolupdyr.
	
Ýer – suw oba jemagatynyñ agzalarynyñ sanyna görä öz aralarynda bije atmak arkaly paýlaşylan görnüşine köplenç sanaşyk ýer eýeçiligi diýipdirler. Türkmen adatyna görä jemagatyñ her bir agzasyna onuñ kimligine garamazdan diñe bir ýer-suw paýy berilipdir. Ölçeg birligi hökmünde ýer däl-de suw hasap edilipdir.
	
Her obanyñ hany, serdary, miraby işany, mollasy bolup, olaryñ ilat arasynda sarpasy uly bolupdyr, şonuñ ýalyda olaryñ jemagatyñ tabşyrygyny ýerine ýetirýänligini nazarda tutulyp olara goşmaça ýer-suw paýy berlipdir. Oña sylag suwy diýipdirler.
	
Mülk ýerler sanaşyk ýerler bilen berk baglanyşykly bolupdyr. Ýurt ýeri hökmünde berilýän ýerlere mülk ýeri diýlip atlandyrylypdyr.  Mülk ýeriniñ möçberi hemme ýerde birmeñzeş bolmandyr.
	
Hywa we Lebap türkmenlerinde ýer-suw eýeçiligi başgarak görnüşde bolupdyr. Sebäbi ol ýerlerde ähli ekerançylyk we öri meýdanlary hökümdarlaryñky – döwletiñki hasaplanypdyr.
Kategoriýa:Geografiýa
Laos XI-XV asyrlarda

Arhiologiki maglumatlar Laosyň teritoriýasynda ilatyň neolit döwründe göçup gelendigini subut edýär. XIV asyryň ortalarynda iri knýazlyklaryň dolan dyryjylaryň  biri Muongy-Swa ýada Fa Ugum ady bilen Khmer döwletiniň gowşandygyndan peýdalanyp bölünip, aýrylyp Laosyň teritoriýalaryny birleşdirmek ugrunda göreşip başlady.  Fa Ngum köp wagtlap Khmer korollygyň howlusynda bolup bilim alýar.  1351-nji ýylda ol öz goşunyny Daýwete gönükdirýär.  Öz döwletine üç daglyk etraby birleşdirýär. Ýarum millionyň Lan sagyň hem koroly bolýar. Birnäçe ýyllap Laos ekspedisiýasynyň netijesinde epesli teritoriýany tutýan Laos döwleti döreýär.  Lan Sag döwletinde dürli ösüş etapynda bolan halklar ýaşapdyrlar.  Ol kiwi ekmek üçin oňaýly ýerde ýerleşipdir.  Onuň paýtagty Puong-Swa bolup XV asyrda Kambojadan bu ýere Budanyň Prawangyň heýkeli getirilipdir, şäher hem adyny üýtgedip Luang-Prabang diýlip atlandyrylypdyr.  Harby çykdaýjylar halkyň gerdemine dýşýär.  Karolyň maşgalasy döwletde ministr namestik wezipelerini eýeleýär.

Lan Sanga 1563-nji ýylda Birmalylar birinji ýörişi guraw –yzyna kowulypdyr.  2-nji ýöriş 1570-nji ýylda guralýar. 3-nji ýöriş 1574-nji ýylda guralýar. Birma Sýuzeren korollyk  diýlip yglan edilýär .   Diňe XVI asryň ahyrynda Lan-Sang garaşsyz döwlet bolýar.

Laosyň milli  medeniýetiniň  döremeginde buddizm uly täsir edýär.  Köp medeni gurlyşyklar göçirilýär. Hoang Farabanga-Wisun-Wat- That 1548 ýyl, That Lug (1548) ybadathanalary gurulýar.  XIV asyrda Tripitika günorta Elipbisinde kitap ýazylýar.  Laos elipbiýsi tham mukaddes tekstleri ýazmakda ulanylýar.
Kamboja XI-XV asyrlarda

Kamboja döwleti IX asyrda  Mekonga deltasynda ýüze çykdy. Ilatynya   Khmerler diýipipdirler. XI asyrda Hindi-Hytaý döwletine öwrülipdir. Angor Kambojasynyň garşydaky gündogarda Týampa döwleti bolupdyr.  Günbatarda Khmerler Birma döwletine degişli bolan Pagah-Mon welaýatlary bilen demirgazykda  Daýwet döwleti bilen göreşdiler Surwarman II (1113-1150) döwründe Mon we Taýlora darşy göreşi alyp barypdyrlar. Alnyp barylýan basybalyjylykly uruşlar döwleti gowşadypdyrlar. Patyşa ölenden soň 30 ýyllap tadt ugrynda göreş dowam  edipdir. Kambojanyň ykdysadyýetinde şalydarçylyga uly üns berlipdir. Natural hojalyklar dowam edipdir. Angor döwleti döränden soň dünýewi gurluşyklara uly üns berlipdir. Itiýer eýeleri halky ezmeklige dowam edipdir.  Dayhanlar salgytlary we goşunçylygy bes etmegi talap edipdir.  1161-64 ýyllarda täze çykyşlar başlandy. Ýöne soňraky XIII-XIV asyrlardan syýasy we synpy göreşler dini özgerdijilik häsiýetine göçipdir. Hudaý karollara derek buddizm dini уsasy orna geçipdir.
Eýranda Mongol çozuşlary

Mongollar öz basyp alan ýaerlerinde birnäçe döwlet döredilipdir. Çingiz han ol ýerleri ogullaryna paýlap biripdir. Bu ägir uly territoriýanyň d.g. iň uly ogly Juçy hana beripdir. Türkmenistan tä Amyderýa çenli bolan aralygy çagataýa beripdir.
	
Ugedeýe bolsa Mongoliýanyň günbatar bölegini, iň kiçi ogly Tuliý han bolsa atasynyň ýanynda bolupdyr. Çingiz han 1227-nji ýylda  ölenden soň onuň ummasyz giň teriroriýasyny mangol şazadalary edara edip bölmän ýer ruhanylara, baý täjirlere daýanypdyrlar. Olar şol adamlaryň eline ýörite salgyt ýydnamak üçin “paýza” diýýiläň  nyfany berip olary ö basyp alan ýerlerindäki  belli şäherlere Harasana, Horezime, Azarbajana, Kermana, Farsa, Yraga häkim belläp ýurdy edara  edepdirler. Çagataý bilen Ugideý ölenden soň Çingizitler neberesinde iň ýoşuluşy Baty han bolupdyr.. ol 1235-1241-njy ýykllarda günbatara ýöriş edip “Altyn orda” atly beýik mangol döwletini döredýär. Şu döwletlerde Çingiz hanyň “Altyn urugy” hasaplanýär dört şahasynyň arasynda garşylyk ýitileşdipdir. Tuliý hanyň dul galan aýaly we ogly Müňke han Baty  hana daýabyp gurlutaý çagaryp beýik han wezipesono alypdyr. Muňä gahary gelen çagataý we Ugedeýiň nesilleri köşükde dildünlişik edýär, ýöne  mün üşti açylyp, olar öldürilipdir. Müňki hanyň  agasy Baty hanyň arkasyndan han saýlamany üçin, Juçynyň nesillerine golýändypdyr. 1251-nji ýylda bolup geçen gurlutaýyň karary bilen Berke karary bilen Müňke hanyň agasy Hulagy han Eýrany basyp almaga ugraýar. Baty han bilen Berke han Kaspi deňizinden  demirgazyk we günbatarda hereket edip, Bagdat halyfatyny ýok edip, hulagitlero (Ylhanylaryň) döwletini emele getirýär. Bu döwlet bütin Eýranyň territoriýasyny öz içine alypdyr.

Kategoriýa:Taryh
XIII-XV asyrda Merkezi Aziýa döwletleriniň medeniýeti

Seljuklar nebereliginiň gülläp ösen wagtynda ençeme şäherler gurlup gülläp ösýär. Maryda 4 sany kitaphana bolup, onuň birinde 12 müň tomluk kitap bolupdyr. Mundan hem başga Merwiň, Nusaýyň, Abiwerdiň, Köneürgenjiň kitaphanalarynda gündogar akyldarlary bilim alypdyrlar. Mälik şanyň döwründe Maryda “Ylmy öýleri” açylypdyr. Şäherlerde owadan-owadan ymaratlar, kanallar, suw desgalary, ýörite kitap çap edilýän tipagrafiýa jaýlary gurulýar. Seljuk soltany Soltan Sanjar döwründe suw sistemasynda 10000 adam işläpdir. Orta asyrlar medeniýetiniň naýbaşy nusgasy bolup Soltan Sanjaryň we Tekeş şanyň mazar üsti ymaratlaryny görkezmek bolar. Bu döwürlerde ymaratçylyk sungaty ösýär. Şu wagtlarda daşary ýurt alymlary  hem öz işlerinde ýaşap geçýär. Arap geogrfy Ỳakup şeýle belleýär: “Men Mongollar gelmänkä Maryda 4 kitaphana  bolup, şalaň birinde 12 tom kitap bardygyny gördüm. Mongollar gelip gidenden soň olaryň birinem görmedim”. Mongollar Orta Aziýany basyp alanda baran ýerini ýykyp, ýumurypdyr. Bu barada Beýik Serdarymyz Ruhnamasynda: “Mahal-mahal agyr aýlara batyp, özümi dert-azara goýýarym: “Wah, lagnat siňmiş Çingiz hanyň wagşy ordasy bolmadyk bolsa, taryhyň bu apaty pajarlap oturan  ýüz müňlerçe ilatly Köneürgenjiň, Maru-şahu-jahanyň, Şahrislamyň, Abiwerdiň, Amulyň, Zemmiň, Dehistanyň şäher kentlerini boýnuna göwher monjuk ýaly düzüp oturan Oguzbaýyň (Uzboýyň) üstünde söwda geçen bolsa, müňlerçe kitaply kitaphanalar-“Ylmy öýler” ýakylyp, ýumrylmadyk bolsa, häzir Türkmenistan dünýäniň ykdysady, syýasy, medeni, ylmy mertebesini göterip barýan kuwwatly döwlet bolardy” diýip belleýär. Teýmiritler zamanynda ýene-de Orta Aziýa dikeldilip başlanýar. Teýmiriň özi paýtagt şäheri bolan Samarkantda bişen kerpiçden edilen kerwensaraýlar, köşkler, şäher jaýlary, medreseler, mazar üsti ymaratlar gurlupdyr.

Teýmiritler zamanynda “Beýik ýüpek ýoly” ýene-de geçip başlapdyr. Bu bolsa şäherleriň ösmegine getiripdir. Alişer Nowaýy döwründe Mary şäheri hem belli bir derejede gülläp ösüpdir. Suwaryş desgalary kadalaşdyrylypdyr. Alişer Nowaýy özüniň “Şirin-Perhat”, “Leýli-Mežnun”, “Hamza”, “Mahbulul-Kulub” ýaly eserleri edebiýatyň hazynasyna girendir. Ulugbegiň döwründe Samarkantda astronomiýa ylmyny öwrenýän owsarwatariýa gurlupdyr. Onda Ulugbegiň özi işläpdir. Hyratda arap hatlaryny owadan ýazmak üçin ýörite mekdep açylypdyr. Nakgaşlyk sungaty hem ösüpdir.
Aragon korollygy

**Aragon korollygy** XII-XIII asyrda peýda bolup, bu Ispaniýanyň yza galan welaýatyň biridir. Katoloniýa muňa görende ösendigi bilen tapawutlanýardy. 2 ýerde iri ýer eýeleriniň ezişi güýçlidi. Maşgala agzalalygy üçin hem aýry jerimeler salnypdyr, hat-da senýoryň howlusynda ýangyn bolaýsa-da, jerime salnypdyr. Aragon korollygynda iri ýer eýeleri syýasy taýdan özbaşdakdy, özara soýuzlar baglaşypdyrlar, korola garşy uruşmak yglan edip bilýärdi. Dworýanlar olara garaşlydy. Aragonda ykdysady taýdan pes ösen şäherleriň syýasy täsiri hem güýçli däldi.
	
Balear aýlagyny (XIII as.) Sisiliýa (1302), Sordgeniýa (1324) we  Neopolitan korollygy (1442) Argon korollygyna birleşdirilip güýçli korollyga öwrülýär.

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Geçmişdäki ýewropa ýurtlary
Portugaliýa korollygy

Pirineý ýarym adasynda üçünji özbaşdak korollyk Portugaliýady. Onuň durmuş-syýasy ösüşinde Kastiliýa bilen umumylyk köpdi. XII asyryň ortalarynda portugal korollary Mono-Kastiliýa monarhiýasyndan düýpli aýrylýar> Papa tagtyna özlerini mynasyp hasap edip, her ýylky salgytlaryny töläp başladylar.

Ýurduň syýasy durmuşyna buthana-da hem güýçli täsir etdi.Üstesine portugallar mawrlardan hem köp ýeleri basyp alyp, olaryň bakna ýurduna öwrüp Portugaliýada edil Kastiliýanyňky ýaly iri ýer eýeleriniň dini-rysar ordenleriniň ýerleri, şäherlileriň, azat jemagatlaryň hem ýerleri  bolupdyr.
	
XII asyrda Portugaliýa şäherleri gülläp ösüpdir. Ol Angliýa, Fransiýa, Flandriýa ýaly Orta ýer deňziniň söwda ýolunda ýerleşipdir. Kenarýaka şäherleriň arasynda Lissabon  Ýewropada uly söwda merkezine   öwrülipdir.
	
XIII asyryň ortalarynda Angarwide Portugaliýanyň günortasynda rekonkistik hereket bes edildi. XIV asyrda demirgazyk afrikan taýpalaryň ýurduň  günortasyna çozup durupdyrlar. Portugallaryň ilkinji geografiki açyşlarynda munuň bilen baglanyşyklydy.
	
Pirineý ýarym adasynda ähli korollykda XII-XIII asyrda soslowiýeleýin monarhiýa ýüze çykypdyr. Olarda kortesleriň ýygnaklary bolup korol häkimiýeti çäkli bolupdyr. Ilatyň gatlaklarynyň maslahatlary geçiripdirler. Kastiliýa korteslerinde 3 palata bolupdyr : dini, dworýan we şäher. XV asyra çenli şäherliler bilen daýhanlar bile maslahatlaşýan wagtlarynda maýda we orta dworýanlar iri ýer eýelerinden aýry maslahat geçiripdirler. Ol ýerde kortestler 4 palatadan durup, ýokarky, maýda we orta dworýanlar, ruhanylar we şäherliler. Kortesler Portugaliýa, Katoloniýa we Walensiýada hem bolupdyr.

Pirineý ýarym adasynda döreýän döwründe korol häkimiýetini çäklendirmeklige mümkinçilikler bardy
Bir tarapdan araplara garşy uzak uruşlar döwründe ýurduň köp ýerleri korollyklara öwrülipdi. Şu göreşleriň gidişinde halk Kanunlary we urp adatlary ýüze çykýar.
Kastiliýanyň Aragoniýa bilen birleşdirilmegi

Dworýanlar güýçlenip korol häkimiýetiniň täsiri pese gaçýar. Beýleki tarapdan ýurduň içindäki ilatly ýerler we şäherler mawr çozuşlaryndan goramaly bolupdyr. Şol bir wagtyň özünde Ispaniýa ýarym adada Prowans we Italiýa bilen gatnaşyklary edýän söwda şäherleri peýda boldy XIV asyrda şäherliler kortesleriň güýçli bölegini öz içine alyp oňa  ruhany dworýanlar hem girdi. Ispan döwletlerinde söwda pul gatnaşyklarynyň ösmegi netijesinde iri ýer eýelerine garaşly daýhanlary ezmek hem güýçlendi. Azat daýhanlarada jenaplar täsiri ýetirdi. Kastiliýada maldarçylygyň ösmegi bilen XIV-XV daýhan ýerleri köpçülikleýinöri meýdanlaryna öwrüldi. Bu bolsa Kastiliýa obasyna daýhan tolgunyşyklaryna getirdi. Kastiliýada “ermandinoslaryň” (doganlaryň) hereketi uly gozgalaňa öwrüldi. 1437 ýylda XIV-XV asyrda Balear adalarynda bolup oňa söwdagärler bolup daýhanlar gatnaşdy.
	
XV asyrda Kataloniýa köpçülikleýin daýhan hereketleriniň merkezine öwrüldi. Daýhanlar özbaşdak hereketini talap etdiler. 1462-1472 ýyllarda  Kataloniýada daýhan hereketi bolup gozgalaňçylara az ýerli, ýersiz daýhanlar goşulyp ýer talap  etdiler. Argon koroly Huan II bu hereketi peýdalandy. Ol Kataloniýada hem öz häkimiýetini berkitdi, daýhanlarada az-kem eglişikler eden boldularda, soňa baka olary hem ýatyrdylar.
	
1484 ýylda Kataloniýada ýene-de  güýçli gozgalaň Pedro Huan Saliniň ýolbaşçylygynda başlandy. Hökümetiň olara garşy iberen goşuny daýhanlara köp garşylyk görkezmedi. Şeýle-de bolsa Salini tutup, gynap öldürdiler. 1486 ýylda hökümet eglişikler etmäge mejbur bolýar.  1479 ýylda Aragon we Kastiliýa birleşip ýeke-täk häkimiýeti döretdi. Ferdinand Argondskiý we Izabella  Kastilskiý ýurdy dolandyrdy. Bu Ispaniýada korol häkimiýetini berkleşdirdi, Ispan korollary esasy hüjümi Granau emirligine gönükdirdiler. Ispaniýadaky araplaryň eýeçilikleri 1492-ýyldan uzaga çeken göreşlerden soň ýok edildi. Bütin Pirineý ýarym adasy, Portugaliýada başga ispan korollarynyň eline geçdi. Ispaniýada ýaşaýan musulmanlara hriste çokunmalydy bolmasa ýurdy taşlap gitmeli diýip buýruk berildi. Netijede köp söwdagärler Afrikanyň günortasyna göçdüler, Galanlaryny buthana ezdi.
	
Ferdinandyň we Izabellanyň dolandyran döwründe Ispaniýada absolýut monarhiýa ornaşdyryldy. Iri ýer eýeleri syýasy özbaşdaklygyny ýitirdi. Kortesler öňki ähmiýetini gaçyryp, az çagryldy. Dolandyryş býurokratik häkimiýete geçdi. 
	
Umuman orta asyrlarda  ilkinji gezek Ispaniýada XI-XII asyrlarda dörän korteslerde dürli gatlaklar uly rol oýnapdyr.
Robert Bosch GmbH

Robert Bosch GmbH- (Bosch) nemes inzener we elektronika kompaniyasy. Esasy ofisi Gerlingen shaherinde,  Stuttgartyn yanynda yerleshyar. Bu dunyanin awtomobil boleklerini onduryan in uly kompaniyasydyr. Kompaniya Robert Bosch tarapyndan 1886-njy yylda Stuttgartda doredildi.
Mülk ýer eýeçiligi

**Mülk ýer eýeçiligi**:  Jemagatyň doly hukukly  agzasy sanaşyk paýyny alanda, oňa ýurt ýeri hökmünde mülk paýy-da berlipdir. XIX asyryň ortalaryndan mülk ýerler hususy eýeçilige geçip ugrapdyr. 
	
Ahal etraplarynda mülk ýerler irden ýaýrapdyr we mülk ýerler  nesilden-nesle geçipdir. 
	
Mary oazisinde hem mülk ýerler ilkibada jemagat ýeriniň bir bölegi hökmünde wagtlaýyn paýlanypdyr. Emma wagtyň geçmegi, haryt-pul gatnaşyklarynyň ösmegi bilen ol ýerler ömürlik bolýar, soň bolsa  nesilden-nesle geçip, müdimilik husysy mülk ýere öwrülýär. Mülkdaryň wagtyň geçmegi bilen mirasdary bolmasa onuň ýeri ýakyn garyndaşyna mük edilip bermek düzgüni saklanypdyr.
	
Mülk ýerlerinde ýokary girdeji berýän tehniki önümler (pagta, temmäki,  kşir, şugundyr, bag-üzüm) ekilip ösdürilip ýetişdirilipdir. 
	
Etrek-gürgen sebitlerinde hem mülk ýerler giňden  ýaýrapdyr. Mülk ýere eýeçilik etmäge diňe erkek adamlaryň hukugy bardy, ol ony islese satyn ýa-da birine wesýet (zaweş) berip bilýär.
Wakyf

**Wakyf** – Wakyf Türkmenistanyň dürli ýerlerinde mazmuny tapawutlanýar. Hywa we Buhara hanlygynda ýagny oňa degişli  türkmen raýonlarynda ol ruhanylaryň peýdasyna bagyş edilen eýeçilikdir. Zakaspiý territoriýasynda Wakyf öz irki gelip çykyş mazmunyna  golaýdy. Bu ýerde oba jemagaty mollalara, işanlara dini işleri berjaý edýändigi diýip belli bir  ýer-suw paýyny (sylag suwy) wagtlaýyn berýär eken. Wakyf ýerler cärjew we Kerki  begliklerinde hem köp bolupdyr.  elbetde bu ýerler aýry-aýry mülkdarlar, oba jemagaty tarapyndan ile ady ýaýran belli  ruhanylara, mollalara medresesi üçin berlen peşgeş ýerlerdir. 
	
Kolonial döwürde Maryda hem “Wakyf” ýerler köpelipdir.
	
Wakyfdan başga-da ýer eýeçiliginiň ýene-de birnäçe  ownuk görnüşleri: “ hasse”, “ynam”, “emläk”, ýerleri, “ijara ýerleri” ýörgünli bolupdyr.

Kategoriýa:Yslamyň taryhy
Ynam

**Ynam** – bu ýörite han  tarapyndan sylag hökmünde wagtlaýyn berilýän ýerler (Hywa hanlygynda)
Garaşsyz Türkmenistanyň daşary gatnaşyklary

**Garaşsyz Türkmenistanyň daşary syýasaty.** Türkmenistanyň "hemişelik bitaraplyk" yglan etmegi Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan 1995-nji ýylda resmi taýdan ykrar edildi. Öňki prezident S.Niýazow bitaraplygyň Türkmenistanyň köp milli goranyş guramalaryna gatnaşmagyna päsgel berjekdigini, ýöne harby kömege ýol açýandygyny aýtdy. Bitarap daşary syýasaty ýurduň konstitusiýasynda möhüm orny eýeleýär. Türkmenistan hökümeti ABŞ we Türkiýe bilen söwdany we eksporty goldaýandygyny öňe sürse-de, iň uly söwda hyzmatdaşy Hytaýdyr, Türkmen tebigy gazynyň esasy bölegini Merkezi Aziýa Hytaý gaz geçirijisi arkaly satyn alýar. Türkmenistan Russiýa we Eýran bilen möhüm söwda gatnaşyklaryna we Owganystan bilen serhetaşa söwda gatnaşyklaryna eýe.
## Tebigy resurslar
Türkmenistan tebigy gaza baý we häzirki wagtda gazyň köp bölegini Hytaýa satýar.  Russiýa 2016-njy ýylda Türkmenistandan gaz satyn almagy bes etdi, ýöne 2019-njy ýylda turbageçiriji gazyny ownuk satyn almagy täzeden başlady. Owganystan ýük ulaglary bilen ugratmak üçin demir ýol arkaly Ymamnazar we Torghundi şäherine iberilýän suwuk nebit gazyny satyn alýar. Pakistan, Eýran we Russiýa ýaly Türkmenistany ýyly suw bilen üpjün edýär.

Türkmenistan dört esasy temany öz içine alýan EU INOGATE energiýa maksatnamasynyň hyzmatdaş döwletidir: energiýa howpsuzlygyny ýokarlandyrmak, EUB-niň içerki energiýa bazary ýörelgeleri esasynda agza döwlet energiýa bazarlarynyň ýakynlaşmagy, energiýanyň durnukly ösüşini goldamak we energiýa taslamalaryna maýa goýumlaryny çekmek umumy we sebitleýin gyzyklanma.
## Guramalar
Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň, Halkara Walýuta Gaznasynyň, Bütindünýä Bankynyň, Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Ýewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Yslam Ösüş Bankynyň, Aziýanyň Ösüş Bankynyň, Ýewropa Bankynyň agzasydyr Dikeldiş we ösüş, Azyk we oba hojalygy guramasy we Halkara Türk Medeniýeti Guramasy.

Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň Nýu-Ýork şäherinde, Wenada we Genewada hemişelik wekillerini saklaýar.

Birleşen Milletler Guramasy, Aşgabatda BMG-nyň käbir edaralarynyň wekilleri bilen bir hatarda hemişelik koordinator bilen işleýän hemişelik wekilçiligini saklaýar. Aziýanyň Ösüş Banky, Ýewropanyň Dikeldiş we Ösüş Banky, Ýewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy we Ýewropa Bileleşiginiň Aşgabatda wekilhanalary bar.
## Diplomatik gatnaşyklar

Türkmenistan bilen diplomatik gatnaşyklary bolan ýurtlaryň sanawy:

## Salgylanmalar
Hindistanyň daşary syýasaty

**Hindistanyň daşary syýasaty.**

**Edebiyatlar:**

1. Saparmyrat Türkmenbaşy.   Ruhnama.   A; 2001ỳ.

2.Saparmyrat Türkmenbaşy.   Ruhnama (ikinji kitap) . A; 2004 ỳ.

3.Saparmyrat Türkmenbaşynyň bitaraplyk taglymaty. A; 2002 ỳ.

4.Türkmenbaşy türkmeni dünỳä tanadỳar. A; 1999 ỳ.

5.Dünyä ỳurtlary. M;2003 ỳ.

*Sapagyň maksady:*

Hindistan respublikasynyň daşary syỳasaty we türkmen – hindi gatnaşyklary barada düşünje bermek we şu mowzugyň üsti bilen talyplaryň watançylyk duỳgylaryny terbiỳelemek.

Hindistan özbaşdak döwlet hökmünde dörän gününden başlap parahatçylyk söýüji daşary syýasat ýöredýär. Aslynda-ha Hindistanyň parahatçylyk söýüjiligi halkyň milli aňyýetinden gelip çykýar. Hindi halky öz tebigaty, dini ygtykady boýunça zorlugy, urşy ýigrenýän halk. Taryhda hindi halkynyň öz goňşularynyň üstüne çozmanlygy-da halkyň milli häsiýetinden gelip çykýar. Emma watanyny goramaga gezek gelende welin, hindiler hiç bir halkdan kem durmandy. Jawaharlal Nerunyň goşulmazlyk hereketini döretmek pikiri-de öz çeşmesini halkyň milli däbinden alypdy (seret §41!).
Hindistanyň daşary syýasatynda dünýäde parahatçylygy berkarar etmek ugrundaky göreşde birnäçe täze teklipler bilen çykyş etdi. Olaryň it möhümi 1988-nji ýyldaky dünýäni 2010-njy ýyla çenli ýadro ýaragyndan we zorlukdan halas etmek baradaky hereketleriň meýilnamasydyr. Hindistan 1985-nji ýylda döredilen Günorta Aziýa sebitiniň hyzmatdaşlygy bileleşiginiň (SAARK) agzasy bolup, Günorta Aziýa döwletleri bilen gatnaşyklarynyna üns berýär.

Hindistanyň daşary syýasatynda iň bir dawwaly ýeri onuň goňşusy Päkistan bilen gatnaşyklarydyr. Serhet dawalary bu iki ýurduň arasynda birnäçe çaknyşmalara getirdi.

Hindistan özüniň daşary syýasatynda Merkezi Aziýa sebitiniň garaşsyz döwletlerine, aýratyn-da Türkmenistan bilen däp bolan gadymy gatnaşyklary dikeltmäge üns berýär. Döwlet ýolbaşçylarynyň birek-biregiňkd resmi saparlary mahalynda özara bähbitli döwletara hyzmatdaşlygynyň hukuk binýady goýuldy. Iki döwletiň arasynda ykdysady, ylmy-tehniki we medeni babatda ýygjam gatnaşyklar ddbe öwrüldi. Iki halkyň hem göz guwanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň 500 ýyllyk ýubileýi 2000-nji ýylda ýurtlaryň ikisinde-de dabaraly bellenip geçildi. Hindistana türkmen gazyny eltmegiň taslamasy iki ýurduň arasyndaky uzak döwre niýetlenen hyzmatdaşlygyň aýdyň şaýadydyr.
Papirologiýa

**Papirologiýa** – papiruslardaky hatlary (müsürlilerde we beýleki gadymy halklarda hat ýazmak üçin ulanylan garçy ýapragy).

Kategoriýa:Ýazuw
Kategoriýa:Taryh
Berestologiýa

Berestologiỳa – berỳoza agajynyñ gabygyna ỳazylan hatlary öwrenỳän ylym.

Kategoriýa:Bilim
Sfragistika

thumb|right

**Sfragistika** – möhürleri öwrenỳän ylym.  Ol resminamalaryň möhri bilen tassyklanyşyny, olaryň dogrulygyny, hakykylygyny ỳa-da galpdygyny drňemek bilen meşguldyr.

Kategoriýa:Jemgyýet
Kategoriýa:Taryh
Epigrafika

**Epigrafika** ( — ýazgy) — daş plitalaryň ýüzüne, metallara, süňklere, agaçlara, palçykdan ýasalan zatlara, jaýlara, guburlara edilen ýazgylary öwrenýär. Umuman gaty zatlara ýazylan ýazgylary öwrenýär.

Kategoriýa:Epigrafika
Numizmatika

**Numizmatika** – dürli döwürlede ỳasalan medallary we zikgelenen şaỳlyklary öwrenỳän ylym.  Numizmatika şol ỳazalan medallaryñ, ordenleriñ we şaỳlyklaryñ hilini nähili zatdan ỳasalandygyny, şol bir wagtda olaryñ ỳüzünde şekillendirilen şekilleri we ỳazylan ỳazgylary öwrenmek bilen meşgullanỳar.
Hronologiýa

**Hronologiýa** ( — wagt;  — öwrenmek):
# taryhy wakalaryň we resminamalaryň senesini kesgitleýän kömekçi taryhy ugur;
# wagtyň dowamynda taryhy wakalaryň yzygiderliligi;
# haýsydyr bir wakalaryň öz wagt yzygiderliligindäki sanawy.

**Astronomik hronologiýa** gaýtalanýan asman hadysalarynyň kanunalaýyklygyny öwrenýär we takyk astronomik wagty kesgitleýär; ol taryhy hronologiýanyň hem usuly bolup durýar.
 
**Geohronologiýa** — öz ady (era, döwür, eýýam we asyr) bar bolan we belli bir yzygiderlilikde ýerleşýän şertli bölekli geologik wagtyň bir bölümi. Geohronologiýanyň ylmy esasy stratigrafiýa bolup durýar.

**Taryhy (tehniki) hronologiýa** — dürli halklaryň we döwletleriň ýyl hasaby ulgamlaryny hem-de senenamalary öwrenýän, şeýle hem, taryhy hadysalarynyň senelerini we taryhy çeşmeleriň döredilen wagtyny kesgitlemäge kömek edýän kömekçi taryhy ugur.

## Edebiýat
* *[[Бикерман, Элиас Иосифович|Бикерман Э.]]* Хронология древнего мира. Ближний Восток и античность: Наука, 1975.
* *Ермолаев И. П.* Историческая хронология. — Казань: Изд-во Казанского университета, 1980.
* *[[Климишин, Иван Антонович|Климишин И. А.]]* Календарь и хронология. — М.: «Наука», 1981.
* Хронологическая таблица. 750—500 гг. до н. э. (Восток. Египет. Греция. Колонии. Архитектура и искусство. Литература) // Кембриджская история древнего мира. Т. III, ч. 3. М., 2007. С. 563—571. ISBN 978-5-86218-467-9


Kategoriýa:Ýörite taryhy ugurlar
Arhiografiỳa

**Arhiografiỳa** – gadymy çeşmeleriň çap edilişiniň taryhy hakyndaky ylymdyr.

Kategoriýa:Jemgyýet
Kategoriýa:Bilim
Geraldika

**Geraldika** – döwletiň, edara, kärhananyň gadymyỳetde taỳpa-tiräniň aỳratynlyk alamatyny görkezỳän tugralary (gerbleri) öwrenỳän ylymdyr.  Ol tugralardaky aỳratyn nyşanlary olaryň gelip çykyşyny, olara girizilen üỳtgeşmeleri öwrenmek bilen meşgul bolỳar.  Kömekçi taryh dersleriniň aỳratyn topary taryhy ỳazuw çeşmeleriň aỳry-aỳry görnüşleriniň ylmy tankydy bilen meşgul bolỳarlar.  Muňa Diplomatika degişlidir.  Diplomatika sözi «Diplom» diỳen sözden gelip çykypdyr.  Gadymy wagtlarda ỳurudiki aktlary diplom diỳip atlandyrypdyrlar.  Diplomatika taryhy resminamalary, aỳratyn-da taryhy aktlary öwrenỳän ylymdyr.

Kategoriýa:Jemgyýet
Tekstologiỳa

**Tekstologiỳa** – edebi eserleriň ỳazgysynyň taryhyny öwrenỳän ylym bolup, ol:

a)	eseriň esasy ỳazgysyny beỳan etmek.

b)	ỳazgynyň gyralyşyny öwrenmek.

c)	şol ỳazda düşündiriş (kommentariỳa) bermek bilen meşgullanỳar.
Antroponimika

**Antroponimika** – atlaryň we familỳalaryň gelip çykyşy hakyndaky ylymdyr.

Kategoriýa:Jemgyýet
Antropologiýa

**Antropologiýa** – adam kelle süňklerini öwrenýän ylym.

Kategoriýa:Bilim
Kategoriýa:Antropologiýa
Paleografik

**Paleografik**:

a)	ỳazuw esbaby (pergament, kagyz we möhür, şaỳlyk, tugra we ş.m.

b)	çeşmäniň görnüşi – akt, edebiỳat ỳadygärligi we ş.m.

Kategoriýa:Ýazuw
Kategoriýa:Taryh
Metrologiýa

**Metrologiýa** (*ýa-da [[ölçeg]] bilimi*), wezipesi ölçegleriñ atlaryny, dürli ölçeg ulgamynyñ düzüliş we ösüş taryhyny, gadymyýetde dürli halklarda bar bolan ölçeg birliklerini häzirki zaman metr ölçegine deñ getirmegi öwrenýän ylym şahasy bolup, ol 1875-nji ýylyñ 20-nji maýynda Parižde geçirilen Metr Konwensiýasynyñ karary bilen bir bilim şahasy diýlip kabul edildi (Soñra bu gün "Dünýä Metrologiýa güni" diýlip gutlanmaga başlandy.)

Metrologiýa sözi grek sözlerinden ybarat bolup (“metron” – ölçeg, “logos” - ylym), ol ölçeg bilimi diýen manyny berýär.
    
Beýleki bir tarapdan Metrologiýanyñ wezipesi, takyk ölçeg birliklerini we olaryñ has inçemin nusgalaryny we etalonlaryny düzmekdir.
## Çeşmeleri
Metrologiýanyñ beýleki ylmy dersler ýaly öz çeşmeleri bardyr we olary derñemegiñ usulyny işläp düzýändir.
thumb|right|Agaç lineýka (metr)
Metrologiýanyñ çeşmeleri örän köpdür. Olar, ölçegler hakda maglumat berýän ýa-da olar hakda agzap geçýän ýazuw ýädygärlikleri, şeýle hem şaýlyk, terezi daşlary, lineýka (metr), kesgitli ululykdaky (deñlikdäki) binagärçilik gurluşyklary, ikonalar, kesgitli göwrümli gaplar  we ş.m. zat ýadygärliklerdir.
## Taryhda Metrologiýa
Metrologiýa çuñ gadymylykda döräpdir, çünki ölçegsiz jaýlary gurmak, zähmet gurallaryny we ýaraglary taýýarlamak, egin – eşik tikinmek, mümkin bolmandyr.  Taýpalar arasyndaky alyş – galyşyñ ýüze çykmagy we ösmegi ölçeg mätäçligini has artdyrypdyr. Şunuñ bilen baglylykda bar bolan takmynan, köplenç şertli ölçegleri biri-biri bilen kesgitli deñlige getirilip, ölçegleriñ deñ derejesi işlenip düzülipdir.

Kategoriýa:Bilim
Agsak sere

Agsak sere-ortaky barmak, oguljahat we külbikäniñ gerlen aralygy, takmynan 8-10sm deñ.

Kategoriýa:Matematika
Barmak

**Barmak** – Ýakyn Gündogarda we Orta Aziýada giñden ulanylan ölçeg birligi.  Bir barmak-alty sany arpa dänesiniñ inine, arpa dänesi bolsa öz gezeginde iş baýtalynyñ ýalynyñ 8 taryna deñ diýlip kabul edilipdir.

Kategoriýa:Matematika
Gulaç

**Gulaç** – sag we çep gollaryñ añrybaş gerlen aralygy takmynan 180-190 sm deñ
ýa-da 8 garyş diýlip alynýar.

Kategoriýa:Matematika
Gary

**Gary** – ýarym gulaja barabar (1 metre golaý) uzynlyk ölçeg birligi. Uzalan düýbünden kibtiñ üstündäki süñke ýetýänçe aralyk.  Munda dokalan önümler, matalar ölçenýär.

Kiril
Adam boýy

**Adam boýy** – adamyñ ökçesinden depesine çenli aralyk, takmynan 150-180 sm deñ.

Kategoriýa:Matematika
Dyz boýy

**Dyz boýy** – ýere degip duran ýerinde adamyñ ökjesiniñ dyz çanagynyñ ortasyna çenli aralyk, takmynan 50-60 sm.

Kategoriýa:Matematika