open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Babaýew Orazmyrat

**BABAÝEW Orazmyrat** (1900—69) — Sossialistik Zähmetiň Gahrymany. Ol öňki Sakar raýonynyň Merýe obasynda dogulýar. 1932—60 ýyllarda «Rawnina» sowhozynda baş çopan bolun işleýär. Maldarçylygy ösdürmekde we onuň önümçiligini ýokarlandyrmakda bitiren hyzmatlary üçin, 1947 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Sossialistik Zähmetiň Gahrymanlary
Babaýew Hywaly

**Hywaly Babaýew** (1902—1941) — sowet döwlet işgäri, SSSR Ýokary Sowetiniň we TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (1 çagyrylyş): 1926 ýylyndan SSKP agzasy, TSSR-iň Gazanjyk raýonynda  çarwa  maşgalasynda  dogulýar. Oktýabr sossialistik rewolýussiýasyndan öň Batrak, soňra tä 1929 ýylyna çenli Gazanjyk teplowoz zwenosynda demir ýol işçisi. 1929—34 ýylarda «Türkmenbirleşigiň» Respublika et taýýarlaýyş kontorasynda jogapkär wezipelerde işleýär. 1934—37 ýyllarda Türkmenistan Ýokary kommunistik oba hojalyk mekdebinde okap, ony tamamlaýar. 1937-nji ýylynyň 12-nji oktýabryndan tä ömrüniň ahyryna çenli TSSR MIK-iň başlygy, SSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň başlygynyň orunbasary, TSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumyiyň başlygy bolup işleýär. 1941 ýlynyň 30 awgustynda tragiki ýagdaýda aradan çykýar. Babaýew TK(b)P MKnyň çleni hem-de TK(b)P MK-nyň býuro çleni edilip saýlanýar. Ol «Zähmet Gyzyl Baýdak» ordeni bilen sylaglanýar. Aşgabadyň merkezi köçeleriniň biri Babaýewiň adyny göterýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Babbit

**Babbit** —esasy galaýy ýa-da gurşun bolan antifriksion splaw. Babbit podşipnikleriň wkladyşlaryny guýmak üçin ulanylýar. Babbitleriň käbirleri surmadan, misden, nikelden, myşýakdan, kadmiden, tellurdan, kalsiden, natriden, magniden we ş. m-lerden ybarat bolýar. Babbiti 1839-nji ýylda I. Babbit (ABŞ) oýlap tapýar. Babbitiň ýokary antifriksion häsiýete eýe bolmagynyň sebäbi onuň gurluşynyň aýratynlygy bilen düşündirilýär, ýagny splawyň ýumşak çeýe esasynda gaty bölejikleri bolýar. Babbit aşak temperaturada (300—440&nbsp;°C) ereýänligi we gowy işleýänligi bilen tapawutlanýar. Galaýy esasly babbit has berk podşipnikleri ýasamakda ulanylýar. Galaýyly babbit gurşunly babbite görä korroziýa çydamlylygy, durnuklylygy, ýylylyk geçirijiligi hem-de sürtülme koeffisientiniň azlygy bilen tapawutlanýar. Gurşunly babbit galaýyly babbite garanda podşipnigiň ýokary temperaturasynda hem işläp bilýär. Gurşunly babbit awtomobilleriň, traktorlaryň we ş. m-leriň podşipniklerini guýmak üçin ulanylýar. Gurşunly-kalsili babbit demirýol trapsportynyň podşipniklerini guýmakda ulanylýar.

Kategoriýa:Gurallar
Babeziozlar

**Babeziozlar** (babeziellýozlar) — mallaryň gan parazitar ýokanç keselleri. Bu keselleri iň ýönekeý jandarlar bolan babeziýalar döredýär. Weterinar taýdan has üns berilmelisi gara mallaryň Babeziozlarydyr. Olar öri meýdan sakyrtgalary arkaly geçýän kesellerdir. SSSR-de, esasan, Ewropa böleginiň demirgazygynda, günbatarynda, günortasynda we Orta Aziýada ýaýrandyr. Babeziozlary dörednjiler mallara öri meýdan sakyrtgalarynyň dişlemegi arkaly geçýär. Kesellän mallaryň bedeniniň temperaturasy birden ýokary galýar, wagtal-wagtal içi geçýär we gataýar. Sygyrlar dessine horlanyp, süýdüni 80%-e çenli azaldýar. Süýdi ajymtyk tagamly we sargylt (kähalatlarda gyzgylt) reňkde bolýar. Babeziozlar bilen kesellän goýunlar iç taşlaýar. Kesel 4—8 güne çekýär. Babeziozlar bilen kesellän sygyrlaryň 40%-i, dowarlaryň 80%-e çenlisi ölýär. Babeziozlar bilen öň kesellän mallara bu kesel 2—3 ýyllap degmeýär. Kesellän mallar gemosporidin, akaprin ýaly dermanlar bilen bejerilse, basym sagalýarlar.

Kategoriýa:Elipbiý boýunça keseller
Kategoriýa:Babeziozlar
Babýof Grakh

thumb|200px|François-Noël ''Gracchus'' Babeuf
BABÝOF (Babeut) Grakh (Fransua Noel, 1760-1797) — franssuz rewoýosýoneri, kommunist-utopist, Direktoriýa döwründe «Deňligiň hatyrasy üçin» diýen hereketiň ýolbbaşçysy. Ol Sen-Kantende garyp soldatyň maşgalasynda dogulýar. 1790 ýylynda sowa salgytlary tölemekden boýun gaçyrmak ugrundaky hereketi gurandygy üçin Pariž türmesine taşlanýar we ondan Ž. P. Maratyň kömegi bilen azat bolýar. 1793—94 ýyllarda ýene-de tussaglykda bolýar. Ol türmeden çykandan soň, termidorian Konwentiň syýasatyny öz gazetiniň üsti bilenn aýgytly tankyt edýär. Şonuň üçin ol 1795 ýylynyň fewralynda ýene-de tussag edilýär. Ol türmede «Deňligiň hatyrasy üçin» diýen guramanyň özenini düzýär. 1795 ýylyň 18 oktýabrynda Babýof türmeden çykyp, ýene gazetini çykaryp başlaýar. Babýof «gizlin gozgalaňçylar Direktoriýasyny» döredýer. Ol gurama ýaragly gozgalaň taýýarlaýar. Emma 1796 ýylyň 10 maýynda herekete gatnaşyjy Grizeliň dönühlik etmegi netijesinde guramanyň üsti açylýar we onuň ýolbaşçylarynyň hemmesi tussag edilýär. 1797 ýylyň 27 maýynda Wandomda bolan prossesden soň Babýof jezalandyrylyp öldürülýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Babikow Gennadiý Fýodorowiç

**BABIKOW Gennadiý Fýodorowiç** (1911) — türkmen sowet hudožnigi, peýzažçy, TSSR-iň sungatda at gazanan işgäri (1967). Lipessk oblastynyň Ranenburg şäherinde dogulýar. Ol Russiýa respublikasynyň çeperçilik akademnýasynyň (RRÇA) Moskwa studiýasyny gutarýar. Babikow talantly sowet hudožnikleri Y. I. Maşkowyň we P. P. Sokolow-Skalýanyň okuwçysy. 1935 ýyldan TSSR Hudožnikler soýuzynyň çleni. Babikowyň döredijiligi türkmen topragyny özgerdijilere bolan mähir bilen gurşalaidyr. Ol «Köpetdagyň eteginde», «Gudok», «Säher», «Çeleken», «Estakada», «Ýer», «Krasnowodsk porty», «Biziň Çelekenimiz» we beýleki ençeme görnükli eserleriň awtorydyr. Ol birnäçe medal bilen sylaglandy.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Babitleriň gozgalaňlary

**BABITLERIŇ GOZGALAŇLARY** — 1848—52 ýyllar-da Eýranda bolan antifeodal we daşary ýurt kapitalyna garşy gönükdirilen  halk gozgalaňlary. Babitleriň  gozgalaňlarynyň hereketlendiriji güýçleri daýhanlar, hünärmentler, şäher garyplary we ownuk söwdagärlerdir. Gozgalaň babitleriň dini-syýasy taglymaty astynda bolup, oňa ruhanylaryň we söwdagärleriň aşaky gatlagynyň wekilleri ýolbaşçylyk edýär. Eýranyň jemgyýetçilik-ykdysady we syýasy taýdan yzagalaklygy Babitleriň gozgalaňynyň orta asyr halk hereketine mahsus bolan dini formada bolup geçmegine sebäp bolýar. Birinji gozgalaň 1848 ýylynyň sentýabrynda Mazanderan welaýatynda bolýar. Gozgalaňa, esasan, daýhanlar we hünärmentler gatnaşýarlar. Gozgalaňçylar hususy eýeçiligi ýatyrmaga, emläk umumylygyny we adamlaryň deňligini gazanmaga synanyşýarlar. Olar gozgalaň basyp ýatyrylýança, 1849 ýylynyň maýyna çenli, şa goşunlaryny yzyna serpikdirýärler. Ikinji gozgalaň 1850 ýylnyň iýun—dekabrynda Zenjan şäherinde bolýar. Munda hem birinji gozgalaňdaky ýaly şygarlar öňe sürülýär. Oňa aýallar hem aktiw gatnaşýar. 1850 ýylynyň ahyrynda gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Üçünji gozgalaň 1850 ýylynyň iýunynda Neýrizde, Farsda bolup, birnäçe günden soň basylyp ýatyrylýar. Emma Neýriziň töweregindäki daglyk raýonlarda babitleriň ýaragly göreşi dowam edýär. Babitleriň gozgalaňlary ýatyrylandan soň, bu hereket köpçülikleýin häsietini ýitirýär we terrorçylyga öwrülýär.

Kategoriýa:Taryh
Babyr Zahyretdin Muhammet

**Babyr**  ýa-da **Zahyrütdin Muhammet BABYR** (14 Fewral1483, Fergana— 26 Dekabr 1530) — özbek ýazyjysy, döwlet işgäri, serkerde. Hindistanda Beýik Babyr Imperatorlygynyň esaslandyryjysy (1526). Babyryň «Babyrnama» atly bütin dünýä meşhur kitaby bar, onda şahyryň awtobiografiýasy beýan edilýär. Bu kitap üç bölümden (Fergana, Kabul, Hindistan) ybarat bolup, onda 1493—1529 ýyllardaky dürli wakalar beýan edilýär. Ol kitapda awtobiografik maglumatlardan başga, ýöriş ýazgylary hem bar. Onda Orta Aziýanyň, Owganystanyň, Hindistanyň tebigaty, şäherleri we oba durmuşy beýan edilýär, ýaşuly döwürdeşleri (Nowaýy, Binoýy we b.) barada maglumatlar berilýär. «Babyrnama» özbek edebiýatynda awtobiografik Žanryň ilkinji nusgasydyr. Bu kitap fars, iňlis, nemes, fransuz we rus dillerine terjime edildi. Babyryň rubagylaryny, gazallaryny we liriki hatlaryny öz içine alýan kiçiräk «Diwany» hem bar. Babyryň goşgulary we groza eserleri gadymy özbek edebi diliniň ösmeginde uly rol oýnapdyr.  

Kategoriýa:Taryh
Kategoriýa:Şahsyýetler
Bab-el-Mandeb

300px|right|thumb|Bab-el-Mandeb bogazynyň ýerleşişithumb|280px|Bab-el-Mandeb bogazy
**Bab-el-Mandeb** (*ar. Bab-el-Mandeb — gözýaş derwezesi, ol ýerde suwda ýüzmek howply bolany üçin şu ady alypdyr*) — Arabystan ýarym adasynyň günorta-günbatar çet gyrasy bilen Afrikanyň aralygyndaky bogaz. Ol Gyzyl deňzi Aden aýlagy hem-de Arabystan deňzi bilen birikdirýär. Iň dar ýeriniň giňligi 26,5&nbsp;km. Farwaterde (gämi ýolunda) iň ýalpak ýerleriniň çuňlugy 182 m. Adalar arkaly aýry-aýry gollara bölünýär.

Kategoriýa:Bogazlar
Bawariýa

right|thumb|Bawariýa Alplary.
**Bawariýa** () — Germaniýa Federatiw Respublikasynyň (GFR) günortasynda we günorta-gündogar böleginde ýerleşýän toprak. Ol tutýan meýdany boýunça GFR-iň düzümindäki iň uly toprak bolup durýar.

Administratiw bölünişi: ýedi sany administratiw okrugy — Ýokarky Frankoniýa, Ortaky Frankoniýa, Aşaky Frankoniýa, Ýokarky Pfals, Aşaky Bawariýa, Ýokarky Bawariýa, Şwabiýa.
Paýtagty — Mýunhen şäheri. Ilatynyň esasyny dört sany halk düzýär — bawarlar, frankonlar, şwablar we sudet nemesleri.

Meýdany 70,6 müň km2. Ilaty 10,5 mln. adam (1969). Bu ýerde Alp daglarynyň iň belent nokady Ssugşpitsse 2963 *m*-e ýetýär. Ýanwaryň ortaça temperaturasy 0&nbsp;°C,—3&nbsp;°C, iýulyňky +15&nbsp;°C, +29&nbsp;°C. Ýylyň dowamynda 935 *mm* ygal duşýär. Bawarýanyň territoriýasynyň 1/3 bölegi tokaýlykdyr, çemenlikleriň, dag çemenlikleriniň ep-esli bölegi şu regiondadyr. Uly derýalary Dunaý we onuň goşantlarydyr. Bawariýa GFR-iň industrial-agrar ýeridir. Senagatyň maşyn gurluşygy, elektrotehnika, dokma, azyk, nebiti gaýtadan işleýän pudaklary ösendir. Oba hojalygynda däne, gant şugundyry, kartoşka we başga ekinler ekilýär. Maýn derýasynyň jülgesiide üzümçilik bilen hem meşgullanylýar. Demir ýollaryň köpüsi elektrifikassiýalaşdyrylandyr. Dunaý we Maýn derýalary gämi gatiawly. Bawariýada 3 uniwersitet bar.

*
Bawariýa Sowet Respublikasy

301px|right

**Bawariýa Sowet Respublikasy** — Oktýabr sossialistik rewolýussiýasynyň täsiri bilen Germaniýada ýaýbaňlanan rewolýussion ýokary göteriliş netnjesinde 1919 ýylynyň 13 aprelinde Bawarnýada dörän sowet respublikasy. Ol 1919 ýylynyň 1-nji maýyna çenli dowam edýär. 1918 ýylynyň Noýabr rewolýussiasyndan soň häkimiet başyna geçen sagçy s-d-laryň liderleriniň dönükçilikli syýasat ýöretmegi zerarly Bawariýada synpy göreş has ýitileşipdwr. Rewolýussion hereketiň çuňlaşmagyndan we öz täsiriniň ýitirilmeginden howatyrlanan Bawariýa s-d-lary köpçüligi aldamak maksady bilen sowet adyna perdelenen hökümet döretjek bolup synanyşypdyrlar. Kommunistler olaryň bu planlaryny paş edipdir. Emma Tolleriň baştutanlygyndaky «garaşsyz s-d-lar» 1919 ý-yň 7 aprelinde Sowet respublikasyny yglan edýärler. Tolleriň hökümeti halkyň bähbitlerini goramak üçin hiç bir iş geçirmändir, iş ýüzünde ol ýöne hyýaly sowet respublikasy bolupdyr. Buržuwa diktaturasyny aç-açan dikeltmek maksady bilen kontrrewolýussionerler tarapyndan guralan pitne Mýunhen işçileri tarapyndan basylyp ýatyrylýar. 13 aprelde Mýunhende häkimiýet kommunistleriň eline geçýär. Respublikanyň ýokary häkimiýeti bolan Hereket ednji komitet we kommunistleriň (E. Lewineniň we b-yň) başda durmagynda "Ýerine ýetiriji sowet" döredilýär. Hereket ediji komitetiň we Ýerine ýetiriji sowetiň düzümüne «garaşsyz s-d-dar» hem giripdir. B.S.R-nyň hökümeti proletar diktaturasynyň programmasyny amala aşyryp başlaýar: kärhanalarda işçi kontrollygyny giriznär, buržuwany ýaragsyzlandyrmaga girişýär, banklary millileşdirýär, Gyzyl Goşun düzýär, kontrrewolýussiýa garşy göreşmek boýunça adatdan daşary komissiýa döredýär. Emma Bawariýa kommunistleri öz işlerinde birnäçe ýalňyşlyklar goýberýärler. Olar garyp we orta daýhanlaryň ýagdaýlaryny gowulandyrmak, işçi synpy bilen daýhanlaryň birleşigini dikeltmek üçin gaýra goýulmasyz çäreler görmediler, içerki kontrrewolýussiýa garşy göreşde ýaýdanjaňlyk etdiler. B.S.R-na garşy Ebertiň-Şeýdemanyň merkezi german hökumetiniň birleşen ýaragly güýçleri we beýlekiler çykyş etdiler. Respublikanyň ýeňilmegine «garaşsyz s-d-laryň» başbozarlygy sebäp bolupdyr, olar töhmet we şugulçylyk edip, kommunistleriň hökümetiň düzümünden gitmeklerini gazanypdyrlar, soňra olaryň garşysyna front açypdyrlar. 1919 ýylynyň 1 maýynda B.S.R. dargadylýar, emma Gyzyl Goşunyň esgerleri şäheriň köçelerinde 5 maýa çenli söweşler alyp barýarlar.

Kategoriýa:Taryh
Bagama Adalary

**BAGAMA ADALARY** (Bahama Islands) — Florida ýarymadasynda günorta-gündogar-da, West-Hindistandaky arhipelag. 1783 ýylyndan bäri Welikobrntaniýanyň koloniýasy. Meýdany 11,4 müň km2. Ilaty 170 muň adam (1973). Administratiw merkezi — Nassau (100 müň adam, 1967). Iň uly adalary: Andros, Uly Abako, Uly Inagua we Uly Bagama. Bagama adalarynda karst hadysasy netijesinde emele gelen guýular, ýerasty gowaklar köpdür. Klimaty tropiki passat tipli. Ýanwaryň ortaça temperaturasy +20&nbsp;°C, +22&nbsp;°C, iýulyňky +28&nbsp;°C. Ýyllyk ygalyň möçberi 1100—1600 *mm*. Tikenekli gyrymsy agaçlar, sawannalar, sosna agaçlary we ebedi gök tropiki tokaýlar bar. Agaç taýýarlamak we balykçylyk ösendir. Bagama aadalaryny 1492 ýylynda H. Kolumb açypdyr. Bagama adalary 1973 ýylynda özbaşdak döwlet boldy.

Kategoriýa:Amerika
Kategoriýa:Adalar
Kategoriýa:Konstitusion monarhiýalar
Kategoriýa:Iňlis dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Kategoriýa:Ada döwletleri
Bagana

**BAGANA** — garaköli we beýleki bagana berýän goýunlaryň (maliç, reşetilow, sokol) guzularynyň 1—3 günlükkä soýlup alnan derisi. Tüýüniň reňki boýunça Bagana gara, çal, ak, sur, kamary, gülgaz ýaly görnüşlere bölünýär. Sur Bagana her hili owadan öwüşgin atyp, garaköli bagananyň iň gowularynyň biri hasaplanýar. Eksport söwdasy we harytlyk üçin gara, çal hem sur Baganalar giňden ulanylýar. Bagananyň tüýüniň buýralary özboluşly her dürli bolýar, mes., «Galam gül», «Noýba gül», «Ýal gül», «Ýüzük gül», «Nohut gül». Olaryň iň gowusy «Galam gül» we «Noýba gül» hasaplanýar. B. özüniň harytlyk häsiýeti boýunça birnäçe sortlara bölünýär. Gara bagananyn 21 sorty bolup, onuň iň ýokary sortuna «Žaket» diýilýär. Türkmenistanyň hojalyklarynda öndürilýän Baganalara dünýä bazarynda ýokary baha berilýär. 1967 ýylynda halkara Leýpssig ýarmarkasynda türkmen gara-köli Baganasynyň hiline iň ýokary baha berlip, biziň ýurdumyza altyn medal we Diplom gowşuryldy. Ol sylaglar hemişelik saklamak üçin respublikanyň öňde baryjy hojalyklaryndan biri bolan «Üçajy» tohumçylyk sowhozyna berildi. TSSR-de soňky ýyllarda aýry-aýry hojalyklar ýokary hilli Bagana öndürmäge ýöriteleşdirildi. Olardan «Üçajy», «Rawnina» tohumçylyk sowhozlary we «Gazanjyk», «Amyderýa», «Gyzyl baýdak» tohumçylyk hojalyklary diňe gara reňkli ýokary hilli tohum garaköli dowarlary ösdürip etişdirmek bilen meşgullanýar. «Tallymerjen» tohumçylyk sowhozy, «Bäherden» sowhozy we Çärjew raýonynynyň ähli kolhozlary sur Bagana öndürmek üçii ýöriteleşdirildi, Kerki, Tagtabazar, Mary, Baýramaly, Kaka, Saragt, Çarşaňňy raýonlarynyň kolhozlary, «Galaýmor», «Pobeda» tohumçylyk hojalyklary, «Pograniçnik», «Çemenibit», 26 Baku komissarlary adyndaky sowhozlar çal Bagananyň zonasy diýlip bellenildi. Baganalar Çärjew garakölçülik zawodynda senagat usuly bilen işlenip bejerilýär.

Kategoriýa:Maldarçylyk
Babuşkin Iwan Wasilýewiç

**BABUŞKIN Iwan Wasilewiç** (partiýa lakamy Nikolaý Nikolaewiç, Bogdan, Nowisskaýa we b.) (1873—1906) — bolşewik, rewolýusýoner. Özüniň rewolýussion işini 1893 ýylynda W. I. Leniniň ýolbaşçylyk eden gizlin işçiler kružogyňda başlaýar. 1895 ýylyndan başlap Peterburgdaky «Işçiler synpyny azat etmek ugrundaky göreş soýuzynyň» aktiw çlenleriniň biri bolýar. 1898 ýylynyň oktýabrynda RSDIP-niň Ýekaterinoslaw komitetini döredýär. W. I. Lenin tarapyndan esaslandyrylan «Iskra» gazetiniň aktiw habarçysy we Russiýada ony işjeň ýaýradyjy. Ol marksistik partiýany döretmek ugrundaky leninçilik hereketiň öň hatarlarynda bolup, «ykdysatçylaryň» garşysyna tutaýerli göreşýär. 1896—1903 ýyllarda rewýussion iş üçin Babuşkin üç gezek tussag edilýär. 1905—07 ýyllaryň rewolýussiasyna aktiw gatnaşýar. Ol RSDIP-niň Irkutsk we Çita komntetleriniň sostawyna girýär. 1906 ýylynyň ýanwarynda patyşa jellatlary tarapyndan atylyp öldürilýär.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Babko Anatoliý Kirilowiç

BABKO Anatoliý Kirillowiç (1905—1968) — sowet himik-analitigi, *prof.* N. A. Tananaýewiň şägirdi, USSR YA-nyň akademigi, USSR-yň ylymda at gazanan işgäri, 1940-njy ýyldan SSKP çleni. B. Nowosibirsk oblastynyň Tomsk raýonynyň Sužden obasynda dogulýar. 1943 ýylyndan prof., 1944 ýylyndan Kiew uniwersitediniň analitiki himiýa kafedrasynyň müdiri bolup işleýär. Babko 1939 ýylynda USSR YA-nyň umumy we organiki däl himiýa institutynyň analitiki himiýa bölümini guraýar we ömrüniň ahyryna çenli oňa ýolbaşçylyk edýär. Onuň esasy ylmy-barlag işleri kompleks birleşmeleriň fiziki himiýasyna, olary analitiki himiýada ulanmaklyga, analiziň fotometrik we lýuminissent metodlaryna degişlidir. Ol 400-den gowrak ylmy işiň awtorydyr. Babko Lenin ordeni we başga-da birgnäçe orden hem medallar bilen sylaglanýar.

Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Alymlar
TurkmeNNet

[GARALAMA - doly tayyar dal]

TurkmenNet, 2004-nji yildan bari islap gelyan kompyuter tehnalogiyalary bilen gyzyklanyan turkmenler ucin web sahypasy. Kompyuter aleminden tazelikleri we gyzykly makalalary turkmen dilinde cap edilyar we sorag-jogap ucin forum bar. Turkmenweb serekedinin hyzmady.

http://www.turkmennet.com/
Ýasama akyl

150px|thumb|right|Honda-nin adama menzes roboti

**Ýasama akyl** (Iňlisçe: artificial intelligence, Türkçe: yapay zekâ) - kompýuter ylymynyň bir bölegi bolup, awtomatlara akylly şekilde pikirlenmegi we özüni alyp barmagy öwretmek isleýän ylymdyr. Diller arasy terjime, ses tanamak, ýüz tanamak, el ýazgylary tanamak ýaly işler mysal bolup biler. Widýo oýunlarynda hem giňden ulanylýar, meselem küşt programmalary ýada meňzeşleri.

## Taryhy

## ÝA Filosofiyasy

## Turing synagy
Awtomatlaryň akyllylygyny ölçemek üçin Turing synagy atly eksperiment geçirilýär. Bir otagda kompýuteriň başynda adam oturýar we 2 kişi bilen diňe ýazgy arkaly gürleşip bilýär. Olaryň biri adam, biri bolsa awtomat, ýöne haýsynyň haýsydygyny bilenok. Ol adam olaryň ikisinede sorag soraýar we jogaplaryny gözden geçirýär. Islän soragyny soramaga haky bar we ahyrynda, kimiň-kimdigini biljek bolmaly.

Egerde söhbetdeşlik dowamynda awtomat özüniň adamdan tapawudyny görkezmese, ol awtomadyň synagdan geçdigi bolýar, ýagny adamyňky derejede ýeterlik akyly bar.

## Notlar

Kategoriýa:Matematika
.ae

**.ae** - Birleşen Arap Emirlikleriň Internet kody.

Kategoriýa:Internet ýurt kodlarynyň ýokary derejeli domenleri
Kategoriýa:Birleşen Arap Emirlikleri
.ag

Antigua we Barbudayn internet kody.

Kategoriýa:Internet ýurt kodlarynyň ýokary derejeli domenleri
Kategoriýa:Argentina
.tv

**.tv** — internetdäki Tuwalu adalarynyň ýurt kodlanan ýokary derejeli domeni.

Kategoriýa:Internet ýurt kodlarynyň ýokary derejeli domenleri
Nasyraly Isa

right|thumb|200px|Isa pygamber
**Nasyraly Isa** - 1-nji asyrda ýaşap geçen din wagyzçysy. Hristiýanlygyň merkezi şahsyýeti. Yslam dinine görä pygamberleriň biri, Bahaizm we Ýehowa şaýatlary ýaly dinlerde hem ähmiýetli orna eýe.

## Hristiýanlykdaky orny
Hristiýan injillerindäki rowaýatlara görä, Isa päk gyz Merýemden gudrat arkaly doglan. Palestinada dini wagyz-nesihat ýöredip her hili gudrat görkezen. Pomtiý Pylatyn häkimlik eden ýyllarynda Isa haja çüýlenen emma üçülenji gün direlip asmana gaýýp bolan. Hristiýanlyk taglymatyna görä Isa ýerde ikinji gezek peýda boljak we ähli janly-jansyz jemendeleriň başyna kyýamat inderip, käsini jennete, käsini dowzaha iberjekmiş, şondan soň takwalaryň müň ýyllyk salygy höküm sürjekmiş.

## Yslam dinindäki orny
Isa musulmanlaryň arasynda hem pygamberiň biri hasaplanýar. Gurhanda aýdylşyna görä Isa palçykdan guş ýasap oňa jan berip körüň gözüni açyp, ölüleri direldip bilýärmiş. Onuň adyna Türkmen klassiki şahyrlarynyň eserlerinde hem duş gelmek bolýar.

## Seret
* Injil
* Kristadelfianlar

* Isa Pygamber ​— ýol, hakykat we ýaşaýyş

Kategoriýa:Pygamberler
Kategoriýa:Rim imperiýasy ýehudy
Kategoriýa:Ýehudy
Impressionizm

**İmpressionizm** *(frans, impressionnisme; impression-tasir)*- 19 asyryň ahyrynda we 20 asyryň başynda burjuaz sungatynda (ziwopisde, edebiyatda, sazda, teatrda we skulturada) ýüze çykan ugur. Impotensiyaonizm ilki fransuz ziwopisinde peyda bolýar. Onuň wekilleri (O.Renuar, K Mone we b.) sungatyn täzelenmegi ugrunda , fransuz salon akademizmini ýeňip geçmek üçin çalşypdyrlar. “Impotensiyaonizm” termini 1874 ýylda açylan sergiden soň peýda bolupdyr. Şol sergide K. Monenin “Tasir”, “Dogup gelýän gun” atly suratlary görkezilipdir. “Tasir” diýen kartinasynyn ady frans “Impression” bolupdyr. Bu ugur hudožnygyň durmusdan alan öz subyektiw gözegçiliklerini, syn etmelerini hem-de öz üýtgäp düryan duýgylaryny gam-gussalaryny gos-goni jemlemek we kesgitlemek prinsipine esaslanýar. Tiz wagtdan “Impressionistik stil” ýüze çykýar. Ol sungatyn beýleki ugurlaryna-da aralaşýar. Şoňabaka ol hakykylykdan daslasýar we stil, ugur bolmakdan özbaşdak metoda öwrülýär. Impotensiyaonizm aýratyn aralaşýar we 20 asyryň ortalarynda özbaşdak metodlagyny ýitirýär. Häzirki zaman edebiýatynda praktiki jähtden Impotensiyaonizm. Ýokdur. Impressionistler sungatyň wesipesini ýazyjynyň, hudožnygy öz dar şahsy tärlerini ruhy duýgularyny aňlatmakdan ybaratdyr. Diýip düsünýärler. Jemgyýetçilik durmuşdan arany üzmek, halk bähbitlerinden we talaplaryndan dashlashmak, öte indiwidualizm, mazmuny forma bilen çalshyrmak-ine şu häsiýetler Impotensiyaonizm-niň esasy aýratynlyklarydyr. Impessionistler soň-soňlar simwolizm täsirine düşýärler.

## Baglanyşyklar
* Filippinizm

Kategoriýa:İmpressionizm
Kategoriýa:Çeperçilik ugurlary
Impulsiwlilik

**IMPULSIWLILIK** (lat. Impuls-ugry, itekleme) – adamyn ozuni alyp barysh ayratynlygy. Impulsiwlilik adamyn dashky yagdaylaryn tasiri bilen bada janlanmagy, emosiyasyny, howul-hara hereket etmekligini yuze cykaryar. Impulsiwli adam oz hereketi barada oylanmayar, durli mumkincilikleri olcemeyar. Sheyle hem sonar oz eden hereketleri barasynda pushman edyar. Impulsiwlilik fiziolog taydan beyni gabygynyn uly yarym sharlaryndaky saklanma we 2-nji signal sistemasy tarapyndan kontrollygyn gowshakdygy bilen dushundirilyar. Impulsiwlilik hem tiz we guycli reaksiyany talap edyar. Emma situasiyalarda pikirlenilmegi, hereket esaslandyrylmagy we maksadalayyk cozulmegi talap edyan gayduwsyzlykdan tapawutlanyar. Impulsiwlilik belli bir erejede mekdebe cenli yashdaky cagalaryn hem-de bashlangyc mekdep okuwcylaryn ozlerini alyp baryshlarynda dush gelyar. Ol dogry terbiye bermek netijesinde galdyrylyan bilner.
Inbriding

**INBRIDING** (inl. Inbreeding- yakyn garyndashlara kopelish) – yakyn garyndashlara mallary gatyshdyryp tohumlandyrmak arkaly kopeltmek, atanaklayyn tozalanyan osumlikleri mejbury suratda oz ozunden tozanlandyryp kopeltmek. Tebigy Inbriding osumlikcilikde maldarcylykdaka garanda adaty hadysadyr. Bugday, arpa, shaly nohut, noyba, arahos, soya, pomidor, burc, shetdaly we gowaca yaly birentek ekinler oz ozunden tozanlanyar. Inbriding uzak wagtlap dowam etse, osumliklerde we mallarda zyyanly resessiw genlerin tasirinin yuze cykmagy mumkin, bu bolsa kemciligin doremegine, onumliligin yashaysh ukyplylygynyn peselmegine eltip biler. Mallarda (seyrek halatda osumliklerde-de) Inbriding gecirilende yashayysh ukyplylygy kadaly bolan ayry ugurlary almak bolyar.

Kategoriýa:Genetika
Inwaginasiýa

**Inwaginasiýa** (*lat. In-icinde we vagina-gyn, barda*) 1)embriologiyada-pokgerme, gastrulyasiyanyn bir usuly bolu, munda duwuncegin diwarjygynyn bir bolegi onun ic boshlugyna tarap pokgerip, icki “gatshagazyny”-ilkinji entodermany emele getirilyar. 2) medisina praktikasynda-yokarky icegelerin ozunin ashakdaky bolekleri bilen colashmagy zerarly, iceganin dykyn alyp, ic yoremezligin bir formasy. Bu yagday aglaba cagalarda bolyar.
Inwaziýa

**INWAZIÝA** (latynça: *Invasion*-çozmak aralaşmak) haýwanat tebigatynyň parazitleriniň adama, haýwanlara we ösumliklere ýokuşmagy. Inwasiýa aktiw hem-de passiw bolup bilýär. Aktiw Inwasiýada parazit organizima şikes ýeten ýa-da ýetmedik deri örtügi, passiw Inwasiýada parazit organizme suw, iýmit we ş.m arkaly aralaşýar.
Impuls tranzistory

**Impuls tranzistory** — özünden geçýän signaly az wagtlap saklaýan we doýdunlyk resiminde az garşylygy bolan transistor. Ol impuls rejiminde netijeli işlemek üçin niýetlenendir.

Kategoriýa:Gurallar
Impuls

**IMPULS** (lat. Impulses-urgy), mehaniki impuls-mehaniki hereketiň ölçegi; material nokat üçin bu nokadyň massasyny m onuň tizligi V köpeltmek hasylyna deň bolan we tizligiň wektory: P=t*V yaly ugrukdyrylan wektor ululykdyr. Ol hem hereketiň mukdary ýalydyr. Wakumda ýagtylygyň tizligine S golaý bolan tizlik bilen hereket edýän bölejik üçin massasynyň tizlige baglylygyna:
Hasaba almak zeryrdyr, bu ýerde m0 dynçlykda duran bölejigiň (dynçlyk massasy diýilýän) massasy. Materiýanyn ähli formasy, şol sanda elektromagnit we grawitision meýdanlar hem Impuls-eýedir. Meýdanlar üçin olaryň guýjenmeleri, potesiallar we ş.m arkaly anladylýan Impuls-yň wektor dykyzlygyny girizýärler (meýdanyň tutýan göwrüm birliginiň Impuls-y).

**Impuls** ýada **Urgy**, bir jisime täsir etýän bütin kuwwaty bilen täsir etýän wagtyñ köpeltmek hasylyna deñdir. "\overrightarrow{I}" bilen görkezilýär. Formulasy:

:\overrightarrow{I} = \overrightarrow{F}\cdot\Delta t

Formulada;

"\overrightarrow{F}": Kuwwat, Nýuton (**N**) birligi.

"t\,": wagt, Sekunt (**s**) birligi.

"\overrightarrow{I}": Impuls, Nýuton*sekunt birligi.

**Impuls;**"\overrightarrow{I}" ýada "\overrightarrow{J}" harplary bilen görkezilýär.
## Daşarky çykgytlar

Imp
Kategoriýa:Bilim
Kategoriýa:Fizika

ulsyn saklanma kanuny
Abylhaýyr han (gazak)

**Abylhaýyr han** (1693-1748) - gazaklaryň Kiçi jüzüniň hany. Ol 18. asyryň 20 ýyllarynda jungarlara garşy göreşde ähli gazaklaryň opolçeniýesiniň başynda durupdyr. 1731 ýylda ol Kiçi jüzüň aksakgallary, begleri, soltanlary we Orta jüzüň käbir soltanlary bilen birlikde Russiýanyň raýatlygyna geçmeklik barada kasam edipdir. Munuň özi Gazagystanyň Russiýa meýletin birikmekliginiň başlangyjy bolupdyr.

Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Aw

**Aw** - 1) eti, sütükli derisi, peri we ş.m. üçin tutulýan ýabany haýwanlar hem guşlar; 2) haýwanlary, guşlary awlamak maksady bilen olary gözlemek, yzarlamak, şikär.

Kategoriýa:Oba Hojalyk
Awaça sopkasy

**Awaça sopkasy** - Kamçatka ýarym adasynyň günorta-gündogaryndaky hereket edýän goşa wulkan. Onuň beýikligi 2741 m ýetýär. Awaça sopkasynyň töwereginde deňiz derejesinden 100–300 m beýiklikde bolan wulkanik plato ýerleşýär. Awaça sopkasy 1730 ýyldan bäri 15 gezek atylypdyr. Bu hadysanyň iň soňkusy 1945-nji ýylda bolupdyr. Deňiz derejesinden 1000 m beýiklikde wulkany öwrenýän stansiýa gurlupdyr.


Image:Avachinsky Volcano.jpg|Awaça sopkasy
Image:Avacha1.jpg|Awaça sopkasynyň krateri


Kategoriýa:Wulkanlar
Awangardizm

**Awangardizm** -20. asyrda ýüze çykan edebi ugruň şertli ady. Bu ugruň aýratynlygy realistik çeper obrazy döretmegiň öňki däplerinden arany üzmekden, beýan etmegiň täze serişdelerini we eserleriň formal strukturasyny gözläp tapmakdan ybaratdyr. Awangardizm termininiň özi 20 ýyllaryň tankytlarynda ýüze çykdy we sungaty öwreniş ylmynda (şol sanda sowet sungaty öwreniş ylmynda-da) 50 ýyllarda ykrar edildi. Awangardizm 20. asyrda buržuaz medeniýetinde giň we çylşyrymly krizisiň emele gelmegidir, ol dünýä anarhik, subýektiw akyl ýetirmek esasynda ösdi.

Kategoriýa:Edebi ugurlar
Awans

**Awans** - 1) geljekki harajatlar üçin öňünden berilýän pul summasy; 2) şertnama boýunça bir kärhana tarapyndan beýleki kärhana geljekde gaýtaryp bermek şerti bilen berilýän pul summasy; 3) kärhananyň ýa-da edaranyň öz işgärine çykdajy üçin berýän pul summasy. Awans birek-birege kredit bermegiň (bankdan daşary) formasydyr, ýöne ol sosialistik kärhanalaryň arasynda gadagandyr. Awans düýpli gurluşyk barada şertnama baglaşylanda, promysel kooperasiýasynda we kanun tarapyndan göz öňünde tutulan beýleki halatlarda berlip bilner. Awans pul ýa-da natural görnüşde adam günlerine laýyklykda aýma-aý ýa-da kwartallaýyn paýlanýar.

Kategoriýa:Söwda
Awansirleýin kapital

**Awansirleýin [[kapital|kapital]]** - kapitalistiň önümçiligiň bir prosesinde haryt öndürmäge sarp eden harajaty. Kapitalistler öz harytlaryny ozal sarp eden harajatlaryndan ýokary nyrhda satýarlar we şol prosesde işçi güýjüniň döreden goşmaça gymmatyny özlerine siňdirýärler. Kapitalistler dolanyşyk kapitalynyň aýlanyşygyny çaltlandyrmak bilen işçileri kapitalyň peýdalanyşyny ýokarlandyrýarlar, goşmaça gymmat öndürmegi artdyrýarlar. Sebäbi işçi özüniň işçi güýjüni kapitaliste belli bir döwür üçin, belli bir möçberdäki tölege satýar. Kapitalyň dolanýan böleginiň çalt aýlanmagy bolsa ekspluatasiýany güýçlendirip, goşmaça gymmaty artdyrýar. Awansirleýin kapital umumy aýlanyşygy esasy we dolanyşyk kapitalynyň aýlanyşygynyň ortaça ululygydyr.

Kategoriýa:Söwda
Awanssena

Awanssena- sahnanyň öň bölegi. Awanssena oýnamak üçin meýdança hökmünde opera we balet spektakllarynda kän peýdalanylýar. Drama spektakllarynda awanssena ýapyk perdäniň öňünde çaklanja sahnajyklar üçin ulanylýar. Awanssena kämahallar baş gahrymanlar çykýarlar, onda rejisýorlar umumy spektakl bilen baglanyşykly her hili mizanssenalar gurýarlar.

Kategoriýa:Sahna oýunlary
Awantýura

**Awantýura** (fransuzça avantura - waka) - hakyky güýçleri, şertleri, ýagdaýlary nazara almazdan, kelesaňlyk we töwekgelçilik bilen başlanýan, şoňa görä-de ahyr netijede köplenç puç bolup, şowsuzlyga uçraýan betpälçilikli, howply hereket; tötänleýin üstünliklere umyt baglaýan binamysçylykly iş.

Kategoriýa:Edebiýat
Awar dili

**Awar dili** (aw. *Авар мацI*) - Dagystanda ýaşaýan awarlaryň dili. Ol köp sanly ýerli gepleşikleri öz içine alýan iki sany uly topara bölünýär: 1) demirgazyk awar topary; 2) günorta awar topary. Awarlaryň edebi dili bolmas diýilýän dialektlere dil esasynda emele gelipdir. Awar diliniň häzirki elipbiýi rus grafikasy esasynda düzülendir. Onda çekimsiz sesler has köp ulanylýar, sintaksisi aýratyn ergatiw gurluşa degişliligi bilen tapawutlanýar. Awar dilinde 19 düşüm bar, işlikler düşüm bilen üýtgemeýär.

Kategoriýa:Diller
Awariýa

**Awariýa** - dürli maşynlaryň, transport serişdesiniň uçurylýan apparatyň duýdansyz hatardan çykmagy. Awariýa önümçilikde tehnologik prosesleriň bozulmagy bilen ýüze çykýar.
thumb|

Kategoriýa:Durmuş
Awarlar

**Awarlar** - Dagystanyň, esasan, daglyk böleginde ýaşaýan halk. Awarlaryň jemi 1 milýon adam. Awarlar Azerbaýjanyň (Belokany we Zakataly etraplarynda) hem ýaşaýar. Awarlar özlerini maarulal, ýagny daglylar diýip atlandyrýar. Olar war dilinde gepleýärler. Awarlar musulman dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Olaryň esasy käri maldarçylyk, ekerançylyk we bagbançylykdyr. Köp awarlar senagatda işleýär. Olaryň edebiýaty we sungaty pajarlap ösdi. Milli kadrlary ösüp ýetişdi.
alt=Avarlaryñ baýdagy|thumb|Avar hanlygynyñ baýdagy

Kategoriýa:Jemgyýet
Rihard Awenarius

thumb|Rihard Awenarius

**Rihard Awenarius** ( 19-njy noýabr, 1843, Pariž — 18-nji awgust 1896, Sýurih) — şweýsar filosof-idealisti, empiriokritisizmi esaslandyryjylaryň biri. Awenariusyň filosifiýasy Berkliniň, Ýumuň subýektiw idealizmini täzeden dikeltmäge synanyşykdyr. Onuň pikiriçe tejribe real dünýäniň aňda şöhlelenmesi bolman, aňyň içki mazmunydyr. Ol ruhy we maddy zatlary aňyň dürli elementleri hasaplaýar. Olaryň arasyndaky gatnaşyk adam bilen daşky dünýä arasyndaky gatnaşyk bolman, duýgynyň dürli elementleriniň gatnaşygydyr. Ol üçin aň bolmasa, materiýa ýok. Bu - dünýäniň materiýalaýyndagyny inkär edýär. Onuň tassyklamagyna görä ylym hadysalaryň arasyndaky sebäpli baglanyşygy öwrenmän, subýektiw tejribäniň gazananyny tertipleşdirmelidir.

Kategoriýa:Filosoflar
Awerroizm

**Awerroizm** - orta asyr arap filosofy, akyldary, Awerroesiň (serediň: Ibn Rüşd Muhammet, 12 a.) we onuň yzyny dowam etdirijileriň döreden taglymaty esasynda ýüze çykan filosofik akym. Onuň wekilleri Aristoteliň filosofiýasynyň materialistik elementlerini ösdürýärler, materiýanyň, hereketiň ebediligi, material dünýäniň wagtda gutarnyksyz, ýöne giňişlikde çäklidigi hakyndaky ideýany, "hakykatyň ikiligi" (filosofiki hakykat we dini hakykat) teoriýasyny goldaýarlar we ruhuň ölmeýänligi hem-de o dünýä baradaky dini inkär edýär. Ibn Rüşdüň eserleriniň latyn diline terjime edilmegi bilen Awerroizm progressiw filosofiýasy, eretiki akym hökmünde Günbatar Ýewropa ýurtlarynda, ilkinji nobatda bolsa Fransiýanyň Pariž uniwersitedinde, Italiýanyň Paduan uniwersitedinde giň ýaýraýar.

Kategoriýa:Dini filosofiýa
Awgust antipartiýa bileleşigi

**Awgust Antipartiýa Bileleşigi** - RSDIP-niň hatarynda bozgakçylyk edýän toparlaryň we akymlaryň (troskiçileriň, likwidatorlaryň, otzowistleriň we bundçularyň) 1912 ýylyň Alp Arslan aýynda bolşewiklere garşy döreden antipartiýa bilelişigi. Bu bilelişigiň guramaçasy Troskiý bolup, ol 1912 ýylyň Alp-Arslan aýynda Wenada konferensiýa çagyrdy. Konferensiýada antibolşewistik bileleşik düzüldi. Bu bileleşigiň esasy wezipesi bolşewikler partiýasyna, onuň leninçi MK-syna garşy göreşmekden, işçileriň ünsüni rewolýusiýon göreşden sowmakdan ybaratdy. Troskiý özüniň liniýasyny aralykçylyk, ylalaşykçylyk perdesi bilen örtüp, bolşewiklere-de, menşewiklere-de degişli däldirin, diňe olary ylalaşyrýaryn diýdi. Konferensiýada ýüze çykan agzalalyklar sebäpli Polşa plehanowçylar, wperýodçylar, olaryň yzy bilen hem latyşlar bu antipartiýa bileleşikden çykdylar. Ol bileleşik bolşewikleriň uran zarbalary astynda 1913-14 ýyllarda dargadyldy.

Kategoriýa:Taryh
1939

## Wakalar

### Sebitler boýunça

### Tema boýunça



## Dünýä inenler
* 

## Aradan çykanlar
* 

Kategoriýa:1939
1937

## Wakalar

### Sebitler boýunça
### Dünýä inenler
31.ji Dekabr - Antony Hopkins, Uelsli aktýor.
## Aradan çykanlar
 28.ji Dekabr - Maurise Ravel, Fransuz Kompozitor
Improwizasiýa

IPROWIZASIÝA (frans, *improvisation* - duýdansyz, birden diýmek)-çeper eser döretmegiň bir ýoly. Şeýle ýagdaýda eser bada-bat döredilýär ýa-da döräp durka ýerine ýetirilýär. Bu usul ayratynam halk döredijiliginde ýörgünli. Ol sungatyn köp görnüşine – aýdym-saza, poeziýa, teatra, tansa we ş.m mahsusdyr. Iprowizasiya teatr sungatynda ozaldan ýörite taýýarlanylan teksti bolmadyk, repetisiýa geçirilmezden, birden gurnalan sahnalarda uly rol oýnaýar. Türkmen milli sazynda we poeziyasynda hem onuň uly orny bar. Halk aýdymlarynyň köpüsi şul esasda döräpdir.Klassiki poeziýamyzda, aýratynam halk şahyrlarynyň dörediljiliginde impowizatorçylyk endigi güýçli. Iprowizasiya sungatyň sinkretik (gatyşyk) görnüşinde köp duýulýar.

Kategoriýa:Sungat
Inwalidlik

thumb|Inwalidligiň halkara simwoly
**Inwalidlik** (Lat. invalidus-gowshak, kuwatsyz), adamyn kesel ya-da mayyp bolmagy zerarly zahmete, ya-da kem-kesleyin yitirmegi. Ilkinji Inwalidlik (shol ylda ilatyn arasynda inwalidlige ilkinji gezek gecirlenler) we umumy I (ilatyn arasyndaky ahli inwalidler) bolyar. SSSr-de adamyn zahmete ukyplygyny yitirish derejesine baglylykda inwalidler 3 gruppa bolunyar. Inwalidlerin 1nji grupbasy zahmete ukyplylygyny mhletleyin ya-da uzak mohletleyin ya=da mydamalyk yitiren komek we gozegcilik edilmegine matac bolan adamlarra, sheyle hem yorite guralan indiwidual shertlerde (yorite stehlarda, oyde ish enjamlarynda we b-da) ayry ayry ishleri yerine yetirmage uygunlashyp biljek adamlara bellenilyar. I-nin 2 nji grupbasy zahmete ukyplylygyny uzak mohletleyin ya-da mydamalyk kem-kesleyin ya-da doly yitirip, komege we gozegcilik edilmegine matac bolmadyk adamlara sheyle hem gaytalap durian kesellilere, el-ayak we b. organlary anatomic taydan shikeslere dayanc hereketlendiriji aparatlary nasaglara, gozunin gorshi peselip yorite doredilen shertlerde ishlap biljek adamlara sheyle hem keseli beterleship ishin hemme gornushinde uzak wagtlayyn ishlemage rugsat edilmeyan adamlara bellenilyar.
I nin 3-nji grupbasy saglyk yagdayy sebapli onki karinde (hunarinde) ishlemeklige mumkinciligi bolman pes kwalifikasyyaly ishe gecmeklige zerur bolan adamlara bellenilyar. Kesel zerarly on pes klafikasyyaly ishe gecirilen ya-da nasaglygy sebapli ozal ishe yaramadyk adamlar, sheyle hem karine garamazdan, kesel sebapli organlary (el ayagy we s.m,) kadaly ishlemeyanler hem shu grupba giryar. SSSr-de adamlaryn zahmete yarawlylygynyn yitirilish derejesi (I. grupbasy) wrac ekspert komissiyasy (WTEK) tarapyndan bellenilyar. 1nji grupba I. her iki yyldan 1 gezek 2 we 3nji grupba I. her yylda 1 gezek gaytadan kesgitlenip bellenilyar. Anatomik taydan shikesi ya keseli has otushen islendik yashdakylara, sheyle hem inwalidlere: 60 yashdan gecen erkek adamlara, 55 yashdan gecen ayal adamlara I. mohletsiz bellenilyar. Inwalidlere I. derejesine gora jemgiyetcilik we dowlet tarapyndan belli bir mocberde maddy komekler, zahmetde yenillikler, medisina we bashgalar berilyar. Kapitalistik yurtlaryn aglabasynda dine doly I. kem-kesleyin pensiya bilen upjun edilyar.

Kategoriýa:Sosial gigiena
Kategoriýa:Inwalidlik
Inwersiýa

**INWERSIYA** - haysy-da bolsa bir sozun manysyny nygtamak ya-da butin sozleme ayratyn tasirli ahen bermek maksady bilen, sozlemdaki sozlerin ornunyn uytgedilmegi. I. poeziyada kop dush gelyar. I. goshgularda sozlerin belli bir ritmik yerleshishini talap edyan goshgy duzulish olceglerinin haysy-da bolsa birini saklamak ucin ulanylyar. Mazmunyn emosiyanal hasyetini okyja yetirmekde ol uly rol oynayar. I. dine bir poezyanyn dilinde dal-de prozada hem gahrymanlaryn dilini indiwiduallashdyrmakda cepercilik maksatlar ucin I. janly gepleshik dilinde hem kop dush gelyar.

Kategoriýa:Edebiýat
Ingalýasiýa

thumb|right| Ingalýasiýa
**Ingalýasiýa** (lat. *Inhalo* - dem alyaryn) – dem alma arkaly derman maddalary organizme girizme metody. I. ucin derman maddalary bug, gaz, aerosol (tusse cygly we yagly duman) gornushunde peydalanylyar. I. tebigy hem-de emeli bolyar. Sagaldysh maksatlaryy ucin peydalanylyan deniz, ceshme, tokay (purli agaclaryn) ya-da dag howasy tebigy I. derman maddalaryndan dem almak bolsa emeli I-dyr. Emeli I. durli apparatlaryn (ingalyatorlaryn) komegi bilen dem alysh yollarynda derman maddalaryny goybermek arkaly
Amala aşyrylýar. Bug halynda Kabul edilyan derman maddalary bugun ya-da gysylan howanyn komegi bilen tozadylyar we guyguc formally cuyshe ya-da agzy-burny ortyan maska arkaly dem alysh yoluna dushurilyar. Dem alynyan bugun t-sy 45 gradus toweregi bolmaly. I. ucin ashgarlar, ereyji sulfamid preparatlary, antibiotikler peydalanylyar. I aglaba dem alysh organlarynyn cishme kesellerinde Kabul edilyar. Organism ucin zyyanly shertlerde= himiya, sement we b. zadlarda ishleyan ishciler ucin yorite ingalyator gurulyar. I apparatlarynyn gocme we stasionar tipleri bolyar

Kategoriýa:Saglyk
Kategoriýa:Dem alyş
Kategoriýa:Derman serişdelerini goýbermegiň usullary
Ingi

**INGI** - icki organlaryn ya-da icrakde yerleshen dokumalaryn oz yerlerini uytgedip, dashky ortuginin bitewiligine zyyan yetirman, derasty ya-da myshsara kletcatka boshluklaryna cykmagy. Adamlarda koplenc garyn ingisi bolyar. I-nin doreyshine gora dogabitdi we son doran (operasiyadan son we bashga yagdaylarda) gornushleri bolup biler. Garyn I-sinin doran yerine gora gasyk, but, gobek, yanjyk we icki (diafragma, garyn yaglary) I-ler yaly gornushleri bolyar. I-nin doremegine garyn boshlugynyn diwarynda bolyan uytgeshmeler we anatomic gurlushynyn (gasyk ginishliginin we gobek halkasynyn)we bashgalaryn ayratynlyklary sebap bolyar. Shu sebaplerin utgashmagy netijesinde garyn boshlugynyn diwarynyn gowshak yerleri pokgeryar we I. haltasy doreyar. I. haltasyna ayry-ayry organlar (koplenc halatlarda ince icege, garyn yagy) giryar. Dashky I. onat bildiryar. Keselli yatanda I-nin pokgerip cykan yeri oz-ozunden ya-da cala basylanda, garyn boshlugyna gidyar. I otusdigice ulalyar we hereket edilende azar beryar. Deri astyndaky I haltasyna dushen organlara sahel bir zat bolsa zeper yetmegi mumkin. Icki organlar I haltasynda kop saklansalar, olar ozara bitishyar. Sheyle bolanda I-nin son yerine yetip bolmayar. I-nin agyr gornushi onun gysylmagydyr. Usgurlende we agyr fiziki ish we s.m zerarly bedene agram salynanda I.haltasyna icege dushup gysylyar. Sheyle yagdaylarda I-ni yerine eltmek kyn, ony operasiya etmeli.

**Bejerilishi:** I. dine hirurgiya yoly bilen bejerilyar. Yorite dany (bandaj) peydalanylanda, I wagtlayynca onatlashyar. Yone icki organlaryn ozara bitishmegine we garyn boshlugynyn gowshamagyna eltyar. I-nin beterleshmezligi ucin, ol hokman operasiya edilmelidir.

**Profilaktikasy:** nasaga bedenterbiye bilen meshgullanmak hroniki usgulewugin bejertmeklik, horlanmazlyk, asha semremezlik, ayallara gowreli wagty gushak (bandaj) danmaklyk we cagasy bolandan son, garyn muskullaryny massaj etmelik maslahat berilyar.

Kategoriýa:Elipbiý boýunça keseller
Fermentatiw ingibitor

**INGIBIOTORLAR** (lat. *inhibeo* - togtatyan, duruzyan) - biyalogiyada fermentlerin aktiwligini peseldyan tebigy we sintetik maddalar: olar tasir edishleri, mahsus ayratynlyklary we bashga hasiyetleri boyunca tapawutlandyrylyar. Janly organazimde gecyan madda calshygynyn onumleri, fermentlerin tebigy I-y bolup bilyarler. I. fermentlerin katalitik tasirlerinin mehanizmini owrenmek, beloklaryn funkksiyonal toplarynyn tebigatyny takyklamak, durli-durli fermentatiw proseslerin madda calshygyndaky rolyny ashgar etmek ucin ginden ulanylyar. I-nyn praktiki ahmiyeti uludyr, mes zyyanly mor-mojeklere we hashal otlara garshy goreshmek ucin zaherli himikatlary ulanmaklyk I-yn shol organizmlerin yashamagy ucin mohum prosesleri ingibirlemek ukyplary bilen baglanshyklydyr. Kabir farmaklogik serishdelerin we dermanlaryn tasirleri hem fermantatiw reaksiyalaryn ingibirlenmegine esaslandyrylyar. “I” termini, esasan, haysyda bolsa bir cylshyrymly biologic prosesin gecmegine pasgel beryan maddalary (mesrelem osumligin osmeginin ingibiotorlary) gorkezmek ucin ulanylyar.

Kategoriýa:Biologiýa
Inguşlar

**Inguşlar** (özlerini galgaý diýip atlandyrýarlar) – Geçen-Inguş ASSR-nyň günbatar Raýonlarynda, dag eteklerinde we tekizlik zolaklarda, şeýle hem Baş Kawkaz dagynyň merkezi böleginiň jülgelerinde ýaşaýan halk. Inguşlaryň sany 158 müň adam (1970). Olar inguş dilinde gepleýärler. Inguşlaryň dine ynanýanlary yslam dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Iň gadymy inguş obalary daglyk ýerlerde ýerleşip, aýry-aýry taýpa-urug toparlara (jemgiýete) bölünip ýaşapdyrlar. Olaryň daglyklardan düz ýerlere geçmegi XVI-XVII asyrlarda başlanyp, XIX asyryň 30-60-njy ýyllarynda has-da güýçlenipdir. Inguşlaryň ilkinji obalaryndan biri Anguş (Inguş) bolupdyr. Inguşlaryň ady hem Anguş (Inguş) atly obanyň adyndan gelip çykypdyr. Olaryň esasy kärleri ekerançylykdan, maldarçylykdan we bagçylykdan ybarat bolupdyr. Häzir Inguşlaryň köpüsi senagatda medeni durmuşy düýpgöter özgerýär. Sowatsyz ýok diýilýär, milli intelligensiýasy ösüp ýetişýär, teatry we çeper edebiýaty döreýär. Inguşlaryň taryhy, ykdysadyýeti we medeniýeti barada Geçen Inguş ASSR-y (seret) diýen makalada giň maglumat berilýär.

Kategoriýa:Milletler
Indew

**INDEW** (Eruca)-atanakguller mashgalasyna degishli biryyllyk otjumak osumlik. I. aprel-may aylarynda gulleyar we miweleyar. Onun guli koplenc sargylt agymtyl, miwesi uzyn, cunkli kosujek gornushinde bolyar. Yewropanyn go-synda, Kawkazda. Gb. Sibirde, Dg we Go Afirkada I-in 5-6 gornushi bar. SSSr-in go. Rayonlarynda kahahalatlarda onun yag beryan bir gornushi ekilyar. Turkmen halkk medisinasynda I. derman hokuminde, esasan hem, ganyn basyshy yokarlan mahallarynda we kabir ic keselleri ucin ulanylyar.

Kategoriýa:Botanika
Kategoriýa:Ösümlikler
Indeýler

330px|thumb
**Indeýler** Amerikanyň ýerli ilatynyň umumy ady (eskimoslardan we aleutlardan başgasy). Bu at ilkinji deňizde ýüzüjileriň (15 asyryň aýagynda H. Kolumb we b.) Atlantik okeanyň aňyrsynda açan ýerlerine Hindistan diýip ýalňyş düşünmeklerinden gelýär. Indeýler antropologik gurluşy taýdan amerikan jynsyna degişli. Amerikadaky indeýleriň umumy sany takmynan 30 milliondan gowrak (1960). Indeýleriň dil bölünşigi örän köp. Olaryň dili entek ylmy taýdan kadaly öwrenilmändir. Indeýleriň dini ynançlary boýunça geçmişde dürli urug-taýpa kultlarynda (şamanism, totemizm galyndylary we.b) uýmak bolupdyr. Häzirki indeýlerde şol kultlar hudaýlar hökmünde Amerikanyň diňe barmasy kyn we çet sebitlerinde ýaşaýan taýpalarda saklanyp galypdyr. Indeýleriň köpüsi hristiançylygy: Günorta Amerikada, esasan, katolizmi, Demirgazyk Amerikada ýaşaýanlaryň aglabasy bolsa protestantizmiň dürli mezheplerini kabul edipdirler. Indeýleriň we eskimoslaryň ata-babalary 30-20 müňýyllyklarda demirgazyk-gündogar Aziýadan Bering bogazynyň üsti bilen Amerika göçüp barypdyrlar diýip çak edilýär. Amerikanyň ýewropalylar tarapyndan koloniýalaşdyrylyp ugralmagy bilen (16-njy asyrdan başlap), indeýleriň durmuşynda düýpli özgerişikler bolup başlaýar. Ýewropa kolonizatorlary indeýleriň tebigy ösüşini togtatmaga çalyşýarlar. Kolonizatorlar demirgazyk Amerikada indeýleriň köpüsini garypdyrlar, ep-esli bölegi bolsa ABŞ-nyň we Kanadanyň rezerwasiýalaryna göçürilipdir. Diňe materigiň çet demirgazygyndaky ýerli indeýler ýarym çarwa durmuşynda ýaşaýarlar, ABŞ-daky indeýleriň köp bölegi amerikanlar bilen assimilleşip Amerikanys şäher we oba proletariatynyň hem-de garyp fermerleriniň hataryna goşulýarlar. Latyn Amerikasyndaky (West-Hindistan, Urugway, Argentina) indeýleriň köp taýpalary gyrlypdyr. Indeýleriň diňe az bölegi Amazonka derýasynyn basseýniniň çet ýerlerinde öz medeni-durmuş gurluşyny saklapdyr. Latyn Amerikasyndaky birnäçe ýurtlaryň häzirki milletleriniň (meksikanlaryň, paragwaýlaryň, peruanlaryň) we beýlekileriň emele gelmeginde indeýler olaryň esasy düzüm bölegi bolýar. Birnäçe döwletlerde ispan dili bilen birlikde indeýleriň dili hem ulanylýar (ýagny-keçýa-Peruda, Boliwiýada, Ekuadorda, guarani- Paragwaýda ikinji resmi dil hasap edilýär.). Indeýleriň dünýä medeniýetine goşan goşandy uludyr. Indeýler ajaýyp arhitektura ýadygärliklerini, şekillendiriş sungatyny, şahyrana halk döredijiligini döretdi.

Kategoriýa:Halklar
Kategoriýa:Indeýler
Indeks

**INDEKS** - indeksasiya (lat. *Index*-gorkeziji, spisook). 1) atlaryn,predmetlerin gorkezjisi, restri we s.m shertli belgilerin sistemasy (harply, bibliografik I.., neshitryat I-I, kitap sowdasynyn I-I, pocta, azyk onumlerinin, dermanlarynyn we
s. m-min. ondurilen wagtyny we saklanysh mohletini gorkezyan I-ler . Seret: I-ler statistikasyda. 2) I. (matematikada)-matematiki anlatmalary bir-birinden tapawutlandyrmak ucin harp ya-da san gorkezjisi, mes..Xo,Xi,A3,An we s.m. Bu yerde O,I,3,N indeksidir.

Kategoriýa:Lingwistika
Kategoriýa:Ýazuw
İndeksler

**İndeksler** - statiskada durli sostawly zatlaryn jeminin umumy dinamikasynyn mukdar taydan hasiyetlendiryan otnositel ululygy anladyar. Mysal ucin, dowlet bolek satuw nyrhlary SSSR 64/50=0,76 (ya 76%), yagny bu gorkeziji SSSR-de 1964 nji yylda dowlet sowdasynda ahli bolekleyin satuw nyrhlarynyn umumy derejesi 1950 yyldaky derejesine garanda 0,76 ya-da 76% diymekdir. Bashgaca aydylanda, umumylykda alnan shol nyrhlar shol dowrun icinde ortaca 0,24 ya-da 24% arzanlady diyilgidir. Islendik I. elementlei bolup shu ashakdakylar hasaplanyar: a) indeksirlenyan ululyk; b)I-in tipi (formasy); w) I-in agramy; g)hasaplanylan mmohleti . I-in elementine (a) baglylykda nyrhlaryn I-i, onumin fiziki (natural) mocberinin I-I zahmet ondurjiliginin I-I we s.m bolar. I-in tipine (b) baglylykda agregat i-ini we ortalyk I=I tapawutlandyrmak bolar. Ortalyk I. (formalaryna garap) ortalyk arifmetiki I-e, ortalyk geometric I-e ortalyk garmonik I-e we s.m bolunyar. Agramyna (w) baglylykda yonekey (agramy cekilmedik) I. we agramy cekilen I. tapawutlandyrylyar. Hasaplanylan mohletine (g) baglylykda bazisli I. (durnukly, hic wagt uytgemeyan bazaly) we zynjyr gornushli I. (eger her gundelik mohletde indeksirlenyan ululygyn san ahmiyeti onun shondan ozalky mohletdaki elementi bilen deneshdirilyan bolsa) tapawutlandyrylyar.

Kategoriýa:Statistika
Şöwki Bagdady

**BAGDADY Şöwki** (26. VII. 1928, Baniýas ş.) — Siriýa ýazyjysy we Žurnalisti. 1951 ý-da Ýokary mugallymçylyk institutynyň edebiýat fakultetini gutarýar. «Siriýa ýazyjylarynyň ligasyny» esaslandyryjylaryň biri (1951), 1954 ý-dan onuň sekretary. Ýaşlaryň we studentleriň Buharestde (1953), Warşawada (1955) geçirilen halkara festiwallaryna gatnaşýar. Eserleri «At-Tarik» (Beirut), «As-Sakafa al-wataniýa» («Milli medeniýet», Beirut) we «Al-Jadit» («Täze») dieň zdebi Žur-lar-da çap ednlýär. B-nyň «Kwartalymyz gzn gusýar» («Haýýuna ýabsuku damman») diýen ilkinji hekaýalar ýygyndysy 1954 ý-da çykýar. Ol başga-da birnäçe poetik ýygyndylaryň awtorydyr. Ýazyjynyň hekaýalarynyň gahrymanlary zähmetkeş adamlardyr.

Kategoriýa:Şahsyýetler