Skandinaw ýurtlary XI – XV asyrda

**Mowzuk:    Skandinaw ýurtlary  XI – XV  asyrda**

1.	Skandinaw ýurtlarynda  iri ýer eýeçilik  gatnaşyklaryny  ýüze çykarmagyñ  özboluşlylygy

2.	Daniýa, Şwesiýa, Norwegiýa korollygynyñ  emele gelmegi

3.	Skandinaw  ýurtlary XV  asyrda

Skandinaw ýurtlary bolan Daniýa, Şwesiýa  we Norwegiýa iri ýer eýeçilikli  jemgyýetleriñ  täsiri bu  ýerlere  giç aralaşdy. Urug gatnaşyklary uzaga çekdi.
	
Irki iri ýer eýeçilik  gatnaşyklaryna   geçiş döwri Ýewropa  ýurtlarynda  X-XI  asyrlarda  tamamlanan bolsa bu ýerde  XII-XIII  asyrlara  çenli dowam  etdi. Bu ýeriniñ  özboluşly aýratynlyklary boldy. Daýhanlary ýere berkitmek we işläp  bermek Norwegiýada  bolmady diýen ýaly; ýöne  wassal gatnaşyklary dowam etdi. 
	
Skandinaw  döwletlerinde  zähmet öndürijiliginiñ  pes bolmagynyñ  sebäbi  onuñ tebigy geografiki  şertleri bilen  hem baglanyşyklydyr. Deñiz dag landşafty bolup ekerançylyk  üçin   amatly ýer  örän azdyr: köller, batgalyklar, şaglawuklar, deñiz aýlaklary günbatar ýarym  adany bölüp aýyrýar.
	
Norwegiýa we Şwesiýada    ekerançylyk ýönekeýje   kätmenler bilen  özleşdirilýär. Köplenç dary we            hojalykda  maldarçylyga   esasy üns berilipdir. Demirgazykda tokaýlyk welaýatlarda  sütükli derili haýwanlary we dag goçlaryny  awlapdyrlar. Derýa kenarlaryndaky  welaýatlarda , balykçylyk bilen meşgullanypdyrlar.  Olar  gämi gurluşygy we deñizde  ýüzmekde deñi taý tapmak kyn bolupdyr.
	
Ýutlandiýa ýarym adasy we  Daniýada  ekerançylyk üçin  amatly ýerler  bolupdyr.  Ýeri ozal   bilen bejerip ýylda  2-3 hasyl  alypdyrlar.
Skandinawiýada  demiri daglyk  ýerlerden  gazyp  alypdyrlar. 
 	
Irki döwürden  başlap ilatyñ  esasy bölegini  azat adamlar – bondlar düzüpdir. Olara ekerançylar, maldarlar, awçylar, balykçylar girip,  aýry oba jemagatlary  bolup ýaşapdyrlar.  Köplenç paý ýerlerini  umumylaşyp bejeripdirler. Urug-taýpa gatnaşyklary VIII-IX  asyra çenli çekendigi üçin  şeýle ýeri  bejermek hem uzaga  çekipdir.
	
Olar ýerleri dolandyryşa – tingi diýip  at  beripdirler. Ýörite ýygnak çagyryp erkek  adamlar  maslahatlar  geçiripdirler.
	
Tingide  harby demokratiýanyñ  köp sypatlary saklanyp galypdyr. Tapawutlanýan  ýokary gatlak wekilleri, mal sürüsi köp adamlar gämili, garakçylyk edip baýlyk üýşürenler (wikingler) uruşlarda  ýesir düşen  gullara  ýer bölegini  paýlap  berip işledipdirler. 
	
Ýutland ýarym adasynda  tapawutlanýan ýerler peýda  peýda bolupdyr. 
	
Ilatyñ  dürli gatlaklara bölünmegi  netijesinde  döwletiñ hem döremegine  mümkinçilikler  döräpdir. 
	
Ilkinji Skandinaw şazadalary  taýpa başlyklaryndan  bolupdyr. 
	
X asyryñ II ýarymynda  patyşa Harold  Sinezubyý karol  häkimýetini  berkitdi , deñizkenar  slawýanlary we prussiýa  bilen göreşdi. Köp taýpalary özüne birleşdirip, XI asyrda  Norwegiýa tutuş birleşdirildi. Norwegiýa  Dat patyşasy Knuta (1018-1035ýý) degişlidi, ol Daniýa we Angliýany özüne  birleşdiripdi. Knut aradan çykandan soñra  Norwegiýada  Dat karolyna boýun  boldy. Angliýa özbaşdaklygyny  aldy. 
	
Şotlandiýada  uzak wagtlap iki korollyk  saklandy. Demirgazykda  swewler, günortada gýotlar (ýotlar) korollyklary. Ol korollyklar XI  asyrda   birleşdirildi.  Korol  häkimýeti Hristian   buthanasyna  daýanýardy. Germaniýa we Angliýadaky buthana  täsiri  şol ýerden  bu ýerlere-de aralaşypdyr. Hristian buthanasy  X-Xi asyrlarda  berkedi. 1103-nji  ýylda  Skandinaw ýurtlarynyñ  (arhiepiskoplygy) buthana guramasy Lun şäherinde  döredildi.  Soñra  aýry Norwegiýa we Şwesiýada döredi. Bu edaralaryñ  maksady buthana  üçin halkdan alynýan  salgytlaryñ sanyny  artdyrmakdy. Ol bolsa halk  gozgalañlaryna eltdi. Ol gozgalañlar kynçylyk bilen  ýatyryldy. 
	
Korollar  öz goşunynda gulluk edýän   adamlaryna we  gullukçylaryna  gulluk üçin  ýer paýlapdyrlar. Azat ilatyñ arasyndan  saýlanyp çykan “Güýçli adamlar”, tapawutlanyp  öz ýerleri bolup, onda işleýänlere  dürli jerimeleri salypdyrlar. Ýöne Şwesiýada  daýhanyñ  hususy ýeri köp  wagtlap  saklanypdyr. 
	
Iri ýer eýeçilige geçiş döwründe  karol häkimýetide  wajyp rol oýnapdyr. Ol daýanlary  özüne tabyn edip, ýer salgydyny  dürli önümler görnüşde töledipdir. Ony özi tarapyndan  bellenen adamlar ýygnapdyr. Wagtyñ  geçmegi bilen  olar oro ýer  eýelerine  öwrülipdirler, daýhanlar bolsa olara  bagly  bolupdyrlar.
	
XIII asyrdan başlap  Daniýa, Şwesiýada  köşkler gurulyp başlanypdyr. Maksat ýurtda  parahorçylygy saklamak,   halkdan salgyt ýygnamakdy. Pond diýen   ekerançy bolman,  maldarçy, balykçy, awçy bolup aýry jaýda  (hutorda) ýaşapdyr. Olaryñ ýaragy bolupdyr. Zerur halatynda  karola   gulluga çagyrylypdyr, goşunda gulluk edipdir. Pondlar  öz serişdeleriniñ  hasabyna  harby gämileri  gurmaly bolupdyr, şonuñ  üçin  karol  köplenç  olar bilen  ylalaşmaly  bolupdyr. Emma soña baka  iri ýer  eýeçiligine  gecildigiçe  eziş hem güýçlenipdir, salgytlar artypdyr. 
	
Norwegiýada  XII asyryñ  ahyrynda  XIII asyryñ  başlarynda  raýat uruşlary  bolup geçipdir. Gozgalaña Swerrur  ýolbaşçylyk  edipdir. 1174-nji  ýyldaky  gozgalañ  ýeñipdir, halk täze patyşadan  köp zada garaşypdyr, emma  Swerrup häkimýete geçenden soñ  (1184-1202) iri ýer eýeleriniñ  islegini  kanagatlandyrýan   adama öwrülýär. Gozgalañ  uzaga  çekýär. Halk  ondan närazy  bolýar. Diñe buthana bilen döwletiñ  arasynda  ylalaşyga   gelinenden soñ   gozgalañ  togtadylýar.
	
Norwegiýada  karol  häkimýeti XIII  asyrda  berkeýär. 1274-nji  ýylda  karol  Magrus   kanun çykaryjy  ýurdy dolandyrypdyr. Ol ýurtda esasy  işleri kanun esasynda  ýola goýmaga  çalyşýar.
	
XII asyrda  Daniýada  irki göreşler başlanýar. Olaryñ öñüni almak üçin  Karol Waldemir  I (1157-1182ýý)  buthana bilen  soýuz bolup  iş alyp barjakdygy barada   german imperatory  Fridrih I Par baroskä söz berýär.  Sebäbi Daniýada  döwlet işlerinde  buthananyñ  täsiri güýçli bolupdyr.
	
XII  asyrda  Daniýada  rysar goşunlary  döredilýär. Olar harby işe çekilip,  dürli salgytlardan   azat  edilýär. Beýleki Skandinaw  döwletlerine  seredende  Daniýa  günbatar Ýewropadaky iri ýeçiligiñ  ösüşi täsirini ýetirýär. 
	
Iri ýer  eýeçiligine  geçiş  Daniýa  we Norwegiýa  seredende  Şwesiýada  haýal geçipdir. Hususy ýeri bolmadyklar  daýhanlar bolupdyr. Azat daýhanlar   hem  az bolmandyr.

Ýarla – goşunynyñ ýolbaşçysy Ýarl  Pirger  Finlandiýa garşy  haçly ýörişi   (1249-1250) geçiripdir we onuñ  günbatar welaýatlaryny  Şwesiýa boýun  egdiripdir. Öz  ogluny ol ýerde  oturdyp täze nebereligi  döredýär. (1250) Şwed  iri  ýer eýeleriniñ  Rusa çozup Newa ýakasyny  eýelemek planyny  Nowgorod knýazy Aleksandr Ýaraslowiç Newa söweşinden soñ  Newskiý puja çykarýar. (1240ý).

Karol häkimýeti hemişleik  salgytlar salyp, bondlary özüne tabyn edip  berkitdi. XIII asyrda şwed iri ýer eýeleri  (flesler)  atly goşunda gulluk edip,   salgytlardan azat bolupdyrlar. Şäherlere     syn etsek XI  asyrda  şäher  hünärmentleri  az sanly bolup (sehlere) ussahanalara birleşmändirler.  Irki söwda gowşak  ösüpdir. Obada söwdada pul az ulanylypdyr. Alyş – çalyşda mal , mawut mata we ş.m. harytlar  ulanylypdyr.
XII asyryñ  ikinji ýarymynda  XIII  asyrda  daşky söwda  ösdi. Balyk, sütükli deri we   eýlenen deri daşry ýurtlara  çykarylypdyr. Stokolym  şäheri ýokary galypdyr. Norwegiýa  bugdaýy Germaniýadan  getiripdirler. Daniýa , Norwegiýa , Şwesiýa  korollary  nemes söwdagärlerine   we süýthorlaryna  karz pul berýär ekenler. Şwed  şäherlerinde  maslahata  nemesler hem gatnaşypdyr.  Nemesleriñ  bu ýurtlarda  söwdanyñ  ösmegine kömek  edýän bolsa, beýleki tarapdan  ony bökdäpdirler. Norwegiýada ýerli  brýuger hojalyklaryñ  ösmegine zyýan   ýetiripdirler.

Karol  hökümýeti tarapyndan   geçirilýän  syýasaty üstünlik   gazanyp biljek däldi, sebäbi karol we wassallar daşary  ýurtlardan  hemaýat gözleýärdiler.

1282-nji  ýylda Daniýa  karoly Erik Klipping  hartiýa gol çekýär, şol boýunça  her ýylda  danehof döwletiñ  umumy  maslahatyny  çagyrmaly  bolýar. Oña iri  ýer  eýeleri  gatnaşyp, olaryñ   azat hukuklary saklanypdyr.

1282-nji ýylda  Erik Klipping  hartiýa gol çekip her ýylda  Danehof – döwletiñ  umumy maslahatyny  çagyrypdyr. Oña iri ýer  eýeleri  giripdir.
1284-nji  ýylda  Daniýadaky ýaly Şwesiýada  hem maslahat  çagyrylypdyr. Oña howdag diýip  at beripdirler.

1319-njy ýylda  bulagaý turuzyp, şwed korolyny kowup,  ýerine ýetginjek   Magnus Eriksson  geçýär. Onuñ düzümine  Finlandiýa  we Saksan  welaýatlary girýär. Şwed we  Norwegiýa (uniýasy) ylalaşygy  (1319-1363) baglaşylýar. Patyşa Albreht  döwründe  nemes täsiri  güýçlenýär.

XIV  asyrda  “gara  mergi keseli”  zerarly  Skandinaw  ýurtlarynyñ    hojalygy  pese gaçýar.

Daniýada Wladimir IV Atterdag  (1340-1375ýý)  buthana we harby iägärleriñ  kömegi bilen karol häkimýetini  berkitmek başardýar. Ganza bilen bolan söweşde Daniýa uly kynçylyklara sezewar bolýar. 1370-nji ýylda  Ştralzun şertnamasyna laýyklykda  Dat karollary  olaryñ razyçylygy bolmasa tagta geçip bilmändirler. 1397-nji ýyldaky  Kalmar ylalaşygy netijesinde  Margarit  Erik  Pomeramskiý  Daniýa, Şwesiýa, Norwegiýanyñ   koroly diýip yglan edilýär. Bu döwletler öz aralarynda  biri-birine kömek beripdirler. XIV – XV asyrda  Norwegiýa pese gaçyp başlaýar. Karol häkimýeti güýçlenýär. Iri ýer eýeleriniñ ezişine  çydam edip bilmedik daýhanlar gozgalañ turuzýarlar. 1436-njy ýylda halk hereketi  uly gerime eýe bolýar. Karol Erik  daşary ýurda  Daniýany taşlap gaçyp gidýär. 1468-nji ýyldan başlap   golland täsiri bu ýurtda güýçlenýär.

XV asyrda  karol Daniýada  Kopengagen şäherinde  ýerleşýär.