open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Başgyrdystan

**Başkiriya Respublikasy (Başgyrdystan)** - Rusyanyn Subyekti.

Başkortostan Priwoloz Federal okrugyna giryar hem-de Ural ekonomik rayonuna degişli. Paytagty - Ufa şaheri.

Geografiya  

Tokaylar Respublikanyň 40 % alyar.Ol yerde süytemdirijileriň 77 görnüşleri bar, guşlaryň 300 görnüşi , balyklaryň 42 görnüşi,15 000 mör-möjekleriň  we 276 möyleriň görnüşleri bar.

Kategoriýa:Russiýa
Parfiýa

**Parfiýa**, (Iňlisçe: *Parthia*, Rusça: *Парфия *).
B.e.ö. 247-nji ýylda Parfiýalylar öz serdarlary Arsakes I-iň ýolbaşçylygynda aýaga galypdyrlar we b.e.ö. II asyryna çenli Ýefrat derýasyndan Owganystana çenli we demirgazyga Oks derýasynyň uzynlygyna doly uzalyp giden imperiýasyny dolandyrypdyrlar. Antiokiýa Margiana b.e.ö. 250-nji ýyllaryň töwereginde paýtagty Nusaýda bolan Parfiýanyň gündogar daýanç nokadyna öwrülipdir. Şäher esasy dolandyryş, harby we söwda merkezi hökmünde ösdürilipdir. Şäheriň gorag berkitmeleri garşydaş imperiýalardan we adamlardan goranmak üçin güýçlendirilipdir. Olary şäheriň Ýüpek ýolunyň ugrunda amatly ýerleşmegi ozüne çekipdir.

Kategoriýa:Parfiýa
Tatarystan

**Tatarstan** Russiýa  respublikadyr. Respublikanyň paýtagty Kazanda ýerleşýär we meýdany 68,000 km2.

Kategoriýa:Tatarystan
Çuwaşystan

thumb|250px|right
**Çuwaşystan** ýa da **Çuwaşiýa** (Çuwaş: Чăваш Республики), Russiýanyň Ýewropa böleginiň merkezinde, Nižniý Nowgorod bilen Kazanyň aralygynda ýerleşýär.

Kategoriýa:Çuwaşystan
Plowdiw

**Plowdiw** - Bolgariýada ýerleşen bir şäherdir.

Plowdiw- Bolgariýanyň günorta böleginde, Maritsa derýasynyň kenarynda ýerleşýän şäher. Plowdiw sebitiniň dolandyryş merkezi. Ilaty 340,6 müň adam (2001). Ulag ýollarynyň möhüm çatrygy. Ol Sofiýadan soň ýurduň ikinji möhüm ykdysady we medeni merkezidir. Azyk, ýeňil, reňkli metallurgiýa, tehnika (şol sanda maşyn gurallary, elektrik in  elektronika) pudaklary bar. Muzeýler, opera teatry, ylmy gözleg institutlary, galereýalar bar. Plowdiw. - gadymy şäher Mil. aw. 4-nji asyrda Gadymy Makedoniýanyň şasy Filip II tarapyndan esaslandyrylyp, ilki Türk döwründe (XV-XVIII asyrlar) Philebe, soňra Plowdiw Filippopol, soňra Pulpudewa, Trionium diýlip atlandyryldy. Binagärlik ýadygärlikleriniň arasynda Jome metjidi (XV-XVI asyr) we minara, buthana (1832) gowy saklanýar

## Çeşmeler

Kategoriýa:Bolgariýa
Paýtagt

**Paýtagt** — döwletiň ýa-da administratiw emele gelşiň (meselem, awtonom respublika, prowinsiýa, ştat we ş.m.) resmi baş şäheri, ol ýerde, kada bolşy ýaly, ýokary häkimiýet we dolandyryş organlary: döwlet baştutanynyň rezidensiýasy (ýa-da monarhyň, prezidentiň, gubernatoryň rezidensiýasy), parlament we ş.m. ýerleşýär.

Kategoriýa:Döwlet
Kategoriýa:Paýtagtlar
Kategoriýa:Şäherler
Çuwaş dili

**Çuwaş dili** - Çuwaşystanda ulanylýan resmi dildir.

## Salgylanmalar

* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* 15 июня 2012 года в Чебоксарах состоялся пикет в защиту чувашского языка 
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»

Kategoriýa:Çuwaşystan
Kategoriýa:Türki diller
Kategoriýa:Diller
Stara-Zagora

thumb|right|400px|Stara Zagora saheri

**Stara Zagora** - Bolgariýada yerlesen bir saherdir.
Bu şaherde 161000 adam yaşayar

Kategoriýa:Bolgariýa
Sofiýa

thumb|right|350px|Sofiýa saheri
**Sofiýa ** - Bolgariýada ýerleşen bir şäher we döwletiň paýtagty.

## Galereýa

StGeorgeRotundaSofia.JPG| 
Sof.University~1935.jpg|
Narsob3.jpg|
NDK-front-view.jpg|
NationalAssemblySquare.jpg|


## Çeşmeler

Kategoriýa:Bolgariýa
Kategoriýa:Paýtagtlar
Warna

thumb|right|250px|Warna şäheri
**Warna** Bolgariýada ýerleşýän bir şäher.

## Çeşmeler
Kategoriýa:Geografiýa
Kategoriýa:Bolgariýa
Kategoriýa:Bolgariýada şäherler
Töwriz

thumb|right|220px
thumb|right|220px|Tabriz bazari
**Töwriz** Ya **Tabriz** - Eýranda ve Günorta Azerbaýjanda yerlesen bir saherdir. bu şaherin ahalisi azar turkmenleri dirler.

Kategoriýa:Geografiýa
Kategoriýa:Eýran
Kategoriýa:Azerbaýjan dilinde gepleýän ýurtlar we territoriýalar
Yspyhan

thumb|right|350px|Esfahan saheri
**Esfahan** (Parsça: اصفهان) - Eýranda yerlesen bir saherdir. Klimaty kontinentaldy.

Kategoriýa:Eýran
Kum (şäher)

thumb|right|350px|Qom saheri
**Qom** - Eýranda yerlesen bir saherdir. 
thumb|right|250px|Qom saheri

Kategoriýa:Eýran
Ahwaz

thumb|right|265x265px|Ahwaz şäheri
**Ahwaz** - Eýranda ýerleşen bir şäherdir.

Kategoriýa:Eýran
Köşi (oba)

**Köşi** - Ahal welaýatynda ýerlişýan bir obadyr.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistandaky obalar
Gypjak (oba)

**Gypjak** - Ahal welaýatynda erlişýan bir obadyr. Ol Aşgabadyň 13 km günbatarynda erleşýär.

Türkmenbaşynyň Ruhy Metjidi bu erde öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň mawzoleýiniň gapdalynda erleşýär.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistandaky obalar
Garrygala etraby

- Türkmenistanda Balkan welaýatynda ýerleşýän bir etrap.Ol yerde belli meşhur şahyrlar yaşap geçen.Ol yerde gadymy binalar we gadymy topraklar bar.Bilşimiz yaly ol yerde Döwletmammet Azady hem yaşap geçen.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Gumdag etraby

**Gumdag etraby** - Türkmenistanda Balkan welaýatynda ýerleşýän bir etrap.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kaka etraby

- Türkmenistanyň Ahal welaýatynyň bir etraby.

Kategoriýa:Ahal welaýaty
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
1925-nji ýylyň ýanwar aýynda Türkmenistanyň SSR-niň Poltoratsk etrabynyň Ginsburg etrapy hökmünde döredildi, dolandyryş merkezi Ginsburg şäherçesi bolup durýardy. 1926-njy ýylyň awgustynda Poltoratsk etraby ýatyryldy we Ginsburg etrapy Türkmenistanyň SSR-niň gönümel gözegçiligine geçdi.
1927-nji ýylyň ýanwarynda Ginsburg etrapy Kaka etrapy diýip üýtgedildi, dolandyryş merkezi Kaka boldy. 1939-njy ýylyň noýabrynda Kaka etrap täze döredilen Aşgabadyň oblastyna degişli boldy.
2018-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda Türkmenistanyň Parlamentiniň karary bilen Ahal welaýatyndaky Altyn-asyr etraby ýatyrylanda, onuň düzümine girýän Mäne we Çäçe geňeşlikleri Kaka etrabyna berildi.

Şol bir karara laýyklykda Kaka etrabynyň dolandyryş merkeziniň statusy hem üýtgedildi – Kaka şäheri etrap derejesindäki şäherden etrap düzümindäki şäher boldy.

Arheologiýa
Duşak şäherçesinden 4 km günorta we Aşgabatdan 175 km demirgazyk-gündogarda B.e. Ö. 4-nji müňýyllyga degişli, jaz medeniýetiniň arheologik ýadygärligi bolan Ulug-depe ýerleşýär, meýdany 26 gektar.
Ol Köpetdagyň etegindäki gadymy oba-hojalyk merkezi bolan uly ýerleşimleriň ulgamyna girýär, şolar bilen birlikde Gara-depe, Namazga-depe, Altyn-depe we Ýylgynly-depe bar.
Tejen etraby

Tejen etraby, Türkmenistanyň Ahal welaýatynda ýerleşýän bir etrapdyr. 2006-njy ýylda takmynan 110000 adam bilen 12000 km2 meýdany tutýar. Etrap merkezi Tejen şäheridir.  

Kategoriýa:Türkmenistan

Esasy şäher Tejen, M37 awtoulag ýoly. Berdi Kerbabaýew bu etrapda dünýä indi.

## Etymologiýa
Wambery muny Tei-e Hend (Tei-e Kent, Tei - “aşak”, Kent - “Oba”, “Şäher”) sözlerinden aldy we “Şäheriň aşaky akymy”, “Şäheriň aşaky akymyndan” ýa-da “Derýanyň aşagy” sözlerinden gelip çykypdyr.

## Taryhy
1925-nji ýylyň ýanwar aýynda Tejen şäheri  Tejen etraby hökmünde Türkmen SSR Merw okrugynda döredildi.  1926-njy ýylyň awgust aýynda Merw okrugy ýatyryldy we Tejen okrugy bolup gönüden-göni Türkmen SSR-e tabyn edildi.

1939-njy ýylyň 21-nji noýabrynda Tejen etraby täze döredilen Aşgabat sebitine geçirildi.  1959-njy ýylyň 25-nji maýynda Aşgabat sebiti dargadyldy we etrap Mary sebitine geçirildi.

1963-nji ýylyň 10-njy ýanwarynda Täjen okrugy türkmen SSR-yň göni tabynlygyna geçirildi.  1970-nji ýylyň 14-nji dekabrynda etrap täzeden Mary sebitine, 1973-nji ýylyň 27-nji dekabrynda bolsa Aşgabat sebitine geçirildi.

1988-nji ýylyň 25-nji awgustynda Aşgabat oblasty ýene-de ýatyryldy we sebit gönüden-göni Türkmen SSR-e tabyn boldy.  1992-nji ýylyň 14-nji dekabrynda Tejen okrugy Tejen etrap adyny aldy we Ahal welaýatynda bir bölegine öwrüldi.

2016-njy ýylyň 29-njy aprelinde Türkmenistanyň Ministrler Kabineti Babadaýhan etrabyny ýatyrmak we territoriýasyny Tejen etrabyna geçirmek kararyna geldi.

Şeýle-de bolsa, 2018-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda Türkmenistan Mejlisiniň karary bilen Babadaýhan etraby dikeldildi.  Oňa Babadaýhan şäheri, Akaltyn, Akuwakil, Alty Garlyýew adyndaky, Garawekewil, Zähmet, Tazeýol, Hasyl we Ýarygökje oba geňeşleri (geňeşler), Gokti, Mamur we Şili obalary berildi.

Şol karar bilen Türkmenistanyň Mejlisi Ahal welaýatynyň çägindäki Altyn asyr etrabyny ýatyrdy we Altyn asyr şäheri, Waharman, Gurbandurdy, Döwletli we Lukman oba geňeşlerini, Akaltyn, Bugdaýly we Maldarçylyk obalaryny Tejen etrabyna goşdy.

## Dolandyryş bölümleri
* Şäherler
**Tejen
**Altyn Asyr
* Şäherçeler
**Bagtyýarlyk (öň Berkarar)
* Geňeşlikler (obalar)
** Täzeoba (Türkmenistan)
** Adalat (Adalat, Akmolla, Ajyköl, Böwrideşik, Mürzeçyrla)
** Agalaň (Ezizhan)
** Birleşik (Birleşik)
** Bitaraplyk (Bitaraplyk, Gowkyzereň pagta bazasy)
** B. Kerbabaýew adyndaky (B. Kerbabaýew adyndaky)
** Döwletli (Döwletli)
** Garaşsyzlyk (Garaşsyzlyk, Takyr, 74-nji duralga)
** Garryçyrla (Garryçyrla)
** Göniamaşa (Göniamaşa)
** Gurban Durdy (Gurban Durdy adyndaky)
** Zaman (Zaman, Seleňli, Serdar)
** Waharman (Waharman, Lukman, Ak altyn, Bugdaýly, Maldarçylyk)

## References
Gurbansoltan Eje ad. etrap

**Garaşsyzlyk etraby** Daşoguz welaýatynyň günorta­-­günbatar böleginde ýerleşýär. Ol pagtaçylyga, däneçilige, iri şahly mallary ösdürip ýetişdirmeklige, dowardarçylyga, ýüpekçilige ýöriteleşdirilen iri etraplaryň biridir. Etrabyň çäginde 1 şäherçe, 14 oba geňeşligi, 70 oba bar.
Etrap merkezi Andalyp şäherçe Daşoguz şäherinden 30 km. günbatarda ýerleşýär. Şäher­çäniň üstünden Akdepä, Aşgabada awtomobil ýol geçýär. Şäherçede pagta arassalaýjy zawod, çäýnek-­käse öndürýän kärhana, oba hyzmaty birleşigi we oba hojalyk maşynlaryny abatlaýan ussahana, durmuş hyzmaty, medeni­durmuş edaralary işleýär.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Daşoguz welaýaty
Kategoriýa:Daşoguz welaýatyndaky etraplar
Akdepe etraby

**Akdepe etraby** welaýatyň merkezi böleginde, Daşoguz 
şäherinden demirgazyk-­günbatar tarapdaky meýdanlary öz içine alýar. Etrap pagtaçylyga, däneçilige, iri şahly mallary ösdürip ýetişdirmeklige, dowardarçylyga ýöriteleşdirilýär. 
Etrabyň ekerançylyk meýdanlary Şabat we Şamyrat kanal­lary arkaly suwarylýar. Etrabyň çäginde 1 şäherçe, 15 oba geňeşligi we 62 oba ýerleşýär.

Etrap merkezi Akdepe şäherçesi welaýat merkezinden 60 km günbatarda ýerleşýär. Şäherçede pagta arassalaýjy zawod, haly dokalýan seh, gurluşyk kärhanalary, medeni­ ­durmuş edaralary işleýär.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Daşoguz welaýaty
Kategoriýa:Daşoguz welaýatyndaky etraplar
Babadaýhan etraby

**Babadaýhan etraby** — Türkmenistanyň Ahal welaýatynyň etraplaryndaň biri.

Babadaýhan etraby (türkmençe: Babadaýhan etraby) — Türkmenistanyň Ahal welaýatyndaky etrap. Administratiw merkezi — Babadaýhan şäheri.

​Ol 1935-nji ýylyň fewral aýynda Türkmen SSR-iň K V. I. Leniniň adyndaky şäher görnüşli posýolkasynda merkezi bolan Kirow etraby hökmünde döredildi. 1939-njy ýylyň noýabr aýynda Kirow etraby täze döredilen Aşgabat welaýatyna degişli boldy.
​1959-njy ýylyň maý aýynda etrap Mary welaýatyna berildi. 1963-nji ýylyň ýanwar aýynda etrap ýatyryldy. 1975-nji ýylyň fewral aýynda Kirow etraby gaýtadan döredilen Aşgabat welaýatynyň düzüminde täzeden döredildi.
​1988-nji ýylda Aşgabat welaýaty ýene-de ýatyryldy we etrap Türkmen SSR-iň göni tabynlygyna geçdi. 1992-nji ýylyň 14-nji dekabrynda Kirow etraby Babadaýhan etraby diýlip atlandyryldy we Ahal welaýatynyň düzümine goşuldy.

​2016-njy ýylyň 29-njy aprelinde Türkmenistanyň Ministrler Kabineti Babadaýhan etrabyny ýatyrmak barada karara geldi we onuň çägi Tejen etrabynyň düzümine geçirildi.

​Emma eýýäm 2018-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda Türkmenistanyň Mejlisiniň karary bilen Babadaýhan etraby dikeldildi we onuň düzümine Tejen etrabyndan Babadaýhan şäheri; Ak-Altyn, Akwekil, Alty Garlyýew adyndaky, Garawekil, Zahmet, Täzeýol, Hasyl we Ýarygökje geňeşlikleri; Selengli geňeşliginiň Götiň, Mamur we Çili obalary geçirildi.
​Şol bir kararnama bilen Türkmenistanyň Mejlisi Akwekil geňeşligine Çili obasy, Zahmet geňeşligine Mamur obasy, Täzeýol geňeşligine Götiň obasy goşuldy we etrap merkezine — Babadaýhan şäher görnüşli posýolkasyna şäher statusy berildi.

Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Görogly etraby

**Görogly etraby** Daşoguz welaýatynyň günorta böleginde ýerleşýär. Ol demirgazyk durmuş­-ykdysady sebitiň iri etraplarynyň biridir. Etrap pagtaçylyga, däneçilige, iri şahly mallary ös­dürip ýetişdirmeklige, dowardarçylyga, ýüpekçilige ýörite­leşdirilýär. Görogly etrabynyň çäginde 1 şäher, 15 oba ge­ňeşligi we 90 dan gowrak oba bar. Jemi 63 mekdep we 9 sany chagalar bagy bar.
Etrap merkezi Görogly şäheri welaýat merkezinden 17 km. günortada ýerleşýär. Şäherde pagta arassalaýjy zawod, egirme-­dokma fabrigi, oba hojalyk maşynlary bejer­ýän, gurluşyk, durmuş hyzmaty, azyk senagaty kärhanalary işleýär.Seylede Etrabyň içinde yarmarka, seýilgähler we medeni dynç alyş merkezleri bar.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Daşoguz welaýaty
Kategoriýa:Daşoguz welaýatyndaky etraplar
Boldumsaz etraby

Kalinin ady bilen atlandyrylan etrapdyr]] **Boldumsaz etraby** welaýatyň demirgazyk­-günbatarynda ýerleşip, Garagalpagystan Respublikasy bilen araçäkleşýär.Etrabyñ çäginde türkmen,özbek milletleri ýaşaýar.Etrabyñ ilaty 23253  (2009ý) adamdyr. Etrabyň esasy ekerançylyk ýerleri oazisde we uzakdaky Sa­rygamyş kölüniň töwereginde ýerleşýär. Onuň çägine Gaplaňgyr goraghanasynyň bir bölegi hem degişlidir. Etrapda pagtaçylyk, däneçilik, maldarçylyk, bakjaçylyk pudaklary ösendir.
Etrabyň düzümine 1 şäherçe, 9 oba geňeşligi, 51 oba girýär.
Etrap merkezi Boldumsaz şäherçesi Daşoguz şäherin­den 35 km demirgazyk-­günbatarda bolup, onda pagta aras­salaýjy zawod, durmuş-­medeni edaralary, gurluşyk, azyk kärhanalary bar. 

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
[[Kategoriýa:Daşoguz
Köýtendag etraby

**Köýtendag etraby** Lebap welaýatynda bir etrap bolup, onuñ öñki ady (Çarşaññy). Etrapdaky ilatyñ %99-i özbeklerdir. Ķöýtendagyñ düzümine girýän şäherçeler hemde geñeşlikler şu aşakdakylardyr:
1. Köýtendag (Çarşaññy).   
2. Magdanly (Gowurdak).  
3. Kelif.  
4. Garlyk .   
5. Köne Garlyk oba.   
6. Künjek.   
7. Köýten oba.    
8. Mukry. 9. Garahowuz oba. 10. Akgum-Olam oba.                    
  
  Bu etrap Senagat taýdan hem baý şäherdir. Etrapda birnäçe uly kärhanalar bar. Olar:
1. "Lebap" sement zawody
2. Kaliý zawot
3. "Künjek" kän müdirligi we ş.m
 
  Häzirki döwürde bu etrapda (2022ý) 39 sany mekdep bardyr.
 Köýtendag etraby serhetýaka etrabydyr. Ol Owganystan we Özbekistan ýaly döwletler bilen araçäkleşýär.

  Bu etrap tebigy täsinliklere hem baý. Etrapda ýerleşýän täsin we taryhy ýerler:
1. Gaýnarbaba (gonamçylyk)
2. Kyrk gyz (taryhy ýer we gonamçylyk)
3. Umbardere (şaglawuk, wodopad)
4. Dinozawryñ aýak yzy (täsin we taryhy ýer)
5. Daraý-dere (jülge)
6. Tutly-dere (jülge)
  

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Lebap welaýaty
Kategoriýa:Lebap welaýatyndaky etraplar
Dänew etraby

## Taryhy

**Dänew etraby** — Lebap welayatynyň bir etrabydyr.

1925 ýylyň Ýanwar aýynda Türkmen SSR-niň Leninskiý oblastynda Dänew ady bilen guruldy.1927 ýylyň Maý aýynda Dänew ady Çärjew ady bilen çalşyryldy.

1930 ýylyň Sentýabr aýynda Çärjew ady ýatyryldy we ýene-de Dänew ady bilen TSSR-e degişli edildi.1939 ýylda Dänew oblasty döredildi we merkezi Çärjew diýlip atlandyryldy.

1992 ýylda Dänew oblasty Lebap welaýatyna degişli bir etrap edildi.2001 ýylyň 18-nji Fewralynda Dänew ady ýatyrylyp Galkynyş ady bilen atlandyryldy.

2017-nji ýylyň 25-nji Noýabrynda Galkynyş ady ýatyrylyp täzelden Dänew ady bilen çalşyryldy we Türkmenistanyň Mejlisiniň karary bilen Garaşsyzlyk etraby Dänew etrabyna goşuldy.

Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Saýat etraby

**Saýat etraby** —Türkmenistanda bir etrap.Düzümine 1 şäher, 1 şäherçe girýär.Häkimi Hudaynazarow Bagtyyar

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Lebap welaýaty
Kategoriýa:Lebap welaýatyndaky etraplar
Farap etraby

**Farap etraby** 2022-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda Türkmenistanyň dolandyryş-çäk birlikleri hakynda Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Mejlisiniň Karary esasynda ýatyrylýar.

Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistanyň etraplary
Kategoriýa:Lebap welaýaty
Kategoriýa:Lebap welaýatyndaky etraplar
Turan gaplaňy

[thumb|right|350px|[Mazandaran gaplaňy]]
**Mazandaran gaplaňy** - ýitip giden gaplaň görnüşi.

Kategoriýa:Haýwanlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Alajagaplaň

thumb|right|250px|Eyran alajagaplaň
thumb|right|250px|Hyndystan alajagaplaň

Alajagaplaň – (panthera pardus)

Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Sugun

**Sugun** – (latynça *Cervus elaphus*). Öz arealynyň demirgazygynda gabat gelýän, Türkmenistanda ýitip ýok bolmak howpy astyndaky görnüş.

## Gysgaça beýany
Ol uly, owadan hem-de syratly haýwan bolup, agramy 100-den tä 300 kilograma çenli ýetýär. Onuň erkekleriniň şahlaryndaky şahalar adatça bäşden artyk bolmaýar.

## Ýaýran ýerleri
Öňler Türkmenistanda buhara suguny Amyderýanyň ýakalarynda gabat gelip, ähtimal, Murgap bilen Tejen boýlarynda hem gabat gelendir.

Kategoriýa:Haýwanlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Dagteke

thumb|right|250px|''Dagteke''

**Dagteke** – (capra aegagrus).

## Hem seret
Türkmen dagtekesi (*Capra aegagrus turcmenica*)

Kategoriýa:Haýwanlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Garaguş (Gajar)

**Garaguş** – (Aquila rapax). Türkmenistanyň guşlaryň örän seýrek görnüşi. Ol garaymtyl-goňur reňkli iri garaguştyr. Kellesibiň reňki açyk goňur bolup, iki gözüniň arasy bilen eňsesindekäte menek şekilli çyparrak-gyzgylt zolak geçýär.
Türkmenistanyň Milli tebigat hazynasyna girýän bu haýwan yurdyna üçin goramaga iň kritik bir sürüsidir.

Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Kategoriýa:Guşlar
Garaguş (Uzynguýruk)

**Uzynguýruk garaguş** – (haliaeetus leucoryphus)

Kategoriýa:Guşlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Garaguş (Akguýruk)

thumb|right|200px|Akguýruk Garaguş.

**Garaguş** (Akguýruk) – (haliaeetus albicilla). Türkmenistanyň Milli tebigat hazynasyna girýän bu haýwan Türkmenistan üçin goramaga iň kritik bir sürüsidir.

## Gysgaça beýany
Ol uly yrtyjy guş. Ýetişen uly guşlaryň gyska ak guýrugyndan başka erleriniň eleginiň renki goňurdur.

## Biýologiýasynyň aýratynlyklary
Türkmenistanda onuň höwürtgelýändigi barada ähtibarly maglumat ýok, ýöne Türkmenistanyň serhedine golaý demirgazyl Eýranda akguýruk garaguşlar höwürtgelýärler. Türkmenistanda tomsuna olar ýeke-täklikde gelýär.

## References

Kategoriýa:Guşlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Kategoriýa:Biologiýa
Kategoriýa:Zulogiýa
Garaguş (Sakally)

thumb|right|200px|Sakally Garaguş

**Sakally garaguş** – (gypaetus barbatus)

File:Gypaète barbu MHNT.jpg|Gypaetus barbatus aureus
File:Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|Gypaetus barbatus hemachalanus

Kategoriýa:Guşlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Garaguş (Mazar)

thumb|right|250px

Garaguş (Mazar) – (Aquila heliaca)

Kategoriýa:Guşlar
Kategoriýa:Türkmenistanyň Gyzyl Kitaby
Gallipoli

thumb|right|200px

Türkçe : Gelibolu

Ýewropada ýarymada. Türkiýe döwletine degişlidir. Bu ada Türkiýäniñ çanakkale oblastynyñ ýanyndadyr. 2016-njy ýylyñ hasabyna göra adada 29276 adam ýaşaýar.

## Taryhy
Gadymy döwürlerde Gallipoli ýarym adasy Trakiýa Çerson (gadymy grek : Χερσoνησoς Θραικια) ady bilen belli bolupdyr. 6-njy asyrda Afinylylar tarapyndan esaslandyrylan Trakiýa Çersonese şäheri hem bellidir. "Kallipolis" (soňra "Gallipoli" adyna üýtgedildi) ady ilkinji Makedoniýa imperiýasynyñ döwründe ýüze çykýar. Munuň manysy, “bogazyň kenaryndaky şäher” (gadymy grekçe κλείς “bogaz” we πόλις “şäher”).

Orta asyrlarda Gallipoli Wenesiýaly söwdagärleriniň harytlaryny saklaýan ýeri hökmünde bolupdyr. 1190-njy ýylda Frederik Barbarossanyñ ýolbaşçylygyndaky hristiýanlaryñ goşuny bu ýerden Aziýa geçdi. 1204-nji ýylda şäher Wenesiýalylar tarapyndan basylyp alyndy. 1306-njy ýylda katalonlar tarapyndan talanyldy, weýran edildi we ýok edildi. 1352-nji ýylda güýçli ýer titremesi sebäpli Gallipolyň gorag berkitmeleri uly zeper ýetdi we Osman imperiýasy tarapyndan basylyp alyndy - bu türkler tarapyndan basylyp alynan ýewropadaky ilkinji şäher.

1366-njy ýylda Rim papasy Sawoýly graf Amadeus VI-nyň ýolbaşçylygyndaky Türklere garşy haçly ýöriş yglan etdi. Hristiýanlar 1366-njy ýylyň 23-nji awgustynda şäheri basyp aldylar we 1367-nji ýylyň 14-nji iýunynda Wizantiýa imperiýasyna gaýtaryp berdiler. 1376-njy ýylda imperator Andronik IV ýarym adany Türklere berdi. Bu sowgat Osman döwletine uly peýda boldy.

1416-njy ýylda Gallipolide Wenesiýa gämisi deňizde ýeňiş gazandy.

Birinji jahan urşy döwründe, Dardanel söweşinde (1915), ýarym adada Antantanyñ goşunlary bilen Osman goşunlarynyň arasynda agyr söweşler bolup geçdi. Bu ada Antata we 3-ler bileleşiginiñ söweşen ýurtlaryň köp sanly ýadygärligi we gonamçylygy bar we ol uly milli seýilgähe öwrüldi.

Gallipoli adasy Türkiýäniň mukaddes ýerlerinden biridir, üstünde köp sanly ýadygärlik bar, mysal üçin, Uruş wagtynda ölen şehitleriň ýadygärligi.

## Ssylka

Gelibolu
Antarktika

thumb|250px|right|Antarktika kontinenti
thumb|right|250px|Antarktika kontinentin kartasy.
Antarktika - dunyanin in gunortada yerlisyan kontinentidir.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Flora we Fauna
[thumb|left|250px|Antarktikada yasyyan [Imperator Pengwinler]]thumb|right|250px|Antarktikanyn denizlerin aqua gozelligi dem hem tutduryar.

Kategoriýa:Materikler
Kategoriýa:Kontinentler
Kategoriýa:Antarktika
Kategoriýa:Antarktida
Kompyuter ýardam we bejergi fakulteti

BDIRU-nyň chompýuter ýardam we bejergi  fakulteti 1973-nji ýylda döredildi. Onuň içine 8 bölüm girýar. Bu bölümlerde radio-elektron serişdeleri, elektron-sanaýan serişdeleri, elekton tehnikany we tehnologiýany, inžiner psihology we ergonomyki serişdeleri öndýrýän, hemde ekoligiýa, himiýa, inžiner grafikasy we daşary ýurt dilleri №1 bölümleri bar. Fakultetde 140-ka golaý mugallymlar işleýärler, şol sanda Milli Yllmy Akademiýasynyň(MYA) akademigi A.P.Dostanko we MYA-ň agsy we korespondenti L.I.Gurskiý, 14 professorlar, 5 Belarus Respublikasynyň Döwlet premiýasynyň laureatlary(A.P.Dostanko, W.W.Baranow,S.P.Kundas, M.M. Thostow, A.A.Hmyl, N.I.Domarenok),55 dosentlar.
Fakultetiň uçrumy:
* Maýyşgak awtomatlaşdyrlan önümçilik içndäki mikroprosessor enjamlary bilen ulanyp bilýär
* Häzirki zaman radio-elektron, mikro-elektron enjamlaryny we tehnologiýalaryny awtomatlaşdyrlan sistemalaň köegi bilen proktlary gurnamagy başarýar
* Häzirki zaman elektron-sanaw maşynlary we ulgamlary barada çüň bilimi bar
* Häzirki zaman mikroprosesorlar we proýersion ulgamlaryň kömegi bilen shema mysaly işlemek uçin proýekt gurnamasynyň usulyny bilýär
* Habaryň ýitmeginiň potensial ýollaryny analiz üsti bilen tapmagy başarýär

Kategoriýa:Belarus
Kategoriýa:Bilim
BDIRU-nyň Information tehnologiýa we dolandyryş fakulteti

Information tehnologiýa we dolandyryş fakulteti Awtomatika we Kompýuter Inžinerçilik fakuletiniň esasynda döredildi, mälim bolşy ýaly bu fakulted MRTI-ň döredilen ýylynda açyldy. 
Fakulteriň içinde 6 bölüm bar. Bular: sistemalaň dolandyrmasy, akylly information tehnologiýalary, awtomatlaşdyrlan sistemalaň information tehnologiýalary, elektrotehnikalaň teoretik esaslary, we kompýuter sanawyň we programma düzmegiň usullary bölümi we ynsanyýet bölümleri. Fakultetde 16 ylmy doktorlary we professorlary, we 50-den gowrak ylmy kandidatlary we dosentlary işleýärler.

## Hümärler
" Information tehnikalary we tehniki sistemalaryň dolandyryşy "

" Awtomatlaşdyrlan sistemelaň information işläp bejerişi "

" Senagat elektronikasy "

" Emeli akyl "

Kategoriýa:Belarus
Kategoriýa:Bilim
BDIRU-nyň Radiotehniki we elektronika fakulteti

Fakultet 1964-nji ýylda döredildi(MRTI-iň döredilen ýyly) we onuň ilkinji ady " Radiotehniki fakulteti ". Häzirki adyny fakultet 1980-nji ýylda aldy. Häzirki wagtda fakultet 1100-den gowrak studentleri, 80 magistrantlary, 50 aspirantlary birleşdirýän kuwwatly ulmy-inžinerçilik merkezi. Fakultetde 120 golaý mugallymlar, şol sanda MYA-ň (Milli Ylmy Akademiýasy) akademigi W.A.Labunow; 12 ylmy doktorlary we professorlary; 56 ylmy kandidatlary we dosentlary; Döwlet Premiýalaryň laureatlary işleýärler. REF-da 5 bölum bar: radiotehniki enjamlary; radiotehniki sistemalary, mikro- we nanoelektronika, we elektrotehnika bölümi we antenalar we UÝÝ enjamlary bölümi.

## Hünärler
" Radiotehnika "(" Sitemalar we enjamlar " we " Tehnika we sanly radio-aragatnaşyk")

" Mikro- we nanoelektron tehnologiýalary we systemalary "

" Radiotehnikada Habaryň Howpsyzlygy "

" Kwant information systemalary "

" Radioinformatikasy "

Kategoriýa:Belarus
Kategoriýa:Bilim
BDIRU-nyň Kompýuter sistemalary we ulgamlary fakulteti

**BDIRU-nyň Kompýuter sistemalary we ulgamlary fakulteti** - BDIRU 1964-nji ýylyň Mart aýynyň 15-ne esaslandyryldy. Häzirki wagtda uniwersitet 30 hünär we 25 ýöriteleşdirilen kompýuter, informatika, senagat elektronika, emeli akyl, radiotehnika, telekommunikasiýa, medisina elektronikasy we ykdysadyýet ugurlaryndan inžener hünärmenleri taýýarlaýar.

Kategoriýa:Bilim
BDIRU-nyň Ykdysady inžinerçilik fakulteti

Ykdysady inžinerçilik fakultet 1994-nji ýylda döredildi respublikaň

## Hünärler
" Ykdysadyýet we Senagat dolandyryşy(radioelektronika we information hyzmaty)"

" Information sistemalary we tehnologiýalary(ykdysadyýetde)"

" Marketing "

Kategoriýa:Bilim
Kategoriýa:Belarus
Agahan Durdyýew

= Ömri =
Türkmen sowet edebiýatynda uly yz galdyran Agahan Durdyýew Tejen etrabynyň Ikinji Babadaýhan obasynda 1904-nji ýylda eneden bolýar. Olaryň maşgalasy garyp ýagdaýda güzeranyny zordan dolandyrypdyr. Ol bary-ýogy iki ýaşyna ýetende ata-enesinden mahrum bolýar. Agahana agasydyr, aýal dogany seretmeli bolýar. Şeýlelikde Agahan ýaşlykda zähmete bişişen ýigit bolup ýetişýär. Ol 11-12 ýaşlarynda obada molla gatnaýar, emma ol molla oňa känbir sapak bermeýär. Soňra Oktýabr sosialistik rewolyusiýasy ýeňip üstün çykandan soň, ýerlerde sowet mekdepleri açylýar. Agahan ilkinji gezek sowet mekdebinde okaýar. Soňra 1922-nji ýylda Maryda täze açylan pedtehnikumda okaýar. Ondan soň bolsa Daşkentdäki Orta Aziýa kommunistik uniwersitetine okuwa girýär. Ol şol ýeriniň žurnalistika bölümini 1927-nji ýylda tamamlap, Aşgabada gelýär we “Ýaş Kommunist” gazetinde hem “Tokmak” žurnalynda işläp başlaýar. 1933-nji ýylda ýazyjynyň zarpçylar tolkuny atly hekaýalar ýygyndysy neşir edilýär 1942-nji ýylda Agahanyň saglyk ýagdaýy ýaramazlaşýar. Ol 1947-nji ýylda aradan çykýar.

=Eserleri=
* Bal tutan barmagyny ýalar
* Bürgüt penjesinde bir gözel
* Bagtly gyzlar
* Meret
*
* Bally Molla
*
* Watana söýgi
* Bagtly ýigit
Bagtly ýigit 

Kategoriýa:Şahsyýetler
Gurbandurdy Gurbansähedow

**Gurbandurdy Gurbansähedow** Türkmenistanyň iň görnükli ýazyjylarynyň biridir. Ol 1919-njy ýylda Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda dogulýar. Ol 1941-nji ýylda Aşgabat döwlet pedinstitutyny tamamlaýar. Dürli ýyllarda “Ýaş Kommunist”, “Türkmenistan”, “Edebiýat we Sungat” gazetlerini redaktirleýär. Türkmenistan we Magaryf neşirýatlarynda, Türkmen film kinostudiýasynda redaktor bolup işleýär. Türkmenistan ýazyjylar soýuzyna ýolbaşçylyk edýär. G. Gurbansähedow “Suraý”, “Kyrk teňňe”, “Ýürek daş däl”, “Söýseň” ýaly powestleri ýazýar, “Toýly Mergen” romanyny, “Dökülmedik gan”, “Azaşan ýigit”, “Garagöz işan” ýaly drama eserlerini hem ýazýar. Ol 1992-nji ýylda aradan çykýar.

Kategoriýa:Edebiýat
Çary Aşyrow

942-nji ýylda “Meniň” atly şygrynda şahyr özüniň söweş meýdanyna ugraýşyny beýan edýär. Bu goşgy şahyryň, şeýle hem watan goragyna aýaga galan ähli ýigitleriň kasamy bolup ýaňlanýar. Çary Aşyrow uruş döwründe “Gahryman” balladasyny, “En şäherinde” atly poemasyny ýazýar. Şahyryň uruş döwründäki döreden eserleri has-da ynandyryjylygy bilen tapawutlanýar, Bazarowa Dinara Ahmedowna 
Kategoriýa:Şahsyýetler
Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk instituty

* Takyk bilimleri 
# Fizika
# Matematika
* Tebigy bilimler
# Himiýa
# Biologiýa
# Geografiýa
* Ynsanperwerlik-durmuş bilimleri
# Taryh
* Başlangyç bilimiň mugallymçylygy
# Psihologiýa
* Dil we edebiýat
# Türkmen dili we edebiýaty
# Rus dili we edebiýaty
# Iňlis dili we edebiýaty 
4.Hytaý dili we edebiýaty

5.Pars dili we edebiýaty 

6.Nemes dili we edebiýaty  

Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Türkmen döwlet medeniýet instituty

* Aktýorçylyk sungaty we režissura 
** Drama we kino aktýory
** Grim
** Estrada we sirk oýunlarynyň aktýory
** Teleradiogepleşikleri guramak we alyp barmak
** Telekinooperatorçylyk
** Drama režissurasy
** Telewideniýe režissurasy
** Kino režissurasy
** Ses režissurasy
** Yşyk bilen bezemek
** Gurjak teatrynyň aktýory
* Medeni-dynç alyş çärelerini guramak we ýola goýmak 
** Medeni-dynç alyş çärelerini guramak we ýola goýmak 
** Folklor toparyny guramak we dolandyrmak
** Milli tans toparyny guramak we dolandyrmak
** Höwesjeň aýdym-saz toparyny guramak we dolandyrmak
** Taryhy ýadygärlikleri rejelemek
** Taryhy-etnografiki gymmatlyklary rejelemek
* Kitaphanaçylyk we muzeýşynaslyk
** Kitaphana işini guramak
** Muzeý işini guramak
** Iş kagyzlarynyň dolanyşygyny guramak we arhiw işi

Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Türkmenistanyň döwlet energetika instituty

**Türkmenistanyň döwlet energetika instituty** — İnstitut Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasyna baglydyr. Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň salgysy: Mary ş., Baýram han köçesi, 62; tel.: 5-75-02, 5-75-03.
## Türkmenistanyň döwlet energetika institutynyň gurluşy
### Fakultetler we kafedralar
#### Energo-tehnologiýasy fakulteti
*«Elektroenergetiki ulgamlar» kafedrasy
*«Ýylylyk elektrik stansiýalary» kafedrasy
*«Energetika pudagynyň ykdysadsyýeti» kafedrasy
*«Jemgyýeti öwreniş ylymlary» kafedrasy
*«Umumy fizika, matematika we informatika» kafedrasy
#### Senagat-tehnologiýasy fakulteti
*«Mehanika we metallaryň tehnologiýasy» kafedrasy
*«Himiýa we himiýa tehnologiýasy» kafedrasy
*«Tehniki ulgamlaryň awtomatikasy» kafedrasy
### Türkmenistanyň döwlet energetika Institutynyň ylmy ugurlary
* Elektroenergiýanyň öndürilişiniň we ulanyjylara paýlanyşynyň balansyny derňemek, onuň tehniki-ykdysady görkezijilerini kosgitlemek.
* Tehniki-ykdysady görkezijileriniň esasynda Türkmenistanyň energetiki setlerini kämilleşdirmekligiň ýollary.
* Işleýän detallaryň nomenklaturasyny giňeltmek maksady bilen stanoklaryň konsruksiýalaryny kämilleşdirmek. Yerli materiallardan ÝaSS (ýaglaýjy, sowadyjy suwuklyk) almak.
* Garaşsyz, baky Bitarap Türkraenistanyň sosial-ykdysady, syýasy ösüşi we onuň aýratynlyklary.

## Kaynag


Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Türkmenistanyň döwlet çeperçilik akademiýasy

**Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasy** 1994-nji ýylda Türkmenistanyñ ilkinji prezidenti Saparmyrat Niýazow tarapyndan düýbi tutylandyr. Akademiýa Medeniýet ministirligine baglydyr.

* Nakgaşçylyk
** Stanok nakgaşçylygy
** Teatr-haşam nakgaşçylygy
** Türkmenleriň miniatýura nakgaşçylygy
** Filmiň şekillendiriş çözgüdi
** Monumental nakgaşçylygy
* Grafika
** Stanok garfigi
** Kitap grafigi
** Plakat
* Milli sungat
** Halyçylyk sungaty
** Keramika sungaty
** Zergärçilik sungaty
* Heýkeltaraşlyk
** Heýkeltaraşlyk
* Binagärlik
** Binagärlik guraşgynyň bezegi
** Binagärlik ýadygärlikleriniň rejelenilişi
* Dizaýn
** Dizaýn
* Sungaty öwreniş
** Şekillendiriş sungatynyň taryhy we nazaryýeti

Kategoriýa:Türkmenistandaky ýokary okuw mekdepleri
Kategoriýa:Türkmenistan bilimi
Winçester

Gaty disk (iňl. Hard disk, rus. Жесткий диск). Bu uly göwrümli maglumatlaryň ýatda saklanylýan energogaraşsyz esasy gurluşlarynyň biridir. Ol magnit çaýlan birnäçe tegelek demir plastinalarynyň toplumy bolup, olar başga kömekçi bölekler bilen daşy gaty gabyň içinde ýerleşdirilýär. Gaty disk 1973-nji ýylda IBM firmasy yarapyndan täze tilsimatlar arkaly işlenip taýýarlanylan. Ol şol wagt özünde 16 kilobaýta çenli maglumaty saklap bilýärdi. Bu disk 30 silindrli bolup, olaryň her biriniň 30 sektora (böleklere) bölýänligi göz öňünde tutulyp, oňa ilki 30/30 diýen at dakyldy. Ýöne şol döwürde “Winçester” atly meşhur tüpeňiň kalibri hem 30/30 bolanlygy sebäpli, gaty disklere il arasynda “Winçester” ady ýokuşyp galdy. Häzirki günde gaty diskleriň winçester ady has tanymal. Winçester kompýuteriň ulgamlaýyn gabynyň içinde ýerleşdirilýär.
Operatiw huş

right|thumb|Operatiw huş
Operatiw ýat (rus. Оперативная память). Kompýuteriň işläp durýan wagtynda maglumatlary maşynyň ýadynda saklamak üçin ulanylýan ýada operatiw ýat diýilýär. Operasiýa ýady, kompýuteriň tizligini ýokarlandyrmak, göçürilen maglumatlary tygşytlamak üçin programmalar we oýunlar bilen işlemek üçin ulanylýar. Operatiw ýadyň resmi däl halkara belgisi hökmünde käwagt iňlis sözleriniň gysgaltmasy bolan RAM (Random-access memory) aňlatmasy ulanylýar. RAM gysgaltmasy bu kompýuteriň islendik wagty öz ýadyndaky islendik maglumaty ýadyň islendik ýerinden alyp bilýändigini aňladýar. Operatiw ýat mikroshema görnüşinde ýasalyp, biri-birinden özüniň çalasynlygy, daşky görnüşi, içki gurluşy we gymmaty boýunça tapawutlanýarlar. Operatiw ýadyň mikroshemalarynyň daşky gurluşy iki dürli bolýar: DIMM we SIMM. Olar içki gurluşy boýunça DRAM we SRAM diýilýän topara bölünýärler. Bu iki toparyň tapawudy ýat mikroshemalarynyň çalasynlygynda we gymmatlygynda bildirýär. Kämilleşen we atly-abraýly personal kompýuterleriň içinde DRAM, FPM DRAM, EDO DRAM, SDRAM, DDR SDRAM, SLDRAM we birnäçe beýleki dinamiki ýadyň görnüşleri has meşhurdyr.

## Daşarky çykgytlar
* Современная оперативная память (RAM FAQ 1.01)

Kategoriýa:Bilim
Kategoriýa:Informatika
Kategoriýa:Gurallar
Benin

**Benin** Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Gwineýa-Bisau

**Gwineýa-Bisau** Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.

* President: José Mário Vaz (2014)
* Prime Minister: Carlos Correia (2015)

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Kabo-Werde

**Kabo-Werde** Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.

Cape Verde (Cabo Verde), (*República de Cabo Verde*), Atlantik ummanynda, Günbatar Afrikanyň kenaryndaky Cape Verde adalarynda ýerleşýän ýurt. 10 uly we 5 kiçi adany öz içine alýar. Meýdany 4033 müň km². Ilaty 405 müň adam (2001). Dolandyryş taýdan 14 etraba bölünýär (konselho). Paýtagty Praia şäheridir

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Kategoriýa:Ada döwletleri
Isaak Nýuton

thumb|right|Isaak Nýuton
  
**Isaak Nýuton** beýik iňlis matematigi, fizigi we astronomy.

(iňlis dilinde – **Newton Isaac**) (4.1. 1643, Wulstorp, Grantemanyň ýakynynda, Angliýa – 31.3. 1727, Kensington, Angliýa) Mehanikanyň we astronomiýanyň teoretiki esasyny döreden, bütindünýä dartyş kanunyny açan, differensial we integral hasaplamany (G. Leýbnis bilen bir hatarda) işläp düzen, zerkal teleskopy oýlap tapan iňlis fizigi we matematigi. Ol optikadan möhüm eksperimental işleriň hem awtorydyr. Nýuton fermeriň maşgalasynda dogulýar. Nýutonyň kakasy onuň dünýä inmeginiň önüsyrasy aradan çykýar. 12 ýaşynda Nýuton Grantem mekdebinde okap başlaýar. 1661-nji ýylda Kembrij uniwersitetiniň Triniti kollejine *subsaýzer (gazanç üçin kollejdäki ýumuşlary ýerine ýetirýän garyp talyp)* hökmünde girýär. Bu ýerde onuň mugallymy belli matematik I.Barrou bolupdyr. 1665-nji ýylda Nýuton uniwersiteti gutaryp, bakalawr ylmy derejesini alýar. Ol 1665-1667-nji ýyllarda differensial we integral hasaplamalary döretmegiň esasy ideýalaryny jemleýär, zerkal teleskopy oýlap tapýar, bütindünýä dartyş kanunyny açýar we ýagtylygyň dargamagy baradaky tejribäni geçirýär. 1668-nji ýylda Nýuton magistrlik derejä mynasyp bolýar. 1669-njy ýylda Barrou oňa fizika-matematika kafedrasyny berýär we Nýuton onda 1701-nji ýyla çenli işleýär. 1687-nji ýylda Nýuton “Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary” diýen uly işini çap edýär. 1699-jy ýylda
zikgehananyň ömürlik müdiri bolýar. Ol şol ýylda Pariž Ylmy Akademiýanyň daşary ýurtly agzasy bolup saýlanylýar. Nýuton iňlis milli panteonynda jaýlanýar. Nýutonyň ylmy döredijiliginiň iň ýokary belentligi “Başlangyçlardyr”. Onda Nýuton özünden öňki
alymlaryň (G.Galileýiň, I.Kepleriň, R. Dekartyň, H. Gýuýgensiň, J.Borelliniň, Gukuň, E.Galleýiň we başgalaryň) işlerini we öz hususy barlaglarynyň netijelerini jemleýär. Şeýlelikde, ol birinji gezek ýer we asman mehanikasynyň ýeke-täk düzgünleşdirilen bitewi sistemasyny döredýär. Ol sistema soňra tutuşlygyna klassyky fizikanyň esasyny düzýär. Nýutonyň bütin ömründäki işleriniň netijeleri onuň “Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary”, “Tükeniksiz köp agzaly deňlemeleriň kömegi bilen analiz”, “Flýuksiýa metody…”, “Egrileriň kwadraturasy barada oýlanma”, “Üçünji tertipli egrileri sanamak”, “Ählumumy arifmetika”, “Tapawutlar metody” we ş.m. işlerinde jemlenendir.

## Şeýle hem
*Türkmen sowet ensiklopediýasy

## Çeşme
Kategoriýa:Şahsyýetler
Kategoriýa:Alymlar
Kategoriýa:Hristiýaňlık Angliýa
Eskişehirspor

Eskişehir Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
## HEM
* Super lig
Ýaşylbaş

Ganatlarynyň üsti, boýunlarynyň ýüzi ýaşyl öwsüp duran ördek. Mysal üçin: Ol baýak obanyň ileri çetinden geçýän suwa bir topar ýaşylbaş gondy. (A. Gowşudow, Köpetdagyň eteginde).
Anton Çehow

thumb|right|140 px |Anton Çehow
**Anton Çehow** (1860 - 1904) — rusça ýazyjy.

1860-njy ýylda doglup 1904-nji ýylda Germaniýada aradan çykan beýik rus ýazyjysy. Ýaşlykdan güzeran üçin dürli žurnallarda satiriki hekaýalar ýazyp başlaýar. Gazananja galam hakyny bolsa Azow deňiziniň kenaryndaky Taganrog şäherinden Moskwada ýaşap ýören ene-atasyna ugradýar. Sebäbi kakasy öň özüniň ýakyn dostuna kömek etjek bolup ykdysady krizise sezewar bolupdy. Şol sebapli hem Taganrogdan Moskwa göçmeli bolupdylar. Anton Çehow 1878-nji ýylda lukmançylyk institutyna okuwa girýär. 1884-njy ýylda okuwy tamamlap zwenogorod keselhanasynda lukman bolup işe başlaýar. Edil şol ýyl hem ilkinji eseri çap edilip başlanýar.

## Daşarky çykgytlar
* Anton Çehow. Ensiklopediýa
* Anton Çehow. Maşgala 

## Edebiýat
* Венгеров С. А. Чехов, Антон Павлович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1903. — Т. XXXVIIIa. — С. 777—781.
* Масанов И. Ф. — Чеховиана: Систематический указатель литературы о Чехове и его творчестве / Ввод. ст. и ред. А. Б. Дермана. М.: Гос. центр. кн. палата РСФСР, 1929. Вып. 1. — 119 с.
* Вокруг Чехова / Сост., вступ. ст. и примеч. Е. М. Сахаровой. — М.: Правда, 1990. — 656 с. — 100000 экз.
* Паперный З. С. Чехов Антон Павлович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 29 : Чаган — Экс-ле-Бен. — С. 138–140.


|Ýadygärlik gaňyrçakdan Gyz
|Ýadygärlik ýazyjy
Faýl:BW42 Tschechoff Denkmal.jpg|Ýadygärlik ýazyjy



Stamp USSR 1940 A.P. Chekhov 10.jpg|Poçta markasy 1940
Stamp USSR 1940 A.P. Chekhov 15.jpg|Poçta markasy 1940
Stamp USSR 1940 A.P. Chekhov 20.jpg|Poçta markasy 1940
Stamp USSR 1940 A.P. Chekhov 30.jpg|Poçta markasy 1940
Stamp of USSR 1780.jpg|Poçta markasy 1954
The Soviet Union 1959 CPA 2292 stamp (Anton Chekhov and Scene from his Works).jpg|Poçta markasy 1959
The Soviet Union 1960 CPA 2391 stamp (Anton Chekhov and Moscow Residence).jpg|Poçta markasy 1960
The Soviet Union 1960 CPA 2392 stamp (Anton Chekhov and Yalta Residence).jpg|Poçta markasy 1960
Stamp Anton Chekhov.jpg|Poçta blok 
Stamp Anton Chekhov-2.jpg|Poçta blok, 2010


Kategoriýa:Edebiýat
Gyzylbaşlar

**Gyzylbaş türkmenleri** ( Olar Eỳrandaky 9 sany esasy hökümdar türkmen taỳpalary ỳagny, Begdililer, Gajarlar, Owşarlar, Tekeluỳlar, Üstitäçliler, Zülkadyrly, Sefewiler, Garabaglylar, Şamluỳlar, Baharluyỳlar we Baỳandar türkmenleriñ käbir ownuk tireleri )

Kategoriýa:Taryh
Hessen

150px|right
**Hessen** Germaniýa federal respublikasynyň 16 sany federal ştatynyň (*Bundesländer*) biridir.

## Salgylanmalar
* Ştatyň resmi websaýty 

Kategoriýa:Germaniýa
Togo

**Togo** Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.

Kategoriýa:Afrikanyň ýurtlary
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Sahara

thumb|300px|Saharanyň emeli hemradan suraty
**Sahara** (, ) Demirgazyk Afrikada ýerleşýän ýer şarynyň iň uly çölüdir. Günbatardan gündogara 4800&nbsp;km we demirgazykdan günorta 800 – 1200&nbsp;km töweregi uzaýar; meýdany 8,6 mln. km² töweregi (meýdanyň 30 % töweregi Afrikada, şundan gowrak bölegi Braziliýada).

thumb|300px|Tunis araçägindäki Sahara

Kategoriýa:Sahara çöli
Şweýsariýa

**Şweýsariýa** (, , , ), resmi ady — **Şweýsariýa Konfederasiýasy** (, , , )&nbsp;— Merkezi Ýewropada uly bolmadyk, deňze çykalgasyz döwlet. Ol demirgazykda Germaniýa, günortada — Italiýa, günbatarda — Fransiýa, gündogarda — Awstriýa we Lihtenşteýn bilen serhetleşýär. Onuň ady Şwis kantonynyň gadymy nemes dilinde "ýakmak" diýmekligi aňladýan sözden dörän adyndan gelip çykypdyr.

Şweýsariýanyň resmi dilleri: nemes dili, fransuz dili, italýan dili we romanş dili.

left|thumb|250px|Şweýsar peýzažy

*
Kategoriýa:Fransuz dilinde gepleýän ýurtlar
Hermanştat

**Hermanştat** (Nemesçe:*Hermannstadt*, Rumynça:*Sibiu*) Rumyniýa'da bir şäherdir.
thumb|200px|Hermanştat

Kategoriýa:Rumyniýa
Kategoriýa:Şäher
Gimalaýlar

**Gimalaýlar** (, , "garly mesgen", , , ) Ýeriň iň beýik dag ulgamy. Gimalaýlar Tibet dagy (demirgazykda) bilen Hindi-Gang tekizliginiň (günortada) aralygynda ýerleşýär.

Gimalaý daglary Hindistanyň, Nepalyň, Hytaýýň (Tibet), Päkistanyň, Butanyň territoriýalaryna ýaýylyp gidýär.

Kategoriýa:Aziýanyň dag ulgamlary
Kategoriýa:Elipbiý boýunça dag ulgamlary
Kategoriýa:Gimalaýlar
Kilimanjaro

thumb|right|Kilimanjaronyň buzluklary, awgust 2003

**Kilimanjaro** Tanzaniýanyň demirgazyk-gündogaryndaky dag massiwi, Afrikanyň deňiz derejesinden iň belent nokady (5893 m, resmi taýdan 5895 m). Oňa 1902-nji ýyldan 1918-nji ýyla çenli *Kaýzer Wilgelmiň belentligi* () diýlip at berlipdir.

## Çykgytlar

* Kilimanjaro dagy 
* Kilimanjaronyň klimaty 

Kategoriýa:Afrikanyň daglary
Alplar

**Alplar** (, , , ) Günbatar Ýewropanyň iň belent dag ulgamydyr. Ol Fransiýanyň, Italiýanyň, Şweýsariýanyň, Germaniýanyň, Awstriýanyň, Lihtenşteýniň we Sloweniýanyň bir bölegini eýeleýär.

Kategoriýa:Ýewropanyň dag ulgamlary
Kategoriýa:Elipbiý boýunça dag ulgamlary
Kategoriýa:Alplar
Andlar

thumb|200px|Andlar
[thumb|200px|Cono de Arita, Salta ([Argentina)]]
**Andlar**, *And Kordilýerleri* () (ink dilindäki ant sözünden — mis, mis daglary) iň uzyn (9000&nbsp;km) we iň beýik (Akonkagua dagy, 6962 m) daglaryň biridir. Ortaça belentligi 4000 m çemesi.

Andlar Günorta Amerikanyň ýedi sany ýurdunda uzalyp gidýär: Wenesuela, Kolumbiýa, Ekwador, Peru, Boliwiýa, Çili we Argentina.

Kategoriýa:Günorta Amerikanyň dag ulgamlary
Kategoriýa:Elipbiý boýunça dag ulgamlary
Kategoriýa:Andlar
Gaýalyk daglar

**Gaýalyk daglar** () demirgazyk ýarym şaryň 60° we 32° arasynda ABŞ bilen Kanadanyň günbatarynda ýerleşýän dag ulgamy.
Uzynlygy 3200&nbsp;km. töweregi.
thumb|right|200px|Kartada ýerleşýän ýeri
thumb|right|200px|Banf milli parky

Kategoriýa:Demirgazyk Amerikanyň dag ulgamlary
Kategoriýa:Elipbiý boýunça dag ulgamlary
Kategoriýa:Gaýalyk daglar
Amazonka

**Amazonka** () Günorta Amerikada ýerleşýän we basseýniniň göwrümi, suwlulygy we uzynlygy boýunça dünýäde iň uly derýa.

*
Tan Son Nhat Airport

240px|right|thumb|Tan Son Nhat Airport
**Tan Son Nhat Airport** (*Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất*), Ho Chi Minh City, Wýetnam.
## Kod maglumatlary
* IATA Kody: SGN
* ICAO Kody: VVTS
* Çagyryş: Wýetnam

## Halkara Uçuşlary
### [[Aziýa]]
#### Gündogar Aziýa
* Hytaý
** Pekin (Beijing Capital International Airport)

#### Günorta-Gündogar Aziýa
* Taýland
** Bankok (Suvarnabhumi Airport)

#### Günorta-Günbatar Aziýa
* Birleşen Arab Emiratlary
** Abu-Dabi (Abu Dhabi International Airport)
** Dubaý (Dubai Airport)
** Doha (Doha International Airport

### [[Ýewropa]]
* Russiýa
** Moskwa (Domodedovo International Airport)
* Fransiýa
** Paris (Paris-Charles de Gaulle Airport)
* Germaniýa
** Frankfurt (Frankfurt International Airport)

Kategoriýa:Wýetnam
Dong Hoi Airport

240px|right|thumb|Dong Hoi Airport
**Dong Hoi Airport** (*Sân bay Đồng Hới*), Dong Hoi, Quang Binh, Wýetnam.
## Kod maglumatlary
* IATA Kody: VDH
* ICAO Kody: VVDH
* Çagyryş: Wýetnam

## Halkara Uçuşlary
### [[Wýetnam]]
* Hanóy (Noi Bai International Airport)
* Ho Chi Minh City (Tan Son Nhat Airport)

Kategoriýa:Wýetnam
Ho Şi Miň Şäheri

thumb|left|200px|Ho Chi Minh City
**Ho Chi Minh City** (*Thành phố Hồ Chí Minh*) Wýetnam'da bir oba.
Tan Son Nhat Airport is 7&nbsp;km from city central.

Kategoriýa:Wýetnam
Demirgazyk Buzly okean

**Demirgazyk Buzly okean** Ýewraziýa bilen Demirgazyk Amerikanyň aralygynda ýerleşýän, meýdany boýunça Ýer şarynyň iň kiçi okeany.

Meýdany 14,75 mln.&nbsp;kw.&nbsp;km, ortaça çuňlugy 1225 m, iň çuň ýeri Grenland deňzinde 5527 m. Suwunyň göwrümi 18,07 mln. km³.

*
Buraw wyşkasy

Buraw enjamy ýer gatlagynda deşik (adatça buraw sütüni diýlip atlandyrylýar) we/ýa-da sütün emele getirýän enjamdyr. Buraw enjamlary suw, nebit ýa-da tebigy gaz alynýan guýulary burawlamak üçin ulanylýan ägirt uly toplum ýa-da bir adam tarapyndan süýşürilip bilinjek derejedäki kiçiräk enjam bolup bilýar. Bular ýeriň aşagyndaky mineral känleri, gaýalary, topragy we ýerasty suwlaryň fiziki aýratynlyklaryny derňemek, şeýle hem ýerasty toplumlary, gurallary, tunelleri gurmak we guýulary gazmak üçin hem ulanylyp bilinýär. Buraw enjamlary ulaglara, tirkeglere birikdirilip hereket etdirip bolýan ýa-da gury ýeriň ýüzündäki ýa-da deňizdäki gozganmaýan desgalara (özünde buraw enjamy bolmasa hem adatça 'deňizdäki nebit buraw enjamlary' diýlip atlandyrylýan nebit platformalar) berkidilip bilinýän toplumlar bolup bilýär.

Kategoriýa:Buraw enjamy
Baltika deňzi

thumb|300px|Baltika deňziniň kartasy

**Baltika deňzi** materigiň jümmüşine çuňňur girip gidýän çetki deňiz. Demirgazyk Ýewropada ýerleşýän Baltika deňzi Atlantik okeanyň basseýnine degişlidir.
Karib deňzi

thumb|right|200px|Karib deňzinde bir plýaž
**Karib deňzi** — Atlantik okeanyň basseýniniň çetki ýarymýapyk deňzi, ol günbatarda we günortada Merkezi we Günorta Amerika, demirgazykda we gündogarda Uly we Kiçi Antil adalary bilen araçäkleşýär. Demirgazyk-günbatar Ýukatan bogazynyň üsti bilen Meksika aýlagy, günorta-günbatarda bolsa, emeli Panama kanaly arkaly Ýuwaş okean bilen birleşýär.

*
Öli deňiz

Ölüdeniz (sözüň doly manysynda Ölü deňiz, tupan wagtynda-da asuda suwlary sebäpli; resmi terjime ady Mawy Lagoon), Muğla welaýatynyň Fethiye etrabynda, Türkiýäniň günorta-günbataryndaky Turkuaz kenaryndaky kiçijik bir töwerek we kenarýaka şypahanasy; Ege we Ortaýer deňzi. Fethiýe şäheriniň 14 km (9 mil) günortasynda, Babadağ dagynyň golaýynda ýerleşýär.

Ölüdeniziň agzynda, gök lagunada çägeli aýlag bar. Deňziň özi çagyl daş. Lagun milli goraghanadyr we gurluşyk düýbünden gadagan. Ölüdeniziň deňiz suwy firuzek we akuamarin kölegeleri bilen meşhurdyr, plýa beachy bolsa resmi Mawy Baýdak kenarydyr. [sitata gerek]

## paragliding

Oludeniz paragliding mümkinçilikleri bilen hem meşhurdyr. Özboluşly panoramik görnüşleri, durnukly howa şertleri we Babadağ dagynyň ajaýyp beýikligi sebäpli dünýäde iň oňat ýerleriň biri hasaplanýar. Türkiýäniň günorta-günbatar kenaryndaky Ölüdeniziň üstünde ýerleşýän Babadag (Ata dagy), termallary we paragliding uçuşy üçin amatly şertleri döredýän geologiki täsinlikdir. Oludeniz, paragliderleri ýeke-täk we tandem re acrossimlerinde uçmak üçin dünýä bolmasa, Europeewropanyň iň gowy saýty hasaplanýar.

## ultramarathon

2010-njy ýyldan bäri taryhy Likiýa ýolunda “Likian Way Ultramarathon” diýlip atlandyrylýan ultramarafon bilen işleýän köp günlük ýol geçirilýär. Bu çäre, Ölüdenizden Antalýa çenli alty günde 220–240 km (140–150 mil) uzaklykda gündogara tarap ugur alýar.

## suwa çümmek

Ölüdeniz, hrustal arassa suwlary, baý suwasty gowaklary we haýwanat dünýäsi bilen baglanyşykly dürli suwa çümmek mümkinçiliklerini hödürleýär. Suwda suwa çümmek iň meşhur suwasty işjeňlikdir. Localerli suwa çümmek guramalary kurslar we skuba çümmek üçin zerur ygtyýarnamalar berýär. Snorkelling başga bir suwa çümmek çäresi we köp saýtda doňmak üçin gaty amatly.

## başga dillerde
Türk ady  Ölü Deniz
Iňlis ady Turkey Dead Sea
türk ady Öli deňiz
Gang

[thumb|350px|[Gang deltasynyň hemra suraty]]
**Ganga**, **Ganga** (, , , aglaba hindi dillerinde hem şeýle; )&nbsp;— dünýäde iň bol suwly derýalaryň biri (Brahmaputra bilen bilelikde) bolmak bilen, ol suwlulygy boýunça Amazonkadan we Kongo derýasyndan soňra dünýade 3-nji orunda durýar. Şeýle hem ol Günorta Aziýanyň iň uzyn derýasydyr (2&nbsp;700&nbsp;km).

## Salgylar we bellikler

*
Kategoriýa:Serhet derýalary