open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Milli medeniýetimiz galkynýar!

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Milli Liderimiziň başda durmagynda, Türkmenistan döwletimiz gün-günden ösýär, özgerýär. Eziz Watanymyz ähli ugurlarda uly üstünlikler gazanýar, belent sepgitlere ýetýär. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhammedowyň başlangyçlary bilen, ähli ugurlarda bolşy ýaly, milli medeniýetimize sarpa goýmakda, ony ösdürmekde we dünýä ýüzüne ýaýmakda uly-uly maksatnamalar işlenilip düzülýär we durmuşa geçirilýär. Tamamlanyp barýan 2016-njy ýylymyzda hem milli medeniýetimizi ösdürmäge uly üns berilýär. Munuň şeýledigine, eziz diýarymyzda 2016-njy ýylyň “Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýyly” diýlip atlandyrylmagy hem aýdyň subutnamadyr.  
Häzirki wagtda ýurdumyzda Türkmenistanyň Medeniýet Ministrligi tarapyndan döwletimiziň medeniýet ulgamyny ösdürmek boýunça Döwlet Maksatnamasyna laýyklykda alnyp barylýan işler bu ugurda uly üstünlikleri gazanmaga gönükdirilendir.  Ýurdumyzyň medeni ulgamyny giňeltmek, medeni hyzmatlaryň hilini has hem gowulandyrmak, täze muzeýleri, medeniýet merkezlerini, medeniýet öýlerini we kitaphanalary gurmak, bar bolanlarynyň durkuny täzelemek hem-de olary tehnologiýanyň soňky gazananlary bilen enjamlaşdyrmak ýaly işler durmuşa geçirilýär. 
Häzirki wagta ýurdumyzda 11 sany döwlet teatrlary, 31 sany muzeýler işleýär. Welaýatlarda 667-den gowrak medeniýet öýleri halka hyzmat edýär.  Ýurtda medeni guramaçylyk işlerine ýardam bermek maksady bilen yörite toparlar döredildi we ol toparlar medeni guramalar bilen sazlaşykly işler alyp barýarlar . Toparlar welaýatlara we etraplara saparlary gurnap, medeni ulgamdaky işleri seljerýärler. Olar her ýerlerde gürrüňdeşlik işlerini gurnap, medeni ulgama degişli degerli maslahatlary we kömekleri berýärler.   
Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde medeni we jemgyýetçilik guramalary tarapyndan medeni çäreler, aýdym-sazly çykyşlar yzygiderli geçirilip durulýar. Esasan hem, tamamlanyp barýan “Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylymyz” medeni çärelere, toýdur-baýramlara baý boldy. Adyndan hem belli bolşy ýaly, ýylyň dowamynda ýurdumyzyň medeni ulgamynda uly-uly üstünlikler gazanyldy. 
Milli Liderimiziň öňdengörüjilikli syýasaty, taýsyz tagallalary netijesinde türkmen medeniýeti galkynýar, dünýä äşgär bolýar. Milli buýsanjymyz, milli baýlygymyz bolan atçylyk, halyçylyk pudaklary bilen bir hatarda, milli medeniýetimize degişli bolan beýleki pudaklarda hem uly ösüşleri gazanmaga giň ýol açyldy we ýurduň medeniýet ulgamynda ýetilýän sepgitler, gazanylýan üstünlikler giň gerime eýe bolýar. 
Hormatly Arkadagymyzyň türkmen milli medeniýetimizi halkymyza gaýtaryp bermekde, ony ösdürmekde we äleme äşgär etmekde  alyp barýan beýik işleri mundan beýläk hem rowaç alsyn. Goý,  Milli Liderimiziň jany-sag, başy belent bolsun, tutýan tutumly işleri hemişe üstünliklere beslensin!
                                                                     *Ogulumyt Hümmedowa,
                                                                  Halkara ynsanperwer ylymlary we          
                                                                  ösüş uniwersitetiniň talyby*

http://www.turkmenhabargullugy.com/

http://www.turkmenistan.gov.tm/
Okaraly çomuç

**Okaraly çomuç** (*Ferula oopoda*)- saýawanlylar maşgalasyndan boýy 130-150 (200) sm-e ýetýän köpýyllyk otjumak ösümlik. Ol aprel aýynyň ikinji ýarymynda gülleýär, miwesi may-iýunda ýetişýär. Ösümlik Günbatar Garagumda duşýar. Okaraly çomujyň (keýigokaranyň) dermanlyk maksatlary üçin gory ýeterlik.
Halk we ylmy lukmançylygynda ösümligi keselleriň 50-den gowragynyň garşysyna dermanlyk maksatlary üçin ulanylýar.Ösümligiň dermanlyk sakyzyny jynsy gowşaklykda we öňelgesizlikde,ganazlykda,gaýryüzülmede, bagyr sökelliklerinde, aşgazan ýaralarynda, şonuň ýaly-da zäheriň garşysyna giňden peýdalanylýar. Ylmy lukmançylykda ösümligiň sakyzynyň böwregüsti mäzleriň işleýşini sazlaýandygy, gormonlaryň bozulmasynda we bedeniň immunitet derejesini dikeldýändigi, sowuklamanyň garşysyna täsir edýändigi ýüze çykaryldy.
Ýiti burunly temenlik

**Ýiti burunly temenlik** (*Erodium oxyrrhynchum*)- geranlar maşgalasyndan boýy 10-40 sm-e ýetýän birýyllyk otjumak ösümlik. Ol çägeli we toýunly çöllerde bitýär. Ösümlik aprel-maýda gülleýär, maý-iýunda miweleýär.
Ösümlik Garagumuň ähli ýerinde duşýar. Ýiti burunly temenligiň dermanlyk maksatlary üçin gory ýeterlik.Bitýän ýerlerinde bol duşýar, gür otluklary emele getirýär.
  Halk lukmançylygynda ösümligiň otundan taýýarlanylýan pet we jöwher içki gan gitmelerde, damar çekmede, sowuklama kesellerinde, pnewmoniýada, plewritde peýdalanylýar. Mundan başga-da, diatezde, deri örgünlerini ýuwmakda; ýapraklaryny gomestatik serişde (toz) hökmünde, çykuwlarda (guýruk we örküç ýagynyň melhemi) ulanylýar. Ylmy lukmançylykda temenligiň ýerüsti böleginden taýýarlanylýan şerbetiň nerw ulgamyny rahatlandyryjy täsirleri ýüze çykaryldy.
Ysly çomuç

**Ysly çomuç** (*Ferula foetida*)- saýawanlylar maşgalsyndan boýy 100-120 sm-e ýetýän köpýyllyk otjumak ösümlik. Ol aprel-maýda gülleýär, maý-iyulda miweleýär. Ösümlik Üstýurtda; Uňüzaňyrly Garagumda; Günorta-gündogar Garagumda köpçülikleýin duşýar. Ysly çomujyň dermanlyk maksatlary Üçin gory ýeterlik.
Halk lukmançylygynda gysylmanyň we damar çekmäniň garşysyda, öt çykaryjy, kakynda, tutgaýda,bronh demgysmada, öýken inçekeselinde, süýjükeselde, bagyr sökelliklerinde, merzýelde, howply çişlerde peýdalanylýar. Ylmy lukmançylykda köküniň "asafetidanyň şepbik-sakyzy" damar çekmede dermanlyk serişde hökmünde birnäçe ýurtlaryň farmakopeýasyna girizildi. Şeýle-de ylmy lukmançylykda çomujyň dermanlyk serişdeleriniň protistosid işjeňlige eýedigi ýüze çykaryldy.
Turçaninowyň seudegi

**Turçanowyň seudeg**i (*Euphorbia turçzaninowii*)— seudekler maşgalasyndan boýy 5-20 sm-e ýetýän birýyllyk otjumak ösümlik. Ol aprelde gülleýär, aprel-maýda miweleýär. Ösümlik diýarymyzda Gündogar Garagumda we Günorta-Gündogar Garagumda duşýar. Turçaninowyň seudeginiň dermanlyk maksatlary üçin gory ýeterlik.
Halk lukmançylygynda ösümligiň oty aşgazan- içege kesellerinde, işdä açyjy, iç sürüji derman serişde hökmünde ulanylýar. Şeýle-de dürli ýaralary bitirmekde peýdalanylýar. Ylmy lukmançylykda ösümligiň tohumynyň ýagyny farmasewtika senagatynda ulanmaga ýaramlydygy anyklanyldy.

Kategoriýa:Ösümlikçilik
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary

**Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary** (), ýa-da başga bir ady bilen "Aziada 2017" , Aşgabat şäheriniň Olimpiýa şäherçesinde 2017-nji ýylyň  17-nji we 27-nji Senýabr aralygynda geçirildi. Post-Sowet döwletleriň arasynda Aziada ilkinji bolup Aşgabatda geçirildi. Aziada V -iň çekilişi 2010-njy ýylyň 19 dekabrda Kuweýtde boldy.2013-nji ýylyň iýun aýynyň 6-syna Olimpiýada komiteti tarapyndan Olimpiýada baýdagy Aşgabadyň hakimine gowşuryldy. 
 
## [[Türkmenistanda “Aziada – 2017” taýýarlyk.|Aziada taýýarlyk]]

### Binalar
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary Aşgabadyň olimpiýa şäherçenda geçirildi. Olimpiýa şäherçesinde  15 sany ýaryşlar üçin stadionlar, Türgenler şäherçesi  ,Saglygy dikeldiş merkezi  bilen bilelikde jemi 30-dan gowrak binalar bar. Olimpiýa şäheriň gurluşygyna Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow badalga berdi.Gurluşygyň birinii tapgyrynyň çykdaýjysy $2 milliard dollar boldy. Gurluşygyň ikinji tapgyryň çykdaýjysy $3 milliard (amerika dollary) . Olimpiýada şäherçesi jemi 5  milliard dollar bahasy bilen Türkleriň Polimeks gurluşyk firmasy tarapyndan guruldy.

Türgenleriň rahat dynç almaklary üçin Olimpiýa şäherinde gerek bolan şertler döredilen , şertleriň içine medeni dynç alyş we sowda merkezleri, myhmanhanalar , restoranlar , kafeler, Işewürlik merkezi we ulaglar üçin duralgalar girýär. 

Olimpiýada şäherçesiniň ýanynda köp sanly ýokary okuw jaýlary ýerleşýär. Olar: Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş instituty,Türkmen döwlet medeniýet instituty we Türkmenistanyň milli sport we syýahatçylyk instituty.

### Medallar
Medalyň nusgasy 2017-njy ýylyň fewral aýynyň 16-syna çykaryldy. Ilkinji medal "Eng Leong Medallic Industries" firmasy tarapyndan ýasaldy. Oýun üçin jemi 2000 sany medal ýasaldy, olaryň jemi agramy 721 Kilograma deň .

## Dabaralar

### Açylyş dabarasy

Oýunyň açylyş dabarasy 2017-nji ýylyň Senýabr aýynyň 17-sine (Ýegşenbe) Aşgabat Olimpiýa stadionynda  boldy.

### Ýapylyş dabarasy
Oýunyň ýapylyş dabarasy Senýabryň 27-sine  Aşgabat Olimpiýa stadionynda boldy. Ol ýerde halkara aýdymçylar: rus aýdymçy Nýuşa, Leban aýdymçy Ellisa , iňlis aýdymçy Jon Nýuman we ýerli aýdymçylar janly seslerii bilen göni ýaýlymda aýdymlaryny ýerine ýetirdiler.

### Gatnaşan döwletler
Aziýanyň Olimpiýa Geňeşine agza bolan 45 sany döwletiň hemmesine çakylyk haty ugradyldy. Oýuna ilkinji gezek "Ýuwaş okean olimpiýa geňeşiniň" agzalaryndan 17 sany döwlet Aziýada oýunlaryna gatnaşdy. 

*Ýaýyň içindäki sanlar gatnaşan adam sanlary.*

## Çeşmeler
Kofe

thumb
**Kofe**  - bu miwedir.
Kofe döwüji serişdäni 1665-nji ýylda iňlis demir ussasy oýlap tapypdyr.
Döşünýä belli kompazitor Bethofen şeýle bir ynjyk adam bolupdyr. Hatda ol özüne demlenjek kofäniň dänesiniň 60-dan artyk ya-da kem bolmazlygy üçin ony bulgura özi sanap atyan eken. Wolter bolsa, günüň dowamynda 50 bulgur kofe içip , munu adaty endik hasap edipdir.
Gadym dowürlerde Konstantinopada ilkinji kofehanalar açylyp,olar “qahveh khaneh”, yagny , “parasatlylygyň öýi” diyilip  atlandyrylypdyr. Sebäbi bu ýerdäki müşderileriň aglabasy edebiyatçylardyr hudožnikler, alymdyr filosoflar bolupdyr .
Gresiýada we Türkiýede kofe ilki ýaşuly adama, sňra beýlekilere äberilýär. 
Ýaponiýa kofäni ulanmakda dünýä ýurtlarynyň içinde 3-nji orunda durýar. Bu ýurtda kofäni diňe içmek däl,  oňa ýuwunmak hem peýdaly hasaplanýar.. Ýaponlar kofäniň derini sagaldyjy, ýygyrtlary ýazyjy güýji bar diýip belleýärler we hepdede bir gezek kofäniň  çökündisine ananas bölejiklerini goşulyp ýyly wanna kabul edýärler.
Duhi almak isleýän zenanlara ýany bilen birnäçe kofe dänejiklerini almak maslahat berilýär. Duhi saýlanyňyzda, yslar garyşýar, şonda kofe dänesini ysgamak ýeterlik. Kofäniň ysynyň güýji burnuň ys alyjylyk ukybyny artdyrýär.
2001-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda  Braziliýada kofe ysly poçta mmarkalry çykarylyp başlandy. Geň ýeri, markadan 3 ýyldan 5 ýyla çenli kofäniň ysy gelip durýar. 
Kofe çökündisi ekine sepilse, ekine zyýan ýetirýän ulitkadyr suw öküzleri ösümlikleriň golaýyndan hem gelmez
X asyra çenli kofe içgi dälde, iýmit hasap edilipdir. Efiop taýpalary kofe dänelerini mal ýagy bilen garyp,  tegelekläp, uzak aralyga gidenlerinde nahar, çörek hökmünde iýipdirler.

Kategoriýa:Kofe
Kategoriýa:Miweler
Sarymsak

Sarymsak
Türkmen topragy dermanlyk ösümliklere baýdyr. Kesewini dürtseň, gögerýän ene ýerimizde ösüp ýetişýän dermanlyk häsiýetli  ösümlikleriň biri-de sarymsakdyr. Onuň içdäni açmak, iýmit siňdirişi kadalaşdyrmak,ödi ,içegeleri arassalamak, damarlary giňeltmek,peşew işläp çykarmak,seýle hem  ýüregiň gan aýlanyşyny kadalaşdyrmak ýaly häsiýeti bar.
Sarymsak lukmançylykda giňden ulanylýar. Onuň spirte ýatyrylan görnüşi peşew haltadan we böwrekden daş çykarmakda hem-de guragryny aýyrmakda ulanylýar. Şonda 40 gram owradylan sarymsak 100 gram araga garylýar we şol erginiň 10 damjasy nahardan öň içilýär. Sarymsak gan basyşy ýokorlanan adamlayň we ateroskleroz keselli näsaglaryň kellagyrysyny , baş aýlanmasyny,ukysyzlygyny aýyrýar we akyl zähmete bolan ukybyny ýokorlandyrýar. Sowuklamada , demgysmada,gökbogmada sarymsak mesge ýagyna garylyp ,döşüň töweregine we arkada boýnuňa çalynýar. Mesge we süýt bilen garylan sarymsak iriňli ýaranyň tiz bitmegine ýardam edýär. Owradylan sarymsak ýa-da onuň şiresi siňňili aýyrmakda ulanylýar. Sarymsak çeýnelende, dişleriň düýbi bekäp , agyzdaky ýaralar bitýär. Ezilen sarymsakdan dem alynsa , dem alyş ýollarynyň sowuklamasy bejerilýär. Bu serişde bilen iriňli we  bitmesi kyn bolan ýaralar aňsatlyk bilen bejerilýär. Sarymsak içegedäki soguljany aýyrmakda hem ulanylýar. Şonda 5-8 diş sarymsak gaýnadylan suw bilen içegäni ýuwmaly ýa-da sarymsagyň  1 dişini göni içegede ýerleşdirmeli.
   IUHD.Shadurdyyev Ahmet
Buýsançnama

## BUÝSANÇNAMA
   
         “Döwlet adam üçindir” diýen ýörelge
         Biz ýaş nesil üçin payhas   
         Il ýurduny mydam edip alada
        Watana gujak geren,Arkadaga şan şöhrat
        Ak daňlara ataran,Gahrymana şan şöhrat

         Türkmen öz ilini dünýä tanatdy
         Behişdi bedewler halkyň ganaty
         Bularyň ählisi Allaň gudraty
         Mirasa sarpa goýýan,Gahrymana şan şöhrat
        Eşretli zamany getiren,Arkadaga şan şöhrat

         “Türkmenistan” diýse oýanar älem
         Çünki bizde bardyr nebit-gaz känem
          Buýsançly kitaplar paýhas dür-dänem
          Watanymy özgertýän,Liderime şan şöhrat
        Türkmenimi beýgeltýän,Howandara şan şöhrat

         Watanymyz baýdyr medenýete, sungata
         Gözden dilden gora özüň, Gaýtarmyş ata
    Dürli ýerden gelýä myhman,bu gün bize zyýarata                                Dünýälere giň ýol açan,Mähribana şan şöhrat
      Ýollarmyza şugla saçýan,Gahrymana şan şöhrat

       Geçmişi bolmadygyň,bolmaz geljegi
       Şöhratly taryhdyr ýurduň ýüregi
        Bilimli nesiller geljegmiziň diregi
       Berkarar döwlet döreden,Arkadaga şan şöhrat
       Bagtyýar döwre ýetiren,Gahrymana şan şöhrat

       Ýaş nesiller buýsanmaga hakly biz
        Kemal tapýas,bilim alýas bir kemsiz
       Bize pena bolýar,Arkadagymyz
       Ýurduma sowulmaz getiren döwran 
       Diýýäris ýene-de öwran hem owran
       Size bolsun Şöhrat we Şan Arkadag
                                                                                             Baguljan Dowletjanowa.
Türkmenistanyň garaşsyzlyk baýramy

**Türkmenistanyň Garaşsyzlyk güni** - 1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Türkmenistan garaşsyzlygyny yglan etdi{ we şondan bäri bu sene Türkmenistanda Garaşsyzlyk güni hökmünde bellenilýär. 

 
## Daşarky çykgytlar

* Türkmenistan gazeti, 11.10.2017, s.8

* G.Annabayewa. Garaşsyzlyk – buýsanjydyr türkmeniň. Makala
Türkmen bedewleriniñ şaý-sepleri

Türkmeni dünýäde tanadýan milli şaý-sepleri, halylary, dutary bilen bir hatarda eziz saýylýan bedew atlary hemişe söýgä, sylag hormata mynasyp. Türkmen atlaryň şöhraty baryp Oguz han döwründen bäri äleme ýaýylyp gelýär.
Döwletimizde atçylygy ösdürmek, türkmen atçylyk sportuny galkyndyrmak hem-de milli we halkara derejelerinde guralýan uly ýaryşlarda täze ýeňişleriň gazanylmagyny üpjün etmek maksady bilen ähli welaýatlarda öz möçberi boýunça haýran galdyrýan we hemmeler tarapyndan kabul edilen halkara standartlaryna laýyk gelýän atçylyk-sport toplumlary gurulyp ulanyşa berilen.
Däp boýunça her ýylyň aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde bellenilýän Türkmen bedewiniň baýramyna bagyşlanyp döwletimizde at çapyşyklary, dürli derejeli sergiler, ylmy-maslahat konferensiýalar geçirilýär. Sergilerde ussat zergärler tarapyndan döredilen at bezegleriniň nusgalary we at enjamlarynyň aýrylmaz bölegine öwrülen bezeg şaýly at esbaplary aýratyn gyzyklanma döredýär.
Türkmen halky özüniň baş ýoldaşy hasaplaýan bedew atyny bezemekde hiç bir çykdajydan gaçmandyr. Aýtmaklaryna görä, kähalatlarda bir atyň bezegi üçin ulanylýan kümüş 36 kilograma çenli baryp ýetipdir. Zergärler edil aýal-gyzlaryň şaý-seplerini ýasaýyşlary ýaly bedew atlar üçin hem şaý-sepleri ýasapdyrlar.
Şeýle bir zady hem belleýärler. Irki döwürlerde bedew atlaryň bezeg şaý-sepleri diňe bir aty bezemek bilen çäklenmän, söweşlerde aty naýza, peýkam, gylyç ýaly tygly ýaraglaryň ýara salmagyndan hem gorap, at üçin galkan hyzmatyny hem ýerine ýetiripdir.Aty bezemek üçin ulanylýan bezeg şaýlarynyň hem özboluşly atlandyrylyşy bolupdyr. Men häzir size bedew atlary bezeýän şaý-sepleriň käbiri (bilýänlerim) dogrusynda aýtjak we sizden başgalary barada, ýa-da olar bilen bagly maglumatlary goşmagyňyzy haýyş edýärin.**Gaş** – atyň üstünde oturmak üçin enjam bolan eýeriň ýapyşmak üçin tutalgasy. Şol gaşa hem kä halatda altyn-kümüş çaýylypdyr, gymmatbaha daşlar oturdylypdyr.**Göwüs bent** – atyň göwsüne dakylýan gülýaka menzeş bezeg şaýy. Ol kümüşden ýasalyp, ýüzüne gyzyl çaýylypdyr, gymmatbaha daşlardan gaş goýlupdyr.**Doga bagy** – atyň boýnuna dakylýan, käte ýüplükden çitilip dokalýan, käte gaýyşdan ýasalyp, daşyna altyn, kümüş, gymmatbaha daşlar oturdylan bezeg esbaby.**Maňlaýlyk** – atyň maňlaýyna dakylýan bezegi. Gaýyşdan ýasalyp, ýüzüne altyn çaýylan kümüş dakylypdyr. Tegelek süýnmek görnüşlerde bolupdyr.**Alagaýyş** – bedew atlaryň iň esasy bezeg esbaplarynyň biri. Alagaýyş bolanda adyndan belli bolşy ýaly atyň uýanyndan başlap, ýantanapyna çenli gaýyşdan ýasalyp, şol gaýyş hem birsydyrgyn ýygylykda kümüşden halkalanyp çykylýar.
Bedew atlaryň eýer-esbaplarynda başga-da köp dürli bezeg esbaplary bolupdyr. Biziň günlerimizde hem bedew atlarymyz toýlarda, baýramçylyklarda bezelen görnüşde orta çykarylýar

**Toýly SAZAKOW**

**Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň talyby**
Nar

thumb|right|250px|
thumb|Nar
**Nar** Boýy 10 metre  ýetyan gyrymsy ýa-da şahalak agaç. Naryň ýas ýapraklary ýasylymtyl sary, garrylary bolsa goňrumtyl çal reňkdedir. Yapraklarynyň ujy çowly we gyralary ýylmanak we ýalpyldowuk bolýar. Ýeke ýeke çykýan iri gyp-gyzyl guljagazy baldaklarynyň depesinde ýerlesyar. Nar hasylly ozbolsly miwe bolup gaty gabyk bardyr. Onun içinde köp sanly tohumjagazlar bolup ol tohumjagazlaryň hem daşy iýilýan suwly  nar tohumynyň eti bilen ortülendir. Yabany görnüşinde Zakawkaziýada , Orta Aziada duş gelýar. Nar miwesiniň şiresinde şeker limon we alma kislotalary , azotly matdalar, fitonesitler we köp bolmadyk mukdarda C witamin bolýar. Onuň miwesiniň gabygynda, agajynyň kökünde we gabygynda ey beriji maddalar bardyr. Ol ey beriji madda hökmünde diňe yokary sortly derileri, genlerieylemek uçin peydalanylyar. Nar agajynyň gabygynda we kökünde soguljanlara garşy  güyçli täsir etyan pelterin, izopelerin, metilizoselterinalkaloidleri we beylekiler bolýar.
 
Gurdowa Ayjeren IUHD
Halkara maliye

Kategoriýa:Botanika
Kategoriýa:Oba hojalygy
Kategoriýa:Ösümlikçilik
Türkmenistan we BMG gatnaşyklary

**Türkmenistan - BMG gatnaşyklary**, Türkmenistan bilen Birleşen Milletler Guramasy arasyndaky gatnaşyklar baradadyr. Türkmenistan BMG-niň işjeň agzasy bolup çykyş edýär.Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedow daşky gurşawy goramak boýunça BMG-niň maksatnamasy (UNEP) we BMG-niň Azyk we oba hojalyk maksatnamasy (FAO) şahamçalarynyň sebitleýin we sebitasty edaralaryny Aşgabatda döretmek babatda çagyryşlarda boldy.Türkmenistan, BMG bilen BMG-niň bilim, ylym we medeniýet boýunça guramasy bolan Ýunesko bilen gatnaşyklary hem ileri tutýar.

## Taryhy we bugüni
Türkmenistan BMG bilen hyzmatdaşlygyny ösdürýär. 

Kategoriýa:BMG
Kategoriýa:Türkmenistanyň daşary syýasaty
Kategoriýa:Türkmenistan
Kategoriýa:Türkmenistan-BMG gatnaşyklary
Türkmenistanda Halkara Sergisi we Maslahat geçirilýär.

## Türkmenistanda Halkara Sergisi we Maslahat geçirilýär.
Söwda-senagat edarasynda ýurdumyzyň Bilim ministirligi, Sport baradaky döwlet komiteti we Söwda-senagat edarasy tarapyndan bilelikde geçirilýän «Bilim we sport Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe» atly Halkara sergi we ylmy maslahat öz işine başlady. Bilim ulgamyny hil taýdan kämilleşdirmek, köpçülikleýin sporty ösdürmek we olimpiýa hereketini goldamak, sagdyn, beden taýdan ösen, her taraplaýyn bilimli ýaş nesli terbiýeläpýetişdirmek hormatly prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan durmuşa geçirilýän durmuş maksatly döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň hatarynda durýar.

 Bu ugurda amala aşyrylýan giň göwrümli toplumlaýyn işler iri maýa goýum taslamalaryny we maksatnamalaryny durmuşa geçirmekde daşary ýurtly hyzmatdaşlar üçin «açyk gapylar» giň gerime eýe bolup, gyzyklanma bildirýän dostlykly ýurtlaryň, işewürlikdüzümleriniň sanynyň artmagyna getirdi. 2017-nji ýylda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynyň geçiriljek ýeri hökmünde Aşgabat şäheriniň saýlanyp alynmagy Türkmenistanyň halkara sport hereketiniň ösüşine uly goşant goşýandygynyň güwänamasy boldy.

Maslahata Malaýziýanyň iri uniwersitetleriniň sekizisinden alymlar we hünärmenler uly topar bolup ýurdumyza geldiler. Olaryň arasynda Quest international university, INTI university, Nail university, Cyber java university & collage, Taylors university, UCSI university, HELP university of achievers, SEGI university & Collages bar.
Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Mlaýziýanyň Premýer-ministeri Nadjib Razakyň çagyrmagynda geçiren, ýaňy-ýakynda üstünlikli tamamlanan, bu dostlykly ýurda resmi saparynda möhüm ylalaşyklar gazanyldy. Olaryň arasynda ylym we bilim ulgamlarynda, hususan-da, iki ýurduň ýokary okuw mekdepleriniň we Ylymlar akademiýalarynyň arasynda hyzmatdaşlygy giňeltmek, barada ylalaşyklar bar.
 Häzirki wagtda talyplarymyzyň gyzykly taslamalaryň hem-de ylmy işläp taýýarlamalaryň awtorlarydygyny bellemek gerek. Muňa bu ýerde görkezilýän dürli binagärlik desgalarynyň kiçeldilen nusgalaryny, şypahanalary hem-de seýilgäh toplumlaryny gurmak boýunça täze taslama tekliplerini mysal getirmek bolar.

Ýörite orta mekdepleriň okuwçylarynyň işleri hem üns berilmegine mynasypdyr, olar okuw işiniň barşynda peýdalanylýan maglumat tehnalogoýalary, täze usulyýetler hem-de maksatnamalar, hünärmenleri taýýarlamak boýunça merkezleriň önümçilik we ylmy tehniki işi, olaryň kärhanalar bilen hyzmatdaşlygy hakynda aýdyň düşünje berýär. Ýurdumyzyň Ylymlar akademiýasynyň ugurdaş institutlary üstünliklerini, alymlaryň işläp taýýarlamalaryny görkezmek bilen, milli ylmyň iň täze ylmy hem-de tehnalogiýa gazananlaryna ünsi çekýär. 
                            Näzik Rejepowa
  Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş uniwerisiteti
Änew medeniýeti

Günorta Türkmenistanyň gadymy ekerançylyk taýpalarynyň taryhyny we medeniýeti öwrenmek üçin Änew obasynyň ýakynyndaky iki depäniň (demirgazyk we günorta tarapyndaky depeler) gazylyp agtarylmagy-da uly ähmiýete eýedir. Olaryň öwrenilmegi baryp 1904-nji ýylda amerikan alymy R.Pampelliniň ýolbaşçylygynda başlanýar.
Änew medeniýetine degişli ýadygärlikden arheologik gazuw-barlag işleri geçirilende çig kerpijiň galyndylarynda dänäniň gabyklary we gylçyklary tapylypdyr. Munuň özi gadymy ata-babalarymyzyň bu ýerde däne ekinlerini ösdürip ýetişdirendiklerine şaýatlyk edýär. Tapylan bugdaýyň bu görnüşi häzir Gadymy Änew tapyndylary we bina ýadygärlikleri "ak bugdaý" ady bilen  bellidir. Änew medeniýetine degişli obalaryň galyndylary häzirki Çäçe obasyndan başlap, Aşgabat-Baharly ýolunyň 73&nbsp;km aralygynda duş gelýär. Eneolit döwrüniň esasy ýadygärliklerinden Garadepäni, Namazgadepäni we Göksüýrini bellemek bolar.
Düýe çaly

**Düýe çaly** — Ýurdumyzda düýe süýdi, esasy düýe çalyny taýýarlamak üçin ulanylýar. Çünki türkmen üçin tomsuň jöwzaly yssysynda düýe çalyndan gowy teşneligini gandyryp biljek içgi ýokdur. Düýe el bilen sagylýar. Çalyň tebigylygynyň özi nämä degmeýär ahyry! Düýe çaly inçekesel, aşgazan keselleri üçin örän peýdaly dermanlyk içgi hasaplanýar. Düýe süýdünden – çaldan başga-da agaran, doýran, sgran, süzme, peýnir, gurt ýaly süýtturşy önümleri we mesge taýýarlanylýar. Olaryň hemmesi-de adamyň gündelik ýaşaýşynda giňden peýdalanylýar.

Düýe çaly-düýe süýdüni turşadylyp alynýar. Çal taýýarlamak üçin täze sagylyp alnan düýe süýdi zerurdyr. Süýt uly syrçaly pitilere ýa-da küýzelere guýulýar. Onuň üstüne turşulygy 100-150 gradus Terner bolan önümçilik gönezligi ýa-da dogry 1:1 atylýar, soňra 2-3 minutlap garylýar. Diňe şondan soňra garyndynyň üstüne 1,5-2 esse köp bolan möçberde suw guýulýar. Şeýlelik-de, ýokarda görkezilen goşundylaryň diňe bir garyşdyrylmagy däl, eýsem onuň kislorod bilen baýlaşdyrylmagy bilen bir wagtyň özünde artykmaç kükürt turşuly gazdan azat edilmegi hem gazanylýar. Bu ýagdaýda süýdüň turşulygy 30 minudyň dowamynda 60-70 gradus Ternere çenli ýokarlanýar. Şol wagt kazein we köpürjik görnüşli beýleki ýaglarýokary göterilip, agaran bolup, garyndynyň ýüzüne çykýar.

Düzüminde aýdylanlaryň ujypsyz mukdaryny saklaýan suwy bolsa, çal görnüşinde aşakda galýar. Şondan soňra süýt öz-özünden gazlaşdyrmak we turşatmak üçin 4-12 sagatlap 20-25 gradus gyzgynlykda basyrylyp goýulýar. Agaranyň turşulygy 18-20 gradus temere ýetende, şeýle hem özüne mahsus ýakymly ysy peýda bolanda içgiler taýýar diýilip hasap edilýär. Ine, diňe şondan soňra gaby hiç bir tarapa gozgaman, seresaplyk bilen çemeleşip, içginiň ýüzüniň agarany alynýar, çal bolsa şol gabyň içinde galdyrylýar. Şeýlelikde, türkmeniň gadymy we iň bir gymmat bahaly süýtturşy önümi, ýagny düýe çaly taýýar bolýar.

Halkymyz: “Düýe malym-dünýe malym” diýip, oňa ýokary baha berýär. Düýe süýdüniň nähili keramatly ýagny adam saglygy üçin nähili peýdalydygyny biz türkmen halk ertekisi “Ak pamykda” hem görüp bilýäris. Erteki-erteki bolýar. Emma ol diňe ýagşy niýeti ündeýän halk döredijiliginiň görnüşi bolmak bilen onda Akpamyk düýe süýdüniň üsti bilen öz doganlaryna täzeden jan berýär. Bu bolsa, düýe malynyň hormatynyň türkmeniň aňyna, ruhuna siňendiginiň alamatydyr. Ýa-da türkmende: “Hatarda ýer bolsa, ýük ýerde galmaz” diýen nakylyň biziň durmuşymyzda diňden ulanylýandygy hemmelere mälimdir. Bu diňe bir nakyl däldir, bu türkmeniň mert ýigitlerine edilýän wesýetdir. Bu nakylyň üsti bilen türkmen il derdini göterip bilýän ýigititleriň köp bolmagyny isleýändigini aýan edipdir. Şeýle hem “Şasenem-Garyp” dessasyndaky : “Kejebäň çekmäge ak maýa gerek” diýen setir halkyň näderejede bu jandara ýokary baha berendigini açyk-aýdyň beýan edýär.
Kategoriýa:Türkmen saçagy

Düýe çaly jana melhem içgi hökmünde türkmeniň Alty asyryna hem uly isleg bildirilip birek-birege hödür edilýän sypaly içgi hasaplanýar. Hut şuňa esaslanyp hem türkmen halky:”Düýe çaly derde däri” diýýär. Goý, düýe çaly siziň diňe teşneligiňizi gandyrmak bilen çäklenmän, siziň ruhuňyzy hem has belende götersin.
#REDIRECT
Ganazlyk

Ganazlyk
Gan- bedeniň ähli öýjüklerine kislorod, iýmitlendiriji we goraýjy maddalary eltýän, şeýle hem kömürturşy gazy, alyş-çalşyň önümlerini we zäherli birleşmeleri daşary çykarýan biologik suwuklyk. Erkek adamda ortaça 5,2 litr, aýalda 3.9 litr gan bar. Ol plazmadan hem-de eritrosirlerden, leýkositlerden, trombositlerden durýar. Eritrosisitleriň (gyzyl gan öýjükleri) düzümine girýän gemoglobin ýaşaýyş üçin zerur hadysany dem alşy üpjün edýän, ýagny kislorody geçirýän ýeke-täk madda. Köp keselleriň ýüze çykmagy onuň gurluşynyň bozulmagy bilen baglanyşykly. Doly bahaly gemoglobiniň emele gelmegi üçin demir gerek. Bu element ýetmezçilik edende ganda gemoglobiniň derejesi peselýär. Diýmek, bedeniň öýjüklerine kislorod az barýar. Netijede demir ýetmezçilikli ganazlyk ýüze çykýar. Bu kaseliň iň elhenç tarapy çaga dogurmaga ukyply ýaşdaky aýallaryň we çagalaryň saglygyna has uly howp salýandygynda:
1. Çagalar akyl we beden taýdan ösüşde yzda galýarlar;
2. Bedeniň gorag güýçleri gowşaýar;
3. Ýokanç keseller ýygy ýygydan ýüze çykýar;
4. Göwreli aýallarda hamylalyk döwri we çaga dogruş agyr geçýär;
5. Bäbekler wagtyndan ir dogulýar, olar dogabitdi ganazlykdan ejir çekýärler;
6. Ähli keseller agyr geçýär, olar köplenç dowamly görnüşe geçýär.
Ganazlyga gündelik iýmitiň düzüminde A, B1, B2, B3, B6, B12 witaminleriniň, sinkiň, foliý turşusynyň, ýaşaýyş üçin zerur beýleki elementleriň, has-da demriň mukdarynyň ýeterlik bolmazlygyndan başga-da içege gurçuklary (soguljan), uzaga çekýän keseller, aýal-gyzlarda bil açylanda ganyň köp gitmegi, aýbaşynyň uzak dowam etmegi, spirallaryň (göwrede çaga galmagynyň öňüni almak üçin niýetlenen serişde) nädogry ulanylmagy, ýygy aralykda çaga dogrulmagy sebäp bolýar.
Ganazlykda akyl we beden zähmetine ukyp peselýär, syrkaw çalt ýadaýar, ysgyndan düşýär, derisi solgun görünýär, başy aýlanýar.
Demir ýetmezçilikli ganazlykda keseliň alamatlary ýitileşýär. Näsag sähel agram düşende ýadaýar,demi gysýar, ýürek urgusy çaltlanýar, gulaklary şaňlaýar, gözüniň öňünde kebelejikler gaýmalaşan ýaly bolýar, ýüzi, diş eti, dodagy, dili, dyrnaklary, gabaklary aksowult reňke geçýär. Bu alamatlar ganazlygy çaklamaga esas berýär. Ýöne kesel diňe ganyň derňewiniň netijesi boýunça gutarnykly kesgitlenýär.
Ganazlygyň öňüni almak üçin ilkinji nobatda dogry iýmitlenmeli. Witaminlere, zerur elementlere, aýratyn hem demre baý azyk önümlerini iýmeli. Käbir düzgünleri berk ýatda saklamaly:
1. С witaminini demriň özleşdirilmegine oňat täsir edýär, şonuň üçin düzüminde С witamini ýeterlik bolan azyk önümlerini yzygiderli ulanmaly;
2. Çaý bilen kofe, tersine, demriň özleşmegine päsgel berýär. Bu içgileri nahardan azyndan 30-40 minut soň içmeli.
3. Demir bilen baýlaşdyrylan bugdaý ununy ulanmaly.
4. Düzüminde foliý turşusy bolan demirli derman serişdelerini kabul etmeli.

Amanmyradowa Miwe, IUHD
Halkara maliýe
Kategoriýa:Saglyk
Sary okun

**Sary okun**, ya-da **amerikan okuny** () — süýji suw balygy, maşgala okunlylar (Percidae) görnüşi okunlylaryñ (Perciformes). Derýa okunyna hem meñzeş derýa okunyny (*Perca fluviatilis*), ýöne olardan kiçiräk bolmagy bilen tapawutly, ulurak agzy we sary, gyzyl däl gyýrugy bilen, tapawutlydyr. Bu okun derýa okunyna şeyle bir anatomiki-ekologigi meñzeş, käbir alymlar soñky görnüş hökmünde çaklaýarlar, we öz gezeginde şeýle atlandyrýarlar *Perca fluviatilis flavescens*. Bu görnüşiñ nesil berijiligi gibritizasiýa ýagdaýynda ýaşaýjylykly we sagdyn nesil döredip bilýärler

## Daşky görnüşi
right|thumb|243x243px|Sary okun
Uly sary okunyñ uzynlygy — 10 dan 25 sm., massasy bolsa — 500g. çenli bolup bilýär. Bellenen dünýä rekordynyñ okuny agramy — 1,91&nbsp;kg., 1865 ýylda tutulan derýasynda Delawer (ABŞ).. Uly urkaçylary adatça erkeklerinden ulurakdyr. Sary-ýaşyl reklere boýalan: arkasy goýy-ýaşyl, käbir gõrnüşlerinde altyn-goñur reñke geçyär; gapdallary sary, sary-ýaşyl ya-da med-ýaşylly, 6—9 sany goýy wertikal çyzykly. Garny ak ýa-da käte açyk-sary. Erkek osoblarynda reñkleri açykrak bolyar.

Sary okonyñ bedeni uzyn owal görnüşdedir; gapdal çyzyjaklary 57—62 beden teññejiklerini tutýar., arka ýüzgüji 12—13 şöhle özünde saklaýar, anal ýüzgüji — 7—8. Kellesi biraz yza gözüne tarap gidýär, hökgi ýagdaýyny hyýallandyrýar; ýañaklary 8—10 hatar teññejikden ybarat.

## Köplügi
Bu görnüş Demirgazyk Amerika demirgazyk — günortasynda Kanadada ABŞ-nyñ demirgazyk — gündogarynda, merkezi Kanada, Beýik köller raýonlarynda,  Gündogar Karolina ştatlarynda ABŞ-da. Şeýle-de bu görnüş adam tarapyndan ABŞ-nyñ g. o. — d. g. ýaýradylan. Britan Kolumbiýasynyñ Kanadanyñ g. b. — da.

Sary okun ekologiki ukyplydyr: ýokary akymly derýalarda hem, köldir ýaplarda hem ýaşap bilýärler; hemme ýerde hem suw otulara ýakyn ýaşaýar.

## Iýmitleniş
Bu görnüş ýyrtyjy balyklar toparyndadyr, ol ownuk balyklar, suwdaky möjekleri bilen, rak şekilli we molýusklary. Öz awyny göz görüjiligi bilen tapýar, şonuñ üçin diñe günüñ ýagty wagtlarynda awa çykýarlar, günde iki gezek iýmitlenýärler — irden we agşam; awynyñ köp bölegi liçinkalardan durýar liçinkany we çekirtge, esasan hem maý — iýul aylary. Ýaş sary okunlar köp mör — möjeklerden iýmitlenýärlerplanktona, uly okunlar bolsa, lososyñ işbilleri bilen, korýuşgalary, we ozūniñ görnüşiniñ hem ownuklary bilen iýmitlenýärler.

## Köpeliş
Köpeliş döwri ýylda bir gezek ýaz aýlarynda bolup geçýär, buzly döwürleriñ geçmeginde buzy, adatça gije ýa-da irden. Köpelişde işbiller tötänden otlaryñ we kökleriñ aralaryna zyñylýar, höwürtge ýasamazdan. Işbiljagazlar çyzyjak görnüşde we ýantar reñkindedir, we çydamly massa örtülendir, we bul her ďürli oñurgasyzlardan we infeksiýalardan gorap saklaýar. Urkaçysynyñ göwrümine görä we 10-4000 işbil guzlaýandyr. Köpeliş döwründe 2-25 erkek okunlary urkaçynyñ guzlan işbillerini plotlaýarlar. Işbilleriñ ösüş döwri 12-25 gije-gündiz dowam edýär, suwuñ temperaturasyna görä (ýyly suwda işbiller çalt özleşýärler).
## Kaynag
Kategoriýa:Balyk
Kädi

Kädi
Kädiniň palaw **kädi**, batad kädi, daş kädi, bal kädi we haýwan kädi ýaly birnäçe görnüşleri bar. Bu bakja önüminiň aşgazan- içege ulgamyna aýratyn täsiri bar. Ol täsir kädiniň düzümine girýän organiki turşulyklar we pektin diýilýän ferment maddasy bilen baglydyr. Ol maddalar aşgazan-içege sowuklamalarynda bu agzalaryň işjeňlik ýagdaýlaryny kadalaşdyrýar. Şeýle hem kädiniň düzümindäki pektiniň bedenden holesteriniň çykmagyny güýçlendirmegi, kädiniň ateroskleroz keseliniň önüni almakda we ony bejermekde oňat serişdedigine güwä geçýär. 
Lukmançylykda kädi melhem hökmünde hem ulanylýar. Ol aşgazan-içege sowuklamasyny oňat bejerip, semiz adamlara horlanmak üçin hem oňat serişdedir. Kädiniň peşew işläp çykarmagy güýçlendirýändigi sebäpli böwrek, peşewhalta we ýürek näsazlyklary bilen bagly çişleri aýyrmakda kädiniň bulamagyny iýmek peýdalydyr. Kädiniň suwy peşewhaltanyň, böwregiň we bagryň näsazlyklaryny bejermekde ulanylýar. Şonda birinji günüň dowamynda 100-200 ml. şire içmeli. Kädi gaýnadylan suw ukusyzlykda peýdalanylýar. Onda 100 gram suwy 1 nahar çemçesi ary baly bilen garyp içmek maslahat berilýär. 
Soguljanyň garşysyna göreşmekde-de kädiniň ähmiýeti uly. Şonda 300 gram gabygy aýrylan kädi çigidini sokuda owratmaly we oňa 100 gram ary balyny goşup garmaly. Taýýarlanan melhemi näsag bir sagadyň dowamynda iýmeli. Bu serişde 3-4 ýaşly çagalara 75 gramdan we 10 ýaşly çagalara 150 gramdan berilýär. Üç sagatdan soň näsaga sürgi dermanyny bermeli we içegäni yuwmaly.

Batyrowa Aýbölek, IUHD
Halkara maliýe hünäri

Kategoriýa:Oba hojalygy
Kertýaprak

Beýleki käbir ösümlikler ýaly kertýapragyň köki-de köpýyllykdyr. Ýerüsti ösüntgileri bir ýyllyk bolup, onuň asly watany Efiýopiýadyr. Ol özüni bezeg hem-de derman ösümligi hökmünde tanadansoň, adamlar ony bäş müň ýyl bäri ulanyp gelýäler.

  Bu ösümlik ilki bada Müsür, Ortaýer deňiz kenar ýurtlaryna, soňra Ýewropa döwletlerine, Kawkaz yklymlaryna aralaşyp, Aziýa  we Merkezi Aziýa çenli gelip ýetýär. Kertýapragy häzir güneşli Diýarymyzyň köp ýerlerinde görmek bolýar. Esasanam gözel paýtagtymyz Aşgabadyň ähli seýilgählerinde, gezim meýdançalarynda, ýol ýakalarynda hem oňa näçe diýseň duş gelinýär. Bu ösümligiň iň oňat tarapy hem ony hiç wagt sowuk urmaýar. Kertýapragyň kökünden başlap baldagy, ýapraklary, gül-gunçalary hatda tohumlaryna çenli dermandyr. Onuň düzüminde himiki maddalar örän köp. Giçki Orta asyrlardan bäri dünýä halklary bu ösümligiň düzüminde  B1, B2, B6, С witaminleri, beloklar, uglewodlar, karotin, flawanoid, şeker, fitonsit ýaly peýdaly maddalaryň barlygyny bilip onuň bilen has-da gyzyklanypdyrlar.  Onuň gül–gunçasyny ösümlik ýagyna çalarak gowrup, ýaga daglap, buglap, duzlap, konserwa ýapyp, iýmit we derman hökmünde ulanylýar. Kertýaprak öthaltadan öt çykarmakda , peşew çykarmakda, derlemekde, sary getirme, keselinde, ýadyň kütelişende ulanylýar. Ýapraklary çaý ornunda, gaýnan suwa  demlenip içilýär. Näsagyň şähdini açmakda, ukusyny kadalaşdyrmakda , rahatlandyrmakda, ýürek keselleriniň başlangyç döwürlerinde, böwrek sökelliklerinde hem ulanylýar. Eger-de, kertýapragyň ýygylýan möwsümini geçirmän, onuň ugruny bilip  göwnejaý ulanylsa iýmit hem derman ösümliklerden has peýdaly, ýakymly berhiz hasap edilýär.
Tumarşa

Tumarşa(Tomiris) b.e öňki VI  asyryň ortalarynda dünýä meşhurlygyny gazanan, halkynyň aňynda ajaýyp yz galdyran türkmen zenanydyr. Ol Araksyň  (Tünüderýanyň – Uzboýuň) ugrunda Garagumyň jümmüşinde göçüp-gonup ýören massagetlaryň hanydyr. Maldar massagettleriň (türkmenleriň ) hany ýogalandan soň, ýeke ogly bilen galan Tumarşa adamsynyň ýerine han saýlanýar.

 Gadymy grek taryhçysy Gerodotyň bellemegine görä, b.e öňki I müňýylygyň ortalarynda döredilen Ahmeni döwletiniň hökümdary Kuruş (Kir –II) keseki ýurtlaryň hasabyna döwletiniň çägini giňeltmek we gaznasyny baýlaşdyrmak maksady bilen güýç toplap, uzak ýurtlara harby ýöriş guramagy niýet edinýär. Kuruş garagumly massagetlerden az heder etmändir. Onda-da Hazaryň  gündogaryndaky aňyrsyna-bärsine göz ýetmeýän giňişlikde ýaşaýan massagetlara tabyn edip bilse, Horezm ülkesiniň ilatynyň hem özüniň golastynda düşjekdigine şübhelenmändir. Eger-de Kuruşyň maksay amala aşsa, onda söwda ýoluny eýeläp, ondan düşjek gümrügiň hasabyna döwletiň gaznasyny baýadyp biljekdi.

  Ady älem-jahana dolan şa Kuruş ummasyz leşger bilen b.e öňki 530-529-njy ýyllarda Garagumyň çäklerine aralaşýar. Ol massagetlerden heder edensoň, ilki mekirlige ýüz urup, Turmarşa öýlenmek hyýalynyň bardygyny ýaňzydyp, sawçy iberipdir. Tumarşa bolsa, “Ol bir dul oturan aýala öýlenmän, eýsem, tutuş maldar massagetleri özçne gul etmekçi bolýar, bu teklip amala aşmaz. Ol öýlenmekçi bolsa öz ýurdunda meniň ýaly dul aýalam, boý gyzam gyt däl” diýip, sawçyny yzyna gaýtarýar.

  Kuruş öz betpäl maksadyny amala aşyrmak üçin derýanyň üstünden köpri gurduryp başlapdyr. Onda Tumarşa: “ Eger-de biz bilen uruş etmek zerur bolsa, onda köpri gurmagyň hajaty ýokdur. Goý, olar derýanyň islendik tarapyny saýlasyn we ondan üç menzil çekilsin-de, ikinji tarapyň derýadan arkaýýyn geçip, özlerine amatly meýdança saýlap bilmeklerine şert döretsin” diýipdir. 

 Şondan soňra Kuruşyň goşuny derýadan geçýär we iki tarapyň arasynda ýowuz uruş başlanýar. Gerodotyň maglumatyna görä, massagetler üstün çykyp, Kuruşyň goşunyny heläkçilige uçradýarlar, şol sanda onuň özi hem wepat bolýar.

   Şondan soň türkmen zenany Tumarşanyň: “Kesekiniň ganyna suwsan kişi diňe öz ganyndan ganar” diýen sözleri ganatly jümlä öwrülip, asyrlarboýy nesilden nesle geçip gelipdir.
Muhammet Ryza Baýram

**Muhammet Ryza Baýramy** Eýranly tanymal Azerbaýjan ýazyjysy.

## Umumy Maglumat
Muhammet Ryza Baýramy 1965-nji ýylda Eýranyñ Erdebil welaýatyna degişli Sawalan dagynyñ etegindäki Latyran obasynda dogulýar. Maşgalasy bilen birlikde Tährana göçýärler. 1987-nji ýylda Eýran-Yrak urşyna gatnaşýar. Ýaşlyk ýyllarynda edebiýat bilen içgin gyzyklanyp başlaýar we Samed Behrenginiñ eserlerinden täsirlenýär.

## Edebi döredijiligi
Muhammet Ryza Baýramy çagalygynyñ geçen ýeri bolan Sawalan dagyndan söz açýan "Dag meni çagyrdy" atly hekaýalar kitaby bilen Germaniýada "Altyn Aý" we "Mawy Kepjebaş" baýraklaryny aldy. Munuñ yzysüre bu eseri Şweýsariýada (2008-nji ýylda) "Ýylyñ kitaby" diýilip yglan edildi.

## "Ýaşyl bakjanyñ ölüleri"
"Ýaşyl bakjanyñ ölüleri" atly romany Eýran edebiýatynda birgiden çekişmelere ýol açdy. Kimler bu esere ýokary baha berseler, kimler bu eseri ýiti tankydyñ topuna tutdular. Ýazyjy bu eserinde pantürkizme ýykgyn edýänligi üçin aýyplandy. Az salymlyk gadagan edilen roman birnäçe ownuk üýtgeşmeler girizilenden soñra, gaýtadan neşir edildi. Eseriñ şan-şöhraty gysga wagtyñ dowamynda Eýranyñ çäklerini aşdy we birnäçe dillere, şol sanda rus diline hem terjime edildi.
Kategoriýa:Edebiýat
Ahmet Şa Dürrany

**Ahmet Şa Dürrany**—Owganystanyñ düýbüni tutujy we Dürranylar dinastiýasynyñ ilkinji hökümdary. 1722-nji ýylda Penjabyñ Multan diýen ýerinde dogulýar we 1773-nji ýylda Toba Maruf diýen ýerde aradan çykýar. Sadozaý maşgalasyndan abdal taýpasynyñ kethudasy Muhammet Zaman Hanyñ ogly. 1737-nji ýylda tussag hökmünde Nedir Şanyñ ýanyna ugradyldy. Az wagtyñ içinde Nedir Şanyñ ynamyna girip 1745-nji ýylda Mazenderanyñ häkimi bolýar. 1747-nji ýylda Ahmet Dürrany Nedir Şanyñ öldürilmeginden soñra kowumdaşlary bolan puştulary bir ýere jemläp Owganystana ýöriş edýärler. Gandagara gelip, Hajy Jemalyñ tabynlygyndaky barekza, Şaweli Hanyñ tabynlygyndaky bamiza, Jahan Hanyñ tabynlygyndaky popelza ýaly puştu taýpalaryny toplap, "Loýa Jirga" diýip atlandyrylan uly gurultaý geçirdi we owganlaryñ patyşalygyna saýlandy. Aýratynam oña hormatlap "Dürr-i Dürran" ("Dürleriñ Düri") lakamyny berdiler. Kabuly we daş-töwereklerini ele geçirenden soñra 1747-69-njy ýyllarda Hindistana dokuz gezek ýöriş geçirdi. Lahory we Multany basyp aldy. Horasana ýöriş edip, 1750-nji ýylda Hyrady we Maşady eýeledi. 1757-nji ýylda Delä ýörişe çykanam bolsa, goşunynda köpçülikleýin ýokanç keseliñ ýaýramagy bilen ýörişden el çekdi. 1758-nji ýylda Penjaba yzly-yzyna ýöriş gurnap, Hindi goşunyny Panipatda derbi-dagyn etdi. Sihleriñ gozgalañyny basyp ýatyran bolsa, Penjaby doly tabynlygyna salyp bilmedi. 1760-njy ýylyñ başynda ol eýýäm Amyderýadan tä Hind okeanyna çenli giñişlikde öz tabynlygyna salypdy. 1761-nji ýylda Maratalara garşy aýgytlaýjy ýeñiş gazandy. 1764-nji ýylda Hindistana ýañadandan uly ýöriş gurnady. Ömrüniñ soñky ýyllaryny Toba depeleriniñ arasyndaky Murgapda geçirdi. Ahmet Şa Dürrany kakabaş owgan taýpalaryny ýeke-täk baýdagyñ aşagynda jemlemegi başarypdyr we häzirki Owganystanyñ düýbüni tutupdyr. Aradan çykanynda onuñ guran imperiýasy Amyderýanyñ kenarlaryndan Hindistana, Tibet daglaryndan Horasana çenli uzalyp gidýärdi. Şeýle-de bolsa, döwlet sistemasy sagdyn döwlet ýörelgelerine oturdylyp ýetişmändi. Döwlet dolandyryşynda öz saýlap alan taýpa kethudalaryndan düzülen dokuz adamlyk geñeşçi topary bardy, şol sanda ýerli han-beglere hem özbaşdaklyk berilendi. Ahmet Şa Dürrany biziñ türkmen edebiýatymyzda giñden beýanyny tapan beýik şahsyýetdir. Beýik akyldar Magtymguly Pyragynyñ Ahmet Şa Dürrana ýüzlenip we onuñ adyny agzap geçen birnäçe goşgusy bardyr. Hatda şahyryñ agalary Abdylla we Mämmetsapa, şeýle-de şahyryñ obadaşy Çowdur Hanyñ hem Ahmet Şa bilen duşuşyk geçirmäge barýan türkmen atly delegasiýasynyñ hatarynda Owganystana gidendikleri we bu Eýran hökümeti tarapyndan duýulyp, şowsuzlyga uçradylandan soñra näbelli ykballary baradaky rowaýat halkyñ dilinden düşmän gelýär.
Kategoriýa:Owganystanyň taryhy
Anwar Çingizoğlu

**Anwar Çingizoğlu**, Azerbaýjan ýazycy, taryhçy we žurnalist.

Anwar Çingizoğlu, 1962-nji ýylyň 5-nji iýunynda Azerbaýjanyň Cəbraýyl etrabynyn Xudaýarly obasynda dünýä inýär.Ol obalaryndaky orta mekdebiniň 8 klasyny tamamlandan soňra, 1980-nji ýylda Bakuda orta mekdebi tamamlady. 1980-1982-njy ýyllarda harby gullukda boldy. Baku döwlet uniwersitetina okuwa girdi. 1990-njy ýylda uniwersiteti žurnalistika hünäri boýunça tamamlady. Füzuli etrabyna gelýär we “Araz” gazetinde işläp başlaýar.

Anwar Çingizoğlu azerbaýjan we fars dillerinde neşir edilen 80-dan köpräk kitaplaryň awtory. Olyň aýry-aýry eserleri çet ýurt dillerine terjime edildi

Ol 800-den gowrak ylmy işiň awtorydyr.

Maşgalaly, beş çagasy bar.

Kategoriýa:Azerbaýjan Ýazyjylary
Kategoriýa:Azerbaýjan Taryhçylary
Kategoriýa:Azerbaýjan Žurnalistlary
Kategoriýa:Edebiýat
Kategoriýa:Alymlar
Magtymguly han

thumb|Magtymguly han 1907-nji ýylda
Ahal tekeleriniň belli hanlarynyň biri Nurberdi hanyň ogly hem oruntutary. 1880-nji ýylda Nurberdi han aradan çykandan dört gün soň Magtymguly han bütin Ahalyň hany diýlip yglan edilipdir. Han bellenen wagtynda Magtymguly han örän ýaş eken. Şoňa deňiç ol ylymdan, bilimden geregini edinen-de bolsa, heniz urşa, alamana gatnaşyp görmän eken. Şonuň üçin hem tejribeli Orazmämmet han onuň wezirligine, Gurbanmyrat işan bolsa tutuş Ahalyň kazylygyna bellenipdir. Şol wagt patyşa hökümeti Ahaly basyp almak üçin ikinji gezek harby ýörişe taýýarlyk görýärdi. Müňlerçe adamy öz içinde toplan Gökdepe galasynyň bu gezekki goranyşyna meşhur Gurbanmyrat işandyr Dykma serdar bilen birlikde Magtymguly han hem ýolbaşçylyk edipdir.
Mälim bolşy ýaly, Gökdepe galasy 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda ýarag güýji bilen syndyrylýar. Şondan soň Magtymguly han takdyra ten berip, patyşa häkimiýetleri bilen hyzmatdaşlyk etmeli bolýar. Aýratyn hem Tejeniň we Mary etraplarynyň Russiýanyň raýatlygyna uruşsyz geçmekleri ugrunda tagalla baryny edýär. Bu hyzmatlary üçin Zakaspidäki rus komandowaniýesi Magtymguly hanyň sylagyny ýetiripdir. 1884-1890-njy ýyllarda oňa ilki maýor, soňra podpolkownik çini berilýär, şeýle hem Tejen okrugynyň naçalnigi wezipesine bellenilýär. Magtymguly han birnäçe gezek Peterburga baryp gelipdir, ikinji döwlet dumasynda Zakaspi türkmenleriniň adyndan wekilçilik edipdir.
Patyşa hökümeti Magtymguly hanyň bitiren hyzmatlaryny göz öňünde tutup, oňa polkownik çinini berýär, ömürlik uly pensiýa belleýär hem-de ony ordendir medallaryň ençemesi bilen sylaglaýar.
Türkmenistanyň geçmişini öwrenýän taryhçylaryň aýtmaklaryna görä, Magtymguly hanyň ömrüniň soňky döwrüne degişli ýazgy maglumatlary galmandyr. Diňe Raýatlyk urşy wagtynda, ýagny 1918-nji ýylyň tomsunda Zakaspide kontrrewolýusion agdarylyşyk geçiren akgwardiýaçylaryň we pitneçileriň Magtymguly hany öz taraplaryna çekmek üçin eden synanyşyklarynyň hemmesiniň netijesiz bolandygy taryhy çeşmelerde bellenilýär.

**Çeşme: Türkmen hanlary we serdarlary. A.:Türkmenistan Ylymlar Akademiýasy “Ensiklopediýa” neşirýaty, 1992.**

Kategoriýa:Serdarlar we Hanlar
Kategoriýa:Şahsyýetler
Liv we Maddie

**Liv we Maddie** — Disney Channeliñ meşhur filmlerinden biri. Filmde oýunçylar: Liv, Maddie, Joey, Parker, Pete we Karen. Filmde Liv we Maddieniñ rolyny meşhur aktrissa Dove Cameron ýerine ýetirýär.

Kategoriýa:ABŞ filmleri
Santiýago

right||thumb|250px|''Santiago de Chile''
**Santiýago de Çile** (isp. *Santiago de Chile*) — Çiliýanyň paýtagty. Şäheriň tutýan meýdany — 837,89 km².

## Daşarky çykgytlar

* ''Santiago de Chile'' in Wikivoyage (en)

Kategoriýa:Çili
Kategoriýa:Günorta Amerika döwletleriniň paýtagtlary
Altymyrat Orazdurdyýew

Altymyrat Orazdurdyýew 1969-njy ýylyň 16-njy iýunynda Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda eneden bolýar. Maşgalasynda ondan başga-da 4 erkek dogany bar. Altyşka onuň lakamy bolup, ol Aziýa oýunlarynda özüniň nämelere ukyplydygyny, iň esasysy bolsa türkmen topragynyň bihal däldigini, ýiti zehinleri dünýä inderýänligini äleme ýaýdy. Bu zatlary gören daşary ýurtlylar Altymyrada, eger öz ýurtlarynyň adyndan çykyş etse diýen zadyny berjekdiklerini aýdanlarynda, Altymyrat ynamly hem kesgitli “Men diňe türkmeniň ýaşyl tugunyň astynda cykyş ederin” – diýipdir. Çünki Altymyrat türkmeniň mukaddes halal duzuny iýip kemala gelen.
Altyşkaň tälimçisi Abramýan Brono Sumbatowiç bolup, Aşgabat şäheriniň “Dinamo” toparynda çykyş edýärdi. Türkmen ştangaçylaryndan ilkinji bolup Ýewropanyň ýeňijisi we üç sapar dünýäde iň güýçli diýip saýlanyldy. Altymyrat 66 we 72 kilogram agramlykda çykyş etdi.
1992-nji ýylda Barselonada bolan Olimpik oýunlarda Birleşen toparyň düzüminde çykyş etdi. Emma ýygyndyň baş tälimçisi Wasiliý Alekseýew oňa çykyş etmäne rugsat bermedi.
Olimpik oýunlardan bir ýyl soň Altymyradyň böwregine operasiýa edýärler. Emma 1997-njy ýylda Aşgabat şäherinde Altymyrat Orazdurdyýew 27 ýaşynda bu dünýeden ötýär.

  **Dünýä çempionatynda gazanan sylaglary:**
1.Afina şäheri 1989 ýyl, 75&nbsp;kg agrama çenli, gyzyl medal.

2.Budapeşt şäheri 1990 ýyl, 82,5&nbsp;kg agrama çenli, gyzyl medal.

3.Melburn şäheri 1993 ýyl, 76&nbsp;kg agrama çenli, gyzyl medal.

 **Altymyrat Ýewropa çempionatynda gazanan sylaglary:**

1.Aalborg şäheri 1990 ýyl, 82,5&nbsp;kg agrama çenli, gyzyl medal.

2.Wladyslawowo şäheri 1991 ýyl, 82,5&nbsp;kg agrama çenli, gyzyl medal.

 **Aziýa çempionatynda gazanan sylaglary:**

1.Hirosima şäheri 1994 ýyl, 70&nbsp;kg agrama çenli, gyzyl medal.
Altymyrat ýaly adamzady haýrana goýjak ogullar ýene-de doglar. Emma hiç biri Altymyradyň ornuny tutup bilmez.

Kategoriýa:Sport
Kategoriýa:Şahsyýetler