ኲናት ሩስያን ዩክሬንን

**ኲናት ሩስያን ዩክሬንን** (ብቋንቋ ዩክሬን ** російсько-українська війна**፣ ብቋንቋ ሩስያ **российско-украинская война**፣ ስም እውን ኣሎ - ወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን፣
) እዚ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ ኤውሮጳ ኣብ ዘመናዊ ግዜ ዝካየድ ዘሎ ዝዓበየ ዕጥቃዊ ውግእ ኮይኑ፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት-መጋቢት 2014 ንሓውሲ ደሴት ክሪሚያ ዩክሬን ብሩስያ ብምግዛእ ዝጀመረ እዩ።
እቲ ግጭት ኣብ ክልተ ምብራቓዊ ዞባታት ዩክሬን ካብ ሚያዝያ 12, 2014 ክሳብ ሎሚ ብጉልባብ ክልተ ንእሽቶ መንግስታዊ ኣካላት ምሉእ ብምሉእ ብሩስያ ዝቆጻጸራን ዝመሓደራን - ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዶኔትስክን ህዝባዊት ሪፓብሊክ ሉሃንስክን ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ቀጺሉ። 

ቀንዲ ምኽንያት ናይቲ ኲናት፡ ኣብ ሩስያ ዘሎ ምልካዊ ስርዓት ፑቲን እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ኣብቲ ብሩስያ ዝተጎበጠ ግዝኣታት ዩክሬን ኣረሜናዊ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ይፍጸም። ኣብ ነሓሰ 2014፡ ብወተሃደራት ሩስያ ንኢሪና ዶቭጋን ዝተባህለት ካብ ዶኔትስክ ዝመጸት ሲቪላዊት ዩክሬናዊት ኣንጻር ጎበጣ ከተማኣ ሩስያ ተዛሪባ ዝነበረት ምጭዋይን ስቅያትን ዘጠቓልል ዘሰንብድ ፍጻመ ኣጋጢሙ። ኣብ ማእከል ከተማ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ዓንዲ ላምባ ተኣሲራ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ተሃሪማ። ኣብ ትሕቲ ኣህጉራዊ ጸቕጢ ናብቲ ብዩክሬን ዝቆጻጸሮ መሬት ተመሊሳ። ተመሳሳሊ ፍጻመ ብ7 ጥቅምቲ 2014 ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ኣብዚ እዋን’ዚ ሓደ ብዕድመ ዝደፍአ ዩክሬናዊ ምሩኽ ኲናት ኢጎር ኮዝሆማ ዘጋጠመ እዩ   ።

ኣብ 2014-2015 ኣብ መንጎ ሰራዊት ሩስያን ዩክሬንን ኣብ ልዕሊ መዓርፎ ነፈርቲ ዶኔትስክ ብርቱዕ ውግእ ተላዒሉ። ኣብ 2015 ሳላ ጻዕሪ ናይቲ ሽዑ ፕረዚደንት ዝነበረ ፔትሮ ፖሮሸንኮ፡ ሓደ ካብ መራሕቲ ሰውራ ዩክሬን 2014፡ እቲ ግጭት ተዓጽዩ፡ ዩክሬን ዳግማይ ምስ ስልጣነ ኤውሮጳ ናብ ምቅርራብ መንገዳ ኣቐሚጣ። ኣብ 2016-2018፡ ኣብታ ዶኔትስክ ህዝባዊት ሪፓብሊክ እትበሃል፡ ብሰበስልጣን ሩስያን ደገፍቲ ሩስያ ዝድግፉ ተገንጸልቲን፡ ምጭዋይ ሲቪላት ዩክሬንን ዘይሕጋዊ ማእሰርትን ቀጺሉ። ፕሮፖጋንዳ ሩስያ ኣብ ወግዓዊ ቻነላት ሩስያ ብዛዕባ ዕልዋ መንግስቲ ናዚ ኣብ ዩክሬንን ምስቃል ከም በዓል የሱስ ዝኣመሰለ ህጻንን ናይ ሓሶት ዜና ይዝርግሕ ነይሩ። ማዕከናት ዜና ሩስያ፡ ኣብ ሰራዊት ሩስያ ዝርከቡ ኒዮ-ናዚታት ዕሽሽ ይብላ፡ ንሳቶም ድማ ምሩኻት ኲናትን ሲቪላት ዩክሬንን ብምስቓይን ብምቕታልን ገበነኛታት እዮም። እቲ ዝያዳ ፍሉጥ ሩስያዊ ኒዮ-ናዚ ወተሃደራዊ ኣዛዚ ኣሌክሲ ሚልቻኮቭ እዩ።

ኣብ ታሕሳስ 2021፡ ኣብ 1989 ኣብ ሩስያ ዝተመስረተት መሪሕ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ዝኾነት ሜሞርያል ብጸቕጢ ፑቲን ተዓጽያ። ገበናትን ዕጫን ግዳያት ምልካዊ ስርዓት ሶቭየትን ፖለቲካዊ ዓፈናን ኣብ ዘመናዊት ሩስያ ኣጽኒዖም። ፑቲን፡ ብመንግስቲ ዝቆጻጸሮ ተለቪዥንን መራኸቢ ብዙሃንን ተጠቒሙ፡ ሕብረተሰብ ሩስያ ሓቀኛ ሓበሬታ ንኸይረክብ ገዲቡ፡ ነቲ ኲናት ዝቃወሙ ተቓወምቲ መራሕቲ ዲሞክራስያውያን ውድባት ድማ ቀቲሉ። ቦሪስ ነምትሶቭ ኣብ 2015 ክቕተል እንከሎ፡ ኣሌክሲ ናቫልኒ ድማ ኣብ 2021 ተኣሲሩ። ሩስያ ብ21 ለካቲት 2022 "ናጽነት መንግስታዊ" እዘን "ሪፓብሊካት" ኣፍልጦ ሂባ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ብ24 ለካቲት 2022 ከም ሓድሽ ምዕራፍ ናይዚ ኲናት ጀሚሩ ።

ሰራዊት ሩስያ ንመንበሪ ቦታታት ደብዳብ ብምውቃዕን ንመላእ ከተማታት ከም ማሪዩፖል ዝኣመሰላ ከተማታት ይድምስስ ኣሎ፡ ሩስያ ብቦምባታት 90% ህንጻታት እታ ከተማ ዓንዩ 100 ሽሕ ሰላማውያን ሰባት ቀቲሉ። ብወግዒ መንግስቲ ሩስያ ገበናቱ ብምኽሓድ ንኹሎም ኣንጻር እቲ ኲናት ዝዛረቡን ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ሓቂ ጥራይ ዝጽሕፉን ሩስያውያን ከም ጋዜጠኛ ማርያ ፖኖማረንኮ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ይኣስሮም። ብ30 መስከረም 2022 ሩስያ ካብ 2014 ጀሚራ ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ኣብ ዝተኻየደ ኲናት ተሳትፎ ከምዘለዋ ብወግዒ ኣሚና ንህዝባዊት ሪፓብሊክ ዶኔትስክን ህዝባዊት ሪፓብሊክ ሉሃንስክን ብምሕዋስ ዞባታት ሩስያ ገይራተን። ብመሰረት ሕጊ ዩክሬንን ኣህጉራዊ ሕጊን፡ እዚኦም ንግዚኡ ብሩስያ ዝተታሕዙ ግዝኣታት ዩክሬን እዮም   ። በ 2022 ድርጅቱ የኖቤል የሰላም ሽልማት ተሸልሟል     ።

## ዓለምለኻዊ ግብረ መልሲ

መብዛሕትአን ሃገራት ንዩክሬን ግዳይ ወተሃደራዊ መጥቃዕቲ ሩስያ ምዃና ኣፍልጦ ሂበንኦን ደጊፈንኦን፣ ድሒረን ድማ ገለ ሃገራት ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬናውያን ዝፈጸሞ ገበናት ከም ምጽናት ዓሌት ኣፍልጦ ሂበንኦ። 

ሩስያ ኣብ 2022 ካብ መንግስቲ ኤርትራ ንጡፍ ደገፍ ረኺባ፣ ኤርትራ ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንሩስያ ብዝፈጸሞ ገበናት ምኹናን ኣንጻር ድምጺ ሂባ   

## [[ፕሮፖጋንዳ ሩስያ]]
ንዓመታት ወግዓውያን ማዕከናት ዜና ሩስያ፡ ንህላወ ወተሃደራት ሩስያ ዕሽሽ ብምባል፡ ንግርጭት ዩክሬን ከም ኲናት ሓድሕድ ገይረን እየን ዝቐርባኦ ነይረን። ፑቲን ብውልቁ "ምብራቓዊ ዞባታት ዩክሬን ምስ ሩስያ ክጽንበሩ ይደልዩ ነይሮም፡ ንዕኡ ድማ ብ13 ሚያዝያ 2014 ዩክሬን ኣንጻሮም ኲናት ኣካይዳ" ብምባል፡ ቅደም ተኸተል ናይቲ ኲናት ጠውዩዎ ።

ዋላ እኳ ብሓቂ ብ12 ሚያዝያ 2014 ኣብ ትሕቲ ትእዛዝ መኮነን ኢጎር ጊርኪን ዝነበሩ ወተሃደራት ሩስያ ዶብ ሰጊሮም ንከተማ ስላቭያንስክ ዩክሬን ኣጥቂዖም ኣብ ውሽጢ ዩክሬን ክወርሩ እንተጀመሩ። ኣብቲ እዋን እቲ ሰራዊት ዩክሬን ኣዝዩ ድኹም ስለ ዝነበረ ክዋጋእ ኣይከኣለን። ንጽባሒቱ ዩክሬን ንሩስያ ደው ንምባል ህጹጽን ዘይተሓሰበን ጸረ-ስርሒት ጀሚራ   ።

## ሰነዳዊ መርመራ

መራሒ ዲሞክራስያዊ ተቓውሞ ሩስያ ዝኾነ ጋንታን መሻርኽቱን ኣሌክሲ ናቫልኒ፡ ብዛዕባ እቲ ኲናት ዝምልከት መርመራ ኣሕቲሙ። ኣብ ዩቱብ ብነጻ ይርከብ። ።
## ሰነዳዊ ፊልምታት
* ኣናቶሚ ፑቲኒዝም (2023) ።

## ከምኡውን ርአ፤
* ሩስያዊ ምኽባር
* ገበናት ኲናት ሩስያ
* ኲናት ሩስያን ጆርጅያን
* ካልኣይ ኲናት ሩስያን ቸቸንያን

## መወከሲታት