open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ዩክሬን

**ዩክሬን** (፣ )፣ ኣብ ምብራቕ ኤውሮጳ እትርከብ ልኡላዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ኪየቭ እያ። ወግዓዊ ቋንቋ ዩክሬን ቋንቋ ዩክሬንኛ እዩ ዓብላሊ ሃይማኖት ከኣ ኦርቶዶክስ ክርስትና እዩ።

መሬታት ናይ ዘመናዊት ዩክሬን ፈለማ ምብራቓውያን ስላቭ ዝነብሩሉ ኮይኖም፡ ርእሰ ከተማ ኪየቭ ድማ ኣብ 5ይ ክፍለ ዘመን ተመስሪታ። ኣብ ማእከላይ ዘመን ኪየቭ ሓንቲ ካብተን ኣዝየን ውቁባትን ብልጽግትን ከተማታት ኤውሮጳን ማእከል ሓንቲ ካብ ሰሜናዊ ምብራቕ ክሳብ ደቡባዊ ምብራቕ ኤውሮጳ እትዝርጋሕ ሓያል ሃገርን እያ ነይራ። ኣብ መፋርቕ መበል 12 ክፍለ ዘመን ብሰንኪ ሓድሕዳዊ ውግኣት እታ ሃገር ክትበታተን ጀሚራ። ብሰንኪ ወራር ዘላቒ ኤስያውያን ብ1240 እታ ሃገር ተታሒዛ ኪየቭ ድማ ዓንያ።

ኣብ መበል 14 ክፍለ ዘመን፡ ኪየቭ ብዓባይ ዱኪ ሊትዋንያ ካብ ዘላቒት ሓራ ወጸት። ሊትዋንያውያን መሰል ህዝብታት ዩክሬንን ቤላሩስያን የኽብሩ ነይሮም (ቋንቋታት ዩክሬንን ቤላሩስያን ክሳብ ሕጂ 84% ተመሳሳሊ እዮም) ብፍላይ ድማ ኣብ ስርዓት ሕጊ ባእታታት ባህሎም ኣብ ምቕባል ንጡፋት ነይሮም። ማዕረ ማዕሪኡ ድማ መንግስቲ ሙስኮ (መጻኢ ሩስያ) ተቐልቂላ፤ ድሕሪ ምፍራስ እቲ ዘላቒ ወርቃዊ ጭፍራ፡ ጽልዋ ሩስያ ናብ ምዕራብ ክዝርጋሕ ጀመረ።

ኣብ መበል 15 ክፍለ ዘመን ዶባት ዓባይ ዱኪ ሊትዋንያ ንምሕላው፡ ኮዛክ ኣብ ዩክሬን ተቐልቂሎም፡ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር እቲ ዝዓበየ ትርጉም ዘለዎን ዝነውሐን ዝሃብተመን እዋን ዘመልክት እዩ። ሳላ ኮዛክ እዩ ዘመናዊ ህዝቢ ዩክሬን ተቐልቂሉ። ኣብ መበል 16 ክፍለ ዘመን ሊትዋንያ ምስ ፖላንድ ተጠርኒፋ ሓንቲ ሃገር ብምቛም ንህዝቢ ዩክሬን ብፖላንዳውያን ጭቆና ኣስዒባ። ከም ውጽኢቱ ድማ ብ1648 ብሃገራዊ ጅግና ቦህዳን ክመልኒትስኪ ዝምራሕ ኮዛክስ ዩክሬን ዓቢ ናዕቢ ኣካይዶም፡ ክሳብ 1652 ድማ ፍልይቲ ሃገር ዩክሬን መስረቱ። ብሰንኪ ክሕደት ናይቶም ዩክሬናውያን ምስኦም ምሕዝነት ዝነበሮም ክሪሚያውያን ታታራት፡ ዩክሬን ኣብ 1654 ምስ ሩስያ ግዝያዊ ወተሃደራዊ ምሕዝነት ክትገብር ተገዲዳ፡ ሩስያ ድማ ብቐጻሊ ትጥሕሶ ነይራ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ቋንቋ ዩክሬን እገዳ ኣንቢራ፣ ብ1775 ድማ ኮዛክ ምሉእ ብምሉእ ተጸንቱ ሓረስቶት ዩክሬን ድማ ናብ ባሮት ተቐየሩ። ኣብ ግዝኣት ሩስያ ዝነበረ ባርነት ብ1861 ጥራይ እዩ ተሰሪዙ።


Day of Unity of Ukraine 2019 1.jpg|ኣብታ ሃገር ካብ ዝርከቡ ኣማኢት ሓወልትታት ክመልኒትስኪ ሓደ ኮይኑ፡ እቲ ቀንዲ ኣብ ኪየቭ እዩ።
President of Ukraine presented state awards to the Ukrainian servicemen who liberated the Kherson region. (52501682261).jpg|ከተማ ከርሶን ምዃኑ’ዩ።
Пантеон Вічної Слави, 9 травня 2025.jpg|ዕርዲ ቅድስቲ ኤልሳቤጥ፡ ክሮፒቭኒትስኪ፡ ኣብ ማእከል ሃገር


ብ1917 ንሃጸያዊ ግዝኣት ሩስያ ዘዕነወ ሰውራ ኣጋጠመ። ኣብ ቀዳማይ ውግእ ዓለም ብዙሓት ግዝኣታት ፈሪሰን እየን። ቅድሚ ሕጂ ብሩስያ ዝተሳዕሩ ህዝብታት ነብሶም ሓራ ክወጹን መንግስታቶም ዳግማይ ክሃንጹን ጀመሩ። ብ1917 ርእሰ-ምሕደራ ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዩክሬን ተላዒሉ፡ ኣብ ጥሪ 1918 ድማ ብሰንኪ ኣብ ሩስያ ብሌኒን ዝምራሕ ዕልዋ መንግስቲ ዩክሬን ኣብ ድሕረ ባይታ ወተሃደራዊ ወራር ሶቭየት ናጽነታ ኣዊጃ። ከም ውጽኢት ተኸታታሊ ፍጻመታት፡ ዩክሬን ብ1920 ብሶቭየት ሩስያ ተሓዊሳ፡ ኣብ 1922 ድማ ናይ መወዳእታ ጁባታት ተቓውሞ ተዓፊና፡ ሶቭየት ሕብረት ክትፍጠር ኣኽኢላ። ኣብ 1932-1933 መንግስቲ ሶቭየት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዩክሬን ምጽናት ዓሌት ፈጺሙ፣ ሰብ ዝፈጠሮ ጃምላዊ ጥሜት። ኣብ 1937-1938 ኣብ ሶቭየት ሕብረት ኣብ ዝነበረ ዓመታት ጃምላዊ ፖለቲካዊ ዓፈናታት ምሉእ ምሁራት ዩክሬን ዓንዮም። ካብ 1939 ክሳብ 1945 ዩክሬን ኣብ እዋን ካልኣይ ውግእ ዓለም ተሳቒያ: ቀዳማይ: ሶቭየት ሕብረትን ናዚ ጀርመንን ብሓባር ንፖላንድ መጥቃዕቲ ፈጺመን: ንገለ ምዕራባውያን ግዝኣታት ዩክሬን ሓዊሱ። ካብ 1941 ክሳብ 1944 ዩክሬን ምሉእ ብምሉእ ናዚ መግዛእቲን ናዚ ናዚን ኣጋጢምዋ። ኣብ 1960-1980ታት መንግስቲ ሶቭየት ተቓወምቲ ኣወጊዱ። ካብ 1985 ክሳብ 1991 ኣብ እዋን ዲሞክራስያዊ ጽገናታት ሶቭየት ሕብረት ፈሪሳ ዩክሬን ናጽነታ ኣዊጃ። 

ቀዳማይ ሰውራ ኣብ 2004 እዩ ኣጋጢሙ። እቲ ካልኣይ ሰውራ ኣብ 2014 ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ንስርዓት ደጋፊ ሩስያ ዝኾነ ፕረዚደንት ቪክቶር ያኑኮቪች ኣውዲቑ። ኣብ 2014 ሩስያ ኣንጻር ዩክሬን ኲናት ጀሚራ፡ ካብ ለካቲት-መጋቢት ሓውሲ ደሴት ክሪሚያ ሒዛ፡ ኣብ ሚያዝያ ድማ ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ኲናት ጀሚራ፡ ኣብ 2022 ናብ ምሉእ ወራር ተሰጋጊራ                           ።

## መወከሲታት
ኣፍሪካን ትራይፓኖሶሚያሲስ

**ኣፍሪካን ትራይፓኖሶሚያሲስ** ወይ **ኣደቃሲ ሕማም**፡ ንሰባትን ካልኦት እንስሳታትን ዜጥቅዕ ሕማም ፓራሳይት/ጽግዕተኛ እዩ።  *[[ትራይፓኖሶማ ብሩሰይ]]*ብዚብሃል ጽግዕተኛ ጅር/ስፒሽስ ዚስዕብ እዩ።  ሰባት ዘጥቅዑ፡ ክልተ ዓይነታት ኣለዉ፥ *[[ትራይፓኖሶማ ብሩሰይ ጋምቤንስ]]* (T.b.g) ከምኡውን *[[ትራይፓኖሶማ ብሩሰይ ሆደሴንስ]]* (T.b.r.) እዮም።  T.b.g፡ ንልዕሊ 98% ናይቲ ዝርኤ ሕማማት ዜስዕብ እዩ። ክልቲኦም ፓራሳይታት፡ መብዛሕቱ ግዜ፡ ብመንከስቲ እተለኽፈት ጽንጽያ ጸጸ ዝምሓላለፉ ኮይኖም፡ ኣብ ገጠራት ድማ ኣዝዮም ግኑናት እዮም።  

ኣብቲ መባእታዊ ደረጃ’ቲ ሕማም፡ ረስኒ፡ ሕማም ርእሲ፡ ሰሓን ቃንዛ መላግቦን የጋጥም።  እዚ ድማ ድሕሪ መንከስቲ ኣብ ውሽጢ ሓደ ክሳዕ ሰለስተ ሳምንታት ክርኤ ይጅምር። ድሕሪ ሳምንታት ክሳዕ ኣዋርሕ ድማ ዕግርግር፡ ዘይምርጋእ/ዘይምውህሃድ፡ ድንዛዘን ድቃስ ምስኣንን ዚኣመሰለ ዜጋጥም ካልኣይ ደረጃ ይጅምር። ነጸርታ፥ ኣብ ቅምሶ ደምወይ ኣብ ሱር ዕያገነዳ (ሊይምፍ ኖድ) ኣብ ዝርከብ ፈሳሲ ንዘሎ ፓራሳይት ብምርካብ ይካየድ። መርፍእ ሽምጢ (ፈሳሲ ካብ ሽምጢ ብምውሳድ ዚግበር መርመራ)፡ ኣብ መንጐ’ቲ ናይ መባእታን ካልኣይን ደረጃ ሕማም ዘሎ ፍልልይ ንምርእይ መብዛሕቱ ግዜ ኪግበር የድሊ እዩ።

ምክልኻል ብርቱዕ ሕማም፡ T.b.g እንተሎ ንምፍላጥ መርመራታት ደም ብምግባር፡ ነቶም ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ክፍልታት ህዝቢ ዚግበር ነጸርታ ዜጠቓልል እዩ። እቲ ሕማም ኣብ ዝጀመረሉ ፈለማ እዋንን ምልክታት ጸገማት መትኒ ከርኢ ቅድሚ ምጅማሩን ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ነቲ ሕማም ንምሕካም ዚቐለለ ይኸውን። ኣብ መባእታ ደረጃ ንዚርከብ ሕማም ዚግበር ሕክምና፡ ብመድሃኒትፐንታሚዲን ወይ ሱራሚንይኸውን። ኣብ ካልኣይ ደረጃ ንዚርከብ ሕማም ዚግበር ሕክምና፡ ንT.b.g ተባሂሉ ዚውሰድ ንኢፍሎርኒቲን ወይ ንኒፉርቲሞክስ ከምኡውን አፍሎርኒቲን ዜጣመረ መድሃኒት ዜጠቓልል እዩ። መላርሶፕሮል ንኽልቲኡ ዚሰርሕ እኳ እንተኾነ፡ ከቢድ ጐድናዊ ሳዕቤናት ስለዘለዎ፡ ንT.b.r.ጥራይ ብፍላይ ዜገልግል እዩ።

እዚ ሕማም’ዚ፡ ኣብ 36 ሃገራት ዚርከቡ ከባቢ 70 ሚልዮን ንዚኾኑ ኣብ ሓደጋ ዚርከቡ ክፍልታት ህዝቢ ኣብ ዘለውዎ ገለ ከባቢታት ትሕተ-ሳህራ ኣፍሪቃብቐጻሊ ዜጋጥም እዩ። ኣብ 2010፡ ንኣስታት 9,000 ሰባት ሞት ከስዕብ ከሎ፡ ካብቲ ኣብ 1990 ዝነበረ 34,000 መጠነ-ሞት ግን ጐዲሉ እዩ። ከባቢ 30,000 ዚኸውን ህዝቢ ድማ ኣብዚ እዋን’ዚ ተለኺፉ ይርከብ፣ ኣብ 2012 ድማ ካብቲ ዝነበረ መልከፊታት፡ ኣብ ልዕሊ ሓደስቲ 7000 ኣጋጢሙ። ካብዚ ዘጋጥመ ሕማማት፡ እቲ ልዕሊ 80%፡ ኣብ ደሞክራስያዊ ሪፓፕሊክ ኮንጐዜጋጠመ እዩ።  ኣብ ዝሓለፈ ቀረባ እዋን፡ ሰለስተ ዓቢ ለበዳታት ኣጋጢሙ፣ እቲ ቀዳማይ ካብ 1896 ክሳዕ 1906 ኣብ ዘሎ ግዜ ብቐንዱ ኣብ ዩጋንዳ  ከምኡውን ኣብ ተፋሰስ ኮንጐ ዜጋጠመ ኪኸውን ከሎ፡ እቲ ክልተ ድማ ኣብ 1920ን 1970ን ኣብ ሓያለ ሃገራት ኣፍሪቃ ዜጋጠመ እዩ። ከም ላም ዝኣመሰሉ ካልኦት እንሳታት፡ ነቲ ሕማም ክስከሙን በቲ ሕማም ክልከፉን ይኽእሉ እዮም። 

## መወከሲታት
ትራያኑስ

**ትራያኑስ** ላቲን፦ Imperator Caesar Nerva Traianus Divi Nervae filius Augustus) (ካብ53 ዓ.ም. ክሳዕ117 ዓ.ም.) ካብ98 ዓ.ም. ክሳዕ 117 ዓ.ም. ንጉስ ግዝኣት ሮማ ዝነበረ።
ሕማም ቫይረስ ኢቦላ

**ሕማም ቫይረስ ኢቦላ** (**EVD**) ወይ **ምድማይን ረስንንg ዜስዕብ ኢቦላ** (**EHF**፡ ብቫይረስ ኢቦላ ዚስዕብ ሕማም ደቂ ሰባት እዩ። ምልካፍ’ቲ ቫይረስ’ቲ ካብ ዘጋጠመሉ እዋን፡ ካብ ክልተ መዓልታት ክሳዕ ሰለስተ ሳምንታት ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ረስኒ፣ ቊስሊ ጐሮሮ፣ቃንዛ ጭዋዳ ከምኡውን ሕማም ርእሲ ዝኣመሰሉ ምልክታት የርኢ። ብፍላይ ድማ ዕግርግር-ምባል፣ ተምላስ ከምኡውን ውጽኣት ቀጺሉ የጋጥም፣ ስራሕ ጸላም ከብዲ ከምኡውን ኲሊትከምዚጐድል ድማ ይገብር። ኣብዚ እዋን’ዚ፡ ገለ ሰባት፡ ጸገማት ምድማይ ከጋጥሞም ይጅምር እዩ።

እዚ ቫይረስ፡ ንደም ወይ ፈሳሲ ኣካልናይ ዝተለኽፈ እንስሳ (መብዛሕቱ ግዜ ኣህባይ ወይ መንካዕ ፍረታትብምትንካፍ ኪመጽእ ይኽእል።  ኣብ ንቡር ከባቢ፡ ብመገዲ ኣየር ከምዚመሓላለፍ ዝተሰነደ ነገር የለን።. መንካዕ ፍረታት፡ ንሰን ከይተለኽፋ ንቫይረስ ብምጻር ከመሓላልፋ ከምዝኽእላ ይእመን። እቲ ሕማም ድማ ኣብ ሰብ መልከፍቲ ምስኣጋጠመ ኣብ መንጐ ሰባት ኪመሓላለፍ ይኽእል። እቶም ካብቲ ሕማም ዝደሓኑ ደቀ-ተባዕትዮ፡ ንኸባቢ ክልተ ኣዋርሕ ዚኸውን ብመገዲ ዘርኢ ተባዕታይ ኣቢሎም ነቲ ሕማም ከመሓላልፉ ይኽእሉ እዮም። ነጸርታ ሕማም ንምክያድ፡ ፈለማ ከም ዓሶ፡ ሸሮኽ ከምኡውን ካልእ ምድማይን ረስንን ዜስዕብ ቫይረስንዝኣመሰለ ተመሳሳሊ ምልክታት ናይ ካልእ ሕማማት ተለሊዩ ከምዚእለ ይግበር።  ነቲ ነጸርታ ንምርግጋጽ ድማ ቅምሶታት ደም ብምውሳድ፡ ጸረ-ነፍሳት’ቲ ቫይረስ፡ RNA’ቲ ቫይረስ ወይ ባዕሉ’ቲ ቫይረስ እንተልዩ መርመራ ይግበረሉ።

ምክልኻል፡ ካብ ዝተለኽፉ ኣህባይን ሓሰማታትን ናብ ሰባት ንዝህሉ ምልባዕ’ቲ ሕማም ከምዚጐድል ምግባር ዜጠቓልል እዩ። እዚ ድማ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ እንሳታት መልከፍቲ ንኸይስዕቡ ብምክትታል ከምኡውን እቲ ሕማም ኣብ ዝተረኽበሉ እዋን ንዕኦም ብምቕታል ነቲ ረሳታቶም ብግቡእ ብምእላይን ኪግበር ይከኣል። ንስጋ ብግቡእ ከምዚበስል ምግባርን ስጋ ኣብ ዝትሓዘሉ እዋን በጃ ኽዳን ምውዳይን፡ , ከምኡውን ኣብ ከባቢ’ቲ ዝሓመመ ሰብ ኣብ እትኾነሉ እዋን በጃ ኽዳን ምውዳይን ኣእዳው ምሕጻብን ሓጋዚ ኪኸውን ይኽእል እዩ። ቅምሶታት ናይቲ በቲ ሕማም ካብ ዝሓመሙ ሰባት ዝወጽእ ፈሳሲ ኣካልን ትሹታትን፡ ብፍሉይ ጥንቃቐ ክትሓዝ ይግባእ።

  
ፍሉይ ሕክምና ናይቲ ሕማም እኳ እንተዘየለ፡ ነቶም ዝተለኽፉ ሰባት ንምሕጋዝ ዚግበር ጻዕርታት፡ ንፍወሳ ኦኣርኤስ (oral rehydration therapy)(ብውሑድ ሽኮርን ጨውን ዝተዳለወ ማይ ከምዝሰትዩ ምግባር) ወይ ብመትኒ ዚውሃብ ፈሳሲየጠቓልል። እዚ ሕማም’ዚ፡ ልዑል መጠነ ሞትኣለዎ፥ ካብቶም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ድማ ካብ 50% ክሳዕ 90% ይሞቱ። ሕማም ኢቦላ ቫይረስ፡ ፈለማ ኣብ ሱዳን ከምኡውን ደሞክራስያዊ ረፑብሊክ ኮንኮ ተራእዩ። እዚ ሕማም’ዚ፡ ኣብ ትሮፒካዊ ከባቢታት ትሕተ-ሳህራ ኣፍሪቃ ኣብ ዝህሉ ለበዳታት ከም ልሙድ የጋጥም። ካብ 1976 (ፈለማ ካብ ዝተራእየሉ እዋን) ክሳዕ 2013፡ ኣብ ዓመት ትሕቲ 1,000 ሰባት በቲ ሕማም ይልከፉ ነይሮም። እቲ ክሳዕ ሕጂ ዘጋጠመ ዝዓበየ ለበዳ፡ እቲ ኣብዚ እዋን ንጊኒ፡ ሴራ ላዮን፡ ላይበርያ ከምኡውን ብመጠኑ ንናይጀርያዜጥቅዕ ዘሎ ለበዳ ኢቦላ ምዕራብ ኣፍሪቃ 2014እዩ። ክሳዕ ነሓሰ 2014፡ ልዕሊ 1600 ሕሙማት ተለኺፎም ኣለዉ። ክታበት ንምምዕባል ቀጻሊ ጻዕርታት ይግበር እኳ እንተሃለወ፡ ዝተረኽበ ነገር ምንም የለን። 

## መወከሲታት

;  ዝርዝር ጽሑፋት

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ናይ ካልእ መወከሲ መርበባት-ሓበሬታ

* ViralZone: Ebola-like viruses – Virological repository from the Swiss Institute of Bioinformatics
* CDC: Ebola hemorrhagic fever – Centers for Disease Control and Prevention, Special Pathogens Branch
* WHO: Ebola haemorrhagic fever – World Health Organization, Global Alert and Response
* Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Filoviridae
* 3D macromolecular structures of the Ebola virus archived in the EM Data Bank(EMDB)
* Google Map of Ebola Outbreaks
* WHO recommended infection control measures
ሕማም ዕቡድ ከልቢ

**ሕማም ዕቡድ ከልቢ** ፡ ኣብ ሰባትን ካልኦት  ውዑይ ዝደሞም እንስሳታትን ከቢድ ነድሪ ኣእምሮ ብዘስዕብ ቫይራል ዚመሓላለፍ ሕማም እዩ። እቲ ኣቐዲሙ ዝርኤ ምልክታት፡ ረስንን ኣብቲ ዝተነኽሶ ክፋል ኣካል ድማ ጸላዕላዕ/ማርማር ዚብል ስምዒትን ከጠቓልል ይኽእል። እዚ ምልክታት ድማ ቀጺሉ ካብ ዘሎ ሓደ ወይ ካብኡ ንላዕሊ ምልክታት፥ ማለት ዘይንቡር ምንቅስቓስ ኣካላት፣ ዘይግታእ ስምዒታት፣ ፍርሂ ማይ፣ ንገለ ክፋላት ኣካል ከተንቀሳቕስ ዘይምኽኣል፣ ዕግርግር ምባል ከምኡውን ምስሓት ውኖየኸትል። ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ምልክትታት ምስተራኣየ፡ መብዛሕቱ ግዜ ሞት የስዕብ። ኣብ መንጐ መልከፍቲ ሕማምን ምርኣይ ምልክታትን ዘሎ ንውሓት ግዜ፡ መብዛሕቱ ግዜ ካብ ሓደ ክሳዕ ሰለስተ ኣዋርሕ እዩ። እንተኾነ ግን፡ እቲ ንውሓት ግዜ፡ ካብ ትሕቲ ሓደ ሰሙን ክሳዕ ልዕሊ ሓደ ዓመት ኪፈላለ ይከኣል እዩ። እቲ  ንውሓት ግዜ፡ እቲ ቫይረስ ናብ ማእከላይ ስርዓተ መትኒ ንኽበጽሕ ኣብ ዝጉዓዞ ርሕቐት ዚሙርኮስ እዩ። 

ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ካብ ካልኦት እንስሳታት ናብ ሰባት ኪመሓላለፍ ይኽእል። ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ በቲ ሕማም ዝተለኽፈ እንስሳ ንኻልእ እንስሳ ወይ ሰብ ኣብ ዝፍሕንጭረሉ ወይ ዝነኽሰሉ እዋን ኪመሓላለፍ ይኽእል። ካብ ዝተለኽፈ እንስሳስ ዚወጽእ ምራቕ፡ ምስ ልፋጭ ቆርበት ኣካላት (ሙኮስ መምብረይን) ካልእ እንስሳ ወይ ሰብ ኣብ ዝራኸበሉ እዋን እቲ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ከመሓላልፍ ይኽእል። መብዛሕቱ ኣብ ሰባት ዜጋጥም ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ብሰንኪ መንከስቲ ከልቢ ዚስዕብ እዩ። ኣብተን ሕማም ዕቡድ ከልቢ ብብዝሒ ዘለወን ሃገራት፡ ልዕሊ 99% ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ብሰንኪ መንከስቲ ከልቢ ዚስዕብ እዩ። ኣብ ኣሜሪካ፡ መንካዕ፡ እተን ኣዝየን ቀንዲ ጠንቂ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ክኾና ከለዋ፡ ትሕቲ 5% ናይቲ ኣብ ሰባት ዜጋጥም ሕማም ዕቡድ ከልቢ ድማ ብኣኻልብ ይስዕብ። ገሃጽቲ እንስሳታት፡ ኣዝዩ ሳሕቲ ኣብ ዝኾነ ግዜ ብሕማም ዕቡድ ከልቢ ይልከፉ። ቫይረስ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ፡ ካብ ኣእምሮ ወጻኢ ብዘሎ  መትንታትኣቢሉ ናብ ኣእምሮ ይጉዓዝ። እዚ ሕማም፡ ምልክታት ምስተራእየ ጥራይ’ዩ ኪንጸር ዚከኣል።

ፕሮግራማት ምቚጽጻርን ክታበትን እንስሳታት፡ ኣብ ሓያሎ ከባቢታት ዓለም፡ ነቲ ብኣኻልብ ዚስዕብ ሓደጋታት ሕማም ዕቡድ ከልቢ ከምዝቕንስ ይገብር ኣሎ። እቶም ኣብ ከቢድ ሓደጋ ዝርከቡ ሰባት፡ እቲ ሕማም ቅድሚ ምግጣሙ ክኽተቡ ለበዋ ይቐርብ። እቶም ኣብ ልዑል ሓደጋ ዝርከቡ ጉጅለ፡ ምስ መንካዓት ዝሰርሑ ወይ ኣብቲ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ብብዝሒ ዝርኣየሉ ቦታታት ዓለም ንነዊሕ ግዜ ዝሰርሑ ጉጅለ ሰባት የጠቓልል። እቶም ንሕማም ዕቡድ ከልቢ ዝተቓልዑ ሰባት ብዚምልከት፥ እቲ ዚሓመመ ሰብ፡ ቅድሚ ምልክታት ሕማም ዕቡድ ከልቢ ምጅማሩ ሕክምና ዝግበረሉ ሰብ፡ ክታበት ሕማም ዕቡድ ከልቢን ሳሕቲ ድማ ኢሙኖግሎቡሊን ሕማም ዕቡድ ከልቢን፡ ንምክልኻል’ዚ ሕማም ውጺኢታዊ እዩ። ንዝተነኽሰን ዝተፈሓንጨረን ኣካል ን15 ደቓይቕ ዝኣክል ግዜ ብሳሙናን ማይን፣ ፖቪዶን ኣዮዲን፣ ወይ መነጻጽሂ ዲተርጀንት ምሕጻብ፡ ነቲ ቫይረስ ኪቐትል ስለዝኽእል፡ ንምትሕልላፍ ሕማም ዕቡድ ከልቢ ንኽከላኸል ብመጠኑ ውጺኢታዊ ይኸውን እዩ። ብሕማም ዕቡድ ከልቢ ዝተለኽፉ ውሑዳት ሰባት ጥራይ’ዮም ብህይወት ሰሪሮም ዘለዉ፣ እዚ ድማ ብእተገብረ ብፕሮቶኮል ሚልዎኪ ዚፍለጥ ሰፊሕ ሕክምና ምስተገብረሎም እዩ።

ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ኣብ ምሉእ ዓለም ኣብ ዓመት፡ ንኣስታት 26,000 ክሳዕ 55,000 ሞት የስዕብ። ልዕሊ 95% ናይቲ ዘጋጥም ሞት፡ ኣብ እስያ ከምኡውን ኣፍሪቃዜጋጥም እዩ። ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ኣብ ልዕሊ 150 ሃገራት፡ ከምኡውን ብዘይካ ኣብ ኣንታርክቲካ ኣብ ኲለን ኣህጉራት ይርከብ። ሕማም ዕቡድ ከልቢ ኣብ ዘለዎ ከባቢታት ዓለም፡ ልዕሊ 3 ቢልዮን ሰባት ይነብሩ ኣለዉ። ኣብ መብዛሕቱ ቦታታት ኤውሮጳን ኣውስትራልያን፡ ሕማም ዕቡድ ከልቢ፡ ኣብ መንክዓት ጥራይ ይርከብ። ብዙሓት ንኣሽቱ ኣብ ደሴታት ዝርከባ ሃገራት ድማ ብፍጹም ሕማም ዕቡድ ከልቢ የብለንን።

## References


መደብ:ሕክምና
መደብ:ስነ እንስሳ
ስይስቲሰርኮሲስ (Cysticercosis)

**ስይስቲሰርኮሲስ (Cysticercosis)** ፡ ኣብ ሓቢ ስጋ ሓሰማ (*ታኒያ ሶልዩም (Taenia solium)*) ብዚርከብ ውልዶ ቅርጺ ኣካል ብዘለዎ (ስይስቲሰርኩስ) ዚስዕብ  ረኽሲ ቲሹ   እዩ።  ሰባት፡ ንዓመታት ዚኣክል ውሑድ ዝኾነ ምልክታት ከርእዩ ወይ ምልክታት ከየርእዩ ይኽእሉ እዮም፣ ኣብ ቆርበትን ጭዋዳታትን ድማ ቃንዛ ዘይብሉ ኣስታት ካብ ሓደ ክሳዕ ክልተ ሰንቲሜተር ዚበጽሕ ተሪር ሕበጥ ከማዕብሉ ይኽእሉ እዮም፣ ሓንጐሎም ዝተጠቕዐ እንተኾይኑ ድማ ምልክታት ሕማም ስነ-መትኒ ክህልዎም ይኽእል እዩ። እዚ ሕበጥ’ዚ፡ ድሕሪ ኣዋርሕ ወይ ዓመታት፡ ኣዝዩ ኣቐንዛዊ ይኸውን፣ ቀጺሉ ኣዝዩ ብምሕባጥ ድማ ኪሓድጐ ይኽእል። ኣብ ዝምዕብላ ዘለዋ ሃገራት ድማ ሓደ ካብቶም ንወቕዒ ምንፍርፋር ዜስዕቡ ግኑን ሕማም እዩ። 

መብዛሕቱ ግዜ፡ እንቛቑሖ ሓቢ ንዘለዎ ምግቢ ብምብላዕ ወይ ማይ ብምስታይ ዚመጽእ እዩ። ዘይተኸሸነ ኣሕምልቲ፡ እቲ ቀንዲ ምንጪ እዩ።  እዚ እንቛቑሖ ሓቢ፡ ካብቲ ብቴንያሲስ (taeniasis) ዝፍለጡ ዓበይቲ ሓሰኻታት ኣብ እተለኽፈ ሰብ ኣብ ዚወጽእ ቀልቀል ይርከቡ። ቴንያሲስ፡ ጽቡቕ ገይሩ ካብ ዘይተኸሸነ ስጋ ሓሰማ ንዝርከብ ሲይስት (ፍሕ) ብምብላዕ ዚመጽእ ዝተፈልየ ዓይነት ሕማም እዩ። እቶም እዚ ሓቢ ምስ ዘለዎ ሰብ ዝቕመጡ ሰባት፡ ስይስቲሰርኮሲስ ንኽሕዞም ኣብ ዝዓበየ ሓደጋ ይርከቡ። ነጸርታ ድማ ብኣስፒሬሽን ካብ ሲስይት (ፉሕ) ብምውሳድ ኺካየድ ይከኣል። ኣብ ሓንጐል ንዘጋጥም ሕማም ንምንጻር ድማ ንስእሊ ኮምፕዩተር ውሽጣዊ ኣካላት (CT) ወይ ስእሊ ማግኔታዊ መቓልሕ (MRI) ብምጥቃም ስእልታት ሓንጐል ምውሳድ ኣዝዩ ጠቓሚ እዩ። ኣብ ፈሳሲ ሓንጐልን ዓንዲ ሕቖንን ደምን ዝርከብ ልዑል ቊጽሪ ናይቶም ብኦሲኖፊሊስ (eosinophils)  ዝፈለጡ ጸዓዱ ዋህዮታት ደም ድማ ሓበርቲ ምልክታት እዮም።

ውልቃዊ ጽሬት ከምኡውን ንጽሕና ብምጥቃም፡ ረኽሲ ብዚግባእ ኽትከላኸሎ ይከኣል እዩ። እዚ ድማ ንስጋ ሓሰማ ብዚግባእ ምኽሻን፣ ጽሬቱ ዝሓለወ ዓይኒ ምድሪ ምጥቃምን ብሉጽ ኣገልግሎት ዝስተ ማይ ምህላውን የጠቓልል። ንቴንያሲስ ምሕካም፡ እቲ ሕማም ንኸይላባዕ ኣገዳሲ እዩ። ንስርዓተ-መትኒ ዘየጥቅዐ ሕማም ምሕካም ግን ኣየድልይን እዩ።  ነቶም ሕማም መትኒ (ኔውሮስይስቲሰርኮሲስ) ዘለዎም ሰባት ንምሕካም፡ ብመድሃኒታት ፕራዚክዋንተል (praziquantel) ወይ ኣልበንዳዞል (albendazole) ኪኸውን ይኽእል። እዚ ድማ ኣዝዩ ነዊሕ ግዜ ኪወስድ ይኽእል እዩ።  ኣብ ግዜ ሕክምና ንዘጋጥም ነድሪ ኣካላት ዝፍውስ ስተሮይድ (Steroid) ከምኡውን  ንሕማም ምንፍርፋር ዚፍውስ መድሃኒታት ከድሊ ይከኣል እዩ። ሓደ ሓደ ግዜ ድማ ነቲ ዘጋጠመ ሲይስት ንምእላይ መጥባሕቲ ይግበር እዩ። 

 
ሓቢ ስጋ ሓሰማ፡ ብፍላይ ኣብ እስያ፡ ኣፍሪቃን ደቡብ ኣሜሪካን ግኑን እዩ። ኣብ ገለ ቦታታት ድማ ክሳዕ 25% ናይቲ ህዝቢ ከምዘጥቅዕ ይእመን። ኣብ ምዕቡል ዓለም ድማ እዚ ሕማም’ዚ ኣዝዩ ፍሉጥ ኣይኮነን። ኣብ ዓመተ 2010፡ ኣብ ምሉእ ዓለም፡ ካብቲ ኣብ 1990 ዝነበረ 700 ሞት ወሲኹ፣ ኣብ ኣስታት 1,200 ሰባት ድማ ሞት ኣስዒቡ። ስይስቲሰርኮሲስ፡ ንሓሰማን ላምን ይለክፍ እኳ እንተኾነ፡ መብዛሕቶም ነዊሕ ከይጸንሑ ስለዝሞቱ፡ ምልክታት ሳሕቲ የርእዩ። እዚ ሕማም፡ ኣብ መላእ ታሪኽ ንደቂ ሰብ እናጥቅዐ ዚርከብ ዘሎ እዩ። እዚ ድማ ሓደ ካብቶም ዝተረስዑ ትሮፒካዊ ሕማማት እዩ።

## References


መደብ:ሕክምና
ኤደን ሃዛርድ

**ኤደን ሃዛርድ** 

ብ 7 ጥሪ 1991 ኣብ ላ ሉቭየር - በልጁም ዝተወልደ ኤደን ሃዛርድ፣ ኣብ’ዚ እዋን’ዚ ኣባል ክለብ ቸልሲን ሃገራዊት ጋንታ በልጁምን ኮይኑ ዝጻወት ዘሎ ድንቂ ፕሮፌሽናል ተጻዋታይ’ዩ።
ከም ናይ ፍርቂ ሜዳን ናይ ክንፍን ኣጥቃዓይ ኮይኑ ዝስለፍ ሃዛርድ፣ ብዝውንኖ መሃዝነት፣ በርቃዊ ቅልጣፈን ተክኒካዊ ብቕዓትን’ዩ ኣውራ ዝፍለጥ። ብተንተንትን ኣፍቀርትን ጸወታ ኵዕሶ እግሪ “ንተቓናቐንቱ ኣሽኪዑ ከም ዝሰኽሩ ብምግባር ንጸወታ ናብ ረብሓ ጋንታኡ ክቕይር ዝኽእል፣ ፍርሒ ዝበሃል ዘይፈልጥ ተባዕን ሓያልን ኣጥቃዓይ” ተባሂሉ’ዩ ዝግለጽ።

ወለዲ ሃዛርድ - ካብ ሓድሕዶም ዘይሰናነፉ ሃበርም ተጻወትቲ ኵዕሶ እግሪ’ዮም ነይሮም። ኣቦኡ ቴሪ ምስ ኣባል ካልኣይ ዲቪዝዮን በልጁም ዝኾነት ጋንታ ላ ሉቭየር ተሰሊፉ ሓያል ተኸላኻላይ ፍርቂ ሜዳ ኮይኑ ክጻወት ከሎ፣ ኣደኡ ካሪን ድማ ክሳዕ ንሃዛርድ ነፍሰ ጾር እትኸውን፣ ኣብ ናይ ቀዳማይ ዲቪዝዮን ጋንታ ደቂ ኣንስትዮ ኩዕሶ እግሪ ሓያል ኣጥቃዒት ነበረት። ጸወታ ምስ ኣቋረጹ’ውን ክልቲኦም ኣሰልጠንቲ’ዮም ኮይኖም ኣብ ስፖርት ቀጺሎም።
ሃዛርድ፣ “ራዛ ናይ ኣቦኡ ሓዛ” ከም ዝበሃል ኣሰር ወለዱ ብምሓዝ ካብ ብንኡሱ ምስ ኣብ ሃገሩ ዝርከባ ክለባት ምጽዋት ጀመረ። ኣብ 2005 ድማ ናብ ፈረንሳ ብምኻድ ምስ ቀዳማይ ዲቪዝዮን ክለብ ሊለ ተጸንበረ። ኣብ ስፖርታዊ ኣካዳሚ’ዛ ክለብ ንክልተ ዓመታት ዝኣክል ክስልጥን ድሕሪ ምጽናሕ ከኣ ኣብ ሕዳር 2007፣ ወዲ 16 ዓመት ምስ ኮነ ንፈለማ ግዜ ሞያዊ ጸወታኡ ጀመረ። 
ጌና ጀማሪ ከሎ ብዝነበሮ ብቕዓትን ክእለትን ኣብ 2007 /2008 ከምኡ’ውን ኣብ 2009/2010 ንኽልተ ተኸታተልቲ ዓመታት ናይ መጀመርታ ዘይፈረንሳዊ ተሸላሚ ናይ’ቲ ብሃገራዊ ማሕበር ሞያውያን ተጻወትቲ ኵዕሶ እግሪ ፈረንሳ (UNFP) ዓመታዊ ንዝንኣሰ ብሉጽ ተጻዋታይ ንዝወሃብ ሽልማት ክዓትር ክኣለ። ንሳልሳይ ግዜኡ ከኣ ንከም ኦሊቨየር ጁሩድ ዝኣመሰሉ ብሉጻት ተጻወትቲ በሊጹ “ናይ’ቲ ዓመት ብሉጽ ተጻዋታይ” ተባሂሉ ረዚን ክብሪ ጨበጠ።
ሃዛርድ ዕድመን ተመክሮን እናወሰኸ ብዝኸደ መጠን ምልከት ኵዕሶኡ’ውን ብኡ መጠን ክዓቢ’ምበር ክንኪ ኣይተራእየን። ኣብ ወቕታዊ ውድድራት ናይ 2011 – 2012’ውን ክለብ ‘ሊለ’ ናይ ፈረንሳ ሊግ ጎብለል ኮይና ድርብ ዓወት ክትጐናጸፍ ከላ፣ ሃዛርድ ድማ ናይ’ቲ ዓመት ዝበለጸን ዝንኣሰን ተጻዋታይ ሊግ UNFP ክስይየምን ክሽለምን በቕዐ። ድሕሪ ሸሞንተ ዓመታት ንፈረንሳዊት ክለብ ሊለ ተሰናቢቱ ኣብ ሰነ 2012 ናብ’ዛ ሕጂ ዘለዋ እንግሊዛዊት ክለብ ቸልሲ ግዓዘ።

ኤዲን ሃዛርድ ልክዕ ከም ንሊለ ዘዅርዓ ዝነበረ ንቸልሲ’ውን ከየሐበና ኣይተረፈን። ኣብ ፋልማይ እግሩ ቸልሲ ንኒውካስል ዩናይትድ፣ ኖርዊች ሲቲ፣ ሊድስ ዩናይትድን ኣስቶን ቪላን በብተራ ኣብ ዝድሃኸትለን ነፍሲ ወከፍ ግጥም ውሃ ዘበላ ሸቶታት ኣመዝጊቡ’ዩ። ብፍላይ’ታ ኣብ ጥሪ 2013 ቸልሲ ንስቶክ ሲቲ ኣርባዕተ ብባዶ ኣብ ዘሰነፈትሉ ጸወታ፣ ብዓኼለይቲ እግሩ ካብ 25 ሜትሮ ርሕቀት ቀሊዑ ኣብ ሰኪዔት ዘዕረፋ ሸቶ ከምኡ’ውን ንሳውዛምፕተን ካብ ኵርናዕ ብመሳጢ ቅላዕ ዘመዝገበላ ሸቶ፣ ካብ’ተን ዝጥቀሳ ሸቶታቱ’የን። ሃዛርድ፡ ሎሚ ዓመት ጋንትኡ ሻምፕዮን ፕሪምየር ሊግ እንግሊዝ ክትከውን ከላ፡ ነሱ ድማ፡ ናይ’ዚ ዓመት “ዝበለጸ ተጻዋታይ” ተባሂሉ ንሽልማት በቒዑ። 
ፍራንክ ላምባርድ፣ “ሃዛርድ ኩሉ ዘማልአ’ዩ፣ ገና ከኣ ወዲ 22 ዓመት ጎበዝ’ዩ ዘሎ። ብቕዲ ኣጻውታኡን ዝውንኖ ልዑል ምልከት ኵዕሶን ንመጋጥምቱ ከስግእ ዝኽእል ተጻዋታይ’ዩ” ክብል ኣብ ሃዛርድ ዘለዎ ኣድናቖት ይገልጽ። 
ዘይነዲን ዚዳን ብወገኑ፣ “ኤዲን ሃዛርድ ናይ ቴክኒክ ተውህቦ ዘለዎን በርቃዊ ፍጥነት ዝተዓደለን’ዩ። ኣብ ዝመጽእ ግዜ ዓቢ ኮኾብ ከም ዝኸውን ድማ ርግጸኛ’የ።” ብምባል ኣብ 2010 ተነብዩሉ ነበረ።
ኣብ’ዚ እዋን’ዚ ናታሻ ንዝተባህለት ጓል ዓዱ ተመርዕዩ ያኒስን ልዮንን ኣስማቶም ቈልዑ ብምውላድ ናይ ገዛእ ርእሱ ናብራ መስሪቱ ዝርከብ ኤዲን ሃዛርድ፣ ንወለዱ ቦኽሪ’ዩ። ሰለስቲኦም ኣሕዋቱ ኸኣ ልክዕ ከምኡን ከም ወለዶምን፣ ነቲ ኣብ 2012 ኣብ ቸልሲ ዝተጸንበሮ ቶርጋን ወሲኽካ ብምሉኦም ንፉዓት ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ እዮም።
ካብ ጋዜጣ ሓዳስ ኤርትራ ዝተወስደ
ሕማም ቻጋስ

**ሕማም ቻጋስ (Chagas)**  ወይ **ኣሜሪካን  ትራይፓኖሶሚያሲስ**፡ ብ*[[Trypanosoma cruzi]]* ዚፍለጥ ፕሮቶዝዋ ዚመጽእ  ትሮፒካዊ ሕማም ፓራሳይት (ጽግዕተኛ) እዩ።  መብዛሕቱ ግዜ፡ ብሰዓምቲ ሓሸራታት ዝፍለጡ ሓሸራታት ይመሓላለፍ።  ምልክታት፡ ኣብ ግዜ መልከፍቲ ዚቐያየር እዩ። ኣብ ፋልማይ ደረጅኡ፡ ብቐንዱ ምልክታት ኣየርእን እዩ ወይ ድማ ፈኲስ ዚበለ እዩ፣ ከም ረስኒ፡ ሕበጥ ሱር ዕያገነዳ (lymph nodes)፡  ሕማም ርእሲ ወይ ኣብቲ እተነኽሰሉ ከባቢ ዘጋጥም ሕበጥ ከጠቓልል ይኽእል። ድሕሪ 8–12 ሳምንታት፡ እቶም ዝተለኽፉ ሰባት፡ ናብ ሕዱር ደረጃ’ቲ ሕማም ይኣትዉ፣ ኣብ 60–70% ድማ ተወሳኺ ምልክታት ብፍጹም ኣይርአይን። እቶም ዝተረፉ 30 ወይ 40% ዝተለኽፉ ሰባት ድማ ፋልማይ መልከፍቲ ካብ ዘጋጠመሉ ግዜ ካብ 10 ክሳዕ 30 ዓመታት ኣብ ዘሎ ግዜ ተወሳኺ ምልክታት የማዕብሉ።  እዚ ድማ ምውሳኽ ዕብየት ቨንትሪክል ልቢ ዜጠቓልል ኮይኑ፡ ካብ 20 ክሳዕ 30% ሰባት ድማ ድኻም ልቢ የጋጥሞም።  ምውሳኽ ዕብየት ሻሕለለ ወይ ምውሳኽ ዕብየት ረጒድ መዓንጣ፡ ኣብ 10% ሰባት ከጋጥም ይኽእል።

*T. cruzi* ፡ መብዛሕቱ ግዜ፡ ካብ ንኡስ ቤተሰብ ትርያቶሚናይ (Triatominae)  ብዝኾኑ ደም ዝመጽዉ “ሰዓምቲ ሓሸራታት” ይመሓላለፍ። እዚ ሓሸራታት፡ ኣብ ኣርጀንቲና፡ ቦሊቭያ፡ ቺለን ፓራጓይን፡ *vinchuca*፣  ኣብ ብራዚል፡ *barbeiro* (ባርበር)፣  ኣብ ኮሎምብያ፡ *pito* ፣  ኣብ ማእከላይ ኣሜሪካ፡ *chinche*፣  ከምኡውን ኣብ ቨነዝዌላ፡ *chipo*  ዜጠቓልል ብሓያሎ ከባብያዊ ኣስማት ይጽውዑ። እዚ ሕማም፡ ብመገዲ ምስግጋር ደም፡ ምስግጋር ኦርጋን (ክፍሊ ኣካላት)፡ ብፓራሳይት ዝተመረዘ ምግቢ ብምብላዕ ከምኡውን  ካብ ኣደ ናብ ዕሸላኣቢሉ ኪመሓላለፍ ይኽእል።  ነጸርታ’ቲ ኣብ ፋልማይ ደረጃ ዘሎ ሕማም፡ ማይክሮስኮፕ ብምጥቃም ነቲ ፓራሳይት ኣብ ደም እንተሃልዩ ብምርኣይ ይካየድ። ሕዱር ሕማም ድማ ኣብ ደም ንዝርከብ *T. cruzi* ዚቃወም ጸረነፍሳት ብምርካብ ኪንጸር ይከኣል።

ምክልኻል ሕማም፡ ብዓቢኡ ንሰዓምቲ ሓሸራታት ምጥፋእን መንከስቲ ምውጋድን የጠቓልል።  እቲ ካልእ ጻዕርታት ምክልኻል ሕማም ድማ ነቲ ዝሰጋገር ደም መርመራ ምግባር ዜጠቓልል እዩ። ክታበት፡ ክሳዕ 2013 ኣይተመስርሐን። ፋልማይ መልከፍትታት፡ ብበንዝኒዳዞል ወይ ኒፉርቲሞክስ እተባህለ መድሃኒት ብምጥቃም ሕክምና ይግበረሉ። እቲ መድሃኒት ኣብ ፋልማይ ደረጅኡ ምስዝውሃብ ድማ እቲ ሕማም ዳርጋ ኲሉ ግዜ ይፍውስ እዩ፣ እንተኾነ ግን እቲ ሕማም ቻጋስ ንነዊሕ ግዜ ምስዝጸንሕ፡ ውጽኢቱ ትሑት ይኸውን።  እቲ ሕማም ሕዱር ኣብ ዝኾነሉ ግዜ ምስእትጥቀመሉ፡ ናብ ናይ መወዳእታ ደረጃ ምልክታት ንኸይምዕብል ከደንጒ ወይ ክዕንቅጽ ይኽእል። በንዝኒዳዞለን ኒፉርቲሞክስን፡ ኣብቶም ከባቢ 40% ዝኾኑ ዝተለኽፉ ሰባት፡  ከም ሕማም ቆርበት፡ ምምራዝ ሓንጐልን ቁጥዐ ስርዓተ ምዕቓቕን ዝኣመሰለ ግዝያዊ ጐድናዊ ሳዕቤናታት የስዕብ እዩ።

መብዛሕቶም ኣብ ሜክሲኮ፡ ማእከላይ ኣሜሪካ ከምኡውን ደቡብ ኣሜሪካ ዝርከቡ ካብ 7 ክሳዕ 8 ሚልዮን ሰባት፡ ሕማም ቻጋስ ከምዘለዎም ይግመት።  ኣብ 2006፡ ኣብ ዓመት ንኸባቢ 12,500 ሞት ምኽንያት ኮይኑ። እዚ ሕማም ዘለዎም መብዛሕቶም ሰባት፡ ድኻታት እዮም ከምኡውን እዚ ሕማም’ዚ ዘለዎም ሰባት፡ ብእኡ ከምእተለኽፉ ኣይፈልጡን እዮም። ኣዝዩ ብዙሕ ምንቅስቓስ ህዝቢ፡ ሕማም ቻጋስ ንዝርከን ከባቢባት ከምዝውስኽ ይገብር ኣሎ፣ ኣብዚ ግዜ’ዚ ድማ ንብዙሓት ሃገራት ኤውሮጳን ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካን የካትት ኣሎ።  ክሳዕ 2014 ኣብ ዘሎ ዓመታት ድማ ወሰኽ’ቲ ሕማም ኣብዚ ከባቢታት ተራእዩ።  እዚ ሕማም፡ ፈለማ ኣብ 1909 ብካርሎስ ቻጋስ ዝተረኽበ ኮይኑ፡ ብስሙ ድማ ይጽዋዕ ኣሎ። ንልዕሊ 150 ካልኦት እንሳታት ድማ የጥቅዕ።

## References


መደብ:ሕክምና
ብሕማም ሓሰኻ ጊኒ

**ድራኩንኩልያሲስ (Dracunculiasis)**፡ **ብሕማም ሓሰኻ ጊኒ** (**GWD**) ዚፍለጥ ኮይኑ፡ ብሓሰኻ ጊኒ ዚመጽእ ለበዳ እዩ።  ሰብ፡ ብላርቫሓሰኻ ጊኒ እተበከለ ቊንጪ ማይ ዘለዎ ማይ ብምስታይ ይልከፍ። ኣብ ፈለማ፡ ምልክታት የብሉን። ከባቢ ሓደ ዓመት ምስ ገበረ ግን፡ እታ ኣንስተይቲ ሓሰኻ ኣብ ቆርበት፡ መብዛሕቱ ግዜ ድማ ኣብ ታሕተዋይ ልስሉስ ክፍሊ ኣካላት ማይ ምዕጐ ስለእትገብር፡ እቲ ሰብ፡ ኣቐንዛዊ ስምዒት ቃጸሎ የማዕብል።  እታ ሓሰኻ ድማ ድሕሪ ውሑድ ሳምንታት ካብ ቆርበት ትወጽእ። ኣብዚ ግዜ’ዚ፡ ንኽትከይድ ወይ ክትሰርሕ ኣጸጋሚ ኪኸውን ይኽእል። እዚ ሕማም፡ ሞት ንኸስዕብ ግን ኣዝዩ ዘይልሙድ እዩ።.

ወዲሰብ፡ እቲ ብሓሰኻታት ጊኒ ዚጥቃዕ እተፈልጠ እንኮ እንስሳ እዩ። እዚ ሓሰኻ፡ ካብ ሓደ ክሳብ ክልተ ሚሊ ሜትሮ ስፍሓት ዘለዎ ኮይኑ፡ በጽሒ ኣንስተይቲ ድማ ካብ 60 ክሳብ 100 ሰንቲሜትሮ ንውሓት ኣለዋ (ተባዕትዮ ግን ኣዝዮም ሓጸርቲ እዮም)።  እቲ እንቛቚሖታት ድማ ካብ ሰብ ወጺኡ ክሳዕ ሰለስተ ሳምንታት ክነብር ይኽእል እዩ። ቅድሚኡ ግን ብቚንጪ ማይ ክብላዕ ኣለዎ። ኣብ ውሽጢ ቊንጪ ማይ ዘሎ ላርቫ፡ ክሳዕ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ክጸንሕ ይኽእል። ስለዚ፡ እቶም ሓሰኻ ኣብ ሓደ ቦታ ንኽጸንሑ፡ እቲ ሕማም ኣብ ነፍስወከፍ ዓመት ኣብ ደቂሰብ ክህልዉ ኣለዎ። ነጸርታ’ዚ ሕማም’ዚ፡ መብዛሕቱ ግዜ፡ ብመሰረት ምልክታትን ሓበሬታን እቲ ሕማም ኺካየድ ይኽእል።

ምክልኻል፡ ኣቐዲምካ ነቲ ሕማም ብምንጻር፡ ደሓር ድማ ነቲ ዝሓመመ ሰብ ነቲ ቊስሉ ኣብ ዝስተ ማይ ንኸይገብር ብምኽልካል ኣዩ። ካልእ ጻዕርታት ድማ፥ ኣገልግሎት ጽሩይ ማይ ከምዚመሓየሽ ምግባር፣ ጽሩይ ኣብ ዘይኮነሉ ግዜ ድማ ብመጻረዪ ማይ ምጽራይ የጠቓልል።  መብዛሕቱ ግዜ፡ ብሻሽ ምጽራይ እኹል እዩ። እተበከለ ዝስተ ማይ፡ ነቲ ላርቫ ንምቕታል ተመፎስ (temefos)  ተባሂሉ ብዚጽዋዕ ከሚካል ኪፍወስ ይከኣል እዩ። ነቲ ሕማም፡ መድሃኒት ወይ ክታበት የብሉን። ቀስ ኢልካ ብዕንጨይቲ ነቲ ሓሰኻ ብምጥቕላል ኣብ ገለ ሳምንታት ከተጥፋኦ ይከኣል እዩ። እቲ ሓሰኻ ኪወጽእ ከሎ ዝፈጠሮ ቊስልታት ድማ ብባክተርያ ክልከፍ ተኽእሎ ኣለዎ። እቲ ሓሰኻ ምስ ወጸ፡ ንኣዋርሕ ዚጸንሕ ቃንዛ ብቐጻሊ ኪህሉ ይኽእል እዩ።

ኣብ 2013፡ በቲ ሕማም እተለኽፉ 148 ሰባት ነይሮም። እዚ ድማ ካብቲ ኣብ 1986 ዝነበሩ 3.5 ሚልዮን ሕሙማት ጐድሉ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ 4 ሃገራት ጥራይ ይርከብ፣ ካብቲ ኣብ 1980ታት ዝነበራ 20 ሃገራት  ድማ ጐዲሉ ይርከብ።  እታ ብብዝሒ እተጠቕዐት ሃገር፡ ደቡብ ሱዳን እያ። እዚ ሕማም’ዚ ድማ ክጠፍእ ዘለዎ ብፓራሳይት ዚመሓላለፍ ናይ መጀመርታ ሕማም ዳርጋ ኮይኑ ኣሎ። ሕማም ሓሰኻ ጊኒ፡ ካብ ጥንቲ ይፍለጥ ነይሩ።  ኣብቲ ብ1550&nbsp; ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ እተዳለወ ሕክምናዊ ጽሑፍ ግብጺ ኢበርስ ፓፕይሩስ (Ebers Papyrus) ተጠቒሱ ይርከብ።  ድራኩንኩልያሲ ዚብል ስም፡ "ስቓይ ደቀቕቲ ድራጎናት" ካብ ዚብል ላቲን ዚመጸ እዩ፣ እቲ “ሓሰኻ ጊኒ” ዚብል ስም ድማ ኤውሮጳውያን ኣብ 17 ክፍለ-ዘመን ኣብ ገማግም ምዕራብ ኣፍሪቃ ኣብ ዘላ ጊኒ  እቲ ሕማም ምስርኣይዎ ዘውጽእዎ ስም እዩ። ንሓሰኻታት ጊኒ ዚመስል ጅር (ስፒሽስ) ድማ ኣብ ካልኦት እንስሳታት ነቲ ሕማም የመሓላልፍ። እዚ ግን ናብ ደቂሰብ ኣይመሓላልፍን እዩ። እዚ ድማ ምስ ርሱዕ ትሮፒካዊ ሕማም ይምደብ።

## References


መደብ:ሕክምና
ብጫ ረስኒ

**ብጫ ረስኒ (Yellow fever)**፡ ኣቐዲሙ ብ**ብጫ ኣድጊ (yellow jack)** ወይ **ብጫ ፌራ (yellow plague)** ተባሂሉ ዝፍለጥ ሕማም ኮይኑ፡ ብርቱዕ ተመሓላላፊ ሕማም እዩ። እቲ ሕማም ኣብ ዝለኽፎም መብዛሕቶም ሕሙማት፡ ከም ረስኒ፡ ቊሪቊሪ ምባል፡ ምጥፋእ ሸውሃት፡ ዕግርግር ምባል፡ ብፍላይ ኣብ ሕቖ ዘጋጥም ቃንዛ ጭዋዳታትን ሕማም ርእስን ዝኣመሰለ ምልክታት ይህልዎም። እቲ ምልክታት ድማ ከም ልሙድ ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ መዓልታት ከምዚመሓየሽ ይኸውን። ኣብ ገለ ሰባት ግን ኣብ ውሽጢ ሓደ መዓልቲ እናኸፍኤ ይኸይድ፥ ረስኒ ይምለስ፣ ቃንዛ ከብዲ ይመጽእን ብጫ ቆርበትዘስዕብ መጉዳእቲ ጸላም ከብዲ ይጅምር።  እዚ ምስዘጋጥም፡ ሓደጋ ምድማይ ይህሉን ጸገማት ኲሊትናይ ምህላው ተኽእሎ ድማ ይዓብን።

እዚ ሕማም፡ ብቫይረስ ብጫ ረስኒ ዚስዕብ ኮይኑ፡ ብመንከስቲ ኣንስታይ ጣንጡድማ ይመሓላለፍ። ንሰባት፡ ካልኦት ምዕቡላት መጥበውቲከምኡውን ሓያሎ ዓሌታት ጣንጡ ጥራይ ድማ የጥቅዕ። ኣብ ከተማታት፡ ብ*[[አይደስ ኢጂብቲ (Aedes aegypti)]]* ዝፍለጣ ዓሌታት ጣንጡ ብቐንዱ ይመሓላለፍ። እዚ ቫይረስ፡ ኣብ ዘርኢ *[[ፍላቪቫይረስ (Flavivirus)]]* ዚምደብቫይረስ ኣርኤንኤ (RNA) እዩ። እዚ ሕማም፡ ብፍላይ ኣብ ፈለማ እዋን ካብ ካልኦት ሕማማት ንኽትፈልዮ ኣጸጋሚ ኪኸውን ይኽእል እዩ። እቲ እተጠርጠረ ሕማም ብጫ ረስኒ ምዃኑ ንምርግጋጽ ድማ መልሰ-ተግባር ሰንሰለት ፖሊመራስ (polymerase chain reaction) ብምጥቃም መርመራ ቅምሶ ደም ኺካየደሉ የድሊ።

ኣንጻር ብጫ ረስኒ ዚውሃብ ውሑስን ውጽኢታውን ክታበት ኣሎ፣ ገለ ሃገራት ድማ ናብአን ዝመጹ ገያሾ ክታበት ክወስዱ የገድዳ እየን።  ረኽሲ ንምውጋድ ዚካየድ ካልእ ጻዕርታት፡ ንብዝሒ’ተን ህማም ዘመሓላልፋ ጣንጡ ከምዚጐድል ምግባር ዜጠቓልል እዩ። ብጫ ረስኒ ግኑን ኣብ ዝኾነሉ፡ እሞ ኸኣ ክታበታት ልሙድ ኣብ ዘይኮነሉ ቦታታት፡ ኣቐዲምካ ነቲ ሕማም ምንጻርን ንሰፊሕ ክፍሊ ሕብረተሰብ ክታበታት ምሃብን፡ ምልባዕ’ቲ ሕማም ንኸተወግድ ኣገዳሲ ይገብሮ። እቲ መልከፍቲ ሓንሳእ ምስኣጋጠመ፡ ኣንጻር’ቲ ቫይረስ ዚውሰድ ውጽኢታዊ ዝኾነ ፍሉይ ስጉምታት የለን፣ እቲ ኪግበር ዘለዎ ቀንዲ ነገር ድማ ነቲ ሕማም ምቁጽጻር እዩ። ከቢድ ሕማም ኣብ ዘጋጠመሉ እዋን፡ ሕክምና ምስዘይረኽቡ ንኸባቢ ፍርቂ’ቶም እተለኽፉ ሰባት ሞት የጋጥሞም።

ብጫ ረስኒ፡ ኣብ ነፍስወከፍ ዓመት፡ ን200,000 ሰባት ይለክፍ፣ ኣብ 30,000 ሰባት ድማ ሞት የስዕብ፣ ከባቢ 90% እቲ ሕማም ኣብ ኣፍሪቃ የጋጥም። እቲ ሕማም ግኑን ኣብ ዝኾነሉ ክፍሊ ዓለም፡ ከባቢ ቢልዮን ሰባት ይቕመጡ። ኣብ ትሮፒካዊ ቦታታት ደቡብ ኣሜሪካ ከምኡውን ኣፍሪቓግኑን ኮይኑ፡ ኣብ እስያግን ብፍጹም የለን። ካብ 1980ታት ጀሚሩ፡ ብዝሒ’ቶም ብጫ ረስኒ ዘጋጥሞም ሰባት እናወሰኸ ይመጽእ ኣሎ። እዚ ድማ ነዚ ሕማም ዚከላኸሉ ውሑዳት ሰባት ስለዘለዉ፣ ኣብ ከተማታት ድማ ብዙሓት ሰባት እናተቐመጡ ይመጹ ስለዘለዉ፣ ሰባት ብቐጻሊ ይጉዓዙ ስለዝኾኑ፡ ከምኡውን ምልዋጥ ክሊማ ከምዝኾነ ይእመን። መበቆል’ዚ ሕማም ኣብ ኣፍሪቓ ኮይኑ፡ ኣብ መበል 17 ክፍለ-ዘመን ድማ ብመገዲ ንግዲ ገላዩ ኣቢሉ ናብ ደቡብ ኣሜሪካ ከምዚመሓላለፍ ኮይኑ። ካብ መበል 17 ክፍለ-ዘመን ጀሚሩ፡ ሓያለ ቀንዲ ምልባዕ’ዚ ሕማም’ዚ፡ ኣብ ኣሜሪካ፡ ኣፍሪቃን ኤውሮጳን የጋጥም ኣሎ። ኣብ መበል 18ን መበል 19ን ክፍላ-ዘመናት፡ ብጫ ረስኒ፡ ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ሓደገኛታት ተመሓላለፍቲ ሕማማትይርኤ ነይሩ። እዚ ቫይረስ ብጫ ረስኒ፡ እቲ ፈለማ እተረኽበ ቫይረስ ደቂ-ሰብ እዩ።

## References
ፈረንሳ

**ፈረንሳ** (፣ )፣ ብወግዒ **ፈረንሳዊት ሪፓብሊክ** ()፣ ዓይነት መንግስቲ ፍርቂ ፕረዚደንታዊት ሪፓብሊክ እያ፣ ኣባል ኤውሮጳዊ ሕብረት፣ ስግረ ኣህጉራዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ፓሪስ እያ።

መደብ:ፈረንሳ
መደብ:ሃገራት ኤውሮጳ
በርሊን

thumb|በርሊን
**በርሊን** (Berlin) ርእሰ ከተማ ናይ ጀርመን እያ።

መደብ:ጀርመን
ክታበት ንፍዮ

**ክታበት ንፍዮ** ፡ ንንፍዮ ዚከላኸል ኣዝዩ ውጽኢታዊ ክታበት እዩ። 85% ካብ ትሽዓተ ወርሒ ዝገበሩ ቆልዑ፡ ከምኡውን 95% ካብቶም ልዕሊ ዓሰርተ ክልተ ኣዋርሕ ዝገበሩ ቆልዑ፡ ሓንቲ ክታበት ምስወሰዱ ነቲ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ይህልዎም።፡ ዳርጋ ኩሎም እቶም ብሓንቲ ክታበት ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ዘየማዕበሉ ቆልዑ ድማ ካልኤይቲ ክታበት ምስወሰዱ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ የማዕብሉ፡፡ እቲ ኣብ ህዝቢ ዝውሃብ መጠን ክታበታት፡ ልዕሊ 93% ምስዝኸውን፡ ለበዳታት ንፍዮ ከም ልሙድ ደጊሙ ዘየጋጥም እኳ እንተኾነ፡ መጠን ክታበታት ኪጐድል ኣብ ዝጀመረሉ ግን ደጊሙ ከጋጥም ይኽእል እዩ። ውጽኢታውነት ክታበት፡ ንብዙሕ ዓመታት ዚቕጽል እዩ። ውጽኢታውነቱ ምስ ግዜ እናጐደለ ዝኸደሉ ምኽንያት ንጹር ኣይኮነን። እቲ ሕማም ካብ ዘጋጠመሉ ግዜ ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልታት እቲ ክታበት ምስዝውሃብ፡ ካብዚ ሕማም ኽከላኸል ይኽእል እዩ።

## ድሕነት
እዚ ክታበት፡ ነቶም ረኽሲ ኤች.ኣይ.ቪ ዘለዎም ሰባት ከይተረፈ ብሓፈሻ ውሑስ እዩ። ጐድናዊ ሳዕቤናት፡ መብዛሕቱ ግዜ ፈኲስን ንሓጺር ግዜ ዚጸንሕን እዩ። እዚ ድማ መርፍእ ኣብ ዝወግኦ ቦታ ቃንዛ ወይ ፈኩስ ረስኒ ከጠቓልል ይኽእል እዩ። ኣመና ተኣፋፍነት መድሃኒት፡ ኣብ ሓደ ካብቶም ሚእቲ ሽሕ ሰባት ከምዘጋጥም ተሰኒዱ ኣሎ። መጠን ምልክታት ሕማም ጉልያን ባረ (Guillian-Barre)፡ ኣውቲዝም ከምኡውን ሕማም ቁጥዐ መዓናጡ ኣይውስኽን ኣሎ።

## ምውህሃድ መድሃኒት
እዚ ክታበት፡ ንበይኑ ጥራይ ወይ’ውን ንክታበት ሩበላ፡ ክታበት ጽግዕ ከምኡውን ክታበት ፍሮማይ (ብክታበት MMR ከምኡውን ክታበት MMRV ዚፍለጥ) ምስ ካልእ ክታበታት ብምውህሃድ ይውሃብ እዩ። እዚ ክታበት፡ ኣብ ኩሉ ዝውሃሃድ መድሃኒታት ብማዕረ ጽቡቕ ይሰርሕ እዩ።  ውድብ ጥዕና ዓለም፡ እቲ ሕማም ግኑን ኣብ ዝኾነሉ ከባቢታት ዓለም ንዘለዉ ዕድሚኦም ትሽዓተ ኣዋርሕ ዝኾኑ ቆልዑ ንኽውሃብ ምሕጽንታ የቕርብ። እቲ ሕማም ኣዝዩ ግኑን ኣብ ዘይኮነሉ ከባቢታት፡ ዕድሚኦም ዓሰርተ-ክልተ ኣዋርሕ ንዝኾኑ ቆልዑ ኪውሃብ ድማ ቅቡል እዩ። እዚ፡ እቲ ዚውሃብ ዘሎ ክታበት እዩ።  ብትሕቲ ቆርበት ወይ ኣብ ጭዋዳ ቅድሚ ምውሃቡ፡ ተወሃሂዱ ኪቐርብ ዘድልዮ ብመልክዕ ንቑጽ ሓሪጭ ይመጽእ። መረጋገጺ ውጽኢታውነት’ቲ ክታበት፡ ብመርመራታት ደም ኪውሰን ይኽእል እዩ።

## ታሪኽ፡ ሕብረተሰብን ባህልን
ኣብ 2013፡ ከባቢ 85% ኣብ ዓለም ዝርከቡ ቆልዑ፡ እዚ ክታበት’ዚ ረኺቦም። ኣብ 2008፡ እንተወሓዳ 192 ሃገራት ክልተ ዝዓቐኑ መድሃኒት ሂበን። ፈለማ ኣብ 1963 ድማ ከምዝተኣታቶ ኮይኑ። ንንፍዮ-ጽግዕ-ሩበላ (MMR)ዜጠቓልል ክታበት፡ ፈለማ ኣብ 1971 ኪውሃብ ጀሚሩ። ክታበት ፍሮማይ፡ ንክታበት MMRV ብምሃብ ኣብ 2005 ከምዚውሰኽ ኮይኑ። ኣብ ዝርዝር ኣገደስቲ መድሃኒታት ውድብ ጥዕና ዓለም ከምዝኣቱ ኮይኑ፣ ንመሰረታዊ ስርዓተ-ጥዕና ድማ ኣዝዩ ኣገዳሲ መድሃኒት እዩ። እዚ ክታበት፡ ብዋጋ ኣዝዩ ክቡር ኣይኮነን።

## መወከሲታት
ክታበታት ሸሮኽ

**ክታበታት ሸሮኽ**፡ ሸሮኽ ንምክልኻል ውጺኢታዊ ዚኾነ ክታበታት እዩ። ኣብ ፈለማ ሽዱሽተ ኣዋርሕ፡ ከባቢ 85%፡ ኣብ ፈለማ ዓመት ድማ 50-60% ውጽኢታዊ እዩ።  ድሕሪ ክልተ ዓመታት ድማ እቲ ውጽኢታውነቱ ናብ ትሕቲ 50% ይወርድ።  እቲ ቀንዲ ክፋል ህዝቢ ምስዝኽተብ፡ እቲ ዓቕሚ ምክልኻል ናይቲ እተኸትበ ህዝቢ ነቶም ዘይተኸትቡ ሰባት ረብሓታት ከምጽእ ይኽእል እዩ። ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ነቶም ኣብ ልዑል ሓደጋ ዝርከቡ ሰባት ምስ ካልእ ስጉምታት ብምውህሃድ ኣብ ጥቕሚ ንኽውዕል ምሕጽንታ የቕርብ። እቲ ብኣፍ ዚውሰድ ክልተ ዓቐን መድሃኒት ወይ ሰለስተ ዓቐን መድሃኒት ንኽውሃብ ብልሙድ ለበዋ ይቐርብ። እቲ ብመርፍእ ዚውሰድ መድሃኒት፡ ኣብ ገለ ከባቢታት ዓለም ዚውሃብ ኪኸውን ከሎ፡ እቲ ቐረብ ግን ውሑድ እዩ።
## ድሕነት
እቲ ብኣፍ ዚውሃብ ክልተ ዓይነታት ክታበት፡ ብሓፈሻ ውሑስ እዩ። ፈኲስ ቃንዛ ከብዲ ወይ ውጽኣት ከጋጥም ይኽእል እዩ። ኣብ ግዜ ጥንሲ  ከምኡውን ድኹም ዓቕሚ ምክልኻል ንዘለዎም ሰባት ድማ ውሑስ እዩ። ኣብ ልዕሊ 60 ሃገራት ኣብ ኣገልግሎት ንኺውዕል ሕጋዊ ፍቓድ ረኺቡ ኣሎ። እቲ ሕማም ግኑን ኣብ ዝኾነለን ሃገራት ድማ ብዋጋ ሕሱርን ዜዋጽእን እዩ።
## ሕብረተሰብን ባህልን
ኣንጻር ሸሮኽ ዚውሃብ ናይ ፈለማ ክታበታት፡ ኣብ መወዳእታ 1800ታት ዚማዕበለ እዩ። ንፈለማ ግዜ ኣብ ሰፊሕ ቦታታት ኣብ ጥቕሚ ዚውዓለ ኣብ ቤተ-ሙከራ እተመስርሐ ክታበት እዩ።  እቲ ብኣፍ ዚውሰድ ክታበታት፡ ኣብ 1990ታት ንፈለማ ግዜ ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ። ኣብ ዝርዝር ኣገደስቲ መድሃኒታት ውዱብ ጥዕና ዓለም ተዘርዚሩ ኣሎ፣ ኣብ መባእታዊ ስርዓተ-ጥዕና ድማ እቲ ኣዝዩ ኣገዳሲ ዚኾነ መድሃኒት እዩ። ኣንጻር ሸሮኽ ክታበት ንምውሳድ ዚወጽእ ወጻኢ-ገንዘብ፡ ካብ 0.1 ክሳዕ 4.0 ዶላር ኣሜሪካ እዩ።
## መወከሲታት


መደብ:ሕክምና
ረስኒ ዚካ

**ረስኒ ዚካ (Zika fever)**፡ ብ**ብሕማም ቫይረስ ዚካ** ዚፍለጥ ኮይኑ፡ ብቫይረስ ዚካ ዚመሓላለፍ ሕማም እዩ። ምልክታት ድማ ምስ ረስኒ ደንጊ (dengue fever) ተመሳሳሊ እዩ። መብዛሕቶም ሕሙማት(60–80%)፡ ዝኾነ ዓይነት ምልክታት ኣየርእዩን እዮም። ምልክታት ኣብ ዝህልወሉ እዋን ድማ ብሓፈሻ ንረስኒ፡ ምቕያሕ ዓይኒ፡ ቃንዛ መላግቦ፡ ቃንዛ ርእሲ ከምኡውን ማኩሎፓኡለር ዕንፉሩር (maculopapular rash) የጠቓልል። እቲ ሓፈሻዊ ምልክታት፡ ፈኲስ ኮይኑ፡ ንትሕቲ ሸውዓተ መዓልታት ድማ ዚጸንሕ እዩ። ኣብ 2015፡ ኣብ ፋልማይ ረኽሲ ዘጋጠመ ሞት የለን። እቲ ረኽሲ፡ ምስ ሕማም ድኻም ጭዋዳታት (Guillain–Barré syndrome) ምትእስሳር ዘለዎ እዩ።

## ጠንቅን ነጸርታን
ረስኒ ዚካ፡ ብመንከስቲ *[[ኤይደስ (Aedes)]]* ዝዓይነተን ጣንጡ ብቐንዱ ይመሓላለፍ። ብጾታዊ ርክብን ምስግጋር ደምን ንኺመሓላለፍ ተኽእሎ ክህልዎ ይኽእል እዩ። እዚ ሕማም፡ ኣብ ማህጸን ካብ ኣደ ናብ ቆልዓ ኪመሓላለፍን ንእሽቶ ዝርእሱ ቆልዓ (microcephaly) ከምዚውለድ ኪገብርን ይኽእል። ነጸርታ ድማ እቲ ሰብ ምስ ሓመመ RNA ናይቲ ቫይረስ እንተልዩ ንምፍላጥ፡ መርመራ ደም፡ ሽንቲ ወይ ምራቕ ይግበር።

## ምክልኻልን ሕክምናን
ምክልኻል፡ እቲ ሕማም ኣብ ዘለዎ ቦታታት ንዘጋጥም መንከስቲ ጣንጡ ከምዚጐድል ምግባር የጠቓልል። እቲ ዚካየድ ጻዕርታት፡ መከላኸሊ ባልዕምጥቃም፣ ንመብዛሕቱ ኣካላት ምሽፋን፥ላሙስያ ጣንጡ ከምኡውን ነቲ ጣንጡ ዝባዝሓሉ ዝዓቖረ ማይ ከምዚእለ ምግባር የጠቓልል። ውጺኢታዊ ዚኾነ ክታበት የለን። ሰበ-ስልጣን ጥዕና ብራዚል፡ ብሰንኪ’ቲ ዘጋጠመ ለበዳ ወለዲ ጥንሲ ኽከላኸላ ከምዘለወን ኣብ 2015 ለበዋ ኣቕሪቦም፣ ጥኑሳት ደቀኣንስትዮ ድማ ናብቲ ለበዳ ዘጋጠመ ቦታታት ክጉዓዛ ከምዘይብለን ምሕጽንታ ቀሪቡ። ፍሉይ ሕክምና ዘይብሉ እኳ እንተኾነ፡ ፓራሲታሞል (ኣሰኣሚኖፈን (acetaminophen))፡ ንዘጋጥም ምልክታት ሓገዝ ኪኸውን ይኽእል እዩ። ኣብ ሆስፒታል ደቂስካ ምሕካም ድማ ሳሕቲ የድሊ።

## ታሪኽን ስነ-ለበዳን
ነዚ ሕማም ዘስዕብ ቫይረስ፡ ፈለማ ኣብ 1947 ተለልዩ ተፈሊጡ።  እቲ ንሰባት ዘጋጠመ እተሰነደ ለበዳ፡ ኣብ 2007 ኣብ ፈደራላውያን ክፈል-ሃገራት ማክሮነስያ (Federated States of Micronesia) እዩ። ኣብ ጥሪ 2016፡ እቲ ሕማም፡ ኣብ ዕስራ ከባቢታት ኣሜሪካ ኣጋጢሙ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ እስያን ፓሲፊክን ከምዘጋጠመ ድማ ይፍለጥ እዩ። ብሰንኪ’ቲ ኣብ 2015 ኣብ ብራዚል ዚጀመረ ለበዳ፡ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ የካቲት 2016 ኣህጉራዊ ስክፍታ ህጹጽ ጥዕና ህዝቢ ኣዊጁ።

## References
ክታበታት ጽግዕ

**ክታበታት ጽግዕ**፡ ንጽግዕ ብውሑስ መገዲ ይከላኸል። ንመብዛሕቱ ክፋል ህዝቢ ምስዝውሃብ፡ ብደረጃ ሃገር ንዚመጽእ ሓልክታት ከምዚጐድል ይገብሮ።  90% ካብ መላእ ህዝቢ ምስዝኽተብ፡ እቲ ውጽኢታውነቱ ብግምት 85% ይኸውን። ንነዊሕ-ግዜ ዚጸንሕ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ንኽህሉ፡ ክልተ ዓቐን ክታበት ክውሰድ የድሊ። እቶም ዕድሚኦም ኣብ መንጐ 12 ክሳዕ 18 ኣዋርሕ ዝኾኑ ቆልዑ፡ እቲ ናይ ፈለማ ደረጃ ዓቐን መድሃኒት ክወስዱ ምሕጽንታ ይቐርብ። እቲ ካልኣይ ደረጃ ዓቐን መድሃኒት ድማ ከም ልሙድ ነቶም ዕድሚኦም ካብ ክልተ ዓመታት ክሳዕ ሽዱሽተ ዓመታት ዝገበሩ ቆልዑ ዚውሃብ እዩ። እቶም ድሮ ዓቕሚ ምክልኻል ዘይብሎም እሞ ኸኣ በቲ ሕማም እተጠቕዑ ሰባት ጠቓሚ ኪኸውን ይኽእል እዩ።

## ድሕነት
ክታበት ጽግዕ፡ ኣዝዩ ውሑስ ኮይኑ፡ እቲ ዘጋጥም ጐድናዊ ሳዕቤናት ድማ ብሓፈሻ ፈኲስ እዩ።  ኣብ ከባቢ’ቲ ውጋእ መርፍእ ፈኲስ ቃንዛን ሕበጥን ከምኡውን ፈኲስ ረስኒ ከስዕብ ይኽእል እዩ። ሳሕቲ ድማ ካልእ ገዚፍ ጐድናዊ ሳዕቤናት የጋጥም እዩ። እዚ ክታበት፡ ከም ጉድናዊ ሳዕቤናት ስነ-መትኒ ምስ ዝኣመሰለ ሓልክታት ምትእስሳር ከምዘለዎ ዚሕብር መርትዖ እኹል ኣይኮነን። እዚ ክታበት፡ ነተን ጥኑሳትዝኾና ኣንስቲ ወይ ከቢድ ምዕጋት ዓቕሚ ምክልኻል ንዘለዎም ሰባት ክውሃብ ኣይግባእን።  ጠኒሰን ከለዋ ኣብ እተኸትባ እሞ ኸኣ ቆልዑ ዝወላዳ ኣዴታት ሕማቕ ውጽኢታት ኣምጺኡ እኳ እንተኾነ፡ እተሰነደ ነገር ግን የለን።  እቲ ክታበት፡ ኣብ ዋሃዮታት ደርሆ ዚማዕበለ እኳ እንተኾነ፡ ነቶም ብእንቛቑሖ ዚመጽእ ቁጥዐ ኣካላት ዘለዎም ሰባት ኪውሃብ ግን ቅቡል እዩ።

## ኣጠቓቕማ
መብዛሕቱ ምዕቡል ዓለም ከምኡውን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ብዙሓት ሃገራት፡ ብዙሕ ግዜ ንንፍዮ ከምኡውን ብMMR ዚፍለጥ ክታበት ሩበላ ብምውህሃድ ኣብ ዘለወን ፕሮግራማት ክታበታት የእትውኦ እየን። ኣቐዲሙ እተሓበረ ሰለስተ ክታበታት ከምኡውን ብMMRV ዚፍለጥ ክታበት ፍሮማይብምውህሃድ ይውሃብ እዩ።  ኣብ ዓመት 2005፡ 110 ሃገራት፡ ብኸምዚ ኣገባብ ነዚ ክታበት ሂበን። ክታበት ኣብ ዝውሃበሉ ሰፊሕ ከባቢታት ድማ እቲ መጠን ሕማም ብልዕሊ 90% ከምዚጐድል ኮይኑ። ዳርጋ ፍርቂ ብልዮን ሓደ ዝዓይነቱ ዓቐን ክታበት ድማ ክሳዕ ሕጂ ተዋሂቡ ኣሎ። 

## ታሪኽ፡ ሕብረተሰብን ባህልን
ክታበት ጽግዕ፡ ፈለማ ኣብ 1948 ሕጋዊ ፍቓድ ዝረኸበ እኳ እንተኾነ፡ ንሓጺር ግዜ ዚጸንሕ ውጽኢት ጥራይ ነይርዎ። እተመሓየሸ ክታበታት ድማ ኣብ 1960ታት ኣብ ዕዳጋ ኪቐርብ ጀሚሩ። እቲ ናይ ፈለማ ክታበት፡ ዘቛረጸ እንተኾነ፡ ጐኒ ጐኑ እተዳለወ መድሃኒት ግን ንቫይረስ ዘዳኽም ኮይኑ ተዳልዩ። ኣብ ዝርዝር ኣገደስቲ መድሃኒታት ውድብ ጥዕና ዓለም ኣትዩ ኣሎ፣ ኣብ መሰረታዊ ስርዓተ-ጥዕና ድማ ኣዝዩ ዘገድስ መድሃኒት እዩ። ክሳዕ 2007 ድማ ኣብ ኣገልግሎት ዝውዓለ ብዙሕ እተፈላለየ ዓይነታት መድሃኒት ነይሩ።

## መወከሲታት
ራሽኛ ፊደል

**ራሽኛ ፊደል** (ሩስያዊ: *русский алфавит*) ዝብል ጽሑፍ ንምጽሓፍ ዝጥቀመሉ ስክሪፕት እዩ ቋንቋ ሩስያ።

## እቲ ፊደላት

መደብ:ፊደላት
ኢጣልያ

**ኢጣልያ** (፣ ) ብወግዒ **ኢጣልያዊት ሪፓብሊክ** ()፣ ኣባልን መስራቲትን ኤውሮጳዊ ሕብረት፣ ስግረ-ኣህጉር ልኡላዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ሮማ እያ። VIVA L’ITALIA!!!

መደብ:ኢጣልያ
መደብ:ሃገራት ኤውሮጳ
ፖርቱጋልኛ ፊደል

ፖርቱጋልኛ ፊደል

----

A À Á Ã Â B C Ç D E È É Ê F G H I Ì Í Î J K L M N O Ó Õ Ô P Q R S T U Ù Ú Û V W X Y Z

a à á ã â b c ç d e è é ê f g h i ì í î j k l m n o ó õ ô p q r s t u ù ú û v w x y z

መደብ:ፊደላት
ሳንድቪከን

thumb
ሳንድቪከን ሓንቲ ንእሽተይ  ከተማያ። ኣብ ዞባ ያቭለ ቦሪ ትመሓደር። ርእሳ ዝከኣለት ምምሕዳር ድማ ኣለዋ። ሳንድቪከን ብ 1862  ተምስሪታ። ሰለስተ ዓበይቲ ትካላት ናይ ሓጻዊን ከም ዒይነት ብረት ነይርዎም፣ክልተ ሽሕ (2000)ሰራሕተኛ ድማ ነይርዎም። መጓዓዝያ ድማ፣ ኣውቶቡስን፣ባቡርን ጽርግያ ናብ ያቭለ ፋሉን ኦክልቦ ወዘተ ዘኣመሰላ ከተማታት ይከዳ።

ዓበይቲ ትካላት ድማ ከም በዓል ኦጋ ጋዝ ፣እንዳ ሓጺን፣ 

ከምኡውን ዓበይቲ ዱካናት ከም በዓል ዊልስ፣ሊድል፣ኢካ፣ሮስታ፣ዶላር፣ኩብ ዝኣመሰሉ ዱካናት ኣለው።

ብዛዕባ ትምህርቲ ድማ መዋአል ህጻናት ፣መባአታ ፣ማአከላይ ቤትምህርቲ፣ ካልኣይ ደረጃ ከመኡ ውን ከም ክልኣይ ቋንቋ ሽወደን ናይ ስደተኛታት ቤት ትምህርቲ ኣሎዋ።

መደብ:ኤውሮጳ
ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ

## Definition and symptoms
**ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ** (**BV**)፡ ብ**ቫጂናል ባክተርዮሲስ** ወይ **ጋርድነረላ ቫጂኒቲስ** ዚፍለጥ ኮይኑ፡ ብሰንኪ ልዕሊ ዓቐን ባክተርያ ዚስዕብ  ሕማም ርሕሚ እዩ። ፍሉጣት ምልክታት፡ መብዛሕቱ ግዜ ከም ዓሳ ሽታ ዘለዎ ልዑል ርሕማዊ ፈሳሲ ዜካተተ እዩ። እቲ ፈሳሲ፡ መብዛሕቱ ግዜ ጻዕዳ ወይ ሓሙዂሽታዊ ሕብሪ ኣለዎ። ኣብ ግዜ ሽንቲ ዘጋጥም ቃጸሎ ድማ ክህሉ ይኽእል እዩ። ስሓ ግን ፍሉጥ ኣይኮነን። ሳሕቲ ድማ ዝኾነ ምልክታት ከይርኤ ይኽእል እዩ። ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ ምህላው፡ ንኤችኣይቪ/ኤይድስ ዜካትት ካልእ ሓያሎ ብጾታዊ ርክብ ዚመሓላለፍ ረኽስታት ንኸጋጥም ንዘሎ ተኽእሎ የዕብዮ። ኣብ ጥኑሳት ደቀኣንስትዮ ድማ ንሓደጋ ቅድሚ ግዚኡ ሕርሲ ንኸጋጥም ንዘሎ ተኽእሎ የዕብዮ።

## Cause and diagnosis
ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ፡ ብሰንኪ ዘይምዕሩይ ቁጽሪ ናይ’ቶም ኣብ ርሕሚ ክህልዎ ዘለዎም ባክተርያታት ዜጋጥም እዩ። ኣብቲ ክህሉ ዘለዎ ፍሉጥ ዓይነት ባክተርያ ለውጢ የጋጥም፣ ክህሉ ዘለዎ ጠቕላላ ብዝሒ ባክተርያ ካብ ኣማኢት ክሳብ ኣሽሓት ዕጽፍታት ከምዝውስኽ ይኸውን። ጠንቅታት’ዚ ሓደጋ’ዚ፡ ሕክምናዊ ምጽርራይ ውሽጣዊ ኣካላት፡ ሓደስቲ ወይ ብዙሓት መጻምድቲ ጾታዊ ርክብ ምህላው፡ ጸረ-ነፍሳት፡ ኣብ ማህጸን ዚኣቱ መከላኸሊ ጥንሲ ምጥቃም፡ ካብቲ ብዙሕ የጠቓልል። ብሰንኪ ጾታዊ ርክብ ዚመሓላለፍ ረኽሲ’ዩ ክብሃል ግን ኣይከኣልን እዩ። ነጸርታ፡ ኣብቲ እተራእየ ምልክታት ዚህሉ ጥርጠራ ኾይኑ፡ ንርሕማዊ ፈሳሲ ብምምርማር፡ ካብቲ ንቡር ንላዕሊ ርሕማዊ ፒኤች (መጠን ኣሲድ) ከምኡውን ብዙሕ ቁጽሪ ባክተርያ እንተተረኺቡ፡ እቲ ሕማም ከምዘሎ ኪረጋገጽ ይኽእል እዩ። ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ፡ መብዛሕቱ ግዜ ምስ ርሕማዊ ረኽሲ ወይ ብትርኮሞናድ ዚስዕብ ረኽሲ የደናግር እዩ።

## Prevention and treatment
ሕክምና፡ መብዛሕቱ ግዜ ብመልክዕ ጸረ-ነፍሳት፡ ክሊንዳማይሲን ወይ መትሮኒዳዞል ይውሃብ።  እዚ መድሃኒታት፡ ኣብ ካልኣይ ወይ ሳልሳይ ክፍለ-ግዜ ጥንሲ ክውሃብ ድማ ይከኣል እዩ። እንተኾነ ግን፡ እዚ ኲነታት’ዚ፡ ሕክምና ድሕሪ ምውሳድ መብዛሕቱ ግዜ ዳግማይ የጋጥም እዩ።  ፕሮብዮቲክ፡ ዳግማይ ንኸየጋጥም ኽከላኸል ይኽእል እዩ። ፕሮብዮሪክ ወይ ጸረ-ነፍሳት ምጥቃም፡ ንውጽኢት ጥንሲ ይጸሉ ምዃኑ እተረጋገጸ ነገር የለን።

## Epidemiology and history
ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ፡ ኣብ ዕድመ ፍርያምነት ኣብ ዝርከባ ደቀኣንስትዮ ዜጋጥም ኣዝዩ ፍሉጥ ርሕማዊ ረኽሲ እዩ። እተን ኣብ ዝኾነ ግዜ በቲ ሕማም ናይ ዝልከፋ ሚእታዊት ደቀኣንስትዮ፡ ካብ 5% ክሳዕ 70% ይፈላለ እዩ። ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ፡ ኣብ ክፋላት ኣፍሪቓ ኣዝዩ ግኑን ኪኸውን ከሎ፡ ኣብ እስያን ኤውሮጳን ድማ  ብውሑድ መጠን ይርኤ። ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ድማ ካብ 14 ክሳዕ 49 ዓመት ኣብ ዝዕድሚኤን ደቀኣንስትዮ ን30% የጥቅዕ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ሃገር ኣብ ዝርከቡ ኢትኒካዊ ጉጅለታት ብዓቢ መጠን ይፈላለ እዩ። ከም ምልክታት ናይቲ ብባክተርያ ዚመጽእ ሕማም ርሕሚ፡ ኣብ ታሪኽ ብዙሕ ከምእተመዝገበ ዚገልጽ እኳ እንተኾነ፡ እቲ ብግልጺ እተሰነደ ናይ ፈለማ ሕማም ግን ኣብ 1894 ዘጋጠመ እዩ።
## ከምኡውን ርአ፤
* ግብረሰዶማዊ ዝንባለ

## መወከሲታት

መደብ:ሕክምና
ህንዲ

**ህንዲ**፣ ወግዓዊት **ሪፓብሊክ ህንዲ** (ብሂንዲ፦ भारत गणराज्य፤ ብእንግሊዝኛ፦ *Republic of India*)፣ ኣብ ደቡብ ክፍለ ዓለም ኤስያ እትርከብ ልኡላዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ኒው ደልሂ እያ።

መደብ:ህንዲ
መደብ:ሃገራት ኤስያ
ኣርጀንቲና

**ኣርጀንቲና** (፣ )፣ ብወግዒ **ሪፓብሊክ ኣርጀንቲና** (፣ )፣ ኣብ ደቡባዊ ሸነኽ ናይ ደቡብ ኣመሪካ እትርከብ ምስ ኣትላንቲካዊ ውቅያኖስ እትዳወብ ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ብወኖስ ኣይረስ እያ።

መደብ:ኣርጀንቲና
መደብ:ሃገራት ደቡብ ኣመሪካ
ግሪክ

thumb
**ግሪክ** በአውሮፓ ውስጥ ያለ አገር ነው።

መደብ:ሀገራት
መደብ:ሃገራት ኤውሮጳ
ኣመሪካ

:*እዚ ጽሑፍ ብዛዕባ ሃገር እዩ። ብዛዕባ ክፍለ ዓለማት ንተረድአ፣ [[ሰሜን ኣመሪካ]] ወይ [[ደቡብ ኣመሪካ]] ኣንብብ።*

**ሕቡራት መንግስታት** (**ሕ.መ.**)፣ (ብእንግሊዝኛ፦ *United States*) (US)፣ ብውግዒ **ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ** (**ሕ.መ.ኣ.**)፣ (ብእንግሊዝኛ፦ *United States of America*) (USA)፣ ወይ ብቐሊል **ኣመሪካ** (*America*)፣ ብሓምሳ ክፍለ ሃገራትን ፈደራላዊ ወረዳን ኣብ ዝቖመት ቅዋማዊት ፈደራላዊት ሪፓብሊክ ዝተመስረተት ልኡላዊት ሃገር እያ። ብሰሜን ምስ ካናዳ ብደቡብ ድማ ምስ ሜክሲኮ ትዳወብ። ርእሰ ከተማኣ ዋሺንግተን ዲ.ሲ. እያ።

መደብ:ሕቡራት መንግስታት
መደብ:ሃገራት ሰሜን ኣመሪካ

## መበቆል ኣስማት ሃገራት

"ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ" ዝብል ሓረግ ናይ መጀመርታ ዝተሰነደ ኣጠቓቕማ ካብ 2 ጥሪ 1776 ዝተጻሕፈ ደብዳበ እዩ። ስቲቨን ሞይላን ፡ ሓጋዚ ሰራዊት ኮንቲነንታል ንጀነራል ጆርጅ ዋሽንግተን ፡ ንጆሴፍ ሪድ ፡ ሓጋዚ ዋሽንግተን ፡ ኣብ ጻዕሪ ሰውራዊ ኲናት ሓገዝ ንምርካብ "ካብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ናብ ስጳኛ ምሉእን እኹልን ስልጣን ሒዙ" ክኸይድ ከም ዝደለየ ጽሒፉ .   እቲ ናይ መጀመርታ ዝፍለጥ ህዝባዊ ኣጠቓቕማ፡ ኣብ ጋዜጣ ዊልያምስበርግ *፡ [[ዘ ቨርጂንያ ጋዜት]]* ፡ ብሚያዝያ ዝተሓትመ ስሙ ዘይተገልጸ ድርሰት እዩ።&nbsp;6, 1776.    ክሳብ ሰነ 1776 "ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ" ኣብ ዓንቀጻት ኮንፈደረሽን   ን ኣዋጅ ናጽነትን ተዘርጊሓ።  ካልኣይ ኣህጉራዊ ጉባኤ ኣዋጅ ናጽነት ብ4 ሓምለ 1776 ኣጽዲቑ
ራሰል ዶሚኒክ ፒተርስ

ምሉእ ስሙ 
። ብ29 መስከረም
1970 ካብ ኣቦኡ ኤሪክ ፒተርስን
ኣዲኡ ኣውሪን ፒተርስን ኣብ 
- ካናዳ ተወሊዱ። ኣብ ትምህርቱ
ብሰንኪ ህንዳዊ መበቆሉ ኵሉ ግዜ
ይጽረፍ ዝነበረ ራስል፡ መከላኸሊ
ክዀኖ ብምባል ቦክሲንግ ከም
ዝተማህረ እዩ ዝሕብር። ራሰል፡ ኣብ
1990ታት ፍሉጥ ዲጄይ ናይ ቶሮንቶ
ከም ዝነበረ’ውን ይፍለጥ።
እዚ ሕጂ ስሙ ሰማይ ኣዕሪጉዎ
ዘሎ ሞያ ኮሜዲ፡ ኣብ 1989 ኣብ
ቶሮንቶ እዩ ጀሚርዎ። ኣብ 1992
ነቲ መምህረይ ኢሉ ዝሰምዮ ጆርጅ
ካርሊን ረኸቦ’ሞ፡ ነታ “ኣብ ዝኾነ ግዜን
ቦታን ኣብ መድረኽ ደይብ፡” እትብል
ምኽሩ ኣብ ልቡ ሓዛ። ኣብ ዝገበሮም
ቃለ-መሕትታት እውን ምኽሪ ናይ
ካርሊን ብዙሕ ከም ዝሓገዘቶ እዩ
ዝዛረብ።
ራሰል፡ ኣብ 2004 ኣብ ቴለቪዥን
ካናዳ ዘቕረባ ምርኢት ኣብ መርበብ
ሓበሬታ ‘ዩትዩብ’ ምስ ተዘርግሐት
ብዝያዳ ተፈላጥነት ከጥሪ ከኣለ።
ቀጺሉ ኣብ 2007 ኣብ ካናዳ ኣብ
ዝገበሮ ምርኢት ልዕሊ 30 ሽሕ ትኬት
ተሸጠ’ሞ፡ ብብዝሒ መሽጣ ትኬት ኣብ
መላእ ካናዳ ዓቢ ስም ክሕዝ ከኣለ።
ቀጺሉ’ውን ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ
ምርኢት ዘካየደ ራሰል፡ ዝለዓለ ቁጽሪ
ተዓዘብቲ ክረክብ ብምኽኣሉ ኣብታ
ሃገር ክብረ-ወሰን ክሰብር ከኣለ። ኣብ
ኣውስትራልያ ዘቕረቦ ምርኢት’ውን
ዝለዓለ ቁጽሪ ተዓዘብቲ ስለ ዝረኸበሉ፡
ዓቢ ስም ኣትረፈ።
ብመሰረት መጽሔት ‘ፎርክስ’፡ ካብ
ሰነ 2009 ክሳብ ሰነ 2010 ኣስታት 15
ሚልዮን ዶላር ዘእተወ ራሰል፡ ምስ’ቶም
ኣብ ዓለም ዘለዉ ኮሜድያውያን
ክወዳደር እንከሎ ካብቶም ዝለዓለ
ኣታዊ ዝግሕጡ እዩ። ብዘይካ’ዚ፡
ኣብ 2008 ልዕሊ 5 ሚልዮን ዶላር
ብምእታዉ፡ ዝለዓለ ኣታዊ ዝረኸበ
ኮሜድያን ተባሂሉ ብፍሉይ ተጠቒሱ
እዩ። ናይ ዝተፈላለዩ ኣህዛብ ኣዘራርባን
ኣደማምጻ ቃላትን ዝኽእል ራሰል፡
ዝበዝሐ ስርሓቱ ኣብ ዓሌት፡ ብሄርን
ባህላዊ ልምድታትን ዘተኰረ እዩ። ናብ
ጸርፊ ዘድሃበ ኮመድያዊ ስርሓት ስለ
ዘቕርብ፡ ንብዙሓት ሰባት የቘጥዕ እዩ።
ራሰል፡ ብ10 ሰነ 2010 ሞኒካ ዲያዝ
ንዝተባህለት ጎርዞ ኣብ ኣህጉራዊ
መዓርፎ ነፈርቲ ሎስ ኣንጀለስ ናይ
መርዓ ሕቶ ኣቕረበላ። ድሕር’ዚ
ኣብ ውሽጢ 10 መዓልቲ ስነ-
ስርዓት መርዓ ፈጸሙ። ኣብ ታሕሳስ
2010 ድማ ክሪስትያን ሜሪ ፒተርስ
ዝተባህለት ጓል ተቦኮረ። ኣብ 2006
‘out sourced’፡ ኣብ 2008 ‘red
white and brown’፡ ኣብ 2011 ድማ
‘the green cord tour’፡ ከምኡ’ውን
ኣብ 2013 ‘notorious’፡ ኣብ 2016
‘almost famous’ ዝተሰምያ ኣዝየን
ፍሉጣት ስርሓት ራሰል እየን።
ናብ ዓዲ-እንግሊዝ፡ ኣመሪካ፡
ኣውስትራልያ፡ ኒውዝላንድ፡ ኣየርላንድ፡
ኣፍጋኒስታን፡ ሽወደን፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ 
ህንዲ፡ ፍሊፕንስ፡ ቬትናምን
ካልኦት ሃገራትን ብምኻድ
ኮሜድያዊ ስርሑ ኣብ
መድረኽ ወጽዩ ዘቕረበ
ራሰል፡ ሕጂ’ውን ናብ
ዝተፈላለያ ሃገራት
ብምኻድ ስራሑ ናብ
ህዝቢ ኣብ ምቕራብ ከም
ዝርከብ ይሕብር።
ካናዳ

ስም=  ካናዳ|
ምሉእ_ስም  =  ካናዳr />ካናዳ|
ባንዴራ_ስእሊ =

ማሕተም_ስእሊ =
|
መዝሙር= "O canada"br>|
ስእሊ_ካርታ = ካናዳ in itsregion.svg|

ርእሰ_ከተማ =  ኦታዋ

ሀገራዊ_ቛንቛ = እንግልዘኛ
፣ፈርንሰኛ

ዓይነት_መንግሥቲ = ባይቶ ንጉሳዊ 
ኣገዛዝኣ|መራሒ_መዓርግ =  

ጠቅላላይ ምንስተር ትሩዱ

መራሒ_ስም = ጅስተን ትሩድው|

መዓልቲ_ናፅነት = ሰነ ፳፭ መዓልቲ 1859(ሓምለ ፩፣ ፲፰፻፷፯ እ.ኤ.አ)|

ታሪኻዊ መዓልቲ = መዓልቲ ናጽነት|

ስፍሓት_መሬት =  9,984,670|

ስፍሓት_መሬት_ካብ ዓለም = ፪|

ብዝሒ_ህዝቢ =35,151,728

ብዝሒ_ህዝቢ_ብግምት_ኣብ_ዓመት = 2016 እ.ኤ.አ. |

ስም_ገንዘብ = ካናዳ ዶላር|

ዞባዊ_ሰዓት = -3.5 ክሳብ -8|

መእተዊ_ስልኪ = +1|

መርበብ_ መራኸቢ = ca.}}

ካናዳ አብ ሰሜን ኣመሪካ ትርከብ ሀገር'ያ ኰይና። ጎረቤት ዩናይትድ ስቴት ኣሜሪካን ግሪንላንድ እያ። 13 ክፍለ ሃገራት ኣለዋ። ርእሰ ከተማ ኦታዋ ትብሃል ኰይና ካናዳ ብስፍሓት ካብ ዓለም ካልአይቲ እያ። ድሕሪ ሩስያ ቀጺላ  ማለት'ዩ።

መደብ:ሃገራት ሰሜን ኣመሪካ
ብራዚል

**ብራዚል** ()፣ ብወግዒ **ፈደራላዊት ሪፓብሊክ ብራዚል** ()፣ ምብራቓዊ ፍርቂ ኣህጉርን ገለ ጉጅለታት ንኣሽቱ ደሴታት ኣብ ኣትላንቲክ ውቅያኖስን ዝሓቖፈት ኣብ ደቡብ ኣመሪካ ልኡላዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ብራዚልያ፣ ዝበዝሐ ህዝቢ ዘለዋ ከተማኣ ድማ ሳኦ ፓውሎ እያ። ኣብ ኣመሪካ ሳልሰይቲ ዝዓበየት ሃገር እያ። ልዕሊ 8.5 ሚልዮን ትርብዒት ኪ.ሜ. ዝግመት ስፍሓት ዘለዋ ኮይና፣ ብጠቕላላ ስፍሓት (ማዕረ 50% መሬት ደቡብ ኣመሪካ) ኣብ ዓለም ሓሙሻይ ዝዓበየት ሃገር እያ።

መደብ:ብራዚል
መደብ:ሃገራት ደቡብ ኣመሪካ
ኣይቮሪ ኮስት

thumb|right
**አይቮሪ ኮስት**

መደብ:ሀገራት ኣፍሪቃ
መደብ:ሃገራት ኣፍሪቃ
ኢራን

thumb|ኢራን
thumb|

**ኢራን** (ፋርስኛ: *ایران*) ኣብ ሃገር ኢያ ኣብ ምዕራብ ኤስያ ዝርከብ።
ፖለቲካ

ኣግኣኣዝያን ኣብ 18-19 ክፍለ ዘመን ናይ ህዝበ ግእዝ ሃገረ(nation state) ዝነበረት ጽዮናዊት ሃገር እያ፡መራሒኣ ንጉሰ፡ነገስት ዘ ጽዮን ዮዉሃንስ ራብዓይ ኔሪ፡እዛ ኣግኣዝያን ሃገር ቅድሚ ኣክሱም ስልጣን እያ ኔራ፡ብሓጺሩ ናይ ግእዝ/ትግሪኛ/ተጋሩ ኩሉ ሓደ እዩ፡ሓደ ሽም ሓደ ህዝቢ እዩ፡ኣክሱም፡ስልጣን ዝፈጠሩ ከተማታት መጠራ፡ወደብ ኣዱሊስ፡ቃንቃ ግእዝ ፈጢሮም ኣክሱም ጽዮን ርእሰ ከተመኦም ጌሮም ን3000 ዓመት ብዘይ ምቁራጽ ካብተን ሽዑ ዝነበራ ዓርሞሽሽ ስልጣኔታት፡ቻይና፡ሮማ፡ፐርሻ ሓደ ኣክሱም ወይ ግእዛዉያን ስልጣኔ እዩ።

ኣብ 10ክዘ ብዮዲት ጉዲት ሓያል ዕንወት በጺሕዎ ምኽንያቱ እስልምና ኣብ 7ን 8ን ክዘ ነተን ብቀይሕ ባሕሪ መንግድቱ ዝነበራ ስልጣኔታት ፐርሻ ቻይና ሮማ ስለ ዘዳኸመን ዝሰዓረን፡ኣክሱማዉያን/ግእዛዉያን ከኣ ብመጠኑ ተዳኺሞም ግን ንዮዲት ጉዳት ስዒሮሞ፡

ቀጺሉ ሽርሕን ተንኮልን ኣምሓራ ሽዋ ካብ 14ክዘ ክጻብኦ ጀሚሩ ቀጺሉ ኣዕራብ ኣስላም ካሊፌት ንኣሕመድ ግራኝ ሶማላዊ ብምሕጋዝ ወራር ፈጺሙ ተሳዒሩ፡15ክዘ ዘርዓ ያቆብ ኣምሓራ ክወርር ፈቲኑ ተሳዒሩ ድሕሪኡ ዘመነ መሳፍንቲ ኣርኪቡ ካብ 16ክዘ ክሳብ መጀመርታ 19ክዘ ደማዊ  ኩናት ምስ ቱርኪን ኣዕራብን ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ኣካይድና ኣይተሳዓርናን ስዒርናየን፡

ድሕሪኡ እቲ ሓያል ንጉሰ ነገስት ዘ ኣክሱም ጽዮን ኣብ 19 ክፍለ ዘመን ነጊሱ ዮዉሃንስ4ይ፡ንቱርኪ ንግብጺ ንማህዲስት ሱዳን፡ንድርቡሽ ናይ ኣስላም ዝተዋጽአ ሓይሊ ስዒሩ ከኣ ዳግማይ ኣክሱም ስልጣኔ ሃገረ ኣግኣዝያን ካብ ኣከዉሃ ምላሽ ትግራይ ክሳብ ቀይሕ ባሕሪ ዝዶባታ ከም ቀደማ ሃገር መስረተ፡

ኣብዚ እዋን ግን ምስ ማህዲስት እንዳተዋግእ ኮሎ ተሰዉአ፡ነዚ ዕድል ብምጥቃም ብዉሽጢ ኣምሓራ(ሚኒልክ ሽዋ) ብቀይሕ ባሕሪ ጥልያን ወረራ ብምግባር ንኣግኣዝያን ኣብ ክልተ መቒሎማ ነታ ሓንቲ ኤርትራ ኢሉ ጥልያን ገዚእዋ፡ነታ ሓንቲ ትግራይ ከኣ ኣብ ትሕቲ ሚኒልክ ኣምጛራ ኣተወት ሃገረ ኣግኣዝያን ኣብ ክልተ ተመቕለት፡ን129 ክሳብ ሕጂ ተመቒላ ሓይሊ ህዝበ ግእዝ/ተጋሩ/ትግሪኛ ኣብ ክልተ ተመቒሉ ተዳኺሙ ይርከብ።

ነዚ ኢና ከኣ ክንመልሳ ደሊና።ምስ ተጋሩ ሓደ ኢና፡ተፈላሊና ዝሰዓርናዮ ጸላኢ የለን፡ናይ ሓባር ዕጫ እዩ ዘለና፡ስልጣኔናን ዓባይ ሃገረ ኣክሱማዉን ሃገረ ኣግኣዝያን ክንመልስ ንብል ዘለና።ቻይና ሳላ ስልጣኔ ማ ዝመልሰት እያ እዛ ንርእያ ምዕብልቲ ሓያል ኮይና ዘላ።

ብዘይ መንነት ሃገር የለን፡መንነትና ኢርትራዊያን ዘይኮናስ ግእዛዉያን ኢና፡ታሪኽና፡ባህልና፡ቃንቃና፡ሕጊ እንዳባና ክንመልስ ኣለና ሽዑ ሃገር ንበሃል፡ጥልያን ነዚ መንነትና ኣጥፊኡ እዩ ሓዲሽ ኤርትራዊ መንነት ክህበና ፈቲኑ ኢሰያስ ኣፎርቂ ዉን ነዚ መንነት ጥልያን እዩ ኣብ ልዕልና ኣብ ልዕሊ ትግሪኛ ክሰርሖ ህርድግ ኢሉ ግን ኣይከኣለን፡ኢሰያስ ንህዝቢ ትግሪኛ/ተጋሩ ኣይፊኡ ወይ ኣዳኺሙ ልክዕ ከም ናይ ጥልያን ሓዲሽ ኤርትራዊ መንነት ክፈጥር ደልዩ የጥፋና ኣሎ።

ታሪኽ መፍትሒ ሽግርካ'ዩ።// 

ቅድሚ 18 ክፍለ ዘመን፥ ከ አንታይ ኢና ኔርና ግአዝ ከም ዘይነበርና መቸም ምስክር አዚ ጽሕፍኩም ኢዩ ። ስለዚ ሕጂ ተጋሩ ኤርትራዊያን ኢና ክክክ ።
ኣግኣዝያን

ትግራይ (ሓሓንሳዕ ትግረ፣ትግሬ) ዝብል መፀውዒ ማእኸል ኣክሱማዊ ንግስነትን ስልጣነን ንዝነበረ፡ ካብ ቀይሕ ባሕሪ ክሳብ ኣላውሃን ባምቢሎ ምላሽን ንዝተዘርገሐ ግዝኣት፣ህዝብን ቋንቋን ዝውክል ስያመ እዩ [1]። ኣብ ዘቤታዊ ብራናታትን ደጋዊ ሰነዳት ታሪኽ ማእኸላይ ዘመንን ብሔረ ትግራይ (The Tigray Nation)፣ ንግስነት ትግራይ (Kingdom of Tigray) ፣ ልሳነ ትግራይ (The Tigray Language) ዝብሉ ስያመታት እምብዛ ዝውቱራት እዮም።

ድሕሪ ምድኻም ስልጣነ ኣክሱም ብፍላይ ድሕሪ 14 ክ/ዘ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ክልተ ንግስነታዊ ምሕደራታት ዝተመቐለት ኰይና፡ እቲ ካብ መረብ ንኣንፈት ሰሜንን ምዕራብን ዝርከብ ንገማግም ሰሜናዊ ምዕራብ ቀይሕ ባሕሪ ዘጣቓለለ ግዝኣት ኣብ ትሕቲ ባሕሪ ነጋሲ፤ እቲ ካብ መረብ ንኣንፈት ደቡብ ክሳብ ኣላውሃን ባምቢሎ ምላሽን ( ላስታን ሰሜንን ዝሓወሰ) ግዝኣት ድማ ኣብ ትሕቲ ትግረ መኰንን ይማሕደር ነበረ። ካብ 1520 ክሳብ 1525 ዓ.ም.ፈ ኣብ ምድረ ሓበሻ ምብፃሕ ዘካየደ፡ ንፖርቹጋላዊ ልኡኽ ቆንሲላ ይመርሕ ዝነበረ ኣባ ፍራንሲስኮ ኣልቫሬዝ ኣብ ዝጽሓፎ መጽሐፍ ከም ዝሕብሮ እቲ ንግስነት ትግራይ ዝብል ስያመ ንክልቲኦም ማለት'ውን ንባሕሪ ነጋስን ትግረ መኮንን ዝውክል ሓበራዊ ስያመ እዩ [2]።

ድሕሪ ናይ 1557 ዓ.ም.ፈ ወራር ቱርኲ ኣካል ንግስነት ትግራይ ዝነበረ ገምጋም ቀይሕ ባሕሪ ኣብ ትሕቲ ፅልዋ ግዝኣተ-ሓፀይ (ሓፀይነት) ቱርኪ ወደቐ። ግዝኣትን ክብርን ባሕሪ ነጋሲ ክንእስ ጀመረ። ካብ ደጊያት ክፍለ-ዋሕድ ጀሚሩ ድማ ክልቲአን ግዝኣታት ትግራይ ብሓደ ራእሲ ወይ ደጊያት ዝመዓርጉ ላዕለዋይ ገዛኢ ክመሓደራ ጀመራ። እቲ ግዝኣት ብመንፅር ዝርግሐ-መሬት ክፅዋዕ እንተሎ ባምቢሎ-ምላሽ፡ በቲ ብሔራዊ ስያመ እቲ ሕዝቢ ክፅዋዕ ከሎ ድማ ንግስነት ትግራይ ይብሃል ነበረ። ከም እሊ ራእሲ ዓንደ-ሃይማኖት፣ ራእሲ ስሑል ሚካኤል፣ራእሲ ወልደ-ስላሴ፣ደጊያት ሱባጋድስ፣ ደጊያት ውቤ፣ ንጉሰ ወልደ-ሚካኤል (ብልምዲ ኣገው ንጉሰ ተባሂሉ ዝፍለጥ) ብክልቲኡ ሸነኽ መረብ ንዝርከብ ግዝኣት ትግራይ ዘመሓደሩ መሳፍንቲ እዮም [3]። ሓፀይ ዮሓንስ እውን ኣብ መጀመርታ ርእሰ-መኳንንተ ትግራይ ተሰምዩ ንምሉእ ትግራይ፡ ፅንሕ ኢሉ ድማ ንምሉእ ምድረ ሓበሻን ክንይኡን ተቖፃፂሩ ንጉሰ-ነገስት ኰይኑ ገዚኡ እዩ። ኣብ ጊዜ ንግስነት ሓፀይ ዮሓንስ ብፍሉይ ኣውሮፓውያን መንግስታት ንምቅርማት ሃገራት ኣፍሪካ ዝጓየያሉ ምስ'ቲ ምንባሩ፡ ዳርጋ ምሉእ ዘመነ-ንግስነቶም ኣብ መከተ ባዕዳውያን ገዛእትን ወረርትን እዮም ኣሕሊፎምዎ። ኣብ ጉንደትን ጉራዕን ኣንጻር ግብጺ፣ኣብ ተድዓሊ (ደጉዓሊ) ኣንፃር ጣልያን ዝተኻየዱ ዕዉት ወተሃደራዊ ወፍርታትን ግጥማትን ነዚ ዘረጋግጹ እዮም።

ይኹን እምበር ድሕሪ ናይ 1889 ዓ.ም.ፈ መስዋእቲ ሓፀይ ዮሓንስ፡ መረብ ምላሽ ኣብ ትሕቲ ባዕዳዊ መግዛእቲ ጣልያን ወዲቓ "ኤርትራ" ዝብል ሓዱሽ ስም ተዋሂቡዋ፡ ብውዕሊ ውጫለ ግዝኣት ጣልያን ኰይና። እቲ ዝተረፈ ክፋል ትግራይ ድማ ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ምኒሊክ ንጉስ ሽዋ ወዲቑ።

## 

[1] Manuel de la langue tigraī: parlée au centre et dans le nord de l'Abyssinie, J. Schreiber, 1887 .  

[2] Narrative of the Portuguese embassy to Abyssinia during the years 1520-1527 (pg. 290, 408) https://archive.org/details/narrativeofportu00alvarich/page/73/mode/1up?q=Tigra
ንግዲ

**ንግዲ** ምምሕልላፍ ይጠቓልል ኣቕሓ ወይ ከኣ ኣገልግሎታት ምስ ሓደ ሰብ ወይ ከኣ ኣካል ናብ ካልእ ሰብ, ብዙሕ ጊዜ ብለውጢ ናብ ገንዘብ. ስነ-ቍጠባዊ ምስክር ስርዓት ወይ መርበብ እቲ ከም ንግዲ ከም ዕዳጋ.

ችርቻረ ንግዲ ናይ ሽያጥ ይጠቓልል ኣቕሓ ኣቕሑ ንግድ ካብ ብጣዕሚ ቀዋሚ ቦታ (ከም ክፋል ክፍሊ ክዙን, ባዛር ወይ ኪዮስክ), ብመስመር ወይ ከኣ ቡስጣ, ብንእሽተይ ወይ ከኣ ብውልቀ-ሰብ ምሉእ ብቐጥታ ንምጥቃም ወይ ከኣ ኣህለኸ ብ ዓዳጊ. ጃምላ ንግዲ ተባሂሉ ሳዕስዒት ክ መራኸቢ ብ ኣቕሓ እቲ እዮም ተሸይጡ ከም ኣቕሑ ንግድ ናብ ቸርቻሪ, ወይ ከኣ ንኢንዱስትሪ, ንግዳዊ , ትካላዊ , ወይ ከኣ ካልኦት ሞያዊ ንግዲ ተጠቀምቲ, ወይ ከኣ ንኻልእ ጀማሊ ከምኡውን ኣዛመደ ተጸጋዒ ኣገልግሎት.
ኔዘርላንድ

**ኔዘርላንድ** (፣ )፣ ምስ ደሴታት ኣሩባ፣ ኩራሳውን ሲንት ማርተንን ብሓባር ንግስነት ኔዘርላንድ ይምስረታ፣ ካብ ኣርባዕቲኤን ዝዓበየት ቅዋማዊት ሃገር እያ። ኔዘርላንድ ኣባል ኤውሮጳዊ ሕብረት እያ።

እታ ሃገር መብዛሕትኡ ግዜ ከም ***ሆላንድ*** ተባሂላ እያ እትፍለጥ፣ ምኽንያቱ ስም እቲ ኣዝዩ ጸላዊ ወይ ኣገዳሲ ታሪኻዊ ዞባኣ፣ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል እታ ሃገር ዝርከብ።

መደብ:ኔዘርላንድ
መደብ:ሃገራት ኤውሮጳ
ሜክሲኮ

**ሜክሲኮ** (፣ )፣ ወግዓዊ **ሕቡራት መንግስታት ሜክሲኮ** (፣ )፣ ኣብ ደቡባዊ ሰሜን ናይ ሰሜን ኣመሪካ ክፋል እትርከብ ሃገር እያ። ርእሰ ከተማ ከተማ ሜክሲኮ እያ።


Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-02-1980-gje.jpg|Mexico City
Teotihuacan-10-Sonnenpyramide-Aufgang-1980-gje.jpg|Teotihuacan
Nevado de Toluca-04-Krater-1980-gje.jpg|Nevado de Toluca
Mitla-10-Ruinen-Saeulenpalast-Spanische Kirche-1980-gje.jpg|Mitla
Palenque-06-Palastgruppe-Innenhof-1980-gje.jpg|Palenque
Uxmal-02-Schildkroetentempel-Ballspielplatz-Nonnenviereck-1980-gje.jpg|Uxmal
Chichen-Itza-04-Tempel der Krieger-1980-gje.jpg|Chichen-Itza
Isla Mujeres-04-Boote-Muscheln-1980-gje.jpg|Isla Mujeres


መደብ:ሜክሲኮ
መደብ:ሃገራት ሰሜን ኣመሪካ
መደብ:መዋቕራት ሃገራት
ባንዴራ

**ባንዴራ** ወይ **ሰንደቕ ዕላማ** ማለት፣ ብዝተፈላለየ ሕብርታት ኣብ ጨርቂ ዝተሳእለ እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ድማ፣ መልእኽቲ ዘለዎ እዩ።
ቋንቋ እንግሊዝኛ

እንግሊዝኛ ኣብ ዓለምና ካብቶም ብብዝሒ ዝዝረቡ ቋንቋታት ሓደ እዩ። ኣብ ከም ኢንተርነት፡ መዘናግዒ፡ ሲነማ፡ ኣህጉራዊ ንግዲ፡ ዲፕሎማሲን ሳይንስን ዝኣመሰሉ ዓውድታት ዓብላሊ ቋንቋ እዩ። ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ፡ ካናዳ፡ ኣውስትራልያን ኒውዚላንድን ከምኡ’ውን ኣብ ካልኦት 59 ግዝኣታት ዓለም ዓብላሊ ቋንቋ እዩ።

ቀዳሞት መልክዓት እንግሊዝኛ ካብ ማእከላይ ዘመን ዓዲ እንግሊዝ ዝጅምር እዩ።

## ታሪኽ
እቶም ቀዳሞት መልክዓት እንግሊዝኛ ካብ ማእከላይ ዘመን ዓዲ እንግሊዝ ዝጅምሩ ኮይኖም፡ ውህደት ዝተፈላለዩ ላህጃታት ጀርመን ኮይኖም ኣብቲ ሽዑ ብሓባር "ኣንግሎ-ሳክሶን" ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዝነበረ እዩ። እዞም ላህጃታት እዚኣቶም ቅድሚ ወራራት ኣንግልስ፣ ጁትን ሳክሶናውያንን ብተለምዶ ኣብኡ ዝዝረቡ ዝነበሩ ቋንቋታት ሰልቲክ ተጸልዮም እዮም። መግዛእቲ ስካንዲናቭያን ድሒሩ ኖርማንን ነዚ "ኣንግሎ-ሳክሶን" ካብ ብሉይ ኖርዝን ፈረንሳን ዝመጹ ቃላት ክሕውስ ምኽንያት ኮይኑ። እቲ ጽልዋ ብቐንዱ ካብዚ ዳሕረዋይ እዩ ነይሩ፣ እዚ ድማ እንግሊዝኛ ካብቲ እቲ ከባቢ ብሃጸያዊ ግዝኣት ሮማ ኣብ ዝተታሕዘሉ እዋን ካብ ላቲን ዝተቐድሐ ቃላት ንላዕሊ ብዙሕ ናይ ላቲን ቃላት ክህልዎ ገበሮ። እዚ ድማ ማእከላይ እንግሊዝኛ ወለደ።

## ቋንቋዊ መግለጺ

### ምጽሓፍ
እንግሊዝኛ ንፊደላት ላቲን ምስ ገለ ድምጽታት ናይቲ ቋንቋ ንምትዕጽጻፍ ብገለ ምምሕያሻት ይቕበሎ። እዚ ፊደላት እዚ፤

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

### ሰዋስው
እንግሊዝኛ ብዙሕ ካብቲ ልሙድ ባህርያት ቋንቋታት ኤውሮጳ ኣለዎ። እቲ ስም ኣብ መንጎ ንጽልን ብዙሕን ዘሎ ፍልልይ የቕርብ። ኣብ ዘመናዊ እንግሊዝኛ፡ ዘይከምቲ ቅድሚኡ ዝነበረ ናይ ብሉይ እንግሊዝኛ፡ እቲ ስም ናይ ጾታ ወይ ንጉዳይ ፍልልይ ኣይገብርን። ፍልልያት ፊደላት ኣብ ዘመናዊ እንግሊዝኛ ኣብ ተውላጠ ስም ጥራይ ዝተሓጽረ እዩ፣ ከምቲ ንኣብነት ኣብ ቋንቋታት ሮማንስ ዝግበር።

ኣብ ስርዓተ ቃላት፡ እንግሊዝኛ ከም ቋንቋ ጀርመንን ሮማንስን ተመሳሳሊ ፍልቀት ኣሕሊፉ እዩ። "ውሁድ ቅርጽታት ፍጹም" ንፍጹም ገጽ ንምግላጽ፡ "ፐሪፍራስቲክ ቅርጽታት" ድማ ምስ ግሲ ser ነቲ ገስጋሲ ወይ ቀጻሊ ገጽ ንምግላጽ ተፈጢሮም ኣለዉ። ካልእ ተመሳሳልነት ድማ ምምዕባል መጻኢ ቅርጽታት ካብ ሓገዝቲ ግሲታት እዩ። ኣብ መንጎ እንግሊዝኛን ካልኦት ቋንቋታት ጀርመንን ሮማንስን ዘሎ ኣገዳሲ ፍልልይ፡ ምድኻም ናይቲ ትሕተ-ቅርጺ ዝብል ስሚዒት እዩ። ብተመሳሳሊ እንግሊዝኛ ከም ቋንቋታት ጀርመን፡ ሆላንድን ሮማንስን ካብ መርኣያ ቅርጽታት ሓቀኛ ውሱናት ጽሑፋት ፈጢሩ እዩ።

## መወከሲታት


መደብ:ፊደላት
ሳሞአ

ሳሞአ, ናይ ርፑብሊክ ኣብ ፖሊነይስ ኢያ። ኣብ ኦስያን ድማ ትርከብ። ደሴት ጥራይ ስለ ዝኾነት ድማ፣ ብማይ ጥራይ ተብኢባ ትርከብ። ኣብ ሳሞአ ልዕሊ 200.000 ሰባት ይቅመጥዋ። ኣብ ሳሞአ ቋንቋ ሳሞአኛ ይዛረቡ። ርእሲ ከተማ ናይ ሳሞአ ኣፕያ ትብሃል። ታላ ዝብሃል ባጤራ ድማ ይጥቀሙ። 99,7% ካብ ቶም ሰባት ድማ ክርስትና ሃይማኖት ኣለዎም።   

ሳሞአ ኣብ 1962 ካብ ኒው ዘይላንድ ነጻ ኮይና። ኣብዚ ግዜ ግን ሳሞአ ጠቅላላ ናጻ ኢያ።

## ታሪኽ
ሳሞአ ኣብ 1962 ካብ ኒው ዘይላንድ ነጻ ኮይና። ኣብዚ ግዜ ግን ሳሞአ ጠቅላላ ናጻ ኢያ።

## ዴሞግራፊ

ኣብዛ ሰእሊ ብቁሩብ ናይ ሳሞአ ሰባት ምስሊ ትርኢ።

## ሃይማኖት
ኣብ ሳሞአ ኣስታት 98% ናይ ቶም ህዝቢ ክርስትና ሃይማኖ ትኣለዎም።

## ጂዮግራፊ

## ስፖርት
ፍሉጥ ሃገራዊ ስፖርት ናይ ሳሞአ ሩግብይ ኢዩ። ሳሞአ ዋላ'ኳ ንኡሽቶይ ሃር ከላ፣ ሩግብይ ግን ብዝለዓለ ነጥብታት ኢያ ትጽወት። እታ ሃገር ኩሉ ግዜ ኣብ ቶፕ 20 ካብተን ዓለምወረት ናይ ሩግብይ ፍልጥቲ ኢያ። ከምኡ ውን ኣብ ናይ ዓለም ቻምፕዮን ስዒራ ትርከብ።
ዓረብኛ

ዓረብኛ

----

 ا أ إ آ ب ت ة ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل لا لأ لإ لآ م ن و ؤ ي ئ ء 

َ ً ُ ٌ ِ ٍ ّ ْ 

መደብ:ፊደላት
ኣፕያ

**ኣፕያ** ርእሲ ከተማ ናይ ሃንቲ ካብተን ኦስያን ደሴት ግሩብ ሃገረ ሳሞአ አያ። እቶም ሰባት ኣብኡ ቋንቋ እንግሊዝኛን ሳሞአኛን ይዛረቡ። ኣፕያ ሓንቲ ንእሽቶይ ከተማ ኮይና ኣስታት 38.800 ሰባት ድማ ይቕመጥዋ (2001)። ናይ ሳሞአ ሓንቲ ከተማ ብማይ ዝተከበበት ድማ እያ።

ክዑሶ እግሪ ናይ ሳሞአ ኣብ ሳሞአ አጽወት። እቲ ጸወታታት ድማ ኣብ ናይ ሳሞአ ዓቢ ክዑሶ እግሪ ዳ ይጽወት።.

## ስእልታት

File:Samoa Apia Map.png|ትልሚ ናይ ኣፕያ
File:Apia market (13886888335).jpg|ዕዳጋ ኣብ ኣፕያ
ቋንቋ ትግርኛ

**ትግርኛ** ኣብ ኤርትራን ኣብ ሰሜናዊ ኢትዮጵያን ኣብ ክልል ትግራይ ዝዝረብ ሴማዊ ቋንቋ እዩ። ፊደላት ትግርኛ ካብ ኣብ ስልጣኔ ኣኽሱም ዝጀመረ ፊደል ግእዝ ዝፈለቑ እዮም። ኮይኑ ግን ትግርኛ ዶ ወይስ ግእዝ እዩ ዝቕድም ዝብል ሕቶ ክሳብ ሕጂ መጽናዕቲ ዘድልዮ እዩ። ኣብ ካልእ ሓሳብ እውን ግእዝ ዝበሃል ቋንቋ ነይሩ ኣይፈልጥን፡ ስልጣኔ ኣኽሱም ኣብ ጥርዚ ምዕባሌ ምስ በጽሐ፡ ንጽሑፋዊ ጉዳያት ንምግልጋል ከም ፊደል ዝማዕበለ እዩ ዝብሉ እውን ኣለዉ። በዚ ኮነ በቲ ኣብ ዓለም፡ ቋንቋ መትኒ ህይወት ደቂ-ሰባት እዩ። ምናልባት፡ ቋንቋ እንተዘይፍጠር ተበጺሑ ዘሎ ዕቤትን ምዕባለን ክሳብ ክንድ’ዚዶ ምሰጐመ ኢልካ ሕቶ ክተልዕል ድማ ባህርያዊ እዩ። ምኽንያቱ፡ ስኒትን ሓድነትን ንምህዞታት ዝሕግዙ ሓሳባት ግድን ኣብ ሓባራዊ መረዳእታ ሰባት ኪምርኮሱ ኣለዎም። ንባዕሉ ሰባት ብስኒት ማሚቖም ኪነብሩ ዘኽእሎም መሰረታዊ ረቛሒ’ውን ሓይሊ ሓባራዊ ቋንቋ ምዃኑ ዝሰሓት ኣይኮነን። ስለዚ፡ ቋንቋ ቀንዲ ህይወት ወይ እስትንፋስ ሓባራዊ ናብራ ደቂ-ሰባት ምዃኑ ኣየማትእን። በዚ መንጽር፡ ደቂ-ሰባት ማዕረ-ማዕረ ካልእ ንጥፈታቶም ንምዕባለን ዘመናውነትን ዚጥቀምሉ ቋንቋ’ውን ከይትሓለሉ ኪጽዕሩ ይግባእ።

ብርግጽ፡ ቋንቋ ምስ ግዜን ኩነታትን ኪምዕብል ናቱ ዳይናሚካዊ መስርሕ ኣለዎ። ልዕሊ ኩሉ ግን፡ ተጠቀምቲ ወይ ተዛረብቲ ሓደ ቋንቋ ብውሕዱ ንምዕቃቡ፡ ካብኡ ሓሊፉ ድማ ንምዕባለ ዝግልገልሉ ቋንቋ ኣደኦም ክሳብ ህይወቶም ከሕልፍሉ ይረኣዩ’ዮም። ብመሰረቱ፡ ህላወ ይኹን ትንሳኤ ሓደ ቋንቋ ንህላወን ትንሳኤን ተጠቀምቱ’ውን ጸላዊ ስለዝኾነ። ብሓጺሩ፡ ኣብ ሓደ ሃገር ፖለቲካዊ ኣገዳስነት ሓደ ቋንቋ ኣጸቢቑ ኪዓዝዝ እንተኾይኑ፡ ትካላት ቋንቋ ኪምስረታን ኪንቀሳቐሳን ይግባእ። ብዘይካ’ዚ፡ ብፍላይ ትካላት ስርዓተ-ትምህርትን መራኸቢ ብዙሓንን ሓደ ልኡላዊ ሃገር ንዘመናዊ ቅርጺ ይኹን ምዕባለ ሓደ ቋንቋ ወሳኒ ግደ ኣለወን።

## ስርዓተ ጽሕፈት

መደብ:ቋንቋ ትግርኛ
መደብ:ናይ ቋንቋ መዋቕራት
መደብ:ናይ ኤርትራ ቋንቋታት
መደብ:ናይ ኢትዮጵያ ቋንቋታት
ታሪኽ

ታሪኽ ታሪኽ ማለት፡ ኣብ ሕሉፍ ዘጋጠመ ነገራት ተመሊስካ ትሪእዮ እዩ። ታሪኽ ድማ ብብዝሒ ኣብ መጽሓፍ፣ ብዘመውኢ ድማ ኣብ ኢንተርነ ትክትርእዮ ትክእል። ንኣብነት፣ ዊኪፔዲያ። ታሪኽ ብቋንቋ እንግሊዝኛ ትጽዋዕ። ባህልታትን ህዝባዊን ውን ትሪእየሉ።
ክሪስትያኖ ሮናልዶ

**ክሪስትያኖ ሮናልዶ ዶስ ሳንቶስ ኣቫይሮ** ( 5 ለካቲት 1985) ተጻዋቲ ናይ ሃገረ ፖርትጋል ህቡብ ተጻዋታይ ቦታ ጸጋም ቅድሚት ኢዩ። ኣብ 2018 ካብ ጋንታ ርያል ማድሪድ ናብ ጋንታ ጁቨንቱስ ግዒዙ። ቀዳመይቲ ጋንታታት ዝኣተወን ጋንታ፡ ስፖርቲን ሊሳቦንን፣ ማንቸስተር ዩናይትድን ይባሃላ። ክሳዕ 2013 ብዋጋ ዝኸበረ ተጻዋታይ ነይሩ። ኣብ 2015 ናይ ዓለምና ብጎ ልዝነፈዐ ናይ ቻምፕዮን-ሊግን አውሮጳ-ሊግን መዳልያን ና ይወርቂ ዋንጫን ተሰሊሙ ነይሩ። ናይ ርያል ማድሪድ ዝነፈዐ ብጎል ውን ንሱ ኢዩ ነይሩ።.
ኒው ዘይላንድ

ኒው ዘይላንድ (እንግሊዝኛ: *New Zealand*, Maori: *Aotearoa* (ኣደማምጻ (IPA): [aɔˈtɛaɾɔa])) ሓንቲ ሃገር ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ካብ ኦስያን ትርከብ። ካብ ክልተ ዓበይቲ ደሴታት ትርከብ።
ታላ

| ስም ባጤራ   ፡            ታላ

| ሃገር          ፡           ሳሞአ

ታላ  ባጤራ ናይ ሳሞአ እዩ. 

ታላ ድማ ብ: 1, 2, 5, 10, 20, 50 ሳንቲም 1 ታላ አያ. ብወረቀት ድማ 2, 5, 10, 20, 50 en 100 ታላ አዩ.

## ባጤራ

* ሰእሊ ታላ ናይ ወረቀት
ሳሞአኛ

| ስም ቋንቋ             ፡                     ሳሞአኛ ( gagana samoa )

| ዝዛረቡሉ ሃገር          ፡               ሳሞአ፣ ኣመሪካ-ሳሞአ

| ብዝሒ ተዛብቲ         ፡              370.000 ሽሕ ሰባት

| ፊደል                    ፡               እንግሊዝኛ ፊደል

አቲ ሳሞአኛ (*Gagana Samoa*) ናይ ኣውስትሮ ቋንቋ ብልምዲ ድማ ቋንቋ ናይ ሳሞአን ኣመሪካ-ሳሞአን (ጥቃ እንግልዘኛ) ቋንቋ እዩ. ኣብ ኣውስትራልያ ውን ተዛብቲ ቋንቋ ሳሞአኛ ኣለዉ, ኒው ዘይላንድ፣ ቶንጋን ዩናይትድ ስተትስ. ኣብ ምሉእ ዓለም ድማ ልዕሊ 370.000 ሰባት ቋንቋ ሳሞእኛ ይዛረቡ.

ሳሞአኛ ብ እንግሊዝኛ ፊደል ይጽሓፍ። ኣስታት 15 ፊደላት ድማ ኣለዎ.
ናቕፋ (ባጤራ)

alt=|300x300px

| ስም ባጤራ          ፡          ናቕፋ (ባጤራ)

| ስም ሃገር               ፡          ኤርትራ

**ናቕፋ፣** ባጤራ ናይ  ኤርትራ እዩ። ሓደ ናቕፋ፣ ሚእቲ ሳንቲም እያ።

ናቕፋ ኣብ ክልተ ይምቀል። ናይ ወረቐት ገንዘብን፣ ናይ ሓጺን ገንዘብን።  ናይ ወረቀት ገንዘብ 1,5,10,20,50ን 100ን እየን። ናይ ሳንቲም ድማ፣ 1,5,10,25ን 50ን 100ን እየን።

ብዕለት 08.11.1997 ናቅፋ ወግዓዊ ባጤራ ኤርትራ ኮይኑ።

ዓለም-ለኻዊ ኮድ ISO code: ERN እዩ

## ስእሊ ናይ ባጤራ


መደብ:ኤርትራ
ስጳኛ

**ስጳኛ** (ብስጳንኛ፦ *España*)፣ ወግዓዊ **ንግስነት ስጳኛ** (ብስጳንኛ፦ *Reino de España*)፣ ልኡላዊት ስግረ-ኣህጉራዊት ሃገር ኮይና፣ ከም ማሕበራውን ደሞክራስያውን ሃገር ሕጊ ዝተመስረተትን መልክዕ መንግስታ ድማ ፓርላማዊ ንግስነት ዝኾነትን እያ። ሓንቲ ካብተን ንኤውሮጳዊ ሕብረት ዝቖማ ዕስራን ሸውዓተን ልኡላውያን ሃገራት እያ። ርእሰ ከተማኣ ኣብ ማድሪድ ዝርከብ ግዝኣታ፣ ነፍሲ ወከፈን ብሓምሳ ኣውራጃታት፣ ክልተ ርእሰ ምሕደራውያን ከተማታትን ኣብ ሰሜን ኣህጉር ኣፍሪቃ ዝርከባ ዝተፈላለያ ፕላዛስ ደ ሶበራንያን ዝቖማ ዓሰርተ ሾብዓተ ርእሰ ምሕደራውያን ማሕበረሰባት ዝተወደበት እያ።

መደብ:ስጳኛ
መደብ:ሃገራት ኤውሮጳ
ኤስያ

ኤስያ ሓንቲ ክፍለ ሃገር ኮይና፣ እታ ዝዓበየት ክፍለ ሃገር እያ።
ኢንዶኔስያ

ኢንዶስያ፣ ሓንቲ ሃገር ኮይና፣ ኣብ ኣስያ ትርከብ። ርእሲ ከማ ናይ ኢንዶኔስያ ጃካርታትበሃል። ኣብ 16.000 ዝተመቀለት ደሴት ድማ እያ። ቋንቋ ባሃሳ ኢንዶኔስያ ድማ ይዛረቡ። ልዕሊ 16.000 ሽሕ ሰባት ድማ ይቅመጥዋ። ባንዴራ ኢንዶኔስያ ካብ ክልተ ሕብሪ ተሰሪሓ ትርከብ። ቀይሕን ብጫን። ዝበዘሐ ክፋል ሰባት ሃይማኖት ድማ ኣስላም እዩ።
ምስልምና

**ምስልምና** (ዓረብ: اسلام (*islām*) ወይ الإسلام (*al-islām*) ሃይማኖት እዩ።
ፖላንድ

** ርፒብሊክ ፖላንድ**(ፖሊሽ: Polska) ሓንቲ ኣዝያ ዓባይ ሃገር ናይ ኤውሮጳ ኮይና፣ ኣስታት 39.000.000  

ሚልዮን ሰባት ይቅመጥዋ።ርእሲ ከተማ ናይ ፖላንድ, ዋርሳው ትበሃል. ፖላንድ ብ7 ሃገራት ተከቢባ ትርከብ። ንሳተን ድማ፥ ጀርመን፣ ትየቼ፣ ስሎዋክ፣ ሩስያ፡ ሊታወን፡ ዩክረይንን ቤላሩስን እየን። ቋንቋ ሃገር ናይ ፖላንድ።

ፖሊሽ *እዮ*.  ስፍሓት መሬት ናይ ፖላንድ ድማ 312,696 ስለ ዝኾነ ድማ፣ ሓንቲ ዓባይ ሃገር ናይ ኤውሮጳ እያ። ካብ 2025 ጀሚሩ እታ ሃገር ብወራር ሩስያ ኣብ ሓደጋ ትርከብ ።

## ከምኡውን ርአ፤
* ኢስቶንያ
## መወከሲታት
ዋርሳው

**ዋርሳው** (ፖሊሽ፡ *Warszawa) [[ርእሲ ከተማ]]* ናይ ፖላንድ እያ። ኣስታት 1.800.000 ሚልዮን ዝኾኑ

\ ሰት ድማ ይቅመጥዋ። ሓንቲ ካብተን ዝዓበየት ከተማ ናይ ፖላንድ ድማ እያ።
ፖሊሽ

**ፖሊሽ** (język polski \ፖሊሽ\) ናይ ፖላንድ ቋንቋ ኢዩ። 40 ሚሊዮን ሰባት ድማ ይዛረብዎ።
ኢሳይያስ ኣፈወርቂ

**ኢሳይያስ ኣፈወርቂ**፣ ወይ ድማ **ኣፍወርቂ** ወይ **ኣፈዎርቂ**፣ (ኣስመራ፣ ኤርትራ፤ 2 ለካቲት 1946)፣ ካብ 1991 *ብተግባር*  ፕረዚደንት ኤርትራ ኤርትራዊ  ፖለቲከኛ እዩ።[left|thumb|ሚኒስተር [ዩናይትድ ስቴትስ ምስ ናይ ኤርትራ ፕረሲደንት።]]
ቻይና

**ቻይና** (中国;中國; China) ሓንቲ ዓባይ ሃገር ኮይና፣ ኣብ ኤስያ ትርከብ። ርእሲ ከተማ ናይ ቻይና ሆንግ ኮንግ ትብሃል።  ልዕሊ 1.4 ቢልዮን ሰባት ድማ ይቕመጥዋ። ቋንቋ ቻይና ድማ ይዛረቡ።ብተወሳኺ ድማ ኮቪድ-19 ዝበሃል ተላባዒ ሕማም መበገሲኡ ኣብ ቻይና አዩ:: መንግስቲ ቻይና ኣለቓ በበይጃንግ ነው።
ፕረዚደንት

**ፕረዚደንት** ማለት ናይ ሓንቲ ሃገር መራሒ ኮይኑ፣ ብፖለቲካ ሃገር ዝቆጻጸራ እዩ።
ካርማ

ኣብ እምነተ ሂንዱን ቡድህናን፡ ናይ ሓደ ሰብ ኣብቲ ድሕሪ ሞት ዘሎ ተኸታታሊ ህላወኡ፡ ንጽሕፍቶኡ ዚውስኖ ድምር ናይ ተግባራቱ እዩ ዚብል እምነት።
መጓዓዝያ

ምጉዓዝ ምስ ሰብ, **መጓዓዝያ** ምስ እንስሳ ከምኡውን ኣቕሓ ምስ ሓደ ኣከባቢ ካልእ ቦታ ዝዝግበር ምንቅስቓስ እዩ . ብኻልእ ኣገላልጻ ናይ ምጉዓዝ ተግባር ከም ሓደ ኣካል ወይ ከኣ ነገር ምስ ሓደ ነገር C. ክሳብ ነጥቢ B ክሳብ ውሱን ምንቅስቓስ ተባሂሉ ኣቃልዐ.
ፊልም

ናይ **ፊልም** ርእየት ናይ ጥበብ ኦርኒክ እዩ ተዋስኦ ኺፈልዮም ኔሩ ሓሳባት ተራኸበ ሓሳብ, ዛንታ, ምስትውዓልጐደሎ, ንስምዒታትካ, መልክዕ ወይ ከኣ ከባቢ ኣየር, ብ ናይ ዝተቐድሐ ወይ ከኣ ብፕሮግራም ሓተመ ዝለዋወጥ ምስልታት, ምስ ድምጺ ካልእ ናይ ስሚዒት ህዋሳት ብሓንሳብ ሶፍትዌራት ንቘልዑ.


መደብ:ስነ ጥበብ
ዘይምርዕዉ ኩነታት

**ዘይምርዕዉ ኩነታት** እዩ ኵነት ከም ሓደ ሓይሊ ዚገዝእ እዩ ብኣየናይ ማእከላይ መንግስቲ ኣብ መወዳእታ ኣዝዩ ዝዓበየ እዩ.
ፈደራላዊ ኩነታት

**ፈደራላዊ ኩነታት** በዓል ሞያ ፖለቲከኛ ኣካል እዩ ሓድነት ብ ኣድልዎ ባዕሊ-ኣመሓዳሪ መርሐ ኣውራጃታት , ግዝኣታት ወይ ከኣ ካልኦት ዞናታት ትሕቲ ማእከላይ ፈደራላዊ መንግስቲ.
መራኸቢ

**መራኸቢ** ኣብ መንገዲ *መንገዲ ተጠቀምቲ* እግረኛ እንኮላይ, ዒዋል ወይ ከኣ መጓሰ, ዜስግኣ, ትራም, ኣውቶቡስ ከምኡውን ካልኦት ድማ ምምሕልላፍ, ብሓደ ጥራይ ንጽል ወይ ከኣ ኣብ ሓደ, ናይ ህዝቢ መንገዲ ብምጥቃም ዕላማታት ከደ.
ኣፍሪቃ

**ኣፍሪቃ** ድሕሪ ኤስያን ኣመሪካን፣ ሳልሰይቲ ዝዓበየት ክፍለ ዓለም እያ።

center|upright|thumb|ምስሊ ሳተላይት

## ዝርዝር ሃገራትን ግዝኣታትን

### ልኡላውያን ሃገራት
center|thumb|upright=2|ኣፍሪቃ ኣብ ካርታ ዓለም

## መወከሲታት

መደብ:ኣፍሪቃ
ጥንሲ

**ጥንሲ** (pregnancy) ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ምስ እንቋቈሖ ጓል ኣንስተይቲ ካብ ዝተዋሃሃደሉ ኪሳብ ህጻን ዝወለደሉ ዘሎ ከባቢ 9 ኣዋርሕ ዘጣቓለለ እዩ።

## ግዜ ጥንሲ
ብሳምንታት እዩ ዝቑጸር፡፡ ጥንስቲ ክትኮንሉ እትኽእሊ እቲ ዝበለጸ ግዜ። ኣብ ፍርቂ ዑደተ-ጽግያት እዩ። እታ ዝጸግየት እንቋቑሖ ኣብ ማህጸን ክትምዕብል ካብ ዝጀመረትሉ ግዜ ጀሚሩ ክሳብ እቲ ቆልዓ ዝውለድ ዘሎ ንውሓት ግዜ ግዜ ጥንሲ ተባሂሉ ይጽዋዕ። ጥንሲ ንኣስታት 9 ኣዋርሕ ወይ 40 ሳምንታት ይጸንሕ ። ካብታ ናይ መጀመርታ መዓልቲ ናይታ ዝሓለፈት ምፍሳስ ደም ጽግያት (እቲ ሓቀኛ ጥንሲ ቅድሚ ምግጣሙ ዘሎ ከባቢ ክልተ ሳምታት) ጀሚሩ ይቑጸር። ሕርሲ ክኣ ካብታ መወዳእታ ናይ ጽግያት ደም ዝተራእየሉ ግዜ ጀሚርካ ድሕሪ 40 ሳምንታት የጋጥም።
ብዙሓት ደቂኣንስትዮ ኣብ ግዜ ጥንሲ ከቢድ ጸገማት ከየጋጠመን። ጥዕና ነብሰንን ወላደንን ንምውሓስ እምብኣር እታ ኣደ እኹል ኣፍልጦ ክጸንሓ ኣገዳስነቱ ዕዙዝ እዩ።

## ምልክታት ጥንሲ
ጓልኣንስተይቲ ጥንስቲ ምዃና ዘርኢ ምልክት ካብ ጓል ኣንስተይቲ ናብ ጓል ኣንስተይቲ እኳ ዝፈላለ እንተ ኾነ፡ ገለ ካብኡ ንምግላጽ ኣብተን ቀዳሞት ሰለስተ ኣዋርሕ ንግሆ ክትንስእ ከላ ዕወልወል ምባል ፡ ከምልሳ ምድላይ፡ ድኻም ምስማዕ ፡ ሽውሃታ ምዕጻው ወዘተ ክንዝርዝር ንኽእል። መብዛሕቱኡ ኣብ ኩለን ጥንሲ ከም ዘጋጥም እትፈልጥሉ ግን ግዜ ናይ ጽግያት (ናይ ኣዴታታ) ኣብ ግዝይኡ ምስዘይመጻ እዩ። ካልኦት ምልክታት ድማ ምቕንዛው ጡብ። ኣብ ከባቢ ጫፍ ጡብ ድማ ካብቲ ንቡር ንላዕሊ ኣዝዩ ዝጸለመ ሕብሪ ምህላው የጠቓልሉ፣ ካብ ኣርባዕተ ክሳዕ ሸውዓተ ወርሒ ዘሎ ጥንሲ። ንመብዛሕተን ደቂኣንስትዮ እቲ ዝመችአ ግዜ ኣብ መላእ ናይ ጥንሲ ግዚአን እዩ። ኣብዚ ግዜ እዚ ምሉእ ሓይሊ ዝስምዐን ብዙሓት ደቀንስትዮ ኣለዋ፣

## መፍለጢ ጥንሲ
ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ኣብ ገዛ ኴንካ እትጥቀምሉ መመርመሪ ጥንሲ ካብ ፋርማሲ ክትዕድግ ትኽእል ኢኻ ወይ ድማ ውሑድ ሽንቲ ማይ ንመርመራ ናብ ዶክተር ክትወስድ ይከኣል እዩ።

## ዕሸል
ጥንስቲ ጓልኣንስተይቲ  ካብ ራብዓይ ወይ ሓምሻይ ወርሒ ጥንሳ ጀሚሩ እቲ ዕሸል ክንቀሳቐስ ከሎ ክትሰምዕ ትኽእል እያ። ዘይ ቦካር ጓልኣንስተይቲ እዚ ነገር እዚ ኣቐዲሙ ክስምዓ ተኽእሎታት ኣሎ። ምንቅስቓስ ዕሸል ኣብ ሰሙን ዝተወሰነ ግዜ ጥራይ ክስምዓ ይኽእል እዩ ድሕሪ ቁሩብ ግዜ ግን መዓልታዊ ክስምዓ ይጅምር።
ዕሸል ሸውዓተ ወርሒ ኣብ ዝገበረሉ ግዜ ከባቢ 1 ኪ.ግ ይምዘን። ኣስታት 35 ሰ.ሜ ድማ ንውሓት ይህልዎ፣ እቲ ዕሸል። ኣብዚ ግዜ’ዚ ምሉእ ብምሉእ ይምዕብል፥ ካብዚ ግዜ’ዚ ንድሓር ሕርሲ ምስዘጋጥም። መብዛሕቱ ግዜ። እቲ ቆልዓ ብህይወት ይውለድ እዩ፣ ኮይኑ ግን። እዚ ግዜ እዚ ንሕርሲ ኣዝዩ ዝቐልጠፈ ግዜ እዩ፥ ጥንስቲ ጓልኣንስተይቲ ንገዛእ ርእሳ ጽቡቕ ክንክን ክትገብር ኣገዳሲ እዩ፣ ከቢድ ነገር ኣብ ምልዓልን ልዕሊ ግቡእ ምዝርጋሕ ኣካላት ኣብ ምግባርን ክትጥንቀቕ ይግባኣ፣ ኣብ መወዳእታ ናይ ጥንሲ ግዜን። ከብዳ ኣጸቢቑ ይዓቢ፣ እታ ጓልኣንስተይቲ። ክብደት ብቐጻሊ ትውስኽ፣ ትንፋስ እውን ሕጽር ሕጽር ክብላ ይኽእል፣ እዚ ድማ እቲ ዕሸል ኣንጻር ናታ ድያፍራም ስለዝደፍኣ እዩ፣

ዕሸል ኣብ መወዳእታ ናይ ጥንሲ ኣዋርሕ ኣዝዩ ይዓቢ፣ ኣብ መወዳእታ 8ይ ወርሒ። ከባቢ 3 ኪ.ግ ይምዘን፣ ቅድሚ ሕርሲ ዘሎ ናይ መወዳእታ ወርሒ። እቲ ዕሸል ቦታ ይቕይር፥ ርእሱ ድማ ናብ ጐሎ ጓልንስተይቲ ገጹ ይገብር፣ ኩሉ ነገር ድማ ንሕርሲ ድልው ይኸውን፣ ድሕሪ ኣስታት 40 ሳምንታት ድማ እቲ ቆልዓ ይውለድ፣ ኣብ ኖርወይ እቲ ገምጋማዊ ክብደት ቆልዑ ኣብ ግዜ ሕርሲ። 3.6 ኪ.ግ እዩ፣

መደብ:ሕክምና
ስዊዘርላንድ

**ስዊዘርላንድ** ብወግዒ ስዊስ ኮንፈደረሽን እትበሃል ስዊዘርላንድ፡ ኣብ ምዕራብ-ማእከላይ ኤውሮጳ እትርከብ ምድረበዳ ዘይብላ ሃገር እያ።  እታ ሃገር ብደቡብ ምስ ኢጣልያ፡ ብምዕራብ ምስ ፈረንሳ፡ ብሰሜን ምስ ጀርመን፡ ብምብራቕ ድማ ምስ ኣውስትርያን ሊክተንሽታይንን ትዳወብ። ስዊዘርላንድ ኣብ ስዊስ ፕላቶ፣ ኣልፕስን ኣኽራናት ጁራን ይምቀል፤ ኣልፕስ ዝበዝሕ ክፋል ናይቲ ግዝኣት ክኸውን ከሎ፡ መብዛሕትኡ 9 ሚልዮን ህዝቢ እታ ሃገር ኣብቲ ዙሪክ፡ ጀነቫን ባዘልን ሓዊሱ ዝዓበያ ከተማታትን ቁጠባዊ ማእከላትን ዝርከባሉ ምድረበዳ ዝተዋህለለ እዩ።

መደብ:ስዊዘርላንድ
መደብ:ሃገራት ኤውሮጳ
ኣፍጋኒስታን

**ኣፍጋኒስታን** (፣ )፣ ብወግዒ **እስላማዊ ኢማራ ኣፍጋኒስታን** (፣ ፣ ኣብ ኤስያ፣ ብፍላይ ከኣ ኣብ ዞባ ማእከላይ ምብራቕ እትርከብ ኣኽራን ዝበዝሖ ሃገር እያ። ካቡል ርእሰ ከተማን ዝዓበየት ከተማን እያ።

መደብ:ኣፍጋኒስታን
መደብ:ሃገራት ኤስያ