open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ክልል ዓፋር

**ዞባ ዓፋር** (  ;    ;    )፡ ቀደም ብክልል **2** ዝፍለጥ ዝነበረ፡ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ኢትዮጵያ እትርከብ ዞባዊት ሃገርን ዓዲ ህዝቢ ዓፋርን እያ። ርእሰ ከተማኣ ድማ ኣብ ጽርግያ ኣዋሽ – ዓሰብ እትርከብ ትልሚ ከተማ ሰሜራ እያ ። ብሰሜን ምስ ኤርትራ ብሰሜናዊ ምብራቕ ድማ ምስ ጅቡቲ ትዳወብ ፤ ምስ ክልላት ትግራይ ፣ ኣምሓራ ፣ ኦሮሞን ሶማልያን እውን ክልላዊ ዶባት ይካፈል።

ስሉስ ኩርናዕ ዓፋር ፡ ሰሜናዊ ክፋሉ ዳናኪል ዲፕረሽን ፡ ኣካል ዓቢ ሪፍት ጎልጎል ኢትዮጵያ ኮይኑ ፡ ኣብ ሰሜን ናይቲ ዞባ ይርከብ። ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ዝተሓተ ነጥቢ ዘለዎ ኮይኑ ኣብ ኣፍሪቃ ድማ ካብተን ዝተሓተ ነጥቢ ሓደ እዩ። ደቡባዊ ክፋል ናይቲ ዞባ ብጎልጎል ሩባ ኣዋሽ ዝቖመ ኮይኑ፡ ኣብ ዶብ ጅቡቲ – ኢትዮጵያ ናብ መስርዕ ቀላያት ባዶ ይኸውን ። ካልኦት ፍሉጣት ምልክታት ድማ ሃገራዊ ፓርክ ኣዋሽ ይርከብዎም።

## ዲሞግራፊክስ

ማእኸላይ ስታቲስቲካዊ ኤጀንሲ ኢትዮጵያ (CSA) ኣብ 2017 ዓ.ም ዝተገመተ ትንበያ መሰረት ብምግባር ክልል ዓፋር 991,000 ደቂ ተባዕትዮን 821,002 ደቂ ኣንስትዮን ዝሓቖፈ 1,812,002 ብዝሒ ህዝቢ፤ ነበርቲ ከተማታት ካብ ህዝቢ 346,000 ኮይኖም፡ ተወሳኺ 1,466,000 ድማ ጓሶት እዮም። 

ኣብ 2007 ዓ.ም ብማእኸላይ ስታቲስቲካዊ ኤጀንሲ ኢትዮጵያ (CSA) ዝተገበረ ቆፀራ ህዝቢ መሰረት ብምግባር ክልል ዓፋር 1,390,273፣  775,117 ደቂ ተባዕትዮን 615,156 ደቂ ኣንስትዮን ዝሓቖፈ፤ ነበርቲ ከተማታት 185,135 ወይ 13.32% ካብ ህዝቢ እዮም፣ ተወሳኺ 409,123 ወይ 29.43% ጓሶት እዮም ነይሮም . እዚ ዞባ 96,707 ትርብዒት ኪሎሜተር ዝግመት ስፍሓት ዘለዎ ኮይኑ፡ ኣብ ሓደ ትርብዒት ኪሎ ሜተር 14.38 ሰባት ዝግመት ጽቕጥቕጥ ኣለዎ። ንመላእ ዞባ 247,255 ስድራቤታት ተቖጺሮም፡ እዚ ድማ ንዞባ ብማእከላይ ገምጋም 5.6 ሰባት ንሓደ ስድራቤት ኮይኑ፡ ኣብ ከተማታት ዝርከባ ስድራቤታት ብማእከላይ ገምጋም 4፡ ኣብ ገጠር ዝርከባ ስድራቤታት ድማ 6 ሰባት ኣለወን።

ቅድሚ ሕዚ ኣብ 1994 ኣብ ዝተኻየደ ቆፀራ ህዝቢ እቲ ክልል 1,106,383 ካብዚኦም እቶም 626,839 ደቂ ተባዕትዮ 479,544 ደቂ ኣንስትዮ፤ ነበርቲ ከተማታት 85,879 ወይ 7.76% ካብ ህዝቢ ነይሮም።

ዓፋር ብዓብላሊ መልክዑ (89.96%) ኣብ ክልልና ዝዝረብ ኮይኑ ናይ ክልል ናይ ስራሕ ቋንቋ እዩ። ካልኦት ኣብቲ ክልል ቁፅሪ ተዛረብቲ ዘለዎም ካልኦት ቋንቋታት ኣምሓርኛ (6.83%)፣ ትግርኛ (1.06%)፣ ኣርጎባ (0.79%)፣ ወላይታ (0.43%)፣ ኦሮሚፋ (0.4%) ይርከብዎም።

ብመሰረት ጸብጻብ ሲኤስኤ   ፣ 48.57% ካብ ጠቕላላ ህዝቢ ውሑስ ዝስተ ማይ ረኺቡ ፣ ካብዚኦም 26.89% ነበርቲ ገጠር፣ 78.11% ድማ ኣብ ከተማ ዝነብሩ እዮም።  ክብርታት ንኻልኦት ዝተጸብጸቡ ሓባራዊ መርኣይታት ደረጃ መነባብሮ ክልላዊ መንግስቲ ዓፋር   ነዞም ዝስዕቡ ዘጠቓልል፡ 67.3% ካብ ነበርቲ ኣብቲ ዝተሓተ ሃብቲ ኲንታይል ይወድቁ፤ ናይ ዓበይቲ ትምህርቲ ንደቂ ተባዕትዮ 27% ንደቂ ኣንስትዮ ድማ 15.6%፤ ከምኡ’ውን እቲ ዞባዊ መጠን ሞት ዕሸላት ካብ 1000 ብህይወት ዝውለዱ ህጻናት 61 ሞት ዕሸላት ኮይኑ፡ እዚ ድማ ካብቲ ኣብ መላእ ሃገር ዘሎ ማእከላይ ደረጃ 77 ዝወሓደ እዩ፤ እንተወሓደ ፍርቂ ካብዚ ሞት ኣብ ቀዳማይ ወርሒ ዕድመ እቶም ዕሸላት እዩ ኣጋጢሙ።
ሰማያዊ ትሽዓተ ፏፏቴ

**ፏፏቴ ሰማያዊ ናይል** ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ሩባ ሰማያዊ ናይል ዝርከብ ፏፏቴ ’ ዩ። ብኣምሓርኛ ቲስ ኣባይ ተባሂሉ ይፍለጥ፣ ትርጉሙ ድማ "ዓቢ ትኪ" ማለት እዩ። ካብቲ ሩባ ንላዕሊ ካብ ከተማ ባህርዳርን ቀላይ ጣናን ኣስታት 30 ማይልስ ርሒቑ ይርከብ።&nbsp;ኪ.ሜ ንታሕቲ። እቲ ፏፏቴ ሓደ ካብቶም ፍሉጣት መስሕባት ቱሪዝም ኢትዮጵያ እዩ።

እቲ ፏፏቴ ቁመቱ 52 ሜትሮ ኮይኑ  ኣብ መጀመርታ ኣብ ደረቕ ወቕቲ ካብ ዝፈስስ ማይ ክሳብ ኣብ ርጥብ ወቕቲ ልዕሊ 400 ሜትሮ ስፍሓት ዘለዎም ኣርባዕተ ወሓይዝ ዝሓቖፈ እዩ። ሕጂ ዘሎ ምቁጽጻር ቀላይ ታና ነቲ ተለዋዋጢነት ብመጠኑ ኣጉዲልዎ ኣሎ፡ ካብ 2003 ጀሚሩ ድማ ሓደ መደበር ሃይድሮኤሌክትሪክ ብዘይካ ኣብ እዋን ዝናብ ዝበዝሕ ዋሕዚ ካብቲ ውድቀት ይስሕብ ኣሎ።  ፏፏቴ ሰማያዊ ናይል ንኢኮሲስተም ቀላይ ታና ካብቲ ዝተረፈ ናይ ኣባይ ይነጽሎ ፣ እዚ ተነጽሎ እዚ ድማ ኣብ ፍልቀት ናይቲ ኣብቲ ቀላይ ዝርከቡ እንስሳታት ተራ ተጻዊቱ እዩ። 

ካብቲ ፏፏቴ ንቑልቁል ሓጺር ርሕቀት ኣብ ኢትዮጵያ ዝተሃንጸ ናይ መጀመርታ ድልድል እምኒ ኮይኑ፡ ብትእዛዝ ሃጸይ ሱሰንዮስ ብ1626 ዝተሃንጸ እዩ። ማኑኤል ደ ኣልመይዳ ከም ዝበሎ፡ ኣብ ጥቓኡ ኣብ ጎኒ ጨንፈር ኣላታ ዝርከብ ኖራ ዝሰርሕ እምኒ ከም ዝተረኽበን፡ ሓደ ኢደ ጥበበኛ ካብ ህንዲ ምስ ኣፎንሶ መንደስ ዝተባህለ ኦርቶዶክሳዊ ፓትርያርክ ኢትዮጵያ፡ ነቲ ህንጸት እናተቖጻጸረ መጺኡ።
ኒኮ ዊልያምስ

**ኒኮላስ** " **ኒኮ** " **ዊልያምስ ኣርቱየር** (12 ሓምለ 2002 ተወሊዱ) ስጳኛዊ ፕሮፌሽናል ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ኮይኑ፡ ኣብ ክለብ ላሊጋ ኣትሌቲክ ቢልባኦን ሃገራዊት ጋንታ ስጳኛን ከም ክንፊ ተጻዋታይ ኮይኑ ይጻወት።

ኣብ 2013 ናብ ኣካዳሚ መንእሰያት ኣትለቲክ ቢልባኦ ዝተጸንበረ ኮይኑ፡ ኣብ 2020 ናብ ዕቑር ጋንታ ድሕሪ ምዕባይ ድማ ናብ ቀዳመይቲ ጋንታ ደይቡ፡ ወዲ ጋንትኡ ዓቢ ሓው ኢናኪ ኮይኑ። ብቕልጡፍ ብፍጥነቱን ክእለት ድሪብሊንግን ብሰፊሑ ተፈላጥነት ዝረኸበ  ዊልያምስ ኣብ 2022 ንፈለማ እዋን ምስ ላዕለዎት ጋንታ ስጳኛ ተሰሊፉ። ኣባል ዋንጫ ዓለም 2022 ን ዩሮ 2024ን ዝነበረ ጋንታታት ኮይኑ፡ ኣብ ፍጻመ ናይዚ ዳሕረዋይ ሸቶታት ብምምዝጋብ፡ ስጳኛ ኣብዚ ውድድር ብምዕዋት ብሉጽ ተጻዋታይ ተባሂላ ተሸሊማ።

## ውልቃዊ ህይወት

ዊልያምስ ኣብ ፓምፕሎና ካብ ጋናውያን ወለዲ ተወሊዱ፡ ንሳቶም ድማ ንበረኻ ሰሃራ ሰጊሮም ናብታ ኣብ ሰሜናዊ ኣፍሪቃ እትርከብ ስጳኛዊት ከተማ ሜሊላ በጺሖም።    ወለዱ ንመጀመርታ ግዜ ናብ ስጳኛ ምስ ኣተዉ፡ ካብ ሓንቲ ብኲናት ዝተሃስየት ሃገር ማለት ኲናት ሓድሕድ ዝፍጸመላ ዝነበረ ላይበርያ ኢና ክብሉ ብመንነቶም ዘይተፈልጠ ጠበቓ ተመኺሮም ነይሮም።  

ዓቢ ሓዉ ኢናኪ ዊልያምስ እውን ተጻዋታይ ኩዕሶ እግርን ኣጥቃዓይን እዩ፤ ንሱ እውን ኣብ ኣትለቲክ ቢልባኦ እዩ ዓብዩ፣ ወለዱ ኣብኡ ምስ በጽሑ ድሕሪ ሓጺር ግዜ ኣብ ቢልባኦ ተወሊዱ።    ኒኮ ብተለምዶ ኣብ ድሕሪት ማልያኡ *ዊልያምስ ጁንየር* ይኽደን፡ እንተላይ ኣብ ኣህጉራዊ ጸወታታት ንኢናኪ ዘየሳትፍ።
ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማ

**ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማ** ተባሂሉ ዝፍለጥ **ግዝኣት ቢዛንታይን** ኣብ መወዳእታ ጥንትን ማእከላይ ዘመንን ኣብ ምብራቓዊ ኣውራጃታት ዝነበረ መቐጸልታ ግዝኣት ሮማ ኮይኑ ርእሰ ከተማኡ ድማ ቁስጥንጥንያ ነበረ። ካብ ምምቕቓልን ውድቀትን ምዕራባዊ ግዝኣት ሮማ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን ድሒኑ 5 ንተወሳኺ ሽሕ ዓመት ድማ ክሳብ ውድቀት ቁስጥንጥንያ ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ኦቶማን ብ1453 ቀጺሉ። እዚ ሃጸያዊ ግዝኣት እዚ ንመብዛሕትኡ ህላወኡ ኣብ ኤውሮጳ ዝሓየለ ቁጠባዊ ሓይልን ባህላውን ወተሃደራውን ሓይሊ ኮይኑ ጸኒሑ። "ሃጸያዊ ግዝኣት ቢዛንታይን"ን "ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማ"ን ዝብሉ ቃላት ድሕሪ ምዝዛም እቲ ግዝኣት ዝተሃንጹ ኮይኖም፡ ዜጋታታ ድማ ክሳብ ሕጂ ንንግስነቶም **ግዝኣት ሮማ** ኢሎም ይጽውዕዎ ነበሩ።

ብዛዕባ ምጅማር ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማ ቅኑዕ ሰነድ የለን። ገሊኦም ድማ እቲ ሃጸያዊ ግዝኣት ኣብ ዘመነ ንግስነት ሃጸይ ዲዮቅልጥያኖስ (284–305) ከም ዝተመስረተ ይምጉቱ፣ ንሱ ድማ ንሃጸይነት ሮማ ኣብ ምብራቓውን ምዕራባውን ፍርቂ መቒልዎ።  ገሊኦም፡ እቲ ሃጸያዊ ግዝኣት ብግዜ ቆስጠንጢኖስ ቀዳማይ፡ ርእሰ ከተማኡ ኣብ ቁስጥንጥንያ ዝነበረት ናይ መጀመርታ ሃጸይ ከም ዝጀመረ ይዛረቡ።ገሊኦም ድማ ክሳብ 476 ምዕራባዊ ግዝኣት ምስ ፈረሰ ይገልጽዎ። ኣብዚ እዋን እዚ ግን እቲ ዳታ ኣብ ዓመት 330 ኣዝዩ ቅኑዕ እዩ፣ ቆስጠንጢኖስ ቀዳማይ ኣብ ትሕቲ ቅልጡፍ ምዕባለ ክርስትያናዊ ባህልን ዘመን ጽልዋ ግሪኽን (መስርሕ ሄለኒዜሽን) ሓዳስ ርእሰ ከተማ ቁስጥንጥንያ።  ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማ ካብ ዘመናት ጀሚሩ ንልዕሊ ሽሕ ዓመት ጸኒሑ IV ክሳብ 1453 . ኣብ እዋን ህላወኣ፡ ካብ 600 ዓ.ም ከምኡውን ውግኣት ቢዛንታይንን ቡልጋርያን ነቲ ሃጸያዊ ግዝኣት ብቑጠባ ኣዝዩ ከም ዝደኸመ ገበሮ። 

ኣብ 1261, ርእሰ ከተማ ቁስጥንጥንያ ሓራ ወጺኣን ግዝኣት ቢዛንታይን ዳግማይ ተበራቢሩን፣ ኣብ ትሕቲ ሃጸያት ፓላዮሎጎስ ግን ቢዛንታይን ሓንቲ ካብተን ብዙሓት ንኣሽቱ ተቐናቐንቲ ሃገራት ናይቲ ዞባ ጥራይ እያ ነይራ፣ ኣብ ምሉእ The last 200 years of its existence. ይኹን እምበር ኣብዚ እዋን እዚ ባህሊ ሃጸያዊ ግዝኣት እናበዝሐ ከደ።  ንጉሳውያን ናዕብታት ኣብ ምሉእ ክፍለ ዘመን ብቐጻሊ ይፍጸሙ ነይሮም XIV ንብልጽግና ግዝኣት ቢዛንታይን ምድኻም ቀጸለ፣ ዝተረፉ ግዝኣታት ቢዛንታይን ድማ ኣብ ውግኣት ቢዛንታይንን ኦቶማንን ክውሰዱ ከለዉ፣ እዚ ድማ ኣብ ውድቀት ቁስጥንጥንያ ኣብ ዝለዓለ ጥርዙ በጺሑ፣ እቶም ዝተረፉ ግዝኣታት ድማ ኣብ መወዳእታ ናይቲ ክፍለ ዘመን ብሃጸያዊ ግዝኣት ኦቶማን ተታሒዞም XV,  ንህላወ ምብራቓዊ ግዝኣት ሮማ ን1000 ዓመታት ኣብ መሬት ምብራቓዊ፡ ደቡባዊ ኤውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ኣቋሪጹ።

ውድቀት ቁስጥንጥንያ መንገዲ ሐርጭ ምሉእ ብምሉእ ክፈርስ ብምግባር ኤውሮጳውያን ነቲ ቅድሚ ሕጂ ብመሬት ቢዛንታይን ዝሓልፍ ዝነበረ ናይ መሬትን ባሕርን መስመራት ከይጥቀሙ ዓጊትዎም። እዚ ንካቶሊካውያን መንግስታትን ምስ ምብራቕ ዝተመስረተ ንግዳዊ ዝምድናን ዓቢ ጽፍዒት ኮይኑ ድሕሪ ውድቀት ሃጸያዊ ግዝኣት ሮማ ሓድሽ ዘመን ንደቂ ሰባት ተኸፊቱ ኣብ መላእ ኤውሮጳ ሓያል ህዳሴ ኣበጊሱ
ማንቸስተር ዩናይትድ ኤፍ.ሲ

**ማንቸስተር ዩናይትድ ፉትቦል ክለብ**, ልሙድ **ማን ዩናይትድ** (መብዛሕትኡ ግዜ **ማን ዩናይትድ** ተባሂሉ ዝጽዋዕ) ወይ ብቐሊሉ **ዩናይትድ**, ኣብ ኦልድትራፎርድ, ዓባይ ማንቸስተር, ዓዲ እንግሊዝ ዝመደበሩ ፕሮፌሽናል ክለብ ኩዕሶ እግሪ እዩ። ኣብ ፕሪምየር ሊግ ፡ ኣብ ላዕለዋይ ደረጃ ኩዕሶ እግሪ እንግሊዝ ይወዳደሩ ። ሬድ ዲቪልስ ዝብል ሳጓ ዝተዋህቦም **ክለብ ኩዕሶ እግሪ ኒውተን ሄዝ LYR** ተባሂሎም ኣብ 1878 ተመስሪቶም፡ ኣብ 1902 ግን ስሞም ናብ ማንቸስተር ዩናይትድ ቀየሩ። ኣብ ክለይተን ማንቸስተር ድሕሪ ምጽዋታ፡ እታ ክለብ ኣብ 1910 ናብቲ ሕጂ ዘለዋ ስታድዩም ኦልድትራፎርድ ተሰጋጊራ።

ኣብ ውሽጢ ሃገር ማንቸስተር ዩናይትድ ክብረወሰን ዝሓዘ 20 ዋንጫ ላዕለዎት ሊግ ፣ 13 ዋንጫ ኤፍ.ኤ ፣ 6 ዋንጫ ሊግን ክብረወሰን ዝሓዘ 21 ዋንጫ ኤፍ.ኤ ኮሚዩኒቲ ሺልድን ። ብተወሳኺ ኣብ ኣህጉራዊ ኩዕሶ እግሪ ፡ ዋንጫ ኤውሮጳ/ሻምፕዮንስ ሊግ ኤውሮጳ ሰለስተ ግዜ፡ ከምኡ’ውን ዩሮፓ ሊግ ፡ ዋንጫ ተዓወትቲ ዋንጫ ኤውሮጳ ፡ ሱፐር ካፕ ፡ ዋንጫ ኢንተርኮንቲነንታልን ዋንጫ ዓለም ክለባት ፊፋን ነፍሲ ወከፈን ሓደ ግዜ ተዓዊተን እየን።   ኣብ 1945 ከም ኣሰልጣኒ ዝተመዘዘ ማት ባስቢ ፡ ብማእከላይ ገምጋም ዕድሚኣ 22 ዓመት ጥራይ ዝኾነት ጋንታ ሃኒጹ ፡ ኣብ 1950ታት ተኸታታሊ ዋንጫ ሊግ ዝዓተረት፡ ኣብ ዋንጫ ኤውሮጳ ዝተሳተፈት ፈላመይቲ እንግሊዛዊት ክለብ ኮይና። ኣብ ሓደጋ ኣየር ሙኒክ ሸሞንተ ተጻወትቲ ሞይቶም ፡ ባስቢ ግን ነታ ጋንታ ኣብ ዙርያ ኮኾብ ተጻወትቲ ጆርጅ ቤስት ፡ ደኒስ ሎውን ቦቢ ቻርልተንን ዳግማይ ሃኒጽዋ - ብዩናይትድ ትሪኒቲ ዝፍለጥ። ኣብ 1968 ዋንጫ ኤውሮጳ ዝዓተረት ፈላመይቲ እንግሊዛዊት ክለብ ቅድሚ ምዃና ንተወሳኺ ክልተ ዋንጫ ሊግ ምዕታራ ። ድሕሪ ጡረታ ቡዝቢ፡ ማንቸስተር ዩናይትድ ክሳብ ምምጻእ ኣሌክስ ፈርጉሰን ዘላቒ ዓወት ከተምጽእ ኣይከኣለትን።ኣሌክስ ፈርጉሰን ፡ ኣብ መንጎ 1986ን... 2013.  ኣብ ዓመተ ስፖርት 1998–99 ፡ ኣብ ትሕቲ ፈርጉሰን፡ እታ ክለብ ኣብ ታሪኽ ኩዕሶ እግሪ እንግሊዝ ንፈለማ እዋን ኣብ ፕሪምየር ሊግ፡ ኤፍ.ኤ ካፕን ሻምፕዮንስ ሊግን ኮንቲነንታል ትሬብል ዝበጽሐት ጋንታ ኮይና።  ኣብ 2016–17 ኣብ ትሕቲ ጆሴ ሞሪኖ ዩሮፓ ሊግ ብምዕዋት ፡ ኣብተን መበቆላዊ ሰለስተ ቀንዲ ውድድራት ክለባት ዩሮፓ (ሻምፕዮንስ ሊግ፡ ዩሮፓ ሊግን ዋንጫ ተዓወትቲ ዋንጫን) ካብ ዝዓወታ ሓሙሽተ ክለባት ኮይና።

ማንቸስተር ዩናይትድ ሓንቲ ካብተን ብሰፊሑ ዝድገፋ ክለባት ኩዕሶ እግሪ ዓለምና   ኮይና ምስ ሊቨርፑል ፣ ማንቸስተር ሲቲ ፣ ኣርሰናልን ሊድስ ዩናይትድን ንሕንሕ ኣለዋ ። ማንቸስተር ዩናይትድ ኣብ 2016-17 ኣብ ዓለም ዝለዓለ ኣታዊ ዝረኸበት ክለብ ኩዕሶ እግሪ ኮይና፡ ዓመታዊ ኣታዊኣ €676.3 ኢዩ።&nbsp;ሚልዮን  ከምኡ’ውን ኣብ 2019 ኣብ ዓለም ሳልሳይ ዝኸበረ ክለብ ኩዕሶ እግሪ ኮይኑ፡ ዋግኡ 3.15 ፓውንድ እዩ።&nbsp;ቢልዮን (3.81 ዶላር)&nbsp;ቢልዮን)።  ኣብ 1991 ኣብ ዕዳጋ ኣክስዮን ለንደን ድሕሪ ምሕንባሳ፡ ኣብ 2005 ብኣሜሪካዊ ነጋዳይ ማልኮም ግላዘር ዳርጋ 800 ፓውንድ ዝግመት ዕድጊ ድሕሪ ምግዛእ፡ ብውልቂ ተታሒዛ&nbsp;ሚልዮን ኮይኑ፡ ካብዚ ልዕሊ 500 ፓውንድ&nbsp;ሚልዮን ዝተለቅሖ ገንዘብ ዕዳ እታ ክለብ ኮይኑ።  ካብ 2012 ጀሚሩ ገለ ኣክስዮናት ናይታ ክለብ ኣብ ኒውዮርክ ስቶክ ኤክስቸንጅ ተዘርዚሩ ኔሩ ፡ ዋላ እኳ ስድራቤት ግሌዘር ሓፈሻዊ ዋንነትን ቁጽጽርን ናይታ ክለብ እንተዓቀቡ ።
ምዕራብ ኣፍሪቃ

**ምዕራብ ኣፍሪቃ** ኣብ ምዕራባዊ ዞባ ኣህጉር ኣፍሪቃ ’ ያ። ብጂኦግራፊያዊ ኣቀማምጣ ፡ ትርጉም ሕቡራት ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ ኣብ 5 ሚልዮን ኪ.ሜ.
ኮረም

**ኮረም** ( ኣምሓርኛ : ኮረም) (ኣማራፂ ቅጥዕታት **ኦፍላ** ፣ **ክዎረም** ፣ **ቁራም** ይርከብዎም ) ኣብ ትግራይ ፣ ኢትዮጵያ እትርከብ ከተማን ዝተፈለየት ወረዳን እያ። ኣብ ምብራቓዊ ወሰን ከበሳታት ኢትዮጵያ ኣብ ዞባ ደቡብ ክልል ትግራይ እትርከብ ፡ እዛ ከተማ ላቲቱድን ሎንጊቱድን ናይ...  ልዕሊ ጽፍሒ ባሕሪ 2539 ሜትሮ ቁመት ዘለዎ ኮይኑ ኣብ ጎደና ኢትዮጵያ 2 ይርከብ። ኮረም ኣብ ኢንዶርሄይክ ተፋሰስ ስሉስ ኩርናዕ ዓፋር ትርከብ ። ኣብ ጥቓ ኮረም ዝርከቡ ወሓይዝ ናብ ውቅያኖስ ኣይበጽሑን እዮም። ቀላይ ሓሸንገ ካብ ኮረም ንሸነኽ ሰሜን ሽዱሽተ ኪሎ ሜተር ርሒቑ ይርከብ። ከተማ ኮረም ብወረዳ ኦፍላ ዝተኸበበት እያ።

## ታሪኽ

### መበል 20 ክፍለ ዘመን
እቲ ጣልያን ኣብ መንጎ 1902ን 1904ን ካብ ኣስመራ ደቡብ ክሳብ ኣዲስ ኣበባ ዝሰርሕዎ መስመር ቴሌግራፍ በታ ከተማ ይሓልፍ ነበረ፣ ኣብ ኮረም ድማ ቤት ጽሕፈት ነበሮ። ኣብ ጥቓ እታ ከተማ ብዕለት 9 ጥቅምቲ 1909 ኣብርሃ ኣርኣያ ፡ ኣመሓዳሪ እንደርታ ፡ ወጋሕታ ኣብ ልዕሊ ደጃዝማች ኣባተ ቡዋሉ ፡ ሓድሽ ኣመሓዳሪ ትግራይ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ፈጺሙ። ኣብርሃ ንደጃዝማች ከምዘይግዛእ ኣዊጁ ነይሩ። 

ኣብ ካልኣይ ኲናት ኢጣልያ-ኢትዮጵያ ፡ ጣልያን ኣብ ጥቓ እታ ከተማ ንዝነበሩ ወተሃደራት ኢትዮጵያ ብሸላታት ኣድሪ ጋዝ ብምፍናው ከም ዘጥቅዑ ይንገር ፡ ጣልያን ኣብ ኮረም ኬሚካላዊ ኣጽዋር ዝጥቀሙሉ ኣጋጣሚታት ካብ 16–18 መጋቢት፡ ከምኡ’ውን ካብ ሚያዝያ 4–7, 1936 ተመዝጊቡ።  ዝያዳ ርግጸኛታት ዝኾኑ፡ ሰለስተ ነፈርቲ ቀይሕ መስቀል ኢትዮጵያ ፡ ኣብ መዕርፎ ነፈርቲ ኮረም ኮፍ ኢለን ዝነበራ፡ ብተዋጋእቲ ጥልያን ከም ዝዓነዋ ዝገልጽ ጸብጻባት እዩ።  ኣብ 1937 ኣብ ግዜ መግዛእቲ ጥልያን *፡ ኣርበግኖክ* ነታ ብጣልያን ተታሒዛ ዝነበረት ኮረም ካብ ስርሑ ኣባረሮ።  ሚኒስተር ኲናት ራስ ኣበበ ኣረጋይ ፡ ኣብ እዋን ናዕቢ ወያነ ንኮረም ዋና ቤት ጽሕፈቱ ገይርዎ። እቲ ናብ ሰሜን ዝወስድ ቀንዲ ጽርግያ ኣብ መወዳእታ ብ6 ጥቅምቲ ተጸሪጉ። 

ኮረም ሓደ ካብቶም ቀዳሞት መዓስከራት ስደተኛታት ናይቲ ኣብ 1983–1985 ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ጥሜት ዝነበረሉ ቦታ ኮይኑ፡ ኣብ ሚያዝያ 1983 35,500 ህጻናት ዝሓቖፈ እዩ። ብ21 ሚያዝያ ህግደፍ ነታ ከተማ ዘሚቱ ሰብኣዊ ቀረብ ሒዙ ንሸውዓተ ሰራሕተኛታት ረድኤት ጅሆ ሒዝዎም፣ እዚኦም ድማ ክልተ ዜጋታት እንግሊዝ ካብ ፈንድ ሴቭ ዘ ቺልድረን ዝሓቖፉ እዮም። እቶም ጅሆ ዝተታሕዙ ሰባት ድሕሪ 7 ሰሙን ኣብ ጥቓ ዶብ ሱዳን ብዘይ ጉድኣት ዝተፈትሑ እኳ እንተኾኑ፡ ሴቭ ዘ ቺልድረን ግን ክሳብ መስከረም ናይቲ ዓመት ኣብ ኮረም ስርሒታቱ ኣቋሪጹ። 

ካብ ሓምለ 1983 ክሳብ መጋቢት 1984 ኣብ መዓስከር ኮረም ወርሓዊ ቁጽሪ ዝሞቱ ትሕቲ 100 ኮይኑ ጸኒሑ፤ ድሕሪኡ ክሳብ ጥቅምቲ 1984 ተተኲሱ፡ መዓልታዊ ቁጽሪ ሞት ኣብ መዓልቲ ልዕሊ 100 በጺሑ። ኣብ ጥቅምቲ 1984 ኣብ ኮረም እንታይ ዓይነት ናይ መግቢ ሓገዝ ነይሩ ካብ ኮሚሽን ኤውሮጳ እዩ። ምስቲ ኣብ ኣጽቢ ዝነበረ መዓስከር ፡ ኩነታት ኮረም ብ23ን 24ን ጥቅምቲ ብተለቪዥን ቢቢሲ ተራእዩ። ዋና ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ጃቪየር ፔረዝ ደ ኩኤላርን በዓልቲ ቤቱን ኣብ ዝቐጸለ ወርሒ ናብቲ ማእከል ረድኤት ዑደት ኣካይዶም። ኣህጉራዊ ሓገዝ ነቲ ኣብቲ መዓስከር ዝነበረ ኩነታት ኣዝዩ ዘመሓይሾ እኳ እንተነበረ፡ ነቶም ከም እሱራት ዝሕሰቡ እሱራት ግን ጽልምት ዝበለ እዩ ነይሩ። ኣብ ጥሪ 1986፡ ኣስታት 12,000 ዝዀኑ ህዝቢ እቲ መዓስከር ፡ ብዘይፍቓዶም ዳግመ-ምጥያስ ከይምዝገቡ ፈሪሖም ናብቲ ኣብ ከባቢኡ ዝነበረ ጎቦታት ሃዲሞም ነይሮም . 

ሓይልታት ኢህወዴግ ንማይጨውን ኮረምን ብ8 መስከረም 1989 ዓ.ም.

## ዲሞግራፊክስ

ኣብ 2007 ዓ.ም ብማእኸላይ ኤጀንሲ ስታቲስቲክስ ኢትዮጵያ ዘካየዶ ሃገራዊ ቆፀራ ህዝቢ መሰረት ብምግባር እዛ ከተማ ብድምር 16,856 ብዝሒ ህዝቢ ዘለዋ እንትኾና ካብዚኦም እቶም 7,532 ደቂ ተባዕትዮ 9,324 ደቂ ኣንስትዮ እዮም። 92.12% ካብ ህዝቢ ኦርቶዶክሳውያን ክርስትያን ምዃኖም ፣ 7.65% ድማ ኣስላም ምዃኖም ገሊጾም ። 

ቆጸራ ህዝቢ 1994 ብጠቕላላ ህዝቢ 16,895 ካብዚኦም እቶም 7,371 ደቂ ተባዕትዮ 9,524 ድማ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝኾኑ ጸብጺቡ።
ልምዲ መርዓ ብሃገር

## ልምዲ ኣፍሪቃ

### ኢትዮጵያ
ኣብ ኢትዮጵያ ሓዳር ብወገን መርዓዊ ሽማግለታት (ሽማግለ) ብምልኣኽ እዩ ዝጅምር እሞ ድሕሪኡ ኣብ መንጎ እቶም ወገናት ሕብረት ክህሉ ይሓቱ። እቶም ሽማግለታት ብዛዕባ መውስቦ (ጧሎሽ) ይዛተዩ እሞ፡ እቶም ክምርዓዉ ዝሓሰቡ መርዓውቲ፡ እንተወሓደ ሸውዓተ ወለዶታት መስመር ወለዶኦም ብምፍታሽ ኣዝማድ ከምዘይኮኑ የረጋግጹ። መውስቦ ኣብ ስምምዕ ምስተበጽሐን ኣብ መንጎ እቲ ክምርዓውን ዝዓለመ መርዓውን ርክብ ከምዘየለ ምስተረጋገጸን፡ እቲ መርዓ ይእወጅ እሞ እቶም ስድራቤታት ንናይ ቤተክርስትያን/መስጊድ ስነ-ስርዓትን ስነ-ስርዓት መልስ(i)ን ምድላዋት ይጅምሩ[clerify]። ኣብ መዓልቲ መርዓ መርዓውን መርዓውትን (ሚዜ) ንግሆ ንግሆ ኣብ እንዳ መርዓዊ ተዳልዮም ናብ እንዳ ወለዲ መርዓት ብምኻድ ስነ-ስርዓት መርዓ ይጅምሩ። ኣብ እንዳ ወለዲ መርዓት፡ መርዓት ተዳልያ ኮፍ ኢላ ምምጻእ መርዓዊ ትጽበ። መርዓውን መርዓኡን ምስ በጽሑ፡ ስድራ መርዓትን ፈተውትን ነቲ መእተዊ ገዛ ብስነ-ስርዓት ይዓጽውዎ። እቶም መርዓውቲ ወይ መርዓዊ ንመርዓዊ ሒዞም ምእንቲ ክኸዱ ወይ ናብ ገዛ ክኣትዉ ወይ ጉቦ ክህቡ ኣለዎም። ብተወሳኺ እቲ ዝበለጸ ሰብኣይ ሽታ ሒዙ ኣብ ውሽጢ ገዛ ስድራቤት መርዓት ኣብ ኩሉ ቦታታት ይነጽጎ። ድሕሪ እዚ ስነ-ስርዓት መርዓዊ ንመርዓቱ ኣውጺኡ ምስ ሰልፊ ናብ ቤተክርስትያን/መስጊድ ብምኻድ መብጽዓ መርዓኦም ይወስዱ።

ድሕሪ እቲ ሃይማኖታዊ ስነ-ስርዓት፡ መስርዕ መርዓ ናብ ሓደ መናፈሻ/ጀርዲን ይሰጋገር፡ ኣብኡ ድማ ንኣጋይሽ ምሳሕ ይቐርብ። ብድሕሪኡ፡ እቲ መርዓ ብተለምዶ ስእሊ ክስእል ከሎ፡ ኣጋይሽ ናብቲ ጽንብል መንገዶም ይኸዱ። ኣብቲ መቐበሊ ኣጋይሽ ከከም ብሄር እታ ስድራቤት ሓያሎ ባህላዊ ትልሂታት ይቐርቡ። መርዓታት ኢትዮጵያ ብተለምዶ ናይ ኢትዮጵያ መግብን ቀጥታዊ ሙዚቃን ዘቕርቡ ኮይኖም እቲ ድግስ ብተለምዶ ክሳብ ንግሆ ይቕጽል። ስነ-ስርዓት መርዓ ንምዕጻው፡ ሽማግለታት ኣብ መውጽኢ ናይቲ ቦታ ኮፍ ኢሎም መርዓውቲ ምስቶም መርዓዊ ውድብ ኮይኖም ካብቲ ቦታ ክወጹ ከለዉ ብርኪ እቶም ሽማግለታት ይሰግዱን ይስዕሙን። እዚ ብተለምዶ ኣብታ ቀዳመይቲ መዓልቲ ናይ ሓደ ልሙድ መርዓ ኢትዮጵያ ዝፍጸም መደምደምታ እዩ።

ስነ-ስርዓት መልስ(i) ኣብ ብሄራዊ ውርሻ ስድራቤት ዝምርኮስ ኮይኑ፡ ብተለምዶ ግን ካብቲ ቀዳማይ ስነ-ስርዓት ዝነኣሰ ኮይኑ፡ ናይ ቀረባ ኣዕሩኽን ቤተሰብን ኣብ ነንሕድሕዶም ገለ ግዜ ዘሕልፉሉን ነቶም ሓደስቲ ዝተመርዓዉ መጻምድቲ ምጽንባል ዝቕጽሉሉን እዋን እዩ።
ታሪኽ ኢትዮጵያ

ኢትዮጵያ ሓንቲ ካብተን ብዕድመ ዝጸንሓ ሃገራት ኣፍሪቃ ፤  ምምጻእ ስልጣነ ኢትዮጵያ ካብ ኣሽሓት ዓመታት ዝጸንሐ እዩ። ኣቢሲንያ ወይ ብዝያዳ "ዘ ኢትዮፕያ" ብቐንዱ ብኣምሓሩ ፣ ተጋሩን ኩሽታዊ ዓጋውን ዝቖሙ ሴማውያን ኣቢሲንያውያን (ሓበሻ) እያ ትመሓደር ነይራ። ኣብ ምብራቓዊ ጫፍ ከበሳታት ኢትዮጵያን ካብኡ ንላዕሊ ድማ ቆላታት ከም በዓል ኢፋትን ዓዳልን ዓፋርን ዝኣመሰሉ ሱልጣናታት ዝመስረቱ ሓራሪ /ሓርላ ዝነብሩሉ ቦታ ’ ዩ ነይሩ። ኣብ ማእከላይን ደቡብን ጥንታውያን ሲዳማን ሴማዊ ጉራጌን ፣ ካልኦትን ተረኺቦም።
ኣብቲ ግዝኣት ካብተን ቀዳሞት ናብ ስልጣን ዝደየባ መንግስታት ሓንቲ ኣብ መበል 10 ክፍለ ዘመን ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዝነበረት ንግስነት ድ'ምት ኮይና ርእሰ ከተማኣ ኣብ የሃ መስሪታ። ኣብ ቀዳማይ ክፍለ ዘመን ድሕሪ ልደተ ክርስቶስ ንግስነት ኣኽሱማውያን ኣብ ዘመናዊ ክልል ትግራይ ርእሰ ከተማኣ ኣኽሱም ሒዛ ናብ ስልጣን ደይባ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ዓባይ ሓይሊ ኮይና ፣ ንደቡብ ዓረብን መሮንን ከባቢኣን ኣግዚኣ። ኣብ መጀመርታ ራብዓይ ክፍለ ዘመን ኣብ ዘመነ ኢዛና ፡ ክርስትና ከም መንግስታዊ ሃይማኖት ተኣዊጁ ድሕሪ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ ግዝኣት ኣኽሱማውያን ምስ ምልዓል እስልምና ኣብ ሓውሲ ደሴት ዓረብ ናብ ውድቀት ወዲቑ፡ ቀስ ብቐስ ንግዲ ካብ ክርስትያናዊ ኣኽሱም ኣርሒቑ።

&#x5B; *<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2021)">citation needed</span>* &#x5D; ኣብ መወዳእታ ተነጺላ፡ ቁጠባኣ ሸተት ኢሉ ኣኽሱም ኣብ ልዕሊ እቲ ክልል ዝነበራ ንግዳዊ ዕብለላ ኣብቂዑ።  ኣኽሱማውያን ስርወ መንግስቲ ዛግዌ ቦታ ሂቦም ፣ ኣብ መበል 13 ክፍለ ዘመን ንሰሎሞናዊ ስርወ መንግስቲ ቅድሚ ምሃቦም ሓድሽ ርእሰ ከተማ ኣብ ላሊበላ መስሪቶም። ኣብ መጀመርታ ዘመነ ሰሎሞን ኢትዮጵያ ወተሃደራዊ ጽገናን ሃጸያዊ ምስፍሕፋሕን ብምግባራ ንቀርኒ ኣፍሪቃ ክትዕብለል ኣኽኢልዋ ።

## ስነ-ቓል ስነ-ቓል

እቲ ናይ ግሪኽ ስም Αἰθιοπία (ካብ  ፣ *Aithiops* ፣ "ኢትዮጵያዊ") ውሁድ ቃል ኮይኑ፡ ድሒሩ ካብ  ዝብሉ ናይ ግሪኽ ቃላት ከም ዝተረኽበ ተገሊጹ ከምኡውን  ( *aithō* "ኣነቃጽል" + *ōps* "ገጽ")። ብመሰረት ሊደል-ስኮት ጆንስ ግሪኽ-እንግሊዝኛ ሌክሲኮን ፡ እቲ ስያመ ብግቡእ ብመልክዕ ስም *ዝነደደ ገጽ* ፡ ብመልክዕ ቅጽል ድማ *ቀይሕ-ቡናዊ* ተባሂሉ ይትርጎም።  ጸሓፊ ታሪኽ ሄሮዶተስ ነዚ መጸውዒ እዚ ነቶም ሽዑ ኣብ ውሽጢ ኤኩሜን (ንኽነብረሉ እትኽእል ዓለም) ዝፍለጡ ክፋላት ኣፍሪቃ ንደቡብ ሰሃራ ንምምልካት ተጠቒሙ።  እቲ ቀዳማይ ምጥቃስ ናይዚ ቃል ኣብ ጽሑፋት ሆሜር ዝርከብ ኮይኑ፡ ንኽልተ ጉጅለታት ህዝቢ ንምምልካት ይጥቀመሉ፡ ሓደ ኣብ ኣፍሪቃ ሓደ ድማ ኣብ ምብራቕ ካብ ምብራቓዊ ቱርኪ ክሳብ ህንዲ።  ኣብ ጥንቲ ፡ ኢትዮጵያ ዝብል ስም ብቐንዱ ብዛዕባ እቲ ኣብ ጐልጐል ላዕለዋይ ኣባይ ዝመደበሩን ካብ ግብጺ ንደቡብ ዝርከብን ዘመናዊ ህዝቢ ሱዳን ዝጥቀመሉ ዝነበረ ኮይኑ ፡ ኩሽ’ውን ይበሃል ፡ ቀጺሉ ድማ ብካልኣይ ደረጃ ብዛዕባ ትሕቲ ሰሃራ ኣፍሪቃ ብሓፈሻ።         

መወከሲ ንግስነት ኣኽሱም (ኢትዮጵያ ተባሂሉ ዝተሰየመ) ክሳብ ቀዳማይ ፍርቂ 4ይ ክፍለ ዘመን ድ.ክ. ናይ ሄለኒካውን መጽሓፍ ቅዱሳውን ትውፊታት ብምኽታል ፡ ሞኑመንተም ኣዱሊታኑም ፡ ኣብ 3ይ ክፍለ ዘመን ዝተጻሕፈ ናይ ሃጸይነት ኣኽሱማውያን፡ ገዛኢ ኣኽሱም ብሸነኽ ምዕራብ ብግዝኣት ኢትዮጵያን ሳሱን ዝተጎልበበ ከባቢ ከም ዘመሓድር ይሕብር። ኣኽሱማዊ ንጉስ እዛና ኣብ መወዳእታ ንኑብያ ስዒሩ። ኣብ ዝቐጸለ ክፍለ ዘመን፡ ሓደ ግዕዝ ትርጉም ናይቲ ናይ ኤዛና ጽሑፍ፡ Aἰθίοπες ምስቲ ድምጺ ዘይብሉ *Ḥbšt* and *Ḥbśt* (Ḥabashat) ማዕረ ኮይኑ፡ ንመጀመርታ ግዜ ነበርቲ ከበሳ ኣኽሱም ዘመልክት እዩ። እዚ ሓድሽ ኣጋንንታዊ ስም እዚ ብድሕሪኡ ብቋንቋ ሳባኛ *ሕብስ* (‘ኣሕባሽ) ፡ ብዓረብኛ ድማ *Ḥኣባሻ* ተባሂሉ ተተርጐመ . 

ኣብ መበል 15 ክፍለ ዘመን *ኣብ መጽሓፍ ኣክሱም ገዕዝ* ፡ እቲ ስም ንሓደ *ኢቲዮፕስ* ዝተባህለ ኣፈ-ታሪኽ ውልቀ-ሰብ ተዋሂቡ ኣሎ። ንሱ ካብ መጽሓፍ ቅዱሳዊ ወጻኢ ዝኾነ ወዲ ኩሽ ወዲ ሃም እዩ ነይሩ ፣ ንከተማ ኣክሱም ከም ዝመስረተ ይንገር ። 

ብእንግሊዝኛ፡ ብሓፈሻ ድማ ካብ ኢትዮጵያ ወጻኢ፡ እታ ሃገር ብታሪኽ ኣቢሲንያ ተባሂላ ትፍለጥ ነይራ። እዚ ስያመ - ስያመ ’ ዚ ካብቲ ላቲናዊ መልክዕ ጥንታዊ *ሓባሽ* ዝተረኽበ ’ ዩ።

## ከምኡውን ርአ
ፓራ-ኣትሌቲክስ

**ፓራ ኣትሌቲክስ** ስንኩላን ከም ፓራስፖርት ዝለማመድዎ ስፖርት ኣትሌቲክስ እዩ። ኣብ ውሽጢ ፓራስፖርት ዝካየዱ ውድድራት ኣትሌቲክስ መብዛሕትኡ ግዜ ምስቲ ንዓቕሚ ኣካላት ዝቐርብ ኮይኑ፡ ክልተ ዓበይቲ ፍሉያት ኣብ ውድድር ዓረብያ ስንኩላንን ክለብ ምድርባይን ፡ እዚኦም ድማ ንዲቪዥን ፍሉያት እዮም። እዚ ስፖርት ብዝተፈላለዩ ኣስማት ዝፍለጥ ኮይኑ **፡ ኣትሌቲክስ ስንክልና** **፡ ትራክን ፊልድን ስንኩላንን** **ኣትሌቲክስ ፓራኦሎምፒክን** ይርከብዎም። ላዕለዎት ደረጃ ተወዳደርቲ **ስንክልና ዘለዎም ኤሊት ኣትሌታት** ክበሃሉ ይኽእሉ . 

ተወዳደርቲ ብተለምዶ ኣብ ሰለስተ ሰፋሕቲ ምድባት ይውደቡ: ጽሙማን ስፖርት: ኣካላዊ ስንክልና ዘለዎም ስፖርተኛታት: ከምኡውን ናይ ኣእምሮ ስንክልና ዘለዎም ስፖርተኛታት . ጽሙማን ኣትሌታት ብተለምዶ ኣብ መንጎኦም ክወዳደሩ እንከለዉ፡ ኣካላውን ኣእምሮኣውን ስንክልና ዘለዎም ስፖርተኛታት ድማ መብዛሕትኡ ግዜ ይግምገሙን ፓራ-ኣትሌቲክስ ምደባ ይወሃቦምን, እዚ ድማ ተመሳሳሊ ደረጃ ዓቕሚ ዘለዎም ኣትሌታት ብሓባር ይጥርንፎም። እዞም ምደባታት ብዓለምለኻዊ ኮሚተ ፓራኦሎምፒክ (IPC) ዝምራሕ ኮይኖም፡ ሓደ ፊደልን ቁጽርን ዝሓቖፉ ኮይኖም፡ T ንትራክ ወይ F ንፊልድ፡ ድሕሪኡ ደረጃ ዓቕሚ ዝገልጽ ቁጽሪ። ኣብ ውድድር፡ ቁጽሪ እኹል እንተኾይኑ ኣብ መንጎ ተመሳሳሊ ክፍሊ ዘለዎም ስፖርተኛታት ውድድራት ክካየዱ ይኽእሉ፡ እንተዘይኮይኑ ኣብ ሓደ ውድድር ዝተፈላለዩ ተመሳሰልቲ ክፍልታት ክወዳደሩ ይኽእሉ።  ስርዓት ነጥቢ ነጥቢ ራዛ ኣብ ናይ ሜዳ ውድድራት ዝተፈላለየ ዓቕሚ ዘለዎም ስፖርተኛታት ብቐጥታ ክወዳደሩ ንምፍቃድ ክውዕል ይኽእል።

ኣህጉራዊ ምሕደራ ካብቲ ናይቲ ስፖርት ዓቕሚ ዘለዎ ኣመሓዳሪ ኣካል ዓለምለኻዊ ኣትሌቲክስ (ክሳብ 2019: *IAAF* ) ወጻኢ ዝሰርሕ ኮይኑ፡ ኣብ ክንድኡ ድማ ኣብ መንጎ እቶም ምድባት ይምቀል፡ ጸማማት ኣትሌቲክስ ድማ ብዓለምለኻዊ ኮሚተ ስፖርት ንጽሙማን (CISS) ዝከታተል  para- ኣትሌቲክስ ንኣካላዊ ስንኩላን ብቐንዱ ብናይ ዓለም ፓራ ኣትሌቲክስ ንኡስ ኮሚቴ ናይ IPC ዝምራሕ  ከምኡ’ውን ፓራ-ኣትሌቲክስ ንኣእምሮኣዊ ስንኩላን ብመንገዲ ዓለምለኻዊ ፈደረሽን ስፖርት ንኣእምሮኣዊ ስንክልና ዘለዎም ሰባት (INAS)።  ንኹነታት ዝምልከት ትካላት እውን ኣለዋ፣ ከም ዓለምለኻዊ ፈደረሽን ስፖርት ድዋርፍን ዓለምለኻዊ ማሕበር ኣትሌቲክስ ንዳውን ሲንድሮም ዘለዎም ሰባትን ።   ሕግታት ናይቲ ስፖርት ካብቲ ብዓለምለኸ ኣትሌቲክስ ዝተቐመጡ ዝተመጣጠኑ ኮይኖም፡ መብዛሕትኡ ሕግታት ፓራ-ኣትሌቲክስ ምስቲ ንዓቕሚ ዘለዎም ውድድራት ዝምልከት ኮይኑ፡ ብዘይካ ንዓቕሚ ተወዳደርቲ ዝሕተቱ፡ ከም ኣብ ክንድኡ ስእላዊ ምልክት ዝኣመሰሉ ናይ ጀማሪ ሽጉጥ ኣብ ውድድራት ንጽሙማን። 

ፓራኦሎምፒክ ኣትሌቲክስ ካብ 1960 ጀሚሩ ኣብ ፓራኦሎምፒክ ካብ ዝካየዱ ስፖርታት ሓደ ኮይኑ   ዋላ እኳ ጽሙማን ኣትሌታትን ናይ ኣእምሮ ስንክልና ዘለዎም ስፖርተኛታትን ኣብ ጸወታታት ዓለም ጸማማትን ፍሉይ ኦሎምፒክን ብተናጸል ይወዳደሩ። እተን ሰለስተ ዓበይቲ ስፖርት ዝምልከት ሻምፕዮን ዓለም ንፓራ ኣትሌቲክስ ሻምፕዮን ዓለም ፓራ ኣትሌቲክስ ፣ ሻምፕዮን ዓለም ኣትሌቲክስ ጸማማትን ሻምፕዮን ኣትሌቲክስ ዓለም INASን እየን። ካልኦት ዓበይቲ ውድድራት ፓራ-ኣትሌቲክስ ኣብ ውሽጢ ጸወታታት ዓለም IWAS ን INAS Global Gamesን ይእንገዱ።  

ስም ናይቲ ስፖርት ካብ ፖርትማንቶ ናይ ፓራኦሎምፒክን ኣትሌቲክስን ቃላት ዝመጸ እዩ - እቲ ናይ ቀደም ቃል ንባዕሉ ፖርትማንቶ ናይ ፓራፕለጂክን ኦሎምፒክን ዝብሉ ቃላት እዩ፡ ዋላ እኳ ሕጂ ንኹሉ ስንኩላን ዝኸውን ኣትሌቲክስ ዝገልጽ እንተኾነ። ገለ ተወዳደርቲ ፓራ-ኣትሌቲክስ (ብፍላይ ጽሙማን፡ ጸገም ዘለዎምን ምቑራጽ ኣካላት ዘለዎምን ኣትሌታት) እውን ኣብ ክፍሊ ዓቕሚ ዘለዎም ኣካላት ናይቲ ስፖርት ይወዳደሩ፡ ዋላ እኳ ምስ ምትሕውዋስ ኤሊት ስንኩላንን ዓቕሚ ዘለዎምን ኣትሌታት ዝካየዱ ውድድራት ብተለምዶ ከም ፓራ-ኣትሌቲክስ ኣይምደቡን። .
ኔቡላ

**ኔቡላ** (  **nebulae**, **nebulæ**, or **nebulas**     ) ፍሉይ ብርሃን ዝህብ ክፋል ናይ ኢንተርስታላር ማእከላይ ኮይኑ፡ ብኣዮናይዝድ፣ ኒውትራል ወይ ሞለኪዩላዊ ሃይድሮጅንን ከምኡ ውን ኮስሚክ ሓመድን ክሕዝ ይኽእል። መብዛሕትኡ ግዜ ኔቡላታት ኮኾብ ዝፈጥሩ ዞባታት እዮም፣ ከም ኣብ ኣዕኑድ ፍጥረት ኣብ ንስሪ ኔቡላ . ኣብዞም ዞባታት እዚኣቶም፡ ምፍጣር ጋዝ፡ ሓመድን ካልእ ንዋትን "ተኣኪቡ" ዝጸዓቐ ዞባታት ይፈጥር፡ እዚ ድማ ተወሳኺ ንጥረ ነገር ይስሕብን ኣብ መወዳእታ ድማ ከዋኽብቲ ንምፍጣር ዝኣክል ጽዑቕ ይኸውንን . ድሕሪኡ እቲ ዝተረፈ ንብረት ፕላኔታትን ካልኦት ፕላኔታዊ ስርዓት ዘለዎም ነገራትን ከም ዝፈጥር ይሕሰብ። 

መብዛሕትኦም ኔቡላታት ሰፊሕ ስፍሓት ዘለዎም እዮም፤ ገሊኦም ኣማኢት ናይ ብርሃን ዓመታት ዲያሜትር ኣለዎም። ካብ መሬት ብዓይኒ ወዲ ሰብ ዝረአ ኔቡላ ካብ ቀረባ ንላዕሊ ዝዓበየ ምመሰለ፡ ግን ከኣ ዝደመቐ ኣይምኾነን።  ኣብ ሰማይ ዝደመቐን ካብ ምልእቲ ወርሒ ዕጽፊ ኩርናዓዊ ዲያሜትር ዝሕዝን ኦርዮን ኔቡላ ፡ ብዓይኒ ክርአ ዝኽእል ኮይኑ ግን ብቐዳሞት ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ስነ-ፍልጠት ስሒቱ።  ካብቲ ኣብ ከባቢኦም ዘሎ ጠፈር ዝጸዓቐ እኳ እንተኾነ፡ መብዛሕትኦም ኔቡላታት ካብ ዝኾነ ኣብ ምድሪ ዝፍጠር ባዶ ቦታ ኣዝዩ ዝወሓደ ጽቕጥቕጥ ኣለዎም (ካብ 10  ክሳብ 10  ሞለኪዩላት ኣብ ሴንቲ ሜተር ኪዩብ) - ክንዲ መሬት ዝኸውን ኔቡላር ደበና ጠቕላላ ጽፍሒ ውሑዳት ኪሎግራም ጥራይ ምሃለዎ። . ኣየር መሬት ኣብ ሓደ ኪዩቢክ ሴንቲሜተር ኣስታት 10  ሞለኪዩላት ጽፍሒ ኣለዎ፤ ብኣንጻሩ እቶም ዝጸዓሩ ኔቡላታት ኣብ ሓደ ኪዩቢክ ሴንቲ ሜተር 10  ሞለኪዩላት ጽቕጥቕጥ ክህልዎም ይኽእል። ብዙሓት ኔቡላታት ብሰንኪ ዝተሰረቱ ውዑያት ከዋኽብቲ ዝመጽእ ፍሎረሰንስ ክረኣዩ እንከለዉ፡ ካልኦት ድማ ኣዝዮም ዝተዘርግሑ ብምዃኖም፡ ብነዊሕ ምቅላዕን ፍሉይ መጽረዪን ጥራይ ክረኣዩ ይኽእሉ። ገለ ኔቡላታት ብተለዋዋጢ መንገዲ ብ T Tauri ተለዋዋጢ ከዋኽብቲ ይበርሁ።

ኣብ መጀመርታ "ኔቡላ" ዝብል ቃል ንዝኾነ ዝተዘርግሐ ስነ-ፍልጠታዊ ነገር ንምግላጽ ይጥቀመሉ ነይሩ ፣ እንተላይ ካብ ፍኖተ ጸባ ንዘለዋ ጋላክሲታት ። ንኣብነት ፡ ኣንድሮሜዳ ጋላክሲ ፡ ኣብ ሓደ እዋን፡ ኣብ መጀመርታ መበል 20 ክፍለ ዘመን ሓቀኛ ባህሪ ጋላክሲታት ብቬስቶ ስሊፈር ፡ ኤድዊን ሃብልን ካልኦትን ቅድሚ ምርግጋጹ *፡ ኣንድሮሜዳ* ኔቡላ (ብሓፈሻ ድማ ስፓይራል ጋላክሲታት "ስፓይራል ኔቡላ") ተባሂላ ትጽዋዕ ነይራ። ኤድዊን ሃብል መብዛሕትኦም ኔቡላታት ምስ ከዋኽብቲ ዝተኣሳሰሩን ብብርሃን ከዋኽብቲ ከም ዝበርሁን ረኺቡ። ብተወሳኺ ኔቡላታት ብመሰረት ዘፍርይዎ ዓይነት ብርሃን ስፔክትራ ኣብ ምድብ ንምምዳብ ሓጊዙ እዩ።

## ቅርፂ

እቲ ኣብ ኔቡላ ዘሎ ጋዝ ብቐንዱ ሃይድሮጅን ክኸውን ከሎ ፡ እቲ ሓመድ ድማ ብቐንዱ ሞለኪዩላት ካርቦንን ቁርጽራጽ ኣኻውሕን እዩ። ምትእኽኻብ ንጥረ ነገር ኣብ መንጎ ኔቡላታት ሓደ ዓይነት ኣይኮነን: ገሊኦም ኣዝዮም ጽዑቓት እዮም: ገሊኦም ድማ ዝረቐቑ እዮም። ብርሃን ናይቶም ኣብ ቀረባ ዝርከቡ ከዋኽብቲ ስለ ዘንጸባርቑ ዝያዳ ዝደመቑ ኔቡላታት ኣለዉ: ድሙቓት ኔቡላታት እዮም። ገለ ካብቲ ኣብ ኔቡላ ንባዕሉ ዝርከብ ጋዝ ኣብ ጥቓ ልዑል ሙቐት ዘለዎ ኮኾብ ምስ ዝህሉ እውን ብርሃን ይፍንው። ናይትሮጅንን ሃይድሮጅንን ቀይሕ ብርሃን ክወጹ እንከለዉ ፡ ኦክስጅን ድማ ሰማያዊ ብርሃን የውርዱ። ኩሉ ድሙቕ ሕብሪ ናይዞም ኔቡላታት ንምርኣይ ብሓያል ቴለስኮፕ ክትጥምት ኣለካ። ገለ ኔቡላታት ዝጸዓቑ ኮይኖም፡ ንብርሃን ናይቶም ብድሕሪኦም ዘለዉ ድሙቓት ከዋኽብቲ ይዓግቱ: እዚኦም ጸለምቲ ኔቡላታት እዮም። ጸሊም ኔቡላታት ብቴለስኮፕ ዝልለዩ ኣብ ሰማይ ንዝርከቡ ቁንጣሮ ከዋኽብቲ ምስ ዝሽፍኑ ጥራይ እዮም። ንቡር ኣብነት ናይዚ ድማ ኣብ ኮኾብ ኦርዮን ዝርከብ ሆርስሄድ ኔቡላ ’ ዩ።
ኣገልጋሊት በረራ

**ኣገልጋሊት በረራ** ፣ **ብመጋቢት** (  ) ወይ **መጋቢት** (  ) እውን ትፍለጥ፤ ወይ **ኣአንጋዲት ኣየር** (  ) ወይ **ኣአንጋዲት** (  ), ኣባል ሰራሕተኛታት ኣየር ኣብ ንግዳዊ በረራታት ፣ ብዙሓት ንግዳዊ ጀትታትን ገለ መንግስታዊ ነፈርቲን እያ።   Collectively called **cabin crew**, ኣገልገልቲ በረራ ብቐንዱ ሓላፍነት ድሕነትን ምቾትን ተሳፈርቲ እዮም።
ቈጸራ ኸዋኽብቲ

**ስነ-ኮኾብ** ካብ መበል 18 ክፍለ ዘመን ጀሚሩ ከም ስውር ሳይንሳዊ ተፈላጥነት ዝረኸበ ዝርዝር ጥንቆላታት ኮይኑ   ብዛዕባ ጉዳያት ደቂ ሰባትን ምድራዊ ፍጻሜታትን ዝምልከት ሓበሬታ፡ ርኡይ ኣቀማምጣ ሰማያዊ ነገራት ብምጽናዕ ክፍለጥ ከም ዝኽእል ዝእምት እዩ።      ዝተፈላለዩ ባህልታት እንተወሓደ ካብ 2ይ ሽሕ ቅ.ል.ክ ጀሚሩ መልክዓት ስነ-ኮኾብ ይጥቀሙ እዮም፣ እዚ ልምድታት እዚ መበገሲ ካብቲ ንወቕታዊ ለውጢ ንምግማትን ንሰማያዊ ዑደት ከም ምልክታት መለኮታዊ ርክባት ንምትርጓምን ዝጥቀሙሉ ዝነበሩ ስርዓታት ኣቆጻጺራ እዩ።  መብዛሕትኦም ባህልታት እንተ ዘይኰይኑ፡ ኵሎም እንተ ዘይኰይኖም፡ ነቲ ኣብ ሰማይ ዚዕዘብዎ ነገራት ኣገዳስነት ሂቦምዎ እዮም፣ ገሊኦም ድማ፡ ከም ሂንዱ ፡ ቻይናውያን ፡ ከምኡውን ማያ ዝኣመሰሉ—ካብ ሰማያዊ ትዕዝብቲ ንፍጻመ ምድራዊ ፍጻመታት ንምግማት ዚሕግዝ እተራቐቐ ስርዓታት ኣማዕቢሎም እዮም። ምዕራባዊ ስነ-ኮኾብ ፣ ሓደ ካብቶም ክሳብ ሕጂ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉ ዘለዉ ጥንታውያን ስርዓታት ስነ-ኮኾብ፣ ሱሩ ካብ መበል 19–17 ክፍለ ዘመን ቅ.ል.ክ መሶጶታምያ ፣ ካብ ናብ ጥንታዊት ግሪኽ፣ ሮማ፣ እስላማዊ ዓለም ፣ ኣብ መወዳእታ ድማ ናብ ማእከላይን ምዕራብን ኤውሮጳ ተዘርጊሑ። እዋናዊ ምዕራባውያን ስነ-ኮኾብ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ስርዓታት ሆሮስኮፕ ዝተኣሳሰር ኮይኑ፡ ንመዳያት ስብእና ሓደ ሰብ ንምግላጽን ኣብ ኣቀማምጣ ሰማያዊ ነገራት ተመርኲሶም ኣብ ህይወቱ ርይ ፍጻመታት ንምግማትን ዝዓለመ እዩ፤ መብዛሕትኦም ሞያውያን ቈጸርቲ ኸዋኽብቲ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ስርዓታት እዮም ዚምርኰሱ። 

ስነ-ኮኾብ ኣብ ምሉእ ታሪኹ ብሞራላዊ፡ ሃይማኖታዊ፡ ፖለቲካውን ተሞክሮኣውን ምኽንያታት ዝቃወምዎ ዝነቕፉ፡ መወዳድርቱን ተጠራጠርቱን ነይሮምዎ።    እዚ ከምዚ ኢሉ እናሃለወ፡ ቅድሚ ምብራህ፡ ቈጸራ ኸዋኽብቲ ብሓፈሻኡ ከም ምሁራዊ ትውፊት ይቝጸር ነበረ፣ ኣብ ምሁራት ዓንኬላት ድማ ልሙድ እዩ ነይሩ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ስነ-ፍልጠት ስነ-ኰዀብ፡ ሜትሮሎጂ ፡ ሕክምናን ኣልኬሚን ብቐረባ ይተኣሳሰር ነበረ።  ኣብ ፖለቲካዊ ዓንኬላት ዝነበረ ኮይኑ፡ ካብ ዳንተ ኣሊጊየሪን ጀፍሪ ቾሰርን ክሳብ ዊልያም ሸክስፒር ፡ ሎፐ ደ ቬጋን ፔድሮ ካልዴሮን ደ ላ ባርካን ኣብ ዝተፈላለየ ስነ-ጽሑፋት ተጠቒሱ ኣሎ። ኣብ እዋን ምብራህ ኰይኑ ግና፡ ስነ-ኰዀብ ከም ሕጋዊ ምሁራዊ ጻዕሪ ዚግበረሉ ዓውዲ ዀይኑ ደረጅኡ ኣጥፍአ።   ድሕሪ መወዳእታ መበል 19 ክፍለ ዘመንን ብሰፊሑ ምቕባል ሳይንሳዊ ኣገባብን ፡ ተመራመርቲ ንኮኾብ ብክልሰ-ሓሳባዊ   ከምኡ’ውን ብፈተነ መሰረት ብዓወት ፈቲኖምዎ   ሳይንሳዊ ከምዘይብሉ ኣርእዮም እዮም። ቅኑዕነት ወይ መግለጺ ሓይሊ .  በዚ ኸኣ ስነ-ኮኾብ ኣብ ምዕራባዊ ዓለም ዝነበሮ ኣካዳሚያውን ክልሰ-ሓሳባውን ደረጃ ኣጥፍአ፣ ኣብኡ ዝነበረ ሓባራዊ እምነት ድማ ብዓቢኡ እናነከየ ከደ፣ ክሳብ ካብ 1960ታት ጀሚሩ ቀጻሊ ዳግመ-ትንሳኤ።
ካስትል

**ካስትል** ፣ **ብሲታደል** ወይ **ሲታደል እውን ዝፍለጥ፣** ኣዝዩ ጽኑዕ መዋቕር ዘለዎ ዓይነት ስነ ህንጻዊ ስራሕ ኮይኑ ኣብ ማእከላይ ዘመን ኣብ ኤውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ብንጉሳውያንን ምሩጻትን ዝተሃንጸ እዩ። እቲ ሓወልቲ መንበሪ ጎይታ ወይ ውርዙይ ’ ዩ፣ ካብቲ ንጉሳዊ ስድራቤት ዝኸውን ቤተ መንግስቲ ዝተፈልየ ’ ዩ። ካስትል እውን ዕርዲ ኣይኮነን ምኽንያቱ እቲ ካስትል ብሓፈሻ ናይ ውግእ፣ ምክልኻል ወይ ወተሃደራዊ ስራሕ ስለዘገልግል ጥራሕ ዘይኮነስ ንመኳንንቲ መንበሪ ናይ ምዃን ቀንዲ ስራሕ እውን ኣለዎ። እቲ ሓወልቲ መበገሲኡ ካብ ምምሕያሽ መናድቕን ሓጹርን ህዝባዊ መንበሪ ኣባይቲ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ዘሎ ህይወት ንምሕላው ናብ መከላኸሊ መደበር ማዕቢሉ። ቀንዲ ባህርያት ናይቲ ሓወልቲ ነዋሕቲ መናድቕ፡ ዓሚቝ ጐዳጕዲን ብዙሕ ደርብታትን እዮም። ንቡር ኮይኑ፡ ኣብ ማእከላይ ዘመን ኤውሮጳ ዝነበሩ ሓወልትታት ርብዒ ቅርጺ ዘለዎም እዮም ነይሮም ፣ መናድቕ ብዓንኬል ክህነጽ ይኽእል ነበረ፣ ኣብቲ ሓወልቲ ብዙሓት ግምብታት ሓለዋ ነበሩ፣ እቲ መናድቕ ድማ ብእምኒ ይስራሕ ነበረ። እቲ ሓወልቲ ብዓሚቕ ጐዳጉዲ ዝተኸበበ ’ ዩ።

ኣብ ኤውሮጳ፡ ካስትላት መበገሲኦም ኣብ ክፍለ ዘመን እዩ። 9ይን 10ይን ድሕሪ ውድቀት ግዝኣት ካሮሊንጅያን ። መሬት ናይዚ ግዝኣት በብቑሩብ ኣብ መንጎ ጎይቶትን መሳፍንትን ፣ መሳፍንትን፣ ውርዙያት ስድራቤታትን ተኸፋፊሉ ፊፍስን ግዝኣታትን መስረተ። እዞም መኳንንቲ ነተን መሬታት ይውንንወንን ነቲ ዝውንንዎ ንብረት ንምክልኻልን ንምሕላውን ኣብ ከባቢኦም ንምቁጽጻር ካስትላት ሰሪሖም። እቲ ወተሃደራዊ ተልእኾ ኣዝዩ ኣገዳሲ እኳ እንተነበረ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ሓወልትታት ከም መንበሪ ኣባይትን ከምኡ’ውን ከም ምምሕዳራዊ ምሕደራ ማእከላትን ምልክት ስልጣንን ናይቲ ውልቀሰብ ወይ ስድራቤት ይጥቀሙሉ ነበሩ . ኣብ ከተማታት ዝርከቡ ሓወልትታት ንህዝቢ እቲ ከባቢን ኣገደስቲ መስመራት መጓዓዝያን ንምቁጽጻር ይጥቀሙ ነበሩ፣ ገጠራዊ ሓወልትታት ድማ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ዓድታት ተነጺሎም ይህነጹን ናይ ምክልኻል ዕማም ነበሮምን፣ ነቲ ልሙዕ ቀበቶ ይከላኸሉ ነበሩ።

ኣብ መጀመርታ ብዙሓት ካስትላት ካብ መሬትን ዕንጨይትን ይህነጹ ነበሩ ፣ ብሰንኪ ኣድላይነት ምክልኻልን ቴክኒካዊ ምዕባለን ከምኡ’ውን ልዑል ወጻኢታት ግን ርግኣትን ግርማን ንምዕባይ ካስትላት ብእምኒ ተሃኒጾም። ዋላ እኳ ኣብቲ ክፍለ ዘመን ባሩድ ናብ ኤውሮጳ እንተተኣታተወ ኣብ መበል 14 ክፍለ ዘመን፡ ክሳብ መበል 14 ክፍለ ዘመን ኣብ ህንጸት ካስትል ርኡይ ጽልዋ ኣይነበሮን 15 ሓይሊ ተኹሲ ናይዚ ሰራዊት ኣዝዩ ድኹም ብምዃኑ ነቲ ጽኑዕ መናድቕ ሓወልቲ ከዳኽሞ ኣይክእልን እዩ። እቲ መዳፍዕ ነቲ መንደቕ እምኒ ኣትዩ ከጥፍኦ ዝኽእል ሓያል ምስ ኮነ ግን እቲ ሓወልቲ ቀስ ብቐስ ክጻወሮ ክመሓየሽ ግድን ነበረ። እቲ ሓወልቲ ክሳብ ክፍለ ዘመን ህንጸቱ ክቕጽል እንከሎ 16፡ ኣብ ህንጸት ንሓዊ መዳፍዕ ንምጽዋር ሓደስቲ ሜላታት ተወሰኹ በዚ ኸኣ፡ ለውጢ ባህርን ኣቃውማን ነቲ ሓወልቲ ካብ መንበሪ ገዛ ናብ ወተሃደራዊ ስርሒታት ዘገልግል ሲታደል ቀይርዎ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ብሓቂ ድፋዓት ብዕርድታት ተተኪኦም . ካብ ክፍለ ዘመን ጀሚሩ ካብ 18 ጀሚሩ ኣብ ህንጸት ካስትላት ሓድሽ ለውጢ ተራእዩ፣ ምስ ህንጸት ፍቕራዊ ሞዴላት ካስትል ናይ ጎቲክ ስነ ህንጻን ብዘይ ወተሃደራዊ ዕላማን ተራእዩ።
ኮክቴል

**ኮክቴል** ዝተሓዋወሰ መስተ ኮይኑ መብዛሕትኡ ግዜ ኣልኮላዊ መስተ ’ ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ኮክቴል ሓደ ወይ ልዕሊኡ ስፒሪት ምስ ካልኦት ቀመማት ከም ጽማቝ፡ መኣዛ ዘለዎ ሽሮፕ ፡ ቶኒክ ማይ ፡ ቁጥቋጥን ቢተርን ዝተሓዋወሰ ውህደት እዩ። ኮክቴል ኣብ መላእ ዞባታት ዓለም ኣዝዩ ዝተፈላለየ ኮይኑ፡ ብዙሓት መርበባት ሓበሬታ ክልቲኡ ኦርጅናል ኣሰራርሓ መግቢን ናይ ገዛእ ርእሶም ትርጉማትን ናይ ዝኣረጉን ዝያዳ ፍሉጣትን ኮክቴላት ይዝርግሑ።

## ታሪኽ

ንመጀመርታ ግዜ ብጽሑፍ ዝተጠቕሰ ‘ኮክቴል’ ከም መስተ ኣብ ኣመሪካ ኣብ *ዘ ፋርመርስ ካቢኔት* 1803 እዩ ተዘርጊሑ። ናይ መጀመርታ ትርጉም ኮክቴል ከም ኣልኮላዊ መስተ ድሕሪ ሰለስተ ዓመት ኣብ *ዘ ባላንስ ኤንድ ኮሎምብያን ሪፖዚቶሪ* ( ሃድሰን፡ ኒውዮርክ ) ግንቦት 13, 1806 ተዘርጊሑ።  ከም ልምዲ፡ ቀመማት ኮክቴል ስፒሪት፡ ሽኮር፡ ማይን ቢተርን፤  ይኹን እምበር እዚ ትርጉም እዚ ኣብ ምሉእ 1800ታት እናማዕበለ ምውሳኽ ሊከር ዘጠቓለለ እዩ።  

ኣብ 1862 ጀሪ ቶማስ *ከመይ ጌርካ መስተታት ምሕዋስ ዝብል ናይ ባርመንደር መምርሒ ኣሕተመ፤ ወይ ድማ፡ ካብ ካልኦት መስተታት ከም ፓንችን ኮብለርን ንምፍላይ፡ 10 ኣሰራርሓ መግቢ ኮክቴል ዘጠቓለለ The Bon Vivant’s Companion* ።

ኮክቴል ኣብ ምሉእ 1900ታት እናማዕበለን ተፈታውነት እናረኸበን ቀጸለ፡ ኣብ መወዳእታ ድማ እቲ ቃል ንኹሉ ዝተሓዋወሰ መስተታት ንምሽፋን እናሰፍሐ ከደ። ብ1917 *፡ [[ኮክቴል ፓርቲ]]* ዝብል ቃል ብጁልየስ ኤስ ዋልሽ ጁንየር ካብ ሴንት ሉዊስ ፡ ሚዙሪ . ኣብ እዋን ምኽልካል ኣብ ኣመሪካ (1920–1933) ወይንን ቢራን ውሑድ ብምንባሩ፡ መስተ መሰረት ዝገበረ ኮክቴል ብሰንኪ ተበጻሕነት ዝያዳ ተፈታዊ ኮይኑ፡ ኣብ መወዳእታ 1960ታት ድማ ህቡብነቱ ምንቁልቋል ተራእዩ። ካብ መጀመርታ ክሳብ መፋርቕ 2000ታት ብቕዲ ባህላዊ ኮክቴልን ካልኦት ልብወለዳዊ ቀመማትን ዝሓዋውስ ቅዲ ሚክስሎጂ ኣቢሉ ባህሊ ኮክቴል ምልዓል ተራእዩ።  ኣብ 2023፡ እቲ "ኮክቴል ኣብ ቆርቆሮ" ዝበሃል፡ ተበዚሑ (ብውሑዱ ኣብ ኣመሪካ) ኣብ ድኳናት መስተ ልሙድ ኣቕሓ ኮይኑ። 

ኣብ ዘመናዊ ዓለምን ዘመነ ሓበሬታን ፡ ኣሰራርሓ መግቢ ኮክቴል ኣብ መርበብ ሓበሬታታት ብሰፊሑ ብኢንተርነት ይካፈል። ኮክቴላትን ዘገልግሉ ቤት መግብታትን ብተደጋጋሚ ኣብ መጽሔታትን መምርሕታትን ቱሪዝም ይሽፈኑን ይግምገሙን።

## ኣጠቓቕማን ተዛመድቲ ቃላትን

*ኮክቴል* ዝብል ቃል ንዝተፈላለዩ መስተታት ከመልክት ይኽእል እዩ፤ ብተለምዶ ኣልኮላዊ መስተ ዝሓዘ ዝተሓዋወሰ መስተ እዩ። 

ሓደ ዝተዋሃሃደ መስተ ድስቲልድ ስፒሪትን ከም ሶዳ ወይ ጽማቝ ፍረታት ዝኣመሰለ መሕወሲን ጥራይ ክሕዝ ከሎ ፡ ሃይቦል ’ ዩ። ብዙሓት ካብቶም ዓለምለኻዊ ማሕበር ባርመንተራት ወግዓውያን ኮክቴላት ሃይቦል እዮም። ዝተሓዋወሰ መስተ ድስቲልድ ስፒሪትን ሊከርን ጥራይ ምስ ዝሕዝ ፣ ድዩኦ እዩ፣ ክሬም ወይ ክሬም መሰረት ዝገበረ ሊከር ክውስኸሉ ከሎ ድማ ስሉስ እዩ። ተወሳኺ ቀመማት ሽኮር ፡ መዓር ፡ ጸባ ፡ ክሬም ፡ ከምኡውን ዝተፈላለዩ ኣትክልቲ ክኾኑ ይኽእሉ። 

ኮክቴል ዝመስል ኣልኮላዊ መስተ ዘይብሉ ዝተሓዋወሰ መስተ "ዜሮ-ፕሩፍ" ወይ "ድንግል" ኮክቴል ወይ "ሞክቴል" ተባሂሉ ክፍለጥ ይኽእል።
ሰልቲክ

**ሰልታውያን** (   ፡ ንዝተፈላለየ ኣጠቓቕማ ኣደማምጻ ርአ) ወይ **ህዝብታት ሰልቲክ** (   ) ኣብ ኤውሮጳን ኣናቶልያን ዝነበሩ ህዝብታት ኢንዶ-ኣውሮጳ  ዝተኣከቡ እዮም። ፣ ብኣጠቓቕማ ቋንቋታት ሰልቲክን ካልእ ባህላዊ ተመሳሳልነትን ዝልለዩ።     ዓበይቲ ጉጅለታት ሰልቲክ ንጋውልስ ዘጠቓለለ ኢዩ ; ሰልቲቤርያውያንን ጋላኤቺን   ናይ ኢቤርያ፤ ናይ ብሪጣንያን ኣየርላንድን እንግሊዛውያን ፣ ፒክትን ጌልስን ፤ እቲ ቦይ ; ከምኡውን ሰብ ገላትያ . ኣብ ዓለም ሰልቲክ ኣብ መንጎ ብሄር፣ ቋንቋን ባህልን ዘሎ ርክብ ንጹርን ኣካታዕን ኣይኮነን፤  ንኣብነት ኣብ ልዕሊ እቲ ኣብ ዘመነ ሓጺን ዝነበሩ ህዝቢ ብሪጣንያን ኣየርላንድን ሰልት ክበሃሉ ዝግበኦም ኣገባባት።     ኣብዚ ሕጂ ዘሎ ምሁርነት፡ ‘ሴልት’ ብቐንዱ ንሓደ ብሄር ዘይኮነስ ን‘ተዛረብቲ ቋንቋታት ሰልቲክ’ የመልክት። 

ቅድሚ ሰልቲክ ዝነበረት ኤውሮጳን መበቆል ሰልቲክን ዝነበረ ታሪኽ ኣብ ክትዕ ይካታዕ። እቲ ባህላዊ "ሰልቲክ ካብ ምብራቕ" ዝብል ክልሰ-ሓሳብ፡ እቲ ፕሮቶ-ሴልቲክ ቋንቋ ኣብ መወዳእታ ዘመነ ነሓስ ኣብ ማእከላይ ኤውሮጳ ዝነበረ ባህሊ ኡርንፊልድ ከምዝተላዕለ ይዛረብ፡ እዚ ድማ ብስም መቓብር ቦታታት ደቡባዊ ጀርመን ዝተሰየመ ኮይኑ   ካብ ከባቢ 1200 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዝዓምበበ እዩ።  እዚ ክልሰ-ሓሳብ እዚ ንሰልታውያን ምስቲ ንዕኡ ዝሰዓበ ባህሊ ዘመነ ሓጺን ሃልስታት የራኽቦም (  –500 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ)፣ ብሃብታም ርኽበታት መቓብር ኣብ ሃልስታት ፣ ኣውስትርያ፣   ከምኡ’ውን ምስዚ ዝስዕብ ባህሊ ላ ቴነ (  ጀሚሩ)፣ ብስም እቲ ኣብ ስዊዘርላንድ ዝርከብ ላ ቴነ ዝበሃል ቦታ ዝተሰየመ እዩ። ባህሊ ሰልቲክ ካብዞም ከባቢታት እዚኣቶም ብዝርገሐ ወይ ብስደት ናብ ምዕራብን ደቡብን ከም ዝዝርጋሕ ይእምት።  ሓደ ሓድሽ ክልሰ-ሓሳብ "ሰልቲክ ካብ ምዕራብ"፡ ፕሮቶ-ሴልቲክ ኣቐዲሙ ከምዝተላዕለ፡ ኣብ ዞባ ገማግም ባሕሪ ዘመነ ነሓስ ኣትላንቲክ *ሊንጉዋ ፍራንካ* ከምዝነበረን ናብ ምብራቕ ከምዝተዘርግሐን ይሕብር።  ካልእ ሓድሽ ክልሰ-ሓሳብ "ሴልቲክ ካብ ማእከል"፡ ፕሮቶ-ሴልቲክ ኣብ መንጎ እዞም ክልተ ዞባታት፡ ኣብ ዘመነ ነሓስ ጋውል ከምዝተላዕለ፡ ድሕሪኡ ናብ ዝተፈላለየ ኣንፈት ከምዝተዘርግሐ ይሕብር።  ድሕሪ ሰፈራ ሰልቲክ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ኤውሮጳ ኣብ 3ይ ክፍለ ዘመን ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ፡ ባህሊ ሰልቲክ ክሳብ ምብራቕ ኣናቶልያ ፡ ቱርኪ በጺሑ።

እቶም ቀዳሞት ዘይከራኸሩ ኣብነታት ቋንቋ ሰልቲክ ካብ 6ይ ክፍለ ዘመን ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዝነበሩ ጽሑፋት ለፖንቲክ እዮም።  ቋንቋታት ኮንቲነንታል ሰልቲክ ዳርጋ ብጽሑፋትን ኣስማት ቦታታትን ጥራይ እዮም ዝምስከሩ። ደሴታዊ ቋንቋታት ሰልቲክ ካብ 4ይ ክፍለ ዘመን ድሕሪ ልደተ ክርስቶስ ኣብ ጽሑፋት ኦጋም ይምስክሩ እዮም ፣ ዋላ እኳ ኣዝዩ ኣቐዲሙ ይዝረብ ከም ዝነበረ ብንጹር እንተነበረ። ስነ-ጽሑፋዊ ትውፊት ሰልቲክ ብናይ ቀደም ጽሑፋት ኣየርላንድ ኣብ ከባቢ 8ይ ክፍለ ዘመን ድሕሪ ልደተ ክርስቶስ ይጅምር። ባእታታት ጽውጽዋይ ሰልቲክ ኣብ ቀዳሞት ስነ-ጽሑፍ ኣየርላንድን ቀዳሞት ስነ-ጽሑፍ ዌልስን ተመዝጊቦም ኣለዉ። መብዛሕትኡ ጽሑፋዊ መርትዖታት ናይቶም ቀዳሞት ሰልታውያን ካብቶም ግሪኽን ሮማውያንን ጸሓፍቲ ዝመጸ እዩ፣ ንሳቶም መብዛሕትኡ ግዜ ንሰልቲክ ከም ባርባራውያን ቀቢላታት ይጥርንፍዎም ነበሩ። ብድሩይድ ዝቆጻጸርዎ ጥንታዊ ሃይማኖት ሰልቲክ ይኽተሉ ነበሩ።

ሰልትታት መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ሮማውያን ይጋጮ ነበሩ፣ ከም ኣብ ውግኣት ሮማን ጋሊክን ፣ ውግኣት ሰልቲቤርያን ፣ ምውራር ጋውልን ምውራር ብሪጣንያን ። ኣብ 1ይ ክፍለ ዘመን ድ.ክ.፡ መብዛሕትኡ ግዝኣታት ሰልቲክ ኣካል ግዝኣት ሮሜ ኰይኑ ነበረ . ብሐ. 500፡ ብሰንኪ ሮማውነትን ስደት ቀቢላታት ጀርመንን ፡ ባህሊ ሰልቲክ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ኣየርላንድ፡ ምዕራባውን ሰሜናውን ብሪጣንያን ብሪታኒን ጥራይ ተሓጺሩ ነበረ። ኣብ መንጎ 5ይን 8ይን ክፍለ ዘመን፡ ኣብዘን ዞባታት ኣትላንቲክ ዝነበሩ ቋንቋታት ሰልቲክ ዝዛረቡ ማሕበረሰባት፡ ብመጠኑ ውሁድ ባህላዊ ኣካል ኮይኖም ተቐልቂሎም። ካብ ከባቢኦም ዝነበሩ ባህልታት ዝፈልዮም ናይ ሓባር ቋንቋዊ፡ ሃይማኖታውን ስነ-ጥበባውን ውርሻታት ነይርዎም። 

ደሴታዊ ባህሊ ሰልቲክ ናብ ባህሊ ጋልስ ( ኣየርላንዳውያን ፣ ስኮትላንዳውያንን ማንክስን ) ከምኡ ’ ውን ናይ ሰልቲክ ብሪጣንያውያን ( ዌልሳውያን ፣ ኮርኒሽ ፣ ብሬቶናውያን ) ናይ ማእከላይ ዘመንን ዘመናውን ዘመን ተፈላለየ።    ዘመናዊ መንነት ሰልቲክ  ከም ኣካል ናይቲ ሮማንቲሲስት ሰልቲክ ትንሳኤ ኣብ ብሪጣንያ፣ ኣየርላንድን ካልኦት ግዝኣታት ኤውሮጳ ከም ጋሊሽያን ተሃኒጹ።  ሎሚ እውን ኣብ ገለ ክፋል ናይቲ ዝነበሮም ግዝኣታት ኣየርላንዳዊ ፣ ስኮትላንዳዊ ጋሊክ ፣ ዌልሽ ፣ ብሬቶን ክዝረቡ እንከለዉ፣ ኮርኒሽን ማንክስን ድማ ዳግመ ትንሳኤ ይረኽባ ኣለዋ።
መሸጢ ነጥቢ

**ነጥቢ መሸጣ** ( **POS** ) ወይ **ነጥቢ ዕድጊ** ( **POP** ) ሓደ ናይ ችርቻሮ ትራንዛክሽን ዝዛዘመሉ ግዜን ቦታን እዩ። ኣብቲ መሸጢ ቦታ፡ እቲ ነጋዳይ ነቲ ዓሚል ዘለዎ ዕዳ መጠን ገንዘብ ይሕስብ ፣ ነቲ መጠን ገንዘብ የመልክት፣ ንዓሚል ፋክቱር ከዳሉ ይኽእል እዩ (እዚ ድማ ናይ ገንዘብ መዝገብ ሕትመት ክኸውን ይኽእል እዩ)፣ ከምኡ’ውን እቲ ዓሚል ክፍሊት ንኽገብር ዝሕግዙ ኣማራጺታት ይሕብር። ሓደ ዓሚል ንኣቕሑ ንምልዋጥ ወይ ድሕሪ ምሃብ ኣገልግሎት ንነጋዳይ ክፍሊት ዝገብረሉ ነጥቢ እውን እዩ። ድሕሪ ክፍሊት ምቕባሉ፡ እቲ ነጋዳይ ቅብሊት ከውጽእ ይኽእል ፣ ከም መርትዖ ትራንዛክሽን፣ እዚ መብዛሕትኡ ግዜ ዝሕተም ኮይኑ ግን ብኤሌክትሮኒካዊ ኣገባብ ክውገድ ወይ ክለኣኽ ይኽእል።   

ሓደ ዓሚል ዘለዎ መጠን ዕዳ ንምሕሳብ፡ እቲ ነጋዳይ ዝተፈላለዩ መሳርሒታት ከም መመዘኒ ሚዛን ፡ ባርኮድ ስካነር ፡ ከምኡ'ውን መዝገብ ገንዘብ (ወይ ድማ እቶም ዝያዳ ምዕቡላት "POS cash registers"፡ ሓደ ሓደ ግዜ "POS systems"   ). ክፍሊት ንምግባር ፡ ናይ ክፍሊት ተርሚናላት ፡ ተንከስካሲ ስክሪናት፡ ከምኡ’ውን ካልኦት ናይ ሃርድዌርን ሶፍትዌርን ኣማራጺታት ኣለዉ።

እቲ መሸጢ ነጥቢ መብዛሕትኡ ግዜ ነጥቢ ኣገልግሎት ተባሂሉ ይጽዋዕ ምኽንያቱ መሸጢ ነጥቢ ጥራይ ዘይኮነስ ናይ ምምላስ ነጥቢ ወይ ትእዛዝ ዓማዊል እውን ስለዝኾነ። POS ተርሚናል ሶፍትዌር ንተወሳኺ ተግባር ዝኸውን ባህርያት እውን ከጠቓልል ይኽእል እዩ፣ ከም ምሕደራ ንብረት ፣ CRM ፣ ፋይናንሳዊ፣ ወይ መኽዘን ።
ሰማያዊ

**ሰማያዊ** ሓደ ካብቶም ሰለስተ መሰረታዊ ሕብርታት ኣብ ሕብሪ ናይ RYB ሞዴል ’ ዩ። (ባህላዊ ክልሰ ሓሳብ ሕብሪ). 
thumb
thumb
ኣእምሮኣዊ ፍልስፍና

**ኣእምሮኣዊ ፍልስፍና** ኣብ ፍልስፍና ፍሉይ ሞያ ኮይኑ ንባህሪ መንፈስ ፣ ተርእዮታት፣ ተግባራትን ባህርያትን መንፈስ፣ ዓቕሚ ንቕሓትን ኣብ መንጎኦምን ኣብ መንጎ ኣካላትን ብፍላይ ድማ ሓንጎልን ዘሎ ርክብን ዘጽንዕ እዩ።
ሓንጎል

**ኣእምሮ** ከም ንቕሓት ፣ ምናኔ ፣ ርድኢት ፣ ኣተሓሳስባ ፣ ብልሒ ፣ ምምዝዛን ፣ ቋንቋን ዝኽርን ዝኣመሰሉ ኣእምሮኣዊ መዳያት ከምኡ ’ ውን ዘይፍልጠታዊ መዳያት ከም ስምዒታትን ባህርያዊ ድሌታትን ዘጠቓለለ እኩብ ዓውድታት ’ ዩ። ብመሰረት ሳይንሳዊ ኣካላዊ መግለጺታት ፡ ኣእምሮ እንተወሓደ ብኸፊል ኣብ ሓንጎል ይርከብ ።
ቴሌቪዥን ኣብ ኢትዮጵያ

**ኣብ ኢትዮጵያ ቴሌቪዥን** ኣብ 1962 ብመንግስቲ ዝውነን ኢቲቪ ተኣታትዩ ። ሕብራዊ ተለቪዥን ኣብ 1979 ብፈተነ መሰረት ካብ 1984 ጀሚሩ ስሩዕ ምትሕልላፍ ብምክያድ ምምስራት ሰልፊ ሰራሕተኛታት ኢትዮጵያ (WPE) ንምዝካር ዝጀመረ እዩ።  ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን ብሕታዊ ፈነወ ተለቪዥን ኣብ 2008 ብ EBS TV ፣ ኣብ ኣሜሪካ ዝመደበሩ መብዛሕትኡ ኣብ ኢንፎተይንመንት ዘተኮረ ሳተላይት ቲቪ ቻነል ረኺባ።

ክሳብ ኣዝዩ ቀረባ እዋን ሓንቲ ናይ ብሕቲ ጣብያ ጥራይ እያ ነይራ መብዛሕትአን ጣብያታት ብመንግስቲ ዝውነና እየን። ይኹን እምበር፡ ዕዳጋ ቲቪ ኣብ ምልጋስ ምትኳር፡ ኣብ መወዳእታ ኣብ ቀረባ ዓመታት ኣቢሉ ብውልቂ ዝውነና መደበራት ማዕበል ክመጽእ ምኽንያት ኮይኑ። ኣብ 2014 ዲያስፖራ ኦሮሞ እታ ሓንቲን እንኮን ተለቪዥን፤ ኣብ ኣሜሪካ OMN ዝመደበሩ ኦሮሚያ ሚድያ ኔትወርክ . ኣብ 2016ን 2017ን ዝያዳ ናይ ብሕቲ ፈነወታት ከም ዜና ማእከል ዝገበረ ENN TV ን ካልኦት ከም LTV Ethiopia, Kana TV, EOTC TVን ኩሎም ናብ ዕዳጋ ተጸንቢሮም እዮም። ድምጺ ወያነን ኣብ መወዳእታ 2018 ተጀሚረን ነይረን። ኣብ ኢትዮጵያ 7 ሚልዮን ስድራቤታት ብውሑዱ ሓንቲ ቴሌቪዥን ዘለወን ኮይነን ኣስታት 55 ሚኢታዊት ህዝቢ ድማ ኣብ ገዝኡ ተዓዘብቲ ቴሌቪዥን ይረኽባ።
ኣፍሪቃ (2013 ተኸታታሊ ቲቪ)

***ኣፍሪቃ***  (English: **Africa**) ኣብ 2013 ብኣሃዱ ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ቢቢሲ ዝተፈጥረ ተኸታታሊ መደብ ተለቪዥን ብሪጣንያ እያ ። ኣብ ኣፍሪቃ ኣብ እንስሳ ዘገዳምን መነባብሮ በረኻን ዘተኮረ ኮይኑ፡ ንኣርባዕተ ዓመት ኣብ ምድላው ጸኒሑ። ሽዱሽተ ሰዓታት ዝወሰደ ክፋላትን ሽዱሽተ ናይ 10 ደቓይቕ ፊቸር ፊልምታትን ዝሓዘ እዩ።
## ናይ ደገ መላግቦታት
* *[http://www.bbcearth.com/shows/africa Africa]* at BBC Earth
ቬትናም

thumb|180px
thumb|180px
**ቬትናም** ሃገራዊ ስማ **ሶሻሊስት ሪፓብሊክ ቬትናም**  ኣብ ምብራቓዊ ጫፍ ሓውሲ ደሴት ኢንዶቻይና ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ኤስያ እትርከብ ሃገር ኮይና ምስ ላኦስ ፣ ካምቦድያ ፣ ቻይና ፣ ምብራቓዊ ባሕርን ወሽመጥ ታይላንድን ትዳወብ ።
## ገለ ስእልታት

Vista de Ciudad Ho Chi Minh desde Bitexco Financial Tower, Vietnam, 2013-08-14, DD 13.JPG
Halong Bay in Vietnam.jpg
መሬት

**መሬት** ካብ ጸሓይ ሳልሰይቲ ፕላኔት ኮይና፡ ህይወት ከምዘዕቆበት እትፍለጥ እንኮ ስነ-ፍልጠት ስነ-ፍልጠታዊት ነገር እያ። እዚ ዝኽእሎ መሬት ውቅያኖሳዊት ዓለም ብምዃና እዩ፣ ኣብ ስርዓተ ጸሓይ እታ እንኮ ፈሳሲ ማይ ገጽ ምድሪ ትሕሉ። ዳርጋ ኩሉ ማይ ምድሪ ኣብ ዓለማዊ ውቅያኖሳ ዝሓዘ ኮይኑ፡ 70.8% ቅርፊት መሬት ዝሽፍን እዩ። እቲ ዝተረፈ 29.2% ቅራፍ መሬት መሬት ኮይኑ፡ መብዛሕትኡ ብመልክዕ ኣህጉራዊ መሬት ኣብ ውሽጢ ንፍቀ-ክቢ መሬት መሬት ይርከብ። መብዛሕትኡ መሬት ምድሪ እንተወሓደ ብመጠኑ ርስሓት ዘለዎን ብኣትክልቲ ዝተሸፈነን ክኸውን ከሎ፡ ኣብ ፖላር በረኻታት ምድሪ ዝርከቡ ዓበይቲ በረድ ካብቲ ኣብ ትሕቲ ምድሪ ዝርከብ ማይ፡ ቀላያት፡ ሩባታትን ኣትሞስፈርያዊ ማይን ተደሚሮም ዝያዳ ማይ ይዕቅቡ። ቅራፍ መሬት ቀስ ብቐስ ዝንቀሳቐሱ ቴክቶኒካዊ ጽላት ዝሓቖፈ ኮይኑ፡ እዚ ጽላት እዚ ብሓባር ብምትሕብባር ሰንሰለታት ኣኽራንን እሳተ ጎመራን ምንቅጥቃጥ ምድርን የፍሪ። መሬት ፈሳሲ ደጋዊ ኰር ኣለዋ፡ እዚ ድማ ንመብዛሕትኡ ኣዕናዊ ንፋሳት ጸሓያዊ ንፋሳትን ጨረርታ ኮስሚክን ንምዝንባል ዝኽእል ማግኔቶስፊየር የመንጩ።
ኣኪኖቡ ኦካዳ

**ኣኪኖቡ ኦካዳ**  (ጃፓንኛ :岡田 彰布) ካብ ኦሳካ ዝመጸ ፕሮፌሽናል ተጻዋታይ ቤዝቦልን ኣሰልጣኒን ነበር እዩ።
መበል 30ን 35ን ኣሰልጣኒ ሃንሺን ታይገርስ፡ መበል 25 ኣሰልጣኒ ኦሪክስ ቡፋሎስ።
ኣብ 1957 ተወሊዱ። ካብ 1980 ክሳብ 1993 ምስ ክለብ ሃንሺን ታይገርስ ተጻዊቱ። ብድሕሪኡ ድማ ኣሰልጣኒ ሃንሺን ታይገርስን ኦሪክስ ቡፋሎስን ኮይኑ ዘገልገለ ኮይኑ፡ ኣብ 2023 ድማ ንጋንታ ሃንሺን ታይገርስ መሪሑ ናብ ሻምፕዮንነት ኣምሪሑ።
ብፍቕሪ "ዶንደን" ተባሂሉ ይፍለጥ።

መደብ:ጃፓን
ኒንቴንዶ

**ኒንቴንዶ** (ጃፓንኛ: 任天堂፣ እንግሊዝኛ: Nintendo) ኣብ ኪዮቶ ዋና ቤት ጽሕፈቱ ዘለዎ ጃፓናዊ ናይ ቪድዮ ጸወታ ኩባንያ እዩ።
ኒንቴንዶ ኣብ 1889 ብስም ኒንቴንዶ ኮፓይ ብኢደ ጥበበኛ ፉሳጂሮ ያማውቺ ዝተመስረተ ኮይኑ፡ ፈለማ ብኢድ ዝተሰርሑ ሃናፉዳ መጻወቲ ካርድታት ዘፍረየት እያ። ኣብ 1960ታት ናብ ዝተፈላለየ መስመራት ንግዲ ድሕሪ ምውፋሩን ከም መንግስታዊ ኩባንያ ሕጋዊ ደረጃ ድሕሪ ምርካቡን፡ ኒንቴንዶ ኣብ 1977 ናይ መጀመርታ ኮንሶሉ ሕብሪ ቲቪ-ጌም ኣከፋፊሉ። ኣህጉራዊ ተፈላጥነት ኣብ 1981 ዶንኪ ኮንግ፡ ኣብ 1985 ድማ ፋሚኮምን ሱፐር ማሪዮ ብሮስን ብምዝርጋሕ እዩ ጀሚሩ።  ካብ ሽዑ ጀሚሩ ኒንቴንዶ ገለ ካብቶም ኣብ ኢንዱስትሪ ቪድዮ ጸወታታት ኣዝዮም ዕዉታት ዝኾኑ ኮንሶላት ከም Game Boy, Super Nintendo Entertainment System, Nintendo DS, Wii, Nintendo Switch ዝኣመሰሉ ኣፍሪዩ እዩ። ኣብ 2021፡ እታ 9 ኣባላት ዝሓቖፈት ጉጅለ ኣዋልድ ደቡብ ኮርያ ክልተ ግዜ ንኒንቴንዶ ብሓቂ TWICE(ትዊቸ)።

መደብ:ጃፓን
ኢንተርሊንጉ

**ኢንተርሊንጉ** (Interlingue)፡ መበቆሉ **ኦክሲደንታል** (Occidental)፡ ብ1922 ዝተፈጥረን ብ1949 ዝተሰየመን ኣህጉራዊ ሓጋዚ ቋንቋ እዩ።ፈጣሪኡ ኤድጋር ደ ዋህል ዝለዓለ ሰዋስዋዊ ስሩዕነትን ተፈጥሮኣዊ ባህርን ንምርካብ ጻዕሪ ገይሩ። እቲ ስነ-ቓላት ካብ ዝተፈላለዩ ቋንቋታት ቅድሚ ሕጂ ዝነበሩ ቃላትን ኣፍልጦ ዘለዎም ቅድመ-ጥብቆታትን ድሕረ-ቃላትን ዝጥቀም ስርዓተ መውጽኢን ዝተመርኮሰ እዩ።

## ታሪኽ
### ኦክሲደንታል (ኢንተርሊንጉ) ከመይ ጀሚሩ
ደ ዋህል ኣብ 1922 ኣብ መጽሔት ኮስሞግሎት ቋንቋኡ ኣፍሊጡ፣ ኣብዚ ድማ እዩ ንጥፈታት ምዕራባውያን ክርአ ዝኽእል። ይኹን እምበር ደ ዋህል ነቲ ቋንቋ ክሰርሖ ዝጀመረ ነዊሕ ቅድሚ እዚ እዩ። ኣብ መንጎ 1906ን 1921ን ብቋንቋኡ ክፍትን ጀመረ፡ ብዙሕ ድማ ተቐየረ። ኣብቲ እዋን ኣውሊ ወይ "ሓጋዚ ቋንቋ" (ሓጋዚ ማለት ሓጋዚ ማለት እዩ) ኢሉ ሰመዮ። እቲ ካልእ ሳጓ ኣውሊ ፕሮቶ-ኦክሲደንታል (እዚ ማለት "ኣረጊት ኦክሲደንታል" ማለት እዩ) እዩ። ደ ዋህል ኣብ 1922 ቋንቋኡ ምስ ኣፍለጠ ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ ኣይተዛዘመን። ብሓቂ ቁሩብ ክጽበ ደለየ፡ ኣብ 1921 ግን ዓቢ ዜና ነይሩ፡ ሊግ ኦፍ ኔሽንስ ንሓሳብ ኣህጉራዊ ቋንቋ ይርኢ ነይሩ። ደ ዋህል እውን ደብዳበ ሰዲዱ ኣብ መስከረም 1921 ካብ ማሕበር ሃገራት ኣወንታዊ መልሲ ረኺቡ።

ሰባት ንኦክሲደንታል ክጥቀሙሉ ዝጀመሩ፡ ዋላ ብዘይ ሰዋስውን መዝገበ ቃላትን ንኸተንብቦን ንምርዳእን ቀሊል ስለ ዝነበረ እዩ።

ኮስሞግሎት ብ1927 ስማ ናብ ኮስሞግሎታ ቀይራ ንኦክሲደንታል ካብ ካልኦት ቋንቋታት ንላዕሊ ከተስፋሕፍሕ ጀመረት። ኣብ ወርሒ ጥሪ ናይቲ ዓመት ድማ ቤት ጽሕፈት ኮስሞግሎታ ናብ ቪየና ኣብ ዞባ ማውር (ሕጂ ኣካል ሊሲንግ) ኣግዓዝዎ። እዚ ድማ ኣብዚ እዋን እዚ ኦክሲደንታል ዓወት ንኽረክብ ሓጊዝዎ ምኽንያቱ እቲ ቤት ጽሕፈት ሕጂ ኣብ ማእከላይ ቦታ ስለዝነበረ። ካብ ኦስትርያ ዝመጸ ኤንገልበርት ፒጋል ኣብ ጽሑፉ ሊ ኦቭረ ደ ኤድጋር ደ ዋህል (ስራሕ ኤድጋር ደ ዋህል) እውን ሓጊዙ እዩ፣ እዚ ጽሑፍ እዚ ንገለ ተጠቀምቲ ቋንቋ ኢዶ ኦክሲደንታል ክፍትኑ ኣእሚኑ። ኣብ መጀመርታ 1930 ሰባት ኣብ ጀርመን፡ ኦስትርያ፡ ሽወደን፡ ቸኮዝሎቫክያ፡ ስዊዘርላንድ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ድማ ኣብ ፈረንሳ ኦክሲደንታል ይጥቀሙ ነይሮም።
ሊጋ ናሽናል ደ ፉትቦል ደ ጓቲማላ

Liga Nacional de Fútbol de Guatemala (ሃገራዊ ሊግ ኩዕሶ እግሪ ጓቲማላ)፡ ብወግዒ ብስፖንሰርሺፕ ምኽንያት ***ሊጋ ጓተ ባንሩራል*** ተባሂሉ ዝፍለጥ፡ ቀደም ***ብከንቲባ'' ''ሊጋ*** *" *'A** " ( **ሜጀር ሊግ** " **A*' "* ) ዝፍለጥ ኣብ ጓቲማላ ዝርከብ ፕሮፌሽናል ክፍሊ ኩዕሶ እግሪ ኮይኑ, ኣብታ ሃገር እቲ ዝለዓለ እዩ. *ብፌደሬሽን ናሽናል ደ ፉትቦል ደ ጓቲማላ* እገዳ ዝተገብረላ ’ ያ. ሻምፕዮንን ካልኣይቲን ጋንታታት ወግዓዊ ውድድራት ሊጋ ናሽናል ኣብ ውሽጢ ዞባዊ ኮንፈደረሽን ኣብ ዝካየዱ ኣህጉራዊ ውድድራት ንምስታፍ ይሓልፋ. ኣብዚ ሕዚ እዋን 12 ጋንታታት ኣብዚ ሊግ ይወዳደራ. ኮሙኒኬሽንስን ሙኒሲፓልን ክሳብ ሕጂ ኣብዚ ሊግ ዝዓወታ ክለባት ኮይነን፡ ነፍሲ ወከፈን 32 ውድድራት ተዓዊተን እየን.
Tigray Region

ትግራይ፣ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝርከብ ክልል እዩ። ማእኸል ትግራይ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝርከብ እንትኸውን፣ ሰሜን ትግራይ ከዓ ኣብ ኤርትራ ከበሳ  ዝበሃል ከባቢ እዩ።
200 - ወረዳ ሰንዓፈ

መስሓል ወደ’ከለ፤ 
እምባ-ብደሓን፥ ኮኾባይ፥ ሰርሓ፥ ማይ-ጻዕዳ፥ ጻዕዳ-ኮርሶ፥ መስሓል፥ ማይ-ኣጉለ፥ ጸጸን፥ ምራራ፥ ድብድብ፥ ዓዲ-ዕንቅርቲ፥ ሑጓ-ወዲማንታ፥ ሳግላ፥ ጉልዒ፥ ዓዲኻ፥ ዓዲ-ሓዞ፥ ደማጺ፥ ዓዲ-ንግድዮ፥ ሮኾይቶ፥ መምብሮ፥ ገልጋሊት፥ በዓቲ-ጸላም፥ ክሳድ-ብሩኻ።
*ወደ’ከለ 

ኣኽራን፤ 
ገርገራ፥ ሓድሽ-ዓዲ፥ ዓዲመስገነ፥ ዳምባ-ሓይሽ፥ ዓዲ-ኹቱ፥ ቅንቶ፥ ዑና-ሸሓቕ፥ እንገበቶ፥ ክንን፥ መስሓል፥ ጸሊም ቀላይ፥ ዓዲሻሁ፥ ዒንጣ፥ ቆሎ-ብርዶ፥ ሰብዖ፥ ሓስሓስ።

*ቤት-መጣዕ፤ 
ሃም፥ ጭዓናዱግ፥ ኣምበሰተ፥ ገለባ፥ ደብረሊባኖስ፥ ዓዲ-ጠላዕ፥ እግሪ-ኣቦ(ው)፥ ኣረገን፥ ፍሐ፥ ኣሕዝ፥ ዑና-ወለስቲ፥ ዓዲ-መረታ

*ዘርኢሞሲ፤ 
ዕቡኽ፥ ዓሶጹር፥ ክሸዓት፥ ደናጉል፥ ብርቀነነ፥ ዓዲ-ኣሮና፥ ሓመስ፥ ካሪቦሳ፥ ዓዲ-ሃንስ፥ ማይሩባ፥ ነጠባ፥ ቀርኒ-ማጨው፥ ጉርጉር፥ ማይ-ኣብዓ፥ ማይ-ጉንዲ፥ ዓዲ-ሰጣሕ።

*ዝባውንቲ፤ 
ኣሮሞ፥ ነድወ፥ ዓድ-ምባርኽ፥ ምግዳር-ደበና፥ ምሳርሓ፥ ዓዲቁሪ፥ ዝግፈት፥ ቀልቀል-መልዓሳ፥ ኣሕፍሲ፥ ሑጓእና።

*መነዂሰይቶ፤ 
ዓዲ-ሰራው፥ ዓዲ-ብጽዖ፥ ሳዕስዕ፥ ዓዲ-ብሎና፥ መነዂሰይቶ፥ ዀለት፥ ግርዓና።
*ዓዲ-ጉልቲ፤ 
ጉቦ፥ እምባ-ሕሰኣ፥ ቢሓት፥ እግሪ-ማንታ፥ ዓዲ-ዕንቅርቲ፥ ፍቕያ፥ ዓደጣል፥ ሕንጠጥፌ፥ በራቒት፥ ፍያሻ።

*እንዳ-ዳሽም፤ 
ዓደርሖ፥ ሓድሽ-ዓዲ፥ በረክንሃ፥ እምባቖም፥ እምባርሓጎዳ።

*ላዕላይ/ታሕታይ ኣጒሩፍ፤ 
ክሳድ-ኣጒሩፍ፥ ዘዀሎ፥ ጨዓ፥ ዓዲ-ባዕከር፥ ዝባን-ኣዋሊዕ፥ መጠራ፥ ጨፋ፥ መቓይሕ፥ ኣገርጽዮት፥ ሓድሽ-ዓዲ፥ መደረ፥ ሰሉስ፥ ክሳድ-እምባ፥ መገዲ-ዕርፊ፥ ዓቕብ-ጎርዞ፥ ግያስሕ፥ ዓደ'ባጊዕ፥ ዓዲ-ኣጣል፥ እምባለኻ፥ ጨጓሮ፥ ዓዲ-ሕሾ፥ ዓዲ-ዓባስ፥ ኣውላዕ ሓሓይለ፡ 
ሰንዓፈ።

*ቡያ፤ 
ኢራፋይለ፥ ወንግቦ፥ ወሰና፥ ቡያ፥ ዓብዓ፥ ላሹዲን፥ ተላፊኖ፥ ገብገብ።

*ዕንደሎ፤ 
ዕንደሎ፥ ጉንዲ፥ እንገልዕላ፥ ማዕበለ፥ ራጋሊ፥ ኣልሓ።

*ሶይራ፤ 
ሰራድ-ላዲጋ፥ ናርዐ፥ ድንደር፥ መልሕ-ደጋ፥ ማማሎ፥ ኣጋራ፥ ዑሎ፥ ዓዲ-መርበር፥ ንእሽቶ-መርበር፥ ገረድፋ፥ ጥሻ፥ ኣሳድ፥ ሞሻ፥ ኣደሕሉፍ፥ ዑረ-ደጋ።
ካትሱያ ኖሙራ

**ካትሱያ ኖሙራ** (ጃፓንኛ :野村克也) ፕሮፌሽናል ተጻዋታይ ቤዝቦል፡ ኣሰልጣኒ፡ ኣካያዲ፡ ወሃቢ ርእይቶ ቤዝቦልን ነቓፊ ቤዝቦልን ካብ ፕረፈክቸር ኪዮቶ እዩ።
ኣብ ታሪኽ ፕሮፌሽናል ቤዝቦል ከም ተጻዋታይን ኣሰልጣንን ኮይኑ 3000 ጸወታታት ዝተጻወተ እንኮ ተጻዋታይ እዩ።
ከም ኣካያዲ ስራሕ ብዙሓት ንፉዓት ውልቀሰባት፡ ፍሉጣት ጥቕስታትን ፍሉይ ኣበሃህላታትን ገዲፉ፡ ኣብ እዋን ወሃቢ ርእይቶ ድማ ክልሰ-ሓሳብን ሜላታትን ቤዝቦል ንምምዕባልን ንምዕባይን ኣበርቲዑ ሰሪሑ።

መደብ:ጃፓን
ጀኒፈር ዊንጌት።

thumb|ዊንጌት ኣብ 2013
**ጀኒፈር ዊንጌት** (30 ግንቦት 1985 ተወሊዳ) ህንዳዊት ተዋሳኢት ኮይና ብቐንዱ ኣብ ተለቪዥን ሂንዲ ትቐርብ። ኣብ ህንዲ ካብ ዘለዋ ዝለዓለ ደሞዝ ዝረኽባ ተዋሳእቲ ተለቪዥን ሓንቲ   ዊንጌት ክልተ ሽልማት ኣይቲኤን ክልተ ሽልማት ህንዲ ቴሊን ሓዊሱ ሓያሎ ናእዳታት ተቐባሊት እያ።  ዊንጌት ብ1995 ብናይ *ኣከለ ሑም ኣከለ ቱም* ፊልም ከም ህጻን ተዋሳኢት ጀሚራ ፡ ኣብ 2002 ድማ ብሻካ *ላካ ቡም ቡም* ንፈለማ እዋን ኣብ ተለቪዥን ተራእያ ። ድሒራ ኣብ *ካሳውቲ ዚንዳጊ ካይ* ንስነሃ ባጃጅን ኣብ *ዲል ሚል ጋየ* ንዶክተር ሪድሂማ ጉፕታን ብምስኣል ኣፍልጦ ረኺባ ።  ዊንጌት ኣብ *ሳራስዋቲቻንድራ* ንኩሙድ ሱንዳሪ ደሳይ ፡ ኣብ *በይሃድ* ንማያ ሜህሮትራ ከምኡ ’ ውን ኣብ *ቤፓና* ንዞያ ሲዲኪ ብምስኣል ዝያዳ ከም መሪሕ ተዋሳኢት መስሪታ። *ንሳራስዋቲቻንድራን* *በይሃድን* ድማ ሽልማት ITA ብሉጽ ተዋሳኢት ዳያኑ ረኺባ ። ዊንጌት *ብኮድ ኤም* ናብ መርበብ ሓበሬታ ኣስፊሓ በዚ ድማ ሕጹይ ሽልማት ፊልምፌር ኦቲቲ ረኺባ። 

## ንእስነት ህይወት
ዊንጌት ብ30 ግንቦት 1985  ኣብ ቦምበይ፡ (ናይ ሕጂ ሙምባይ )፡ ህንዲ ተወሊዱ።  ጓል ፑንጃቢ ሂንዱ ኣደ ፕራባን ማሃራሽትሪያዊ ክርስትያን ኣቦን ሄማንት ዊንገትን ኮይና፡ ብሰንኪ ምዕራባዊ ቀዳማይ ስማ መብዛሕትኡ ግዜ ህንዳዊ መበቆል ዘይብሉ ሰብ ተባሂላ ትጋገ። 

## ኣብ ሚድያታት
ዊንጌት ኣብ *ካሳውቲ ዚንዳጊ ኬይ* ፣ *ዲል ሚል ጋየ* ፣ *ሳራስዋቲቻንድራ* ፣ *በይሃድን* *ቤፓናን* ብዘርኣየቶ ናይ ተዋስኦ ምርኢታት ኣብ መንጎ ህቡባትን ዝለዓለ ደሞዝ ዝኽፈላን ተዋሳእቲ ተለቪዥን ህንዲ መስሪቱዋ ኣሎ።  ኣብ ስክሪን ብዘርኣየቶ ሓያልን ጽልዋ ዘለዎን ተራን ምርኢታትን ብሰፊሑ ትፍለጥ።  ኣብ ዝርዝር "ብሉጻት 10 ተዋሳእቲ ተለቪዥን" *ሬዲፍ* ናይ ' ሓሙሻይ ደረጃ ሒዛ።  ኣብ 2017 *፡ ዘ ኢንዲያን ኤክስፕረስ* ኣብ ዝርዝር "ብሉጻት 10 ተዋሳእቲ ተለቪዥን" ቀዳመይቲ ደረጃ ሒዛ። 

ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝመደበራ ጋዜጣ *ኢስተርን ኣይ* ' s ዝርዝር "50 ሴክሲስት ኤስያውያን ደቂ ኣንስትዮ"፡ ዊንጌት ኣብ 2012 መበል 21፡ ኣብ 2013 መበል 15፡ ኣብ 2018 ድማ መበል 13 ደረጃ ሒዛ።   ዊንጌት ኣብ 2017 ኣብ ቴሌቪዥን ታይምስ ሞስት ደሳየርብል ደቂ ኣንስትዮ ኮይና።ብተወሳኺ ኣብ 2018ን 2019ን 2ይቲ ኮይና፡ ከምኡ'ውን... 5th in 2020.     ኣብ 2022 ዊንጌት ምስ Wildlife SOS ንሰለስተ መዓልታት ብወለንታ ብምስራሕ ኣብ ቃልሲ ንኣዛብእ ህንዲ ኣበርክቶ ገይሩ።  ኣብ ዝተፈላለያ መጽሔታት እውን ናይ ገጽ ሞዴል ኮይና ጸኒሓ እያ። 

## ፊልምግራፊ

### ፊልምታት

## መወከሲታት

## ናይ ደገ መላግቦታት

* Jennifer Winget at IMDb
* Jennifer Winget at Bollywood Hungama

መደብ:ህንዳዊ
ሳናያ ኢራኒ

thumb|ሳናያ ኢራኒ
**ሳናያ ኢራኒ** (  ; ተወሊዳ 17 መስከረም 1983   ) ብቐንዱ ኣብ ተለቪዥን ህንዲ እትሰርሕ ህንዳዊት ተዋሳኢት እያ። ኣብ ህንዲ ካብ ዘለዋ ፍሉጣትን ህቡባትን ተዋሳኢት ተለቪዥን    ኢራኒ ተቐባሊት ሓደ ሽልማት ITA ፣ ሓደ ሽልማት ህንዲ ቴሊን ሰለስተ ሽልማት ወርቂን እያ። ኢራኒ ንፈለማ እዋን ኣብ ተዋስኦኣ ብናይ ሂንዲ ፊልም *ፋና* (2006)፡ ንፈለማ እዋን ኣብ ተለቪዥን ድማ *ብጸጋማይ የማናይ ጸጋም* (2007) ተራእያ። ኢራኒ ዝያዳ ትፍለጥ ኣብ ፊልም *ማይሊ ጃብ ሁም ቱም* ንጉንጃን ቡሻን ሸርጊል ፣ ኣብ *ኢስ ፒያር ኮ ክያ ናም ዱን?* ከምኡውን ፓርቫቲ ቻውሃን ራናዋት ኣብ *ራንግራስያ* . ኣብ 2015 ኣብ *ጃላክ ዲክህላ ጃ* ተሳቲፋ ቀዳመይቲ ካልኣይቲ ኮይና ተቐልቂላ። ድሒራ ኣብ 2017 ኣብ *ናች ባሊየ* ምስ በዓል ቤታ ሞሂት ሰህጋል ተሳቲፋ ካልኣይቲ ኮይና ዛዚማ።  

## ንእስነት ህይወትን ትምህርትን
ኢራኒ ብ17 መስከረም 1983 ኣብ ሙምባይ ካብ ኢራናዊ ( ዞሮስትሪያን ) ስድራቤት ተወሊዱ።  ኢራኒ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዘ ሎረንስ፡ ላቭዴል ኣብ ኡቲ ንሸውዓተ ዓመት ተማሂሩ።  ካብ ሲደንሃም ኮሌጅ ንግድን ቁጠባን ፣ ሙምባይ ተመሪቓ ቅድሚ ሞዴል ምዃና ድማ ናይ ኤምቢኤ ዲግሪ ትከታተል ነይራ። 

## ውልቃዊ ህይወት
thumb|ኢራናዊ ምስ በዓል ቤታ ሰህጋል
ኢራናዊ ምስ ተዋሳኣይ ሞሂት ሰህጋል ኣብ ሴት *ፊልም ማይሊ ጃብ ሁም* ቱም ተራኺባ ኣብ መወዳእታ ዕርክነት ጀሚሮም። ርክቦም ብዕለት 19 ሕዳር 2010፡ ናይ መወዳእታ መዓልቲ ናይቲ ተኸታታሊ ስእሊ ምቕራጽ ኣፍሊጦም።  ኣብ ታሕሳስ 2015 እዞም መጻምድቲ ተሓጽዮም።  ኢራኒ ንሰህጋል ብ25 ጥሪ 2016 ኣብ ጎዋ ኣብ ዝተኻየደ ባህላዊ ስነ - ስርዓት መርዓ ሂንዱ ተመርዕያ ። 

## ምስሊ ሚድያ
right|thumb|ኢራኒ ኣብ ምረቓ ሙዚቃ ራ. ሓደ (2011) ምስ ሻህሩክ ካንን ፑጃ ጋውርን, ጂያ ማነክን ራጂኒ ካናን
*ምብራቓዊ ዓይኒ* ኣብ 2012 ኣብ ዝርዝር 50 ሴክሲየስት ኤስያውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣቐሚጥዋ፣  ዳግማይ ብጋዜጣ *ምብራቓዊ ዓይኒ* መበል 10ይ ደረጃ ሒዛ። ኣብ 2014 *ብሬዲፍ* ኣብ ቅድሚት 10 ብሉጻት ተዋሳእቲ ተለቪዥን ተዘርዚራ።  ኣብ 2015 ሳናያ ኣብ መጽሔት ፒፕል - ኣብ ዝርዝር 40 ዝጸበቓ ደቂ ኣንስትዮ ህንዲ ዝተዘርዘረት እንኮ ተዋሳኢት ተለቪዥን ኮይና።  ኣብ 2018 *ዘ ታይምስ ኦፍ ኢንዲያ* ኣብ ዝርዝር "ብሉጻት 10 ተዋሳኢት ቲቪ" መበል 10ይ ደረጃ ሒዛ።  ኣብ 2014 ኢራኒ ንስታር ፕላስ ወኪላ ናብ ዑደት ዓባይ ብሪጣንያ ከይዳ። 

## ፊልምግራፊ

### ፊልምታት

### ቴሌቪዥን።

### ተኸታታሊ መርበብ ሓበሬታ

## ከምኡውን ርአ

* ዝርዝር ህንዳውያን ተዋሳእቲ ተለቪዥን።
* ዝርዝር ተዋሳእቲ ተለቪዥን ሂንዲ

## መወከሲታት

## ናይ ደገ መላግቦታት
 

* Sanaya Irani at IMDb
* Sanaya Irani at Bollywood Hungama
* Sanaya Irani on Instagram

መደብ:ሕንድ
ኩርዲስታን

**ኩርዲስታን** ወይ **ዓባይ ኩርዲስታን**፣ ኣብ ምዕራባዊ ኤሽያ ብሓፈሻ ዝተወሰነ ጂኦ-ባህላዊ ዞባ ኮይኑ፣ ኩርዳውያን ሓደ ዓብላሊ ህዝቢ ዝኾኑሉን ባህሊ፣ ቋንቋታትን ሃገራዊ መንነትን ኩርዳውያን ብታሪኽ ዝተመስረተሉን እዩ።

## ዋቢታት
ጳውሎስ ጎርጎርዮስ

**ጳውሎስ ጎርጎርዮስ፡** ምስ ተወልደ ጳውሎስ **ቫርጌዝ** ወይ **ቫርጂሳ ፖላ** ዝብል ሽም ተዋህቦም። ካብ (9 ነሓሰ 1922 – 24 ሕዳር 1996)፣ ናይ መጀመርታ ሜትሮፖሊታን ናይ ደልሂ ሃገረ ስብከት ናይ ማላንካራ ኦርቶዶክሳዊት ሶርያ ቤተክርስትያን ኮይኑ ንልዕሊ ዕስራ ዓመታት ኣገልጊሉ።

ቫርጌዝ ኣብ ትሪፑኒቱራ ካብ *ታዲካል* ካብ እትበሃል ክርስትያናዊት ስድራቤት ተወሊዱ። ሞያኡ ብናጻ ጋዜጠኛ ኮይኑ ዝጀመረ ኮይኑ፡ ኣብ ኮቺን ማላባርን ኣብ ዝርከባ ዝተፈላለያ ጋዜጣታት ጽሑፋትን ጸብጻባትን ኣበርኪቱ ’ ዩ። ድሒሩ ምስ ኮቺን ትራንስፖርት ካምፓኒ ድሕሪ ምስራሕ ኣብ 1942 ናብ ክፍሊ ፖስትን ቴሌግራፍን ተጸንቢሩ።ድሕሪኡ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ መምህር ስራሕ ጀመረ። ኣብ ኣቓልቦ ሃጸይ ኢትዮጵያ ቀዳማይ ሃይለስላሴ ’ ዩ መጺኡ።  ኣብ መንጎኦም ዝማዕበለ ዝምድና ቫርጌዝ ኣብ ኢትዮጵያ ሓላፊ ዝተፈላለያ ትካላት ኮይኑ ክሽየም ገበሮ። ንላዕለዋይ ትምህርቲ ናብ ኣሜሪካ ተላኢኹ። ኣብኡ ድማ ካብ ጎሸን ኮሌጅ ፣ ዩኒቨርሲቲ ኦክላሆማ ፣ ፕሪንስተን ቲዮሎጂካል ሰሚናርን ያልን ’ ዩ ተማሂሩ። ብ1954 ድማ ብስነ-መለኮት ማስተርስ ዲግሪ ሒዙ ናብ ህንዲ ተመልሰ። ኣብ ኣሉቫ ኣብ ዝርከብ ቤት ፌሎሺፕ ዳይረክተርን ኣብ ዩኒየን ክርስትያን ኮሌጅ ኣሉቫ ዑደተኛ ፕሮፌሰርን ኮይኑ ይሰርሕ ነይሩ። ብ1955 ኣብ ኮታያም ኣብ ዝርከብ ኦርቶዶክሳዊ ስነ መለኮታዊ መንበረ ጵጵስና ተጸንቢሩ ። ብተወሳኺ ናይ ኦርቶዶክሳዊ ተማሃሮ ክርስትያን ምንቅስቓስ ዋና ጸሓፊ ኮይኖም ኣገልጊሎም እዮም። ኣብ 1956 ሃጸይ ኢትዮጵያ ናብ ህንዲ ኣብ ዝገበሮ ዑደት፡ ቫርጌዝ ናብ ኢትዮጵያ ክምለስ ተኣሚኑ። ኣብኡ ድማ ናይቲ ሃጸይ ብሕታዊ ሓጋዝን ኣማኻርን ኮይኑ ኣገልገለ።

ኣብ 1959 ናብ ህንዲ ተመልሰ። ኣብ 1961 ድማ ከም ካህን ኮይኑ ተሾመ። ቫርጌስ ናይ ስነ-መለኮት ትምህርቱ ቀጸለ። ኣብ ኦክስፎርድ ከምኡ'ውን ኣብ ጀርመን ናይ ዶክትሬት ትምህርቱ ድሕሪ ምዝዛም፡ ካብ ሰራምፖር ኮለጅ ኣብ ካልካታ ናይ ስነ-መለኮት ዶክትሬት ምረቓኡ ተቐበለ።

ኣብ 1975፣ ቫርጌስ ብስም ፓውሎስ ማር ግሪጎርዮስ ጳጳስ ኮይኑ ተሾመ። ንሱ ሓላፍነት ናይ ሓዳስ ዝተመስረተት ሰበኻ ደልሂ ወሰደ፣ እዚ ድማ ክሳብ ሞቱ ዝተናበሮ ስራሕ እዩ። ንሱ ኣብ ደልሂ ኦርቶዶክሳዊ ማእከል መስረተ፣ ኣብኡ ድማ ከም ንሰላምን ፍትሕን ንምስፍሕፋሕ ዝዓለመ ኒቲ ሻንቲ ከንድራ (Neeti Shanti Kendra) ከምኡ'ውን ንባይናዊ ሃይማኖታዊ ዝርርብን ምትሕብባርን ዝዓለመ ሳርቫ ዳርማ ኒላያ (Sarva Dharma Nilaya) ዝኣመሰሉ ኣበርክቶታት ጀመረ። 

ብተመሳሳሊ ግዜ፣ ጎርጎርዮስ ኣቦ መንበር ናይቲ ኣብ ኮታያም ዝርከብ ኦርቶዶክሳዊ ስነ-መለኮታዊ ሴሚናሪ ነበረ፣ እዚ ድማ ንካህናት ቤተ ክርስቲያን መምህርን መለማመዲ ትካልን ነበረ። ናብቲ ንምሃብ ናይ ቀዳማይን ካልኣይን ዲግሪ ዝፍለጥ ኮሌጅ ኣበጽሖ። ምስቲ ሴሚናሪ ተተሓሒዙ ዘሎ ሶፍያ ማእከል መስረተ። 

ኣብ ምኽሪ ኣብያተ ክርስቲያናት ዓለም (WCC) ዝተፈላለዩ ቦታታት ሒዙ ነይሩ። ኣብኡ ኸኣ ከም ሓጋዚ ዋና ጸሓፊ ኮይኑ ንኽፍሊ ስነ-ሓድነት ሓላፊ ነበረ። ድሕሪኡ ድማ ኣባል ማእከላይ ኮሚቴን ፈጻሚት ኮሚቴን፣ ኣመሓዳሪ ኮሚሽን ቤተ ክርስቲያንን ሕብረተሰብን (1975–83)፣ ከምኡ'ውን ሓደ ካብ ፕረዚደንታቱ (1983–91) ነበረ።[1] ንልኡኻት WCC ናብ ዓበይቲ ዋዕላታት ከም ናይ ሕቡራት ሃገራት ሓፈሻዊ ጉባኤ ፍሉይ ኣኼባታት ብዛዕባ ምፍርራስ ኣጽዋር (1983,1988) መሪሑ። ኣብ መድረኻት WCC ከምኡ'ውን ካብኡ ወጻኢ፣ ንኣፓርታይድን ንብሉይን ሓድሽ ምግዛእ መሬትን ብተደጋጋሚ ተቓዊሙ። ኣብ ካምብሪጅ፣ ሕቡራት ግዛኣታት ኣመሪካ (1979) ንዝተኻየደ ዋዕላ ዓለም ብዛዕባ እምነት፣ ሳይንስን መጻኢን ርእሰ-ወንበር ኮይኑ መሪሑ። ንሱ ምኽትል ፕረዚደንት ክርስትያናዊ ዋዕላ ሰላም (1970–90) ነበረ።። 

ጎርጎርዮስ ንሓደ ዓመታት ኣባል ሴኔት ናይ ዩኒቨርሲቲታት ኬራላን ሴራምፖረን ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብ ዴንቨር፣ ሃርቫርድ፣ ዉስተር፣ ከምኡ'ውን ፕሪንስተን ስነ-መለኮታዊ ሴሚናሪ ምሁር ምብጻሕ ነበረ። ኣብ ህንዳዊ ላዕለዋይ ትካል መጽናዕቲ ኣብ ሺምላ ምሁር፣ ምኽትል ፕረዚደንት ናይ ኬራላ ፍልስፍናዊ ኮንግረስ፣ ከምኡ'ውን ፕረዚደንት ናይ ህንዳዊ ፍልስፍናዊ ኮንግረስ ነበረ።
ህዝባዊት ሪፓብሊክ ሉሃንስክን

**ህዝባዊት ሪፓብሊክ ሉሃንስክን ** ( ) እዚ ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ዝርከብ ንእሽቶ መንግስታዊ ኣካል ኮይኑ፡ ኣብ 2014 ኣብ እዋን ኲናት ሩስያን ዩክሬንን ዝተፈጥረ ኮይኑ፡ ድሕሪኡ ናብ ሓደ ካብ ዞባታት ሩስያ ኣብ ዝተጎበጠ ክፋል መሬት ዩክሬን ተቐይሩ ።

ስርዓታውን ውጥንን ምዕናው ቋንቋ ዩክሬን ኣብቲ ብሩስያ ዝተታሕዘ መሬት ይፍጸም ኣሎ። ኣብቲ ብሩስያ ዝተታሕዘ ግዝኣታት ኩነታት መነባብሮን ሰብኣዊ መሰላትን ኣዝዩ ድኹም እዩ  ።

ብ22 ታሕሳስ 2021 ብመራሒ ተቓዋሚ ሩስያ ኣሌክሲ ናቫልኒ ዝምራሕ ጉጅለ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ምሉእ ብምሉእ ንምውራር ኣብ እትዳለወሉ ዝነበረት እዋን፡ ኣብ ልዕሊ ሓደ ካብቶም ላዕለዎት ገበነኛታት ኲናት ሩስያ ዝኾነ ኣሌክሳንደር ቦሮዳይ መርመራ ኣሕቲሙ ።

## መወከሲታት
ስርዓት ስታሊን

**ስርዓት ስታሊን** - ኣብ ታሪኽ ሶቭየት ሕብረት ካብ 1929 ክሳብ 1953 ብውልቀ መላኺነት ጆሴፍ ስታሊን ዝፍለጥ እዋን ኮይኑ፡ ኣብዚ እዋን እዚ ብሰንኪ ፖለቲካዊ ዓፈና 40 ሚልዮን ሰባት ዝሞቱሉ እዋን እዩ።

እቲ ስርዓት ዝፈጸሞ ዓበይቲ ገበናት፡ ኣብ 1932-33 ዝተወደበ ጃምላዊ ጥምየት፡ ኣብ ግዜ ሰላም ህይወት 10 ሚልዮን ሰባት ዝቐዘፈ፡ ኣብ 1937-38 ዝተፈጸመ ዓቢ ራዕዲ፡ 700,000 ንጹሃት ሰባት ተቐቲሎም ድሕሪኡ ድሕሪ ሞት ንጹሃት ምዃኖም ዝተኣወጀ፡ ከምኡ’ውን ምፍጣር መዳጐኒ መዓስከራት ጉላግ ይርከብዎም። ኣካል ሩሲፊኬሽን እዩ። ብ1939 እውን ምስ ሂትለር ወተሃደራዊ ምሕዝነት ብምፍጣር ጀርመንን ሕብረት ሶቭየትን ንፖላንድ ምስ ወረራ ካልኣይ ውግእ ዓለም ጀሚሩ ።

ኣብ 1960ታት ናይ ስታሊን ናይ ስብእና ኣምልኾ ተሰሪዙ፡ ኣብ እዋን ዲሞክራስያዊ ጽገናታት ጎርባቾቭ (1985-1991)፡ ንውድቀት ሕብረት ሶቭየትን ናጽነት 15 ሃገራትን ዘስዓበ፡ ሓደ መሪሕ ትካል ሰብኣዊ መሰላት ሩስያ ዝኾነ ሜሞርያል፡ ዕጫ ግዳያት ዓፈና ንምምርማር ተቐልቂሉ። ኣብ 2021 ኣብ ግዜ ፑቲን፡ እቲ ትካል ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ሩስያ ተኣጊዱ

## ከምኡውን ርአ፤
* ቀይሕ ራዕዲ

## መወከሲታት
ሩስያዊ ምኽባር

**ሩስያዊ ምኽባር** (ብቋንቋ ሩስያ **русификация**) እዚ መስርሕ ምጽዓን ቋንቋን ባህልን ሩስያ ኮይኑ፡ ምስ ባእታታት ምጽናት ዓሌት፡ ሩስያ ኣብ ምሉእ ታሪኻ ኣብ ልዕሊ ዝተሳዕራ ሃገራት ዘካየደቶ እዩ።

እዚ መስርሕ ኣብ ዘመነ ዛር ዝጀመረ ኮይኑ ብፍላይ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ መበል 20 ክፍለ ዘመን ኣብ እዋን ምልኪ ሕብረት ሶቭየት፡ ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘመን ድማ ኣብ ትሕቲ ናይ ሕጂ ስርዓት ፑቲን ጽዑቕ እዩ ነይሩ ። እዚ ፖሊሲ እዚ ኣብ ምእጋድ ቋንቋ ደቀባት ናይ ሓንቲ ፍልይቲ ሃገር፡ ምዕናው ሓወልትታት ስነ ህንጻን ምንዳድ ታሪኻዊ ሰነዳትን እውን ይግለጽ   ። 

ቤላሩስ ኣብ ታሪኽ በዚ ፖሊሲ እዚ ዝያዳ ተሳቒያ እያ ። እዚ ፖሊሲ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብተን ብሩስያ ዝተጎበጣ ግዝኣታት ዩክሬን ይትግበር ኣሎ     ።

## ከምኡውን ርአ፤
* ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዶኔትስክ
## መወከሲታት
ምሕዋስ ክሪሚያ

**ምሕዋስ ክሪሚያ** (ብቋንቋ ዩክሬን ** Аннексія Криму**) ሩስያ ስርዓት ቭላድሚር ፑቲንኣብ እዋን ምሕደራ ፑቲን ንሓውሲ ደሴት ክሪሚያ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ምሕዋሳ ዘመልክት እዩ  ። 

ዋላ እኳ እታ ሓውሲ ደሴት ኣብ ሓደ እዋን ኣካል ዝተፈላለያ ግዝኣታት እንተነበረት፡ ንመብዛሕትኡ ታሪኻ ግን ናይቲ ከባቢ ህዝቢ እያ ነይራ - እቶም ኣብ 1783 ጥራይ ብሃጸይነት ሩስያ ዝተሓወሱ ታታራት ክሪሚያ። ሩስያ ንታታራውያን ኣባሪራ ንሩስያውያን ብሓይሊ ኣብ ክሪሚያ ኣሰረተቶም ። ብ1954 ክሪሚያ ብሰንኪ ባህላውን ጂኦግራፍያውን ቅርበት ናብ ዩክሬን ተሰጋጊራ ።

ኣብ 2013 ወተሃደራዊት መርከብ ሩስያ ዶብ ባሕሪ ዩክሬን ሰጊራ ኣብ ልዕሊ ጃልባ ገፈፍቲ ዓሳ ተኹሲ ብምኽፋታ ሓያሎ ዩክሬናውያን ገፈፍቲ ዓሳ ሞይቶም ።

ድሕሪ ምሕዋስ እታ ሓውሲ ደሴት ብኡንብኡ ሩስያ ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ውግእ ጀመረት።

## ከምኡውን ርአ፤
* ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዶኔትስክ
## መወከሲታት
ኲናት ኣብ ዶንባስ

**ኲናት ኣብ ዶንባስ**፣ **ኲናት ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን** ተባሂሉ'ውን ይጽዋዕ፣ ወይ **ካልኣይ መድረኽ ኲናት ሩስያን ዩክሬንን** (ብቋንቋ ዩክሬን ** війна на сході України**: **війна на Донбасі**)  እዚ ድማ እቲ ብ12 ሚያዝያ 2014 ኣብ ዞባታት ዶኔትስክን ሉሃንስክን ዩክሬን ዝተበገሰ ግጭት ኮይኑ፡ ካብ ወራር መኮነን ኢጎር ጊርኪን ኣብ ትሕቲ ትእዛዝ መኮነን ኢጎር ጊርኪን ናብ ከተማ ስሎቭያንስክ ዝጀመረ ወተሃደራት ሩስያ እዩ። እዚ ድማ ድሕሪ ምሕዋስ ሓውሲ ደሴት ክሪሚያ ብሩስያ ብኡንብኡ እዩ ኣጋጢሙ። ንጽባሒቱ 13 ሚያዝያ 2014፡ ዩክሬን መልሲ ሂባ፡ ሰራዊት ሩስያ ናብታ ሃገር ዝያዳ ንኸይግስግስ ዝዓለመ ስርሒት ጸረ-ሽበራ ብምጅማር። 

ኣብ ነሓሰ 2014 ሓደ ካብ መራሕቲ ሳራራቲስት፡ ዜጋ ሩስያን ምክትል ሩስያን ኣሌክሳንደር ቦሮዳይ፡ ኮነ ኢሉ ናብ ሓንቲ ናይ ማሌዥያ ተሳፈርቲ ነፋሪት ፕሮጀክትላይት ብምውቃዕ፡ ክትወድቕ ምኽንያት ኮይኑ ። ኣብ ነሓሰ 2014 ወተሃደራት ሩስያ ንሲቪላዊት ኢሪና ዶቭጋን ኣንጻር ሩስያ ንከተማኣ ዝጎበጠቶ ሰላማዊ ምልዕዓል ኣካይዳ ብምባል ጨውዮም ኣሳቒዮምዋ። ብድሕሪኡ ኣብ ማእከል ከተማ ኣብ ዝርከብ ዓንዲ ቴሌፎን ኣሲሮም ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ቀጥቂጦማ። ሳላ ጸቕጢ ማሕበረሰብ ዓለም፡ እታ ጓል ናብ ዩክሬን ተፈቲሓ   ። ተመሳሳሊ ፍጻመ ምስ ኢጎር ኮዝሆማ ዝተባህለ ብ7 ጥቅምቲ 2014 ዝተማረኸ ብዕድመ ዝደፍአ ወተሃደር ዩክሬን ኣጋጢሙ ።

ኣብ 2014-2015 ኣብ መንጎ ብሩስያ ዝድገፉን ዝቆጻጸሩን ተገንጸልቲ ጉጅለታትን ሰራዊት ዩክሬንን ከቢድ ውግኣት ተኻይዱ ። ሳላ ናይ ሽዑ ፕረዚደንት ዩክሬን ፔትሮ ፖሮሸንኮ ዝገበሮ ናይ ዓቃብ ሰላም ጻዕሪ፡ እቲ ግጭት ብኣድማዒ መንገዲ ተዓጽዩ እኳ እንተነበረ፡ ኣብተን ዝተጎበጠ ግዝኣታት ኣብ ዝርከባ ኣብያተ ማእሰርቲ ግን፡ ተገንጸልቲን ሩስያውያንን ገና ንጹሃት ሲቪላት ዩክሬን የሳቕዩ ነይሮም። ክሳብ 24 ለካቲት 2022 ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ዝካየድ ዝነበረ ውግእ ናብ ምሉእ ወራር ተሰጋጊሩ ።

## ነጸብራቕ ኲናት ኣብ ስነ-ጥበብ
* ሰርጌይ ሎዝኒጻ ዝሰርሖ ፊልም "ዶንባስ" ።

## ሰነዳዊ መርመራ
ብ22 ታሕሳስ 2021 ብመራሒ ተቓዋሚ ሩስያ ኣሌክሲ ናቫልኒ ዝምራሕ ጉጅለ፡ ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን ምሉእ ብምሉእ ንምውራር ኣብ እትዳለወሉ ዝነበረት እዋን፡ ኣብ ልዕሊ ሓደ ካብቶም ላዕለዎት ገበነኛታት ኲናት ሩስያ ዝኾነ ኣሌክሳንደር ቦሮዳይ መርመራ ኣሕቲሙ ።

## ከምኡውን ርአ፤
* ስርዓት ቭላድሚር ፑቲን
## መወከሲታት
ኲናት ሩስያን ጆርጅያን

**ኲናት ሩስያን ጆርጅያን** እዚ ሓደ ካብቲ ኣብ ኤውሮጳ ዝካየድ ዘሎ ዘመናዊ ወተሃደራዊ ግጭታት እዩ። ሩስያ ኣብ ነሓሰ 2008 ኣብ ልዕሊ ጆርጅያ ዘካየደቶ መጥቃዕቲ ኮይኑ፡ ብዓሌታዊ ምጽራይ ጆርጅያውያን፡ ጎበጣ ደቡብ ኦሴትያን ኣብ ፈደረሽን ሩስያ ምእታውን ዝበጽሐ እዩ ።
## ከምኡውን ርአ፤
* ሩስያዊ ምኽባር
* ኲናት ሩስያን ዩክሬንን
* ካልኣይ ኲናት ሩስያን ቸቸንያን

## መወከሲታት
ቀይሕ ራዕዲ

**ቀይሕ ራዕዲ** ኣብ መንጎ 1917ን 1922ን ብመሪሕነት ለኒን ኣብ ምብራቓዊ ኤውሮጳ ብቦልሸቪክ ኮሚኒስት ፓርቲ ዝተኻየደ ናይ ጃምላዊ ፖለቲካዊ ዓፈና ተግባር እዩ ።

ድሒሩ ስታሊን ተመሳሳሊ ተግባር ደገመ፣ ብኣዝዩ ዝዓበየ ደረጃ ጥራይ።
## ከምኡውን ርአ፤
* ስርዓት ቭላድሚር ፑቲን
## መወከሲታት
ካልኣይ ኲናት ሩስያን ቸቸንያን

**ካልኣይ ኲናት ሩስያን ቸቸንያን** እዚ ካልኣይ ኲናት ሩስያ ኣንጻር ቸቸንያ ኮይኑ፡ ብሓንቲ ንእሽቶ ሃገር ብሩስያ ብገዚፍ ሰብኣዊ ክሳራታት ብምግዛእን ምሕዋስን ዝዛዘመ እዩ። ኣብዚ ኲናት እዚ ፑቲን ኣብ ሩስያ ናብ ስልጣን መጺኡ ።
## ከምኡውን ርአ፤
* ሩስያዊ ምኽባር
* ኲናት ሩስያን ዩክሬንን
* ኲናት ሩስያን ጆርጅያን

## መወከሲታት
ኢስቶንያ

**ኢስቶንያ** (ብቋንቋ ኢስቶንያ Eesti) እዚኣ ኣብ ሰሜን ኤውሮጳ እትርከብ ሃገር እያ።

ኢስቶንያውያን ካብ ጥንቲ ኣትሒዞም ኣብዚ ክፋል ዓለም ይነብሩ ነይሮም።  ክሳብ መበል 18 ክፍለ ዘመን ኣካል ግዝኣት ሽወደን እኳ እንተነበሩ፡ ድሕሪኡ ግን ብሃጸያዊ ግዝኣት ሩስያ ተሳዒሮም እዮም። ሰበስልጣን ሩስያ ነታ ሃገር ሩስያ ክገብሩዋ ፈቲኖም፡ ግን ከኣ ፍረ ኣይረኸቡን። ኣብ እዋን ኲናት ናጽነት ኢስቶንያ ብ24 ለካቲት 1918 ናጽነታ ረኺባ። 

Tallinn cityview.jpg|ታሪኻዊ ማእከል ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ታሊን
University of Tartu Estonia optimized.jpg|ዩኒቨርሲቲ ተርቱ
Castle of Narva-Estonia-2014-08-19-D.jpg|ዕርዲ ኣብ ከተማ ናርቫ

ብ1940 ኣብ ዘመነ ስታሊን እታ ሃገር ብሶቭየት ሕብረት ተታሒዛ። ብ1941 እታ ሃገር ብናዚ ጀርመን ተታሒዛ፡ ብ1944 ድማ እንደገና ብሕብረት ሶቭየት ተታሒዛ። ኣብ መወዳእታ 1980ታት ሕብረት ሶቭየት ኣብ ዝፈረሰሉ እዋን፡ ብጽልዋ ዲሞክራስያዊ ጽገናታት ጎርባቾቭ፡ "ሰውራ ደርፊ" ዝበሃል ኣጋጢሙ፡ ኢስቶንያ ድማ ካብ ሕብረት ሶቭየት ዝተፈልየት ቀዳመይቲ ሃገር ኮይና እዚ ድማ ንፍርቂ ዘመን ሶቭየት ንኢስቶንያ ዝሓዘቶ መግዛእቲ ምዝዛሙ ዘመልክት እዩ ። 

ሓያሎ ምንጭታት ከም ዝሕብርዎ፡ እታ ሃገር ብሰንኪ ፖሊሲታት ፑቲን ካብ 2025 ጀሚሩ ወራር ሩስያ ናይ ምፍጻም ስግኣት ኣጋጢምዋ ኣሎ።

## መወከሲታት
ምጽናት ዓሌት ዩክሬናውያን

**ምጽናት ዓሌት ዩክሬናውያን** እዚ ሩስያ ዘመነ ፑቲን ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘመን ኣብ እዋን ኲናት ሩስያን ዩክሬንን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዩክሬን ዝፈጸመቶ ናይ ምጽናት ዓሌት ተግባር እዩ።

Letter Z in the colours of the Russian Ribbon of Saint George.svg|ምልክት ወራር ሩስያ ኣብ ልዕሊ ዩክሬን እዩ
Kramatorsk railway bombing 2022 April 8 (3).jpg|ኣብ ክራማቶርስክ ሰራዊት ሩስያ ናብቲ መደበር ባቡር ተኲሱ
UN Security Council Resolution on Russia’s Aggression Toward Ukraine.svg|ግብረ መልሲ ዓለም፡ ደገፍቲ ዩክሬን ዝኾና ሃገራት ብቀጠልያ ምልክት ተገይሩለን ኣሎ

እዚ ድማ፡ ጃምላዊ ስቅያትን ቅትለትን ወተሃደራውያንን ሲቪላውያንን፡ ዕጥቃዊ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ሲቪላዊ ትሕተ ቅርጺ፡ ኣቐዲሙ ዝተወጠነ ምዕናው ከም በዓል ማሪዩፖል ዝኣመሰላ ከተማታት ኣብ 2022፡ ከምኡ’ውን ንዕላማ ባህላዊ ምውህሃድ ዝዓለመ ምጭዋይን ምስጓግን ህጻናት ዩክሬን ናብ ሩስያ የጠቓልል።

ብርክት ዝበላ ሃገራት ንተግባራት ሩስያ ብመሰረት ቻርተር ሕቡራት ሃገራት ከም ምጽናት ዓሌት ኣፍልጦ ሂበንኦ ኣለዋ       ።

ቅድሚ ሕጂ ሕብረት ሶቭየት ብኣርቲፊሻል ውዳበ ጃምላዊ ጥምየት ኣብ 1932-1933 ኣብ ልዕሊ ዩክሬናውያን ምጽናት ዓሌት ፈጺማ።

## ከምኡውን ርአ፤
* ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዶኔትስክ
## መወከሲታት
ኣብ ዩክሬን ኣብ 1932–1933 ዘጋጠመ ጥሜት

**ኣብ ዩክሬን ኣብ 1932–1933 ዘጋጠመ ጥሜት** (ብቋንቋ ዩክሬን Голодомор) ሶቭየት ሕብረት ንወተሃደራዊ ዕላማ ብዝወሰደቶ ልቓሕ ንኣሜሪካ ንምምላስን ህዝቢ ኣብ ልዕሊ ስልጣን ሶቭየት ዝገብሮ ዝኾነ ይኹን ተቓውሞ ንምዕፋንን ብዝብል ዕላማ ብሰበስልጣን ሶቭየት ብቐንዱ ጆሴፍ ስታሊንን ላዛር ካጋኖቪችን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዩክሬን ዝተፈጸመ ናይ ምጽናት ዓሌት ተግባር እዩ ነይሩ። ዝዓበየ ገበን ስርዓት ስታሊን ምዃኑ’ዩ።

Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg|ኣርማ ሕብረት ሶቭየት
Жертви голоду.jpg|ግዳያት ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን፡ 1933
Меморіал Вічної Слави Київ DSC 0115.jpg|ኣብ ኪየቭ ዝርከብ ቤተ መዘክር ጥሜት ዩክሬን ድሕሪ ምፍራስ ሕብረት ሶቭየትን ምስጢራዊ ሰነዳት ምስተዘርግሐን ዝተፈጥረ እዩ

ብመሰረት እተፈላለየ ግምታት፡ ብቐንዱ ኣብ ዩክሬን፡ ደቡባዊ ሩስያን ሰሜናዊ ካዛኪስታንን - እዚ ዅሉ እቲ ኣብቲ ግዜ እቲ ዩክሬናውያን ዚነብሩሉ ዝነበሩ ከባቢታት - ካብ 7 ክሳዕ 10 ሚልዮን ሰባት ሞይቶም። ኣብዚ ድሕረ ባይታ እዚ፡ ኣብ ዩክሬን ግዴታዊ ኣጠቓቕማ ቋንቋ ሩስያ ተኣታትዩ። ብርክት ዝበላ ሃገራት ነቲ ጥሜት ከም ተግባር ምጽናት ዓሌት ኣፍልጦ ሂበንኦ እየን፣ እዚ ድማ ምስ ናዚ ናዚ ዝመጣጠን እዩ ።

## ከምኡውን ርአ፤
* ምጽናት ዓሌት ዩክሬናውያን
## መወከሲታት
ግብረሰዶማዊ ዝንባለ

**ግብረሰዶማዊ ዝንባለ** (ካልእ ስም ኣሎ - **ሆሞሴክሹዋሊቲ**) እዚ ኣብ ኣስታት 5% ህዝቢ ልሙድ ዝኾነን ኣብ ገለ ሃገራት ብሕጊ ዝቕጻዕን ጾታዊ ርክብ ተመሳሳሊ ጾታ እዩ።

## ታሪኽ

ምጥቃስ ናይዚ ተርእዮ ካብ ጥንቲ ኣትሒዙ ዝተረኽበ ኮይኑ፡ ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝመጹ ሰባት ናይ ታሪኻዊ ዘመናት፡ ባህልታት፡ ሃይማኖታትን ካልእ መዐቀኒታትን የጋጥሞም ነይሩ። ኣብ ግብረሰዶም ዝነበረ ኣረኣእያ ካብ ፍጹም ዘይምቕባል ክሳብ ምጽውዋርን ኣወንታዊ ኣረኣእያን ከይተረፈ ዝበጽሕ እዩ ነይሩ። መብዛሕትኡ ግዜ ብፕሪዝም ሃይማኖት ከም ሓጢኣት እዩ ዚርአ ነይሩ። ኣብ ሃገራት ኣፍሪቃ ቅድሚ መግዛእቲ ኤውሮጳ፡ ግብረሰዶማውያን መብዛሕትኡ ግዜ ብተጻዋርነት ይሕዙ ነይሮም  ።

ኣብ መበል 20 ክፍለ ዘመን ጥራይ እዩ ጀርመናዊ ሳይንቲስት ማግኑስ ሂርሽፈልድ ንሰዶማውነት ብሳይንሳዊ ኣረኣእያ ዝቐርቦን ካብ ገበን ነጻ ምግባር ክጣበቕ ዝጀመረን። ኣብ ጀርመን ኣብ ዘጋጠመ ናዚ ናዚ፡ ብዘይሳይንሳዊ ኣተሓሳስባታት ዓሌታዊ ልዕልና ዘይማዕረ ተባሂሎም ዝሕሰቡ ምድባት ሰባት ተጸንቱ: ኣይሁድ: ጸለምቲ: ስላቭ: ከምኡውን ግብረሰዶማውያን ከይተረፈ። ኣብ ግዜ ንግስነት ሂትለር ካብ 1933 ክሳብ 1945 ዳርጋ ኩሎም ግብረሰዶማውያን ኣብ ጀርመንን ኣብተን ጎበጣ ሃገራትን ተጸንቲቶም እዮም። ይኹን እምበር፡ ድሕሪ እቲ ኲናት፡ ሓድሽ ወለዶ ተቐልቀለ፡ ካብዚኦም ግብረሰዶማውያን ከምቲ ቅድሚ ናዚ ናዚ ዝነበረ ብብዝሒ ነበሩ - 5% ።

ግብረሰዶም፡ ኣብ ርእሲ’ቲ ተፈጥሮኣዊ ምዃኑ፡ ኣብ ኩሎም እንስሳታት - ኣናብስ፡ ቀዛፊ፡ ወይጦታት፡ ኣዕዋፍን ካልኦትን’ውን ይርከብ። ንብዝሒ ህዝቢ ንምቁጽጻር የገልግል። ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት ዓለም ኣብ ካልኣይ መፋርቕ መበል 20 ክፍለ ዘመን እዚ ተርእዮ ኣብ መንጎ ክልተ ዓበይቲ ሰባት ዘጋጥም እንተኾይኑ ካብ ገበን ተኣልዩ እኳ እንተነበረ፡ ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት ማእከላይ ምብራቕን ሃገራት ኣፍሪቃን ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ግን ግብረሰዶም ብገበን መቕጻዕቲ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ፡ እዚ ድማ ካብ መግዛእቲ ኤውሮጳውያን ዝተረፈ ሃይማኖታዊ ጸቕጥን ኣረጊት ሕግታትን ዝጸንሐ ውርሻ እዩ። ኣብ ገለ ሃገራት ኣብ ሓደ እዋን ኣዝየን ጽልኢ ግብረሰዶማውያን ዝነበራ ሃገራት፡ ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘመን ተመሳሳሊ ጾታ ዝግበር መርዓ ሕጋዊ ክኸውን ከሎ፡ ኣብ ገለ ድማ ግብረሰዶማዊ ምዃን ክሳብ ሕጂ ከም ገበን፡ ዋላ ብሞት ዝቕጻዕ እዩ።
## ኣብ ስነ ህንጻ

## ፍሉጣት ግብረሰዶማውያን

Oscar Wilde by Napoleon Sarony. Three-quarter-length photograph, seated.jpg|ኦስካር ዋይልድ፡ እንግሊዛዊ ጸሓፊ
Nikolay Klyuev 2.jpg|ኒኮላይ ክሉየቭ፡ ሩስያዊ ገጣሚ
Elton John 1.jpg|ኤልተን ጆን፡ ደራፋይ
Edgars Rinkēvičs as president-elect, 2023-05-31.jpg|ፕረዚደንት ላቲቭያ
Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|ቀዳማይ ሚኒስተር ኣይስላንድ ነበር ሌዝቢያን ጓል ኣንስተይቲ እያ

## መወከሲታት