การยึดกรุงพนมเปญ

**การยึดกรุงพนมเปญ** คือการที่กรุงพนมเปญ เมืองหลวงของสาธารณรัฐเขมร (ซึ่งปัจจุบันคือประเทศกัมพูชา) ตกไปอยู่ในมือของเขมรแดงเมื่อวันที่ 17 เมษายน ค.ศ. 1975 ซึ่งถือเป็นการสิ้นสุดของสงครามกลางเมืองกัมพูชาอย่างเป็นทางการ ในช่วงต้นเดือนเมษายน ค.ศ. 1975 กรุงพนมเปญ ซึ่งเป็นหนึ่งในป้อมปราการสุดท้ายของสาธารณรัฐเขมร ถูกล้อมโดยเขมรแดง และการส่งเสบียงทางอากาศทั้งหมดผ่านท่าอากาศยานโปเชนตง

เมื่อชัยชนะของเขมรแดงใกล้เข้ามา รัฐบาลสหรัฐอเมริกาได้อพยพพลเมืองสหรัฐและชาวกัมพูชาที่เป็นพันธมิตรเมื่อวันที่ 12 เมษายน ค.ศ. 1975 เมื่อวันที่ 17 เมษายน รัฐบาลสาธารณรัฐเขมรอพยพออกจากกรุงพนมเปญ โดยมีเจตนาจะตั้งศูนย์กลางรัฐบาลแห่งใหม่ใกล้ชายแดนไทยเพื่อสานต่อการต่อต้าน ในวันเดียวกันนั้น ป้อมปราการสุดท้ายรอบกรุงพนมเปญถูกทำลาย และเขมรแดงเข้ายึดกรุงพนมเปญ

กำลังพลของสาธารณรัฐเขมรที่ถูกจับถูกพาไปยังพหุกีฬาสถานชาติโอลิมปิกและถูกประหารชีวิต ขณะที่ผู้นำรัฐบาลและผู้นำทหารถูกบังคับให้เขียนคำสารภาพก่อนถูกประหาร เขมรแดงสั่งอพยพประชากรออกจากกรุงพนมเปญ จนกลายเป็นเมืองร้าง ยกเว้นชาวต่างชาติที่หลบอยู่ในสถานทูตฝรั่งเศสจนถึงวันที่ 30 เมษายน ก่อนจะถูกนำตัวไปยังประเทศไทย

## เบื้องหลัง
ในช่วงต้น ค.ศ. 1975 สาธารณรัฐเขมร ซึ่งเป็นรัฐบาลทหารที่ได้รับการสนับสนุนจากสหรัฐอเมริกา ควบคุมได้เพียงพื้นที่รอบกรุงพนมเปญและกลุ่มเมืองตามแนวแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นเส้นทางสำคัญสำหรับการลำเลียงอาหารและอาวุธจากเวียดนามใต้ขึ้นไปตามแม่น้ำ ในการโจมตีในช่วงฤดูแล้ง ค.ศ. 1975 แทนที่จะโจมตีกรุงพนมเปญโดยตรง กองกำลังเขมรแดงกลับมุ่งไปตัดเส้นทางลำเลียงสำคัญตามแนวแม่น้ำโขง ในวันที่ 12 มกราคม ค.ศ. 1975 กองกำลังเขมรแดงโจมตีเนียกเลือง ซึ่งเป็นป้อมปราการสำคัญของกองทัพแห่งชาติเขมร (FANK) ตามแนวแม่น้ำโขง

ในวันที่ 27 มกราคม เรือเจ็ดลำล่องเข้ากรุงพนมเปญ โดยเป็นเรือที่เหลือรอดจากขบวนเรือ 16 ลำที่ถูกโจมตีระหว่างการเดินทาง 100 กิโลเมตร (60 ไมล์) จากชายแดนเวียดนามใต้ ในวันที่ 3 กุมภาพันธ์ ขบวนเรือที่กำลังแล่นลงไปตามลำน้ำชนเข้ากับทุ่นระเบิดที่กองกำลังเขมรแดงวางไว้ที่ฟู้หมี ซึ่งอยู่ห่างจากกรุงพนมเปญประมาณ 74 กิโลเมตร (46 ไมล์) กองทัพเรือแห่งชาติกัมพูชา (MNK) มีกำลังความสามารถในการกวาดทุ่นระเบิด แต่เนื่องจากเขมรแดงควบคุมพื้นที่ริมฝั่งแม่น้ำ การกวาดทุ่นระเบิดจึงเป็นไปไม่ได้ หรืออย่างดีที่สุดก็มีค่าใช้จ่ายสูงมาก กองทัพเรือแห่งชาติกัมพูชาสูญเสียเรือไปหนึ่งในสี่ของทั้งหมด และลูกเรือร้อยละ 70 ถูกสังหารหรือได้รับบาดเจ็บ

ภายในวันที่ 17 กุมภาพันธ์ สาธารณรัฐเขมรได้ละทิ้งความพยายามที่จะเปิดเส้นทางลำเลียงเสบียงทางแม่น้ำโขงอีกครั้ง เสบียงทั้งหมดที่จะส่งไปยังกรุงพนมเปญหลังจากนั้น จะต้องขนส่งทางอากาศมายังท่าอากาศยานโปเชนตงเท่านั้น สหรัฐอเมริกาได้เร่งระดมการขนส่งทางอากาศเพื่อส่งอาหาร เชื้อเพลิง และกระสุนเข้าไปยังกรุงพนมเปญอย่างรวดเร็ว แต่เนื่องจากการสนับสนุนของสหรัฐฯ ต่อสาธารณรัฐเขมรถูกจำกัดโดยการแก้ไขเพิ่มเติมเคส–เชิร์ช (Case–Church Amendment) เบิร์ดแอร์ซึ่งเป็นบริษัทที่ทำสัญญากับรัฐบาลสหรัฐฯ เป็นผู้ควบคุมการขนส่งทางอากาศ โดยใช้ฝูงบินผสมของเครื่องบินทหารซี-130 และเครื่องบินดีซี-8 บินวันละ 20 เที่ยวเข้าท่าอากาศยานโปเชนตงจากสนามบินอู่ตะเภา

วันที่ 5 มีนาคม ปืนใหญ่ของเขมรแดงที่ต็วลเลียบ () ทางตะวันตกเฉียงเหนือของพนมเปญได้ยิงถล่มท่าอากาศยานโปเชนตง แต่กองทัพแห่งชาติสามารถยึดต็วลเลียบคืนได้ในวันที่ 15 มีนาคม และยุติการยิงถล่ม กองกำลังเขมรแดงยังคงปิดล้อมทางเหนือและตะวันตกของเมือง และไม่นานก็สามารถยิงถล่มใส่โปเชนตงได้อีกครั้ง ในวันที่ 22 มีนาคม จรวดโจมตีเครื่องบินลำเลียงสองลำ ทำให้สถานเอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาต้องประกาศระงับการขนส่งทางอากาศในวันถัดมาจนกว่าสถานการณ์ด้านความมั่นคงจะดีขึ้น เมื่อตระหนักว่าสาธารณรัฐเขมรจะล่มสลายในไม่ช้าหากขาดเสบียง สถานทูตจึงยกเลิกการระงับการขนส่งทางอากาศเมื่อวันที่ 24 มีนาคม และเพิ่มจำนวนเครื่องบินสำหรับการขนส่งทางอากาศ รัฐบาลเขมรและสถานทูตต่างคาดหวังว่าการรุกของเขมรแดงจะสามารถยับยั้งไว้ได้จนกว่าจะถึงฤดูฝนในเดือนพฤษภาคม ซึ่งโดยปกติแล้วการสู้รบมักจะสงบลง

## การบุกยึด
### ปลายเดือนมีนาคม
ในช่วงปลายเดือนมีนาคม กองทัพแห่งชาติเขมรสามารถรักษาแนวป้องกันไว้ได้ประมาณ  จากใจกลางพนมเปญ ทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือ กองพลที่ 7 อยู่ในสถานการณ์ที่ยากลำบากมากขึ้นเรื่อย ๆ แนวรบถูกตัดขาดในหลายจุด โดยเฉพาะในภูมิภาคต็วลเลียบซึ่งเปลี่ยนมือกันหลายครั้ง กองพลที่ 3 ซึ่งตั้งอยู่บนทางหลวงหมายเลข 4 บริเวณใกล้แบกจัน () ห่างจากโปเชนตงไปทางตะวันตกประมาณ  ถูกตัดขาดจากจุดบัญชาการของกองทัพที่กำปงสปือ

ทางตอนใต้ กองพลที่ 1 รับผิดชอบการป้องกัน ร่วมกับกองพลน้อยที่ 15 ของพลจัตวาลน นน ซึ่งเป็นพื้นที่ที่สงบที่สุดของแนวรบในขณะนั้น ในเขตตาเขมา ทางหลวงหมายเลข 1 และแม่น้ำบาสัก กองพลที่ 1 ตกอยู่ภายใต้แรงกดดันจากเขมรแดงอย่างต่อเนื่อง ทางตะวันออกของเมืองหลวงคือกองพลร่มและกองกำลังจากเขตทหารพนมเปญ ฐานทัพเรือของกองทัพเรือบนคาบสมุทรจโรย จองวา () และฐานทัพของกองทัพอากาศแห่งชาติเขมร (KAF) ที่โปเชนตงได้รับการดูแลโดยกองกำลังของตนเอง

ฐานทัพสำคัญของเนียกเลืองบนฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโขงนั้นถูกโดดเดี่ยว กองทัพอากาศและกองทัพเรือมีทั้งกำลังพลที่มากเกินไปและที่ขาดแคลนกำลังพล จึงไม่สามารถตอบสนองความต้องการของกองทัพแห่งชาติได้ สถานการณ์ด้านตรรกวิทยาโดยทั่วไปของกองทัพแห่งชาติอยู่ในภาวะวิกฤตเพิ่มมากขึ้นและการส่งอาวุธเพิ่มเติมให้กับทหารราบสามารถทำได้เป็นระยะ ๆ เท่านั้น

### 1 เมษายน
ประธานาธิบดีลอน นอล ลาออกจากตำแหน่งเมื่อวันที่ 1 เมษายน โดยพิธีอำลาที่รัฐสภากัมพูชามีเพียงชาวเขมรเข้าร่วมเท่านั้น เนื่องจากไม่ได้รับเชิญจากคณะทูต จากพื้นที่จ็อมการ์มน  เฮลิคอปเตอร์ได้พาลอน นอล ครอบครัว และคณะไปที่โปเชนตงซึ่งลอน นอลได้พบกับเอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกา จอห์น กันเธอร์ ดีน ก่อนที่จะขึ้นเครื่องบินของสายการบินรอยัลแอร์แคมโบดจ์ไปยังอู่ตะเภาในประเทศไทยและลี้ภัย โซกำ โคยดำรงตำแหน่งรักษาการประธานาธิบดี มีความคาดหวังว่าการเจรจาสันติภาพจะคืบหน้าไปพร้อมกับการอำลาตำแหน่งของลอน นอล

สถานการณ์ที่เลวร้ายลงอย่างรวดเร็วในเดือนมีนาคมยุติลงในคืนวันที่ 1 เมษายนโดยการยึดครองเนียกเลือง แม้จะมีการต่อต้านอย่างรุนแรงและถูกปิดล้อมเป็นเวลานานกว่าสามเดือน สถานการณ์นี้เปิดทางให้กองกำลังเขมรแดงสามารถเข้าสู่พนมเปญได้ทางตอนใต้ และได้ปลดปล่อยกองกำลังเขมรแดง 6,000 นายให้เข้าร่วมกับกองกำลังที่ปิดล้อมกรุงพนมเปญ การยึดปืนใหญ่ขนาด 105 มม. จำนวนหกกระบอกที่เนียกเลือง นับเป็นภัยคุกคามต่อพนมเปญอีกครั้ง

### 2–11 เมษายน
ตั้งแต่วันที่ 3–4 เมษายน ฐานทัพทั้งหมดของกองทัพแห่งชาติบนเส้นทางหมายเลข 1 เหนือเนียกเลืองที่กองพลที่ 1 ของกองทัพแห่งชาติได้ถูกยึดครองไปทีละแห่ง การเสริมกำลังใด ๆ ไม่ว่าจะทางถนนหรือทางแม่น้ำโขงล้วนเป็นไปไม่ได้ ส่วนทางตอนเหนือของเมืองหลวงในพื้นที่กองพลที่ 7 การโจมตีของเขมรแดงเกิดขึ้นทุกวัน และแม้จะมีการสนับสนุนทางอากาศอย่างสม่ำเสมอแต่สถานการณ์ก็ยังไม่ดีขึ้น ทางตอนเหนือของเมืองหลวง ในพื้นที่กองพลที่ 7 มีการโจมตีของเขมรแดงเกิดขึ้นทุกวัน แม้จะมีการสนับสนุนทางอากาศอย่างต่อเนื่อง แต่สถานการณ์ก็ยังไม่ดีขึ้น การโจมตีตอบโต้หลายครั้งของกองทัพแห่งชาติเพื่อยึดคืนฐานทัพที่สูญเสียกลับไม่ประสบผลสำเร็จ ความสูญเสียที่กองพลที่ 1 ได้รับเพิ่มขึ้นทุกวัน และการอพยพผู้ป่วยและผู้บาดเจ็บด้วยเฮลิคอปเตอร์ก็เป็นไปไม่ได้เช่นกัน

กองกำลังสำรองสุดท้ายของกองบัญชาการระดับสูงซึ่งจัดตั้งขึ้นโดยการเข้ายึดกองพันของอดีตกองทหารรักษาจังหวัดอย่างเร่งด่วนได้เคลื่อนพลไปทางตอนเหนืออย่างรวดเร็ว แต่กลับถูกเขมรแดงเข้าสลายอย่างสิ้นเชิงหลังจากการต่อสู้เป็นเวลาหลายชั่วโมง แนวป้องกันทางเหนือถูกเปิดช่องโหว่ครั้งใหญ่โดยไม่มีความหวังที่จะสกัดกั้นได้ ทางตะวันตก กองกำลังของกองพลที่ 3 ของพลจัตวานโรดม จันทรังสี แม้จะมีกำลังเสริม แต่ก็ไม่สามารถรวมกำลังกับกองกำลังของตนที่กำปงสปือและยึดพื้นที่ต็วลเลียบคืนได้ ความผิดพลาดในการประมาณการทำให้ปืนใหญ่ของกองทัพแห่งชาติยิงเข้าใส่หน่วยของกองพลที่ 3 ในระหว่างปฏิบัติการซึ่งกระทบต่อขวัญกำลังใจของหน่วยรบอย่างมาก

ตลอดระยะเวลาดังกล่าว ผู้ลี้ภัยต่างหลบหนีเข้าเมืองหลวงจากทั่วประเทศ เจ้าหน้าที่ทั้งพลเรือนและทหารต่างถูกล้อมไว้อย่างแน่นหนาและไม่ทราบว่าจะสามารถจัดที่พักพิงให้ผู้ลี้ภัยได้ที่ใด และทางการไม่สามารถระบุได้ว่าใครเป็นพันธมิตรหรือเขมรแดง

เมื่อวันที่ 11 เมษายน ที่ปักกิ่ง รัฐบาลสหรัฐอเมริกาได้ร้องขอให้พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ผู้นำคนสำคัญของแนวร่วมรวบรวมชาติกัมพูชา (FUNK) เดินทางกลับกรุงพนมเปญโดยทันที แต่สีหนุทรงปฏิเสธคำร้องดังกล่าวในเช้าวันถัดมา

### 12 เมษายน
สถานการณ์ในกรุงพนมเปญที่เลวร้ายลง เมื่อวันที่ 12 เมษายน สถานทูตสหรัฐอเมริกาได้เริ่มปฏิบัติการอีเกิลพูล ซึ่งเป็นการอพยพบุคลากรของสหรัฐอเมริกาทั้งหมด เอกอัครราชทูตดีนได้ร้องขอสมาชิกรัฐบาลให้อพยพแต่ทุกคนปฏิเสธ ยกเว้นโซกำ โคย รักษาการประธานาธิบดีซึ่งอพยพออกไปโดยไม่แจ้งให้ผู้นำคนอื่นทราบ การอพยพครั้งนี้สร้างความตกตะลึงให้กับผู้นำหลายคนของสาธารณรัฐเขมร เนื่องจากพนมเปญและเมืองหลักของจังหวัดต่าง ๆ เกือบทั้งหมด (ยกเว้นเมืองทางตะวันออกที่ถูกเวียดนามเหนือยึดครอง) อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐบาลสาธารณรัฐเขมรและเต็มไปด้วยผู้ลี้ภัยหลายล้านคน จากการประมาณการพบว่าประชากรที่อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐบาลมีจำนวนราวหกล้านคน และประชากรที่อยู่ภายใต้การควบคุมของเขมรแดงมีจำนวนราวหนึ่งล้านคน

เวลา 08.30 น. คณะรัฐมนตรีได้ประชุมกันที่สถานที่ทำงานของนายกรัฐมนตรี ลอง โบเรต ซึ่งมีมติให้เรียกประชุมใหญ่สามัญโดยประกอบด้วยข้าราชการระดับสูงและผู้นำทหาร และตั้งแต่เวลา 14.00 น. ที่ประชุมใหญ่สามัญได้ประชุมที่รัฐสภากัมพูชา ในที่สุดที่ประชุมมีมติเป็นเอกฉันท์ให้มีการถ่ายโอนอำนาจให้แก่กองทัพและประณามโซกำ โคย ที่ไม่ส่งมอบตำแหน่งของตนโดยชอบธรรม ต่อมาในเวลา 23.00 น. ที่ประชุมใหญ่สามัญได้เลือกสมาชิกคณะกรรมการสูงสุด ได้แก่ พลตรีสัก สุตสคาน, เสนาธิการกองทัพแห่งชาติเขมร (FANK), พลตรีทองวัน ฟันมวง, พลเรือตรีวอง ซาเรนดีแห่งกองทัพเรือแห่งชาติเขมร (MNK), พลจัตวาเอีย ชง, ลอง โบเรต, ฮาง ทุน ฮัก รองนายกรัฐมนตรี และอ็อป กิม อัง ผู้แทนจากพรรคสังคมสาธารณรัฐ

สถานการณ์ทางทหารเลวร้ายลงอย่างมากในระหว่างวัน ในทางตอนเหนือ แนวป้องกันถูกเขมรแดงตัดขาดหลายจุด และท่าอากาศยานโปเชนตงกำลังตกอยู่ในอันตรายจากการถูกยึดครอง จึงต้องกำหนดให้ฐานบินขนาดเล็กที่เขตเมียนเจ็ยเป็นสถานที่ลงจอดฉุกเฉินสำหรับเครื่องบินและเฮลิคอปเตอร์ที่นำอาวุธและเสบียงมา

### 13–16 เมษายน
วันที่ 13 เมษายน เป็นวันปีใหม่กัมพูชา และเขมรแดงยังคงโจมตีพนมเปญอย่างต่อเนื่อง เวลา 09.00 น. คณะกรรมการสูงสุดได้จัดการประชุมสมัยแรก และมีมติเป็นเอกฉันท์ให้สัก สุตสคานดำรงตำแหน่งประธานคณะกรรมการสูงสุด สักได้รับการแต่งตั้งเป็นทั้งหัวหน้ารัฐบาลและรักษาการประมุขแห่งรัฐ สักตัดสินใจยื่นข้อเสนอสันติภาพครั้งสุดท้ายให้กับสมเด็จพระสีหนุโดยจะถ่ายโอนสาธารณรัฐและกองกำลังติดอาวุธให้กับสมเด็จพระสีหนุ แต่จะไม่ยอมจำนนต่อเขมรแดง และในช่วงดึกคืนนั้นสักได้เรียกประชุมคณะรัฐบาลซึ่งประกอบด้วยทั้งคณะกรรมการสูงสุดและคณะรัฐมนตรี

สภานี้มีมติต่าง ๆ รวมถึงมาตรการทางการเมืองและการทหาร การส่งผู้ลี้ภัยจำนวนมากขึ้นเรื่อย ๆ ไปยังโรงเรียน เจดีย์ และการให้อาหาร การปรับคณะรัฐมนตรี การเสริมกำลังทหารในพนมเปญโดยการส่งกองพันจากจังหวัดต่าง ๆ ผ่านท่าอากาศยานเมียนเจ็ย และการจัดตั้งคณะกรรมการเฉพาะกิจซึ่งมีลอง โบเรตเป็นประธานเพื่อเตรียมการเจรจาสันติภาพสำหรับสมเด็จพระสีหนุหรือเขมรแดง

ต่อมาในวันที่ 14 เมษายน สถานการณ์ทางทหารเริ่มตกอยู่ในภาวะอันตรายมากขึ้นเรื่อย ๆ ในช่วงเช้าของวันนั้นคณะรัฐมนตรีได้ร่วมประชุมที่สำนักงานของสักซึ่งตั้งอยู่ที่กองบัญชาการทหารบก () ในเวลา 10:25 น. นักบินกองทัพอากาศแห่งชาติเขมรได้ทิ้งระเบิดหนัก  จำนวนสี่ลูกจากเครื่องบินโจมตีเบาที-28 ของเขา ระเบิดสองลูกระเบิดห่างจากสำนักงานของสักประมาณ 20 เมตร (60 ฟุต) ทำให้เจ้าหน้าที่และทหารเสียชีวิตเจ็ดนาย และบาดเจ็บอีกยี่สิบนาย สักออกประกาศเคอร์ฟิวเป็นเวลา 24 ชั่วโมง และประกาศว่าการสู้รบจะยังคงดำเนินต่อไป

ช่วงบ่ายของวันดังกล่าว ตาเขมา เมืองหลักของจังหวัดกันดาลที่อยู่ห่างจากพนมเปญไปทางทิศใต้ 11 กิโลเมตร (6.8 ไมล์) ตกอยู่ภายใต้การควบคุมของเขมรแดง การสูญเสียจุดสำคัญในแนวป้องกันของกองทัพแห่งชาติได้ส่งผลเสียต่อขวัญกำลังใจของกองทัพ มีการเริ่มโจมตีตอบโต้หลายครั้งแต่ไม่เป็นผล ไม่นานการสู้รบอย่างรุนแรงก็เกิดขึ้นในเขตชานเมืองทางตอนใต้ การส่งกำลังบำรุงทางอากาศของสหรัฐอเมริกาเข้าสู่โปเชนตงถูกระงับโดยสิ้นเชิง

วันที่ 15 เมษายน เริ่มต้นด้วยการที่เขมรแดงรุกคืบเข้ามาจากทางเหนือและตะวันตก โปเชนตงและเขื่อนกั้นน้ำที่ทอดยาวจากทางตะวันออก–ตะวันตกไปทางตอนเหนือของพนมเปญ ซึ่งทั้งสองแห่งเป็นแนวป้องกันสุดท้ายรอบเมืองหลวงถูกโจมตีโดยเขมรแดง การแทรกแซงของกองพลร่มที่นำกลับมาจากทางตะวันออกของแม่น้ำโขงไม่ส่งผลกระทบต่อสถานการณ์ทางตะวันตกของเมืองหลวง กองพลพยายามเคลื่อนพลไปทางตะวันตกแต่สามารถเดินทางได้เพียง 6 กิโลเมตร (3.7 ไมล์) ไปตามทางหลวงหมายเลข 4 ในขณะเดียวกัน ผู้ลี้ภัยยังคงหลั่งไหลเข้ามาในเมือง

วันที่ 16 เมษายน การประชุมคณะรัฐมนตรีในช่วงเช้ามุ่งเน้นไปที่กลไกการส่งข้อเสนอสันติภาพไปยังปักกิ่งโดยเร็วที่สุด ลอง โบเรตร่างข้อเสนอเรียกร้องให้มีการหยุดยิงทันทีและโอนอำนาจให้แนวร่วมรวบรวมชาติกัมพูชา ข้อเสนอดังกล่าวถูกส่งไปยังปักกิ่งผ่านคณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ (ICRC) และสำนักข่าวอาช็องซ์ ฟร็องซ์-เปร็ส สถานการณ์ทางทหารเลวร้ายลง คลังน้ำมันเชลล์ () ทางตอนเหนือของเมืองถูกโจมตีด้วยกระสุนปืน ขณะเดียวกันยังมีเหตุเพลิงไหม้ที่กระท่อมทางตอนใต้ของเมืองอีกด้วย

ตลอดช่วงบ่ายคณะรัฐมนตรีได้รอคำตอบจากทางปักกิ่ง จนกระทั่งเวลา 23:00 น. คณะรัฐมนตรีก็ยังไม่ได้รับคำตอบ และคณะรัฐมนตรีตระหนักว่าเขมรแดงไม่ต้องการรับข้อเสนอนี้ ขณะเดียวกันเขมรแดงได้ยึดครองพื้นที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโขงหลังจากการถอนกำลังของพลร่ม ขณะที่กองพลที่ 2 ของพลเอกเดียน เดลยึดสะพานมุนีวงศ์ไว้ได้

เครื่องบิน T-28 ของกองทัพอากาศแห่งชาติ (KAF) ได้ทำการบินรบเป็นครั้งสุดท้ายโดยการทิ้งระเบิดใส่ศูนย์ควบคุมและโรงเก็บเครื่องบินของกองทัพอากาศแห่งชาติที่โปเชนตงหลังจากที่ถูกเขมรแดงเข้ายึดครอง หลังจากใช้กำลังสำรองอาวุธยุทโธปกรณ์จนเกือบหมด เครื่องบินของกองทัพอากาศจำนวน 97 ลำได้บินออกจากฐานทัพและสนามบินเสริมทั่วกัมพูชา โดยมีพลเรือนจำนวนหนึ่งที่อยู่บนเครื่องบินได้หลบหนีไปยังพื้นที่ปลอดภัยในประเทศไทย

### 17 เมษายน
เวลา 02.00 น. ของวันที่ 17 เมษายน คณะรัฐมนตรีมีความเห็นว่าเนื่องจากข้อเสนอสันติภาพไม่ได้รับการยอมรับ ดังนั้นคณะรัฐมนตรี คณะกรรมการสูงสุด และสมาชิกสภานิติบัญญัติจะถูกย้ายจากพนมเปญไปยังเมืองหลักของจังหวัดอุดรมีชัยบริเวณชายแดนประเทศไทยเพื่อที่จะดำเนินการต่อต้านต่อไปจากสถานที่ดังกล่าว และวิธีเดียวที่จะเดินทางออกจากเมืองหลวงได้คือโดยเฮลิคอปเตอร์ ในเวลา 04.00 น. สมาชิกรัฐบาลได้ประชุมกันที่สวนหน้าวัดปทุมวดีราชวราราม () เพื่อทำการอพยพ แต่ก็ไม่ปรากฏว่ามีเฮลิคอปเตอร์ลำใดบินเข้ามา

สมาชิกรัฐบาลเดินทางกลับไปยังบ้านของนายกรัฐมนตรีลอง โบเรตเมื่อเวลา 05:30 น. และตัดสินใจต่อต้านอย่างต่อเนื่องในกรุงพนมเปญ หลังเวลา 06:00 น. นายทง ลิม เฮือง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสารสนเทศได้นำโทรเลขที่เพิ่งส่งมาจากปักกิ่งมาแจ้งว่าคำร้องสันติภาพถูกปฏิเสธโดยพระสีหนุ พร้อมกันนั้น พวกเขายังประณามสมาชิกคณะกรรมการสูงสุดทั้งเจ็ดคนว่าเป็นพวกทรยศต่อชาตินอกเหนือจากสมาชิกเจ็ดคนที่ก่อการยึดอำนาจในปี 1970

การสู้รบอย่างหนักดำเนินขึ้นตั้งแต่เวลา 04:00 น. ทางตอนเหนือของเมืองรอบโรงไฟฟ้าหลัก () เมื่อรุ่งสาง การสู้รบหยุดลงเมื่อกองทัพแห่งชาติเขมรหลีกทางให้เขมรแดงและล่าถอยไปตามถนนมุนีวงศ์เข้าสู่ใจกลางเมือง พลเรือเอกวอง ซาเรนดีได้กลับไปยังฐานทัพเรือที่ซึ่งถูกเขมรแดงโจมตี เขาได้โทรศัพท์แจ้งสักในภายหลังว่าฐานทัพถูกล้อมและกำลังถูกยึดครอง ขณะที่กองกำลังเขมรแดงเข้าสู่ศูนย์บัญชาการ ซาเรนดีได้ฆ่าตัวตาย

เวลา 08.00 น. คณะรัฐมนตรี ผู้แทนราษฎร และสมาชิกวุฒิสภาที่เหลือได้ออกจากที่ประชุม เหลือเพียงลอง โบเรตและสัก พลเอกทาช เร็งได้เดินทางมาขอร้องให้ทุกคนออกไปพร้อมกับตน เนื่องจากตนยังมีกำลังพลหน่วยรบพิเศษและเฮลิคอปเตอร์ยูเอช-1 จำนวนเจ็ดลำประจำการอยู่ที่สนามกีฬาโอลิมปิก เวลาประมาณ 08.30 น. สักและครอบครัวได้ขึ้นเฮลิคอปเตอร์และออกเดินทางเช่นเดียวกับผู้บัญชาการกองทัพอากาศแห่งชาติ เอีย ชง แต่ขณะเดียวกัน ลอง โบเรตได้ขึ้นเฮลิคอปเตอร์อีกลำหนึ่งซึ่งไม่สามารถขึ้นบินได้

เฮลิคอปเตอร์สี่ลำบินไปยังกำปงธมเพื่อเติมน้ำมัน โดยเดินทางมาถึงในเวลา 09:30 น. หลังจากติดต่อทางวิทยุไปยังพนมเปญ สักได้ทราบว่าเขมรแดงได้รุกคืบเข้าไปในกองบัญชาการทหารบก พลเอกเม สีจัน ได้กล่าวปราศรัยต่อประเทศชาติและกองทัพในนามของสักว่าขอให้ประชาชนชูธงขาวเพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งสันติภาพ เฮลิคอปเตอร์ของสักเดินทางมาถึงอุดรมีชัยเมื่อเวลา 13:30 น. ขณะที่สาธารณรัฐเขมรกำลังล่มสลาย โอกาสในการจัดตั้งรัฐบาลขึ้นใหม่ก็สูญสิ้นไป และเจ้าหน้าที่ที่รวมตัวกันจึงตัดสินใจลี้ภัยไปยังประเทศไทย

กองทัพเขมรแดงเข้าสู่เมืองหลวงจากหลายทิศทางพร้อมกัน กองทัพกลุ่มหนึ่งเดินเข้ามาทางวงเวียนด้านเหนือใกล้สถานทูตฝรั่งเศสเพื่อเดินทัพลงใต้ไปตามถนนมุนีวงศ์ ขบวนอื่น ๆ เข้ามาทางตอนใต้ของเมืองจากถนนทางเชื่อม (ถนน 271) โดยออกจากทางเชื่อมที่ถนน 430 และ 488 ใกล้กับวงเวียน Phsar Daem Thkov และขบวนอีกขบวนหนึ่งได้เข้ามาในเมืองจากทางทิศตะวันตกผ่านสะพานสตึงเมียนเจยไปตามถนนมุนีเรศ

ขณะที่เขมรแดงบุกเข้าสู่เมืองหลวงทางตอนเหนือ กลุ่มทหารและนักศึกษาติดอาวุธกลุ่มเล็ก ๆ ซึ่งเรียกกันว่า โมนาชิโอ ("ขบวนการแห่งชาติ") นำโดยเหม เค็ท ดารา ได้ขับรถวนรอบเมืองเพื่อต้อนรับการมาถึงของเขมรแดง เดิมเขมรแดงยอมให้สมาชิกโมนาชิโอเข้ามามีส่วนร่วมด้วย แต่ในเวลาต่อมาสมาชิกโมนาชิโอถูกจับกุมและประหารชีวิต

หลังจากเข้าสู่เมืองแล้ว กองทัพเขมรแดงได้ประจำอยู่บริเวณแยกสำคัญ ๆ ซึ่งเขมรแดงได้ปลดอาวุธทหารของกองทัพแห่งชาติเขมรและรวบรวมอาวุธ[2]: 365  จากนั้นทหารที่ปลดอาวุธแล้วได้เดินขบวนไปยังพหุกีฬาสถานชาติโอลิมปิกซึ่งในเวลาต่อมาทหารเหล่านี้ถูกประหารชีวิต เขมรแดงได้จัดการแถลงข่าวที่กระทรวงสารสนเทศซึ่งมีนักโทษหลายคนถูกคุมขัง รวมถึงลน นน และเหม เค็ท ดารา รถยนต์ที่บรรทุกลอง โบเรตเดินทางมาถึงและลองได้ถูกคุมขังด้วย

หลังช่วงเที่ยงวัน เขมรแดงได้สั่งอพยพผู้คนออกจากพนมเปญเป็นเวลา 3 วัน โดยขับไล่ชาวต่างชาติและชาวกัมพูชาออกจากโรงแรมเลอพนมซึ่งคณะกรรมการกาชาดสากลต้องการจัดให้เป็นเขตปลอดทหาร และยังสั่งให้โรงพยาบาลในเมืองซึ่งมีผู้บาดเจ็บประมาณ 20,000 รายอพยพผู้คนออก ชาวต่างชาติประมาณ 800 คน และชาวกัมพูชา 600 คนลี้ภัยอยู่ที่สถานเอกอัครราขทูตฝรั่งเศส (). ขณะนั้นกองกำลัง
เขมรแดงมีจำนวนกำลังเพียง 68,000 นาย โดยมีสมาชิกพรรคอีก 14,000 คน เอลิซาเบธ เบ็คเคอร์ยืนยันว่าการขาดแคลนจำนวนประชากรที่จำเป็นในการควบคุมกัมพูชาอย่างเปิดเผย การกำจัดประชากรที่เพิกเฉยหรือแสดงความเป็นศัตรูอย่างเปิดเผยออกจากพนมเปญถือเป็นสิ่งสำคัญในการรักษาการควบคุมของเขมรแดง

กอย ธูน รองผู้บัญชาการแนวร่วมเขมรแดง ได้จัดตั้ง "คณะกรรมการกวาดล้างศัตรู" ขึ้นที่โรงแรมมุโนรมย์ () สิ่งแรกของคณะกรรมการที่ดำเนินการคือการสั่งประหารชีวิตลน นน และบุคคลสำคัญอื่น ๆ ในรัฐบาลสาธารณรัฐเขมรโดยทันที เจ้าหน้าที่กองทัพแห่งชาติเขมรที่ถูกจับกุมได้ถูกนำตัวไปที่โรงแรมมุโนรมย์เพื่อเขียนประวัติของตน จากนั้นจึงนำตัวไปที่พหุกีฬาสถานชาติโอลิมปิกซึ่งเป็นสถานที่ประหารชีวิต

## ผลที่ตามมา
ช่วงเช้าวันที่ 18 เมษายน สักและสมาชิกที่เหลือของรัฐบาลสาธารณรัฐเขมรพร้อมบุคลากรทางทหารคนอื่น ๆ ขึ้นเครื่องบินซี-123 ของกองทัพอากาศแห่งชาติเพื่อบินไปยังอู่ตะเภาและลี้ภัย วันเดียวกันนี้เขมรแดงได้สั่งให้ชาวกัมพูชาในสถานเอกอัครราชทูตฝรั่งเศสทั้งหมดยกเว้นผู้หญิงที่แต่งงานกับชาวฝรั่งเศสออกจากสถานที่ มิฉะนั้นจะเข้ายึด เขมรแดงปฏิเสธสิทธิในการขอสถานะผู้ลี้ภัยทุกประการ ในบรรดาผู้ที่ถูกขับไล่ออกไปนั้น มีสีสุวัตถิ์ สิริมตะ หนึ่งในผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในการปลดพระสีหนุออกจากพระราชอำนาจในปี 1970 และถูกตราหน้าว่าเป็นหนึ่งในผู้ทรยศจำนวนเจ็ดคนซึ่งถูกกำหนดให้ประหารชีวิตโดยกองทัพแห่งชาติเขมร  นอกจากนี้ยังมีหม่อมมะนีวัน พานีวง หนึ่งในพระสนมของพระสีหนุที่ถูกขับไล่ออกไปด้วย, ขี ตางเลิม รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง และเลือง นาล รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข

ลอง โบเรตถูกประหารชีวิตที่สนามเซอร์เคิลสปอร์ติฟในพนมเปญ (ปัจจุบันเป็นที่ตั้งของสถานเอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกา) เมื่อประมาณวันที่ 21 เมษายน ต่อมาวิทยุเขมรแดงรายงานว่าลองถูกตัดศีรษะ แต่รายงานแห่งอื่นระบุว่าลองและสีสุวัตถิ์ สิริมตะถูกประหารชีวิตด้วยการยิงเป้า หรือถูกยิงที่ไตและปล่อยให้เสียชีวิตอย่างช้า ๆ ขณะที่ครอบครัวของลองถูกประหารชีวิตด้วยปืนกล

พล พตเดินทางมาถึงกรุงพนมเปญเมื่อวันที่ 23 เมษายน และในวันที่ 30 เมษายน ผู้ที่อาศัยอยู่ในสถานเอกอัครราชทูตฝรั่งเศสถูกนำตัวขึ้นรถบรรทุกและขับไปยังบริเวณชายแดนไทย โดยเดินทางถึงในสี่วันต่อมา

การล่มสลายของสาธารณรัฐเขมรหลังจากการยึดกรุงพนมเปญทำให้เขมรแดงสามารถรวบอำนาจในการควบคุมกัมพูชาได้ และเปลี่ยนชื่อประเทศเป็นกัมพูชาประชาธิปไตย อีกทั้งเขมรแดงได้เริ่มนำระบบสังคมนิยมเกษตรกรรมมาใช้ ผู้สนับสนุนสาธารณรัฐเขมรและปัญญาชนถูกสังหาร ขณะที่ประชาชนในเขตเมืองเดิมถูกบังคับใช้แรงงานในพื้นที่ชนบท ประชาชนเสียชีวิตจากการถูกทำร้ายร่างกาย โรคภัยไข้เจ็บ และภาวะทุพโภชนาการ การฆ่าล้างเผ่าพันธ์ุชาวเขมรที่ตามมาส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต 1.5–2 ล้านคน

เขมรแดงตัดขาดการติดต่อกับโลกภายนอกทั้งหมด ยกเว้นกับผู้สนับสนุน จีน และเวียดนามเหนือ หลังจากการยึดกรุงไซ่ง่อนเมื่อวันที่ 30 เมษายน ค.ศ. 1975 เขมรแดงเรียกร้องให้กองทัพประชาชนเวียดนาม (PAVN) และกองกำลังเหวียตกงทั้งหมดถอนกำลังจากฐานที่มั่นในกัมพูชา แต่กองทัพประชาชนเวียดนามปฏิเสธที่จะถอนกำลังออกจากพื้นที่บางส่วนที่อ้างสิทธิ์ว่าเป็นดินแดนของเวียดนาม กองทัพประชาชนเวียดนามยังได้เคลื่อนไหวเพื่อควบคุมพื้นที่หมู่เกาะที่เคยอยู่ภายใต้การควบคุมของเวียดนามใต้ รวมถึงดินแดนและหมู่เกาะอื่น ๆ ที่มีข้อพิพาทระหว่างเวียดนามและกัมพูชา สิ่งนี้ส่งผลให้เกิดการปะทะกันหลายครั้งระหว่างเวียดนามและกัมพูชาบนหมู่เกาะต่าง ๆ หลายเกาะในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1975 และการเข้ายึดเรือต่างชาติโดยเขมรแดงซึ่งเป็นชนวนเหตุให้เกิดกรณีมายาเกวซ การปะทะระหว่างกัมพูชาและเวียดนามยังคงดำเนินต่อไปจนถึงเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1975 ความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศดีขึ้นหลังจากนั้นจนกระทั่งในต้น ค.ศ. 1977 เมื่อกองทัพปฎิวัติกัมพูชา (RAK) เริ่มโจมตีจังหวัดชายแดนของเวียดนาม ทำให้ประชาชนชาวเวียดนามเสียชีวิตกว่าหลายร้อยคน และส่งผลให้เกิดสงครามกัมพูชา-เวียดนามในที่สุดซึ่งเริ่มต้นในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1978

## ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
เหตุการณ์การยึดกรุงพนมเปญถูกถ่ายทอดผ่านภาพยนตร์ *[[ทุ่งสังหาร (ภาพยนตร์)|ทุ่งสังหาร]]*, *[[The Gate (ภาพยนตร์ปี 2014)|The Gate]]* และ *[[เมื่อพ่อของฉันถูกฆ่า]]*

## ดูเพิ่ม
* การยึดกรุงไซ่ง่อน
* การยึดกรุงคาบูล (พ.ศ. 2564)
* การยึดกรุงดามัสกัส (พ.ศ. 2567)

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* วิดีโอของโรแลนด์ เนวูที่กำลังพูดคุยเกี่ยวกับภาพถ่ายจากเหตุการยึดกรุงพนมเปญ