ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผน

**ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผน** () คือระบบเศรษฐกิจประเภทหนึ่งที่การลงทุน การผลิต และการจัดสรรสินค้าทุนเป็นไปตามแผนเศรษฐกิจและแผนการผลิตที่ครอบคลุมทั่วทั้งระบบเศรษฐกิจ ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนอาจใช้วิธีการวางแผนเศรษฐกิจในรูปแบบรวมศูนย์ ไม่รวมศูนย์ มีส่วนร่วม หรือแบบโซเวียต ระดับของการรวมอำนาจหรือการกระจายอำนาจในการตัดสินใจและการมีส่วนร่วมนั้นขึ้นอยู่กับประเภทเฉพาะของกลไกการวางแผนที่นำมาใช้

รัฐสังคมนิยมที่ยึดตามแบบโซเวียตใช้การวางแผนโดนส่วนกลาง แม้จะมีรัฐส่วนน้อย เช่น อดีตสหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมยูโกสลาเวีย ที่นำสังคมนิยมตลาดบางระดับมาปรับใช้ สังคมนิยมห้ามตลาดจะแทนที่ตลาดปัจจัยการผลิตด้วยการคำนวณโดยตรงเพื่อเป็นวิธีการประสานกิจกรรมของวิสาหกิจทางเศรษฐกิจต่าง ๆ ที่สังคมเป็นเจ้าของซึ่งประกอบกันขึ้นเป็นเศรษฐกิจ แนวทางการวางแผนและการจัดสรรแบบสังคมนิยมที่ทันสมัยกว่านั้นมาจากนักเศรษฐศาสตร์และนักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์บางส่วนที่นำเสนอกลไกการวางแผนที่อ้างอิงตามความก้าวหน้าในด้านวิทยาการคอมพิวเตอร์และเทคโนโลยีสารสนเทศ

เศรษฐกิจแบบวางแผนมีความแตกต่างจากเศรษฐกิจแบบไม่วางแผน โดยเฉพาะเศรษฐกิจแบบตลาด ที่ซึ่งบริษัทอิสระที่ดำเนินงานในตลาดเป็นผู้ทำการตัดสินใจเกี่ยวกับการผลิต การจัดจำหน่าย การกำหนดราคา และการลงทุน เศรษฐกิจแบบตลาดที่ใช้การวางแผนแบบชี้นำจะถูกเรียกขานในชื่อต่าง ๆ เช่น เศรษฐกิจแบบผสม เศรษฐกิจตลาดแบบผสม และเศรษฐกิจตลาดแบบวางแผน **ระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุม** (command economy) ดำเนินตามระบบบริหาร-ควบคุมและใช้การวางแผนเศรษฐกิจแบบโซเวียต ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของอดีตสหภาพโซเวียตและกลุ่มตะวันออกก่อนที่ประเทศเหล่านี้ส่วนใหญ่จะเปลี่ยนไปใช้เศรษฐกิจแบบตลาด สิ่งนี้เน้นย้ำถึงบทบาทหลักของการบริหารตามลำดับชั้นและการที่รัฐเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิตในการชี้นำการจัดสรรทรัพยากรในระบบเศรษฐกิจเหล่านี้

## ภาพรวม
ในโลกสมัยเฮลเลนิสต์และหลังเฮลเลนิสต์ "การวางแผนโดยรัฐแบบบังคับถือเป็นเงื่อนไขทางการค้าที่โดดเด่นที่สุดสำหรับพื้นที่ชนบทของอียิปต์ สำหรับอินเดียสมัยเฮลเลนิสต์ และในระดับที่น้อยกว่าในภูมิภาคที่ยังไม่เจริญนักของจักรวรรดิซิลูซิด เพอร์กามอน อาระเบียตอนใต้ และจักรวรรดิพาร์เธีย นักวิชาการบางคนแย้งว่าเศรษฐกิจของจักรวรรดิอินคาเป็นระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมที่มีความยืดหยุ่น โดยศูนย์กลางอยู่ที่การเคลื่อนย้ายและการใช้แรงงานแทนการใช้สินค้า มุมมองหนึ่งเกี่ยวกับลัทธิพาณิชยนิยมก็มองว่าระบบนี้มีส่วนเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจแบบวางแผนด้วย

ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนแบบโซเวียตในรัสเซีย มีวิวัฒนาการมาจากเศรษฐกิจสงครามที่ต่อเนื่องมาจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง รวมถึงนโยบายอื่น ๆ ที่รู้จักในนามคอมมิวนิสต์สงคราม (1918–1921) ซึ่งถูกสร้างขึ้นตามความจำเป็นของสงครามกลางเมืองรัสเซีย ค.ศ. 1917–1923 นโยบายเหล่านี้เริ่มมีการรวมตัวอย่างเป็นทางการภายใต้หน่วยงานรัฐใน ค.ศ. 1921 เมื่อรัฐบาลโซเวียตก่อตั้งกอสปลัน (Gosplan) อย่างไรก็ตาม ช่วงเวลาของนโยบายเศรษฐกิจใหม่ ( ถึง ) ได้เข้ามาแทรกกลางก่อนที่ระบบการวางแผนแบบแผนห้าปีตามปกติจะเริ่มขึ้นใน ค.ศ. 1928 โดยเลออน ทรอตสกีเป็นหนึ่งในผู้สนับสนุนการวางแผนเศรษฐกิจยุคแรก ๆ ในช่วงเวลาของนโยบายเศรษฐกิจใหม่ ทรอตสกีแย้งว่าการสร้างความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน การรวมศูนย์การผลิต และการใช้การวางแผนจะสามารถ "เพิ่มสัมประสิทธิ์ความเติบโตทางอุตสาหกรรมในอนาคตอันใกล้ ไม่ใช่เพียงแค่สองเท่า แต่สูงถึงสามเท่าของอัตรา 6% ในช่วงก่อนสงคราม และอาจจะสูงกว่านั้น" ตามความเห็นของนักประวัติศาสตร์ ชีลา ฟิตซ์แพทริก มติของนักวิชาการมองว่าสตาลินยึดเอาแนวทางของฝ่ายค้านซ้ายมาใช้ในเรื่องต่าง ๆ เช่น อุตสาหกรรมวิวัฒน์และระบบนารวม

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง (1939–1945) ฝรั่งเศสและบริเตนใหญ่นำ "การแทรกแทรงโดยรัฐ" (dirigisme) มาใช้ ซึ่งเป็นการที่รัฐบาลกำขันทิศทางเศรษฐกิจด้วยวิธีการไม่บังคับ รัฐบาลสวีเดนวางแผนโมเดลที่พักอาศัยสาธารณะในลักษณะที่คล้ายกับการผังเมืองในโครงการที่เรียกว่าโครงการหนึ่งล้าน ซึ่งดำเนินการระหว่าง ค.ศ. 1965 ถึง 1974 นอกจากนี้ยังมีการวางแผนเศรษฐกิจแบบมีส่วนร่วมและกระจายอำนาจเกิดขึ้นในบางส่วนของสเปนช่วงการปฏิวัติ โดยเฉพาะในแคว้นกาตาลุญญา ระหว่างการปฏิวัติสเปน ค.ศ. 1936

### ความสัมพันธ์กับสังคมนิยม

ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1949 อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์เขียนบทความลงในวารสาร *[[Monthly Review]]* หัวข้อ "ทำไมต้องสังคมนิยม?" (Why Socialism?) ไว้ว่า:
ข้าพเจ้าเชื่อว่ามีเพียงทางเดียวเท่านั้นที่จะขจัดความเลวร้ายที่ร้ายแรงเหล่านี้ได้ นั่นคือการสถาปนาเศรษฐกิจแบบสังคมนิยม ควบคู่ไปกับระบบการศึกษาที่จะมุ่งเน้นไปสู่เป้าหมายทางสังคม ในระบบเศรษฐกิจเช่นนี้ ปัจจัยการผลิตจะเป็นเจ้าของโดยสังคมเองและถูกนำมาใช้ในลักษณะที่มีการวางแผน เศรษฐกิจแบบวางแผนซึ่งปรับการผลิตให้เข้ากับความต้องการของชุมชน จะกระจายงานที่ต้องทำให้กับทุกคนที่มีความสามารถในการทำงาน และจะรับประกันการดำรงชีวิตให้กับชาย หญิง และเด็กทุกคน การศึกษาของแต่ละบุคคล นอกเหนือจากการส่งเสริมความสามารถที่มีมาแต่กำเนิดของตนเองแล้ว จะพยายามพัฒนาความรู้สึกรับผิดชอบต่อเพื่อนมนุษย์ขึ้นมาแทนที่การยกย่องอำนาจและความสำเร็จในสังคมปัจจุบันของเรา

แม้สังคมนิยมจะไม่เท่ากับความหมายของการวางแผนเศรษฐกิจหรือแนวคิดเรื่องเศรษฐกิจแบบวางแผนโดยตรง แต่แนวคิดเรื่องสังคมนิยมที่มีอิทธิพลส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการแทนที่ตลาดทุนด้วยรูปแบบการวางแผนเศรษฐกิจบางประเภทเพื่อให้บรรลุการประสานงานทางเศรษฐกิจล่วงหน้า เป้าหมายของระบบเศรษฐกิจดังกล่าวคือเพื่อให้ประชาชนสามารถควบคุมเศรษฐกิจได้อย่างมีสติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพื่อให้ผู้ผลิตเป็นผู้ควบคุมการใช้ผลิตภัณฑ์ส่วนเกิน ส่วนรูปแบบเฉพาะของการวางแผนที่เสนอสำหรับสังคมนิยมและความเป็นไปได้ในการปฏิบัติจริงนั้น เป็นหัวข้อในการถกเถียงเรื่องการคำนวณแบบสังคมนิยม

### การวางแผนเศรษฐกิจเชิงคำนวณ

ใน ค.ศ. 1959 อนาโตลี คีตอฟเสนอระบบคอมพิวเตอร์แบบกระจายตัว (โครงการ "Red Book"; ) โดยมุ่งเน้นที่การจัดการเศรษฐกิจของโซเวียต แต่การคัดค้านจากกระทรวงกลาโหมทำให้แผนของคีตอฟถูกยกเลิก

ใน ค.ศ. 1971 รัฐบาลสังคมนิยมของประธานาธิบดีซัลบาดอร์ อาเยนเดในชิลีเปิดตัวโครงการไซเบอร์ซินเพื่อติดตั้งเครื่องเทเล็กซ์ (Telex) ในทุกบริษัทและองค์กรในระบบเศรษฐกิจเพื่อสื่อสารข้อมูลทางเศรษฐกิจระหว่างบริษัทและรัฐบาล ข้อมูลเหล่านี้จะถูกป้อนเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจจำลองด้วยคอมพิวเตอร์เพื่อการพยากรณ์ มีการสร้างห้องควบคุมเพื่อการสังเกตการณ์และจัดการเศรษฐกิจโดยรวมแบบเวลาจริง โครงการขั้นต้นแบบแสดงให้เห็นถึงความหวังเมื่อมีการนำมาใช้เพื่อจัดเส้นทางส่งกำลังบำรุงใหม่ในช่วงที่มีการประท้วงหยุดงานของคนขับรถบรรทุก แต่หลังจากเอากุสโต ปิโนเช ซึ่งได้รับการสนับสนุนจาก CIA นำการรัฐประหารใน ค.ศ. 1973 และสถาปนาระบบเผด็จการทหารขึ้น โครงการนี้ก็ถูกยกเลิก และปิโนเชได้นำชิลีไปสู่ระบบเศรษฐกิจแบบตลาดที่เสรีมากขึ้น

ในหนังสือ *[[Towards a New Socialism]]* (1993) พอล ค็อกช็อตต์ นักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์จากมหาวิทยาลัยกลาสโกว์ และอัลลิน คอตเทรลล์ นักเศรษฐศาสตร์จากมหาวิทยาลัยเวกฟอเรสต์ อ้างว่าได้พิสูจน์ให้เห็นว่าเศรษฐกิจที่วางแผนอย่างเป็นประชาธิปไตยซึ่งสร้างขึ้นบนเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์สมัยใหม่นั้นเป็นไปได้ และนำเสนอสมมติฐานที่ว่ามันจะมีความมั่นคงทางเศรษฐกิจมากกว่าเศรษฐกิจแบบตลาดเสรีและมีความพึงปรารถนาในเชิงศีลธรรม

### ไซเบอร์เนติกส์

การใช้คอมพิวเตอร์เพื่อประสานงานการผลิตในรูปแบบที่เหมาะสมที่สุดถูกนำเสนอในรูปแบบต่าง ๆ สำหรับเศรษฐกิจสังคมนิยม ออสการ์ ลังเก นักเศรษฐศาสตร์ชาวโปแลนด์ (1904–1965) แย้งว่าคอมพิวเตอร์มีประสิทธิภาพมากกว่ากระบวนการทางตลาดในการแก้ชุดสมการพร้อมกันจำนวนมหาศาลที่จำเป็นสำหรับการจัดสรรปัจจัยนำเข้าทางเศรษฐกิจอย่างมีประสิทธิภาพ (ทั้งในแง่ปริมาณทางกายภาพหรือราคาที่เป็นตัวเงิน)

ในสหภาพโซเวียต อนาโตลี คีตอฟได้เสนอแผนรายละเอียดต่อคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตใน ค.ศ. 1959 เพื่อจัดระเบียบการควบคุมกองทัพและเศรษฐกิจโซเวียตใหม่โดยอาศัยเครือข่ายศูนย์คอมพิวเตอร์ ข้อเสนอของคีตอฟถูกปฏิเสธ เช่นเดียวกับโครงการเครือข่ายการจัดการเศรษฐกิจ OGAS ใน ค.ศ. 1962 วิกเตอร์ กลุชคอฟ นักไซเบอร์เนติกส์ชาวโซเวียต แย้งว่าเครือข่ายข้อมูล OGAS ของเขาจะให้ผลตอบแทนจากการประหยัดต้นทุนถึงห้าเท่าสำหรับเศรษฐกิจโซเวียตตลอดการลงทุนสิบห้าปีแรก

รัฐบาลสังคมนิยมของซัลบาดอร์ อาเยนเดบุกเบิกระบบสนับสนุนการตัดสินใจแบบกระจายตัวใน ค.ศ. 1970 ภายใต้โครงการไซเบอร์ซิน (Project Cybersyn) ในความพยายามที่จะก้าวไปสู่เศรษฐกิจแบบวางแผนที่มีการกระจายอำนาจด้วยแบบจำลองระบบที่ใช้งานได้จริงของโครงสร้างองค์กรที่ใช้การคำนวณของหน่วยปฏิบัติการอิสระ ผ่านการตั้งค่าผลสะท้อนกลับและการตัดสินใจแบบมีส่วนร่วมจากล่างขึ้นบนในรูปแบบของประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วมผ่านองค์ประกอบ "ไซเบอร์โฟล์ก" (Cyberfolk)

## การวางแผนโดยส่วนกลาง
### ข้อดี
ผู้สนับสนุนระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนโต้แย้งว่า รัฐบาลสามารถใช้ประโยชน์จากที่ดิน แรงงาน และทุนเพื่อตอบสนองวัตถุประสงค์ทางเศรษฐกิจของรัฐ ความต้องการของผู้บริโภคสามารถถูกจำกัดไว้เพื่อเปิดทางให้มีการลงทุนในสินค้าทุนที่มากขึ้นสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจในรูปแบบที่ต้องการ ในการเปรียบเทียบระดับนานาชาติ ผู้สนับสนุนระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนกล่าวว่าประเทศรัฐสังคมนิยมมีผลลัพธ์ที่ดีเมื่อเทียบกับประเทศทุนนิยมในด้านตัวชี้วัดสุขภาพ เช่น อัตราการตายของทารกและอายุขัยเฉลี่ย อย่างไรก็ตาม ตามความเห็นของไมเคิล เอลแมน ความเป็นจริงในเรื่องนี้ (อย่างน้อยก็ในเรื่องอัตราการตายของทารก) นั้นแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับว่าจะใช้นิยามของโซเวียตหรือขององค์การอนามัยโลก (WHO)

รัฐสามารถเริ่มสร้างอุตสาหกรรมหนักขนาดใหญ่ได้ทันทีในระบบเศรษฐกิจที่ยังไม่พัฒนาโดยไม่ต้องรอเวลาหลายปีเพื่อให้ทุนสะสมผ่านการขยายตัวของอุตสาหกรรมเบาและไม่ต้องพึ่งพาการเงินจากภายนอก นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้นในสหภาพโซเวียตในทศวรรษ 1930 เมื่อรัฐบาลบังคับให้สัดส่วนของรายได้ประชาชาติที่อุทิศให้การบริโภคภาคเอกชนลดลงจาก 80% เหลือ 50% ผลจากการพัฒนานี้ทำให้สหภาพโซเวียตมีการเติบโตอย่างมหาศาลในอุตสาหกรรมหนัก พร้อมกับการหดตัวอย่างรุนแรงของภาคเกษตรกรรมด้วยการขาดแคลนแรงงาน

### ข้อเสีย
#### ความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ
การศึกษาเกี่ยวกับเศรษฐกิจรัฐควบคุมของกลุ่มตะวันออกในทศวรรษ 1950 และ 1960 โดยทั้งนักเศรษฐศาสตร์ชาวอเมริกันและยุโรปตะวันออกพบว่าผลลัพธ์ที่ได้นั้นขัดกับความคาดหวังของทั้งสองกลุ่มเนื่องจากระบบเหล่านี้แสดงให้เห็นถึงความผันผวนของผลผลิตที่มากกว่าเศรษฐกิจแบบตลาดในช่วงเวลาเดียวกัน

#### การจัดสรรทรัพยากรที่ไม่มีประสิทธิภาพ
นักวิจารณ์เศรษฐกิจแบบวางแผนโต้แย้งว่าผู้วางแผนไม่สามารถตรวจพบความต้องการของผู้บริโภค ภาวะสินค้าขาดแคลน หรือสินค้าล้นตลาดได้อย่างแม่นยำเพียงพอ จึงไม่สามารถประสานการผลิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ (ในเศรษฐกิจแบบตลาด ระบบราคาเสรีถูกออกแบบมาเพื่อทำหน้าที่นี้) ประเด็นความยากลำบากนี้ถูกเขียนไว้อย่างโดดเด่นโดยนักเศรษฐศาสตร์ ลูทวิช ฟ็อน มีเซอส์และฟรีดริช ฮาเย็ค ซึ่งอ้างถึงแง่มุมที่แตกต่างกันเล็กน้อยของปัญหานี้ว่าเป็นปัญหาการคำนวณทางเศรษฐกิจและปัญหาความรู้ท้องถิ่น ตามลำดับ แง่มุมที่แตกต่างกันเหล่านี้ยังปรากฏอยู่ในความคิดทางเศรษฐกิจของไมเคิล โพลาญี

ในขณะที่ฝ่ายแรก (มีเซอส์) เน้นย้ำถึงรากฐานทางทฤษฎีของระบบเศรษฐกิจแบบตลาดในเรื่องทฤษฎีมูลค่าเชิงอัตวิสัยพร้อมกับโจมตีทฤษฎีมูลค่าแรงงาน ฝ่ายหลัง (ฮาเย็ค) แย้งว่าวิธีเดียวที่จะตอบสนองบุคคลที่มีลำดับความต้องการที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาและเป็นผู้เดียวที่รับรู้สถานการณ์เฉพาะของตนเองได้คือการอนุญาตให้ผู้มีความรู้ในความต้องการของตนมากที่สุดมีอำนาจในการใช้ทรัพยากรในตลาดที่มีการแข่งขันเพื่อตอบสนองความต้องการของผู้บริโภคส่วนใหญ่ได้อย่างมีประสิทธิภาพที่สุด ปรากฏการณ์นี้เรียกว่าระเบียบเกิดเอง (spontaneous order) นอกจากนี้ การจัดสรรทรัพยากรที่ผิดพลาดย่อมเกิดขึ้นโดยธรรมชาติจากการดึงทุนไปจากบุคคลที่มีความรู้โดยตรงและส่งผ่านไปยังตลาดที่การผูกขาดโดยการบังคับมีอิทธิพลต่อพฤติกรรม โดยละเลยสัญญาณของตลาด ตามความเห็นของทิบอร์ มาชาน "หากไร้ซึ่งตลาดที่การจัดสรรสามารถทำได้ตามกฎของอุปสงค์และอุปทาน มันก็เป็นเรื่องยากหรือเป็นไปไม่ได้เลยที่จะส่งทรัพยากรไปยังความต้องการและเป้าหมายที่แท้จริงของมนุษย์"

นักประวัติศาสตร์ รอเบิร์ต วินเซนต์ แดเนียลส์ มองว่ายุคสตาลินเป็นการตัดขาดอย่างกะทันหันจากรัฐบาลของเลนินในแง่การวางแผนเศรษฐกิจ โดยระบบการวางแผนที่ผ่านการไตร่ตรองและเป็นวิทยาศาสตร์ซึ่งใช้กลุ่มนักเศรษฐศาสตร์เมนเชวิกเดิมในหน่วยงานกอสปลันได้ถูกแทนที่ด้วยการวางแผนแบบเร่งรีบที่มีเป้าหมายที่ไม่เป็นจริง ความสูญเปล่าในระบบราชการ คอขวดและการขาดแคลน แดเนียลส์ยังระบุว่าการกำหนดแผนระดับชาติในรูปของ "ปริมาณผลผลิตทางกายภาพ" ของสตาลินเป็นสาเหตุที่ทำให้ระดับประสิทธิภาพและคุณภาพหยุดนิ่ง

#### การปราบปรามประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจและการจัดการตนเอง

นักเศรษฐศาสตร์ โรบิน ฮาห์เนล ผู้สนับสนุนเศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วม (รูปแบบหนึ่งของเศรษฐกิจแบบวางแผนสังคมนิยมกระจายอำนาจ) ตั้งข้อสังเกตว่าแม้การวางแผนโดยส่วนกลางจะเอาชนะอุปสรรคที่มีมาแต่กำเนิดในเรื่องแรงจูงใจและนวัตกรรมได้ แต่มันก็ยังไม่สามารถทำให้ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจและการจัดการตนเองเกิดขึ้นได้สูงสุด ซึ่งเขาเชื่อว่าแนวคิดเหล่านี้มีความสอดคล้องในเชิงวิชาการ มั่นคง และยุติธรรมมากกว่าแนวคิดเสรีภาพทางเศรษฐกิจกระแสหลัก นอกจากนี้ ฮาห์เนลยังระบุว่า:
เมื่อผสมกับระบบการเมืองที่เป็นประชาธิปไตยมากขึ้น และปรับปรุงใหม่ให้ใกล้เคียงกับรูปแบบที่ดีที่สุด เศรษฐกิจแบบวางแผนโดยส่วนกลางย่อมให้ผลงานที่ดีกว่าเดิมอย่างไม่ต้องสงสัย แต่พวกมันจะไม่มีวันส่งมอบการจัดการตนเองทางเศรษฐกิจได้ พวกมันจะล่าช้าในด้านนวัตกรรมเสมอเนื่องจากความเฉยเมยและความคับข้องใจจะส่งผลเสียตามมาอย่างเลี่ยงไม่ได้ และจะอ่อนไหวต่อความไม่เท่าเทียมและประสิทธิภาพที่แย่ลงเรื่อย ๆ เมื่อผลกระทบของอำนาจทางเศรษฐกิจที่แตกต่างกันเติบโตขึ้น ภายใต้การวางแผนโดยส่วนกลาง ทั้งผู้วางแผน ผู้จัดการ หรือคนงาน ต่างไม่มีแรงจูงใจในการส่งเสริมผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคม และการขัดขวางตลาดสินค้าขั้นสุดท้ายในระบบการวางแผนก็ไม่ได้ให้สิทธิแก่ผู้บริโภคในทางที่มีความหมาย แต่ความจริงคือการวางแผนโดยส่วนกลางจะไม่เข้ากับประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจเลย แม้ว่ามันจะเอาชนะข้อบกพร่องด้านข้อมูลและแรงจูงใจได้ก็ตาม และความจริงก็คือมันอยู่รอดมาได้นานเท่าที่เห็นก็เพียงเพราะมันถูกค้ำจุนโดยอำนาจทางการเมืองแบบเบ็ดเสร็จนิยมอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน

### ระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุม
ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนมีความแตกต่างจากระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมตรงที่ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนคือ "ระบบเศรษฐกิจที่รัฐบาลควบคุมและกำกับดูแลการผลิต การกระจายสินค้า ราคา ฯลฯ" ในขณะที่ระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมจำเป็นต้องมี "การเป็นเจ้าของอุตสาหกรรมโดยสาธารณะในสัดส่วนที่สูง" ควบคู่ไปกับการกำกับดูแลประเภทนี้ด้วย ในเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุม การตัดสินใจเรื่องการจัดสรรที่สำคัญจะทำโดยทางการรัฐบาลและบังคับใช้โดยกฎหมาย

ข้อสรุปนี้ถูกคัดค้านโดยมาร์กซิสต์บางกลุ่ม การวางแผนแบบกระจายอำนาจถูกเสนอให้เป็นรากฐานสำหรับสังคมนิยมและได้รับการสนับสนุนในรูปแบบต่าง ๆ โดยนักอนาธิปไตย คอมมิวนิสต์แบบสภา มาร์กซิสต์เสรีนิยม และสังคมนิยมประชาธิปไตยและอิสรนิยมอื่น ๆ ที่สนับสนุนรูปแบบสังคมนิยมที่ไม่ใช้ตลาด และปฏิเสธการวางแผนรูปแบบที่ใช้ในเศรษฐกิจสหภาพโซเวียตอย่างสิ้นเชิง

เศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมส่วนใหญ่ถูกจัดระเบียบในรูปแบบการบริหารจากบนลงล่างโดยส่วนกลาง ซึ่งการตัดสินใจเกี่ยวกับการลงทุนและความต้องการผลผลิตถูกตัดสินใจที่ระดับบนสุดของสายบังคับบัญชา โดยมีการรับฟังความคิดเห็นจากระดับล่างเพียงเล็กน้อย ผู้สนับสนุนการวางแผนเศรษฐกิจบางครั้งก็เป็นผู้วิพากษ์วิจารณ์เศรษฐกิจแบบรัซควบคุมเหล่านี้อย่างรุนแรง เลออน ทรอตสกีเชื่อว่าผู้ที่อยู่บนสุดของสายบังคับบัญชา ไม่ว่าจะมีขีดความสามารถทางสติปัญญาสูงเพียงใด ก็ทำงานโดยปราศจากการมีส่วนร่วมและความเห็นของคนหลายล้านที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจและเป็นผู้ที่เข้าใจ/ตอบสนองต่อเงื่อนไขท้องถิ่นและการเปลี่ยนแปลงในเศรษฐกิจ ดังนั้นพวกเขาจึงไม่สามารถประสานกิจกรรมทางเศรษฐกิจทั้งหมดได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นักประวัติศาสตร์มักเชื่อมโยงระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนกับรัฐลัทธิมาร์กซ์–เลนินและเศรษฐกิจแบบโซเวียต ตั้งแต่ทศวรรษ 1980 มีการโต้แย้งว่าเศรษฐกิจแบบโซเวียตไม่ได้ประกอบด้วยเศรษฐกิจแบบวางแผนจริง ๆ เนื่องจากไม่มีแผนการที่ครอบคลุมและมีผลผูกพันมาชี้นำการผลิตและการลงทุน การจำแนกเพิ่มเติมของระบบบริหาร-ควบคุมกลายเป็นคำเรียกใหม่ในแวดวงวิชาการสำหรับระบบเศรษฐกิจที่เคยมีอยู่ในอดีตสหภาพโซเวียตและกลุ่มตะวันออก เพื่อเน้นย้ำถึงบทบาทของการตัดสินใจแบบลำดับชั้นจากส่วนกลางที่ปราศจากการควบคุมโดยภาคประชาชน ความเป็นไปได้ของเศรษฐกิจแบบวางแผนดิจิทัลได้รับการสำรวจในชิลีระหว่าง ค.ศ. 1971 ถึง 1973 ผ่านโครงการไซเบอร์ซินและโดยอะเลคซันดร์ อะเลคซันโดรวิช ฮาร์เควิช หัวหน้าภาควิชาฟิสิกส์เทคนิคในเคียฟ เมื่อ ค.ศ. 1962

ในขณะที่ทั้งการวางแผนเศรษฐกิจและระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนสามารถเป็นได้ทั้งแบบอำนาจนิยมหรือแบบประชาธิปไตยและมีส่วนร่วม แต่นักวิจารณ์สายสังคมนิยมประชาธิปไตยโต้แย้งว่าเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมภายใต้ลัทธิคอมมิวนิสต์ในยุคปัจจุบันนั้นไม่เป็นประชาธิปไตยอย่างยิ่งและเป็นระบบรวบอำนาจเบ็ดเสร็จในทางปฏิบัติ การวางแผนแบบชี้นำ (indicative planning) เป็นรูปแบบหนึ่งของการวางแผนเศรษฐกิจในระบบเศรษฐกิจแบบตลาดที่ชี้นำเศรษฐกิจผ่านวิธีการที่ใช้แรงจูงใจ การวางแผนเศรษฐกิจสามารถปฏิบัติได้ในลักษณะกระจายอำนาจผ่านหน่วยงานภาครัฐต่าง ๆ ในประเทศเศรษฐกิจผสมทางตะวันตกบางประเทศที่เน้นตลาดเป็นหลัก รัฐใช้การวางแผนเศรษฐกิจในอุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ เช่น อุตสาหกรรมการบินและอวกาศ เศรษฐกิจผสมมักใช้การวางแผนในระดับมหภาค ในขณะที่เรื่องระดับจุลภาคจะถูกปล่อยให้เป็นหน้าที่ของตลาดและระบบราคา

## การวางแผนแบบกระจายอำนาจ

เศรษฐกิจแบบวางแผนกระจายอำนาจ บางครั้งเรียกว่า "ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนแนวราบ" (horizontally planned economy) ด้วยลักษณะความเป็นแนวราบของมัน คือประเภทหนึ่งของเศรษฐกิจแบบวางแผนที่การลงทุนและการจัดสรรสินค้าเพื่อการบริโภคและสินค้าทุนถูกกำหนดรายละเอียดตามแผนงานทั่วทั้งระบบเศรษฐกิจซึ่งสร้างขึ้นและประสานงานผ่านเครือข่ายที่กระจายตัวของตัวแทนทางเศรษฐกิจที่หลากหลายหรือแม้กระทั่งโดยหน่วยผลิตเอง **การวางแผนแบบกระจายอำนาจ** มักถูกนำไปเปรียบเทียบกับการวางแผนโดยส่วนกลาง โดยเฉพาะการวางแผนเศรษฐกิจแบบโซเวียตในเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมของสหภาพโซเวียต ที่ซึ่งข้อมูลทางเศรษฐกิจจะถูกรวมรวบและนำไปใช้ในการกำหนดแผนการผลิต การลงทุน และการจัดสรรทรัพยากรโดยอำนาจส่วนกลางเพียงหนึ่งเดียว การวางแผนแบบกระจายอำนาจสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งในบริบทของเศรษฐกิจแบบผสมและในระบบเศรษฐกิจหลังทุนนิยม (post-capitalist) รูปแบบการวางแผนเศรษฐกิจนี้แสดงถึงกระบวนการตัดสินใจที่เป็นประชาธิปไตยและมีส่วนร่วมภายในเศรษฐกิจและภายในบริษัทเองในรูปแบบของ "ประชาธิปไตยทางอุตสาหกรรม" นอกจากนี้ รูปแบบการวางแผนเศรษฐกิจและการประสานงานระหว่างวิสาหกิจทางเศรษฐกิจที่เป็นประชาธิปไตยโดยใช้คอมพิวเตอร์เป็นฐานยังได้รับการเสนอโดยนักวิทยาการคอมพิวเตอร์และนักเศรษฐศาสตร์หัวก้าวหน้าหลายคน ผู้สนับสนุนนำเสนอการวางแผนเศรษฐกิจแบบกระจายอำนาจและแบบมีส่วนร่วมในฐานะทางเลือกแทนสังคมนิยมตลาดสำหรับสังคมยุคหลังทุนนิยม

การวางแผนแบบกระจายอำนาจเป็นคุณลักษณะของเศรษฐกิจแนวอนาธิปไตยและสังคมนิยม ความหลากหลายของการวางแผนแบบกระจายอำนาจ เช่น ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจ ประชาธิปไตยทางอุตสาหกรรม และเศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วมได้รับการส่งเสริมโดยกลุ่มการเมืองต่าง ๆ โดยเฉพาะกลุ่มอนาธิปไตย สังคมนิยมประชาธิปไตย สังคมนิยมสมาคมวิชาชีพ (Guild socialists) ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยม สังคมนิยมแบบอิสรนิยม สหการนิยมปฏิวัติ และลัทธิทรอตสกี ในช่วงการปฏิวัติสเปน บางพื้นที่ที่ได้รับอิทธิพลจากอนาธิปไตยและสังคมนิยมแบบอิสรนิยมผ่านทางสหภาพ CNT และ UGT อย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทและบางส่วนของแคว้นกาตาลุญญา มีการนำองค์ประกอบของการวางแผนแบบกระจายอำนาจมาใช้จริง ซึ่งคล้ายกับหลักการที่​ดีเอโก อาบัด เด ซานตียาน นักอนาธิปไตยสหการนิยมสรุปไว้ในหนังสือของเขา อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้ถูกทำให้เป็นจริงเพียงบางส่วนเท่านั้น: ในขณะที่กลุ่มความร่วมมือในท้องถิ่นและสหพันธ์ต่าง ๆ ได้ประสานงานด้านการผลิตและการจัดจำหน่ายในระดับหนึ่ง แต่โครงสร้างที่กว้างกว่าซึ่งซานตียานวาดภาพไว้—เช่น สหพันธ์อุตสาหกรรมทั่วทั้งเศรษฐกิจ สภาเศรษฐกิจที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน และกระบวนการทำแผนและแผนโต้กลับอย่างเป็นระบบ—กลับไม่เคยถูกจัดตั้งขึ้นอย่างสมบูรณ์ เป็นผลให้การวางแผนโดยกลุ่มคณะยังคงกระจัดกระจายและจำกัดอยู่ในท้องถิ่นมากกว่าจะทำหน้าที่เป็นระบบที่ครอบคลุมทั่วทั้งสังคม
### แบบจำลอง
#### การประสานงานแบบเจรจา
นักเศรษฐศาสตร์ แพต เดไวน์ ได้สร้างแบบจำลองของการวางแผนเศรษฐกิจแบบกระจายอำนาจที่เรียกว่า "การประสานงานแบบเจรจา" (negotiated coordination) ซึ่งอิงตามการเป็นเจ้าของวิถีการผลิตโดยสังคมโดยผู้ที่ได้รับผลกระทบจากการใช้สินทรัพย์นั้น ๆ โดยมีการจัดสรรสินค้าเพื่อการบริโภคและสินค้าทุนผ่านรูปแบบการตัดสินใจที่มีส่วนร่วมจากผู้ที่อยู่ในระดับการผลิตที่ใกล้ชิดท้องถิ่นที่สุด นอกจากนี้ องค์กรที่ใช้มอดุลาร์ในกระบวนการผลิตอาจกระจายการแก้ปัญหาและการตัดสินใจออกไปได้ด้วย

#### การวางแผนแบบมีส่วนร่วม

โครงสร้างการวางแผนของเศรษฐกิจแบบวางแผนกระจายอำนาจโดยทั่วไปจะขึ้นอยู่กับ "สภาผู้บริโภค" และ "สภาผู้ผลิต" (หรือรวมกันเป็น สหกรณ์การจัดจำหน่าย) ซึ่งบางครั้งเรียกว่าสหกรณ์ผู้บริโภค ผู้ผลิตและผู้บริโภค หรือตัวแทนของพวกเขา จะเจรจาตกลงกันเรื่องคุณภาพและปริมาณของสิ่งที่จะผลิต โครงสร้างนี้เป็นหัวใจสำคัญของสังคมนิยมสมาคมวิชาชีพ เศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วม และทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับอนาธิปไตย

### การนำไปปฏิบัติ
#### รัฐเกรละ

การมีส่วนร่วมแบบกระจายอำนาจในการวางแผนเศรษฐกิจได้รับการนำไปใช้ในบางภูมิภาคและรัฐของอินเดีย ที่โดดเด่นที่สุดคือรัฐเกรละ หน่วยงานวางแผนระดับท้องถิ่นจะประเมินความต้องการของประชาชนที่สามารถให้ข้อมูลโดยตรงผ่าน "กรมสภา" (สถาบันระดับหมู่บ้าน) และจากนั้นนักวางแผนจะพยายามวางแผนให้สอดคล้องกัน

#### แคว้นกาตาลุญญาช่วงปฏิวัติ

การมีส่วนร่วมแบบกระจายอำนาจในการวางแผนเศรษฐกิจได้รับการนำไปใช้ในบางส่วนของสเปนช่วงการปฏิวัติ โดยเฉพาะในแคว้นกาตาลุญญา ระหว่างการปฏิวัติสเปน ค.ศ. 1936

#### แนวคิดที่คล้ายกัน
##### การวางแผนแบบมีส่วนร่วมของชุมชน

สหประชาชาติได้พัฒนาโครงการท้องถิ่นที่ส่งเสริมการวางแผนแบบมีส่วนร่วมในระดับชุมชน โดยเปิดโอกาสให้ทุกคนมีส่วนร่วมทางการเมืองและมีส่วนแบ่งในกระบวนการพัฒนาชุมชน

## อ้างอิง

หมวดหมู่:อนาธิปไตยคอมมิวนิสต์
หมวดหมู่:อนาธิปไตยสหการนิยม
หมวดหมู่:คอมมิวนิสต์
หมวดหมู่:อุดมการณ์ทางเศรษฐกิจ
หมวดหมู่:การวางแผนเศรษฐกิจ
หมวดหมู่:ระบบเศรษฐกิจ
หมวดหมู่:อดีตเศรษฐกิจคอมมิวนิสต์
หมวดหมู่:ลัทธิมากซ์
หมวดหมู่:ลัทธิมากซ์-เลนิน
หมวดหมู่:สำนักคิดทางเศรษฐศาสตร์
หมวดหมู่:สังคมนิยม
หมวดหมู่:การคำนวณแบบสังคมนิยม
หมวดหมู่:สหการนิยม