ลั่นทม

**ลั่นทม** หรือ **ลีลาวดี** เป็นไม้ดอกยืนต้นในวงศ์ตีนเป็ด หรือ วงศ์ไม้ลั่นทม (Apocynaceae) พืชสกุลนี้ส่วนใหญ่เป็นพุ่มไม้ผลัดใบหรือต้นไม้ขนาดเล็ก ถิ่นกำเนิดอยู่ในพื้นที่ตั้งแต่เม็กซิโก อเมริกากลาง และหมู่เกาะแคริบเบียน ไปจนถึงภาคใต้ของบราซิลและฟลอริดา (สหรัฐอเมริกา) อย่างไรก็ตาม บางครั้งก็มีการปลูกเป็นไม้ประดับในพื้นที่ที่มีอากาศอบอุ่น

บางคนมีความเชื่อว่า ไม่ควรปลูกต้นลั่นทมในบ้านเพราะมีความเชื่อว่า เป็นอัปมงคล คือไปพ้องกับคำว่า 'ระทม' ซึ่งแปลว่า เศร้าโศก ทุกข์ใจ นิยมปลูกกันแพร่หลายอย่างมาก ชื่อพื้นเมืองอื่น ๆ ได้แก่ จำปา, จำปาลาว และจำปาขอม เป็นต้น (สำหรับชื่อภาษาอังกฤษ ได้แก่  Frangipani, Plumeria, Temple Tree, Graveyard Tree)

ต้นลีลาวดีเป็นพืชนิยมปลูกเพราะดอกมีสีสันหลากหลาย สวยงาม ได้แก่ขาว เหลืองอ่อน แดง ชมพู สีขาวขุ่น ฯลฯ บางดอกมีมากกว่า 1 สี อาจมีหลายสีในดอกเดียว

ดอกลีลาวดียังเป็นดอกไม้ประจำชาติของประเทศลาว โดยเรียกว่า "ดอกจำปา" พร้อมทั้งเป็นตราสัญลักษณ์ของสายการบินลาว ซึ่งเป็นสายการบินแห่งชาติอีกด้วย

## ชื่อพื้นเมือง
รู้จักกันอย่างแพร่หลายในปัจจุบันในชื่อ ลีลาวดี โดยบางแหล่งงดใช้ชื่อ ลั่นทม ตามความเชื่อ บางแหล่งรู้จักกันในชื่อ จำปา เนื่องจากเป็นดอกไม้ประจำชาติของลาวและประเทศไทยมีดินแดนติดกับลาว หรือรู้จักในชื่อ จำปาลาว และจำปาขอม  ซึ่งชื่อที่ใช้ในปัจจุบันและรู้จักกันทั่วไปจะอยู่ลำดับแรกสุด 

## ความเชื่อ
คนโบราณมีความเชื่อว่า ต้นลั่นทมนั้น ไม่ควรปลูกในบ้าน ด้วยมีชื่ออัปมงคล คือไปพ้องกับคำว่า ระทม ซึ่งแปลว่า เศร้าโศก ทุกข์ใจ จึงได้มีการเรียกชื่อเสียใหม่ให้เป็นมงคล 

ว่า **ลีลาวดี**ภาษาดอกไม้ของ **"ลั่นทม"** หมายถึง **การละแล้วซึ่งความโศก** ซึ่งมาจากคำว่า "ลั่น" หมายถึง การละทิ้ง แตกหัก ส่วน "ทม" หมายถึง ความเศร้าโศก เสียใจ  ไม่ได้มีความหมายว่า "ระทม" เหมือนที่คนเข้าใจ

แต่หากแปลภาษาไทยตามพจนานุกรมตามคำต่อคำโดยแยกเป็น คำว่า *ลั่น* และ คำว่า *ทม* คำว่า ลั่น เป็นคำวิเศษณ์ หมายถึง ดัง ส่วนคำว่า ทม ราชบัณฑิตไม่มีนิยามของคำดังกล่าว ดังนั้นคำว่า ลั่นทม อาจสามารถใช้อย่างแพร่หลายได้ โดยไม่ยึดติดความเชื่อกับคำว่า ระทม ซึ่งคำว่าลั่นทมนั้นได้ถูกนิยามไว้ว่า น. ชื่อไม้ต้นหลายชนิดในสกุล *Plumeria* วงศ์ Apocynaceae เช่น ชนิด *P*. *rubra*L. ดอกสีขาว หรือแดงเรื่อ ๆ กลิ่นหอม, จำปาหอม ก็เรียก, พายัพเรียก จำปาลาว, อีสานเรียก จำปา, ปักษ์ใต้เรียก จำปาขอม

ส่วนคำว่าลีลาวดียังไม่มีนิยามในคำดังกล่าว 
แต่หากแปลภาษาไทยตามพจนานุกรมตามคำต่อคำโดยแยกเป็น คำว่า *ลีลา* และคำว่า *วดี* 

คำว่า ลีลา เป็น (๑) น. ท่าทาง, ท่าทางอันงาม, การเยื้องกราย (๒) น. ชื่อพระพุทธรูปปางหนึ่ง อยู่ในพระอิริยาบถยืนยกส้นพระบาทขวาสูงขึ้นจากพื้น ปลายพระบาทยังจดอยู่กับพื้นอยู่ในท่าจะก้าวเพื่อทรงพระดำเนิน พระหัตถ์ขวาห้อยอยู่ในท่าไกว พระหัตถ์ซ้ายยกเสมอพระอุระ ตั้งฝ่าพระหัตถ์ป้องไปเบื้องหน้าเป็นกิริยาเดิน ที่สร้างเป็นท่ายกพระหัตถ์ขวาก็มี (๓) น. ท่วงทำนอง (๔) น. การเลือกสรรฉันท์หรือแบบประพันธ์ให้เหมาะแก่ข้อความของเรื่อง 
ส่วนคำว่า วดี แปลว่า (๑) น. รั้ว, กำแพง ส่วน วดี (๒) น. คำเติมท้ายคำอื่นที่เป็นนาม หมายความว่า มี เป็นเพศหญิงตามหลักไวยากรณ์ เช่น ดาราวดี ว่า มีดาว

ดังนั้น ลีลาวดี ถ้าแปลตามความหมายตามอักษรแล้ว ก็คือต้นดอกไม้ที่มีท่วงท่าสวยงามอ่อนช้อย ลั่นทมเป็นไม้ยืนต้นในเขตร้อน ที่เห็นทั่ว ๆ ไปมีดอกสีขาว แดง ชมพู 

ชื่อเดิมของพันธุ์ไม้นี้คนส่วนใหญ่เข้าใจว่าคำนี้ มาจากคำว่า ระทม ซึ่งหมายถึงความเศร้าโศก จึงไม่เป็นที่นิยมปลูกในบริเวณบ้านหรือที่อยู่อาศัย อย่างไรก็ตามมีผู้มีความรู้ด้านภาษาไทยกล่าวถึงคำว่า ลั่นทม  ว่า ลั่นทมที่เรียกกันแต่โบราณ หมายถึง การละแล้วซึ่งความโศกเศร้าแล้วมีความสุข ดังนั้นคำว่า ลั่นทม แท้จริงแล้วเป็นคำผสมจาก ลั่น+ทม โดยคำแรกหมายถึง แตกหัก ละทิ้ง และคำหลังหมายถึงความทุกข์โศก 

และด้วยพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ พระองค์ได้พระราชทานนามใหม่แก่ลั่นทม ว่า “ลีลาวดี” ซึ่งน่าจะมาจากลักษณะการทอดกิ่งที่อ่อนช้อยงดงาม ทำให้คนเริ่มนิยมปลูกไม้ชนิดนี้มากขึ้น และก็มีชื่อเรียก แตกต่างกันไป

ลั่นทมเป็นต้นไม้สกุล *Plumeria* มีถิ่นกำเนิดในอเมริกาใต้ และถูกนำเข้ามาในดินแดนแถบนี้เมื่อประมาณ 500 ปีก่อนโดยนักเดินเรือชาวสเปนหรือโปรตุเกส จึงไม่มีชื่อในภาษาไทย และไม่ปรากฏชื่อในวรรณกรรมโบราณ แหล่งที่มาของคำว่า ลั่นทม เข้าใจว่ามาจากคำว่า "สราญธม"(สะ-ราน-ทม) ในภาษาเขมร ซึ่งแปลว่า "ความรักอันยิ่งใหญ่"  ทั้งนี้ ในสมัยโบราณต้นไม้ชนิดนี้นิยมปลูกในวัด จึงไม่นิยมปลูกในบ้าน

มีตำนานเล่าขานถึงที่มาของลั่นทมในลักษณะต่าง ๆ กัน อย่างไรก็ตามพันธุ์ไม้นี้ตามหลักสากลมีชื่อว่า ฟรังกีปานี (frangipani) และเรียกกันทั่วไปว่า พลัมมีเรีย (plumeria)

## ทางพฤกษศาสตร์
สกุล *Plumeria* มีมากกว่า 21 ชนิด เท่าที่ตรวจพบสายพันธุ์มีมากกว่าร้อยสายพันธุ์
*Plumeria* หลายสายพันธุ์จะมียาง คล้ายกับสายพันธุ์อื่นๆ ในวงศ์ตีนเป็ด Apocynaceae ซึ่งประกอบไปด้วยสารพิษและทำให้ระคายเคืองต่อตาและผิวหนัง ในหลายสายพันธุ์มีลักษณะของใบและการเรียงตัวของเนื้อเยื่อใบที่แตกต่างกัน ใบของสายพันธุ์ *Plumeria alba* จะเรียวและแหลม ในขณะที่สายพันธุ์ *Plumeria pudica* มีรูปร่างยาวและมันวาว สีเขียวเข้ม และในสายพันธุ์ *Plumeria pudica* ใบอ่อนจนถึงใบแก่มีสีเท่ากันตลอดจนร่วง ส่วนในสายพันธุ์ที่ดอกและใบไม้ร่วงแม้ในฤดูหนาวคือสายพันธุ์ *Plumeria obtusa* หรือรู้จักกันอย่างเป็นทางการคือลีลาวดีสิงคโปร์ ซึ่งมีต้นกำเนิดจากอเมริกากลาง

## ลักษณะทั่วไป
**ต้น** เป็นไม้ยืนต้น มีขนาดตั้งแต่พุ่มเตี้ยแคระสูงประมาณ 0.9-1.2 เมตร จนถึงต้นที่สูงมาก อาจสูงถึง 12 เมตร ลำต้นแตกกิ่งก้านสขาและพุ่มใบสวยงาม มีน้ำยางสีขาวข้น เป็นไม้ผลัดที่สลัดใบในฤดูแล้งก่อนที่จะผลิดอกและผลิใบรุ่นใหม่ กิ่งที่ยังไม่แก่มีสีเขียว อ่อนนุ่ม ดูเกือบจะอวบน้ำ กิ่งแก่มีสีเทามีรอยตะปุ่มตะป่ำ กิ่งไม่สามารถทานน้ำหนักได้ กิ่งเปราะ เปลือกลำต้นหนา ต้นที่โตเต็มที่แล้วจะพัฒนาจนกระทั่งมีความแข็งแรงมากขึ้น

**ใบ** เป็นใบเดี่ยว มีการเรียงตัวแบบสลับและหนาแน่นใกล้ปลายกิ่ง มีลักษณะแตกต่างกันไปทั้งรูปร่าง ขนาด สี และความหนาแน่น โดยทั่วไป ใบจะหนา เหนียวแข็ง และมีสีตั้งแต่สีเขียวอ่อนถึงสีเขียวเข้ม มีเส้นกลางใบแตกสาขาออกไปคล้ายขนนก ขนาดใบแตกต่างกันไม่มาก

**ช่อดอก** ดอกจะผลิออกมาจากปลายยอดเหนือใบ เห็นเป็นช่อดอกใหญ่สวยงาม แต่ก็มีบางชนิดที่ออกช่อดอกระหว่างใบ หรือใต้ใบ บางชนิดห้อยลงบางชนิดตั้งขึ้น ในหนึ่งช่อจะมีดอกบานพร้อมกัน 10 – 30 ดอก บางต้นที่มีความสมบูรณ์เต็มที่อาจมีดอกมากกว่า 100 ดอก ต่อ 1 ช่อ ออกดอกประมาณเดือนกุมภาพันธ์ถึงเดือนเมษายน บางพันธุ์สามารถออกดอกได้ตลอดทั้งปี

**ดอก** โดยทั่วไปจะมีขนาดใหญ่ถึงกลาง ยกเว้นบางพันธุ์ที่มีขนาดเล็ก กลีบดอกมี 5 กลีบ เกสรตัวผู้ เกสรตัวเมีย อยู่ลึกเข้าไปข้างใน ดอกมีลักษณะคล้ายท่อ ทำให้มองไม่เห็นเกสรตัวผู้และเกสรตัวเมีย โดยจะมีเกสรตัวผู้ 5 อัน อยู่ที่โคนก้านดอก ส่วนเกสรตัวเมียอยู่ลึกลงไปในก้านดอก เกสรตัวผู้และเกสรตัวเมียบานไม่พร้อมกัน ยากต่อการผสมตัวเอง
ฝัก/ผลมีลักษณะคล้ายกับฝักต้นชวนชม ฝักอ่อนสีจะมีสีเขียวเมื่อแก่ฝักจะมีสีแดงถึงดำ

## ชื่อวิทยาศาสตร์
ลีลาวดีมีชื่อทางวิทยาศาสตร์ คือ *Plumeria spp*.

## ชื่อวงศ์
ลีลาวดีอยู่ในวงศ์ Apocynaceae

สปีชีส์ที่ได้รับการยอมรับมีอยู่ประมาณ 21 สปีชีส์

;ก่อนหน้านี้สายพันธุ์ที่ปรากฏในสกุลนี้คือ
# *Plumeria ambigua* Müll.Arg.  = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria angustiflora* Spruce ex Müll.Arg. = *[[Himatanthus attenuatus]]* (Benth.) Woodson
# *Plumeria articulata* Vahl = *[[Himatanthus articulatus]]* (Vahl) Woodson
# *Plumeria attenuata* Benth = *[[Himatanthus attenuatus]]* (Benth.) Woodson
# *Plumeria bracteata* A.DC. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria drastica* Mart. = *[[Himatanthus drasticus]]* (Mart.) Plumel
# *Plumeria fallax* Müll.Arg. = *[[Himatanthus drasticus]]* (Mart.) Plumel
# *Plumeria floribunda* var *floribunda* = *[[Himatanthus articulatus]]* (Vahl) Woodson
# *Plumeria floribunda* var. *acutifolia* Müll.Arg. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria floribunda* var. *calycina* Müll.Arg. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria floribunda* var. *crassipes* Müll.Arg. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria hilariana* Müll.Arg. = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson
# *Plumeria lancifolia* Müll.Arg. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria latifolia* Pilg. = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson
# *Plumeria martii* Müll.Arg. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria microcalyx* Standl. = *[[Himatanthus articulatus]]* (Vahl) Woodson
# *Plumeria mulongo* Benth. = *[[Himatanthus attenuatus]]* (Benth.) Woodson
# *Plumeria obovata* Müll.Arg.  = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson
# *Plumeria oligoneura* Malme = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson
# *Plumeria phagedaenica* Benth. ex Müll.Arg. 1860 not Mart. 1831 = *[[Himatanthus drasticus]]* (Mart.) Plumel
# *Plumeria phagedaenica* Mart. 1831 not Benth. ex Müll.Arg. 1860= *[[Himatanthus phagedaenicus]]* (Mart.) Woodson
# *Plumeria puberula* Müll.Arg.  = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson
# *Plumeria retusa* Lam. = *[[Tabernaemontana retusa]]* (Lam.) Pichon
# *Plumeria revoluta* Huber = *[[Himatanthus stenophyllus]]* Plumel
# *Plumeria speciosa* Müll.Arg. = *[[Himatanthus bracteatus]]* (A.DC.) Woodson
# *Plumeria sucuuba* Spruce ex Müll.Arg. = *[[Himatanthus articulatus]]* (Vahl) Woodson
# *Plumeria tarapotensis* K.Schum. ex Markgr. = *[[Himatanthus tarapotensis]]* (K.Schum. ex Markgr.) Plumel
# *Plumeria velutina* Müll.Arg. = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson
# *Plumeria warmingii* Müll.Arg. = *[[Himatanthus obovatus]]* (Müll.Arg.) Woodson

## อัลบั้มภาพ

ไฟล์:D85_4418_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกลีส้ม,ขาวและขอบชมพู - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4417Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกสีเหลืองไล่เฉดขาว - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4419_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีเหลือง และมีเส้นสีขาว ปลายกลีบดอกสีชมพูรอบกลีบ - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4421_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกสีเหลือง และไล่สีขาวไปจนถึงสีชมพู จนถึงปลายกลีบดอก - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4423_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกสีเหลือง สีขาวและขอบสีชมพู - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4430_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีแดงเข็มทั้งดอก - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4424_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีเหลืองและชมพูอ่อน - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4425_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีเหลือง ขอบกลีบสีชมพู - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4427_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีส้ม - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4428_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีเหลืองอ่อน ปลายกลีบดอกสีขาว - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4429_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีแดงสด - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4449_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีส้มเข้มและสีชมพูอ่อน - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85_4451_Plant_of_Thailand_Photographed_by_Trisorn_Triboon.jpg |พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี  กลีบดอกสีชมพูทั้งดอก - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85 6561 Photograped by Trisorn Triboon 01.jpg|พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกสีชมพูปนสีเหลือง - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85 6561 Photograped by Trisorn Triboon 04.jpg|พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกเรียวสีเหลือง สีขาว ขอบดอกสีชมพู ปลายแแหลม - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85 6561 Photograped by Trisorn Triboon 05.jpg|พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกสีชมพูปนสีส้ม - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85 6561 Photograped by Trisorn Triboon 06.jpg|พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลีบดอกสีเหลืองอ่อนทั้งดอก - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:D85 6561 Photograped by Trisorn Triboon 07.jpg|พันธุ์ไม้ในตระกูลลีลาวดี กลางกลีบดอกสีเหลืองและกลีบดอกสีชมพูปนสีขาว - ลีลาวดีพบในประเทศไทย
ไฟล์:Kudup dan bunga kemboja (Plumeria).JPG |ลีลาวดี สีแดงพบใน ประเทศมาเลเซีย.
ไฟล์:Bunga kemboja (Plumeria) merah.JPG |ลีลาวดี สีแดงพบใน ประเทศมาเลเซีย 
ไฟล์:Plumeria (Frangipani).jpg|ลีลาวดีในJardin des Plantes de Lille, Lille, ประเทศฝรั่งเศส 
ไฟล์:Fallen Plumeria.JPG|ลีลาวดีพบใน บังกลอ, ประเทศอินเดีย
ไฟล์:Bunga Kemboja.jpg |ลีลาวดีสีชมพู
ไฟล์:Plumeria White.jpg|ลีลาวดีสีขาว พบใน อัญประเทศ
ไฟล์:Chempakam.jpg|ลีลาวดีสีขาว พบใน, Kozhikode, Kerala
ไฟล์:Plumeria-0006-Zachi-Evenor.jpg|*[[Plumeria rubra]]* พบใน ประเทศอิสราเอล
ไฟล์:Indian champa plumeria.jpg | ลีลาวดี (Indian Champa) พบใน Surat, ประเทศอินเดีย


## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* 

หมวดหมู่:พืชแบ่งตามสกุล
หมวดหมู่:วงศ์ตีนเป็ด
หมวดหมู่:ไม้ดอกไม้ประดับ
หมวดหมู่:ต้นไม้ประจำมหาวิทยาลัย