กล้วยไม้ในประเทศไทย

**[[กล้วยไม้]]ใน[[ประเทศไทย]]** เริ่มมีการปลูกเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2380 โดยมีบันทึกไว้ว่ามีเรือนกล้วยไม้ขนาดใหญ่ และมีการปลูกเลี้ยงอย่างถูกวิธี โดยชาวต่างประเทศนำกล้วยไม้เข้ามาปลูกเลี้ยงในสภาพแวดล้อมแบบในโรงเรือน ของเฮนรี อาลาบาศเตอร์ (ต้นตระกูลเศวตศิลา) ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นนักกล้วยไม้ที่มีชื่อเสียงมาก ต่อมาเมื่อท่านถึงแก่กรรม ในปี พ.ศ. 2429 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ ได้รับช่วงกล้วยไม้ของอาลาบาศเตอร์มาปลูกเลี้ยงต่อ และสะสมพันธุ์ต่าง ๆ เพิ่มเติม จากนั้นได้ผสมและพัฒนาพันธุ์กล้วยไม้เหล่านั้นจนชำนาญ และได้รับการยกย่องต่อมาว่าเป็นผู้มีฝีมือการปลูกเลี้ยงกล้วยไม้อีกท่านหนึ่ง

ต่อมา สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงพระนิพนธ์ ตำราเล่นกล้วยไม้ ขึ้นในปี พ.ศ. 2460 ถือเป็นตำราสอนการปลูกกล้วยไม้เล่มแรกของประเทศไทย เพื่อเผยแพร่ความรู้ให้กับประชาชนที่สนใจปลูกเลี้ยงกล้วยไม้เป็นงานอดิเรก ทำให้การปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ในประเทศไทยขยายตัวออกสู่ประชาชนอย่างแพร่หลาย และมีการพัฒนารูปแบบการปลูกเลี้ยงอย่างรวดเร็ว กรมพระนครสวรรค์วรพินิตจึงได้รับการยกย่องว่าเป็น "บิดาแห่งวงการกล้วยไม้ในประเทศไทย" ต่อมาในปี พ.ศ. 2472 มีผู้ทำกล้วยไม้สกุลหวายลูกผสมชื่อว่า *มาดามปอมปาดัวร์* ปลูกอย่างแพร่หลายเป็นเรือนโรงกล้วยไม้ขนาดใหญ่หลายแห่ง เนื่องจากเลี้ยงดูง่าย เจริญเติบโตได้ดีในเขตพระนคร และสามารถให้ดอกได้เรื่อย ๆ ตลอดทั้งปี ถือเป็นการเริ่มปลูกกล้วยไม้อย่างจริงจังในประเทศไทย

อย่างไรก็ตาม ก่อน พ.ศ. 2500 การปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ในประเทศไทย มักถูกกล่าวขานว่าเป็นงานหรือเรื่องของผู้สูงอายุหรือเศรษฐีเป็นหลัก และแต่ละคนจะปลูกเลี้ยงในบ้านของตนเอง มิได้คบค้าสมาคมซึ่งกันและกัน รวมถึงปลูกกล้วยไม้แบบผิด ๆ ถูก ๆ เนื่องจากงานวิชาการต่าง ๆ เกี่ยวกับการปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ในขณะนั้นยังคงจำกัดอยู่ในแวดวงของคนกลุ่มน้อย ทำให้กล้วยไม้ที่แต่ละคนปลูกเลี้ยงไว้งามบ้าง ไม่งามบ้าง ตามความสามารถในการดูแลรักษาและชนิดของกล้วยไม้ของแต่ละคน

## บุคคลสำคัญในวงการกล้วยไม้ไทย

ต่อมาหลังจาก พ.ศ. 2500 การปลูกเลี้ยงกล้วยไม้อิงหลักวิชาการมากขึ้น ผู้ปลูกเลี้ยงกล้วยไม้เริ่มออกมาพบปะสังสรรค์ มีการคบค้าสมาคมร่วมกัน มีการแลกเปลื่ยนความรู้ ประสบการณ์ ตลอดจนการทำประโยชน์เพื่อส่วนรวม จนกระทั่งมีคำพูดในกลุ่มนักเลี้ยงกล้วยไม้ว่า "ผู้เลี้ยงกล้วยไม้ไม่ได้แบ่งชนชั้น เพศ วัย" ในระยะนี้มีบุคคลที่ได้รับการยกย่องเป็น "คนดีศรีกล้วยไม้ไทย" ขึ้นทั้งหมด 4 คน โดยเป็นชาวต่างประเทศ 1 คน ดังนี้

# ศาสตราจารย์ เต็ม สมิตินันท์ ผู้เชี่ยวชาญทางด้านพฤกษศาสตร์ประจำกรมป่าไม้
# กุนนาร์ ไซเดนฟาเดน (Gunnar Seidenfaden) อดีตเอกอัครราชทูตเดนมาร์กประจำประเทศไทย

ทั้งสองคนร่วมกันสำรวจ จำแนก แบ่งแยกชนิดพันธุ์ของกล้วยไม้พื้นเมืองที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย รวมถึงชนิดพันธุ์ที่มีถิ่นกำเนิดและกระจายพันธุ์ในประเทศเพื่อนบ้านในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น ประเทศลาว ในปี พ.ศ. 2501–2502 สยามสมาคมในพระบรมราชูปถัมภ์ได้รวบรวมผลงานของทั้งคู่มาตีพิมพ์เป็นเอกสารวิชาการชื่อว่า “THE ORCHIDS OF THAILAND A PRILIMINARY LIST” ที่รวบรวมชนิดพันธุ์กล้วยไม้พื้นเมืองของประเทศไทยทั้งหมดที่สำรวจพบในขณะนั้น และอธิบายลักษณะต่าง ๆ พร้อมมีรูปวาดประกอบ คำบรรยาย รายละเอียด ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อพื้นเมืองตามที่เรียกโดยทั่วไป และแหล่งกำเนิดของสถานที่ที่ค้นพบกล้วยไม้ชนิดนั้น ๆ ในธรรมชาติ นอกจากนี้ยังมีผลงานเดี่ยวของแต่ละท่าน โดยของศาสตราจารย์เต็มคือ "CONTRIBUTION TO THE ORCHID FLORA OF THAILAND" ฉบับที่ 12 และ 13 ส่วนของไซเดนฟาเดน คือเอกสารวิชาการ "ORCHID GENERA IN THAILAND" ตั้งแต่ฉบับที่ 1 ถึง 14

# ศาสตราจารย์ ระพี สาคริก อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เริ่มวางแผนวิจัยและหาแนวทางพัฒนากิจการกล้วยไม้ไทยเมื่อปี พ.ศ. 2497 ต่อมาในปี พ.ศ. 2500 ก่อตั้งสมาคมกล้วยไม้บางเขน จากเดิมเป็นชมรมกล้วยไม้บางเขน ก่อนจะได้รับการสถาปนาเป็นสมาคมกล้วยไม้แห่งประเทศไทย ในปี พ.ศ. 2512 และสองปีต่อมา (พ.ศ. 2514) พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงรับสมาคมนี้ไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ส่วน ศ.ระพี ต่อมาได้ส่งเสริมให้จัดตั้งสมาคมชมรมกล้วยไม้ในต่างจังหวัด และเริ่มนำวิชาการกล้วยไม้มาใช้อย่างเป็นรูปธรรม โดยในปี พ.ศ. 2504 โดยมีการเปิดสอนวิชากล้วยไม้ในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จากนั้นได้เริ่มนำเรื่องราวเกี่ยวกับกล้วยไม้ของประเทศไทยไปบรรยายในต่างประเทศ โดยปาฐกในงานชุมนุมกล้วยไม้โลกทุกครั้งตั้งแต่ พ.ศ. 2506 เป็นต้นมา จากนั้นในปี พ.ศ. 2515 ได้ผลักดันให้ประเทศไทยเป็นเจ้าภาพในงานชุมนุมกล้วยไม้โลกครั้งที่ 9 ในปี พ.ศ. 2521 ภายหลังได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งกรรมการประสานงานงานกล้วยไม้ระดับโลก กรรมการอนุรักษ์กล้วยไม้โลก และกรรมการคณะต่าง ๆ
# ทองหล่อ รักไพบูลย์สมบัติ สำเร็จการศึกษาเพียงชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 หลังจากนั้นได้เรียนรู้ด้านกล้วยไม้ด้วยตนเอง มีบทบาทในการนำสินค้ากล้วยไม้ไทยไปแสดงในต่างประเทศ และนำพันธุ์กล้วยไม้พันธุ์ใหม่ ๆ จากต่างประเทศนำกลับเข้ามาพัฒนาในประเทศไทยเพื่อนำกลับไปส่งออกไปยังต่างประเทศอีกครั้ง

โดยมหาวิทยาลัยแม่โจ้ได้มอบปริญญากิตติมศักดิ์ ทั้งมหาบัณฑิตและดุษฎีบัณฑิต เพื่อยกย่องผลงานด้านกล้วยไม้ในประเทศไทยให้แก่ทั้ง 4 คน

## ปัญหาการปลูกกล้วยไม้
ปัญหาสำคัญอย่างหนึ่งซึ่งแฝงเป็นเงื่อนไขอยู่ในพื้นฐานสังคมลักษณะนี้คือ ทุกเรื่องที่ได้รับผลดีจากการพัฒนามีเหตุมีผลผูกพันอยู่กับตัวบุคคล ทำให้ขาดการสืบทอดสู่คนรุ่นหลังซึ่งควรเป็นไปอย่างมีเหตุมีผล แต่จะมีผู้ตามเป็นส่วนใหญ่

ผลกระทบจากปัญหาที่ได้กล่าวไว้แล้วมีผลทำให้ ศ.ระพี สาคริกเกิดแรงดลใจลุกขึ้นมาพัฒนา ค้นคว้า วิจัย เรื่องกล้วยไม้ที่เชื่อมโยงถึงงานส่งเสริมเผยแพร่ความรู้ ซึ่งในที่สุดได้ทำให้เกิดสภาพที่กล่าวกันว่า ผสมผสานกันเป็นธรรมชาติ ได้เริ่มตันมีการวางแผนและดำเนินการโดยมีเป้าหมายอย่างเด่นชัด หลังจากปี พ.ศ. 2490 ซึ่งศอ.ระพี สาคริกในตอนนั้นได้ผ่านการศึกษาจากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ออกมาแล้ว
## กล้วยไม้ในวรรณกรรม
ก่อนที่จะมีพระนิพนธ์ตำราเล่นกล้วยไม้โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ในปี พ.ศ. 2460 กล้วยไม้เคยมีปรากฏใน นิราศธารทองแดง (พระนิพนธ์ โดย เจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ ในสมัยอาณาจักรอยุธยา) ดังนี้

## สกุลกล้วยไม้
ในประเทศไทย นอกจากกล้วยไม้ชนิดพันธุ์ตามที่พบในธรรมชาติอย่างมากมายแล้ว ยังมีพันธุ์ที่ได้รับการปรับปรุงพันธุ์ใหม่ มีความแปลก สวยงามเพิ่มขึ้น ซึ่งพันธุ์ที่ได้รับการปรับปรุงพันธุ์ใหม่นี้ จะมีจำนวนมาก และไม่มีขีดจำกัด ทำให้กล้วยไม้ของไทยเป็นที่รู้จัก เป็นที่สนใจ และชื่นชอบต่อคนทั่วไป

กล้วยไม้สกุลต่างๆ ที่พบในประเทศไทยได้แก่
* สกุลอะแคมเป (*Acampe*)
* สกุลกุหลาบ (*Aerides*)
* สกุลแมลงปอ (*Arachnis*)
* สกุลเข็ม (*Ascocentrum*)
* สกุลสิงโตกลอกตา (*Bulbophyllum*)
* สกุลเอื้องน้ำต้นหรือคาแลนเธ (*Calanthe*)
* สกุลคัทลียา (*Cattleya & allied genera*) ประกอบด้วยสกุลย่อย 8 สกุลคือ
** บราสซาโวลา (*Brassavola*)
** บรอว์กโทเนีย (*Broughtonia*)
** คัทลียา (*Cattleya*)
** ไดอาคริอัม (*Diacrium*)
** อีปิเดนดรัม (*Epidendrum*)
** ลีเลีย (*Laelia*)
** ซอมเบอร์เกีย (*Schomburgkia*)
** โซโพรนิติส (*Sophronitis*)
* สกุลเอื้องใบหมากหรือซีโลจิเน (*Coelogyne*)
* สกุลกะเรกะร่อนหรือซิมบิเดียม (*Cymbidlium*)
* สกุลหวาย (*Dendrobium*)
* สกุลม้าวิ่ง (*Doritis*)
* สกุลเพชรหึงหรือแกรมมาโตฟิลลัม (*Grammatophyllum*)
* สกุลลิ้นมังกรหรือฮาบีนาเรีย (*Habenaria*)
* สกุลออนซิเดียม (*Oncidium*)
* สกุลนางอั้ว (*Pecteilis*)
* สกุลรองเท้านารี (*Paphiopedilum*)
* สกุลเขากวางอ่อนหรือฟาเลนอปซิส (*Phalaenopsis*)
* สกุลหวายแดงหรือรีแนนเธอร่า (*Renanthera*)
* สกุลช้าง (*Rhynchostylis*)
* สกุลพิศมรหรือสแปทโธกลอตติส (*Spathoglottis*)
* สกุลเสือโคร่ง (*Trichoglottis*)
* สกุลฟ้ามุ่ยหรือแวนดา (*Vanda*)
* สกุลพระยาฉัททันต์หรือแวนดอปซิส (*Vandopsis*)

## วันกล้วยไม้แห่งชาติ

## อ้างอิง

* การส่งออกกล้วยไม้
* บทความเกี่ยวกับกล้วยไม้
* ความรู้เรื่องกล้วยไม้
* กฎหมายเกี่ยวกับกล้วยไม้
* งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

หมวดหมู่:กล้วยไม้