จังหวัดกาฬสินธุ์

**กาฬสินธุ์** เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนกลางหรือตอนบนของประเทศไทย อยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ 519 กิโลเมตร เป็นจังหวัดที่มีความอุดมสมบูรณ์มากที่สุดจังหวัดหนึ่งในภาคอีสาน จากหลักฐานทางโบราณคดีบ่งบอกว่าเคยเป็นที่อยู่อาศัยของเผ่าละว้า ซึ่งมีความเจริญทางด้านอารยธรรมประมาณ 1,600 ปี 

จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์เริ่มตั้งเป็นเมืองในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์เมื่อปี พ.ศ. 2336 โดยเจ้าโสมพะมิตรได้อพยพหลบภัยมาจากดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง (เมืองศรีสัตตนาคนหุตล้านช้างร่มขาวเวียงจันทน์) พร้อมไพร่พล และมาตั้งบ้านเรือนอยู่ริมแม่น้ำปาว เรียกว่า "**บ้านแก่งสำโรง สงเปือย"** แล้วได้นำเครื่องบรรณาการเข้าถวายสวามิภักดิ์ต่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ต่อมาได้รับพระกรุณาโปรดเกล้ายกฐานะ**บ้านแก่งสำโรง สงเปือย(เดิมเรียก“แก่งส้มโฮง ซ่งเปือย“)**ขึ้นเป็นเมือง และพระราชทานนามว่า **"เมืองกาลสิน"** ซึ่งมีความหมายว่า**“เมืองที่มีน้ำท่าอันอุดมสมบูรณ์”** ภายหลังได้เขียนเป็นคำว่า**”เมืองกาฬสินธุ์“**ในปัจจุบัน ซึ่งมีสำคัญทางประวัติศาสตร์มาตั้งแต่สมัยโบราณกาล ***กาฬ*** แปลว่า **"ดำ" ''สินธุ์*** แปลว่า *'"น้ำ"** ***กาฬสินธุ์*** จึงแปลว่า **"น้ำดำ"** (น้ำดำในที่นี้หมายถึง น้ำที่ใสสะอาดจนมองเห็นดินสีดำ ซึ่งดินดำเป็นดินที่อุดมสมบูรณ์ที่สุด) ทั้งมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมแต่งตั้งให้เจ้าโสมพะมิตรเป็น[[พระยาชัยสุนทร (โสมพะมิตร)]] ครองเมืองกาฬสินธุ์เป็นคนแรก

กาฬสินธุ์มีแหล่งซาก[[ไดโนเสาร์]]และซากดึกดำบรรพ์อื่น ๆ หลายแห่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน[[อำเภอสหัสขันธ์]] อีกทั้งยังมีชื่อเสียงด้าน[[โปงลาง]]และ[[ผ้าไหมแพรวา]] นอกจากนี้ยังมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ ไม่ว่าจะเป็น[[ลาว]], [[เขมร]], [[จีน]], [[เวียดนาม]], [[ภูไท]], [[กะเลิง]], [[ไทข่า]], [[ไทดำ]] และ[[ญ้อ]] เป็นต้น

== ประวัติ ==
**สมัยก่อนประวัติศาสตร์-ยุคเหล็กตอนปลาย** (พุทธศตวรรษที่ 3-7)	
พบร่องรอยการอยู่อาศัยในหลุมขุดค้นบริเวณโนนเมืองเก่า คือ ภาชนะดินเผาลายเขียนสีแดงบนพื้นครีม ซึ่งเป็นภาชนะที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลายในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลายในบริเวณแอ่งสกลนครและแอ่งโคราช กำหนดอายุอยู่ในราว 2,200 – 1,800 ปีมาแล้ว และยังพบภาชนะที่ตกแต่งผิวด้วยการทาน้ำโคลนสีแดงด้วย มีการปลงศพด้วยการฝังยาว โดยวางศีรษะให้หันไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือทั้งหมด แต่มีทั้งแบบนอนหงายและนอนตะแคง ไม่พบการอุทิศสิ่งของให้ศพ

นอกจากนี้ยังพบร่องรอยของกิจกรรมการถลุงเหล็กด้วยเทคนิคโบราณทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของโนนเมืองเก่า และชุมชนในชั้นนี้ยังรู้จักการผลิตเครื่องประดับสำริดประเภทกำไล แหวน ต่างหู ซึ่งจากหลักฐานที่พบ คือ เบ้าดินที่มีคราบโลหะติดอยู่ และอุปกรณ์การหล่อในรูปของแม่พิมพ์ดินเผา ทำให้ทราบว่าเป็นการผลิตสำริดด้วยเทคนิค กระบวนการผลิตขั้นที่ 2 (secondary metallurgical operation) ไม่มีการถลุงเพื่อสกัดโลหะออกจากแร่ดิบ เพียงแต่นำเอาโลหะที่ผ่านการถลุงแล้วมาหลอมแล้วหล่อให้ได้รูปทรงตามต้องการด้วยวิธี lost wax process คือ ใช้ขี้ผึ้งทำแบบขึ้นมาก่อนแล้วเอาดินพอกจากนั้นให้ความร้อนเพื่อให้ขี้ผึ้งละลายและไหลออก จากนั้นจึงเอาโลหะหลอมละลายในเบ้าดินเผาเทลงแทนที่ เมื่อแข็งตัวแล้วจึงทุบแม่พิมพ์ออก กระบวนการผลิตแบบนี้พบในแหล่งโบราณคดียุคโลหะในแอ่งสกลนครและแอ่งโคราชทั่วไป เช่น บ้านเชียง บ้านนาดี เป็นต้น 

**สมัยประวัติศาสตร์ตอนต้น** (พุทธศตวรรษที่ 7-12)	
ระยะนี้รู้จักการผลิตเครื่องมือเครื่องใช้จากเหล็ก ผลิตเครื่องประดับสำริดตลอดจนผลิตภาชนะดินเผารูปแบบต่างๆ โดยการขึ้นรูปด้วยแป้นหมุนมีการเผาทั้งแบบกลางแจ้งและเผาในเตาดินที่ควบคุมอุณหภูมิได้ แต่การเปลี่ยนแปลงที่เด่นชัดในช่วงนี้คือประเพณีการปลงศพซึ่งเปลี่ยนจากการฝังยาวมาเป็นการฝังโดยบรรจุกระดูกทั้งโครงหรือโครงกระดูกบางส่วนโดยไม่ผ่านการเผาลงในภาชนะดินเผา การปลงศพแบบนี้ถือว่าเป็นประเพณีที่แพร่หลายอยู่ในบริเวณลุ่มน้ำโขง ชี มูล ในช่วงหัวเลี้ยวประวัติศาสตร์

**สมัยทวารวดี** (พุทธศตวรรษที่ 12-16)
เป็นระยะที่มีการอาศัยอยู่หนาแน่นที่สุดเมื่อเทียบกับระยะอื่นๆ มีการประมาณกันไว้ว่าเมืองฟ้าแดดสงยางในยุคนี้มีประชากรราว 3,000 คนเลยทีเดียว[2] โดยพบเครื่องมือเหล็ก เครื่องประดับสำริดประเภทแหวน กำไล ลูกกระพรวน นอกจากนั้นยังพบลูกปัดแก้วสีเขียวอมฟ้า รวมทั้งลูกปัดหินอะเกต และหินคาร์เนเลียน ส่วนภาชนะดินเผาส่วนใหญ่จะเป็นหม้อมีสัน กาน้ำ (หม้อมีพวย) ตะคัน ตลอดจนได้พบแวดินเผา และเบี้ยดินเผาแบบต่างๆ อาจกล่าวได้ว่าโบราณวัตถุที่พบในชั้นนี้เหมือนกับโบราณวัตถุในวัฒนธรรมทวารวดีที่พบในแหล่งโบราณคดีสมัยทวารวดีในลุ่มน้ำเจ้าพระยา-ท่าจีน ซึ่งมีอายุอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12-16

ในสมัยนี้ชุมชนเริ่มได้รับอิทธิพลวัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนาเข้ามาเช่นเดียวกับเมืองโบราณอื่นๆ ในสมัยเดียวกัน ซึ่งแพร่เข้ามาจากอินเดียในช่วงพุทธศตวรรษที่ 9-14 (สมัยคุปตะและปาละ) ดังปรากฏศาสนสถานที่มีลักษณะร่วมกันคือ เจดีย์ วิหารและอุโบสถ ซึ่งส่วนใหญ่จะก่อด้วยอิฐขนาดใหญ่ (มีความยาว 2 เท่าของความกว้าง) และไม่สอปูน แผนผังเจดีย์ที่นิยมในสมัยทวารวดีทั้งภาคกลางและอีสาน คือมีแปลนเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส มีบันไดทางขึ้นด้านเดียวหรือ 4 ด้าน มีการตกแต่งผนังอิฐด้วยการฉาบปูนแล้วประดับด้วยประติมากรรมปูนปั้นและดินเผา นอกจากนี้วัฒนธรรมการสร้างปริมากรรมรูปธรรมจักรลอยตัวยังพบที่เมืองฟ้าแดดสงยางแห่งนี้ด้วย

อย่างไรก็ตาม ประติมากรรมที่ถือว่าโดดเด่นที่สุดที่พบในชุมชนสมัยทวารวดีในภาคตะวันออกเฉียงเหนือซึ่งไม่ใช่พระพุทธรูปหรือธรรมจักรที่นิยมในภาคกลาง คือ ใบเสมา ทั้งแบบที่มีภาพเล่าเรื่องและแบบที่ไม่มี ใบเสามาเหล่านี้อาจใช้ในการปักเขตแดนศาสนสถาน ซึ่งพบว่ามีจำนวนมากกว่า 14 แห่ง ( จำนวนที่ขุดแต่งครั้งแรกในปี [tel:2510-2511 2510-2511])

ประติมากรรมในทางพระพุทธศาสนาที่น่าสนใจอีกประเภทคือ พระพิมพ์ดินเผา ซึ่งขุดพบที่เมืองโบราณแห่งนี้จำนวน 7 พิมพ์ด้วยกัน พิมพ์ที่พบมากที่สุด (83 องค์) ซึ่งอาจจะเป็นพิมพ์พื้นเมือง และแพร่หลายในเขตลุ่มน้ำชี เพราะพบที่เมืองโบราณคันธาระ อำเภอกันทรวิชัยด้วย คือ ปรางค์สมาธิบนฐานดอกบัว ส่วนพิมพ์ที่ถือว่าเป็นเอกลักษณ์พิเศษของพระพิมพ์ลุ่มน้ำชี คือ ปางธรรมจักร ซึ่งพบเฉพาะที่เมืองโบราณฟ้าแดดสงยางและเมืองโบราณคันธาระเท่านั้น ไม่ปรากฏในบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา

นอกจากนี้ยังพบหลักฐานการจารึกบนพระพิมพ์ดินเผาเมืองฟ้าแดดสงยางด้วย ซึ่งอักษรที่ใช้จารึกเป็นอักษรสมัยหลังปัลลวะ (พุทธศตวรรษที่ 14) ภาษามอญโบราณ ด้านบนมีเนื้อหากล่าวถึง พระเจ้าอาทิตย์ ส่วนด้านหลัง เป็นข้อความสั้นๆ กล่าวแต่เพียงสังเขปว่า "พระพิมพ์องค์นี้ ปิณญะอุปัชฌายาจารย์ ผู้มีคุณเลื่องลือไกล" ซึ่งก็อาจแปลความได้ว่า พระพิมพ์องค์นี้ ท่านปิณญะอุปัชฌาจารย์ เกจิผู้มีชื่อเสียงได้สร้างขึ้นไว้สำหรับให้สาธุชนได้รับไปบูชา[3]

**สมัยลพบุรี** (พุทธศตวรรษที่ 17-18)	
ตั้งแต่ช่วงพุทธศตวรรษที่ 17-18 เป็นต้นไปดูเหมือนว่าชุมชนโบราณแห่งนี้จะเริ่มเปลี่ยนค่านิยมเกี่ยวกับการปลงศพโดยนิยมการเผาแล้วเก็บอัฐิใส่โกศดินเผาไปฝังไว้ใต้ศาสนสถาน (บริเวณโนนฟ้าแดด) ดังที่พบผอบดินเผาเคลือบสีน้ำตาลอมเขียวที่ภายในบรรจุอัฐิ

**สมัยอยุธยา** (พุทธศตวรรษที่ 19-23)	
ช่วงนี้เองที่ชุมชนแห่งนี้มีการติดต่อกับชุมชนในภูมิภาคต่างๆ รวมทั้งภาคเหนือของไทยด้วย เครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์ซุ่ย หยวน หมิง ที่เป็นสินค้าสำคัญในบริเวณลุ่มแม่น้ำมูล-ชี และลุ่มน้ำเจ้าพระยาก็ปรากฏในเมืองโบราณแห่งนี้ด้วย สมัยนี้ยังพบว่ามีการอยู่อาศัยกันอย่างหนาแน่น มีการสร้างศาสนสถานแบบอยุธยาซ้อนทับฐานศาสนสถานแบบทวารวดีเกือบทุกแห่ง ที่เห็นร่องรอยเด่นชัดที่สุดในปัจจุบันคือ ฐานล่างของพระธาตุยาคู ซึ่งเป็นศิลปะสมัยทวารวดีที่มีเจดีย์เป็นแบบศิลปะสมัยอยุธยาสร้างซ้อนทับและมีการบูรณปฏิสังขรณ์สืบต่อมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์

**ตามบันทึกประวัติศาสตร์ร่วมสมัย** ในปี [[พ.ศ. 2336]] บ้านแก่งสำโรงได้รับการสถาปนาเป็นเมืองกาฬสินธุ์ ในรัชสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช]] โดยแยกเอาดินแดนเดิมที่เคยขึ้นต่อ[[เมืองทุ่งศรีภูมิ]]([[อำเภอสุวรรณภูมิ]] จังหวัด[[ร้อยเอ็ด]]) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2256-พ.ศ. 2318 ซึ่งต่อมาเป็นเขตแดนของ[[จังหวัดร้อยเอ็ด|เมืองร้อยเอ็ด]] ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2318-พ.ศ. 2336 เป็นต้นมา ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมดของจังหวัดกาฬสินธุ์ หลังจากเจ้าโสมพะมิตรได้รับการช่วยเหลือจาก พระขัติยะวงษา (สีลัง ธนสีลังกูร) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ซึ่งเป็นพระญาติอันมีเชื้อสายเจ้านายจากราชวงศ์ล้านช้าง บุตรหลานของ[[เจ้าแก้วมงคล]] แห่ง[[อำเภอสุวรรณภูมิ|เมืองทุ่งศรีภูมิ]] ให้นำพาเข้าเฝ้าฯ ถวายสวามิภักดิ์ ต่อ [[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช]] หรือ รัชกาลที่1 โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณแต่งตั้งขึ้นเป็น "พระยาไชยสุนทร" เจ้าเมืองท่านแรกโดยให้รั้งเมืองสืบไป

เมื่อ [[พ.ศ. 2437]] เมื่อพระยาชัยสุนทร (ท้าวเก) เป็นเจ้าเมือง มีการเปลี่ยนรูปแบบการปกครองแบบให้เจ้าเมืองปกครองขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานคร มาเป็นรูปการปกครองแบบเทศาภิบาล มีมณฑล เมือง อำเภอ ตำบล และมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ตั้งให้เมืองร้อยเอ็ดเป็นศูนย์กลางของเมือง บรรดาหัวเมืองบริวารบางเมือง ให้ยุบเป็นอำเภอ คือ เมืองกาฬสินธุ์ ถูกยุบเป็นอำเภออุทัยกาฬสินธุ์ เมืองกาฬสินธุ์ จึงกลายเป็น "อำเภออุทัยกาฬสินธุ์" ขึ้นกับเมืองร้อยเอ็ด

เมื่อวันที่ [[1 สิงหาคม]] [[พ.ศ. 2456]] ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกฐานะเมืองร้อยเอ็ดขึ้นเป็นมณฑล ยกฐานะอำเภออุทัยกาฬสินธุ์เป็นเมืองกาฬสินธุ์ ขึ้นต่อมณฑลร้อยเอ็ด และมีอำนาจปกครองอำเภออุทัยกาฬสินธุ์ อำเภอสหัสขันธ์ อำเภอกุฉินารายณ์ อำเภอกมลาไสย อำเภอยางตลาด โดยให้พระภิรมย์บุรีรักษ์เป็นปลัดมณฑลประจำเมืองกาฬสินธุ์

เมื่อ พ.ศ. 2459 มีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการปกครองเปลี่ยนจากการใช้คำว่า เมือง เปลี่ยน เป็น จังหวัด เมืองกาฬสินธุ์ จึงถูกเปลี่ยนเป็น จังหวัดกาฬสินธุ์

ต่อมาเกิดข้าวยากหมากแพง เศรษฐกิจของประเทศตกต่ำ การเงินฝืดเคือง จำเป็นต้องยุบจังหวัดต่าง ๆ ลงเพื่อให้สมดุลกับรายได้ของประเทศ จังหวัดกาฬสินธุ์จึงถูกยุบเป็นอำเภอขึ้นกับจังหวัดมหาสารคาม เมื่อวันที่ [[18 กุมภาพันธ์]] [[พ.ศ. 2474]] และโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งอรรถเปศลสรวดี เป็นข้าหลวงประจำจังหวัดมหาสารคาม (แทนพระยามหาสารคามคณาภิบาลซึ่งออกรับบำนาญ) ครั้นเมื่อมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติระเบียบบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม [[พ.ศ. 2476]] จึงได้ยกเลิกมณฑล 

วันที่ 1 ตุลาคม [[พ.ศ. 2490]] ได้ยกฐานะเป็น "จังหวัดกาฬสินธุ์" จัดตั้งขึ้นโดย [[s:พระราชบัญญัติจัดตั้งจังหวัดกาฬสินธุ์ พ.ศ. 2490|พระราชบัญญัติจัดตั้งจังหวัดกาฬสินธุ์ พ.ศ. 2490]] อันมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2490 จนถึงปัจจุบัน

== ภูมิศาสตร์ ==
จังหวัดกาฬสินธุ์ ตั้งอยู่[[ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ]]ของประเทศไทย และอยู่ในตอนกลางของภาค อยู่ระหว่าง เส้นรุ้งที่ 16 – 17 องศาเหนือ และเส้นแวง ที่ 103 – 104 องศาตะวันออก ห่างจากกรุงเทพมหานคร ประมาณ 519 กิโลเมตร มีเนื้อที่ประมาณ 6,946.75 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 4.4 ล้านไร่ คิดเป็นร้อยละ 4.1 ของพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยแบ่งการปกครองส่วนภูมิภาคออกเป็น 18 อำเภอ 135 ตำบล 1,584 หมู่บ้าน
=== อาณาเขตติดต่อ ===
จังหวัดกาฬสินธุ์มีอาณาเขตติดกับจังหวัดอื่น ๆ ดังนี้
* **ทิศเหนือ** มีอาณาเขตติดต่อกับ[[จังหวัดอุดรธานี]]และ[[จังหวัดสกลนคร]] 
* **ทิศตะวันออก** มีอาณาเขตติดต่อกับ[[จังหวัดมุกดาหาร]]
* **ทิศใต้** มีอาณาเขตติดต่อกับ[[จังหวัดร้อยเอ็ด]]และ[[จังหวัดมหาสารคาม]]
* **ทิศตะวันตก** มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดมหาสารคามและ[[จังหวัดขอนแก่น]]

=== อุทยาน ===
* จังหวัดกาฬสินธุ์มีพื้นที่ป่าทั้งหมดประมาณ 1,150,000 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 27 ของพื้นที่ในจังหวัด
* [[อุทยานแห่งชาติภูพาน]] ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของป่าสงวน ฯ ป่าแก้งกะอาม และบางส่วนของป่าดงห้วยผา อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จ และอำเภอห้วยผึ้ง มีพื้นที่ในเขตจังหวัดกาฬสินธุ์ ประมาณ 57,500 ไร่ ประกาศเป็นอุทยาน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2518 และปี พ.ศ. 2525 (สกลนคร-กาฬสินธุ์)
* [[อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก]] ครอบคลุมพื้นที่ อ.คำม่วง อ.สมเด็จ บางส่วน (สกลนคร-อุดรธานี-กาฬสินธุ์)
* [[วนอุทยานภูพระ]] อยู่ในตำบลนาตาล อำเภอท่าคันโท มีพื้นที่ประมาณ 6,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงมูล
* [[วนอุทยานภูแฝก]] อยู่ที่บ้านน้ำคำ ตำบลภูแล่นช้าง อำเภอนาคู มีพื้นที่ประมาณ 4,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงห้วยผา
* [[วนอุทยานภูผาวัว]] อยู่ในตำบลกุดหว้า อำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 4,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงด่านแย้ 
* [[เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูสีฐาน]] อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ และอำเภอเขาวง มีพื้นที่ประมาณ 28,000 ไร่ ครอบคลุมพื้นที่ป่าสงวน ฯ ป่าดงด่านแย้ และป่าตอห่ม 
* [[เขตห้ามล่าสัตว์ป่าลำปาว]] อยู่ในเขตอำเภอสหัสขันธ์ อำเภอหนองกุงศรี อำเภอท่าคันโท และอำเภอเมือง มีพื้นที่ประมาณ 200,000 ไร่เศษ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่น้ำของเขื่อนลำปาว
* [[เขตห้ามล่าสัตว์ป่าผาน้ำทิพย์]] อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 3,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงบังอี แปลงที่ 2 
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงระแนง]] อยู่ในเขตอำเภอยางตลาด และอำเภอห้วยเม็ก มีพื้นที่ประมาณ 69,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2499
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงแม่แฝด]] อยู่ในเขตอำเภอนามน อำเภอห้วยผึ้ง อำเภอกุฉินารายณ์และอำเภอเมืองมีพื้นที่ประมาณ 119,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2504
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงบังอี่แปลงที่ 1]] อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 12,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2501 
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงหมู]] อยู่ในเขตอำเภอเขาวง และอำเภอนาคู มีพื้นที่ประมาณ 88,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2508
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงห้วยผา]] อยู่ในเขตอำเภอห้วยผึ้ง และอำเภอนาคู มีพื้นที่ประมาณ 110,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวนเมื่อปี พ.ศ. 2508
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่านาจาร - ดงขวาง]] อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จ อำเภอสหัสขันธ์ และอำเภอเมืองมีพื้นที่ประมาณ 37,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2506
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าโคกกลางหมื่น]] อยู่ในเขตอำเภอเมือง มีพื้นที่ประมาณ 15,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2509
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงนามน]] อยู่ในเขตอำเภอกมลาไสย อำเภอร่องคำ และอำเภอเมืองมีพื้นที่ประมาณ 12,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2509
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่ากังกะอวม]] อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จ มีพื้นที่ประมาณ 88,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2509 
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงด่านแย้]] อยู่ในเขตอำเภอคำม่วง กิ่งอำเภอสามชัย และอำเภอเขาวง มีพื้นที่ประมาณ 76,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2510
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าภูพาน]] อยู่ในเขตอำเภอคำม่วง กิ่งอำเภอสามชัย และอำเภอสมเด็จ มีพื้นที่ประมาณ 215,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2511 
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงมูล]] อยู่ในเขตอำเภอห้วยเม็ก อำเภอหนองกุงศรี และอำเภอท่าคันโท มีพื้นที่ประมาณ 259,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2518 
* [[ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงบังอี่ แปลงที่ 2]] อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 3,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2517 
* [[สถานีพัฒนาและส่งเสริมการอนุรักษ์สัตว์ป่า]] มีอยู่แห่งเดียวคือ สถานี ฯ ลำปาว มีพื้นที่ประมาณ 1,500 ไร่ อยู่ในเขตอำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[ ป่าชุมชน]] คือ กิจการของป่าที่ประชาชนมีส่วนร่วม เป็นแนวทางการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ อีกรูปแบบหนึ่ง ในปี พ.ศ. 2541 มีป่าชุมชนอยู่ 15 หมู่บ้าน เช่น ป่าชุมชนบ้านหนองผ้าอ้อม และป่าชุมชนบ้านสูงเนิน เป็นต้น

== สัญลักษณ์จังหวัด ==
[[ไฟล์:Seal Kalasin.png|thumb|[[ตราประจำจังหวัดของไทย|ตราประจำจังหวัด]]]]
สัญลักษณ์ประจำจังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นรูปบึงใหญ่
ตฤณชาติและเมฆพยับฝน หมายถึง สัญลักษณ์ของความชุ่มชื้นและความอุดมสมบูรณ์ของภูมิภาค ทิวเขาตรงสุดขอบฟ้า คือ แนวกั้นเขตแดนกับจังหวัดใกล้เคียงน้ำในบึงมีสีดำเพื่อให้ตรงกับชื่อของกาฬสินธุ์ตั้งเป็นเมือง พ.ศ. 2336 จังหวัดกาฬสินธุ์แยกจาก[[จังหวัดมหาสารคาม]] เมื่อ พ.ศ. 2490 ให้ชื่อย่อ “กส.”

[[ไฟล์:Lakoocha tree.JPEG|thumb|[[มะหาด|ต้นมะหาด]]]]
ต้นมะหาดเป็นไม้[[พระราชทาน]]ปลูกเพื่อเป็นไม้มงคลประจำจังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นต้นไม้สูง 15 - 25 เมตร ใบเดี่ยวออกเรียงสลับ รูปขอบขนาน ปลายแหลม โคนเกือบมน ใบมีขนสาก มือทั้งสองด้าน ใบดก ดอกออกเป็นช่อรวมทรงเกือบกลม ตามซอกใบและปลายกิ่ง ดอกเป็นสีเหลือง ออกดอกเดือนกุมภาพันธ์ ผลกลม ผิวขรุขระสีเขียวเมื่อสุกจะเป็นสีเหลือง ผลโตเต็มที่เกือบเท่าผล[[ส้มเขียวหวาน]] เนื้อด้านในของผลเป็น[[สีโอลด์โรส]] มี[[รสเปรี้ยว]]ปน[[หวาน]]เล็กน้อย สามารถรับประทานได้ มี 4 - 5 เมล็ด ออกผลประมาณเดือนมีนาคม ผลแก่เดือนพฤษภาคม เนื้อไม้หยาบและแข็งมาก นิยมใช้ก่อสร้าง ทำ[[เครื่องดนตรี]] เปลือกทำ[[เชือก]]ได้ รากให้[[สีเหลือง]]ใช้ย้อมผ้า สรรพคุณทางยา แก่นมะหาดต้มน้ำดื่มเป็นยาละลายเลือด แก้ลม แก้กษัย แก้[[ท้องผูก]] รากต้มน้ำดื่มแก้ไข้และขับ[[พยาธิ]]
<gallery>
ไฟล์:Pong lang (Thai xylophone).jpg|[[โปงลาง]]
</gallery>
* ดอกไม้ประจำจังหวัด: [[พะยอม|ดอกพะยอม]] (''Shorea roxburghii'')  
* ต้นไม้ประจำจังหวัด: [[มะหาด]] (''Artocarpus lacucha'') 
* [[คำขวัญประจำจังหวัด]]: [[พระพุทธสัมฤทธิ์นิรโรคันตราย|หลวงพ่อองค์ดำลือเลือง]] [[ฟ้าแดดสงยาง|เมืองฟ้าแดดสงยาง]] [[โปงลาง|โปงลางเลิศล้ำ]] [[ผู้ไทย|วัฒนธรรมผู้ไทย]] [[ผ้าไหมแพรวา]] [[ผาเสวย|ผาเสวยภูพาน]] [[เขื่อนลำปาว|มหาธารลำปาว]] [[พิพิธภัณฑ์สิรินธร|ไดโนเสาร์สัตว์โลกล้านปี]]

== การเมืองการปกครอง ==
=== การปกครองส่วนภูมิภาค ===
[[ไฟล์:Amphoe Kalasin.svg|350px|แผนที่อำเภอในจังหวัดกาฬสินธุ์|thumb]]
การปกครองแบ่งออกเป็น 18 [[อำเภอ]] 135 [[ตำบล]] 1,584 [[หมู่บ้าน]] 


=== การปกครองส่วนท้องถิ่น ===
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้งหมด 151 แห่ง คือ [[องค์การบริหารส่วนจังหวัด]] 1 แห่ง [[เทศบาลเมือง]] 2 แห่ง และ[[เทศบาลตำบล]] 77 แห่ง และ[[องค์การบริหารส่วนตำบล]] 71 แห่ง
มีรายชื่อดังนี้



**อำเภอเมืองกาฬสินธุ์**
* **เทศบาลเมืองกาฬสินธุ์**
* [[เทศบาลตำบลกลางหมื่น]]
* [[เทศบาลตำบลขมิ้น]]
* [[เทศบาลตำบลเชียงเครือ]]
* [[เทศบาลตำบลนาจารย์]]
* [[เทศบาลตำบลบึงวิชัย]]
* [[เทศบาลตำบลไผ่]]
* [[เทศบาลตำบลโพนทอง]]
* [[เทศบาลตำบลภูดิน]]
* [[เทศบาลตำบลภูปอ]]
* [[เทศบาลตำบลลำคลอง]]
* [[เทศบาลตำบลลำพาน]]
* [[เทศบาลตำบลหนองสอ]]
* [[เทศบาลตำบลหลุบ]]
* [[เทศบาลตำบลห้วยโพธิ์]]
* [[เทศบาลตำบลเหนือ]]

**อำเภอกุฉินารายณ์**
* **เทศบาลเมืองกุฉินารายณ์**
* [[เทศบาลตำบลกุดหว้า]]
* [[เทศบาลตำบลจุมจัง]]
* [[เทศบาลตำบลนาขาม]]
* [[เทศบาลตำบลเหล่าใหญ่]]



**อำเภอกมลาไสย**
* [[เทศบาลตำบลกมลาไสย]]
* [[เทศบาลตำบลดงลิง]]
* [[เทศบาลตำบลธัญญา]]
* [[เทศบาลตำบลหนองแปน]]
* [[เทศบาลตำบลหลักเมือง]]

**อำเภอเขาวง**
* [[เทศบาลตำบลกุดสิม]]
* [[เทศบาลตำบลกุดสิมคุ้มใหม่]]
* [[เทศบาลตำบลสงเปลือย]]
* [[เทศบาลตำบลสระพังทอง]]

**อำเภอคำม่วง**
* [[เทศบาลตำบลคำม่วง]]
* [[เทศบาลตำบลนาทัน]]
* [[เทศบาลตำบลโพน]]

**อำเภอฆ้องชัย**
* [[เทศบาลตำบลฆ้องชัยพัฒนา]]

**อำเภอดอนจาน**
* [[เทศบาลตำบลดอนจาน]]
* [[เทศบาลตำบลม่วงนา]]

**อำเภอท่าคันโท**
* [[เทศบาลตำบลท่าคันโท]]
* [[เทศบาลตำบลนาตาล]]
* [[เทศบาลตำบลดงสมบูรณ์]]
* [[เทศบาลตำบลกุงเก่า]]
* [[เทศบาลตำบลกุดจิก]]



**อำเภอนาคู**
* [[เทศบาลตำบลนาคู]]
* [[เทศบาลตำบลภูแล่นช้าง]]

**อำเภอนามน**
* [[เทศบาลตำบลนามน]]
* [[เทศบาลตำบลสงเปลือย]]

**อำเภอยางตลาด**
* [[เทศบาลตำบลยางตลาด]]
* [[เทศบาลตำบลเขาพระนอน]]
* [[เทศบาลตำบลโคกศรี]]
* [[เทศบาลตำบลโนนสูง]]
* [[เทศบาลตำบลบัวบาน]]
* [[เทศบาลตำบลหัวนาคำ]]
* [[เทศบาลตำบลอิตื้อ]]
* [[เทศบาลตำบลอุ่มเม่า]]

**อำเภอร่องคำ**
* [[เทศบาลตำบลร่องคำ]]

**อำเภอสมเด็จ**
* [[เทศบาลตำบลสมเด็จ]]
* [[เทศบาลตำบลแซงบาดาล]]
* [[เทศบาลตำบลผาเสวย]]
* [[เทศบาลตำบลมหาไชย]]
* [[เทศบาลตำบลลำห้วยหลัว]]



**อำเภอสหัสขันธ์**
* [[เทศบาลตำบลนามะเขือ]]
* [[เทศบาลตำบลนิคม]]
* [[เทศบาลตำบลโนนน้ำเกลี้ยง]]
* [[เทศบาลตำบลโนนบุรี]]
* [[เทศบาลตำบลโนนศิลา]]
* [[เทศบาลตำบลภูสิงห์]]

**อำเภอหนองกุงศรี**
* [[เทศบาลตำบลหนองกุงศรี]]
* [[เทศบาลตำบลคำก้าว]]
* [[เทศบาลตำบลดงมูล]]
* [[เทศบาลตำบลหนองบัว]]
* [[เทศบาลตำบลหนองสรวง]]
* [[เทศบาลตำบลหนองหิน]]
* [[เทศบาลตำบลหนองใหญ่]]

**อำเภอห้วยผึ้ง**
* [[เทศบาลตำบลห้วยผึ้ง]]
* [[เทศบาลตำบลคำบง]]
* [[เทศบาลตำบลหนองอีบุตร]]

**อำเภอห้วยเม็ก**
* [[เทศบาลตำบลห้วยเม็ก]]
* [[เทศบาลตำบลคำเหมือดแก้ว]]
* [[เทศบาลตำบลคำใหญ่]]
* [[เทศบาลตำบลท่าลาดดงยาง]]


=== รายชื่อเจ้าเมืองและผู้ว่าราชการจังหวัด ===







== เศรษฐกิจ ==
ขนาดเศรษฐกิจของจังหวัด (GPP) มีมูลค่าเท่ากับ 65,764 ล้านบาท มีมูลค่าผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัดต่อหัว 83,907 บาท/คน/ปี โดยโครงสร้างเศรษฐกิจจังหวัดกาฬสินธุ์ (ปี 2565) แยกเป็นภาคเกษตร 15,709 ล้าน
บาท และนอกภาคการเกษตร 50,054 ล้านบาท มูลค่า GPP Per capita 80,907 บาท สูงเป็นอันดับ 12 ของภาค 65 ของประเทศ

=== เกษตรกรรม ===
จำนวนประชากร 972,101 คน 301,441 ครัวเรือน เป็นภาคการเกษตร 168,341 ครัวเรือน สมาชิกในครัวเรือน 439,619 คน [[ปลูกพืช]] 192,417 ราย [[เลี้ยงสัตว์]] 44,498 ราย เลี้ยงสัตว์ในพื้นที่[[น้ำจืด]] 3,226 ราย เนื้อที่ถือครองทำการเกษตร 2,782,344 ไร่ เนื้อที่เฉลี่ยต่อคน 13.50 การใช้[[เครื่องจักร]]เพื่อการเกษตร ร้อยละ 83.8 ไร่ 72.4% ใช้[[รถแทรกเตอร์]] 39.3% ใช้[[เครื่องเกี่ยวข้าว]] 25.5% ใช้รถไถเดินตาม การใช้[[แอพริเคชัน]]เพื่อการเกษตรร้อยละ 31.8 ลงทะเบียนให้ข้อมูลและติดต่อหน่วยงานรัฐ 66.1% ดูพยากรณ์อากาศ 57.1% ตรวจสอบราคาปัจจัยการผลิตต่าง ๆ 15.1%

=== อุตสาหกรรม ===
จำนวน[[โรงงานอุตสาหกรรม]] พ.ศ. 2566 ทั่วราชอาณาจักร 72,699 แห่ง ในจังหวัดกาฬสินธุ์ 406 แห่ง อันดับที่ 8 ของภาค และอันกับที่ 41 ของประเทศ กลุ่มอุตสาหกรรมที่มีจำนวนโรงงานมากที่สุด จำนวน 5 กลุ่ม กลุ่มแรกคือ  กลุ่มอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์จากพืช จำนวน 85 โรงงาน เงินลงทุน 4,637.59 ล้านบาท (เช่น [[โรงสีข้าว]] 43 โรงงาน, แป้งทำจาก[[มันสำปะหลัง]] 12 โรงงาน ไม่นับรวมโรงงานทำแป้งขนมจีน 1 โรงงาน, ทำ[[มันเส้น]] 20 โรงงาน) และกลุ่มอุตสาหกรรมอาหาร จำนวน 64 โรงงาน เงินลงทุน 3,235.12 ล้านบาท (เช่นโรงงานผลิต[[น้ำตาล]] 2 แห่ง, ผลิตน้ำแข็ง 46 แห่ง, ผลิต[[ปลาร้า|น้ำปลาร้า]] 3 แห่ง) กลุ่มอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์[[อโลหะ]] จำนวน 61 โรงงาน เงินลงทุน 781.40 ล้านบาท (เช่น โรงงานผลิต[[คอนกรีต]] 60 แห่ง, [[อิฐ]]บล็อก 1 แห่ง) กลุ่มอุตสาหกรรมแปรรูปไม้และผลิตภัณฑ์จาก[[ไม้]]จำนวน 37 โรงงาน เงินลงทุน 1,085.69 ล้านบาท (เช่น ผลิตชิ้นไม้สับ 16 แห่ง, แปรรูปไม้เพื่อประดิษฐ์กรรม ไส ซอย ทำวงกบ 12 แห่ง) กลุ่มอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์[[โลหะ]]จำนวน 23 โรงงาน เงินลงทุน 243.78 ล้านบาท (เช่น ผลิต[[หลังคา]]เหล็ก และส่วนประกอบสำหรับใช้ใน[[การก่อสร้าง]] 16 แห่ง)

=== การท่องเที่ยว ===


ข้อมูลปีพ.ศ. 2566 มีจำนวนผู้เข้าพักในจังหวัดกาฬสินธุ์รวม 288,193 คน +22.8% จากปีก่อน จำนวนผู้มาเยี่ยมเยือน 919,202 คน +42.3% อัตราการเข้าพัก 52.22 รายได้รวม 1,462.65 ล้านบาท

== การศึกษา ==

จังหวัดกาฬสินธุ์ มีสถาบันการศึกษาระดับขั้นพื้นฐานหลากหลายแห่ง ดังนี้

;การแบ่งเขตพื้นที่มัธยมศึกษา
* สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา เขต 24 - ครอบคลุมโรงเรียนมัธยมศึกษาในจังหวัด
* สังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัดกาฬสินธุ์ - ครอบคลุมโรงเรียนมัธยมศึกษาในจังหวัด

;การแบ่งเขตพื้นที่ประถมศึกษา
* สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษากาฬสินธุ์ เขต 1-3 ได้แก่
** เขต 1 - [[อำเภอเมืองกาฬสินธุ์]] [[อำเภอร่องคำ]] [[อำเภอดอนจาน]] [[อำเภอสามชัย]] [[อำเภอกมลาไสย]] และ[[อำเภอสหัสขันธ์]]
** เขต 2 - [[อำเภอยางตลาด]] [[อำเภอฆ้องชัย]] [[อำเภอห้วยเม็ก]] [[อำเภอหนองกุงศรี]] และ[[อำเภอท่าคันโท]]
** เขต 3 - [[อำเภอคำม่วง]] [[อำเภอกุฉินารายณ์]] [[อำเภอสมเด็จ]] [[อำเภอนามน]] [[อำเภอห้วยผึ้ง]] [[อำเภอนาคู]] และ[[อำเภอเขาวง]]

* สังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต่างๆ -ครอบคลุมโรงเรียนประถมศึกษาและขยายโอกาศทางการศึกษาในจังหวัด

สถานศึกษาระดับอาชีวศึกษา ได้แก่


**อาชีวศึกษารัฐ**
* [[วิทยาลัยการอาชีพหนองกุงศรี]] 
* [[วิทยาลัยการอาชีพคำม่วง]]
* [[วิทยาลัยการอาชีพห้วยผึ้ง]]
* [[วิทยาลัยเทคนิคเขาวง]]
* [[วิทยาลัยสารพัดช่างกาฬสินธุ์]]

**อาชีวศึกษาเอกชน**
* [[วิทยาเทคโนโลยีพณิชยการกาฬสินธุ์]]
* [[วิทยาอาชีวศึกษาลำปาว]]
* [[วิทยาลัยอาชีวศึกษาไท-เทคกาฬสินธุ์]]


สถานศึกษาระดับอุดมศึกษาในจังหวัดกาฬสินธุ์ ได้แก่
* สถาบันอุดมศึกษาของรัฐ: [[มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์]]
* [[สถาบันอุดมศึกษาในกำกับของรัฐ]]: [[มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย]] [[มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย วิทยาลัยศาสนศาสตร์เฉลิมพระเกียรติกาฬสินธุ์|วิทยาลัยศาสนศาสตร์เฉลิมพระเกียรติกาฬสินธุ์]]
* สถาบันอุดมศึกษาในกำกับกระทรวงวัฒนธรรม: [[สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์]] ([[วิทยาลัยนาฏศิลปกาฬสินธุ์]])
* สถาบันอุดมศึกษาในกำกับกระทรวงสาธารณสุข: [[ศูนย์แพทยศาสตรศึกษาชั้นคลินิก โรงพยาบาลกาฬสินธุ์]] (ศูนย์แพทยศาสตรศึกษาชั้นคลินิก โรงพยาบาลกาฬสินธุ์ สถาบันร่วมผลิตแพทย์ แห่งคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม)
* สถาบันอุดมศึกษาในกำกับสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา: [[สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 3]] ([[วิทยาลัยเทคนิคกาฬสินธุ์]])

== โครงสร้างพื้นฐาน ==
=== อินเตอร์เน็ต ===
จังหวัดกาฬสินธุ์มี[[ศูนย์ดิจิทัลชุมชน]]รวม 26 แห่งมี[[เน็ตประขารัฐ]] 766 หมู่บ้าน คลอบคลุมทั่วทั้งจังหวัด มีครัวเรือนที่มีการเชื่อมต่อ[[อินเตอร์เน็ต]]ในปีพ.ศ. 2566 เป็น 84.8% ของจังหวัด และมีครัวเรือนที่ใช้มือถือในปีพ.ศ. 2564 เป็น 95.6% ของจังหวัด ในระดับประชาชนมีการใช้อินเตอร์เน็ตเป็น 82.2% และมีโทรศัพท์มือถืออีก 84.0% ของจังหวัด

=== การขนส่ง ===
จังหวัดกาฬสินธุ์ใช้ระบบการขนส่งทางถนนเป็นหลัก และไม่มีการขนส่งระบบรางในจังหวัด ทางหลวงแผ่นดินที่สำคัญ ได้แก่ [[ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 12]] [[ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 213]] [[ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 214]] [[ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 227]] และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 299

**ระยะจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่าง ๆ**

* [[อำเภอกมลาไสย]] 12 กิโลเมตร
* [[อำเภอยางตลาด]] 16 กิโลเมตร
* [[อำเภอดอนจาน]] 27 กิโลเมตร
* [[อำเภอฆ้องชัย]] 32 กิโลเมตร
* [[อำเภอสหัสขันธ์]] 34 กิโลเมตร
* [[อำเภอร่องคำ]] 37 กิโลเมตร
* [[อำเภอสมเด็จ]] 42 กิโลเมตร
* [[อำเภอนามน]] 43 กิโลเมตร
* [[อำเภอห้วยเม็ก]] 49 กิโลเมตร
* [[อำเภอห้วยผึ้ง]] 60 กิโลเมตร
* [[อำเภอหนองกุงศรี]] 62 กิโลเมตร
* [[อำเภอคำม่วง]] 78 กิโลเมตร
* [[อำเภอสามชัย]] 79 กิโลเมตร
* [[อำเภอกุฉินารายณ์]] 72 กิโลเมตร
* [[อำเภอนาคู]] 88 กิโลเมตร
* [[อำเภอเขาวง]] 98 กิโลเมตร
* [[อำเภอท่าคันโท]] 109 กิโลเมตร


== วัฒนธรรม ==
=== เทศกาลและงานประเพณี ===

* [[งานมหกรรมโปงลาง ผ้าไหมแพรวา และงานกาชาด]] ลานหน้าศาลากลางจังหวัด(หลังใหม่)
* [[งานมหกรรมวิจิตรแพรวา ราชินีแห่งไหม]] ลานหน้าศาลากลางจังหวัด(หลังเก่า)
* [[งานประเพณีสมมาน้ำคืนเพ็งเส็งประทีป(ลอยกระทง)]] สวนสาธารณะกุดน้ำกิน
* [[งานประเพณีบุนผะเหวด(บุญพระเวส)]]
* [[งานประเพณีบุญสรงน้ำ หรือตรุษสงกรานต์]]
* [[งานประเพณีออกพรรษา และตักบาตรเทโวโรหณะ วัดภูสิงห์]] (อำเภอสหัสขันธ์)
* [[งานประเพณีแห่เทียนพรรษา]] 
* [[งานประเพณีบรวงสรวงเจ้าปู่]] (อำเภอหนองกุงศรี)
* [[งานประเพณีบุญบั้งไฟล้าน]] (อำเภอท่าคันโท)
* [[งานนมัสการพระธาตุพนมจำลอง]] (อำเภอห้วยเม็ก)
* [[งานประเพณีบุณคูณลาน]] (อำเภอ
ยางตลาด)
* [[งานประเพณีบุญคูนลานสู่ขวัญข้าว(บุญเดือนยี่)]] (วัดเศวตวันวนาราม ต.เหนือ) 
* [[งานนมัสการพระธาตุยาคู(งานแสดง แสง สี เสียง ทวารวดีมิ่งหล้าเมืองฟ้าแดดสงยาง)]] (อำเภอกมลาไสย)
* [[งานประเพณีบุญบั้งไฟ ตะไลล้าน]] (อำเภอกุฉินารายณ์)
* [[ประเพณีการแข่งขันเรือยาว]] (อำเภอกมลาไสย)
* [[งานมหกรรมเส็งกลองร่องคำ]] (อำเภอร่องคำ)

=== อาหารพื้นเมือง ===

* [[ตำเมี่ยงตะไคร้]]
* [[หมูทุบ]]
* [[หมูฝอย]]
* [[กุนเชียง]]
* [[เนื้อแดดเดียว]]
* [[ส้มตำ|ตำบักหุ่ง]]
* [[เมี่ยงนาคู]]
* [[ส้มหมู,ส้มเนื้อ]]
* [[ไส้กรอกปลากาฬสินธุ์]]


== สถานที่ท่องเที่ยว ==
[[ไฟล์:ท้าวโสมพะมิต.png|thumb|150px|อนุสาวรีย์พระยาไชยสุนทร (ท้าวโสมพะมิต) เจ้าเมืองคนแรก]]
[[ไฟล์:พระพรหมภูมิปาโล ภูสิงห์.jpg|thumb|150px|[[พระพรหมภูมิปาโล]] ประดิษฐานบนภูสิงห์]]

* [[อนุสาวรีย์พระยาชัยสุนทร]] (เจ้าโสมพะมิตร) (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[วัดกลาง (จังหวัดกาฬสินธุ์)|วัดกลาง]] (พระอารามหลวง ชนิดสามัญ)(อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[วัดศรีบุญเรือง (จังหวัดกาฬสินธุ์)|วัดศรีบุญเรือง]] (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[วัดป่ามัชฌิมาวาส]] (ตำบลลำพาน อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[เขื่อนลำปาว]] (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[สวนสะออน]] (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[หาดดอกเกด]] (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[พระพุทธสถานภูปอ]] (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[พิพิธภัณฑ์ของดีเมืองกาฬสินธุ์]] (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[ฟ้าแดดสงยาง]] (อำเภอกมลาไสย)
* [[พระธาตุยาคู]] (อำเภอกมลาไสย)
* [[ใบเสมาบ้านก้อม]] (อำเภอกมลาไสย)
* [[โนนสาวเอ้]] (อำเภอกมลาไสย)
* [[หมู่บ้านพัฒนาวัฒนธรรมผู้ไทยบ้านโคกโก่ง]] (อำเภอกุฉินารายณ์)
* [[น้ำตกตาดสูง]] (อำเภอกุฉินารายณ์)
* [[พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นผู้ไท]] (อำเภอกุฉินารายณ์)
* [[น้ำตกตาดทอง]] (อำเภอเขาวง) 
* [[เครือข่ายอนุรักษ์วัฒนธรรมพื้นบ้าน บ้านโพนสวรรค์]] (อำเภอเขาวง)
* [[พระธาตุพนมจำลอง]] (อำเภอห้วยเม็ก)
* [[พิพิธภัณฑ์สิรินธร (พิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ ภูกุ้มข้าว)]] (อำเภอสหัสขันธ์)
* [[พระพุทธไสยาสน์ถ้ำภูค่าว]] (อำเภอสหัสขันธ์)
* [[พุทธสถานภูสิงห์]] (อำเภอสหัสขันธ์)
* [[แหลมโนนวิเศษ]] (อำเภอสหัสขันธ์)
* [[หลวงพ่อบันดาลฤทธิ์ผล]] (อำเภอสหัสขันธ์)
* [[พระพุทธอนันตคีรี]]ประดิษฐาน ณ วนอุทยานภูพระ (อำเภอท่าคันโท)
* [[ศูนย์วัฒนธรรมชาวผู้ไทยบ้านโพน]] (ศูนย์วิจิตรแพรวาบ้านโพน) (อำเภอคำม่วง)
* [[สะพานเทพสุดา]] (สะพานข้ามน้ำจืดที่ยาวที่สุดในประเทศ) (อำเภอหนองกุงศรี)
* [[ผาเสวย]] (อำเภอสมเด็จ)
* [[วัดป่าบ้านนาขาม]] เดิมเป็นที่ประดิษฐานของพระพุทธรูปองค์ดำ ปัจจุบันได้อัญเชิญพระองค์ดำไปประดิษฐานที่วัดกลาง จ.กาฬสินธุ์ (อำเภอนาคู)
* [[พิพิธภัณฑ์วัดกลางภูแล่นช้าง]] (อำเภอนาคู)
* [[ถ้ำเสรีไทย]] (อำเภอนาคู)
* [[พุทธสถานหลวงปู่ใหญ่]] (อำเภอดอนจาน)
* [[พระแสนเมือง (หลวงปู่พระแสน)]] ประดิษฐาน ณ วัดป่ายางเครือ (บ้านเชียงเครือ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[พระเทพ (หลวงปู่พระเทพ)]] ประดิษฐาน ณ วัดป่ายางเครือ (บ้านเชียงเครือ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[วัดป่ายางเครือ]] วัดโบราณ ประดิษฐานหลวงปู่พระแสนและหลวงปู่พระเทพ (บ้านเชียงเครือ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* [[เมืองเชียงเครือ/นครยางเครือ]] เมืองขอมโบราณ ปกครองโดย พญาเชียงเครือ ราชโอรสในพญาเชียงโสม แห่งเมืองเชียงโสม มีพี่น้อง ได้แก่ พญาจันทราช (พญาเชียงโสม) พญาธรรม พญาเชียงสง พญาเชียงสา พญาเชียงสร้อย /เมืองเชียงเครือเป็นเมืองยุคเดียวกันกับเมืองฟ้าแดดสงยาง มีความเจริญรุ่งเรืองราวพุทธศวรรษที่ 12-16 ( ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)
* น้ำตกผานางคอย,น้ำตกผาระแงง (อำเภอนาคู)
* อ่างเก็บน้ำลำพะยังตอนบน อ่างวังคำ (อำเภอเขาวง)
* วัดป่าโพนวิมาน (วัดป่าพุทธบุตร) พิพิธภัณฑ์ไม้กลายเป็นหิน ฟอสซิลปลาโบราณ (อำภอเขาวง)


== บุคคลที่มีชื่อเสียง ==
;เจ้าเมืองสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

* [[พระยาชัยสุนทร (โสมพะมิต)|พระยาชัยสุนทร (เจ้าโสมพะมิต)]] เจ้าเมืองกาฬสินธุ์องค์ที่ 1 
* [[พระยาชัยสุนทร (เก ณ กาฬสินธุ์)]] เป็นเจ้าเมืองกาฬสินธุ์องค์ที่ 11 
* [[พระธิเบศรวงศา (กอ)]] เจ้าเมืองกุดสิมนารายณ์ คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระราษฏรบริหาร (เกษ)]] เจ้าเมืองกระมาลาไสย (กมลาไสย) คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระพิชัยอุดมเดช]] เจ้าเมืองภูแล่นช้าง คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระสุวรรณภักดี]] เจ้าเมืองท่าขอนยาง คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระศรีสุวรรณ]] เจ้าเมืองแซงบาดาล คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระประชาชนบาล]] เจ้าเมืองหัสขันธ์ คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระปทุมวิเศษ]] เจ้าเมืองกันทรวิชัย คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์


;พระเถระ

* [[พระพุทธสัมฤทธิ์นิรโรคันตราย]] (หลวงพ่อองค์ดำ) วัดกลาง (พระอารามหลวง ชั้นตรีชนิดสามัญ) อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระธรรมวงศาจารย์ (สุข สุขโณ)]] อดีตเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์และอดีตเจ้าอาวาสวัดกลาง พระอารามหลวง อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระเทพปัญญาเมธี (ปราชญ์ อกฺกโชโต)]] เจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และเจ้าอาวาสวัดกลาง พระอารามหลวง อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระเทพสารเมธี (บัวศรี ชุตินฺธโร)]] เจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ธ) และเจ้าอาวาส[[วัดประชานิยม (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์)|วัดประชานิยม]] อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระราชศีลโสภิต (หนูอินทร์ กิตฺติสาโร)]] ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และเจ้าอาวาสวัดป่าพุทธมงคล อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระราชธรรมเมธี (ทองใส กิตฺติโก)]] อดีตรองเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และอดีตเจ้าอาวาสวัดป่ามหานิกาย อำเภอนามน
* [[พระราชวัชรธรรมโสภณ (ศิลา สิริจนฺโท)]]เป็นเจ้าอาวาสวัดพระธาตุหมื่นหิน(ธ.)ผู้ก่อตั้งวัดพระธาตุหมื่นหิน(ธ.)(ในความอุปถัมภ์ของหลวงปู่ศิลา สิริจนฺโท, ป.ธ.๖),ประธานคณะสงฆ์ ที่พักสงฆ์ธรรมอุทยานหลวงปู่ศิลา สิริจนฺโท ป. (เปรียญ) (ธ.) บ้านแกเปะ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ จังหวัดกาฬสินธุ์,และเป็นพระภิกษุผู้ทรงจำ [[พระปาฏิโมกข์]]
* [[พระอริยเวที (เขียน ฐิตสีโล)]] อดีตเจ้าคณะจังหวัดนครราชสีมา (ธ) อดีตเจ้าอาวาส[[วัดสุทธจินดาวรวิหาร]] จังหวัดนครราชสีมา และอดีตเจ้าอาวาสวัดรังสีปาลิวัน อำเภอคำม่วง
* [[พระโพธิญาณมุนี (เมือง พลวฑฺโฒ)]] พระเกจิอาจารย์ชื่อดัง เจ้าอาวาส[[วัดป่ามัชฌิมาวาส]] อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ศิษย์ [[หลวงตามหาบัว]]
* [[พระญาณรักขิต (แผน โสภโณ)]] รองเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ธ) และเจ้าอาวาสวัดวีระวงศาวาส อำเภอสมเด็จ
* [[พระญาณวิสาลเถร (หา สุภโร)]] (หลวงปู่ไดโนเสาร์) ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ธ) และเจ้าอาวาสวัดสักกะวัน อำเภอสหัสขันธ์
* [[พระมงคลสิทธิ (นิน ฐิตธมฺโม)]] อดีตเจ้าคณะอำเภอห้วยเม็ก (ม) และอดีตเจ้าอาวาสวัดนางนวล อำเภอห้วยเม็ก
* [[พระวิสุทธิบุญญาคม (บุญสม ฐิตปุญฺโญ)]] ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดกลาง พระอารามหลวง อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
* [[พระสุนทรธรรมประพุทธ์ (เกษร ฐานิสฺสโร)]] รองเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และเจ้าอาวาสวัดเหนือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์


;ปราชญ์ชาวบ้าน
* [[เปลื้อง ฉายรัศมี|ครูเปลื้อง ฉายรัศมี]] ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีพื้นบ้าน) ประจำปี 2529 ผู้พัฒนาเครื่องดนตรี **โปงลาง''' เครื่องดนตรีประจำจังหวัดกาฬสินธุ์
* คำสอน สระทอง ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (ประณีตศิลป์–ทอผ้า) ประจำปี 2559 ผู้นำกลุ่มทอผ้าไหมแพรวา
* อลงกต คำโสภา ผู้ก่อตั้งวงดนตรีโปงลางหนองสอ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์

;นักร้อง นักแสดง

* ธนพล อินทฤทธิ์ นักร้อง
* เศรษฐพงศ์ เพียงพอ นักแสดง
* วิลเลี่ยม ไลแคน (นักร้อง และ สมาชิกบอยแบนด์ไลแคน พ.ศ. 2566–ปัจจุบัน)
* ธีระชาติ ธีระวิทยากุล นักแสดง
* ภาคภูมิ ร่มไทรทอง นักแสดง นักร้อง
* ศิริลักษณ์ คอง นักแสดง
* ขวัญชนก กำนาดี นักร้อง
* สาธิต ทองจันทร์ นักร้องเพลงอีสาน หมอลำ และเพลงลูกทุ่ง
* ฮันนี่ ศรีอีสาน นักร้อง
* วีระพงษ์ วงศ์ศิลป์ หมอลำ นักร้อง นักแสดง  
* คนองนา กาฬสินธุ์ นักร้อง หมอลำ นักแสดง
* สมพงษ์ คุนาประถม นักร้อง นักแสดง
* น่านฟ้า กาฬสินธุ์ นักร้อง
* กานต์ ทศน นักร้อง
* แสงอรุณ บุญยู้ นักร้องนักแสดงหมอลำ
* พิเชษฐ์ กองการ นักแสดง
* ชูพงษ์ ช่างปรุง นักแสดง
* บุญมี นามวัย นักร้องเพลงอีสาน หมอลำ และเพลงลูกทุ่ง
* ปิยะชาติ คงถิ่น นักข่าว ศิลปิน
* นกแก้ว กาฬสินธุ์ นักร้อง 
* โชติทิวัตถ์ ผลรัศมี นักแสดง
* ชาครีย์ ลาภบุญเรือง นักร้อง
* ศิวัส สุไชยะ นักแสดง
* ศศิธร พานพิมพ์ นักแสดง
* วงแพรวาจีจี้ นักร้องกลุ่ม 
* นนท์ กมลา นักร้อง แชมป์สงครามไมค์คนแรก
* นะโม ธันวาพร นาสมบัติ นักแสดง
* ตองรัก ไพรัตน์ เน็ตไอดอลชื่อดัง

;นักกีฬา
* ฐิติชล สิงห์วังชา นักมวย
* ปฐมศึก ปฐมโพธิ์ทอง นักมวย
* แก้วกัลยา กมุลทะลา นักกีฬาวอลเลย์บอลหญิงทีมชาติไทย
* กิตติคุณ แจ่มสุวรรณ นักฟุตบอลไทย
* กิตติพงศ์ ภูแถวเชือก นักฟุตบอลทีมชาติไทย
* ณัฐวุฒิ สมบัติโยธา นักฟุตบอลทีมชาติไทย
* นฤพล อารมณ์สวะ นักฟุตบอลทีมชาติไทย
* อาทิตย์ บุตรจินดา นักฟุตบอลไทย
* จิดาภา นาหัวหนอง นักกีฬาวอลเลย์บอลหญิงทีมชาติไทย

;ข้าราชการประจำ
* บัณฑูร สุภัควณิช อดีตผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ กรรมการกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ
* ฐากร ตัณฑสิทธิ์ เลขาธิการ คณะกรรมการกิจการกระจายเสียง กิจการโทรทัศน์ และกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ

;นักการเมือง/นักธุรกิจ

* ใหม่ ศิรินวกุล อดีตรองประธานสภาผู้แทนราษฎรไทย
* ชิงชัย มงคลธรรม หัวหน้าพรรคความหวังใหม่ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี
* สังข์ทอง ศรีธเรศ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ 
* สุขุมพงศ์ โง่นคำ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และ อดีตรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี 
* บุญรื่น ศรีธเรศ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย
* สิทธิศักดิ์ ยนต์ตระกูล อดีตสมาชิกวุฒิสภา
* รัชฎาภรณ์ แก้วสนิท สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคประชาธิปัตย์
* วีระวัฒน์ โอสถานุเคราะห์ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย
* คมเดช ไชยศิวามงคล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย
* พีระเพชร ศิริกุล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย 
* นิพนธ์ ศรีธเรศ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย
* ประเสริฐ บุญเรือง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย
* ภัทรา วรามิตร สมาชิกวุฒิสภา
* วิบูลย์ แช่มชื่น อดีตสมาชิกวุฒิสภา 
* วิวรรธนไชย ณ กาฬสินธุ์ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร
* ณัฐพงศ์ คุณากรวงศ์ (สามีของพินทองทา ชินวัตร คุณากรวงศ์ และเป็น CEO SC Asset)

## อ้างอิง

## ดูเพิ่ม
* รายชื่อวัดในจังหวัดกาฬสินธุ์
* รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดกาฬสินธุ์
* รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดกาฬสินธุ์
* รำแพรวากาฬสินธุ์
* แพรวา

## แหล่งข้อมูลอื่น

* ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาคจังหวัดกาฬสินธุ์. กาฬสินธุ์: โรงพิมพ์จินตภัณฑ์, 2526.
* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด 
* ข่าวจังหวัดกาฬสินธุ์
* ลีฟ กาฬสินธุ์ : สังคม วัฒนธรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการท่องเที่ยว 
* กาฬสินธุ์ทูเดย์ : สังคม การท่องเที่ยว และเศรษฐกิจ 
* กาฬสินธุ์ - อีสานร้อยแปด