ละครโน

**โน** หรือ **ละครโน** (, มาจากคำว่า "ทักษะ" หรือ "ความสามารถ" ของคำภาษาจีน-ญี่ปุ่น) เป็นศิลปะการแสดงนาฏกรรมญี่ปุ่นดั้งเดิมแขนงใหญ่ที่แสดงมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 14 พัฒนาโดย คันอามิ คิโยสึกุ และบุตรชายของเขา เซอามิ โมโตกิโยะ ละครโนเป็นศิลปะการแสดงที่เก่าแก่ที่สุดและยังคงสืบทอดต่อกันมาจวบจนถึงทุกวันนี้ แม้คำว่า โน และ*[[โนงากุ]]* (能楽, *Nōgaku*) จะสามารถนำมาใช้แทนกันได้ก็ตาม แต่*โนงากุ*จะครอบคลุมความหมายของทั้งละครโนและ''เคียวเง็น'' ตามธรรมเนียมที่ปฏิบัติสืบต่อกันมา การแสดง*โนงากุ*เต็มรูปแบบจะประกอบไปด้วยการแสดงละครโนหลายองก์ที่มีการแสดงตลก*เคียวเง็น*คั่นกลางระหว่างการสับเปลี่ยนหรือช่วงพักการแสดง ในปัจจุบันนิยมทำการแสดงละครโนสององก์และ*เคียวเง็น*หนึ่งบท นอกจากนี้ยังสามารถเพิ่มการแสดงประกอบพิธีกรรมที่เรียก*โอกินะ* ({翁, *Okina*) ในตอนต้นของการแสดง*โนงากุ*

เนื้อหาของละครโนจะอิงจากนิทานวรรณกรรมโบราณ ซึ่งเป็นเรื่องราวของเทพเจ้าแปลงกายเป็นมนุษย์ รับหน้าที่เป็นตัวเอกคอยบรรยายเนื้อเรื่องตลอดการแสดง ละครโนจะมีการใช้หน้ากาก เครื่องแต่งกาย และอุปกรณ์ประกอบร่วมกับการรำ ซึ่งจำเป็นที่จะต้องใช้ผู้แสดงและนักดนตรีที่ได้รับการฝึกอย่างดี อารมณ์ความรู้สึกจะถ่ายทอดผ่านนาฏยภาษาที่เป็นแบบแผนและหน้ากากที่เป็นเอกลักษณ์ซึ่งใช้เป็นสัญลักษณ์บอกบทบาทต่าง ๆ เช่น วิญญาณ ผู้หญิง เทพเจ้า และภูตผีปิศาจ ละครโนจะให้น้ำหนักไปทางขนบธรรมเนียมที่สืบต่อกันมามากกว่าการรับนวัตกรรมใหม่ ๆ นอกจากนี้ยังถูกจัดประมวลและวางระเบียบอย่างเป็นแบบแผนโดยระบบ*[[อิเอโมโตะ]]*

## ประวัติ
[right|thumb|เวทีละครโนที่เก่าแก่ที่สุดในโลกที่[อิตสึกูชิมะ]]
thumb|เสื้ออาภรณ์''คาราโอริ''ในยุคเอโดะช่วงศตวรรษที่ 18 ลายตารางไม้ไผ่และดอกเบญจมาศ

### ต้นกำเนิด
คันจิของคำว่า โน (能) หมายถึง "ทักษะ" "งานฝีมือ" หรือ "ความสามารถ" อย่างเฉพาะเจาะจงในแวดวงศิลปะการแสดง คำว่า โน อาจใช้อยู่เดี่ยว ๆ หรือคู่กับ *กากุ* (, ความบันเทิงหรือดนตรี) เพื่อสร้างคำ*โนงากุ* ในปัจจุบันละครโนเป็นขนบธรรมเนียมที่ได้รับการเคารพโดยผู้คนจำนวนมาก หากใช้อยู่เดี่ยว ๆ โนจะหมายถึงประเภทของละครทางประวัติศาสตร์ที่มีต้นกำเนิดมาจาก*[[ซารูงากุ]]* (猿楽, *Sarugaku*) ในช่วงกลางศตวรรษที่ 14 และยังคงแสดงอย่างต่อเนื่องจนถึงทุกวันนี้

รากฐานการแสดงละครโนและ*เคียวเง็น*ที่เก่าแก่ที่สุดคือ**' โดยประเทศญี่ปุ่นได้รับมาจากประเทศจีนในศตวรรษที่ 8 ณ ขณะนั้น คำว่า''ซังงากุ'' หมายถึงการแสดงหลากหลายประเภทที่มีทั้งกายกรรม ดนตรี และการเต้นรำประกอบอยู่ เช่นเดียวกันกับการแสดงตลกแบบสเก็ตช์คอมเมดี ซึ่งหลังจากการดัดแปลง''ซังงากุ''สู่สังคมญี่ปุ่นที่นำพาไปสู่การกลายกลืนของรูปแบบทางศิลปะดั้งเดิมอื่น ๆ องค์ประกอบของศิลปะการแสดงที่หลากหลายของ''ซังงากุ'' เฉกเช่นเดียวกันกับองค์ประกอบการแสดงของ''[[เด็งงากุ]]'' (田楽, ''Dengaku''; เพลงทุ่งนา, การเฉลิมฉลองการปลูกข้าวในท้องถิ่น) [[ซารูงากุ|''ซารูงากุ'']] (การแสดงที่ประกอบไปด้วยกายกรรม เล่นพิเรนทร์ และละครใบ้) ''[[ชิราเบียวชิ]]'' (白拍子, ''Shirabyōshi'', รำโบราณโดยผู้แสดงหญิงในพระราชวังในศตวรรษที่ 12) ''[[กางากุ]]'' (雅楽, ''Gagaku'', การรำและการแสดงดนตรีในพระราชวังตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 7) และ ''คางูระ'' (神楽, ''Kagura'', รำ[[ชินโต]]โบราณในนิทานชาวบ้าน) ถูกวิวัฒนาการมาเป็นละครโนและ''เคียวเง็น''

การศึกษาทาง[[พงศาวลีวิทยา]]ของนักแสดงละครโนในศตวรรษที่ 14 ชี้ให้เห็นว่าพวกเขาเป็นสมาชิกของครอบครัวที่มีความสามารถในด้านศิลปะการแสดง ตามตำนานแล้วโรงเรียนคนปารุ () ซึ่งถือเป็นโรงเรียนละครโนที่เก่าแก่ที่สุด ก่อตั้งโดย[[ฮาตะ โนะ คาวากัตสึ]] () ในศตวรรษที่ 6 แต่อย่างไรก็ตามผู้ก่อตั้งโรงเรียนคนปารุซึ่งเป็นที่ยอมรับในหมู่นักประวัติศาสตร์คือคนปารุ กนโนกามิ ใน[[ยุคราชสำนักเหนือ-ใต้]]เสียมากกว่า จากพงศาวลีของโรงเรียนดังกล่าว คนปารุ กนโนกามิเป็นทายาทรุ่นที่ 53 ของฮาตะ โนะ คาวากัตสึ โรงเรียนคนปารุสืบทอดมาจากคณะผู้แสดง''ซารูงากุ''ใน[[ศาลเจ้าคาซูงะ]]และ[[โคฟูกูจิ|วัดโคฟูกุ]]ใน[[จังหวัดยาโมโตะ]] (ปัจจุบันคือ[[จังหวัดนาระ]])

อีกหนึ่งทฤษฎีโดยชินฮาจิโร มัตสึโมโตะ สันนิษฐานว่าละครโนมีต้นกำเนิดจากผู้ไร้วรรณะที่พยายามยกสถานะทางสังคมของตนให้สูงขึ้นด้วยการมอบความบันเทิงแก่ผู้ที่มีอำนาจในขณะนั้น กล่าวคือ[[ซามูไร]]ที่เป็นผู้ปกครองชนชั้นวรรณะ การโอนถ่ายอำนาจของ[[โชกุน]]จาก[[คามากูระ]]ไปยัง[[เกียวโต]]ในตอนต้นของ[[ยุคมูโรมาจิ]]ซึ่งถือว่าเป็นการเพิ่มอำนาจของชนชั้นซามูไรและกระชับความสัมพันธ์ระหว่างโชกุนและพระราชวัง ขณะที่ละครโนเป็นรูปแบบทางศิลปะที่เป็นที่ชื่นชอบของเหล่าโชกุน ละครโนจึงสามารถเป็นศิลปะที่สง่างามได้ผ่านการสร้างความสัมพันธ์ครั้งใหม่นี้ โดยในศตวรรษที่ 14 ด้วยแรงสนับสนุนและการอุปถัมภ์ค้ำชูจากโชกุน[[อาชิกางะ โยชิมิตสึ]] บุตรชายของคันอามิ [[โมโตกิโยะ เซอามิ|เซอามิ โมโตกิโยะ]] จึงสามารถทำให้ละครโนเป็นศิลปะการแสดงโรงละครที่มีความโดดเด่นและมีชื่อเสียงได้

=== การริเริ่มละครโนโดยคันอามิและเซอามิ ===
[[ยุคมูโรมาจิ]]ในศตวรรษที่ 14 (ค.ศ. 1336–1573) คันอามิ คิโยสึกุ และบุตรชายของเขา [[โมโตกิโยะ เซอามิ|เซอามิ โมโตกิโยะ]] ได้ตีความศิลปะการแสดงดั้งเดิมที่หลากหลายใหม่อีกครั้ง และพัฒนาละครโนให้แตกต่างไปจากแบบดั้งเดิมโดยสิ้นเชิงจนเป็นละครโนในปัจจุบัน คันอามิเป็นนักแสดงที่มีชื่อเสียงจากการเล่นเป็นหญิงอรชร เด็กชาย ไปจนถึงชายแกร่ง เมื่อเขาได้ทำการแสดงแก่[[อาชิกางะ โยชิมิตสึ]]ที่ ณ ขณะนั้นอายุ 17 ปี เป็นครั้งแรก เซอามิที่ยังเป็นเด็กอายุราว 12 ปี ในการแสดงครั้งนั้น โยชิมิตสึได้ชื่นชอบการแสดงของเซอามิและชักชวนเขาให้ไปเล่นในพระราชวัง จึงทำให้ละครโนถูกแสดงอยู่บ่อยครั้งเพื่อโยชิมิตสึตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

[[คนปารุ เซ็นจิกุ]] ซึ่งเป็นเหลนของคนปารุ กนโนกามิ ผู้ก่อตั้งโรงเรียนคนปารุ และสามีของลูกสาวของเซอามินำองค์ประกอบของ[[วากะ (กวี)]] ไปใช้ในการแสดงละครโนของเซอามิและพัฒนาให้ดีขึ้นต่อไป

ในบรรดาโรงเรียนละครโนหลักทั้ง 5 โรง มีโรงเรียน 4 โรงอันได้แก่ โรงเรียนคันเซะ ก่อตั้งโดยคันอามิและเซอามิ โรงเรียนโฮโช ก่อตั้งโดยพี่ชายคนโตของคันอามิ โรงเรียนคนปารุ และโรงเรียนคงโง โรงเรียนเหล่านี้สืบทอดมาจากคณะผู้แสดง''ซารุงากุ''ในจังหวัดยาโมโตะ [[รัฐบาลโชกุนอาชิกางะ]]ให้การสนับสนุนเพียงแค่โรงเรียนคันเซะจาก 4 โรงเท่านั้น

=== ยุคโทกูงาวะ ===
ในช่วง[[ยุคเอโดะ]] ละครโนถูกมองว่าเป็นศิลปะของชนชั้นสูงที่ได้รับการสนับสนุนจาก[[โชกุน|''โชกุน'']] และขุนนางในระบอบศักดินา ([[ไดเมียว|''ไดเมียว'']]) เช่นเดียวกันกับสามัญชนผู้มีความร่ำรวยและมากประสบการณ์ ในขณะที่[[คาบูกิ|''คาบูกิ'']]และ''[[โจรูริ]]'' () นั้นเป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นกลางที่ชื่นชอบความบันเทิงแบบใหม่ที่อยู่ในขั้นลองผิดลองถูก ละครโนจึงต้องพยายามและดิ้นรนในการคงรักษาประวัติศาสตร์ของละครโนที่ถ่องแท้และมาตรฐานการแสดงที่สูงไว้ไม่ให้เปลี่ยนแปลง ด้วยเหตุนี้จึงแทบไม่มีการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ตลอดยุคเอโดะ และเพื่อที่จะเก็บเกี่ยวแก่นสาระของการแสดงโดยนักแสดงละครโนมืออาชีพ ทุกรายละเอียดของท่าทางและตำแหน่งการยืนจะถูกทำเก็บไว้เป็นหลักฐานเพื่อสืบทอดต่อไปแก่รุ่นอื่น ๆ ในอนาคต ส่งผลให้จังหวะของการแสดงค่อย ๆ ช้าลงตามกาลเวลา

ในยุคโทกูงาวะ [[รัฐบาลเอโดะ]]ได้กำหนดให้โรงเรียนคันเซะเป็นหัวหน้าของโรงเรียนละครโน อีก 4 โรง คิตะ ชิจิดายู (ชิจิดายู โชโน) นักแสดงละครโนที่รับใช้[[โทกูงาวะ ฮิเดตาดะ]] ได้ก่อตั้งโรงเรียนคิตะ ซึ่งเป็นโรงเรียนละครโนสุดท้ายในบรรดาโรงเรียนละครโนหลัก 5 โรง

=== ละครโนสมัยใหม่หลังยุคเมจิ ===
[[ไฟล์:Nogaku-In-the_Noh-Theatre-by-Ogata-Gekko-1891.png|thumb|ในโรงละครโน ปี 1891 โดย[[โองาตะ เก็กโก]]]]
หลังจากการล่มสลายของรัฐบาลเอโดะในปี 1868 และการจัดตั้งรัฐบาลที่มีความทันสมัยใหม่ ส่งผลให้ละครโนไม่ได้รับการสนับสนุนทางการเงินจากรัฐอีกต่อไปและต้องประสบกับวิกฤติทางการเงินครั้งใหญ่ หลังจาก[[การฟื้นฟูเมจิ]]ไม่นาน ตัวเลขของผู้แสดงละครโนและเวทีละครโนลดลงอย่างเห็นได้ชัด การสนับสนุนบางส่วนจากรัฐบาลจักรวรรดิได้กลับคืนมาหลังผู้แสดงละครโนยื่นขออุทธรณ์แก่นักการทูตต่างประเทศ บริษัทที่ยังคงอยู่ตลอด[[ยุคเมจิ]]ได้ทำให้ละครโนเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางขึ้นโดยการทำการแสดงแก่สาธารณชน หรือทำการแสดงที่โรงละครในเมืองใหญ่ ๆ เช่น [[โตเกียว]]และ[[โอซากะ]]

ในปี 1957 รัฐบาลญี่ปุ่น ได้กำหนดให้''โนงากุ''เป็น[[ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จำต้องไม่ได้สำคัญของญี่ปุ่น|ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมสำคัญที่จับต้องไม่ได้]]ซึ่งส่งผลให้''โนงากุ''และนักแสดงได้รับความคุ้มครองทางกฎหมาย มีการเปิดให้บริการโรงละครโนแห่งชาติ () โดยรัฐบาลในปี 1983 เพื่อทำการแสดงและจัดหลักสูตรฝึกหัดแก่นักแสดงในการรับบทนำใน''โนงากุ'' ในปี 2008 โรงละครโนงากุได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นตัวแทนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติโดย[[ยูเนสโก]]

แม้คำว่า โน และ''โนงากุ'' จะสามารถนำมาใช้แทนกันได้ก็ตาม แต่ตามคำจำกัดความของรัฐบาลญี่ปุ่นนั้น''โนงากุ''จะครอบคลุมความหมายของการแสดงทั้งละครโนและ[[เคียวเง็น|''เคียวเง็น'']]**' โดยจะแสดง*เคียวเง็น*คั่นกลางระหว่างช่วงสับเปลี่ยนการแสดงละครโนบนเวทีเดียวกัน เมื่อเปรียบกับละครโน *เคียวเง็น*จะไม่ค่อยใช้หน้ากากและแผลงมาจากการแสดงเชิงตลกขบขันเรียก*ซังงากุ*ดังจะทราบได้จากบทพูดของการแสดง

### ผู้หญิงในละครโน
ในยุคเอโดะ ระบบสมาคม (guild system) ที่ห้ามไม่ให้ผู้หญิงทำการแสดงละครโนได้ค่อย ๆ เคร่งขรัดมากยิ่งขึ้น เว้นแต่โสเภณีชั้นสูง (courtesan) ที่สามารถเล่นดนตรีในบางโอกาสได้บ้างเป็นกรณีพิเศษ ต่อมาในยุคเมจิผู้แสดงละครโนได้มีการฝึกสอนการแสดงให้แก่สามัญชนที่มีความร่ำรวยและขุนนางซึ่งนำไปสู่โอกาสที่จะมีผู้แสดงหญิงมากขึ้นเนื่องจากผู้เข้ารับการฝึกที่เป็นผู้หญิงยืนกรานที่จะรับการฝึกจากอาจารย์ที่เป็นผู้หญิงเช่นกัน ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 โรงเรียนดนตรีโตเกียว (ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยศิลปกรรมโตเกียว) ได้อนุญาตให้ผู้หญิงเข้ารับการศึกษาได้ ทำให้กฎที่ห้ามผู้หญิงศึกษาในโรงเรียนละครโนต่าง ๆ ได้รับการผ่อนปรน ในปี 1948 และ 2004 ผู้หญิงสามารถเข้าร่วมสมาคมละครโนต่าง ๆ ได้ ในปี 2007 โรงละครโนแห่งชาติเริ่มจัดการแสดงที่มีผู้แสดงเป็นผู้หญิงในทุกปี และในปี 2009 มีนักแสดงละครโนชายประมาณ 1,200 คน และหญิงราว 200 คน

## ''โจฮากีว''
*โจฮากีว*มาจากคำว่า*[[กางากุ]]* (ดนตรีที่เล่นในพระราชวัง) แนวคิดของ*โจฮากีว*จะควบคุมทุกองค์ประกอบของละครโน เช่น การจัดเรียงลำดับ โครงสร้าง ดนตรี ความเร็วของจังหวะ และการรำของการแสดง เป็นต้น โดย *โจ* หมายถึงการเริ่มต้น *ฮา* หมายถึง การแตกหัก และ *กีว* หมายถึง รวดเร็วเร่งรัด การนำแนวคิด*โจฮากีว*ไปใช้สามารถพบเห็นได้ในจารีตประเพณีต่าง ๆ เช่น ละครโน พิธีน้ำชา กวีนิพนธ์ และการจัดดอกไม้

*โจฮากีว*จะถูกนำไปใช้ในการแสดง 5 องก์ของละครโน องก์แรกคือ*โจ* องก์ที่สอง สาม และสี่คือ*ฮา* และองก์ที่ห้าคือ*กีว* ซึ่งจากการนำแนวคิด*โจฮากีว*มาใช้ในละครโน จึงมีการแบ่งประเภทของการแสดงออกเป็น 5 ประเภท โดยองก์หนึ่งจะถูกเลือกและแสดงเป็นลำดับ ในแต่ละองก์สามารถแบ่งออกเป็น 3 ช่วง ได้แก่ ช่วงแนะนำ ช่วงพัฒนาเนื้อเรื่อง และช่วงสรุป การแสดงจะเริ่มต้นด้วยจังหวะที่ช้า (*โจ*) ค่อย ๆ เร็วขึ้น (*ฮา*) และถึงจุดสูงสุด (*กีว*)

## ผู้แสดงและบทบาท
thumb|, 1895&#x2013;1939), ครูใหญ่โรงเรียนคันเซะ

ตามขนบธรรมเนียม นักแสดงละครโนจะเริ่มการฝึกฝนตั้งแต่อายุ 3 ปี

### การฝึกหัด
เซอามิได้แบ่งการแสดงละครโนออกเป็น 9 รูปแบบ จากการเน้นอากัปกริยาท่าทางและความรุนแรงไปจนถึงการเปรียบได้ดั่งดอกไม้ที่น่าเกรงขามและความองอาจของจิตวิญญาณ

ในปี 2012 ยังมีโรงเรียนละครโนที่ยังคงเปิดการเรียนการสอน*ชิเตะ* 5 โรงได้แก่ โรงเรียนคันเซะ () โรงเรียนโฮโช () โรงเรียนคนปารุ () โรงเรียนคงโง และโรงเรียนคิตะ () ในชื่อโรงเรียนของแต่ละโรงจะมีชื่อของครอบครัวในระบบ*อิเอโมโตะ*ที่มีอำนาจในการสร้างบทละครใหม่หรือเปลี่ยนแปลงเนื้อเพลงและรูปแบบการแสดงใหม่ได้ นักแสดงที่ได้รับบทเป็น*วากิ*จะผ่านการฝึกหัดในโรงเรียนทากายาซุ () โรงเรียนฟูกูโอ () และโรงเรียนโฮโช สำหรับโรงเรียนอื่น ๆ เช่น โรงเรียนโอกูระ () และโรงเรียนอิซูมิ () จะเปิดการสอนและฝึกหัดการแสดง*เคียวเง็น* และโรงเรียนอีก 11 โรงจะฝึกการเล่นเครื่องดนตรี โดยแต่ละโรงเรียนจะมีความเชี่ยวชาญในเครื่องดนตรีใดเครื่องดนตรีหนึ่งหรืออาจมากกว่านั้นเป็นพิเศษ

สมาคมนักแสดงโนงากุ () ซึ่งนักแสดงละครโนมืออาชีพเป็นสมาชิกนั้นจะคุ้มครองและปกป้องจารีตประเพณีที่สืบต่อมาจากบรรพบุรุษ (*อิเอโมโตะ*) แต่อย่างไรก็ตาม เอกสารลับหลายฉบับของโรงเรียนคันเซะที่เขียนโดยเซอามิและคนปารุ เซ็นจิกุก็หลุดออกมาสู่ชุมชนของนักวิชาการด้านเวทีการแสดงญี่ปุ่น

### บทบาท
right|thumb|250x250px|เวทีละครโน ประกอบไปด้วย ''ชิเตะ'' (กลาง) ''วากิ'' (ขวาหน้า) สมาชิก''จิอูไต'' 8 คน (ขวา) ''ฮายาชิคาตะ'' 4 คน (หลังกลาง) และ''โคเก็ง'' 2 คน (หลังซ้าย)
สามารถแบ่งประเภทของนักแสดงละครโนได้ออกเป็น 4 ประเภทใหญ่ ได้แก่ *ชิเตะ วากิ เคียวเง็น* และ *ฮายาชิ*

# *ชิเตะ* () ตัวเอกหรือตัวชูโรง ในช่วงแรกของการแสดง *ชิเตะ*จะปรากฏตัวเป็นมนุษย์ (เรียกว่า *มาเอะชิเตะ*) ก่อนที่จะแปลงตนเป็นวิญญาณ (เรียกว่า *โนจิชิเตะ*)
#* *ชิเตะสึเระ* () ผู้ติดตามรับใช้*ชิเตะ* บางครั้งอาจย่อเหลือเพียง "*สึเระ* ()" ซึ่งครอบคลุมความหมายของคำว่า *ชิเตะสึเระ* และ *วากิสึเระ*
#* *โคเก็ง* () ผู้ควบคุมเวที มักจะมีหนึ่งถึงสามคน
#* *จิอูไต* () เป็นคณะขับร้องหมู่ มักจะประกอบไปด้วยหกถึงแปดคน
# *วากิ* () ตัวรองหรือตัวสมทบ*ชิเตะ*
#* *วากิสึเระ* () เป็นผู้ติดตามรับใช้*วากิ*
# *[[เคียวเง็น]]* () นักแสดง*เคียวเง็น*จะแสดงในช่วงการเล่นสลับฉากระหว่างองก์ () หรือสลับฉากระหว่างบทการแสดง
# *ฮายาชิ* () หรือ *ฮายาชิคาตะ* () เป็นผู้เล่นเครื่องดนตรี 4 เครื่องที่ใช้ในโรงละครโน ได้แก่ ขลุ่ย () กลองใหญ่ (, ) กลองเล็ก () และกลองไทโกะ () ส่วนขลุ่ยที่ใช้เป็นการเฉพาะในละครโนจะเรียกว่า*โนกัง* ()

บทละครโนโดยทั่วไปจะมีการขับร้องหมู่ วงมโหรี (กลุ่มของ*ฮายาชิ*) ผู้แสดงที่รับบทเป็น*ชิเตะ*และ*วากิ*อย่างน้อย 1 คน

## องค์ประกอบการแสดง
การแสดงละครโนเป็นการผสมผสานระหว่างองค์ประกอบที่หลากหลายให้อยู่ในรูปแบบเดียวกัน เช่น ความบริสุทธิ์ใสสะอาดที่สืบทอดมาจากรุ่นสู่รุ่นตามความเชื่อของลัทธิชินโต และแนวคิดแบบมินิมอลลิสม์ตามหลักสุนทรียศาสตร์ของละครโน

### หน้ากาก
thumb|หน้ากากโน ขวา: วิญญาณนักเลงสุรา (โชโจ) ทำมาจากไม้เคลือบเงากับเส้นไหมสีแดงผูกไว้โดย ฮิมิ มูเนทาดะ ยุคเอโดะ ศตวรรษที่ 19 ซ้าย: ''นากิโซะ'' บ่งบอกถึงบทบาทของเทพธิดาหรือผู้หญิงที่มีชั้นยศสูงที่ใช้ในบทละครโนเช่น ''ฮาโงโรโมะ'' และ ''โอฮาระ มิยูกิ'' ทำมาจากไม้เคลือบเงาและไม้ทาสีโดย โนรินาริ ออกแบบโดย โซอามิศตวรรษที่ 18–19
left|thumb|รูปภาพสามรูปของหน้ากากผู้หญิงเดียวกันแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงของการแสดงออกทางสีหน้าตามองศาการเอียงศีรษะที่แตกต่างกัน ในภาพเหล่านี้ หน้ากากติดอยู่บนพนังและแสงไฟคงที่ มีเพียงแต่กล้องเท่านั้นที่ขยับเปลี่ยนองศา
[left|thumb|204x204px|หน้ากากโนแบบ[ฮันเนีย ศตวรรษที่ 17 หรือ 18 ถูกประกาศขึ้นทะเบียนเป็นภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมสำคัญที่จับต้องไม่ได้]]

หน้ากากโน (, ) แกะสลักจากแท่งไม้ฮิโนกิ () และลงสีด้วยสีย้อมธรรมชาติด้วยกาวและผงเปลือกหอยที่มีเบสเป็นกลาง หน้ากากโนมีประมาณทั้งสิ้น 450 แบบที่แตกต่างกัน สามารถแบ่งออกเป็น 60 ประเภทและมีชื่อเฉพาะเป็นของตนเอง หน้ากากบางแบบอาจใช้ได้ในบทละครโนหลายบท ในขณะที่หน้ากากน้อยแบบมีความเฉพาะเจาะจงมากและสามารถใช้ได้ในบทละครโนเพียงแค่ 1 หรือ 2 บทเท่านั้น หน้ากากละครโนบ่งบอกถึงเพศสภาพ อายุ และสถานะทางสังคมของตัวละคร นอกจากนี้นักแสดงละครโนยังสามารถสวมหน้ากากเพื่อแสดงเป็นคนหนุ่มสาว ชายสูงวัย ผู้หญิง หรืออมนุษย์ (พระเจ้า ปิศาจ หรือสัตว์) แต่เฉพาะ*ชิเตะ*เท่านั้นที่จำเป็นที่จะต้องสวมหน้ากากในทุกบทละคร แม้ว่า*สึเระ*อาจสวมหน้ากากในบางโอกาสเพื่อแสดงเป็นตัวละครเพศหญิง

แม้ว่าหน้ากากจะปิดบังการแสดงออกทางสีหน้าของนักแสดงก็ตาม แต่การใช้หน้ากากในละครโนก็ไม่ได้ละทิ้งการแสดงออกดังกล่าวไปเสียทีเดียว ในทางตรงกันข้าม เจตนาหลักของการสวมหน้ากากคือเพื่อจัดระเบียบการแสดงออกทางสีหน้าให้เป็นแบบแผนผ่านการใช้หน้ากาก และกระตุ้นจินตนาการของผู้รับชมการแสดง นอกจากนี้นักแสดงยังสามารถถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึกและภาษากายในลักษณะที่ควบคุมได้ดีกว่า หน้ากากบางแบบนำเทคนิคการจัดแสงไฟเพื่อถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึกผ่านการเอียงหรือตะแคงศีรษะเพียงเล็กน้อย กล่าวคือ การแหงนศีรษะขึ้น หรือการทำหน้ากาก "สว่างขึ้น" จะทำให้หน้ากากสามารถรับแสงไฟได้มากขึ้น รูปหน้าอื่น ๆ เช่น หัวเราะ หรือยิ้ม จึงปรากฏขึ้น ในทางกลับกัน การหันหน้าลงหรือการทำหน้ากาก "มืดลง" จะทำให้หน้ากากแสดงใบหน้าเศร้าหมองหรือโกรธเคือง

หน้ากากโนเป็นสมบัติตกทอดมาจากครอบครัวและสถาบันละครโน โรงเรียนละครโนมีหน้ากากโนที่เก่าแก่และทรงคุณค่าที่สุดไว้ในครอบครองโดยจะสะสมไว้เป็นสมบัติส่วนตัวของพวกเขาและมักไม่ได้นำออกมาให้สาธารณชนได้เห็น มีการสันนิษฐานว่า หน้ากากที่มีอายุมากที่สุด ถูกเก็บไว้ในโรงเรียนละครโนที่เก่าแก่ที่สุดเช่นกัน กล่าวคือโรงเรียนคนปารุ โดยอ้างอิงจากครูใหญ่ของโรงเรียน หน้ากากนั้นถูกแกะสลักเมื่อหลายพันปีก่อนโดยเจ้าชายโชโตกุ (ค.ศ. 572–622) ขณะที่ความแม่นยำทางประวัติศาสตร์ของหน้ากากที่เจ้าชายโชโตกุแกะสลักนั้นยังคงเป็นที่ถกเถียง ตำนานดังกล่าวได้รับการกล่าวถึงในศาสตรนิพนธ์ของเซอามิในชื่อ "*ฟูชิกาเด็ง* ()" ที่ถูกบันทึกในศตวรรษที่ 14 ทั้งนี้ยังมีหน้ากากบางส่วนของโรงเรียนคนปารุที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติโตเกียวเป็นผู้เก็บรักษาและจัดแสดงไว้ให้ผู้เข้าชม

### เวที
alt=A contemporary Noh theatre with indoor roofed structure|left|thumb|โรงละครโนแบบโครงสร้างหลังคาภายในร่วมสมัย
[thumb|1: ''ฮาชิงาการิ'' 2: จุดนั่งนักแสดง''เคียวเง็น'' 3: จุดนั่งผู้ควบคุมเวที 4: [ไทโกะ|กลองไทโกะ 5: กลองใหญ่ 6: กลองเล็ก 7: ขลุ่ย 8: จุดนั่ง*จิอูไต* (คณะขับร้องหมู่) 9: จุดนั่ง*วากิ* 10: จุดยืน*วากิ* 11: จุดยืน*ชิเตะ* 12: *ชิเตะ-บาชิระ* (เสา*ชิเตะ*) 13: *เมสึเกะ-บาชิระ* (เสานำสายตา) 14: *วากิ-บาชิระ* (เสา*วากิ*) 15: *ฟูเอะ-บาชิระ* (เสาขลุ่ย)]]
เวทีละครโนโบราณ (*บูไต*) เป็นเวทีแบบเปิดโดยไม่มีส่วนหน้าของเวที (proscenium) หรือผ้าม่านที่บดบังสายตา ผู้ชมยังสามารถเห็นนักแสดงก่อนที่พวกเขาจะเดินเข้าและออกจากเวทีกลาง () ด้วย ซึ่งสร้างความใกล้ชิดระหว่างนักแสดงและผู้ชมตลอดการแสดง โรงละครโนถือเป็นว่าเป็นสัญลักษณ์และได้รับความเคารพนับถือโดยทั้งผู้แสดงและผู้ชม

ลักษณะเด่นของละครโนที่สามารถสังเกตและจดจำได้ที่สุดคือหลังคาที่มีเสาทั้ง 4 ค้ำจุนติดตั้งอยู่บนเวทีแม้ว่าโรงละครจะอยู่ภายในก็ตาม หลังคาดังกล่าวเป็นสัญลักษณ์ของความศักดิ์สิทธิ์ การออกแบบสถาปัตยกรรมของเวทีละครโนได้รับอิทธิพลมาจาก *ไฮเด็ง* (ศาลาใช้เพื่อการสักการะบูชา) หรือ *คางูราเด็ง* (ศาลาใช้เพื่อการเต้นรำบูชา) แบบชินโต หลังคายังทำให้พื้นที่บนเวทีเป็นหนึ่งเดียวกันและสื่อให้เห็นถึงเอกลักษณ์ทางสถาปัตยกรรม

เสาทั้ง 4 ที่ค้ำจุนหลังคาจะเรียกว่า*ชิเตะบาชิระ* (เสาของตัวชูโรง) *เมสึเกะบาชิระ* (เสานำสายตา) *วากิบาชิระ* (เสาของตัวสมทบ) และ *ฟูเอะบาชิระ* (เสาของผู้เป่าขลุ่ย) ตามเข็มนาฬิกาจากหลังเวทีฝั่งขวามือตามลำดับ เสาแต่ละต้นจะสัมพันธ์กับนักแสดงและอากัปกิริยาของพวกเขา เวทีจะทำด้วยต้นไซปรัสญี่ปุ่นหรือไม้ฮิโนกิที่ยังไม่ได้ขัดเงาเกือบทั้งหมด นักกวีและนักแต่งนวนิยาย โทซง ชิมาซากิ ได้เขียนไว้ว่า

อีกหนึ่งลักษณะเด่นของเวทีคือ*ฮาชิงาการิ* () หรือทางเดินของนักแสดงที่ใช้เดินเข้าเวที *ฮาชิงาการิ*แปลว่าสะพานแขวน ซึ่งสื่อความหมายโดยนัยว่าเป็นสื่อกลางที่เชื่อมโลกสองโลกให้อยู่ในระดับเดียวกัน และยังเป็นสัญลักษณ์ของธรรมชาติของละครโนโบราณที่ผีและวิญญาณมักจะปรากฏตัว เมื่อเปรียบเทียบกับ*ฮานามิจิ* () ในโรงละครคาบูกิ ซึ่งก็เป็นทางเดิน () เช่นเดียวกันกับ*ฮาชิงาการิ* แต่*ฮานามิจิ*เป็นทางเดินที่ใช้เชื่อมระหว่างสองสถานที่ในโลกเดียวกันเท่านั้น เพราะฉะนั้นแล้วจึงมีความหมายที่แตกต่างกัน

### เครื่องแต่งกาย
[thumb|เครื่องแต่งกายละครโน (''คาริงินุ'') ลายตารางและหอยสังข์ ยุคเอโดะ ศตวรรษที่ 18 จัดแสดงที่[พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติโตเกียว]]
นักแสดงละครโนจะสวมเสื้อคลุมทำจากผ้าไหมที่เรียกว่า*โชโซกุ* ตามด้วยผมปลอม หมวก และพัด ด้วยสีสันของเสื้อคลุมที่สะดุดตาและเนื้อผ้าที่เย็บปักถักร้อยอย่างประณีต เสื้อคลุมละครโนจึงจัดเป็นงานศิลปะแขนงหนึ่งด้วยตัวของมันเอง เครื่องแต่งกายโดยเฉพาะของ*ชิเตะ*นั้นจะมีความหรูหราตระการตาเป็นอย่างยิ่งจากผ้ายกที่มีความแวววาว แต่สำหรับเครื่องแต่งกายของ*สึเระ* *วากิสึเระ* และนักแสดง*เคียวเง็น*นั้นจะไม่โออ่าเท่า*ชิเตะ*

เป็นเวลาหลายศตวรรษ มุมมองของเซอามิที่ว่าเครื่องแต่งกายละครโนเป็นการเอาอย่างเสื้อผ้าที่ตัวละครจะสวมใส่จริง ๆ อย่างเช่นเสื้อคลุมของข้าราชสำนักและเครื่องแต่งกายของชาวไร่ชาวนาหรือสามัญชน แต่ในช่วงปลายศตวรรษที่ 16 เครื่องแต่งกายละครโนถูกทำให้ทันสมัยขึ้นด้วยจารีตประเพณีที่เป็นเอกลักษณ์ ในยุคเอโดะ (โทกูงาวะ) เสื้อคลุมที่ทำอย่างพิถีพิถันถูกมอบไปยังนักแสดงโดยขุนนางและซามูไรในยุคมูโรมาจิถูกพัฒนาเป็นเครื่องแต่งกายละครโน

โดยปกตินักดนตรีและคณะขับร้องหมู่จะสวม*มนสึกิ[[กิโมโน]]* (เสื้อคลุมสีดำประดับตกแต่งด้วยตราประจำตระกูลทั้ง 5) ร่วมกับ*[[ฮากามะ]]* (คล้ายกระโปรง) หรือ *คามิชิโมะ* (เครื่องแต่งกายที่เป็นการผสมผสานระหว่าง*ฮากามะ*และเสื้อกั๊กแบบไหล่กว้าง) ส่วนผู้ควบคุมเวทีจะสวมเสื้อคลุมสีดำแต่ไม่มีการประดับตกแต่งใด ๆ ลักษณะคล้ายเครื่องแต่งกายของผู้ควบคุมเวทีในโรงละครแบบตะวันตกร่วมสมัย

### อุปกรณ์ประกอบการแสดง
อุปกรณ์ประกอบการแสดงในละครโนนั้นมีความทันสมัยและเป็นสารัตถศิลป์ อุปกรณ์ประกอบการแสดงที่จะพบได้บ่อยสุดคือพัด เนื่องจากทุกตัวละครจะถือมันโดยไม่คำนึงถึงบทบาทในการแสดง คณะขับร้องหมู่และนักดนตรีอาจถือพัดในมือระหว่างเดินขึ้นเวทีหรือสอดไว้ใน*โอบิ* (สายคาดเอวรัดชุดกิโมโนให้แน่น) โดยปกติพัดจะถูกวางไว้ทางด้านของผู้แสดงและจะไม่นำออกมาอีกครั้งจนกว่าจะออกจากเวที นอกจากนี้พัดยังสามารถใช้แทนอุปกรณ์ประกอบการแสดงอื่น ๆ ที่ใช้มือถือได้ เช่น ดาบ เหยือกแก้ว ขลุ่ย หรือพู่กัน

left|thumb|174x174px|''คูโรโกะ''นั่งอยู่ด้านหลังนักแสดง
เมื่อนำอุปกรณ์การแสดงที่เป็นแบบมือถือนอกเหนือจากพัดมาใช้ก็จะถูกเก็บกลับคืนโดย*คูโรโกะ* () ที่ทำหน้าเสมือนผู้ควบคุมเวทีในโรงละครร่วมสมัย *คูโรโกะ*สามารถปรากฏตัวได้ระหว่างการแสดงกำลังดำเนินอยู่หรือจะอยู่บนเวทีจนกว่าการแสดงจะจบก็ได้ โดยทั้งสองกรณีผู้ชมจะมองเห็นพวกเขา *คูโรโกะ*จะสวมเสื้อคลุมสีดำเพื่อแสดงเป็นนัยว่าพวกเขาไม่ได้มีส่วนร่วมกับกิจกรรมบนเวทีและมองไม่เห็น

อุปกรณ์ประกอบฉากในละครโน เช่น เรือ บ่อน้ำ แท่นบูชา และระฆังจะถูกนำมาวางไว้บนเวทีก่อนที่จะเริ่มการแสดงของแต่ละองก์ถ้าต้องการ โดยทั่วไปอุปกรณ์ประกอบฉากเหล่านี้เป็นเพียงแค่สิ่งจำลองของวัตถุจริง ยกเว้นระฆังใบใหญ่เป็นกรณีพิเศษที่ถูกออกแบบเพื่อปิดบังนักแสดงในระหว่างการเปลี่ยนเครื่องแต่งกายในช่วงการแสดง*[[เคียวเง็น]]*คั่นกลาง**'

=== การขับร้องและดนตรี ===
[[ไฟล์:Noh-Hayashi.png|right|thumb|250x250px|''ฮายาชิคาตะ'' (นักดนตรี) จากซ้ายไปขวา: ''[[กลองไทโกะ]]'' กลองใหญ่ กลองเล็ก และขลุ่ย]]
โรงละครโนจะมีคณะขับร้องหมู่และวงมโหรี (กลุ่มของ''ฮายาชิ'') ที่เรียก''โนบายาชิ'' () ละครโนเป็นละครบทขับร้องที่มีเพียงผู้บรรยายพากย์เป็นบางส่วนเท่านั้น (เปรียบได้เหมือน[[อุปรากร]]) แต่อย่างไรก็ตาม การขับร้องในละครโนจะมีข้อจำกัดด้านระดับเสียงที่ยืดยาวและซ้ำหลายครั้งผ่านช่วงความกว้างของระดับความดังเสียงที่แคบ บทขับร้องจะให้น้ำหนักไปทางฉันทลักษณ์[[กลอนญี่ปุ่น]]แบบห้า-เจ็ดที่มีการจัดเรียงสำนวนอย่างเป็นระบบและเต็มไปด้วยการใช้คำอุปมาตลอดทั้งบท ช่วงการขับร้องของละครโนจะเรียกว่า''อูไต'' () และบทพูดจะเรียกว่า''คาตารุ'' () ดนตรีจะมีช่วงพักเป็นจำนวนมากระหว่างเสียงที่แท้จริง ซึ่งช่วงพักเหล่านั้นเป็นหัวใจที่แท้จริงของดนตรีในละครโน นอกจากนี้ วงมโหรี (กลุ่มของ''ฮายาชิ'') ประกอบไปด้วยนักดนตรี 4 คน หรือที่รู้จักกันในชื่อ''ฮายาชิคาตะ'' ซึ่งได้แก่ มือกลอง 3 คนที่เล่น [[กลองไทโกะ]] กลองใหญ่ กลองเล็ก ตามลำดับและคนเป่าขลุ่ย

บางครั้งนักแสดงจะพูดบทของตนหรืออธิบายเหตุการณ์จากมุมมองของอีกตัวละครหนึ่งหรือแม้กระทั่งผู้บรรยายที่ไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องกับเนื้อเรื่อง ซึ่งแตกต่างจากการขัดจังหวะของการแสดงละครโนแบบ''มูเก็ง''ที่พยายามรักษาความรู้สึกของการอยู่ในโลกอีกใบหนึ่งเป็นอย่างมาก

== บทละครโน ==
มีบทละครโนที่ยังคงอยู่จนถึงทุกวันนี้อยู่ประมาณ 2,000 เรื่อง ในบรรดาบทละครเหล่านั้น 240 เรื่องถูกแสดงโดยโรงเรียนละครโนทั้ง 5 ซึ่งได้รับอิทธิพลจากรสนิยมการชมของชนชั้นขุนนางเป็นอย่างมากใน[[ยุคเอโดะ]] ทำให้ไม่เป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นสามัญ บทละครโนสามารถจำแนกประเภทได้หลากหลายวิธี

=== ตัวละคร ===
[[ละครเวที|บทละคร]]โนสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภทใหญ่ ๆ ได้แก่

* ''เก็นไซ''โน () มีตัวละครมนุษย์และเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตามเส้นเวลาตลอดบทละคร
* ''มูเก็ง''โน () เกี่ยวข้องกับโลกเหนือธรรมชาติ ปรากฏด้วยเทพเจ้า วิญญาณ ผี หรือภาพหลอนในบทบาทของ''ชิเตะ'' ส่วนใหญ่เหตุการณ์จะเกิดขึ้นตามเส้นเวลาแบบไม่เชิงเส้น และการกระทำของตัวละครอาจมีการสลับสับเปลี่ยนระหว่างช่วงเวลาสองช่วงหรือมากกว่ารวมถึงภาพย้อนหลังในอดีต
* ''เรียวกาเกะ''โน () เป็นการผสมผสานระหว่าง''เก็นไซ''โนและ''มูเก็ง''โน ในปัจจุบันหาชมได้ยาก

ในขณะที่ ''เก็นไซ''โนใช้ความขัดแย้งทั้งภายในและภายนอกในการขับเคลื่อนโครงเรื่องและถ่ายทอดอารมรณ์ความรู้สึกออกมา ''มูเก็งโน''เป็นการแสดงที่ให้น้ำหนักไปการใช้ภาพย้อนหลังของเหตุการณ์ในอดีตหรือเรื่องราวของคนที่เสียชีวิตไปแล้วเพื่อกระตุ้นความรู้สึกของผู้ชม

=== รูปแบบการแสดง ===
นอกจากนี้ยังสามารถจำแนกประเภทละครโนได้จากรูปแบบการแสดง

* ''เงกิ''โน () เป็นบทละครที่ให้น้ำหนักไปทางการพัฒนาเนื้อเรื่องและการบรรยายการกระทำของตัวละคร
* ''ฟูรีว''โน () เป็นบทละครที่ให้น้ำหนักทางการแสดงบทเวทีที่วางแผนด้วยความประณีต มักจะมีการนำ กายกรรม อุปกรณ์ประกอบการแสดงหรือฉาก และตัวละครที่หลากหลาย

=== แก่นเรื่อง ===
[[ไฟล์:春日神社ー篠山ー翁奉納P1011774.jpg|thumb|การแสดง''โอกินะ โฮโน'' (บทละครโน) ใน[[ตรุษญี่ปุ่น|วันตรุษญี่ปุ่น]]]]
บทละครโนสามารถจำแนกประเภทตามแก่นเรื่องออกเป็น 5 ประเภท ซึ่งนับว่าสามารถใช้ได้จริงที่สุดและถูกใช้เป็นการ โดยแต่ดั้งเดิมแล้ว "การแสดงละครโน 5 องก์" จะมีแก่นเรื่องอย่างใดอย่างหนึ่งดังนี้

# ''คามิโมโนะ'' () หรือ ''วากิ''โน () โดยปกติ''ชิเตะ''จะปรากฏตัวในบทของเทพเจ้าที่จะเล่าเรื่องราวลึกลับของศาลเจ้าหรือกล่าวคำสรรเสริญต่อพระเจ้าอีกองค์อย่างเฉพาะเจาะจง บทละครโนที่มีแก่นเรื่องดังกล่าวจะมีโครงสร้างที่แบ่งออกเป็น 2 องก์ โดยจะแฝงตนเป็นมนุษย์ในองก์แรกและเปิดเผยตัวตนที่แท้จริงในองก์ที่สอง (ตัวอย่างบทละครโนเช่น ''ทากาซาโงะ'' หรือ ''ชิกูบูชิมะ'')
# ''ชูระโมโนะ'' () หรือ ''อาชูระ''โน () ซึ่งเป็นชื่อที่มาจาก[[อสูร|นรกภูมิตามความเชื่อของศาสนาพุทธ]] ตัวชูโรงจะปรากฏตัวเป็นภูติผีวิญญาณของซามูไรที่วิงวอนขอร้องแก่พระเพื่อช่วยให้ตนพ้นบาปไปจนถึงการจำลองการตายของเขาอีกครั้งในเครื่องแบบรบเต็มยศ (ตัวอย่างบทละครโนเช่น ''นามูระ'' หรือ ''อัตสึโมริ'')
# ''คัตสึระโมโนะ'' () หรือ ''อนนะโมโนะ'' () มี''ชิเตะ''รับบทเป็นผู้หญิง เพลงและท่ารำของละครโนที่อ่อนโยนสละสลวย สะท้อนให้เห็นถึงการเคลื่อนไหวที่อ่อนช้อยซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของตัวละครผู้หญิง (ตัวอย่างบทละครโน เช่น ''บาโชะ'' หรือ ''มัตสึกาเซะ'')
# ยังมีบทละครโนจิปาถะอื่น ๆ อีก 94 บทที่ถูกแสดงในลำดับที่ 4 ของการแสดงละครโน 5 องก์ ซึ่งประกอบไปด้วยประเภทย่อยได้แก่ ''เคียวรังโมโนะ'' () ''อนเรียวโมโนะ'' () ''เก็นไซโมโนะ'' () และอื่น ๆ (ตัวอย่างบทละครโน เช่น ''อายะ โนะ สึซูมิ'' หรือ ''คินูตะ'')
# ''คิริ''โน () หรือ ''โอนิโมโนะ'' () จะปรากฏ''ชิเตะ''เป็นภูตผีปีศาจ และมักถูกเลือกจากความสามารถในการเคลื่อนไหวอย่างฉับพลันของผู้แสดง ''คิริ''โนจะถูกแสดงในช่วง 5 นาทีสุดท้ายของการแสดงละครโน 5 องก์ มีบทละครโนประมาณ 30 บทที่ตกอยู่ในประเภทนี้ซึ่งมีความยาวที่สั้นกว่าประเภทอื่น ๆ

นอกจากการจำแนกบทละครโนตามแก่นเรื่อง 5 ประเภทด้านบน ''โอกินะ'' () หรืออาจเรียก ''คามิอูตะ'' มักจะถูกนำมาแสดงในช่วงต้นการแสดงละครโน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวันปีใหม่ วันนักขัตฤกษ์ และโอกาสพิเศษอื่น ''โอกินะ''เป็นการรำที่ผสมผสานมาจากพิธีกรรมทาง[[ชินโต|ลัทธิชินโต]]และถือได้ว่าเป็นประเภทของบทละครโนที่เก่าแก่ที่สุด

=== บทละครโนที่มีชื่อเสียง ===
ตารางด้านล่างเป็นการคัดเลือกบทละครโนที่มีชื่อเสียงโดยโรงเรียนคันเซะ


== ศัพยวิทยาทางสุนทรียศาสตร์ ==
เซอามิและเซ็นจิกุได้บรรยายคุณลักษณะของนักแสดงละครโนที่จำเป็นต่อการทำความเข้าใจละครโนให้เป็นรูปแบบทางศิลปะอย่างหนึ่ง

* ***ฮานะ*** () ใน''คาเด็นโช'' (คู่มือการจัดดอกไม้) ของเซอามิได้เขียนอธิบายความหมายของคำว่า''ฮานะ''ไว้ว่า "เมื่อคุณเชี่ยวชาญเรียนรู้ความลับของทุกสรรพสิ่งและผ่านความเป็นไปได้ในทุก ๆ ทางแล้ว ''ฮานะ''ที่ไม่เคยสูญสิ้นหายไปจะยังคงอยู่"  นักแสดงละครโนที่แท้จริงจะพยายามสร้างความสัมพันธ์กับผู้ชมที่หาได้ยากในทำนองเดียวกันกับการเพาะปลูกดอกไม้ นอกจากนี้ยังสังเกตได้ว่า ''ฮานะ''หรือดอกไม้ สมควรที่จะได้รับการชื่นชมโดยผู้ชม ''ฮานะ''สามารถแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบ ได้แก่ ''ฮานะ''แบบที่แสดงให้เห็นถึงความสวยงามของดอกไม้อันอ่อนเยาว์ซึ่งจะผ่านไปตามกาลเวลา นอกจากนี้''ฮานะ''แบบที่จะสร้างและแบ่งปันความสวยงามโดยสมบูรณ์ของดอกไม้ตลอดการแสดง
* ***ยูเก็ง*** () ''ยูเก็ง''เป็นแนวคิดที่มีคุณค่าอย่างยิ่งในศิลปะรูปแบบต่าง ๆ ของวัฒนธรรมญี่ปุ่น ในอดีตหมายความว่าความงดงามหรือสง่างาม ใช้เพื่อสื่อถึงความความสวยงามสมบูรณ์แบบใน''[[วากะ]]'' (กวีญี่ปุ่น) ''ยูเก็ง'' นั้นเป็นสิ่งงดงามที่มองไม่เห็น มักจะรู้สึกได้มากกว่ามองเห็นในงานศิลปะ คำศัพท์นี้ยังถูกนำมาใช้ในละครโนซึ่งสื่อถึงความงดงามยิ่งยวดของปรโลก รวมถึงการอาลัยอาวรณ์ที่สง่างามของผู้แสดง ปรากฏในบทเศร้าโศรกหรือความสูญเสีย
* ***โรจากุ*** () ''โร'' หมายถึงแก่ และ''จากุ'' หมายถึงความสงบเงียบ ''โรจากุ''เป็นขั้นสุดท้ายของการพัฒนาฝึกฝนทักษะการแสดงของนักแสดงละครโน โดยพวกเขาจะกำจัดการเคลื่อนไหวหรือการส่งเสียงที่ไม่จำเป็น ทิ้งไว้แต่เพียงการถ่ายทอดแก่นแท้ของฉากหรือการกระทำ
* ***โคโคโระ*** หรือ ***ชิน*** () หมายถึงหัวใจ จิตใจ หรือทั้งสอง ''โคโคโระ''ในละครโนที่เซอามิกล่าวไว้ในคำสอนของเขาถูกจำกัดความในความหมายของจิตใจมากกว่า ในการที่นักแสดงละครโนจะสามารถรู้ซึ้งถึง''ฮานะ''ได้ พวกเขาจะต้องผ่านเข้าไปสู่สภาวะไร้ความคิดหรือ''มูชิน'' ()
* ***เมียว*** () เสน่ห์ของนักแสดงละครโนที่สามารถทำการแสดงได้อย่างพริ้วไหว
* ***โมโนมาเนะ*** () เจตจำนงของนักแสดงละครโนที่จะเคลื่อนไหวอย่างถูกต้องแม่นยำซึ่งตรงข้ามกับเหตุผลทางสุนทรียศาสตร์ที่มีความเป็นนามธรรมหรืองดงามอลังการเสียมากกว่า ''โมโนมาเนะ''มีความแตกต่างกับ''ยูเก็ง''อยู่บ้างเล็กน้อย แต่ทั้งสองแสดงให้เห็นถึงจุดจบของความต่อเนื่องยาวนานมากกว่าจะแยกออกจากกันโดยสิ้นเชิง
* ***คาบุอิชชิน**' () เป็นทฤษฎีที่ว่าเพลง (รวมถึงกวีนิพนธ์) และการรำเป็นสิ่งคู่กัน นักแสดงละครโนจึงพยายามในการถ่ายทอดให้เห็นถึงทั้งสองสิ่งดังกล่าวด้วยหัวใจและจิตใจอย่างพร้อมเพรียง

== โรงละครโนที่ยังคงอยู่ ==
ละครโนยังคงเล่นอยู่ในโรงละครตามเมืองใหญ่ต่าง ๆ ปัจจุบันมีโรงละครโนทั้งสิ้น 70 โรงทั่วประเทศญี่ปุ่น มีการเปิดการแสดงโดยนักแสดงละครโนชำนาญการหรือมือสมัครเล่น

โรงละครโนที่สนับสนุนโดยภาครัฐฯ มีทั้งสิ้น 3 โรงอันได้แก่ [[โรงละครโนแห่งชาติ]] (โตเกียว) [[โรงละครโนนาโงยะ]] และโรงละครโนโอซากะ แต่ละโรงเรียนละครโนจะมีโรงละครเป็นของตน เช่น โรงละครโนคันเซะ (โตเกียว) โรงละครโนโฮโช (โตเกียว) โรงละครโนคงโง ([[เกียวโต]]) และโรงละครโนคนปารุนาระ ([[นาระ (เมือง)|นาระ]]) นอกจากนี้ยังมีโรงละครส่วนจังหวัดและส่วนท้องถิ่นทั่วประเทศญี่ปุ่นที่ทำการแสดงโดยผู้เชี่ยวชาญและมือสมัครเล่น ในบางภูมิภาคที่มีละครโนเฉพาะพื้นที่ จะมีโรงเรียนเพื่อฝึกอบรมละครโนแบบคูโรกาวะซึ่งแยกออกจากโรงเรียนละครโนดั้งเดิมทั้ง 5 โดยสิ้นเชิง

== มารยาทของผู้ชม ==
มารยาทในการชมละครโนนั้นมีความคล้ายคลึงกับโรงละครในตะวันตกซึ่งก็คือการนั่งชมอย่างเงียบสงบ โดยจะไม่มีการใช้ แต่อาจมีการอ่าน[[อุปรากร#ลักษณะของอุปรากร|ลิเบรตโต]] (บทละคร) ในขณะชมการแสดง และเพราะว่าบนเวทีนั้นไม่มีผ้าม่าน การแสดงจะเริ่มขึ้นเมื่อผู้แสดงเดินเข้าเวทีและจบเมื่อเดินออกจากเวที โดยปกติแล้วแสงไฟในโรงละครโนจะเปิดไว้ตลอดการแสดงเพื่อสร้างความรู้สึกที่ใกล้ชิดกันระหว่างผู้แสดงและผู้ชมละครโน

ในตอนท้ายของการแสดง ผู้แสดงจะตั้งแถวตอนลึกและเดินออกอย่างช้า ๆ (เรียงลำดับจากตัวละครที่สำคัญก่อนและมีช่องว่างระหว่างผู้แสดง) ขณะที่ผู้แสดงเดินมาถึงบนทางเดิน (*ฮาชิงาการิ*) ผู้ชมจะปรบมือและหยุด จากนั้นจึงปรบมืออีกครั้งเมื่อผู้แสดงคนถัดไปเดินออกจากเวที โดยจะแตกต่างจากโรงละครตะวันตกที่จะไม่มีการโค้งคำนับหรือกลับมาทำการแสดงอีกครั้งเมื่อลงจากเวทีไปแล้ว หรือบทละครอาจจบลงด้วย*ชิเตะ*เดินออกจากเวทีเสมือนว่าเป็นส่วนหนึ่งของเนื้อเรื่อง (ยกตัวอย่างบทละครโนเช่น*โคกาจิ*) แทนที่ตัวละครทุกตัวจะมารวมตัวกันบนเวที

ช่วงสับเปลี่ยนการแสดงอาจมีการให้บริการอาหารหรือเครื่องดื่มที่ห้องโถง เช่น [[ชา]] [[กาแฟ]] หรือ*วากาชิ* (ขนมญี่ปุ่น) ในยุคเอโดะที่ทำการแสดงละครโนทั้งวัน จะมีการรับรอง*มากุโนะโออูจิ*[[เบ็นโต]] () ด้วยเช่นกัน นอกจากนี้ในงานสำคัญต่าง ๆ เมื่อการแสดงสิ้นสุดลง อาจมีการเตรียม*โอมิกิ* () ไว้บริเวณทางออกสู่ห้องโถงเฉกเช่นเดียวกันกับพิธีกรรมทาง[[ชินโต|ลัทธิชินโต]]

ผู้เข้าชมจะนั่งจากแถวหน้าของเวที ทางซ้ายของเวที และมุมซ้ายหน้าของเวทีตามลำดับ ในขณะที่เสานำสายตา (ดู ) จะบดบังการมองเห็นเวที ผู้แสดงโดยส่วนใหญ่จะอยู่บริเวณตามมุมต่าง ๆ ไม่ใช่ตรงกลาง ดังนั้นจึงมีเพียงทางเดินระหว่างที่นั่งทั้งสองฝั่งมองเห็นการแสดงได้ยากและทำให้สามารถชมการแสดงได้โดยไม่มีอะไรบดบังแม้ว่าจะนั่งอยู่ตรงไหนก็ตาม

== อ้างอิง ==


== หนังสืออ่านเพิ่มเติม ==
* Brandon, James R. (ed.) (1997). *Nō and kyōgen in the contemporary world.* (Foreword by Ricardo D. Trimillos) Honolulu: University of Hawaiʻi Press.
* Brazell, Karen (1998). *Traditional Japanese Theater: An Anthology of Plays.* New York: Columbia University Press.
* Ortolani, Benito; Leiter, Samuel L. (eds) (1998). *Zeami and the Nō Theatre in the World.* New York: Center for Advanced Study in Theatre Arts, CUNY.
* Tyler, Royall (ed. & trans.) (1992). *Japanese Nō Dramas.* London: Penguin Books. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;.
* Waley, Arthur (2009). *Noh plays of Japan*. Tuttle Shokai Inc. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;, .
* 
* [[โมโตกิโยะ เซอามิ|เซอามิ, โมโตกิโยะ]] (1984). *On the Art of the Nō Drama: The Major Treatises of Zeami.'' Trans. J. Thomas Rimer. Ed. Masakazu Yamazaki. Princeton, New Jersey: Princeton University Press.

## แหล่งข้อมูลอื่น
* Noh Events and Performance Schedule (ภาษาอังกฤษ). สมาคมเผยแพร่โนงากุ
* 
* Noh Stories in English  มูลนิธิโรงละครโนโอสึกิ
* Nō Plays -Translations of thirteen Noh plays- มหาวิทยาลัยเวอร์จิเนีย
* Virtual Reality and Virtual Irreality On Noh-Plays and Icons
* Page on the variable expressions of Noh masks
* Noh plays Photo Story and Story Paper
* "Hachi-No-Ki, A Perspective"
* nohmask.jp
* How to enjoy Noh
* Momoyama, Japanese Art in the Age of Grandeur
* Buddhism in Noh โรยาลล์ ไทเลอร์

หมวดหมู่:ศิลปะในประเทศญี่ปุ่น
หมวดหมู่:ศิลปะญี่ปุ่น
หมวดหมู่:มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติ