หน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย

**หน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย** คือหน่วยงานของรัฐที่มีอำนาจหน้าที่ในการใช้กฎหมายตามที่ได้บัญญัติไว้ ทั้งรัฐธรรมนูญ รัฐบัญญัติ ประมวลกฎหมาย หรือกฎหมายอื่น ๆ มอบอำนาจไว้ให้ในการปฏิบัติการและบังคับใช้ ภายใต้เขตอำนาจศาลที่ได้บัญญัติไว้

## เขตอำนาจ
[left|thumb|การปรากฎตัวของ[ตำรวจ|เจ้าหน้าที่ตำรวจและรถตำรวจ เป็นรูปแบบพื้นฐานในการป้อมปรามอาชญากรรม ของหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายในแต่ละท้องถิ่น]]
เขตอำนาจ คือขอบเขตที่เจ้าพนักงานบังคับใช้กฎหมายนั้น ๆ มีอำนาจในการดำเนินการสืบสวนสอบสวนหรือจับกุมตามขอบเขตอำนาจที่ได้กำหนดไว้

หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายจะมีข้อจำกัดในการใช้อำนาจของตนตามที่ได้กำหนดไว้ในกฎหมาย ซึ่งมีหลายระดับ ทั้งในระดับประเทศ เช่น คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด ในระดับภูมิภาคของประเทศ เช่น ตำรวจภูธรภาค 2 ในพื้นที่ภาคตะวันออกของประเทศไทย และในระดับระหว่างประเทศ เช่น ตำรวจสากล

หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายในระดับสากล มักจะให้การสนับสนุนกิจการรมในการบังคับใช้กฎหมายในประเทศสมาชิกของตน โดยแบ่งปันข้อมูลและข่าวสารต่าง ๆ ที่จำเป็นในการบังคับใช้กฎหมายที่สอดคล้องกับหน่วยงานในประเทศนั้น ๆ แทนการบังคับใช้กฎหมายโดยตรง เพราะไม่มีอำนาจสั่งการเหนืออธิปไตยประเทศนั้น ๆ

### ตำรวจ
[thumb|ท้องที่ของ[กองบัญชาการตำรวจนครบาล|สถานีตำรวจนครบาล กรุงเทพมหานคร]]
**เขตอำนาจการสอบสวน** หรือ เขตอำนาจสอบสวน เขตสอบสวน คือขอบเขตที่พนักงานสอบสวนมีอำนาจในการดำเนินงาน ในคดีอาญานั้นมีความสำคัญเป็นอย่างมาก เนื่องจากหากพนักงานสอบสวนดำเนินการไปทั้งที่ไม่มีอำนาจจะทำให้อัยการไม่สามารถฟ้องคดีได้สำหรับในประเทศไทย เขตอำนาจการสอบสวนจะแบ่งตามความรับผิดชอบของสถานีตำรวจที่มีอาณาเขตความรับผิดชอบในท้องที่นั้น ในพื้นที่กรุงเทพมหานครเป็น *สถานีตำรวจนครบาล* สังกัดกองบัญชาการตำรวจนครบาล นอกเหนือจากนั้นเป็น *สถานีตำรวจภูธร* สังกัดตำรวจภูธรจังหวัด อยู่ภายใต้ตำรวจภูธรทั้ง 9 ภาคทั่วประเทศ

### ศาล
**เขตอำนาจศาล** คือพื้นที่และประเภทคดีที่ศาลนั้นมีอำนาจในการพิจารณาพิพากษาคดีตามกฎหมายที่บัญญัติ ซึ่งอาจแบ่งเขตอำนาจของแต่ละศาลได้ตามลักษณะทางภูมิศาสตร์ ปริมาณคดีในท้องที่ และอำนวยความสะดวกผู้มาติดต่อราชการ

## รูปแบบหน่วยงาน
หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายมีมากมายหลายประเภท ทั้งบังคับใช้กับคนทั่วไปในชุมชนหรือประเทศ และบังคับใช้เฉพาะด้านโดยเฉพาะ เพื่อสอดส่องดูแลให้เป็นไปตามที่กฎหมายกำหนด เช่น กสทช. และเพื่อประโยชน์โดยรวมของประเทศ อาทิ กรมศุลกากร โดยในแต่ละประเทศจะมีรูปแบบการบังคับใช้แตกต่างกันไป

### ศาสนา
ในประเทศที่เคร่งศาสนา จะมีการบังคับใช้กฎหมายศาสนาอย่างเคร่งครัด เช่น กฎหมายชะรีอะฮ์ ในศาสนาอิสลามที่ครอบคลุมวิถีการดำเนินชีวิตของบุคคลและสาธารณชนที่มีพื้นฐานมาจากหลักนิติศาสตร์ (jurisprudence) ของศาสนาอิสลามสำหรับชาวมุสลิมใช้ บังคับใช้โดยตำรวจศาสนา ใช้ระบบพิจารณาคดีโดยผู้เชี่ยวชาญซึ่งเรียกว่าผู้พิพากษา ซึ่งคำตัดสินเล่านั้นเรียกว่าฟัตวา (Fatwa)

หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายศาสนานั้นมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามหลักพื้นฐานของศาสนาและประเทศ อาทิ ในประเทศซาอุดีอาระเบีย คือตำรวจศีลธรรมชื่อว่า "มุตาวา"

### กิจการภายใน
ในหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายแต่ละหน่วยงาน จะมีหน่วยตรวจสอบภายใน เพื่อตรวจสอบการทำงานของหน่วยงานนั้น ๆ ให้เป็นไปตามมาตรฐาน เช่น สำนักงานจรรยาบรรณวิชาชีพ ภายในสำนักงานสอบสวนกลาง (FBI) ของสหรัฐอเมริกา สำนักงานตรวจสอบภายใน สำนักงานตำรวจแห่งชาติของประเทศไทย โดยในบางประเทศมีการตั้งหน่วยตรวจสอบภายในองค์กรแยกออกมาจากองค์กรนั้น เช่น สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตในภาครัฐ เป็นหน่วยงานตรวจสอบการทำงานของหน่วยงานภาครัฐในประเทศไทย

### ตำรวจ

ตำรวจ คือหน่วยงานหลักในการบังคับใช้กฎหมายที่แพร่หลายที่สุดในโลก เนื่องจากมีหน้าที่และความรับผิดชอบที่เกี่ยวข้องกับคนในสังคมมากที่สุด ทั้งที่เกี่ยวกับการบังคับใช้กฎหมายโดยตรง และเกี่ยวกับการรักษาความสงบรวมถึงการเข้าถึงเหตุฉุกเฉินต่าง ๆ ที่อาจจะไม่ได้ระบุไว้ในกฎหมายในฐานะหน่วยงานแรกที่ต้องตอบสนองต่อเหตุการณ์ที่ส่งผลต่อความสงบเรียบร้อยของสังคม ซึ่งมีเขตอำนาจที่หลากหลายตามบทบัญญัติของกฎหมายนั้น ๆ เช่น ตำรวจรัฐในสหรัฐอเมริกา มีอำนาจการสืบสวนสอบสวนแค่ภายในมลรัฐที่ตัวเองสังกัด

### ทหาร

[thumb|สารวัตรทหารของ[กองทัพโปแลนด์]]
ในหน่วยหรือองค์กรทางทหาร มีหน่วยงานสำหรับบังคับใช้กฎหมายของกองทัพ เรียกว่าสารวัตรทหาร (Military police หรือ Military provost) มีสังกัดและภารกิจที่หลากหลายตามที่ได้รับมอบหมาย อยู่ในกองทัพต่าง ๆ ในทุกประเทศ

ในบางประเทศใช้กองกำลังกึ่งหทารหรือสารวัตรทหารในการบังคับใช้กฎหมายในพลเรือนด้วย เช่น ฌ็องดาร์เมอรี

สำหรับสารวัตรทหาร มีอำนาจหน้าที่หลัก ดังนี้

* ป้องกันการเกิดอาชญากรรมในกองทัพ
* สืบสวนสอบสวนคดีอาญาที่อยู่ในเขตอำนาจของศาลทหาร
* สอดส่องตรวจตราให้บุคลากรในสังกัดกระทรวงกลาโหมอยู่ในระเบียบวินัย ว่ากล่าวตักเตือนเมื่อพบการกระทำผิด
* ควบคุมจัดระเบียบการจราจรที่อยู่ในกิจการของทหาร เช่น การเคลื่อนกำลังพล การส่งกำลังบำรุง
* รักษาความปลอดภัยวัตถุตามที่ได้รับมอบหมาย และอารักขาบุคคลสำคัญ
* ปฏิบัติการเกี่ยวกับการจัดการเชลยศึก เรือนจำทหาร ทหารพลัดหลงจากหน่วย หรือพลเรือนที่ถูกกักกันในยามสงคราม ตามที่กฎหมายกำหนดให้เป็นอำนาจของฝ่ายทหาร

## รายชื่อหน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย
ตัวอย่างรายชื่อหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายในระดับต่าง ๆ ตามเขตอำนาจ

### หน่วยงานระหว่างประเทศ
* **[[องค์การตำรวจอาชญากรรมระหว่างประเทศ]]** หรือเรียก ตำรวจสากล ก่อตั้งมาเพื่อสนับสนุนองค์กรหรือหน่วยงานที่มีภารกิจในการป้องกันหรือปราบปรามอาชญากรรมระหว่างประเทศ มีสมาชิกทั้งหมด 194 ประเทศทั่วโลก

### หน่วยงานรัฐบาลกลาง
ในประเทศที่ปกครองในรูปแบบสหพันธรัฐ จะมีหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายในระดับรัฐบาลกลาง มีเขตอำนาจในการสืบสวนสอบสวนทุกรัฐภายในประเทศ อาทิ
*  **สหรัฐอเมริกา**
** 28x28px สำนักงานสอบสวนกลาง (FBI)
*  **ออสเตรเลีย**
** 23x23px สำนักงานตำรวจสหพันธ์ออสเตรเลีย

### หน่วยงานระดับรัฐ
หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายในระดับรัฐ หรือในระดับภูมิภาค ระดับจังหวัด เป็นหน่วยงานที่มีอยู่ในประเทศที่ปกครองในรูปแบบสหพันธรัฐ โดยอาจจะร่วมมือกับหน่วยงานของรัฐบาลกลาง หรือหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายระดับท้องถิ่นในการปฏิบัติงานบังคับใช้กฎหมายในรัฐหรือภูมิภาคนั้น ๆ ส่วนมากพบในทวีปอเมริกาเหนือ เอเชียใต้ และโอเชียเนีย อาทิ

*  **ออสเตรเลีย**
** ตำรวจรัฐนิวเซาท์เวลส์
** ตำรวจรัฐควีนส์แลนด์
** ตำรวจรัฐเซาท์ออสเตรเลีย
** ตำรวจรัฐแทสเมเนีย
** ตำรวจรัฐวิกตอเรีย
** ตำรวจรัฐเวสเทิร์นออสเตรเลีย

### หน่วยงานระดับชาติ
เป็นหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายกลางในระดับชาติ ส่วนมากพบในประเทศที่ปกครอบในรูปแบบรัฐเดี่ยว มีเขตอำนาจในการปฏิบัติการทั่วทั้งประเทศ อาทิ

*  **เกาหลีใต้**
** 29x29px สำนักงานตำรวจแห่งชาติเกาหลี
*  **ญี่ปุ่น**
** 19x19px สำนักงานตำรวจแห่งชาติ ต่างจากประเทศอื่นตรงที่ไม่มีตำรวจในสังกัด เป็นเพียงหน่วยงานกลางในการประสานงาน
*  **ไทย**
** 29px สำนักงานตำรวจแห่งชาติ

## หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายในประเทศไทย

### ระดับประเทศ
* 29px **สำนักงานตำรวจแห่งชาติ** ตามพระราชบัญญัติตำรวจแห่งชาติ พ.ศ. 2547 ขึ้นตรงต่อสำนักนายกรัฐมนตรี
** [thumb|[สำนักงานตำรวจแห่งชาติ (ไทย)|สำนักงานตำรวจแห่งชาติ เป็นหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายประเภทตำรวจของไทย]]*ข้าราชการตำรวจ*
* **กองบัญชาการกองทัพไทย** กองพันทหารสารวัตร กองบัญชาการกองทัพไทย กระทรวงกลาโหม
** **กองทัพบก** กรมการสารวัตรทหารบก 
** **กองทัพเรือ** กรมสารวัตรทหารเรือ
** **กองทัพอากาศ** กรมทหารสารวัตรทหารอากาศ
* **กรมสอบสวนคดีพิเศษ** สังกัดกระทรวงยุติธรรม
* **กองอาสารักษาดินแดน** สังกัดกระทรวงมหาดไทย
* **กรมศุลกากร** สังกัดกระทรวงการคลัง
* **รัฐสภา** สภานิติบัญญัติระดับชาติของประเทศไทย
** *[[ตำรวจรัฐสภา|เจ้าหน้าที่ตำรวจรัฐสภา]]* สังกัดสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร 
* **ศาลยุติธรรม**
** *[[ตำรวจศาล (ประเทศไทย)|เจ้าพนักงานตำรวจศาล]]* สังกัดศูนย์รักษาความปลอดภัย ศาลยุติธรรม
* **กรมการปกครอง**
** ''ชุดปฏิบัติการพิเศษ'' *(DOPA S.W.A.T.)* สังกัดศูนย์ปฏิบัติการบังคับใช้กฎหมายพนักงานฝ่ายปกครอง สำนักการสอบสวนและนิติการ กรมการปกครอง

##### ระดับท้องถิ่น
* **กรมการปกครอง**
** นายอำเภอ
** ปลัดอำเภอ
** กำนัน
** ผู้ใหญ่บ้าน
* **เทศบาลนคร เทศบาลเมือง เทศบาลตำบล** 
** เทศกิจ หน่วยงานหรือบุคคลที่ทำหน้าที่บังคับใช้กฎหมายและเทศบัญญัติ
* **องค์การบริหารส่วนจังหวัด**

## ดูเพิ่ม

* ตำรวจ
* ในประเทศไทย
** สำนักงานตำรวจแห่งชาติ
** กรมการปกครอง
** เทศบาลในประเทศไทย

## อ้างอิง


หมวดหมู่:การบังคับใช้กฎหมาย

หมวดหมู่:หน่วยบังคับใช้กฎหมาย