เครื่องราชอิสริยยศไทย

**เครื่องยศ** หรือ **เครื่องราชอิสริยยศ** คือ เครื่องหมายแสดงเกียรติยศ เครื่องประกอบยศ และบำเหน็จความชอบที่พระมหากษัตริย์ไทยตั้งแต่สมัยโบราณสร้างขึ้นเพื่อ พระราชทานให้แก่ ราชตระกูล ขุนนาง ข้าราชการ และบุคคลทั่วไป ที่มีตำแหน่ง หน้าที่ ความชอบในแผ่นดินให้ปรากฏตามยศชั้น และฐานันดรศักดิ์นั้น ๆ ของผู้ได้รับพระราชทาน

จากจดหมายเหตุของ นิโคลาส แซแว กล่าวถึงความหมายของเครื่องยศในสมัยกรุงศรีอยุธยาว่า* *'"เราจะรู้จักความสำคัญของขุนนางเหล่านี้ในหน้าที่สาธารณะได้ ไม่เพียงแต่จากหีบหมากพระราชทาน จากรูปพรรณและเนื้อโลหะ ขอบหลอมพอก จากฐานะของเรือที่ใช้เป็นยานพาหนะ จากดาบที่คาด หรือที่มีผู้เชิญไปข้างหน้าเท่านั้น แต่ยังจะรู้ได้จากจำนวนทาสที่ติดตามข้างหลังอีกด้วย"**''

== ประเภทของเครื่องราชอิสริยยศ ==
เครื่องราชอิสริยยศ หมายถึง เครื่องหมายแสดงเกียรติยศ เครื่องประกอบเกียรติยศ แสดงถึงความสำคัญของตำแหน่งหน้าที่และบำเหน็จความชอบที่[[พระมหากษัตริย์]]ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานแก่ผู้ที่กระทำความดีความชอบในราชการแผ่นดิน ซึ่งแต่ครั้งโบราณได้มีระเบียบประเพณียึดถือเพื่อพระราชทานแก่[[พระบรมวงศานุวงศ์]] ราชตระกูล ขุนนาง ข้าราชการที่มีตำแหน่งหน้าที่ หรือผู้ที่มีความชอบต่อแผ่นดินให้ปรากฏตามยศชั้นและฐานันดรศักดิ์เหล่านั้น เครื่องยศมักทำด้วยวัสดุที่สูงค่างดงามด้วยฝีมือช่างโบราณที่มีความประณีต วิจิตรบรรจงมีรูปลักษณ์และลวดลายที่แตกต่างกันตามลำดับชั้นยศ เมื่อมีงานสำคัญผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องยศสามารถแต่งกายและนำเครื่องยศไปตั้งเป็นเกียรติยศ และใช้สอยได้ต่อหน้าพระพักตร์ภายในท้องพระโรง โดยมีการจำแนกเครื่องยศออกเป็น 7 หมวด  ดังนี้ 

# **หมวดเครื่องสิริมงคล** ได้แก่ สังวาลและ[[แหวนนพรัตน์]] ประคำ 108 เม็ด [[ตะกรุด]] สายดิ่ง โดยบางอย่างไม่ใช่เพียงแต่เป็นเครื่องสิริมงคลอย่างเดียว ยังหมายถึงความสำคัญอันยิ่งยวดด้วย สำหรับประคำ 108 เม็ดและสายดิ่งนั้น พระราชทานให้เป็นเครื่องเตือนใจผู้ได้รับ ให้ปกครองตนและปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตและเที่ยงธรรม
# **หมวดเครื่องศิราภรณ์** พระราชทานจำกัดอยู่ในบรรดาผู้มีอิสริยศักดิ์สูง ได้แก่ พระมงกุฎ พระชฎา พระราชทานเฉพาะเจ้านายในขัตติยราชสกุล พระมาลาเส้าสูงมียี่ก่าประดับขนนกการเวกสำหรับราชสกุลชั้นเจ้าฟ้า มาลาเส้าสะเทิ้นไม่มียี่ก่าสำหรับเจ้าพระยา ส่วนหมวกทรงประพาส พระราชทานแก่ข้าราชการตำแหน่งผู้ว่าราชการเมือง สำหรับเจ้าเมืองทางใต้ที่นับถือ[[ศาสนาอิสลาม]] จะพระราชทานผ้าโพกศีรษะแทนหมวกทรงประพาส
# **หมวดเครื่องภูษณาภรณ์** ได้แก่  เสื้อที่พระราชทานตามลำดับของชั้นยศ มีหลายแบบ บางชั้นก็เดินดิ้นทองเป็นริ้วที่แขนที่คอ อาทิ [[เสื้อครุย]] ทำด้วยผ้ากรองทองหรือกรองเงิน ปักดิ้นทองเป็นดอกดวงหรือเป็นลายต่าง ๆ เช่น ลายก้านแย่ง ลายดอกกระจาย เป็นต้น นอกจากนั้น ก็มีผ้านุ่งสนับเพลา รัดประคด หรือผ้าคาดเอว 
# **หมวดเครื่องศัสตราวุธ** ได้แก่ [[หอก]] [[ง้าว]] [[ปืน]] [[กั้นหยั่น]] [[ดาบ]] หรือ[[กระบี่ (อาวุธ)|กระบี่]] โดยกระบี่ที่พระราชทานเป็นเครื่องยศนั้นมีหลายชนิด เช่น ตัวกระบี่ตีในรูปแบบธรรมดาบ้าง ทำเป็นสันปรุ คือ ปรุเนื้อเหล็กสันดาบให้เป็นลวดลายต่าง ๆ กัน เป็นต้น ฝักกระบี่มีทั้งฝักที่เรียกว่า บั้งเงิน บั้งทอง ฝักนาก ฝักทองคำเกลี้ยง ฝักทองคำจำหลักลาย และฝักทองคำลงยาราชาวดี ลักษณะของฝักก็มีทั้งชนิดที่เป็นรูปนาคเศียรเดียว นาคสามเศียร และรูปดอกบัว  
# **หมวดเครื่องอุปโภค** เป็นเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น พานหมาก หีบหมาก คนโท เจียด กาน้ำ ขันน้ำ ที่ชา กระโถน เป็นต้น โดยการพระราชทานจะต่างกันในเรื่องของวัสดุที่ใช้ผลิต ได้แก่ เครื่องอุปโภคทองคำลงยาราชาวดีจะพระราชทานแก่พระบรมวงศานุวงศ์ และสามัญชนที่ดำรงตำแหน่งสมเด็จเจ้าพระยาจนถึงพระอัครมเหสี เครื่องอุปโภคทองคำลายสลักจะพระราชทานแก่[[พระองค์เจ้าต่างกรม]]ลงมาจนถึงผู้ดำรงตำแหน่งพระยา 
# **หมวดเครื่องสูง** ได้แก่ [[ฉัตร]] อภิรุมชุมสาย บังสูรย์ บังแทรก จามร กลด พัดโบก ฉัตรเบญจา สัปทน กรรชิง และธงทิวต่าง ๆ เครื่องยศหมวดนี้ บางอย่างเป็นเครื่องแสดงอิสริยยศ บางอย่างเป็นเครื่องประกอบเกียรติยศ ส่วนมากใช้เมื่อผู้มียศไปโดยกระบวนแห่ บางอย่างตั้งหรือแขวนประกอบเกียรติยศศพ และบางอย่างใช้ในกระบวนแห่ศพ 
# **หมวดยานพาหนะ** ได้แก่ ราชรถ พระวอสีวิกากาญจน์ เสลี่ยง แคร่กัญญา เครื่องยศหมวดนี้มีการพระราชทานมาแต่โบราณ พระวอสีวิกากาญจน์ เป็นยานพาหนะสำหรับพระราชวงศ์ฝ่ายในชั้นสูง มีลักษณะคล้ายกับแคร่กัญญา แต่จะมีม่านทองสำหรับปิดกั้นไม่ให้คนภายนอกสามารถมองเห็นเจ้านายฝ่ายในได้ เสลี่ยงและแคร่กัญญามีลักษณะแตกต่างกัน คือ เสลี่ยง เป็นคานหามเปิดไม่มีหลังคา แคร่กัญญา หมายถึงคานหามประเภทมีหลังคา ขุนนางผู้ใหญ่บางตำแหน่งอาจได้รับพระราชทานทั้งสองประเภท

ปัจจุบันหลังจากที่ประเทศไทยได้ติดต่อกับตะวันตกมาตั้งแต่ช่วงต้นรัชกาลที่สี่ การพระราชทานเครื่องยศ ได้รับเอาวัฒนธรรมตะวันตกเข้ามา จึงมีการสร้างเครื่องราชอิสริยาภรณ์ขึ้นแทน ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่สี่ ที่ทำเป็นดวงดาราต่าง ๆ ในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีการตราพระราชบัญญัติและสร้างเครื่องราชอิสริยาภรณ์ตระกูลต่าง ๆ เช่น [[จุลจอมเกล้า]] [[ช้างเผือก]] [[รามาธิบดี]] เป็นต้น การพระราชทานเครื่องราชอิสริยยศ จึงงดไป เปลี่ยนไปเป็นการพระราชทาน[[เครื่องราชอิสริยาภรณ์]] เพื่อเป็นบำเหน็จความชอบในแผ่นดินแทน

== เครื่องยศขุนนางที่พระราชทานในสมัยกรุงสุโขทัย ==

สำหรับพระราชทานให้เจ้าเมือง มีดังนี้

# นางศิขรเทวี (ลูกพระสนมจากอาณาจักรกัมพุช)
# พระแสงขรรค์ชัยศรี
# ราชทินนาม (เช่น พ่อขุนศรีอินทราทิตย์)

== เครื่องยศขุนนางที่พระราชทานในสมัยกรุงศรีอยุธยา ==

* ผู้ที่มีศักดินา 10,000 ไร่ ในเมืองหลวงได้รับพระราชทาน ขี่ยั่วกรรชิงหุ้มผ้าขาว 
* ผู้ที่มีศักดินา 10,000 ไร่ ในหัวเมือง ได้รับพระราชทาน ขี่คานหามกรรชิงหุ้มผ้าขาว 
* ผู้ที่มีศักดินา 5,000 ไร่ ขี่ยั่วร่มธงยู
* ผู้ที่มีศักดินา 3,000 ไร่ ขี่ยาน
* ผู้มีศักดินา 10,000 ไร่ กินเมืองทั้งสี่ฝ่าย มีร่มปลิกสองคัน ทานตะวันเบื้อหนึ่งคู่ กรรชิงหุ้มผ้าแดงหนึ่งคัน เรือกูบแมงดาคฤสามตอน บดลาดสาวตคุกหัวท้าย นั่งหน้าสองคานหาม เก้าอี้ทอง ศิรเพศมวยทอง แตรลางโพงสามคู่และปี่กลอง หากเดินทางมาถึงด่านขนอนหลวงให้ลดเครื่องทั้งหมดลง เหลือไว้แต่กรรชิงคานหาม
* ผู้มีศักดินา 10,000 ไร่ กินเมือง เครื่องประกอบยศมีดังนี้ หมวกล่วมทอง ขี่ยั่วยานกรรชิงหุ้มผ้าขาว เรือคฤสามตอน บดลาด ขี่ยานลายทอง เจียดเงินถมยาดำ รองตลุ่ม 
* ผู้มีศักดินา 1,600 ไร่ เจียดเบื้อหักรองตลุ่มกั้ง

== เครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยา ==

เมื่อครั้งที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงตั้ง เจ้าพระยาจักรี (ร.1) เป็น สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ได้พระราชทานเครื่องยศให้เทียบเท่า [[เจ้าต่างกรม]] มีดังนี้ 

นอกจากนี้ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ยังให้เพิ่ม จางวางทนายมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงหนึ่งคน ปลัดจางวางมีบรรดาศักดิ์เป็นขุนหนึ่งคน สมุห์บัญชีมีบรรดาศักดิ์เป็นหมื่นหนึ่งคน คอยติดตามรับใช้

== เครื่องยศเจ้าพระยา ==
**สมัยกรุงศรีอยุธยา**

* แผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาธิราชที่ 1

# ลูกพระสนมเอกหนึ่งองค์ สำหรับเป็นภริยา
# เจียดทองหนึ่งคู่
# พานทองหนึ่งคู่
# เต้าน้ำทอง 
# กระบี่กั้นหยั่น 
# เสลี่ยงงา และเสลี่ยงกลีบบัว

* แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ

สำหรับขุนพิเรนทรเทพ เป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชา เจ้าเมืองพิษณุโลก

# พระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระสวัสดิราช เป็น พระอัครมเหสี
# เรือชัยพื้นดำ พื้นแดงหนึ่งคู่
# เครื่องราชกุกภัณท์

ขุนอินทรเทพ เป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช

# ลูกพระสนมเอกหนึ่งองค์
# เจียดทองหนึ่งคู่
# พานทองหนึ่งคู่
# เต้าน้ำทอง 
# กระบี่กั้นหยั่น
# เสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว 
# เครื่องสูง

หลวงศรีคงยศ เป็น เจ้าพระยามหาเสนา พระราชทานลูกพระสนม เครื่องสูง เครื่องทอง เสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว 
หมื่นราชเสน่หา เป็น เจ้าพระยามหาเทพ ได้รับพระราชทานเหมือน เจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช

ในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เมื่อครั้งตั้งเจ้าพระยาวิชชาเยนทร์ พระราชทาน เสลี่ยงงา มีคนแห่หน้า ขณะเฝ้าให้นั่งเบาะสูงหนึ่งศอก และเครื่องอุปโภค

** สมัยกรุงธนบุรี**

พระเจ้ากรุงธนบุรีพระราชทานให้เจ้าพระยาสุรสีห์ เพิ่มเติมจากสมัยอยุธยาคือ ร่มแพรแดงมีระย้า ด้ามปิดทอง  ทั้งนี้ในสมัยโบราณ ร่มเป็นเครื่องยศคู่กับคานหาม ตามบรรดาศักดิ์ กำหนดชั้นตรงที่หุ้มผ้าแดงหรือผ้าขาว ถ้าหุ้มผ้าแดงเป็นเครื่องยศของเจ้านายเทียบด้วยหลานหลวงในวัง ถ้าหุ้มผ้าขาวใช้สำหรับขุนนางสามัญชน

**สมัยกรุงรัตนโกสินทร์**



== เครื่องยศพระยา ==

พระยาผู้มีศักดินา 10,000 ไร่  



== เครื่องยศต่ำกว่าพระยา ==

บรรดาศักดิ์พระ ตำแหน่งผู้ช่วยราชการเมือง (เทียบเท่ารองผู้ว่าราชการจังหวัด) ได้รับพระราชทาน ถาดทอง คนโททอง

ตำแหน่งปลัดเมือง (เทียบเท่า ปลัดจังหวัด) ได้รับพระราชทาน เสื้อผ้าหนึ่งสำรับ ถาดกะไหล่ทอง คนโทกะไหล่ทอง 

บรรดาศักดิ์หลวงตำแหน่งยกกระบัตร (เทียบเท่า อัยการ) ได้รับพระราชทาน เสื้อผ้าหนึ่งสำหรับ ถาดเงิน คนโทเงิน

== เครื่องยศสำหรับผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ==

ในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้ยกเลิกการพระราชทานเครื่องราชอิสริยยศสำหรับขุนนางตามบรรดาศักดิ์ไป และเปลี่ยนมาพระราชทานให้แก่ผู้ที่ได้รับพระราชทาน[[เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า]]แทน



หมายเหตุ: 
*ผู้ที่ได้รับพระราชทานชั้น[[ปฐมจุลจอมเกล้า]] เทียบเท่ากับบรรดาศักดิ์ "เจ้าพระยา" 
*[[ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ]] - [[ทุติยจุลจอมเกล้า]] เทียบเท่ากับบรรดาศักดิ์ "พระยาพานทอง" 
*[[ตติยจุลจอมเกล้าวิเศษ]] เทียบเท่ากับบรรดาศักดิ์ "พระยาโต๊ะทอง" 
*[[ตติยจุลจอมเกล้า]] เทียบเท่ากับบรรดาศักดิ์ "พระ"

== เครื่องยศที่พระราชทานให้แก่ราชตระกูลในสมัยรัชกาลที่ 5 ==

**ราชตระกูลฝ่ายหน้า (บุรุษ) เมื่อโสกันต์ (โกนจุก) ราว 11-13 ชันษา**
=== [[พระมหาอุปราช]]หรือ[[สยามมกุฎราชกุมาร]] ===

# พระสุพรรณบัฏและคำประกาศ
# เครื่องราชสังกากรณ์
# พระมาลาตาดทองเกี้ยวกรอบทองคำลงยาราชาวดีประดับเพชร มียี่ก่ำทองคำลงยาประดับเพชรปีกขนนกการเวก
# พระมหาสังวาลย์นพรัตน์
# [[เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์]]
# พระแสงญี่ปุ่นฝักถมลงยาราชาวดีทรงเดิม
# พระแสงกระบี่สันปรุกร่ำทอง ฝักศีรษะนาคลงยาราชาวดีประดับพลอย
# พระแสงกั้นหยั่นลงยาราชาวดีประดับพลอยแดง
# พานหมากทองคำลงยาราชาวดี พร้อมเครื่องใน 8 สิ่งทำด้วยทองคำลงยาราชาวดี คือ มังษี 2,ผอบ 2,ซองพลู, ซองบุหรี่ มีด และ ตลับภู่พร้อมไม้แคะพระทนต์ ไม้ควักพระกรรณ
# พระเต้าทองคำลงยาราชาวดี
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลงยาราชาวดี
# ที่พระสุธารสทองคำ ประกอบด้วย สำเภาทองคำรองถ้วยหยก ถ้วยหยกฝาครอบขอบหุ้มทองคำ ถาดทองคำลายสลัก และ กาน้ำเสวยทองคำ
# ประคำทองคำ 108 เม็ดหนึ่งสาย
# สายดิ่งทองคำหนึ่งสาย
# พระสังวาลย์พระนพน้อย
# พระธำมรงค์ประจำวัน
# พระธำมรงค์มรกตเป็นพระลัญจกรประทับครั่ง
# พระลัญจกรประทับชาด
# พระที่นั่งพุดตานฝ่ายบวร
# กาน้ำเสวยทรงกระบอกทองคำลายสลัก
# พระตะกรุดโทนทองคำลงยาราชาวดี
# พระตะกรุดทองคำ 7 ดอกหนึ่งสาย

=== [[เจ้าฟ้า|เจ้าฟ้าชาย]] (สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้า) ===

# [[พระสุพรรณบัฎ|พระสุพรรณบัฏ]]
# พระเครื่องต้น
# พระเครื่องเทศ
# พระมงกุฎ หรือ พระชฎามหากฐิน
# เครื่องแต่งพระองค์ประกอบด้วย ฉลองพระองค์เครื่องปักทองแล่ง ขลิบทองคำใบ และพระภูษาขาว
# [[เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์]]
# พระสังวาลย์พระนพรัตน์น้อย
# พระแสงญี่ปุ่นฝักถมลงยาราชาวดี
# พระแสงกระบี่ปรุคร่ำทอง ฝักและด้ามศีรษะนาคลงยาราชาวดีประดับพลอย
# พระแสงกั้นหยั่นลงยาราชาวดีประดับพลอย
# พานหมากเสวยทองคำลงยาราชาวดีพร้อมเครื่องใน 8 สิ่ง
# พระเต้าทองคำลงยาราชาวดี
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลงยาราชาวดี
# หีบหมากเสวยทองคำลงยาราชาวดี
# ที่พระสุธารสทองคำ
# กาน้ำเสวยทองคำทรงกระบอก
# พระประคำทองคำ
# พระสายดิ่ง
# พระธำมรงค์นพเก้า
# พระธำมรงค์ประจำวันทองคำรูปหนู
# พระธำมรงค์มรกตเป็นพระลัญจกรประทับครั่ง
# พระลัญจกรประทับครั่ง
# [[แหวนนพรัตน์|พระธำมรงค์นพรัตน์]]
# พระตะกรุดโทนทองคำลงยาราชาวดี
# พระตะกรุดทองคำ 7 ดอกหนึ่งสาย

=== [[พระองค์เจ้า|พระองค์เจ้าชายทรงกรม]] ===

# พระสุพรรณบัฏ
# พระชฎามหากฐิน
# พระเครื่องต้น
# เครื่องแต่งพระองค์
# พระสังวาลย์พระนพรัตน์น้อย
# พานหมากเสวยทองคำลงยาราชาวดี พร้อมเครื่องใน 8 สิ่ง
# พระเต้าทองคำลายสลัก พร้อมพานรอง
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลงยา
# หีบหมากเสวยทองคำลงยา

สำหรับพระองค์เจ้าชาย ที่ไม่ทรงกรมจะได้รับพระราชทานเช่นเดียวกับพระองค์เจ้าทรงกรม แต่ไม่ลงยา

=== [[หม่อมเจ้า|หม่อมเจ้าชาย]] ===

# เครื่องแต่งพระองค์
# พานหมากเสวยทองคำลายสลักกลม พร้อมเครื่องในทองคำลายสลัก 8 สิ่งคือ มังษี 2, ผอบ 2, ซองพลู, ซองบุหรี่ มีด ตลับภู่
# คนโททองคำลายสลักพร้อมพานรอง
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลายสลัก
# หีบหมากทองคำ

=== [[หม่อมราชวงศ์]] ===

ไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนว่าได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยยศอย่างไร แต่สันนิษฐานว่าจะได้รับพระราชทานในชั้นเดียวกับขุนนางสามัญชนบรรดาศักดิ์ คุณพระ คือ

# พานหมากทองคำลายสลักพร้อมเครื่อง 8 สิ่ง
# คนโททองคำลายสลัก พร้อมพานรอง
# กระโถนเงิน

== ฝ่ายใน (สตรี) ==

=== [[ฐานันดรศักดิ์ไทย|พระบรมราชินี]] ===

# ราชกกุธภัณฑ์ ประกอบด้วย ฉัตร 7 ชั้น มงกุฎ (ครอบมงกุฎ) และฉลองพระบาท
# พระสุพรรณบัฏ
# ศิราภรณ์ พร้อมครอบมงกุฎ
# [[เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์]]
# พระสังวาลย์ประกอบด้วย พระสังวาลย์นพรัตน์น้อย พระมหาสังวาลย์นพรัตน์น้อย 
# พระธำมรงค์นพรัตน์ และพระธำมรงค์ประจำวัน
# พระราชลัญจกรประทับครั่ง 
# เครื่องสูง ประกอบด้วย พระมหาเศวตฉัตร 7 ชั้น บังแซก พัดโบก พระกลด จามร 
# เครื่องประโคม
# พระราชยาน
# เครื่องนมัสการ
# เครื่องราชินูปโภค ประกอบด้วย 
## พานพระศรีลงยาราชาวดีขอบฝังทับทิม พร้อมด้วยจอกทองคำลงยาราชาวดี  ผอบทองคำลงยาราชาวดียอดปริกประดับเพชร ซองพระศรีทองคำขอบบนล่างประดับทับทิม ตลับภู่ประดับทับทิมและเพชร มีไม้ควักพระกรรณ มีดด้ามทองคำลงยาประดับทับทิม
## พระสุพรรณศรีทองคำลงยาราชาวดีขอบประดับทับทิม
## ขันพระสุธารสทองคำลงยา พร้อมพานรองลงยาราชาวดีขอบประดับพลอยแดง และจอกทองคำลงยา
## ขันสรงพระพักตร์ทองคำลงยา พร้อมพานรองลงยาของประดับทับทิมและคลุมปัก 
## หีบพระศรีทองคำลายกอบัวตรามงกุฎประดับเพชร ทับทิม มรกต มีตลับทองคำลงยาลายกอบัว ที่ฝาตลับมีมงกุฎพร้อมเพชรล้อมสามชั้น
## กาพระสุธารสทองคำลงยามีสร้อยโยงพร้อมพานรองทองคำของประดับเพชร
## กล่องตราพระจุลจอมเกล้า พร้อมตลับซีก 4 ตลับ พร้อมพานรองลงยาราชาวดี ขอบประดับทับทิม
# เครื่องนมัสการ
# พระราชยาน
# เรือพระที่นั่ง
# พระโกศทองใหญ่
# พระกลด

=== สยามบรมราชกุมารี ===

ตัวอย่างเช่น เครื่องราชอิสริยยศสำหรับ[[สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี]] (เทียบเท่า[[เจ้าต่างกรม]]ชั้นกรมสมเด็จพระ) หรือ [[กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข]] ให้รับ พระราชบัญชา (คือคำสั่งของสมเด็จพระเทพฯ)

# พระสุพรรณบัฏและคำประกาศ
# พระสัปตปฎลเศวตฉัตร (ฉัตร 7 ชั้น)
# เครื่องราชอลังกรณ์
# พระมหาสังวาลย์นพรัตน์
# [[เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์]]
# พานหมากเสวยทองคำลงราชาวดีพร้อมเครื่องใน 8 สิ่ง คือ มังษี 2 ผอบ 2 ซองพระศรี ซองพระโอสถมวน มีด และตลับภู่ พร้อมไม้ควักพระกรรณ 1 คู่
# พระเต้าทองคำลงยาราชาวดี
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลงยา
# หีบพระศรีทองคำลงยา
# ที่พระสุธารสทองคำ
# พระสังวาลย์พระนพรัตน์น้อย
# พระธำมรงค์นพรัตน์
# พระธำมรงค์ประจำวัน
# พระธำมรงค์มรกต (เป็นพระลัญจกรประทับครั่ง)
# พระลัญจกรประทับชาด
# พระที่นั่งพุดตานฝ่ายบวร
# พระราชยานกง
# ขันพระสุธารสทองคำลงยาขอบประดับทับทิม พร้อมพานรองและจอกทองคำลงยาราชาวดี
# ขันสรงพระพักตร์ทองคำลงยาพร้อมพานรองลงยาขอบประดับทับทิมและคลุมปัก
# กล่องตราพระจุลจอมเกล้าพร้อมตลับซีก 4 ตลับ พร้อมพานรองทองคำลงยาขอบประดับทับทิม

=== [[เจ้าฟ้า|เจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายใน]] ===

# พระสุพรรณบัฏและคำประกาศ
# ศิราภรณ์
# สังวาลย์
# พระธำมรงค์นพรัตน์
# [[เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์]]
# [[เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์]]
# พานพระศรีทองคำลงราชาวดี ขอบประดับทับทิม พร้อมเครื่องในคือ จอกทองคำลงยาราชาวดี ผอบทองคำยอดปริกประดับเพชร ซองพระศรีขอบประดับเพชร ตลับภู่ประดับเพชรและทับทิม มีไม้ควักพระกรรณ มีดด้ามหุ้มทองคำลงยาประดับพลอย
# ขันพระสุธารสทองคำลงยา พร้อมจอกทองคำลงยา พร้อมพานรองทองคำลงยา ขอบประดับทับทิม
# ขันสรงพระพักตร์ทองคำลงยา พร้อมพานรองทองคำลงยาขอบประดับทับทิมและคลุมปัก
# หีบพระศรีทองคำลงยา หลังตรามงกุฎประดับเพชร
# กาพระสุธารสทองคำมีสร้อยโยง พร้อมพานรองกา
# กล่องตราจุลจอมเกล้าพร้อมพานรองลงยาขอบประดับทับทิม
# พระราชยาน

=== [[พระองค์เจ้า|พระองค์เจ้าต่างกรมฝ่ายใน]] ===

# พระสุพรรณบัฏ
# เครื่องศิราภรณ์ (มงกุฎ)
# เครื่องแต่งพระองค์
# เครื่องสังวาลย์พระนพรัตน์น้อย
# พานหมากเสวยทองคำลงยา พร้อมเครื่องในทองคำลงยา 8 สิ่งคือ มังษี 2  ผอบ 2 ซองพระศรี ซองพระโอสถมวน มีด และตลับภู่พร้อมไม้ควักพระกรรณ
# กาพระสุธารสทองคำ พร้อมถาดรอง
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลงยา
# หีบพระศรีไม้แดงหุ้มทองคำลงยา หลังตราจุลมงกุฎประดับเพชร
# ราชยาน

ส่วนพระองค์เจ้าไม่ทรงกรมได้รับพระราชทานเช่นเดียวกับพระองค์เจ้าทรงกรมแต่ไม่ลงยา

=== [[หม่อมเจ้า|หม่อมเจ้า (ฝ่ายใน)]] ===

# เครื่องแต่งพระองค์
# พานพระศรีทองคำลายสลักกลม พร้อมเครื่องในทองคำลายสลัก 8 สิ่งได้แก่ มังษีทองคำลายสลัก, ผอบทองคำลายสลัก, ซองพระศรีทองคำลายสลัก,  ซองพระโอสถมวนทองคำลายสลัก, มีดด้ามหุ้มทองคำลายสลัก และตลับภู่ทองคำลายสลัก
# บ้วนพระโอษฐ์ทองคำลายสลัก
# เต้าน้ำทองคำลายสลัก
# หีบพระศรีไม้แดงหุ้มทองคำลงยา
# ราชยาน

สำหรับ หม่อมราชวงศ์ (ฝ่ายใน) ไม่มีหลักฐานปรากฏว่าได้รับพระราชทานเครื่องยศอะไร

=== [[พระสนม]] ===

* **พระภรรยาเจ้า (พระราชชายา, พระวรราชชายา)** ได้รับพระราชทาน
# หีบพระศรีทองคำลงยาราชาวดี ประดับรัตนชาติ
# พานพระศรีทองคำลายสลักลงยาราชาวดีพร้อมเครื่อง 8 สิ่งคือ มังษีทองคำลายสลัก, ผอบทองคำลายสลัก, ซองพระศรีทองคำลายสลัก, ซองพระโอสถมวนทองคำลายสลัก, มีดด้ามหุ้มทองคำลายสลัก และตลับภู่ทองคำลายสลัก
# พระสุพรรณศรีทองคำลายสลักลงยาราชาวดี
* **พระสนมเอก** ที่ถือศักดินา 1,000 ไร่ ได้รับพระราชทาน
# หีบหมากทองคำลายสลัก
# พานหมากทองคำลายสลักพร้อมเครื่อง 8 สิ่งคือ มังษีทองคำลายสลัก, ผอบทองคำลายสลัก, ซองพลูทองคำลายสลัก, ซองบุหรี่ทองคำลายสลัก, มีดด้ามหุ้มทองคำลายสลัก และตลับภู่ทองคำลายสลัก
# กระโถนทองคำลายสลัก 
* **คุณท้าวนางสนองพระโอษฐ์** ถือศักดินา 1,000 ไร่ ได้รับพระราชทาน หีบหมากทองคำจำหลักเชิงชาย, กาทองคำจำหลักเชิงชาย, ขันล้างหน้าทองคำพร้อมพานรอง, กระโถนทองคำจำหลักเชิงชาย, โต๊ะเงิน
* **พระสนม** ได้รับพระราชทาน หีบหมากทองคำลายสลักลงยาราชาวดี, พานทองคำ
* **เจ้าจอมมารดา** ได้รับพระราชทาน หีบหมากทองคำลายสลัก, พานทองคำ
* **เจ้าจอม**  ได้รับพระราชทาน หีบหมากทองคำ
* **นางอยู่งาน**, **นางพระกำนัล** ได้รับพระราชทาน หีบหมากเงินกะไหล่ทอง

=== สตรีผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ===
* ชั้นที่ 1 [[ปฐมจุลจอมเกล้า]] ฝ่ายใน  **ป.จ.**

# กระโถนทองคำ
# หีบหมากไม้แดงทองคำลงยา
# กาทองคำ พร้อมโต๊ะทอง
# ขันน้ำทองคำ
# ผ้าปักทองแล่ง
* ชั้นที่ 2 [[ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ]] ฝ่ายใน  **ท.จ.ว.** (เนื่องจากผู้ที่พระราชทานในชั้น **ป.จ.** และ **ท.จ.ว**. มีบรรดาศักดิ์เสมอภรรยาของขุนนางชั้น**เจ้าพระยา** ในสมัยก่อน จึงโปรดให้ผู้ที่ได้รับพระราชทานใน 2 ชั้นนี้ใช้คำนำหน้านามว่า [[ท่านผู้หญิง]] ได้ เมื่อสมรสแล้ว) เครื่องยศเหมือนสตรีที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ปฐมจุลจอมเกล้า แต่จะไม่ได้รับพระราชทาน ขันนํ้าทองคำ

ผู้ที่ได้รับพระราชทานชั้นที่ต่ำกว่านี้ คือ [[ทุติยจุลจอมเกล้า]] (ท.จ.) ฝ่ายใน [[ตติยจุลจอมเกล้า]] (ต.จ.) ฝ่ายใน [[จตุตถจุลจอมเกล้า]] (จ.จ.) ฝ่ายใน ได้รับพระราชทานหีบหมากทองคำปักดวงตราเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า และ ผ้าแพรห่ม

สตรีผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ **ท.จ.**, **ต.จ.** และ **จ.จ.** จะมีบรรดาศักดิ์เสมอภรรยาของขุนนางชั้น **พระยา''' สามารถใช้คำนำหน้านามว่า คุณหญิง ได้ เมื่อสมรสแล้ว (แต่หากมียศหรือตำแหน่งอื่นเพิ่มเติม ก็อาจได้รับพระราชทานเครื่องยศเพิ่มอีกเป็นกรณีไป)

## อ้างอิง

* หนังสือเครื่องอิสริยยศพระบรมราชวงศ์กรุงรัตนโกสินทร์ โดย ศ.ดร.ม.ร.ว. สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์
* หนังสือเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
* หนังสือวิวัฒนาการเงินตราไทย กรมธนารักษ์

## แหล่งข้อมูลอื่น

* กรมธนารักษ์ 
* ศาลาเครื่องราชอิสริยยศ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์ 

หมวดหมู่:ยศศักดิ์ไทย