เจ้าคุณจอมมารดาสำลี ในรัชกาลที่ 4

**เจ้าคุณจอมมารดาสำลี** (สกุลเดิม บุนนาค, พ.ศ. 2378 – 21 มกราคม พ.ศ. 2443) เป็นพระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระชนนีในสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี เป็นลูกพี่ลูกน้องในสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) อดีตผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  ท่านจึงได้รับการยกย่องเป็น "เจ้าคุณจอมมารดา" ใน พ.ศ. 2443

ครั้นเจ้าคุณจอมมารดาสำลีถึงแก่พิราลัยเมื่อ พ.ศ. 2443 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าให้ชักศพไปไว้ที่หอวิเพทพิทยาในพระบรมมหาราชวัง เพื่ออำนวยความสะดวกแก่สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร รวมทั้งพระราชทานพระโกศกุดั่นน้อยประกอบศพเป็นกรณีพิเศษ

## ประวัติ
เจ้าคุณจอมมารดาสำลี เป็นธิดาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) และขรัวยายคล้าย (บางแห่งให้ข้อมูลว่ามารดาชื่อ น้อย) เกิดเมื่อ พ.ศ. 2378 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว บุรพชนของเจ้าคุณมารดาสำลีฝั่งบิดา มาจากราชินิกุลบุนนาคซึ่งสืบสันดานมาจากเฉกอะหมัด ขุนนางแขกเจ้าเซ็นเชื้อสายเปอร์เซียมาแต่กรุงเก่า กับราชินิกุลบางช้างที่มีเชื้อสายมอญ ซึ่งล้วนเป็นสายสกุลที่มีความสัมพันธ์สืบเนื่องกับราชวงศ์จักรี 

ใน *พงษาวดารราชินิกูลบางช้าง* และ *ราชินิกูลในรัชชกาลที่ ๓* ระบุไว้ตรงกันว่า เจ้าคุณจอมมารดาสำลี มีมารดาชื่อ น้อย  โดย *ราชินิกูลในรัชชกาลที่ ๓* ระบุว่า คุณหญิงน้อย เป็นธิดาของคุณหญิงม่วง และเป็นหลานสาวของคุณชายชูโต (ต้นสกุลชูโต, แสง-ชูโต และสวัสดิ์-ชูโต) พระเชษฐาในสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี ส่วน *พงษาวดารราชินิกูลบางช้าง* ระบุเพียงนามว่า หม่อมน้อย อันเป็นคำนำหน้านามสำหรับอนุภรรยา 

เจ้าคุณจอมมารดาสำลีรับราชการฝ่ายในเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโอรส-ธิดา 5 พระองค์ คือ 
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายแดง สิ้นพระชนม์แต่ยังทรงพระเยาว์
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงเขียว (รัชกาลที่ 4 ทรงออกพระนามว่า "หญิงเล็ก") สิ้นพระชนม์ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุษบงเบิกบาน
# สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงทิพยรัตนกิริฏกุลินี
นอกจากเจ้านายทางญาติฝ่ายชายมีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้อง ของ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) เป็นบุตรชายคนโตของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) ทรงเป็นพี่ชายร่วมบิดาและมารดาเดียวกันกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) และเนื่องด้วยของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ทรงดำรงตำแหน่งเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกด้วย

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาเจ้าจอมมารดาสำลีเป็น **เจ้าคุณจอมมารดาสำลี** เมื่อวันที่ 21 กันยายน พ.ศ. 2443 ซึ่งพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรีได้มีพระหัตถเลขาถึงสมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ในเรื่องนี้ ความตอนหนึ่งว่า

## ถึงแก่พิราลัย
[thumb|สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี  (ประทับขวา) เจ้าคุณจอมมารดาสำลี (นั่งกลาง) [สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร|สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร (ประทับซ้าย) และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงทิพยรัตนกิริฏกุลินี (ทรงยืน)]]
เจ้าคุณจอมมารดาสำลีถึงแก่พิราลัยในรัชกาลที่ 5 เมื่อวัน 21 มกราคม พ.ศ. 2443 เวลาเที่ยง ณ บ้านตำบลหน้าวัดชิโนรสารามวรวิหาร สิริอายุ 65 ปี เวลาหนึ่งทุ่มพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ ได้ร่วมรดน้ำศพ แล้วย้ายศพมาไว้ที่หอนิเพทพิทยา ในพระบรมมหาราชวัง ซึ่งขัดต่อพระราชประเพณีในการที่จะนำศพสามัญชนที่เสียชีวิต เข้ามายังพระบรมมหาราชวัง แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้เหตุผลว่าเพื่ออำนวยความสะดวกแก่พระราชเทวีและสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร ในการบำเพ็ญกุศลศพ และยังทรงพระกรุณาฯ ให้ใช้คำว่า พิราลัย แก่เจ้าคุณจอมมารดาเป็นกรณีพิเศษ นอกจากนี้ยังได้รับพระราชทานโกศกุดั่นน้อยประกอบศพ อีกด้วย

ได้รับพระราชทานเพลิงบุพโพเมื่อวันที่ 1 ธันวาคม ร.ศ. 120 และรับพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุผ้าขาวจตุรมุขยอดมณฑป ท้องสนามหลวง ได้รับพระราชทานโกศกุดั่นใหญ่ประกอบศพ เมื่อวันที่ 15 มกราคม ร.ศ. 120

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์

## อ้างอิง

* วิบูล วิจิตรวาทการ, สตรีสยามในอดีต, สร้างสรรค์บุ๊คส์, 2542, ISBN 974-7377-292
* แสงเทียน ศรัทธาไทย, สามราชินีคู่บัลลังก์ ร.๕, มหรรณพ, 2539, ISBN 974-914-830-4

หมวดหมู่:พระภรรยาในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:เจ้าคุณจอมมารดา
หมวดหมู่:สกุลบุนนาค
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายใน)
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางกอกน้อย