ยมกปกรณ์อรรถกถา

**ยมกปกรณ์อรรถกถา** เป็นคัมภีร์อธิบายยมกปกรณ์ ในพระอภิธรรมปิฎก ซึ่งยมกปกรณ์นี้ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่ ประกอบด้วย

* มูลยมก คือ ธรรมเป็นคู่อันเป็นมูล
* ขันธยมก คือ ธรรมเป็นคู่ คือขันธ์
* อายตนะยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือสังขาร 
* ธาตุยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือธาตุห้า
* สัจจยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือสัจจะ 
* สังขาร คือ ธรรมเป็นคู่คือสังขาร 
* อนุสสัยยมก คือ ธรรมเป็นคู่คืออนุสัย (กิเลสอันนอนเนื่องด้วยในสันดาน) 
* จิตตยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือจิต
* ธัมมยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือธรรม 
* อินทรียยมก คือ ธรรมเป็นคู่คืออินทรีย์  

การจำแนกเป็นคู่ ๆ นี้ เป็นไปตามอำนาจของยมก หรือธรรมที่ถูกจำแนกเป็นคู่ ๆ ทั้ง 10 ประการ มีลักษณะเป็นการถามถึงลักษณะของธรรมหนึ่ง แล้วตอบด้วยธรรมที่มีลักษณะเป็นคู่กับธรรมนั้น ๆ ดังในอรรถกถาอธิบายว่า "ในยมกทั้ง 10 อย่างนี้ ยมกหนึ่ง ๆ ชื่อว่าคู่ เพราะแสดงไว้ด้วยอำนาจของยมกทั้งหลาย คือคู่ ด้วยประการฉะนี้ ปกรณ์นี้ทั้งหมด พึงทราบว่า ชื่อว่ายมก เพราะรวบรวมคู่ทั้งหลายเหล่านี้ไว้"

## ผู้เขียน
ยมกปกรณ์อรรถกถา รจนาขึ้นโดยพระพุทธโฆสะ หรือ พระพุทธโฆษาจารย์ ดังปรากฏในนิคมคาถาว่า "ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) ปรารภอรรถกถาแห่งปกรณ์ยมกนั้น เพื่อแสดงวิธีกำหนดพระบาลีและนัยแห่งอรรถในคำปุจฉาวิสัชนา" ซึ่งยมกปกรณ์อรรถกถา เป็นส่วนหนึ่งของปัญจปกรณัฏฐกถา หรือ อรรถกถาอธิบายปกรณ์ทั้ง 5 เล่มหลังของพระอภิธรรมปิฎก อย่างไรก็ตาาม มีผู้ตั้งข้อสังเกตว่า ปัญจปกรณัฏฐกถาอาจมีผู้แต่งและเพิ่มเติมตรวจทานร่วมกันหลายท่านในลักษณะเป็นคณะทำงานร่วมกัน

## เนื้อหา
ยมกปกรณ์อรรถกถาเป็นการขยายความยมกปกรณ์ให้พิสดารยิ่งขึ้น โดยมีรูปแบบของการอธิบายศัพท์ และการถามตอบข้อธรรมที่มีความลึกซึ้ง เช่น การยกศัพท์ขึ้นมาอธิบายว่า *"คำว่า *'อญฺญมญฺญมูลานิ จ** (แปลว่า) เป็นมูลซึ่งกันและกันด้วย อธิบายว่า มูลทั้งหลายย่อมเป็นเหตุเป็นปัจจัย กะกันและกันโดยเป็นเหตุเป็นปัจจัย ในปฏิโลมปุจฉา ไม่ตรัสว่า **สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา** (แปลว่า) ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล แต่ตรัสว่า **สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา** (แปลว่า) ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล"''  ดังนี้เป็นต้น 

หลังจากการยกศัพท์แล้ว อาจมีการตั้งบทปุจฉา-วิสัชชนา (ถามตอบ) ความนัยของศัพท์ที่มีความลึกซึ้งในทางธรรม เช่น จากที่ทรงตรัสว่า **สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา** (ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล) ผู้แต่งได้ตั้งคำถามต่อว่า ''"ถามว่า เพราะเหตุไร?"'' จากนั้นจึงตั้งคำตอบว่า ''"ตอบว่า เพราะไม่มีเนื้อความแปลกกัน ก็เมื่อจะทำการปุจฉาว่า **กุสลมูเลน เอกมูลา** (แปลว่า) มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลหรือ ดังนี้ พึงทำการวิสัชชนาตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังว่า **มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนติ** (แปลว่า) มูลทั้งหลายเหล่าใดเกิดขึ้นคราวเดียวกัน ก็เมื่อความแปลกกันแห่งเนื้อความไม่มีอยู่ เหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงกระทำการถามอย่างนั้น แต่ทรงกระทำการถามอย่างนี้แม้ในมูลนัย"'' เป็นต้น

== คัมภีร์ที่เกี่ยวข้อง == 
# **ยมก** หรือ **ยมกปกรณ์** หรือ **มูลยมก** ใน[[พระอภิธรรมปิฎก]] 
# 
# **ยมกปกรณ์อรรถกถา** หรือ **ยมกอัฏฐกถา** หรือ **ปัญจปกรณัฏฐกถา** พระพุทธโฆสะ รจนา 
# 
# **ยมกมูลฎีกา** หรือ **ปัญจปกรณ์มูลฎีกา** หรือ **ปรมัตถปกาสินี** หรือ **ลีนัตถโชติกา ลีนัตถโชตนา** และ**ลีนัตถปทวัณณนา** พระอานันทะ พระเถระสมัยศตวรรษที่ 6 หรือศตวรรษที่ 8 - 9 รจนา 
# 
# **ยมกอนุฎีกา** หรือ **ปัญจปกรณ์อนุฎีกา** หรือ **ลีนัตถวณณนา** หรือ **ลีนัตถปกาสินีอนุฎีกา** หรือ **อภิธัมมอนุฎีกา**  พระจุลลธัมมปาล พระเถระสมัยศตวรรษที่ 6 หรือศตวรรษที่ 8 - 9 รจนา รจนา 
# 
# **ยมกวัณณนาฎีกา** หรือ **ยมกวัณณนา** พระติโลกคุรุ เมืองสกายง์ รจนาเมื่อศตวรรษที่ 17 
# 
# **ยมกโยชนา** หรือ **ยมกอัตถโยชนา''' พระญาณกิตติ เมืองเชียงใหม่ รจนาเมื่อศตวรรษที่ 15

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม
*พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย, พระอภิธรรมปิฎก ยมก, ยมกปกรณ์อรรถกถา เล่ม ๖ ภาค ๒ - หน้าที่ 1134
*สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550). พระไตรปิฎกฉบับประชาชน. กรุงเทพฯ . กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม.
* Jason A. Carbine. (2011). Sons of the Buddha: Continuities and Ruptures in a Burmese Monastic Tradition. Berlin. De Gruyter. 
*Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature. Sri Lanka. Buddhist Publication Society.

หมวดหมู่:พระไตรปิฎก