การเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1 ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ใน พ.ศ. 2440 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินประพาสทวีปยุโรปอย่างเป็นทางการ นับเป็นพระมหากษัตริย์สยามพระองค์แรกที่เสด็จออกนอกทวีปเอเชีย โดยมีเป้าหมายเพื่อสร้างสัมพันธไมตรีกับมหาอำนาจตะวันตก และแสดงให้เห็นถึงความเจริญรุ่งเรืองของราชอาณาจักรสยามในเวทีโลก ท่ามกลางบริบทแห่งการรุกรานและกดดันจากลัทธิจักรวรรดินิยม การเสด็จครั้งนี้เกิดขึ้นหลังเหตุการณ์ วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ที่สยามต้องเสียดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงให้กับฝรั่งเศส ทำให้สยามตกอยู่ในสถานะอ่อนแอทางการทูต พระองค์จึงตัดสินพระทัยเสด็จเยือนนานาประเทศในยุโรป เพื่อประกาศสถานะอธิปไตยของสยามและป้องกันการตกเป็นอาณานิคมเช่นรัฐอื่นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

การเสด็จพระราชดำเนินครั้งนั้นใช้ระยะเวลาราว 9 เดือน ตั้งแต่เดือนเมษายนถึงธันวาคม พ.ศ. 2440 โดยเสด็จฯ ทางเรือพระที่นั่งมหาจักรี ทรงเยือน 14 ประเทศ เช่น สหราชอาณาจักร ฝรั่งเศส เยอรมนี ออสเตรีย-ฮังการี เดนมาร์ก สวีเดน อิตาลี ฯลฯ พระองค์ได้เข้าเฝ้าผู้นำและพระมหากษัตริย์ของแต่ละประเทศ อาทิ สมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียแห่งสหราชอาณาจักร จักรพรรดิวิลเฮ็ล์มที่ 2 แห่งเยอรมนี และจักรพรรดิฟรันทซ์ โยเซ็ฟที่ 1 แห่งออสเตรีย การที่พระองค์ทรงสามารถตรัสภาษาอังกฤษอย่างคล่องแคล่ว ทำให้การทูตในครั้งนี้ดำเนินไปอย่างราบรื่น นำมาซึ่งความประทับใจจากราชสำนักตะวันตก ตลอดจนสื่อมวลชนต่างประเทศ ถือเป็นการแสดงบทบาทอารยะของพระมหากษัตริย์ตะวันออกในสายตาชาวโลก

ผลจากการเสด็จประพาสครั้งนี้ ส่งผลลึกซึ้งต่อการยกระดับสถานะของสยามในสายตาสากล ช่วยธำรงเอกราชท่ามกลางแรงกดดันจากลัทธิจักรวรรดินิยม ทั้งยังจุดประกายให้เกิดการปฏิรูประบบราชการ การศึกษา และวัฒนธรรมภายในประเทศตามแนวทางอารยะประเทศ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จประพาสยุโรปอีกครั้งใน พ.ศ. 2450 แม้จะมิได้มีขนาดใหญ่เช่นครั้งแรก แต่ก็สะท้อนถึงพระราชประสงค์ในการสืบสานความสัมพันธ์ระหว่างประเทศและการติดตามพัฒนาการของอารยประเทศอย่างต่อเนื่อง การเสด็จประพาสยุโรปทั้งสองครั้งนับเป็นหมุดหมายสำคัญในประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของสยาม และเป็นสัญลักษณ์ของพระวิสัยทัศน์อันกว้างไกลในการดำรงเอกราชและการปฏิรูปประเทศสู่ความทันสมัย

## ที่มาและเหตุผล

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สยามได้เริ่มการปฏิรูปประเทศครั้งใหญ่ เพื่อรับมือกับความทะเยอทะยานของสหราชอาณาจักรและฝรั่งเศสที่กำลังขยายอำนาจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สหราชอาณาจักรได้ผนวกพม่าและมาลายา ขณะที่ฝรั่งเศสยึดครองอินโดจีน ส่งผลให้สยามจำเป็นต้องยกดินแดนบางส่วนซึ่งอยู่ในอิทธิพลของตนให้แก่ทั้งสองมหาอำนาจ

ใน พ.ศ. 2436 สยามเกิดความตึงเครียดกับฝรั่งเศสจนเกิดเหตุเผชิญหน้ากันในช่วงสั้น ๆ อันเป็นที่รู้จักกันว่า "วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112" ซึ่งทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสองประเทศเสื่อมถอยลง เหตุการณ์นี้ยังนำไปสู่การที่ฝรั่งเศสเข้ายึดครองจันทบุรีชั่วคราว

ต่อมาใน พ.ศ. 2439 อังกฤษและฝรั่งเศสได้ลงนามใน "ปฏิญญาร่วม" เพื่อรับประกันเอกราชและอำนาจอธิปไตยของสยามเหนือพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา อย่างไรก็ตาม ข้อตกลงดังกล่าวไม่ได้เป็นหลักประกันว่าสยามจะสามารถรักษาการปกครองเหนือดินแดนชายแดนไว้ได้

ในพระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสรุปแรงจูงใจหลัก 3 ประการเบื้องหลังการเสด็จประพาสยุโรปครั้งแรกใน พ.ศ. 2440 ได้แก่ ความประสงค์ที่จะสร้างสัมพันธไมตรีกับพระมหากษัตริย์ยุโรปและเผยแพร่ชื่อเสียงของสยามไปทั่วทั้งทวีป การศึกษาระบบการบริหาร กฎหมาย การทหาร และการศึกษาของยุโรปเพื่อนำมาประยุกต์ใช้กับสยาม และการฟื้นฟูความสัมพันธ์กับฝรั่งเศสภายหลังวิกฤติการณ์ ร.ศ. 112

ใน *ลอดส์ ออฟ ทิงส์: เดอะแฟชันนิง ออฟ เดอะสยามีสโมนาร์คีส์ โมเดิร์นอิมเมจ* ของเมาริซิโอ เปเลจจี ซึ่งจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยฮาวาย ได้กล่าวถึงพระราชประสงค์ของพระองค์ว่า ทรงมุ่งศึกษาวิถีชีวิตของชาวยุโรปเพื่อทำความเข้าใจที่มาของความมั่งคั่ง ความแข็งแกร่งทางการทหาร และเพื่อทรงใช้เวลาส่วนพระองค์อย่างเพลิดเพลินในทวีปยุโรป

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงตั้งพระราชประสงค์ที่จะเสริมสร้างความสัมพันธ์กับประเทศยุโรปอื่น ๆ โดยเฉพาะรัสเซียและเยอรมนี ซึ่งพระองค์ทรงเห็นว่าสามารถใช้ถ่วงดุลอิทธิพลของสหราชอาณาจักรและฝรั่งเศสในภูมิภาคได้ โดยสรุป พระองค์ทรงมีพระราชดำรัสถึงการเสด็จครั้งนี้ว่าเป็น "โอกาสเพื่อความอยู่รอดของประเทศ [สยาม]"

## เสด็จประพาส
ก่อนการเสด็จประพาสครั้งแรก พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสต่างประเทศมาแล้วสามครั้ง ได้แก่ ในปี พ.ศ. 2414 ไปยังสิงคโปร์และชวา ไปยังอินเดียของอังกฤษในปี พ.ศ. 2415 และอีกครั้งหนึ่งไปยังสิงคโปร์ในปี พ.ศ. 2439 เนื่องจากพระมหากษัตริย์สยามไม่เคยเสด็จพระราชดำเนินไปต่างประเทศตามปกติ ข้าราชสำนักจึงแจ้งต่อสาธารณชนว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จไปเพื่อกระชับความสัมพันธ์ทางการทูตและเรียนรู้วัฒนธรรมตะวันตก การเสด็จประพาสสิงคโปร์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถือเป็นการเสด็จพระราชดำเนินไปต่างประเทศครั้งแรกของพระมหากษัตริย์สยามในยามสงบ

คณะผู้ติดตาม ได้แก่พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช, พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมขุนมไหยสุริยสงขลา และพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ ในการเสด็จประพาสครั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริให้ทุกพระองค์/ทุกคนสวมฉลองพระองค์/ชุดแบบตะวันตกและเคารพขนบธรรมเนียมยุโรปเพื่อแสดงตนว่าเท่าเทียมกัน เรือพระที่นั่งหลักที่ใช้ในการเดินทางคือเรือ *พระที่นั่งมหาจักรี* เรือลำนี้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2435

### เสด็จถึงยุโรป
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยคณะ เสด็จออกจากกรุงเทพฯ โดยเรือพระที่นั่งมหาจักรี เมื่อวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2440 จากกรุงเทพฯ ล่องเรือไปยุโรปผ่านคลองสุเอซ โดยแวะพักที่สิงคโปร์ โคลัมโบ และท่าเรือเอเดน ในวันที่ 14 พฤษภาคม ทางคณะได้เดินทางมาถึงเมืองเวนิส ประเทศอิตาลีเป็นที่แรก จากนั้น เดินทางต่อไปยังเมืองมิลานและสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อเสด็จมาถึงเบิร์นในวันที่ 17 พฤษภาคม พระองค์และผู้ติดตามจะอยู่ในสวิตเซอร์แลนด์จนถึงวันที่ 31 พฤษภาคม ส่วนใหญ่ประทับที่โรงแรม Bernerhof พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเสด็จประพาสเมืองอินเทอร์ลาเคินและเจนีวาด้วย

## อ้างอิง

หมวดหมู่:รัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:ยุโรปในปี พ.ศ. 2440
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในปี พ.ศ. 2440
หมวดหมู่:ยุครัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:ประเทศไทยในปี พ.ศ. 2440