อำเภอพิชัย

**พิชัย** () เป็นอำเภอหนึ่งในจำนวน 9 อำเภอ ของจังหวัดอุตรดิตถ์ พิชัยเป็นเมืองสำคัญมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยและเป็นเมืองลูกหลวงของกรุงสุโขทัย เมืองหน้าด่านในสมัยกรุงศรีอยุธยา และเคยเป็นตัวจังหวัดเก่าอีกด้วย

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอพิชัยตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้สุดของจังหวัด อยู่ห่างจากตัวจังหวัดอุตรดิตถ์ตามทางรถไฟไปทางทิศใต้ประมาณ 38 กิโลเมตร ตัวเมืองพิชัยเก่าอยู่ทางทิศเหนือของสถานีรถไฟขึ้นไปไม่ไกล
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอตรอน
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอทองแสนขัน และอำเภอวัดโบสถ์ (จังหวัดพิษณุโลก)
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอพรหมพิราม (จังหวัดพิษณุโลก)
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอสวรรคโลกและอำเภอศรีนคร (จังหวัดสุโขทัย)

## ประวัติ
เมืองพิชัยในอดีตได้ปรากฏในพงศาวดารเหนือและพงศาวดารหลายตอน สำหรับในพงศาวดารเหนือปรากฏอยู่ในเรื่องพระยาแกรกตอนหนึ่งว่า เจ้าไวยยักษาเป็นผู้ได้สร้างเมืองพิชัย แต่ทว่าเรื่องพระยาพิชัยในพงศวาดารเหนือเป็นตำนานเล่าต่อกันมาเท่านั้น ซึ่งเชื่อกันว่าเหตุการณ์ในเรื่องคงจะตรงกับสมัยสุโขทัยหรือก่อนสุโขทัย ซึ่งในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาได้กล่าวถึงพระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 1893 ปรากฏว่ามีเมืองขึ้นด้วยกันถึง 16 เมือง ในจำนวน 16 เมืองนั้นมี "เมืองพิชัย" รวมอยู่ด้วย แสดงว่าเมืองพิชัยเป็นเมืองสำคัญเมืองหนึ่งของอาณาจักรอยุธยาแล้ว

ต่อมา พ.ศ. 2033 ได้มีการก่อกำแพงเมืองขึ้นซึ่งตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ในปี พ.ศ. 2127 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชา   ซึ่งเป็นปีที่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชประกาศอิสรภาพ พระองค์ทรงขับไล่กองทัพพม่าทางหัวเมืองเหนือ ปรากฏว่าพระยาสวรรคโลกและพระยาพิชัยแข็งเมือง ไม่ยอมเกณฑ์กำลังไปช่วย พระองค์จึงยกกองทัพเข้าตีเมืองสวรรคโลกและเมืองพิชัย จับพระยาสวรรคโลกและพระยาพิชัย มีรับสั่งให้ประหารชีวิตทั้งสองคนและกวาดต้อนพลเมืองลงมายังเมืองพิษณุโลกจนสิ้น

ต่อมาในสมัยธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีจะเสด็จไปตีเมืองเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2314 พระองค์ได้ไปตั้งประชุมทัพหลวงที่เมืองพิชัย ต่อมา พ.ศ. 2315 โปสุพาลา แม่ทัพพม่าไปตีได้เมืองหลวงพระบาง ให้ซิกชิงโบนายทัพพม่ายกมาตีเมืองลับแลแล้วเลยมาตีเมืองพิชัย พม่าตั้งค่ายอยู่ที่วัดเอกา ขณะนั้นเมืองพิชัยมีรี้พลน้อย พระยาพิชัยได้ตั้งมั่นรักษาเมืองแล้วขอกองทัพเมืองพิษณุโลกขึ้นไปช่วย กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท (เมื่อยังเป็นเจ้าพระยาสุรสีห์) เสด็จยกกองทัพเมืองพิษณุโลกขึ้นไปช่วยได้รบกับพม่าเป็นสามารถ พระยาพิชัยถือดาบสองมือคุมพลทหารออกไล่ฟันพม่าจนดาบหักจึงได้สมญาว่า "พระยาพิชัยดาบหัก"  แต่นั้นมา ทำให้กองทัพพม่าแตกพ่ายหนีไป

จนกระทั่งถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ เมืองพิชัยได้เป็นเมืองสำคัญขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3  เพราะเมื่อเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทน์เป็นขบถ กองทัพจากกรุงเทพฯ ยกขึ้นไปปราบปราม และโปรดให้เลิกอาณาเขตศรีสัตนาคนหุตไม่ให้มีดังแต่ก่อน เมืองพิชัยได้หัวเมืองขึ้นหลายเมือง ขยายเขตแดนออกไปถึงแม่น้ำโขง ต้องตรวจตรารักษาการทางเมืองแพร่ เมืองน่าน ตลอดจนเมืองหลวงพระบาง

ต่อมาเมืองพิชัยเสื่อมลง เนื่องจากราษฎรอพยพไปอยู่ตำบลท่าอิฐ (ซึ่งเป็นที่ตั้งตัวจังหวัดอุตรดิตถ์ในปัจจุบันนี้) จนกระทั่งถึงสมัยรัชกาลที่ 5 พระองค์ทรงกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งตำบลท่าอิฐเป็นเมืองขึ้นเรียกว่า **เมือง[[อุตรดิตถ์]]**  และโปรดให้เป็นเมืองขึ้นของอำเภอพิชัย ซึ่งในตอนนั้นเมืองพิชัยแบ่งการปกครองออกเป็น  5  เมือง คือ เมืองอุตรดิตถ์ เมืองตรอน เมืองลับแล และเมืองน้ำปาด ต่อมาเมืองพิชัยถูกลดเป็นอำเภอเรียกว่า **อำเภอพิชัยเก่า** มาถึงรัชกาลที่ 6 ให้เรียกนามเมืองพิชัยเก่าเป็น **อำเภอพิชัย** จนถึงปัจจุบัน 

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอพิชัยแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 11 ตำบล 98 หมู่บ้าน ได้แก่

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอพิชัยประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 13 แห่ง ได้แก่
* **เทศบาลตำบลท่าสัก** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลท่าสัก
* **[[เทศบาลตำบลในเมือง]]** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลในเมือง
* **องค์การบริหารส่วนตำบลในเมือง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลในเมือง (นอกเขตเทศบาลตำบลในเมือง)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านดารา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านดาราทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลไร่อ้อย** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไร่อ้อยทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่าสัก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าสัก (นอกเขตเทศบาลตำบลท่าสัก)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลคอรุม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคอรุมทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านหม้อ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านหม้อทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่ามะเฟือง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่ามะเฟืองทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านโคน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านโคนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลพญาแมน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพญาแมนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนาอิน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาอินทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนายาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนายางทั้งตำบล

## สถานที่ท่องเที่ยว
*วัดนายาง วัดเก่าสมัยอยุธยา
* วัดหน้าพระธาตุ
* พิพิธภัณฑ์บ้านเกิดพระยาพิชัยดาบหัก ที่บ้านห้วยคา
* คูปราสาท
* ปรางค์
* วัดเอกา
* วัดมหาธาตุ
* วัดขวางชัยภูมิ
* กำแพงเมืองพิชัย
* วัดบึงสัมพันธ์ 
* ศาลเจ้าแม่ทับทิม พิชัย
* วัดเขาบันไดม้า ฟากบึง
* พระพุทธเมตตาชัยมงคล วัดบุพพาราม(บ้านโคน)
* ถนนต้นคูน(หาดกรวด)
* วัดป่ากะพี้(หลวงพ่อกล่อม พระปิดตาเนื้อคลุกรัก เมตตามหานิยม)

## อ้างอิง

พิชัย