เตงงาย

**เตงงาย** (ค.ศ. 197 – ปลายเดือนมีนาคม ค.ศ. 264) มีชื่อในภาษาจีนกลางว่า **เติ้ง อ้าย** () ชื่อรอง **ชื่อไจ้** () เป็นขุนพลและขุนนางของรัฐวุยก๊กในยุคสามก๊กของจีน มีชื่อเสียงอย่างมากจากบทบาทสำคัญในการพิชิตจ๊กก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊กในปี ค.ศ. 263 เตงงายได้รับการระบุว่าเป็นข้าราชการผู้จงภักดีอย่างมากและสร้างความดีความชอบยิ่งใหญ่ให้วุยก๊ก แต่เตงงายยังถูกระบุว่าเป็นคนเย่อหยิ่งและมุทะลุ ซึ่งนำไปสู่การล่มจมและการเสียชีวิตของตัวเตงงายเอง 

เตงงายเกิดในครอบครัวชาวนา เริ่มรับราชการเป็นเจ้าหน้าที่ผู้น้อยด้านการเกษตร ในช่วงระหว่างปี ค.ศ. 235 และ ค.ศ. 239 เตงงายได้พบกับสุมาอี้ สุมาอี้เห็นความสามารถของเตงงายจึงตั้งให้เตงงายมีตำแหน่งที่สูงขึ้นในฝ่ายราชการพลเรือน ในช่วงเวลานี้เตงงายยังเขียนข้อเสนอเกี่ยวกับการเริ่มงานการเกษตรในภูมิภาคแถบแม่น้ำห้วย และได้รับการยกย่องอย่างมากจากแนวคิดนี้ เตงงายได้รับชื่อเสียงมากขึ้นในวุยก๊กตั้งแต่ปี ค.ศ. 249 เป็นต้นไปหลังเข้าร่วมกับกุยห้วยขุนพลวุยก๊กในการหยุดยั้งการบุกของจ๊กก๊ก เตงงายยังแนะนำผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์สุมาสูในบางประเด็นปัญหา ในปี ค.ศ. 255 เตงงายเข้าร่วมในการปราบกบฏที่ก่อขึ้นโดยขุนพลบู๊ขิวเขียมและบุนขิม และได้รับการเลื่อนสถานะขึ้นเป็นขุนพลระดับสูง ตั้งแต่ปี ค.ศ. 255 ถึง ค.ศ. 262 เตงงายป้องกันชายแดนด้านตะวันตกของวุยก๊ก (ในปัจจุบันคือมณฑลกานซู่) จากการรุกรานหลายครั้งโดยทัพจ๊กก๊กที่นำโดยขุนพลเกียงอุย

เตงงายขึ้นถึงจุดสูงสุดของการทำราชการในปี ค.ศ. 263 เมื่อเตงงายนำทัพวุยก๊กพิชิตจ๊กก๊ก โดยเตงงายใช้วิธีนำกำลังทหารเดินทัพไปตามทางลัดผ่านภูมิประเทศภูเขาที่เป็นอันตราย มาปรากฏในบริเวณใกล้เคียงกับเซงโต๋นครหลวงของจ๊กก๊ก และทำให้ข้าศึกตื่นตกใจ หลังจากที่จูกัดเจี๋ยมขุนพลจ๊กก๊กพยายามหยุดยั้งเตงงายที่กิมก๊กแต่ไม่สำเร็จ เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กจึงจำใจยอมจำนนต่อเตงงายและนำไปสู่การสิ้นสุดของรัฐจ๊กก๊ก หลังความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊ก เตงงายก็เริ่มผยองในความสำเร็จของตนและแสดงความไม่ใส่ใจต่ออำนาจของราชสำนักวุยก๊ก จงโฮยขุนพลวุยก๊กใช้ประโยชน์จากความเย่อหยิ่งของเตงงายให้เป็นประโยชน์ต่อตนอย่างมาก ในปี ค.ศ. 264 เตงงายถูกจับกุมโดยอุยก๋วนและจงโฮยภายใต้คำสั่งของสุมาเจียวผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊ก เตงงายถูกขังในรถนักโทษและถูกคุมตัวไปยังนครหลวงลกเอี๋ยง แต่ถูกสังหารระหว่างทางโดยกลุ่มทหารที่อุยก๋วนส่งตามมา เหล่าบุตรชายของเตงงายก็ถูกสังหารเช่นกัน สมาชิกในครอบครัวที่เหลือของเตงงายถูกเนรเทศ แต่ได้รับอนุญาตให้กลับมาในปี ค.ศ. 266 หลังราชวงศ์จิ้นได้รับการก่อตั้งขึ้น

## ประวัติและการรับราชการช่วงต้น
เตงงายเป็นชาวอำเภอจี๋หยาง (棘陽縣 *จี๋หยางเซี่ยน*) เมืองงีหยง (義陽郡 *อี้หยางจฺวิ้น*) ซึ่งอยู่บริเวณอำเภอซินเหย่ มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน เตงงายเกิดในช่วงปลายของราชวงศ์ฮั่นตะวันออกและสูญเสียบิดาตั้งแต่อยู่ในวัยเยาว์ เมื่อขุนศึกโจโฉพิชิตมณฑลเกงจิ๋วช่วงเหนือได้ในปี ค.ศ. 208 เตงงายได้ย้ายไปเมืองยีหลำ (汝南郡 *หรู่หนานจฺวิ้น*; อยู่ทางใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ใช้ชีวิตเป็นชาวนาและเลี้ยงโค เมื่อเตงงายอายุ 11 ปี เตงงายและมารดาเดินผ่านมาทางสุสานของเฉิน ฉือ (陳寔) ในเมืองเองฉวน (潁川郡 *อิ่งชฺวานจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) เตงงายอ่านข้อความ 2 ประโยคที่สลักไว้บนศิลาป้ายหลุมศกของเฉิน ฉือว่า "งานเขียนเป็นแบบอย่างของร้อยแก้วอันยอดเยี่ยม ความประพฤติเป็นแบบอย่างให้กับเหล่าข้าราชการบัณฑิต" (文為世範，行為士則 *เหวินเหวย์ชื่อฟ่าน สิงเหวย์ชื่อเจ๋อ*) เตงงายรู้สึกประทับใจมากจนต้องการเปลี่ยนชื่อตัวเป็น *ฟ่าน* (範 มีความหมายว่า "แบบอย่าง") และชื่อรองเป็น*ชื่อเจ๋อ* (士則 มีความหมายว่า "ให้เหล่าข้าราชการบัณฑิตเอาเป็นเยี่ยงอย่าง") แต่ชื่อ*ฟ่าน*และชื่อ*ชื่อเจ๋อ*นั้นมีการใช้โดยสมาชิกคนอื่น ๆ ในหมู่ญาติของเตงงายแล้ว เตงงายจึงไม่สามารถเปลี่ยนชื่อได้เพราะจะเป็นการขัดต่อข้อห้ามเรื่องการระบุชื่อ

ภายหลังเตงงายได้เป็นบัณฑิต ( *เสฺวชื่อ*) ในสังกัดเมืองเชงเอี๋ยง (襄城 *เซียงเฉิง*; ปัจจุบันคือนครเซียงเฉิง มณฑลเหอหนาน) แต่เตงงายไม่ก้าวหน้าในหน้าที่การงานมากนักเพราะเตงงายมักพูดติดอ่าง เตงงายจึงเปลี่ยนหน้าที่เป็นเจ้าหน้าที่การเกษตรทำหน้าที่ดูแลพืชผลและอาหารสัตว์ คนในท้องถิ่นสงสารเตงงายเพราะครอบครัวของเตงงายยากจน และมักให้ความช่วยเหลือด้านการเงินแก่เตงงาย ในตอนแรกเตงงายไม่ได้แสดงความขอบคุณใด ๆ ต่อคนเหล่านี้ เมื่อใดก็ตามที่เตงงายเห็นภูเขาและทะเลสาบ ก็จะเริ่มทำท่าทางและชี้ให้เห็นถึงวิธีการและตำแหน่งที่ตนเห็นว่าควรเป็นที่ตั้งค่ายทหาร แต่กลับถูกคนอื่นดูถูก ภายหลังเตงงายได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเสมียน ทำหน้าที่ดูแลบันทึกผลผลิตทางการเกษตร

เตงงายมีคนรู้จักชื่อโจเป๋า ( *ฉือ เปา*) ซึ่งมีอายุใกล้เคียงกันกับเตงงาย ทั้งสองค่อนข้างสนิทกับกัว เสฺวียนซิ่น () ซึ่งรับราชการเป็นราชทูต (謁者 *เย่เจ่อ*) เมื่อเกียดเป๋ง (吉本 *จี๋ เปิ่น*) ผู้เป็นแพทย์หลวงเริ่มก่อกบฏในนครหลวงฮูโต๋ (許 *สฺวี่*; ปัจจุบันคือนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนาน) ในปี ค.ศ. 218 กัว เสฺวียนซิ่นมีส่วนพัวพันและตอนแรกถูกกักบริเวณในบ้าน จนกระทั่งมีนายทหารมาคุมตัวกัว เสฺวียนซิ่นไปนครหลวงเพื่อรับการไต่สวน เตงงายและโจเป๋าเข้าร่วมในการคุมตัวด้วย ระหว่างเดินทางมาได้ประมาณสิบ*[[ลี้ (หน่วยวัด)|ลี้]]*  กัว เสฺวียนซิ่นสนทนากับทั้งสองตลอดทางและกล่าวว่าทั้งคู่จะกลายเป็นข้าราชการผู้มีความสามารถในอนาคต ภายหลังเตงงายได้เลื่อนขั้นเป็นเจ้าหน้าที่ปกครองนิคมการเกษตร ( *เตี่ยนหนงกงเฉา*)

ในช่วงเวลาระหว่าง ค.ศ. 235 และ ค.ศ. 239 เตงงายถูกส่งในฐานะผู้นำสารไปยังลกเอี๋ยง (洛陽 *ลั่วหยาง*) นครหลวงของวุยก๊ก ที่ลกเอี๋ยงเตงงายได้พบโดยบังเอิญกับสุมาอี้ซึ่งเวลานั้นดำรงตำแหน่งเป็นเสนาบดีกลาโหม ( *ไท่เว่ย์*) ในราชสำนักวุยก๊ก สุมาอี้รู้สึกว่าเตงงายเป็นคนไม่ธรรมดาจึงได้รับเตงงายมาทำราชการกับตนและเลื่อนให้เตงงายมีตำแหน่งเป็นเจ้าพนักงานสำนักราชเลขาธิการ ( *ช่างชูหลาง*)

## โครงการการเกษตรและการชลประทาน
ในช่วงเวลานั้น รัฐวุยก๊กวางแผนที่จะส่งเสริมการเกษตรและการสำรองเสบียงอาหารเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการรบกับรัฐอริคือจ๊กก๊กและง่อก๊ก เตงงายถูกส่งมาสำรวจที่ดินตั้งแต่ทางตะวันออกของเมืองเฉิน () และฮางเสีย ( *เซี่ยง*) (อยู่บริเวณนครโจวโข่ว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ไปถึงฉิวฉุน (壽春 *โช่วชุน*; อยู่บริเวณอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และประเมินความเหมาะแก่การเกษตร เตงงายเห็นว่าที่ดินมีความอุดมสมบูรณ์แต่ยังขาดความชุ่มชื้นจึงยังไม่อาจใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่ เตงงายเสนอให้ขุดทางน้ำไหลเพื่อเพิ่มความชื้นในดิน และขุดคลองใหม่สำหรับขนส่งสินค้าทางน้ำ

เตงงายเขียนข้อเสนอชื่อ *จี้เหอลุ่น* (濟河論; *อภิปรายเรื่องแม่น้ำ*) เพื่ออธิบายแนวคิดของตน:  สุมาอี้เห็นด้วยกับข้อเสนอของเตงงายและนำแนวคิดของเตงงายไปปฏิบัติ

ในปี ค.ศ. 241 โครงการการเกษตรเสร็จสมบูรณ์ เมื่อใดก็ตามที่มียุทธการทางตะวันออกเฉียงใต้ระหว่างวุยก๊กและง่อก๊ก ทัพวุยก๊กสามารถล่องเรือไปตามแม่น้ำยังภูมิภาคแม่น้ำห้วยเพื่อต้านข้าศึกได้ เป็นเพราะทัพวุยก๊กมีเสบียงอาหารจำนวนมากสำรองไว้ที่ต้นน้ำและมีเส้นทางน้ำที่เป็นประโยชน์ เตงงายได้รับเกียรติจากข้อเสนอที่ตนมอบให้สุมาอี้

## ยุทธการที่แม่น้ำเจ้าซุย

ต่อมาเตงงายได้กลายเป็นที่ปรึกษาทัพของแฮเฮาเหียนขุนพลวุยก๊กและรับราชการเป็นเจ้าเมืองของเมืองลำอั๋น (南安郡 *หนานอานจฺวิ้น*; อยู่บริเวณอำเภอหล่งซีและอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ในปี ค.ศ. 249 เตงงายติดตามกุยห้วยที่สืบทอดตำแหน่งถัดจากแฮเฮาเหียนในการต้านการบุกที่นำโดยเกียงอุยขุนพลของจ๊กก๊ก 

กุยห้วยสั่งให้ต้านท่าย ชิจิด และเตงงายนำทัพวุยก๊กเข้าโจมตีป้อมปราการที่เขาก๊กสัน (麴山 *ชฺวีชาน*; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตัดทางเสบียงและน้ำ กุอั๋น (句安 *โกว อาน*) และลิหิม (李歆 *หลี่ ซิน*) นายทหารจ๊กก๊กที่รักษาป้อมนำทหารของตนไปยั่วยุเตงงายให้เข้าโจมตีพวกตน แต่เตงงายเพิกเฉย เมื่อเวลาผ่านไป เสบียงของทั้งสองป้อมปราการก็ค่อย ๆ หมด เกียงอุยนำกองกำลังของตนจากเขางิวเทาสัน (牛頭山 *หนิวโถวชาน*; อยู่ทางตะวันตกของเขตเจาฮฺว่า นครกว่าง-ยฺเหวียน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เพื่อไปเสริมกำลังให้ป้อมปราการ ระหว่างก็พบเข้ากับกองกำลังของต้านท่าย ต้านท่ายกล่าวว่า "*[[พิชัยสงครามซุนจื่อ]]*กล่าวว่าวิธีการที่ดีที่สุดในการชนะศึกคือการชนะโดยไม่ต้องรบ หากเรายึดเขางิวเทาสันได้ ทางถอยของเกียงอุยก็จะถูกปิดผนึก เราก็จะจับตัวได้โดยง่าย" ต้านท่ายจึงสั่งกองกำลังของตนให้สร้างป้อมปราการต้านทัพของเกียงอุยแต่ไม่ออกโจมตีข้าศึก เวลาเดียวกันต้านท่ายยังเขียนหนังสือไปถึงกุยห้วย ขอให้ช่วยโจมตีเขางิวเทาสัน กุยห้วยทำตามนั้นและนำกองกำลังข้ามแม่น้ำเจ้าซุย (洮水 *เถาฉุ่ย*) เตรียมเข้าตีเขางิวเทาสัน

หลังทัพจ๊กก๊กถูกขับไล่ กุยห้วยยกล่วงไปทางตะวันตกและเข้าโจมตีชนเผ่าเกี๋ยง (羌 *เชียง*) เตงงายเตือนกุยห้วยว่า "ข้าศึกไม่ได้ล่าถอยไปไกล อาจหันกลับมาโจมตีเราอีก เราควรแบ่งกำลังเผื่อไว้ในกรณีที่ข้าศึกโจมตีเราอีกครั้ง"

เตงงายยังคงรักษาการณ์อยู่ทางเหนือของอำเภอไป๋ฉุ่ย (白水; ปัจจุบันคืออำเภอชิงชฺวาน มณฑลเสฉวน) สามวันต่อมา เกียงอุยส่งเลียวฮัวนำทัพเข้าใกล้ค่ายของเตงงายจากทางใต้ของไป๋ฉุ่ย เตงงายบอกกับเหล่านายทหารว่า "เกียงอุยหันกลับมาโจมตีเรา เรามีกำลังน้อย ตามหลักแล้วเราควรข้ามแม่น้ำและไม่สร้างสะพาน ข้าเห็นว่าเกียงอุยจะต้องส่งเลียวฮัวมาขัดขวางเราเพื่อบีบให้เรายังอยู่ที่นี่ ในขณะที่เกียงอุยเข้าโจมตีเถาเฉิง (洮城; อยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) จากทางตะวันออก" เถาเฉิงตั้งอยู่ทางเหนือของแม่น้ำและห่างจากที่ตั้งของเตงงายราว 60 *[[ลี้ (หน่วยวัด)|ลี้]]* เตงงายแบ่งกองกำลังให้เดินทัพตลอดคืนไปยังเถาเฉิงเพื่อป้องกันป้อมปราการ เกียงอุยข้ามแม่น้ำมาโจมตีเถาเฉิงตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้ แต่ยึดป้อมปราการไม่สำเร็จเพราะเตงงายได้เสริมกำลังป้องกันไว้แล้ว จากผลงานในการทำศึก เตงงายจึงได้รับการตั้งให้บรรดาศักดิ์เป็นกวนไล่เหา ( *กวานเน่ย์โหว*) ได้รับยศเป็นขุนพลโจมตีกบฏ ( *เถ่าโค่วเจียงจฺวิน*) ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองเฉิงหยาง (城陽郡 *เฉิงหยางจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครจูเฉิง มณฑลชานตงในปัจจุบัน)

## ราชการในฐานะที่ปรึกษาทางการทหาร
ในช่วงเวลานั้น หลิว เป้า (劉豹) ผู้เป็นอ๋องของชนเผ่าซฺยงหนูซึ่งเป็นประเทศราชของราชสำนักวุยก๊กแต่ในนาม ได้ร่วมชนเผ่าซฺยงหนูห้ากองพลในมณฑลเป๊งจิ๋วและสร้างกองทัพของตน เตงงายเขียนฎีกาถึงราชสำนักวุยก๊กความว่า: 

เตงงายยังเสนอว่า "เราควรค่อย ๆ แยกชาวฮั่นที่อาศัยอยู่กับพวกอนารยชนออกมา ปลูกฝังค่านิยมทางจริยธรรมเช่นความซื่อสัตย์สุจริตเพื่อป้องกันไม่ให้ทำสิ่งที่ผิดกฎหมาย" สุมาสูผู้เป็นมหาขุนพล ( *ต้าเจียงจฺวิน*) และเพิ่งได้รับตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊ก ยอมรับข้อเสนอของเตงงาย สุมาสูยังแต่งตั้งให้เตงงายเป็นเจ้าเมืองยีหลำ (汝南郡 *หรู่หนานจฺวิ้น*; อยู่ทางใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ซึ่งเตงงายเคยอาศัยในวัยเยาว์ เมื่อเตงงายมารับตำแหน่งในเมืองยีหลำก็ตามหาชายผู้หนึ่งที่เคยช่วยเหลือบิดาด้วยความเอื้อเฟื้อ เพราะเตงงายต้องการตอบแทนความมีน้ำใจของชายผู้นั้น แต่ก็ต้องผิดหวังเมื่อทราบว่าชายผู้นั้นเสียชีวิตแล้ว เตงงายจึงส่งผู้ใต้บังคับบัญชาไปเคารพหลุมศพของชายผู้นั้นแทนตน เตงงายยังมอบของขวัญจำนวนมากให้กับมารดาของชายผู้นั้นและรับบุตรชายของชายผู้นั้นมาเป็นเจ้าหน้าที่บัญชีของตน ในช่วงที่เตงงายดำรงตำแหน่งได้พัฒนาพื้นที่รกร้างในยีหลำ และดูแลให้ทหารและราษฎรของตนมีสิ่งจำเป็นพื้นฐานที่ครบครัน

เมื่อจูกัดเก๊กผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งง่อก๊กล่าถอยหลังพยายามยึดป้อมปราการที่หับป๋า (合肥 *เหอเฝย์*) ซึ่งเป็นของวุยก๊กแต่ไม่สำเร็จ เตงงายเข้าพบสุมาสูผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊กและกล่าวว่า:  ต่อมาไม่นานหลังจากจูกัดเก๊กกลับมาง่อก๊ก ก็ถูกโค่นอำนาจและถูกสังหารพร้อมกับครอบครัว เป็นไปตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้

เตงงายได้รับการแต่งตั้งเป็นข้าหลวงมณฑลของมณฑลกุนจิ๋ว ( *เหยี่ยนโจวชื่อฉื่อ*) และได้เลื่อนขั้นเป็นขุนพลกระตุ้นพลานุภาพ ( *เจิ้นเวย์เจียงจฺวิน*) เตงงายเขียนฎีกาถึงราชสำนักวุยก๊กว่า: 

## การปราบกบฏที่ฉิวฉุนครั้งที่สอง

เตงงายได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์ฟางเฉิงถิงโหว () หลังโจมอขึ้นเป็นจักรพรรดิองค์ใหม่ในปี ค.ศ. 254 ในปีถัดมา บู๊ขิวเขียมและบุนขิมขุนพลวุยก๊กเริ่มก่อกบฏในฉิวฉุน (壽春 *โช่วชุน*; อยู่บริเวณอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) ทั้งสองส่งคนนำสารไปยังพื้นที่อื่น ๆ เพื่อปลุกระดมผู้คนให้เข้าร่วมกับพวกตนในการก่อกบฏ เตงงายจับกุมและสังหารคนนำสารจากนั้นจึงนำกำลังพลเข้าปราบปรามกบฏ ทัพของเตงงายเข้ายึดงักแกเสีย (樂嘉 *เยฺว่เจีย*; อยู่ในนครเซี่ยงเฉิง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และเริ่มสร้างสะพานลอยน้ำ เมื่อทัพหลักของวุยก๊กนำโดยสุมาสูมาถึง เตงงายก็นำพลเข้าสมทบกับสุมาสูและทั้งหมดก็รุดหน้าไปฉิวฉุนด้วยกัน ตีกลุ่มกบฏแตกพ่ายในเวลาต่อมา เตงงายนำพลไล่ตามบุนขิมที่หนีไปยังชิวโถว (丘頭; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอเฉิ่นชิว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) แต่บุนขิมยังคงหลบหนีต่อไปได้และแปรพักตร์เข้าด้วยง่อก๊กที่เป็นรัฐอริกับวุยก๊ก

ซุนจุ๋นขุนพลง่อก๊กนำกำลังพลหลายพันนายข้ามแม่น้ำแยงซีเพื่อสนับสนุนกลุ่มกบฏ จูกัดเอี๋ยนขุนพลวุยก๊กสั่งให้เตงงายไปต้านข้าศึกที่เฝย์หยาง () แต่เตงงายเห็นว่าหากตนประจำการอยู่ที่เฝย์หยางจะตกเป็นเสียเปรียบ จึงย้ายกำลังพลไปอยู่ที่หมู่บ้านใกล้เคียง จากนั้นจึงส่งจูกัดสูไปโจมตีกลุ่มกบฏที่เหลืออยู่และทัพง่อก๊กที่หมู่บ้านหลีเจียง (黎漿亭 *หลีเจียงถิง*; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และสามารถเอาชนะข้าศึกได้

ในปีเดียวกันนั้น เตงงายได้เลื่อนขั้นเป็นนายกองพันฉางฉุ่ย ( *ฉางฉุ่ยเซี่ยวเว่ย์*) และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นฟางเฉิงเซียงโหว ()

## ป้องกันชายแดนวุยก๊ก

เมื่อประมาณปี ค.ศ. 255 เกียงอุยขุนพลจ๊กก๊กนำทัพเข้าโจมตีวุยก๊กและปิดล้อมอองเก๋งข้าหลวงมณฑลยงจิ๋ว (雍州 *ยงโจว*) ที่เต๊กโตเสีย (狄道 *ตี๋เต้า*; ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ราชสำนักวุยก๊กแต่งตั้งให้เตงงายเป็นขุนพลสงบภาคตะวันตก ( *อานซีเจียงจฺวิน*) และนายกองพันพิทักษ์เกี๋ยงตะวันออก ( *ฮู่ตงเชียงเซี่ยวเว่ย์*) ให้นำกำลังพลไปสลายวงล้อม ต่อมาเกียงอุยล่าถอยไปยังจงถี (鍾提; ทางใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงายหลายคนเห็นว่าเกียงอุยอ่อนล้าและจะไม่กลับมาโจมตีเต๊กโตเสียอีก แต่เตงงายมีความเห็นที่แตกต่างและกล่าวว่า:  ต่อมาเกียงอุยนำทัพเข้าโจมตีเขากิสานตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้ แต่เกียงอุยถูกต้านให้ถอยร่นโดยกำลังป้องกันที่เตงงายเตรียมไว้ล่วงหน้า เกียงอุยล่าถอยไปหมู่บ้านตองเต๋ง ( *ต่งถิง*; ทางใต้ของอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ส่วนเตงงายตั้งมั่นอยู่ที่เขาบูเสียงสัน ( *อู่เฉิงชาน*; อยู่ในเขตเฉินชาง นครเป่าจี มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) เกียงอุยพยายามเข้ายึดพื้นที่ภูเขาจากเตงงายแต่ถูกตีให้ถอยร่น คืนนั้นเกียงอุยพยายามข้ามแม่น้ำอุยโห (渭河 *เว่ย์เหอ*) เพื่อโจมตีอำเภอเซียงเท้ง ( *ช่างกุย*; ปัจจุบันคือนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่) เตงงายยกมาสกัดเกียงอุยที่หุบเขาตวนโกะ ( *ตฺว้านกู่*; ทางตะวันตกเฉียงใต้ของนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และเอาชนะเกียงอุยได้

ในปี ค.ศ. 256 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการความว่า: 

ในปีถัดมา เกียงอุยยกทัพไปยังหมางฉุ่ย (芒水; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโจวจื้อ มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) พยายามจะเข้าโจมตีที่มั่นของเตงงายและสุมาปอง แต่ขุนพลวุยก๊กทั้งสองนายไม่ยอมออกมาทำศึกแล้วรักษาที่มั่นไว้

เตงงายเอาชนะเกียงอุยในยุทธการอีกครั้งในการรบที่อำเภอเตียงเสีย (長城 *ฉางเฉิง*) ทำให้เกียงอุยล่าถอยกลับจ๊กก๊ก เตงงายจึงได้เลื่อนขั้นเป็นขุนพลโจมตีภาคตะวันตก ( *เจิงซีเจียงจฺวิน*) และได้รับศักดินาเพิ่มขึ้นเป็น 6,600 ครัวเรือน 

ในปี ค.ศ. 262 เตงงายเอาชนะเกียงอุยในยุทธการที่เฮาโห ( *โหวเหอ*) เกียงอุยล่าถอยไปท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตั้งมั่นรักษาการณ์อยู่ที่นั่น

## การพิชิตจ๊กก๊ก

### การวางกลยุทธ์และการเปิดศึก
ในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 263 ราชสำนักวุยก๊กเริ่มระดมพลเพื่อเตรียมการศึกรบกับจ๊กก๊ก สุมาเจียวผู้ดูแลการศึกสั่งให้เตงงายนำกำลังพล 30,000 นาย ยกไปยังท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เพื่อคุกคามและโจมตีเกียงอุย ส่วนจูกัดสูข้าหลวงมณฑลยงจิ๋วจะนำทัพไปสกัดทางถอยของเกียงอุยที่จะกลับไปจ๊กก๊ก ก่อนที่เตงงายจะยกทัพไปรบกับจ๊กก๊ก เตงงายได้ฝันว่าตนนั่งอยู่บนยอดเขาแล้วมีน้ำไหลอยู่ใกล้ตน เตงงายจึงถามนายทหารชื่อเซียวหลวน ( *ยฺเหวียน เช่า*) ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์*[[อี้จิง]]* (易經) ให้ช่วยอธิบายความหมายของความฝัน เซียวหลวนบอกเตงงายว่าเตงงายจะพิชิตจ๊กก๊กได้สำเร็จ แต่จะไม่ได้กลับไปวุยก๊ก เตงงายได้ฟังก็รู้สึกไม่สบายใจ

เตงงายส่งอองกิ๋น ( *หวาง ฉี*) ให้นำกำลังพลเข้าโจมตีค่ายของเกียงอุยโดยตรง ให้คันห่อง ( *เชียน หง*) นำอีกทัพแผ้วทางเส้นทาง และให้เอียวหัว ( *หยาง ซิน*) ยกเข้าโจมตีจุดยุทธศาสตร์ของข้าศึกที่กานซง (甘松; อยู่บริเวณอำเภอซงพาน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน)

เมื่อเกียงอุยได้รับข่าวว่าทัพวุยก๊กอีกทัพนำโดยจูกัดสูได้ยึดเมืองฮันต๋ง (漢中 *ฮั่นจง*) เกียงอุยจึงนำพลจากท่าจงกลับไปยังอาณาเขตของจ๊กก๊ก แต่ถูกเอียวหัวไล่ตามตีมาถึงเฉียงชฺวานโจ่ว (彊川口; จุดบรรจบของแม่น้ำไป๋หลงและแม่น้ำเจียหลิง) ที่ซึ่งเกียงอุยถูกตีแตกพ่าย เกียงอุยรู้ว่าจูกัดสูกำลังสกัดทางถอยที่สะพานในอิมเป๋ง (陰平 *อินผิง*; ทางตะวันตกของอำเภอเหวิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน)  เกียงอุยจึงนำทัพยกผ่านหุบเขาข่งหาน  (孔函谷 *ข่งหานกู่*; ทางใต้ของเขตซีกู้ นครหลานโจว มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ไปยังถนนทางเหนือเพื่อเลี่ยงที่ตั้งของจูกัดสู จูกัดสูได้ข่าวเรื่องนี้จึงล่าถอยไปประมาณ 30 *[[ลี้ (หน่วยวัด)|ลี้]]* หลังจากเกียงอุยยกพลไปทางเหนือประมาณ 30 *ลี้* ก็ได้ข่าวว่าจูกัสูยกเลิกการสกัดที่สะพานแล้ว เกียงอุยจึงสั่งกำลังพลให้รีบล่าถอยข้ามสะพานไป จูกัดสูพยายามจะหันกลับไปสกัดเกียงอุยอีกครั้งแต่มาถึงสะพานช้าไปหนึ่งวัน หลังเกียงอุยข้ามสะพานไปแล้วก็ยกพลไปยังด่านเกียมโก๊ะ (劒閣 *เจี้ยนเก๋อ*) ที่เป็นด่านภูเขาและตั้งมั่นรักษาการณ์ที่นั่น จงโฮยยกเข้าโจมตีเกียงอุยที่เกียมโก๊ะหลายครั้งแต่ไม่สามารถฝ่าแนวป้องกันไปได้

### ยึดนครหลวงของจ๊กก๊ก

เตงงายเสนอว่า: 

จงโฮยเห็นด้วยกับความคิดของเตงงายและสั่งให้เถียน จาง () ผู้ใต้บังคับบัญชาของคนให้เข้าร่วมกับเตงงายในการเดินทัพ ในช่วงระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายนและ 17 ธันวาคม ค.ศ. 263 เตงงายนำกองกำลังจู่โจมจากอิมเป๋งผ่านทางลัด โดยเลี่ยงไปทางตะวันตกของเกียมโก๊ะและมุ่งหน้าตรงไปยังอิวกั๋ง (江油 *เจียงโหยว*) ทางลัดครอบคลุมระยะทางมากกว่า 700 *[[ลี้ (หน่วยวัด)|ลี้]]* และตัดข้ามภูมิประเทศที่เป็นภูเขา เตงงายและทหารต้องสร้างสะพานหลายแห่งตลอดทาง ภูเขาสูงและหุบเขาลึกทำให้การเดินทัพมีความอันตรายอย่างมาก หลังจากนั้นไม่นาน เตงงายและทหารก็ทิ้งห่างจากกองลำเลียงเสบียง เตงงงายใช้สักหลาดผืนใหญ่ห่อร่างกายตนเองแล้วกลิ้งลงจากภูเขา ทหารของเตงงายปีนต้นไม้และไต่หน้าผาลงมาเป็นแถว ระหว่างทางเตงงายและทหารปะทะกับกองกำลังซุ่ม 3 กองของจ๊กก๊ก เตงงายเข้าโจมตีกองซุ่มจนแตกพ่ายและเข้าทำลายค่ายของกองซุ่มเหล่านี้ เตงงายให้เถียน จางนำกองหน้าไปแผ้วถางเส้นทาง เตงงายและกองหน้าไปปรากฏที่อิวกั๋ง ม้าเชียว ( *หมา เหมี่ยว*) เจ้าเมืองอิวกั๋งที่จ๊กก๊กแต่งตั้งยอมจำนนต่อเตงงาย

จูกัดเจี๋ยมขุนพลจ๊กก๊กนำทัพจากอำเภอโปยเสียไปยังกิมก๊ก (綿竹 *เหมียนจู๋*) และเข้ารบกับทัพของเตงงาย เตงงายสั่งให้เตงต๋ง ( *เติ้ง จง*) บุตรชายตีข้าศึกจากด้านขวา และสุเมา ( *ชือ จฺว่าน*) ตีข้าศึกจากด้านซ้าย ทั้งเตงต๋งและสุเมาถูกจูกัดเจี๋ยมตีจนล่าถอย ทั้งสองบอกกับเตงงายว่า "ไม่อาจเอาชนะข้าศึกได้" เตงงายตอบด้วยความเข้มงวดว่า "ศึกนี้จะกำหนดว่าเราจะอยู่หรือตาย ที่พวกเจ้าพูดว่าไม่อาจเอาชนะข้าศึกนั้นหมายความว่าอย่างไร" เตงงายต้องการจะสั่งประหารชีวิตเตงต๋งและสุเมา แต่ทั้งสองก็หันกลับไปเตรียมกำลังพลเข้ารบอีกครั้ง ทั้งสองเอาชนะทัพจ๊กก๊กได้และสังหารนายทหารของข้าศึกอันได้แก่จูกัดเจี๋ยม จูกัดสง และเตียวจุ๋น

เตงงายนำพลยกต่อไปยังอำเภอลกเสีย (雒縣 *ลั่วเซี่ยน*; ทางเหนือของนครกว่างฮั่น มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กส่งผู้แทนพระองค์ให้นำตราพระราชลัญจกรไปมอบให้เตงงายเพื่อแสดงพระประสงค์ที่จะยอมจำนน

### การจัดการภายในจ๊กก๊กหลังสงคราม
เมื่อเตงงายมาถึงเซงโต๋ เล่าเสี้ยนทรงมัดพระองค์เองและนำข้าราชบริพารมากกว่า 60 คนเข้ายอมจำนนอย่างเป็นทางการ เตงงายแก้มัดให้เล่าเสี้ยนและปฏิบัติต่อพระองค์เป็นอย่างดี เตงงายยังห้ามทหารไม่ให้ปล้นข้าวของภายในเมือง และสั่งให้กิจกรรมประจำวันภายในเมืองดำเนินต่อไปตามปกติ อดีตข้าราชการของจ๊กก๊กหลายคนประทับใจเตงงายอย่างมากจึงยอมจำนนด้วยความเต็มใจ ราษฎรในจ๊กก๊กก็ยกย่องความมีน้ำใจของเตงงาย เตงงายใช้อำนาจจากราชสำนักวุยก๊กในการแต่งตั้งให้เล่าเสี้ยนรักษาการตำแหน่งขุนพลทหารม้าทะยาน ( *เพี่ยวฉีเจียงจฺวิน*) และมอบตำแหน่งให้อดีตขุนนางและข้าราชการของจ๊กก๊กจำนวนมาก หลายคนกลายมาเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงาย เตงงายยังแต่งตั้งให้สุเมาเป็นข้าหลวงมณฑลของมณฑลเอ๊กจิ๋ว และมอบหมายให้คันห่องรับผิดชอบดูแลเมืองต่าง ๆ ของอดีตจ๊กก๊ก มีการสร้างอนุสรณ์สถานที่กิมก๊กเพื่อเชิดชูชัยชนะของเตงงายต่อจูกัดเจี๋ยม ทหารวุยก๊กที่เสียชีวิตในการศึกได้รับการฝังร่วมกับทหารจ๊กก๊กที่เป็นข้าศึก

เตงงายกลายเป็นคนเย่อหยิ่งจากความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊ก ครั้งหนึ่งเตงงายโอ้อวดกับอดีตข้าราชการของจ๊กก๊กว่า "พวกท่านทุกคนโชคดีที่พบกับข้า นั่นคือเหตุผลที่พวกท่านยังอยู่ในตำแหน่งเดิมในทุกวันนี้ หากท่านพบกับคนอย่างงอฮั่น (吳漢 *อู๋ ฮั่น*) พวกท่านคงถูกทำลายไปแล้ว" เตงงายยังกล่าวว่า "เกียงอุยเป็นวีรชนอายุสั้น เทียบกับข้าไม่ได้เลย" บางคนเหยียดหยามเตงงายเพราะความโอ้อวดนี้

ในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 264 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการยกย่องจากความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊กและเทียบเตงงายกับขุนพลที่มีชื่อเสียงอย่างแปะคี้ (白起 *ไป๋ ฉี่*) ฮั่นสิน (韓信 *หาน ซิ่น*) งอฮั่น (吳漢 *อู๋ ฮั่น*) และโจว หย่าฟู (周亞夫) เตงงายได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเสนาบดีกลาโหม ( *ไท่เว่ย์*) ในราชสำนักและได้รับศักดินาเพิ่มขึ้น 20,000 ครัวเรือน บุตรชายสองคนของเตงงายได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์เตงเฮา ( *ถิงโหว*; เฮาระดับหมู่บ้าน) และได้รับศักดินาคนละ 1,000 ครัวเรือน

## ความล่มจมและการเสียชีวิต
### การติดต่อทางจดหมายระหว่างเตงงายและสุมาเจียว
เตงงายเขียนจดหมายถึงสุมาเจียว เสนอว่าควรให้กำลังพลที่เหนื่อยล้าได้พักฟื้น ขณะเดียวกันก็เตรียมการสำหรับการศึกในอนาคตที่จะรบกับง่อก๊กที่เป็นอีกหนึ่งรัฐอริของวุยก๊ก เตงงายยังเสนอว่าควรปฏิบัติต่อเล่าเสี้ยนด้วยความเอื้อเฟื้อ โดยการตั้งให้เป็นอ๋องและปรนเปรอด้วยความหรูหรา จุดประสงค์ก็เพื่อชักจูงให้ซุนฮิวจักรพรรดิแห่งง่อก๊กยอมจำนนต่อวุยก๊กด้วยความสมัครใจ เตงงายเขียนว่า: 

สุมาเจียวส่งอุยก๋วนไปตอบเตงงายว่าข้อเสนอของเตงงายจะถูกนำเข้าราชสำนักวุยก๊กเพื่อพิจารณาเพิ่มเติมก่อนที่จะนำไปปฏิบัติได้ เตงงายเริ่มไม่พอใจและแย้งว่าเป็นการเสียเวลาเปล่าถ้าต้องรอคำสั่งเพิ่มเติมจากราชสำนักก่อนที่จะดำเนินการ เตงงายอ้างข้อความจาก*[[ชุนชิว (จดหมายเหตุ)|ซุนสิว]]* (春秋 *ชุนชิว*) และ*[[พิชัยสงครามซุนจื่อ]]* (孫子兵法 *ซุนจื่อปิงฝ่า*) เพื่อบอกเป็นนัยว่าตนมีเหตุผลที่จะไม่ปฏิบัติตามระเบียบมาตรฐาน และจะกระทำการด้วยอำนาจเบ็ดเสร็จตราบใดที่เป็นประโยชน์ต่อวุยก๊ก เตงงายเขียนว่า: 

### บทบาทของจงโฮยในการจับกุมเตงงาย

จงโฮย, เฮาเหลก ( *หู เลี่ย*), สุเมา ( *ซือ จฺว่าน*) และคนอื่น ๆ กล่าวโทษเตงงายในข้อหาที่ไม่เคารพอำนาจของราชสำนักวุยก๊ก และอ้างว่าเตงงายมีท่าทีจะเริ่มก่อกบฏ *ชื่อ-ยฺหวี่* (世語) ระบุว่าจงโฮยมีทักษะในการลอกเลียนลายมือของผู้อื่น หลังจากจงโฮยได้รับจดหมายที่เขียนโดยเตงงายส่งถึงสุมาเจียว จงโฮยก็แก้ไขเนื้อความในจดหมายให้มีสำนวนภาษาที่ดูเย่อหยิ่งและเรียกร้องมากเกินไป ในเวลาเดียวกัน จงโฮยยังทำลายจดหมายที่สุมาเจียวส่งถึงเตงงายเพื่อเพิ่มความระแวงของสุมาเจียวที่มีต่อเตงงายอีกด้วย

ในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์หรือต้นเดือนมีนาคม ค.ศ. 264 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการสั่งให้จับกุมเตงงายและคุมตัวกลับมานครหลวงลกเอี๋ยง อุยก๋วนและจงโฮยไปที่ค่ายของเตงงาย และใช้จดหมายของสุมาเจียวในการสั่งให้ทหารของเตงงายวางอาวุธ เตงงายถูกจับกุมและถูกนำตัวใส่ในรถนักโทษเพื่อจะคุมตัวกลับไปลกเอี๋ยง เตงงายเมื่อถูกจับกุมได้อุทานว่า "ข้าเป็นขุนนางที่ซื่อสัตย์ แต่กลับต้องประสบชะตากรรมเช่นนี้! สิ่งที่เกิดขึ้นกับแปะคี้ (白起 *ไป๋ ฉี่*) ในอดีตเพิ่งเกิดขึ้นกับข้าในบัดนี้"

### การเสียชีวิต
หลังจากเตงงายถูกคุมตัวไป จงโฮยเริ่มก่อกบฏต่อวุยก๊กในเซงโต๋เมื่อวันที่ 1 มีนาคม ค.ศ. 264 แต่การก่อกบฏล้มเหลวเพราะนายทหารวุยก๊กบางคนไม่เต็มใจจะเข้าร่วมในการก่อกบฏ กลับก่อการกำเริบต่อต้านจงโฮยและสังหารจงโฮยได้ในวันที่ 3 มีนาคม ค.ศ. 264 หลังการเสียชีวิตของจงโฮย ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงายคิดการจะยกไล่ตามขบวนคุ้มกันเตงงายเพื่อจะปล่อยตัวเตงงายและพากลับเซงโต๋ เมื่ออุยก๋วนได้ยินเรื่องนี้จึงสั่งให้เตนซก (田續 *เถียน ซฺวี่*) นำกำลังพลไปโจมตีเตงงาย

เตนซกเดิมอยู่ในสังกัดของเตงงายในช่วงการศึกที่รบกับจ๊กก๊ก ในช่วงยุทธการที่อิวกั๋งก่อนหน้านี้ เตงงายต้องการประหารชีวิตเตนซกในข้อหาที่เตนซกทำให้การรุดหน้าไปรบกับข้าศึกล่าช้า เมื่ออุยก๋วนส่งเตนซกไปโจมตีเตงงาย อุยก๋วนบอกกับเตงงายว่า "บัดนี้ท่านสามารถแก้แค้นเตงงายเรื่องที่ทำให้ท่านอับอายที่อิวกั๋งได้แล้ว"

เตนซกนำทหารเข้าสกัดเตงงายทางตะวันตกของกิมก๊ก จัดการสังหารเตงงายพร้อมกับเตงต๋ง ( *เติ้ง จง*) บุตรชาย รวมถึงสุเมา หลังการเสียชีวิตของเตงงาย บุตรชายคนอื่นของเตงงายในลกเอี๋ยงก็ถูกจับกุมมาประหารชีวิตเช่นกัน ส่วนสมาชิกในครอบครัวของเตงงายที่เหลือถูกเนรเทศไปยังภูมิภาคตะวันตก

เมื่อเตาอี้ขุนพลวุยก๊กได้ยินเรื่องที่อุยก๋วนบอกกับเตนซก ก็แสดงความคิดเห็นว่าอุยก๋วนเป็นผู้สถานะทางสังคมสูง ไม่ควรประพฤติอย่างใจแคบและมุ่งร้ายเช่นนี้ เมื่ออุยก๋วนได้ยินความคิดเห็นของเตาอี้ ก็ไปพบเตาอี้ทันทีเพื่อขอบคุณ

## การฟื้นฟูเกียรติยศหลังมรณกรรม
ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 266 หลังราชวงศ์จิ้นขึ้นมาแทนที่วุยก๊ก สุมาเอี๋ยน (จักรพรรดิจิ้นอู่ตี้) ทรงออกพระราชโองการเพื่อพระราชทานอภัยโทษแก่เหล่าผู้สืบเชื้อสายของเตงงายและอนุญาตให้กลับมาจากการเนรเทศ พระองค์ตรัสว่าเตงงายถูกลงโทษอย่างยุติธรรมเพราะความเย่อหยิ่งและไร้มารยาท แต่ปัจจัยสำหรับ "การไถ่โทษ" ก็คือเตงงายไม่ขัดขืนการจับกุมและเต็มใจยอมรับชะตากรรมของตน

เมื่อครั้งที่เตงงายประจำการอยู่ในมณฑลยงจิ๋วและเลียงจิ๋ว ได้เสริมการป้องกันให้กับเชิงเทินในพื้นที่และสร้างป้อมปราการบางแห่งเพื่อจุดประสงค์ในการป้องกัน ในช่วงกลางศักราชไท่ฉื่อ (泰始; ค.ศ. 265-274) ในรัชสมัยของสุมาเอี๋ยน ชนเผ่าเกี๋ยง (羌 *เชียง*) ในมณฑลยงจิ๋วก่อกบฏต่อต้านการปกครองของราชวงศ์จิ้นและสังหารข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋ว ข้าราชการและราษฎรในท้องถิ่นที่รอดชีวิตหลบอยู่อย่างปลอดภัยในป้อมปราการที่เตงงายสร้างขึ้นเมื่อประมาณหนึ่งทศวรรษก่อนหน้า

## ครอบครัวและทายาท
เตงงายมีบุตรชายอย่างน้อย 2 คน มีบุตรชาย 2 คนที่ดำรงบรรดาศักดิ์เป็นเตงเฮา (亭侯 *ถิงโหว*; เฮาระดับหมู่บ้าน) และมีศักดินาคนละ 1,000 ครัวเรือน บุตรชายคนหนึ่งในสองคนนั้นคือเตงต๋ง ( *เติ้ง จง*) เตงต๋งถูกสังหารพร้อมกับบิดา บุตรชายคนอื่นของเตงงายที่อยู่ในลกเอี๋ยงถูกจับกุมและถูกประหารชีวิตภายหลังจากการเสียชีวิตของบิดา สมาชิกในครอบครัวของเตงงายที่เหลือถูกเนรเทศและได้รับอนุญาตให้กลับมาในปี ค.ศ. 266 หลังสุมาเอี๋ยนจักรพรรดิแห่งราชวงศ์จิ้นออกพระราชโองการพระราชทานอภัยโทษ

ในปี ค.ศ. 273 จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงแต่งตั้งให้เติ้ง หล่าง () หลานปู่ของเตงงายเป็นเจ้าหน้าที่มหาดเล็กกลาง ( *หลางจง*) เติ้ง หล่างรับราชการเป็นนายอำเภอของอำเภอตานฉุ่ย (丹水縣 *ตานฉุ่ยเซี่ยน*; อยู่บริเวณอำเภอชีชฺวาน มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และต่อมาได้เป็นนายอำเภอของอำเภอติ้งหลิง (定陵縣 *ติ้งหลิงเซี่ยน*; อยู่บริเวณอำเภอชิงหยาง มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) เติ้ง หล่างมีบุตรชายอย่างน้อย 1 คนคือเติ้ง เทา () ในช่วงศักราชหย่งเจีย (永嘉; ค.ศ. 307–313) ในรัชสมัยของจักรพรรดิจิ้นหฺวายตี้ เติ้ง หล่างได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองซินตู (新都郡 *ซินตูจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครกว่างฮั่น มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) แต่ก่อนที่เติ้ง หล่างจะเดินทางไปรับตำแหน่ง เติ้ง หล่างก็เสียชีวิตในเหตุเพลิงไหม้ในเมืองซงหยง (襄陽 *เซียงหยาง*) พร้อมกับมารดา ภรรยา และบุตร มีเพียงหลานชายคือเติ้ง สิง () ซึ่งเป็นบุตรชายของเติ้ง เทาที่รอดชีวิตจากเหตุเพลิงไหม้ 

เติ้ง เชียนชิว () หลานปู่อีกคนของเตงงาย ได้รับราชการในสังกัดของอ๋องหยงขุนนางที่มีชื่อเสียงของราชวงศ์จิ้น เติ้ง เชียนชิวเสียชีวิตก่อนเติ้ง หล่าง ส่วนบุตรชาย 2 คนของเติ้ง เชียนชิวก็เสียชีวิตในเหตุเพลิงไหม้ที่ซงหยงเช่นกัน

## คำวิจารณ์
ตันซิ่ว (陳壽 *เฉิน โช่ว*; ค.ศ. 233–297) ผู้เขียนบทชีวประวัติเตงงายใน*[[สามก๊กจี่]]* แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับเตงงายไว้ว่า "เตงงายเป็นคนซื่อตรงและแข็งแกร่ง ประสบความสำเร็จจำนวนมาก แต่ไม่อาจปกป้องตัวเองจากหลุมพลางและอันตราย เป็นผลทำให้ต้องล่มจมในที่สุด เตงงายสามารถนึกถึงสิ่งที่เกิดขึ้นกับจูกัดเก๊กได้ แต่กลับไม่อาจคาดถึงชะตากรรมของตนเองได้ นี่อาจเป็นสิ่งที่คนโบราณเรียกว่า 'ขาดการตระหนักรู้ในตนเองและใจคอคับแคบ'"

ในปี ค.ศ. 267 ตฺว้าน จั๋ว () เขียนฎีกาถึงจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนแห่งราชวงศ์จิ้นเพื่อเรียกร้องให้เตงงาย ในฎีกาตฺว้าน จั๋วอภิปรายถึงความดีความชอบของเตงงายที่มีต่อวุยก๊กและโต้แย้งว่าเตงงายไม่มีเจตนาจะก่อกบฏต่อวุยก๊ก โดยอ้างถึงอายุที่มากแล้วของเตงงาย (เตงงายมีอายุใกล้ 70 ปีเมื่อเวลาที่เสียชีวิต) เป็นเหตุผลหนึ่ง ตฺว้าน จั้วยังกล่าวว่าเตงงายถูกเข้าใจผิดอย่างมากเพราะพฤติกรรมที่หยาบคายไร้มารยาท ซึ่งทำให้คนอื่นขุ่นเคืองได้ง่าย ๆ ตฺว้าน จั๋วยังเปรียบเทียบเตงงายกับแปะคี้ (白起 *ไป๋ ฉี่*) และหงอจูสู่ (伍子胥 *อู๋ จื่อซฺวี*) ขุนพลสองคนในยุควสันตสารทที่สร้างความดีความชอบยิ่งใหญ่ให้รัฐของตนแต่กลับถูกบังคับให้ฆ่าตัวตาย

ช่วงกลางศักราชเสียนหนิง (咸寧; ค.ศ. 275–280) ในรัชสมัยของสุมาเอี๋ยน ฝาน เจิ้น () ขุนพลผู้เคยอยู่ใต้สังกัดของเตงงายในช่วงการศึกที่วุยก๊กรบกับจ๊กก๊ก ได้เข้าเฝ้าจักรพรรดิ เมื่อจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนตรัสถามเรื่องเตงงาย ฝาน เจิ้นก็รู้สึกสะเทือนใจและระลึกได้ว่าเตงงายเป็นขุนนางที่จงรักภักดีต่อวุยก๊กอย่างสูง

## ในวัฒนธรรมประชานิยม
[thumbnail|right|รูปเตงงายจากเกม''[โรแมนซ์ออฟเดอะทรีคิงดัมส์ XI*]]

เตงงายปรากฏครั้งแรกในฐานะตัวละครที่เล่นได้ใน[[ไดนาสตีวอริเออร์ 7|ภาคที่ 7]]ของซีรีส์วิดีโอเกม*ไดนาสตีวอริเออร์*ของ[[โคเอ]] ในเกม เตงงายถูกระบุอย่างไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ว่าอยู่ฝ่าย[[ราชวงศ์จิ้น]] ตามประวัติศาสตร์เตงงายเสียชีวิตหนึ่งปีก่อนที่ราชวงศ์จิ้นจะก่อตั้งขึ้น

== ดูเพิ่ม ==
* [[รายชื่อบุคคลในยุคสามก๊ก]]

== หมายเหตุ ==


== อ้างอิง ==
;อ้างอิงจาก*สามก๊กจี่* (*ซานกั๋วจื้อ*)


;อ้างอิงจาก*อรรถาธิบายสามก๊กจี่* (*ซานกั๋วจื้อจู้*)


;อ้างอิงจาก*จือจื้อทงเจี้ยน*


;อ้างอิงอื่น ๆ


== บรรณานุกรม ==

=== แหล่งข้อมูลปฐมภูมิ ===
* [[ตันซิ่ว]] (คริสต์ศตวรรษที่ 3). *สามก๊กจี่* (*ซานกั๋วจื้อ*).
* [[เผย์ ซงจือ]] (คริสต์ศตวรรษที่ 5). *อรรถาธิบายสามก๊กจี่* (*ซานกั๋วจื้อจู้*).

=== แหล่งข้อมูลทุติยภูมิ ===
* [[ซือหม่า กวาง]] (1084). *จือจื้อทงเจี้ยน''.
* 
* 
* 

หมวดหมู่:ขุนพลของวุยก๊ก
หมวดหมู่:ขุนนางของวุยก๊ก
หมวดหมู่:นายพลจากมณฑลเหอหนาน
หมวดหมู่:ผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองในมณฑลชานตง
หมวดหมู่:นักการเมืองจากหนานหยาง มณฑลเหอหนาน
หมวดหมู่:บุคคลในยุคสามก๊กที่ถูกสังหารในยุทธการ
หมวดหมู่:การพูดติดอ่าง
หมวดหมู่:กบฏสามครั้งในฉิวฉุน