จังหวัดอุดรธานี

**อุดรธานี** เป็นจังหวัดที่ตั้งอยู่ตอนบนของภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย มีเนื้อที่ประมาณ 11,730 ตารางกิโลเมตร (ประมาณ 7,331,438.75 ไร่) มีศูนย์กลางของจังหวัดอยู่ที่เทศบาลนครอุดรธานี ซึ่งอยู่ห่างจากกรุงเทพมหานคร 564 กิโลเมตร จังหวัดอุดรธานีเป็นศูนย์ปฏิบัติการกลุ่มจังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน 1 และศูนย์กลางพื้นที่ลุ่มแม่น้ำโขง

เดิมพื้นที่เมืองอุดรธานีในปัจจุบันคือบ้านเดื่อหมากแข้ง ซึ่งมีมานานร่วมสมัยกับเมืองเวียงจันทน์อาณาจักรล้านช้าง เมืองอุดรธานีได้รับการสถาปนาให้เป็นเมืองศูนย์บัญชาการการปกครองของมณฑลอุดรอย่างเป็นทางการในสมัยรัชกาลที่ 5 ปี พ.ศ. 2436 โดยพลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ซึ่งทรงเป็นข้าหลวงใหญ่สำเร็จราชการแทนพระองค์ปกครองมณฑลอุดร ในสมัยที่มีการปกครองในรูปแบบมณฑลเทศาภิบาล กรุงรัตนโกสินทร์ เมืองอุดรธานีเกิดจากรวมกันของหัวเมืองฝ่ายเหนือในพื้นที่มณฑลอุดร คือ เมืองกุมภวาปี เมืองหนองหาน เมืองนครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน (เมืองหนองบัวลำภู) และบ้านเดื่อหมากแข้ง มีอาณาเขตปกครองกว้างใหญ่ที่สุดในประเทศ

## ชื่อจังหวัด
ชื่อ *อุดรธานี* มีความหมายตรงตัวแปลว่า "เมืองที่อยู่ทางทิศเหนือ" โดยคำว่า *อุดร* มาจากคำว่า *อุตฺตร (uttara)* ในภาษาสันสกฤตซึ่งหมายถึง "ทิศเหนือ" และลงท้ายด้วยคำว่าธานีซึ่งหมายถึง "เมือง" เนื่องจากเป็นเมืองที่เป็นศูนย์บัญชาการของมณฑลฝ่ายเหนือ ซึ่งต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นมณฑลอุดรเมื่อ พ.ศ. 2443 และเริ่มปรากฏชื่อ "อุดรธานี" เมื่อมีการจัดตั้งเมืองเมื่อ พ.ศ. 2450

## ประวัติศาสตร์
### ก่อนยุคประวัติศาสตร์
thumb|right|แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง
จังหวัดอุดรธานีเป็นจังหวัดที่มีความสำคัญแห่งหนึ่งของประวัติศาสตร์และเป็นดินแดนแห่งอุทยานประวัติศาสตร์อันเป็นมรดกโลก จากการขุดค้นพบซากโครงกระดูกและโบราณวัตถุ เครื่องมือเครื่องใช้ต่าง ๆ ที่บ้านเชียง อำเภอหนองหาน การพบถ้ำและภาพเขียนสีต่าง ๆ ที่อำเภอบ้านผือ ซึ่งสิ่งเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าบนดินแดนเขตจังหวัดอุดรธานีในปัจจุบัน เคยมีชุมชนตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์ซึ่งมีอายุอยู่ในช่วงราว 5,000-7,000 ปีที่ผ่านมา

จากการสืบค้นและศึกษาทางโบราณคดี เป็นที่ยอมรับนับถือในวงการศึกษาประวัติศาสตร์และโบราณคดีระหว่างประเทศว่า ชุมชนเก่าแก่เหล่านี้เคยมีอารยธรรมความเจริญในระดับสูง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเครื่องปั้นดินเผาสีลายเส้นที่บ้านเชียงนั้น สันนิษฐานว่าอาจเป็นเครื่องปั้นดินเผาสีลายเส้นที่เก่าที่สุดของโลก

หลักฐานหนึ่งที่น่าสนใจ คือโบราณวัตถุที่ขุดพบในบ้านเชียง ได้มีการนำไปศึกษาทดสอบอายุของภาชนะดินเผาโบราณด้วยระบบเรดิโอคาร์บอน หรือ คาร์บอน 14 พบว่าภาชนะดินเผาเหล่านี้มีอายุเก่าแก่ประมาณ 2,000-5,600 ปี ซึ่งนักโบราณคดีได้แบ่งอายุวัฒนธรรมบ้านเชียงออกเป็น 3 ช่วงตามลักษณะเด่นของภาชนะดินเผา โดยแบ่งเป็นประวัติศาสตร์ในช่วงสมัยปลาย สมัยกลาง และสมัยต้น ดังนี้
*สมัยปลาย ภาชนะมีลักษณะเด่นที่ลายเส้นสีแดง พื้นผิวสีนวล มีอายุตั้งแต่  1,800-2,300 ปี
*สมัยกลาง พบภาชนะมีอายุตั้งแต่ 2,300-3,000 ปี ลักษณะเด่นอยู่ที่รูปทรงเป็นสันหักมุม ก้นภาชนะมีทั้งแบบแหลมและกลม ภาชนะสีขาว
*สมัยต้น ภาชนะดินเผามีสีดำ ลักษณะเชิงเตี้ย ครึ่งบนตกแต่งด้วยเส้นขีดเป็นลายขด ส่วนครึ่งล่างภาชนะตกแต่งด้วยลายเชือกทาบ  มีอายุมากกว่า 3,000-5,600 ปี

นอกจากนั้น แหล่งโบราณคดีอุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท อำเภอบ้านผือ ก็เป็นอีกพื้นที่หนึ่ง ที่ยืนยันให้เห็นความรุ่งเรืองและอารยธรรมโบราณที่เคยปรากฏบนผืนดินของจังหวัดอุดรธานี หลักฐานสำคัญที่ค้นพบในเขตนี้ได้แก่ ภาพเขียนสีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ซึ่งพบหลายแห่งบนเทือกเขาภูพานน้อยหรือภูพระบาทนี้ ภาพที่สำคัญ ๆ เช่น ภาพเขียนสีถ้ำคน ภาพเขียนสีถ้ำวัว ภาพเขียนสีโนนสาวเอ้ เป็นต้น ภาพเขียนเหล่านี้ใช้สีดินแดงเขียน เป็นภาพเหมือนจริงบ้าง เป็นภาพเรขาคณิตบ้างหรือภาพฝ่ามือแดงบ้าง  ซึ่งนักโบราณคดีให้ความเห็นว่า คนสมัยก่อนประวัติศาสตร์เขียนขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรม หรือเป็นสัญลักษณ์สื่อสารกันระหว่างคนในเผ่า

โดยในพิพิธภัณฑ์เมืองอุดรธานี ส่วนของห้องประวัติศาสตร์และโบราณคดีได้แบ่งยุคโบราณคดีในชุดวัฒนธรรมบ้านเชียงออกมาเป็นยุคแรก และยุคอุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาทเป็นยุคประวัติศาสตร์ยุคที่ 2 ซึ่งเป็นช่วงอารยธรรมมนุษย์โบราณสมัย 1,200-1,800  ปีที่ผ่านมา

### ยุคประวัติศาสตร์
หลังจากยุคความเจริญที่บ้านเชียงและแถบพื้นที่ราบสูงอำเภอบ้านผือแล้ว ดินแดนในเขตจังหวัดอุดรธานี ก็ยังคงเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์สืบต่อมาอีก จนกระทั่งสมัยประวัติศาสตร์ของประเทศไทย นับแต่สมัยทวารวดี (พ.ศ. 1200-1600) สมัยลพบุรี(พ.ศ. 1200-1800) และสมัยกรุงสุโขทัย(พ.ศ. 1800-2000)

จากหลักฐานที่พบคือ ใบเสมาสมัยทวารวดี ลพบุรี และภาพเขียนปูนบนผนังโบสถ์ที่ปรักหักพังบริเวณทิวเขาภูพานใกล้วัดพระพุทธบาทบัวบก อำเภอบ้านผือ แต่ทั้งนี้ยังไม่ปรากฏในประวัติศาสตร์ในขณะนั้นแต่อย่างใด ในส่วนของหลักฐานทางด้านพุทธศาสนาดังกล่าว สะท้อนให้เห็นว่าดินแดนที่ราบสูงแห่งนี้ ได้มีวัฒนธรรมอินเดียแพร่เข้ามาซึ่งเชื่อว่ามาจากแอ่งโคราช แล้วเผยแพร่มาสู่บริเวณลุ่มน้ำโขง

### สมัยกรุงศรีอยุธยา
สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี พื้นที่จังหวัดอุดรธานีได้ปรากฏในประวัติศาสตร์ เมื่อราวปีจอ พ.ศ. 2117 เมื่อพระเจ้าบุเรงนองได้ทรงเกณฑ์ทัพไทยให้ไปช่วยตีกรุงศรีสัตนาคณหุต(เวียงจันทน์)โดยให้สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชกับสมเด็จพระนเรศวรมหาราชยกทัพไปช่วยรบ แต่เมื่อกองทัพไทยยกมาถึงเมืองหนองบัวลำภู(จังหวัดหนองบัวลำภูในปัจจุบันเคยเป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดอุดรธานี)ซึ่งเป็นเมืองหน้าด่านของเมืองเวียงจันทน์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงพระประชวรด้วยไข้ทรพิษ จึงยกทัพกลับไม่ต้องรบพุ่งกับเวียงจันทน์และที่เมืองหนองบัวลำภูนี้เองสันนิษฐานว่าเคยเป็นเมืองที่มีความเจริญมาตั้งแต่สมัยขอมเรืองอำนาจ ส่วนพื้นที่ของจังหวัดอุดรธานีทั้งหมดสมัยกรุงศรีอยุธยา ขึ้นกับอาณาจักรล้านช้างและอาณาจักร์ล้านช้างเวียงจันทน์ และสมัยธนบุรีขึ้นกับอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์

### สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์
[thumb|right|[พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม]]

เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ปราบดาภิเษกขึ้นครองราชย์เมื่อ พ.ศ. 2325 เป็นที่เรียบร้อยแล้ว ได้ทรงทะนุบำรุงบ้านเมืองให้มีความเจริญมาโดยตลอดซึ่งในระยะเวลาดังกล่าวนั้นยังไม่ได้มีการจัดตั้งเมืองอุดรธานี ดังนั้นจึงยังไม่มีชื่อเมืองอุดรธานีปรากฏในประวัติศาสตร์ และพงศาวดารในเวลานั้น ดินแดนแถบเมืองอุดรในช่วงก่อนหน้านั้นทั่วทั้งบริเวณยังเป็นดินแดนที่ยังคงขึ้นโดยตรงกับนครหลวงเวียงจันทน์ แต่ได้มีการกล่าวถึงเมืองที่สำคัญต่างๆที่ขึ้นหรือเคยขึ้นกับเมืองอุดร และเป็นเมืองที่กำเนิดขึ้นก่อนเมืองอุดรธานีในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น ได้แก่ เมืองหนองหาน หรือ อำเภอหนองหานในปัจจุบัน ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และ เมืองหนองบัวลำภู ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 3 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว   ขณะนั้นในช่วงยุครัตนโกสินธ์ตอนต้น เมื่อมีการตั้งเมืองหนองหานขึ้น เมืองหนองหานจึงไปขึ้นกับกรุงเทพ ส่วนเมืองหนองบัวลำภูและพื้นที่ในจังหวัดอุดรส่วนอื่นๆยังคงขึ้นกับนครหลวงเวียงจันทน์ 

ต่อมาจะกล่าวถึงเมืองหนองหานซึ่งเป็นเมืองที่กำเนิดขึ้นก่อนบ้านหมากแข้งหรือเมืองอุดรและเป็นเมืองในเขตจังหวัดอุดรที่ได้ขึ้นกับกรุงเทพเป็นเมืองแรก 
ดังนี้ **เมืองหนองหาน**มีประวัติเชื่อมโยงเกี่ยวกับเมืองสุวรรณภูมิ  (อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด ในปัจจุบัน) โดย พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์ เจ้าเมืองหนองหานคนแรก ต้นสายสกุล "รักษาเมือง" และ "พิทักษ์เขื่อนขันธุ์" ทั้งนี้ พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์ นามเดิม คือ "ท้าวเพ" เป็นบุตรคนโต ของ ท้าวเซียง หรือ เจ้าเซียง ผู้ดำรงตำแหน่งพระรัตนวงษา เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ ท่านแรก และเจ้าเมืองท่งศรีภูมิ ลำดับที่ ๔ อันสืบเชื้อสาย จากเจ้าแก้วมงคล ผู้มีศักดิ์ เป็นพระราชปนัดดาของพระเจ้าวรวงศาธรรมิกราช กษัตริย์ลาวพระองค์ที่ 26 แห่งอาณาจักรล้านช้าง  โดย ภายหลัง เจ้าเซียง บิดา ผู้ครองเมืองสุวรรณภูมิ ได้เสียชีวิตลง ในปี พ.ศ. 2330 ท้าวสูน ผู้เป็นน้องชาย ของท้าวเซียง ที่ดำรงตำแหน่ง อุปฮาดเมืองสุวรรณภูมิ ในขณะนั้น ได้ ครองเมืองต่อ จากพี่ชาย เพื่อสนับสนุนและป้องกันปัญหาการครองเมืองดังในอดีต (ระหว่าง เจ้าสุทนต์มณี เจ้าเมืองท่งศรีภูมิ ลำดับที่ 3 กับ ท้าวเซียง เจ้าเมืองท่งศรีภูมิลำดับที่ 4 ที่มี ศักดิ์ เป็น อา และหลาน ) รวมทั้งเป็นเมืองบริวารและป้องกันเมืองสำคัญด้านทิศเหนือ คือ นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน (หนองบัวลำภู) พระรัตนวงษา(สูน) จึงได้ขอพระราชทานให้มีพระบรมราชโองการ แต่งตั้ง ท้าวเพ ไปตั้งเมืองใหม่ และแบ่งเขตดินแดนทางตอนเหนือของเมืองสุวรรณภูมิ (ภายหลัง เป็นเขตของเมืองร้อยเอ็ดแล้ว)และแบ่งเขตแดนของนครหลวงเวียงจันทน์บางส่วน ให้ ท้าวเพ ได้ปกครอง เมืองสุวรรณภูมิ จึงได้แบ่งไพร่พล ให้ จำนวน 600 คน ไปตั้งเมืองบริเวณเมืองเก่า ขึ้นเป็นเมืองหนองหาน ปัจจุบัน คือ อำเภอหนองหาน และสถานปนาพระยศ ท้าวเพ เป็น "พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์" เจ้าเมืองหนองหาน ท่านแรก เป็นเมืองขึ้นกับกรุงเทพ ในปี 2330 อาณาเขตของเมืองหนองหานขณะนั้น ครอบคลุมรวมไปถึงอำเภอเมืองอุดรธานีด้วย กล่าวคือ อาณาเขตเมืองหนองหานทางฝั่งตะวันตกบรรจบกับเขตเมืองเก่าบ้านผือ(ขึ้นกับนครหลวงเวียงจันทน์ ครอบคลุมอำเภอบ้านผือ,อำเภอน้ำโสม,อำเภอนายูง) เขตตอนเหนือบรรจบเมืองเพ็ญ(ครอบคลุมอำเภอเพ็ญ,อำเภอสร้างคอม)ซึ่งขึ้นกับเมืองปากห้วยหลวงของนครหลวงเวียงจันทน์(พื้นที่ของอำเภอโพนพิสัย จังหวัดหนองคาย ในปัจจุบัน) จึงกล่าวได้ว่า ในยุคก่อนจะกำเนิดเมืองอุดร พื้นที่เมืองหนองหานครอบคลุมพื้นที่อุดรตอนล่าง ตอนกลางและฝั่งตะวันออก รวมถึงพื้นที่ของอำเภอเมืองอุดรทั้งหมด และกินพื้นที่ส่วนใหญ่ของจังหวัดอุดรธานีในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอหนองหาน,อำเภอเมืองอุดร,อำเภอบ้านดุง,อำเภอกุมภวาปี,อำเภอกุดจับ,อำเภอหนองวัวซอ,อำเภอหนองแสง,อำเภอประจักษ์ศิลปาคม,อำเภอกู่แก้ว,อำเภอศรีธาตุ,อำเภอวังสามหมอ,อำเภอไชยวาน,อำเภอทุ่งฝน,อำเภอพิบูลย์รักษ์ ยกเว้นพื้นที่อำเภอโนนสะอาด (พื้นที่อำเภอโนนสะอาดและบางส่วนของอำเภอกุมภวาปีขึ้นกับเมืองร้อยเอ็ดตั้งแต่ปี พ.ศ. 2318 - พ.ศ. 2340 และขึ้นกับเมืองขอนแก่นตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2340 ภายหลังจึงถูกโอนย้ายมาขึ้นกับจังหวัดอุดร) ต่อมาภายหลังมีการตั้งเมืองขึ้นใหม่ ได้แก่ เมืองหนองคาย บ้านหมากแข้งหรือเมืองอุดรธานี เมืองกมุทธาสัย และเมืองกุมภวาปี (บ้านบึงหม้อ) ส่วนกลางจึงมีการโอนพื้นที่เมืองหนองหานเดิมบางส่วนไปให้แก่เมืองดังกล่าวที่กล่าวมาข้างต้น

ต่อมาในระหว่าง พ.ศ. 2369-2371 ได้เกิดกบฏเจ้าอนุวงศ์ยกทัพมายึดเมืองนครราชสีมาและเมื่อพ่ายแพ้ชาวนครราชสีมาซึ่งมีผู้นำคือ คุณหญิงโม(ท้าวสุรนารี)กองทัพเจ้าอนุวงศ์ได้ถอยทัพมาตั้งรับที่เมืองหนองบัวลำภูซึ่งเป็นเมืองขึ้นของนครหลวงเวียงจันทน์แต่ก่อน เมื่อครั้งพระเจ้ากรุงล้านช้างส่งกองทัพไปปราบกลุ่มพระวอพระตาและสังหารพระวอพระตา แต่ไม่ได้ทำลายเมือง เนื่องจากเป็นเมืองหน้าด่านที่สำคัญ จากนั้นจึงส่งขุนนางให้ไปปกครองเมืองหนองบัวลำภูแทนที่กลุ่มเดิม ต่อมาเรื่อยๆจนถึงสมัย เจ้าจอมนรินทร์ หรือ พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ ลาวัณบุตร)  คืออดีตเจ้าเมืองสี่มุมหรือเมืองจัตุรัสองค์ที่ 2 (อำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ ในปัจจุบัน) ซึ่งพระยานรินจงรักภักดีต่อเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์และได้ร่วมต่อสู้กับทัพเจ้าอนุวงศ์อย่างเข้มแข็ง ภายหลังกองทัพสยามตีจนค่ายหนองบัวลำภูแตกและทัพเจ้าอนุวงศ์แตกพ่ายไป ทัพสยามจับพระยานรินได้จึงเกลี้ยกล่อมให้พระยานรินยอมสวามิภักดิ์ต่อสยาม แต่พระยานรินจงรักภักดีต่อเจ้าอนุวงศ์เป็นอย่างมากจึงไม่ยอมสวามิภักดิ์ เป็นเหตุให้แม่ทัพสยามประหารชีวิตพระยานริน เจ้าเมืองหนองบัวลำพูจึงว่างไปและขาดจากความเป็นเมืองมาแต่บัดนั้น ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกบ้านหนองบัวลุ่มภู เป็นเมืองชื่อ เมืองกมุทาสัยบุรีรมย์ หรือเมืองกมุทธาสัย ขึ้นกับเมืองหนองคายและภายหลังเมืองหนองคายถูกโอนมาขึ้นกับเมืองอุดรธานี เมืองกมุทธาสัยจึงมาขึ้นกับเมืองอุดรธานีด้วย

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ในระยะเวลานั้น นับเป็นเวลาหัวเลี้ยวหัวต่อที่สำคัญในประวัติศาสตร์ไทย เนื่องจากเป็นระยะเวลาที่ประเทศไทย(ในขณะนั้นเรียกว่าประเทศสยาม)ได้มีการติดต่อกับต่างประเทศโดยเฉพาะประเทศทางตะวันตกมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ทำให้วัฒนธรรม อารยธรรม ความเจริญต่างๆได้หลั่งไหลเข้าสู่ประเทศไทย

ประกอบกับในระยะเวลานั้นเป็นระยะเวลาของการแสวงหาเมืองขึ้น ตามลัทธิจักรวรรดินิยมตะวันตกของชาติตะวันตกที่สำคัญสองชาติ คือ อังกฤษ กับฝรั่งเศสที่พยายามจะผนวกดินแดนบริเวณแหลมอินโดจีนให้เป็นเมืองขึ้นของตน และพยายามที่จะแสวงหาผลประโยชน์จากเมืองไทยในระหว่าง พ.ศ. 2391-2395 พวกจีนที่เป็นกบฏที่เรียกว่ากบฏไต้เผง ถูกจีนตีจากผืนแผ่นดินใหญ่ได้มาอาศัยอยู่ตามชายแดนไทย ลาว และญวน ซึ่งเวลานั้นดินแดนลาวที่เรียกว่า ล้านช้าง บริเวณเขตสิบสองจุไทย หัวพันทั้งห้าทั้งหก ขึ้นอยู่กับประเทศไทย พวกฮ่อได้เที่ยวปล้นสะดมก่อความไม่สงบและได้กำเริบเสิบสานมากขึ้นจนกระทั่ง พ.ศ. 2411ได้เข้ายึดเมืองลาวกาย เมืองพวน เมืองเชียงขวาง และยกมาตีเมืองหลวงพระบาง เวียงจันทร์ และหนองคายต่อไป พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์เสด็จขึ้นครองราชย์ เมื่อพ.ศ. 2411 จึงได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้พระยาสุโขทัยกับพระยาพิชัยยกกองทัพไปช่วยหลวงพระบางและให้พระยามหาอำมาตย์ยกทัพไปช่วยทางด้านหนองคาย แล้วรับสั่งให้เจ้าพระยาภูธราภัยยกกองทัพไปช่วย พระยามหาอำมาตย์อีกกองทัพหนึ่ง

กองทัพไทยสามารถตีพวกฮ่อแตกพ่ายไป แต่กระนั้นก็ตามพวกฮ่อที่แตกพ่ายไปแล้วนั้นก็ยังทำการปล้นสะดมรบกวนชาวบ้านอยู่ตลอดเวลา จนกระทั่งใน พ.ศ. 2428 พวกฮ่อได้ส่องสุมกำลังมากขึ้น จนสามารถยึดเมืองซอนลา เมืองเชียงขวาง และทุ่งเชียงคำไว้ได้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระเจ้าน้องยาเธอ  พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่  กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม(พระยศในสมัยนั้น)เป็นแม่ทัพใหญ่ยกขึ้นไปปราบปรามทางด้านเมืองหนองคาย เรียกว่าแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้และเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (ต่อมาเป็นจอมพลเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี)เป็นแม่ทัพใหญ่ฝ่ายเหนือทางเมืองหลวงพระบาง

กองทัพไทยทั้งฝ่ายใต้และฝ่ายเหนือต้องประสบความลำบากในการทำสงครามกับพวกฮ่อ เนื่องจากสภาพภูมิประเทศที่เป็นป่าเขา ซึ่งมีไข้ป่าชุกชุมทำให้ทหารฝ่ายไทยต้องล้มตายลงเป็นจำนวนมาก ในที่สุดกองทัพไทยทั้งฝ่ายใต้ละฝ่ายเหนือก็สามารถตีพวกฮ่อแตกพ่ายไป

ในเวลานั้นจังหวัดอุดรธานียังไม่ปรากฏชื่อ ปรากฏเพียงบ้านหมากแข้งหรือบ้านเดื่อหมากแข้ง แต่ก่อนบริเวณอำเภอเมืองหรือบ้านหมากแข้งเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งสังกัดเมืองหนองหาน ขึ้นการปกครองกับมณฑลลาวพวน ซึ่งกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคมแม่ทัพใหญ่ฝ่ายใต้ ได้เดินทัพผ่านบ้านหมากแข้งไปทำการปราบปรามพวกฮ่อจนสงบ

ภายหลังการปราบปรามฮ่อสงบแล้ว ไทยมีกรณีพิพาทกับฝรั่งเศส เนื่องจากฝรั่งเศลต้องการลาว เขมร และญวนเป็นอาณานิคม เรียกว่า "กรณีพิพาท ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436)" ด้วยพระปรีชาญาณของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ทรงยอมเสียสละส่วนน้อยเพื่อรักษาประเทศไว้ จึงทรงสละดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงให้แก่ฝรั่งเศส และตามสนธิสัญญาที่ทำขึ้นระหว่าง 2 ประเทศ มีเงื่อนไขห้ามประเทศสยามตั้งกองทหารและป้อมปราการอยู่ในรัศมี 25 กิโลเมตรของฝั่งแม่น้ำโขง

ดังนั้น หน่วยทหารไทยที่ตั้งประจำอยู่ที่เมืองหนองคาย อันเป็นเมืองศูนย์กลางของหัวเมืองหรือมณฑลอุดรธานี ซึ่งมีกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคมเป็นข้าหลวงใหญ่สำเร็จราชการ จำต้องอพยพเคลื่อนย้ายลึกเข้ามาจนถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งชื่อบ้านเดื่อหมากแข้ง (ซึ่งเป็นที่ตั้งจังหวัดอุดรธานีปัจจุบัน) ห่างจากฝั่งแม่น้ำโขงกว่า 50 กิโลเมตร เมื่อทรงพิจารณาเห็นว่าหมู่บ้านแห่งนี้มีชัยภูมิเหมาะสม เพราะมีแหล่งน้ำดี เช่น หนองนาเกลือ (หนองประจักษ์ปัจจุบัน) และหนองน้ำอีกหลายแห่งรวมทั้งห้วยหมากแข้งซึ่งเป็นลำห้วยน้ำใสไหลเย็น กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคมทรงบัญชาให้ตั้งศูนย์มณฑลอุดรธานี และตั้งกองทหารขึ้น ณ หมู่บ้านเดื่อหมากแข้ง จึงพอเห็นได้ว่าเมืองอุดรธานีได้อุบัติขึ้นโดยบังเอิญเพราะเหตุผลทางด้านความมั่นคงและการเมืองระหว่างประเทศ อีกทั้งเหตุผลทางการค้า การคมนาคมในอดีต

พ.ศ. 2441 เมื่อมีการจัดการปกครองใหม่ บ้านหมากแข้ง ถูกยกฐานะให้เป็น กิ่งอำเภอ ขึ้นกับเมืองหนองหาน

จนกระทั่ง พ.ศ. 2449 พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพธิ์ เนติโพธิ์) ออกมาเป็นข้าหลวงเทศาภิบาล   ได้ตัดถนนหนทางบ้านหมากแข้งขึ้นหลายสาย จึงทำให้มีผู้คนอพยพเข้ามาอยู่อาศัยเพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะผู้คนจากเมืองหนองหานที่ได้อพยพเข้าไปอยู่อาศัยเป็นจำนวนมาก

อย่างไรก็ตามคำว่า "อุดร" มาปรากฏในชื่อเมืองเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2450 เนื่องจากมีจำนวนประชากรมากพอที่จะสามารถตั้งขึ้นเป็นเมืองได้แล้ว (พิธีตั้งเมืองอุดรธานีในวันที่ 1 เมษายน ร.ศ. 127 พ.ศ. 2450 โดยพระยาศรีสุริยราช วรานุวัตร "โพธิ์ เนติโพธิ์") พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีกระแสพระบรมราชโองการให้จัดตั้งเมืองอุดรธานีขึ้นที่บ้านหมากแข้ง เป็นศูนย์กลางของมณฑลอุดร ครอบคลุม จังหวัด อุดรธานี ขอนแก่น หนองคาย เลย หนองบัวลำภู บึงกาฬ สกลนคร นครพนม มุกดาหารในสมัยนั้น ซึ่ง มณฑลอุดร แบ่งการปกครองเป็น 5 บริเวณ คือ บริเวณหมากแข้ง บริเวณธาตุพนม บริเวณสกลนคร บริเวณภาชี และบริเวณน้ำเหือง ในปีเดียวกัน ได้โปรดเกล้าฯ ให้กระทรวงมหาดไทยรวมเมืองต่าง ๆ ในบริเวณบ้านหมากแข้งตั้งเป็นเมืองจัตวา เรียกว่า "เมืองอุดรธานี" ส่วนเมืองในสังกัดบริเวณให้มีฐานะเป็นอำเภอ แต่เมืองที่ถูกยุบเป็นอำเภอขึ้นตรงกับเมืองอุดรโดยตรงซึ่งแต่เดิมสังกัดบริเวณหมากแข้ง ได้แก่ เมืองกุมภวาปี เมืองหนองหาน เมืองหนองคาย เมืองกมุทธาสัย(หนองบัวลำภู) เมืองโพนพิสัย เมืองรัตนวาปี เมืองที่กล่าวมาข้างต้นล้วนเคยถูกยุบเป็นอำเภอขึ้นกับเมืองอุดรทั้งสิ้น ภายหลังในปี พ.ศ. 2458 เมืองหนองคายแยกออกจากเมืองอุดรเป็นจังหวัด เมืองโพนพิสัยและเมืองรัตนวาปีจึงถูกโอนไปขึ้นกับจังหวัดหนองคาย หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชมาเป็นระบอบประชาธิปไตย เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2475 แล้วได้มีการปรับปรุงระเบียบการบริหารราชการแผ่นดิน ยกเลิกการปกครองในระบบมณฑลในส่วนภูมิภาคยังคงเหลือเฉพาะจังหวัดและอำเภอเท่านั้นมณฑลอุดรจึงถูกยุบเลิกไปเหลือเพียงจังหวัด "อุดรธานี" เท่านั้น อย่างไรก็ตามอุดรธานียังคงมีหน่วยงานราชการด้านการปกครองของกระทรวงต่าง ๆ ที่จัดตั้งในส่วนภูมิภาคที่แสดงเค้าโครงของศูนย์กลางการปกครองในพื้นที่อิสานตอนบน เช่น สำนักบริหารการทะเบียนราษ ภาค 4 คลังเขต 4 สรรพสามิตเขต 4 ศาล ตำรวจภูธรเขต 4 เป็นต้น  ต่อมา ในปี พ.ศ. 2536 ประกาศจัดตั้ง จังหวัดหนองบัวลำภู แยกออกจากจังหวัดอุดรธานี เมื่อวันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2536

### การตั้งอำเภอ

## ภูมิศาสตร์
จังหวัดอุดรธานี ตั้งอยู่ตอนบนของประเทศ หรือที่เรียกว่า อีสานเหนือ อยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ระหว่างเส้นรุ้งที่ 17 องศา 13 ลิปดา เหนือ ถึง 18 องศา 10 ลิปดาเหนือ และระหว่างเส้นแวงที่ 102 องศา 00 ลิปดา ตะวันออก ถึง 103 องศา 30 ลิปดา ตะวันออก มีอาณาเขตติดกับจังหวัดอื่น ๆ ดังนี้
* **ทิศเหนือ** จรดจังหวัดหนองคาย
* **ทิศตะวันออก** จรดจังหวัดสกลนคร 
* **ทิศใต้** จรดจังหวัดกาฬสินธุ์และจังหวัดขอนแก่น
* **ทิศตะวันตก** จรดจังหวัดหนองบัวลำภูและจังหวัดเลย 

### ภูมิประเทศ
จังหวัดอุดรธานีมีพื้นที่ 11,730.302 ตร.กม.หรือประมาณ 7,331,438.79 ไร่ มีพื้นที่มากเป็นอันดับ 4 ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รองจากจังหวัดนครราชสีมา อุบลราชธานี และชัยภูมิ และมีพื้นที่มากเป็นลำดับ 11 ของประเทศ เมื่อจำแนกเป็นรายอำเภอ พบว่า อ.เมืองอุดรธานี มีพื้นที่มากที่สุดเท่ากับ 1,094.684 ตร.กม. และ
อำเภอประจักษ์ศิลปาคม มีพื้นที่น้อยที่สุดเท่ากับ 144.845 ตร.กม. สำหรับอำเภอที่อยู่ห่างไกลจากจังหวัดมากที่สุดคือ อำเภอนายูง 130 กม. และอำเภอที่อยู่ใกล้มากที่สุด คือ อ.กุดจับ 22 กม.

สภาพภูมิประเทศของจังหวัดอุดรธานี มีลักษณะคล้ายผีเสื้อตัวใหญ่กระพือปีกบิน ลักษณะ
ภูมิประเทศทั่วไปประกอบไปด้วยภูเขา ที่สูง ที่ราบลุ่ม และพื้นที่ลูกคลื่นลอนตื้น แบ่งออกได้ 2 บริเวณ

1)บริเวณที่สูงทางทิศตะวันตกและทางทิศใต้ สภาพภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ภูเขา บางส่วนเป็นพื้นที่ลูกคลื่นลอนตื้นหรือลอนลึก มีความสูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 200 เมตร สภาพภูมิประเทศลักษณะนี้ครอบคลุมพื้นที่ในเขตอำเภอน้ำโสม อำเภอหนองวัวซอ อำเภอโนนสะอาด อำเภอศรีธาตุ อำเภอวังสามหมอ และด้านตะวันตกของ
อำเภอกุดจับ และอำเภอบ้านผือ มีเทือกเขาสูงสลับเนินเตี้ย บางส่วนเป็นพื้นที่ลูกคลื่นลอนตื้นสลับพื้นที่นา มีที่ราบลุ่ม
อยู่บริเวณริมแม่น้ำ เช่น ลำน้ำโมง ลำปาว เป็นต้น 2)บริเวณพื้นที่ลูกคลื่นทางตะวันออกเฉียงเหนือและทิศตะวันออกสภาพภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ลูกคลื่นลอนตื้น มีที่ดอนสลับที่นา บางส่วนเป็นเนินเขาเตี้ยๆ มีความสูงจากระดับน้ำทะเล ปานกลางเฉลี่ยน้อยกว่า 200 เมตร สภาพภูมิประเทศนี้ครอบคลุมพื้นที่อำเภอบ้านผือ อำเภอเมือง อำเภอกุมภวาปี อำเภอหนองแสง อำเภอไชยวาน อำเภอเพ็ญ อำเภอทุ่งฝน อำเภอสร้างคอม อำเภอบ้านดุง มีที่ราบลุ่มเป็นบริเวณใหญ่ในเขตอำเภอเมืองและอำเภอกุมภวาปี ซึ่งเป็นต้นกำเนิดลำน้ำปาว พื้นที่ลูกคลื่น
ดังกล่าวจะมีพื้นที่สูง ซึ่งเป็นป่าสงวนเดิมทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือทางอำเภอบ้านดุง นอกจากนี้ยังมีพื้นที่ราบลุ่มบริเวณแม่น้ำต่าง ๆ เช่น ห้วยน้ำสวย ห้วยหลวง ลำน้ำเพ็ญ ห้วยดาน ห้วยไพจานใหญ่ และแม่น้ำสงคราม

### ภูมิอากาศ
ลักษณะภูมิอากาศของจังหวัดอุดรธานี ขึ้นอยู่กับอิทธิพลของมรสุมที่พัดประจำฤดูกาล 2 ชนิดคือ มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งพัดพามวลอากาศเย็นและแห้งจากประเทศจีนเข้าปกคลุมประเทศไทยตั้งแต่ประมาณกลางเดือนตุลาคมถึงประมาณเดือนกุมภาพันธ์ ซึ่งอยู่ในช่วงฤดูหนาวของประเทศไทย ทำให้จังหวัดอุดรธานีมีอากาศหนาวเย็นและแห้งทั่วไป และมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ที่พัดพามวลอากาศชื้นจากทะเลและมหาสมุทรเข้าปกคลุมประเทศไทยในช่วงฤดูฝน (ประมาณกลางเดือพฤษภาคมถึงประมาณกลางเดือนตุลาคม) ทำให้มีฝนตกชุกทั่วไป

โดยทั่ว ๆ ไปจังหวัดอุดรธานีมีฝนเฉลี่ยตลอดทั้งปีอยู่ระหว่าง 1,000 – 1,600 มิลลิเมตร ซึ่งพื้นที่ทางตอนเหนือของจังหวัดเป็นบริเวณที่มีฝนตกชุกมากกว่าบริเวณอื่น ๆ โดยมีปริมาณฝนเฉลี่ยมากกวา 1,500 มิลลิเมตรส่วนพื้นที่ทางตอนใต้ของจังหวัดตั้งแต่บริเวณอำเภอกุดจับและอำเภอไชยวานลงไปเป็นบริเวณที่มีฝนน้อยปริมาณฝนเฉลี่ยนอยกวา 1,200 มิลลิเมตร สำหรับปริมาณฝนเฉลี่ยตลอดทั้งปของจังหวัดอุดรธานี 1,418.4 มิลลิเมตร และมีจำนวนวันที่ฝนตก 126 วัน โดยเดือนสิงหาคมเป็นเดือนที่มีฝนตกชุกมากที่สุดในรอบป มีปริมาณฝนเฉลี่ย 285.1 มิลลิเมตร และมีฝนตก 22 วัน ปริมาณฝนมากที่สุดใน 24 ชั่วโมง วัดได้ 274.5 มิลลิเมตร เมื่อวันที่ 11 กรกฎาคม พ.ศ. 2543 ปริมาณฝนรวมรายปีมากที่สุดใน 1 ปี 2,418.7 มิลลิเมตร เมื่อ พ.ศ. 2513 ปริมาณฝนรวมรายปีน้อยที่สุดใน 1 ปี 882.0 มิลลิเมตร เมื่อ พ.ศ. 2555

จังหวัดอุดรธานีอยู่ใต้อิทธิพลของลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้และลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ 	ลักษณะภูมิอากาศโดยทั่วไปจะมีอากาศร้อนจัดในฤดูร้อนและหนาวจัดในฤดูหนาว ช่วง 5 ปีย้อนหลัง (ปี 2554 – 2558) อุณหภูมิสูงสุดวัดได้ 42.0 องศาเซลเซียส (เมษายน2556) อุณหภูมิต่ำสุดที่วัดได้ 9.8 องศาเซลเซียส (มกราคม 2558) ปี พ.ศ. 2558 อุณหภูมิเฉลี่ยทั้งปี 28.10 องศาเซลเซียส โดยมีอุณหภูมิ สูงสุดในเดือนเมษายน วัดได้ 41.90 องศาเซลเซียสและต่ำสุดในเดือนมกราคมวัดได้ 9.80 องศาเซลเซียส ความกดอากาศเฉลี่ยทั้งปีวัดได้ 1,009.97 มิลิเมตรปรอท ร้อยละของความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ยสูงสุดเท่ากับ 95.58 เฉลี่ยต่ำสุดเท่ากับ 34.08 และร้อยละของความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ยทั้งปีเท่ากับ 70.51

## การเมืองการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
thumb|แผนที่อำเภอในจังหวัดอุดรธานี
จังหวัดอุดรธานีแบ่งการปกครองในระบบการปกครองส่วนภูมิภาคออกเป็น 20 อำเภอ, 156 ตำบล, 1,862 หมู่บ้าน อำเภอหมายเลข 12–16 ตามรหัสเขตการปกครองคืออำเภอในจังหวัดหนองบัวลำภูในปัจจุบัน

### การปกครองส่วนท้องถิ่น

องค์การบริหารส่วนจังหวัดอุดรธานี เป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ในการบริหารราชการส่วนท้องถิ่นครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมดของจังหวัดอุดรธานี มีนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดมาจากการเลือกตั้งโดยตรง และมีสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัด ซึ่งประกอบด้วยสมาชิกทั้งหมด 42 คน

ภายในพื้นที่ของจังหวัดอุดรธานีแบ่งออกเป็นเขตองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นระดับล่างหรือระดับพื้นฐานจำนวนทั้งหมด 180 แห่ง ได้แก่ เทศบาลนคร 1 แห่ง, เทศบาลเมือง 3 แห่ง, เทศบาลตำบล 73 แห่ง และองค์การบริหารส่วนตำบล 103 แห่ง

{|

#### รายชื่อผู้ว่าราชการ

## เศรษฐกิจ
อัตราเงินเฟ้อทั่วไปในปี 2565 คาดว่าจะอยู่ที่ร้อยละ 1.1 ต่อปี โดยมีช่วงคาดการณ์อยู่ที่ร้อยละ 0.5 ถึง 1.8 เพิ่มขึ้นจากปี 2564 ตามการเพิ่มขึ้นของพลังงานที่มีแนวโน้มปรับตัวสูงขึ้น ตามความต้องการภายในประเทศ ที่เริ่มกลับมาฟื้นตัวจากสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 ที่เริ่มคลี่คลาย และผลกระทบจากความขัดแย้งยูเครน-รัสเซียสำหรับการจ้างงานของจังหวัดอุดรธานีคาดว่าจะมีการจ้างงานในจังหวัดอุดรธานีทั้งสิ้นประมาณ 645,287 คน โดยมีช่วงคาดการณ์อยู่ที่ 634,273 ถึง 656,301 คน ขยายตัวร้อยละ 3.3 จากปี 2564

### เกษตรกรรม
ในปี 2566 ภาคเกษตรของจังหวัดมีการหดตัวประมาณ 1.2% เมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า โดยมีความแตกต่างในแต่ละสาขา ได้แก่ พืช หดตัว 1.9% จากผลผลิตข้าว อ้อย มันสำปะหลัง และยางพาราที่ลดลง ปศุสัตว์ ขยายตัว 4.4% ประมง หดตัว 1.4% บริการทางการเกษตร ลดลง 0.7% ป่าไม้ ขยายตัว 1.8%

การชะลอตัวของภาคพืชมีสาเหตุจากต้นทุนปุ๋ย–สารเคมีที่เพิ่มสูงขึ้น การดูแลรักษาที่ลดลง รวมถึงผลกระทบจากน้ำท่วมปลายปี 2565 และภาวะฝนทิ้งช่วงในระยะการเจริญเติบโตของพืช ส่งผลให้ผลผลิตต่อไร่ลดลง ดัชนีผลผลิตสินค้าเกษตรปี 2566 จึงลดลง 1.6% ขณะที่ ดัชนีราคาเพิ่มขึ้น 2.5% และ ดัชนีรายได้เกษตรเพิ่มขึ้น 0.9%

ในปี 2564 จังหวัดอุดรธานีมีผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัด (GPP) มูลค่า 113,797 ล้านบาท โดยภาคเกษตรคิดเป็น 20,118 ล้านบาท และภาคนอกเกษตร 93,679 ล้านบาท สาขาเศรษฐกิจที่มีสัดส่วนสูงสุดคือ อุตสาหกรรม (22%), รองลงมาคือ การค้าส่ง–ค้าปลีก (14.6%), การศึกษา (12%), การเงินและประกันภัย (7.2%), การก่อสร้าง (5.4%), และ อสังหาริมทรัพย์ (5%)

สำหรับโครงสร้างการผลิตทางการเกษตรในปี 2566 สาขาพืชยังเป็นสาขาหลัก คิดเป็น 80.3% ของ GPP ภาคเกษตร ส่วนสาขาปศุสัตว์ บริการทางการเกษตร ประมง และป่าไม้ มีสัดส่วน 8.7%, 7.8%, 2.3% และ 0.9% ตามลำดับ

### ปศุสัตว์
สำหรับการเลี้ยงสัตว์ในจังหวัดอุดรธานี ปี 2563 ที่นิยมเลี้ยงมี 8 ชนิดส่วนใหญ่เป็น ไก่ จำนวน 4,273,576 ตัว รองลงมา เป็ด จำนวน 440,162 ตัว สุกรจำนวน 201,132 ตัว โคจำนวน 128,328 ตัว กระบือ จำนวน 52,272 ตัว แพะ
จำนวน 13,452 ตัว ห่านจำนวน  2,559 ตัว และแกะ จำนวน 198 ตัว ตามลำดับ

สัตว์เศรษฐกิจ มูลค่าของผลผลิตตามราคาที่เกษตรกรขายได้ (บาท) ของสัตว์เศรษฐกิจ
ในจังหวัดอุดรธานี เรียงตามลำดับ ดังนี้ โคเนื้อ 604,120,300 บาท กระบือ 432,751,048 บาท โคนม 275,196,640 บาท ไก่พื้นเมือง 206,271,488 บาท ไก่ไข่ 
138,500,149 บาท ไก่เนื้อ 78,273,493 บาท เป็ดเนื้อ 25,734,095 บาท สุกร 19,147,769 บาท เป็ดไข่ 7,093,340.17 บาท ตามลำดับ

### พาณิชย์
ข้อมูลในวันที่ 29 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2567 มีการจดทะเบียนนิติบุคคลใหม่ ในจังหวัดอุดรธานีรวม 74 ราย ประกอบไปด้วย ห้างหุ้นส่วน 20 แห่ง และบริษัทอีก 54 แห่ง และจำนวนธุรกิจนิติบุคคลที่คงอยู่มีจำนวน 7,532 ราย มูลค่าการลงทุนรวม 42,680,974,975 บาท และในเดือนมีนาคมพ.ศ 2567 มีการจดทะเบียนนิติบุคคลใหม่ 8 ราย ห้างหุ่นส่วน 3 ราย และบริษัท 5 ราย ทุนรวมทั้งหมด 6.67 ล้านบาท และจำนวนนิติบุคคลที่จดทะเบียนใหม่ในเดือนตุลาคมพ.ศ. 2568 มีจำนวน 105 ราย

### อุตสาหกรรม
จังหวัดอุดรธานี มีโรงงานที่ได้รับอนุญาตให้ประกอบกิจการตามพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 ณ วันที่ 31 พฤษภาคม 2564 จำนวนโรงงานรวมทั้งสิ้น 724 โรงงาน จำนวนเงินทุนรวม 44,854,063,024 บาทและ จำนวนคนงาน รวม 19,055 คน มีอุตสาหกรรม 3 สาขาที่มีศักยภาพมากที่สุดและมีเงินทุนมากที่สุดคือ อุตสาหกรรมอาหาร อุตสาหกรรมยาง และอุตสาหกรรมการเกษตร อุตสาหกรรมอาหารหลัก ๆ คือโรงงานนํ้าตาลทราย โรงงานนํ้าแข็ง การแปรรูปเนื้อสัตว์ และอื่น ๆ ปัจจุบันมีจำนวนโรงงานในกลุ่มนี้ ทั้งสิ้น 22 โรงงาน เงินลงทุน 13,537,564,418 บาท คนงาน 3,961 คน และอุตสาหกรรมยาง การผลิตยางแท่ง ยางแผ่นรมควัน ปัจจุบันมีจำนวนโรงงานในกลุ่มนี้ทั้งสิ้น 25 โรงงาน เงินลงทุน 4,710,771,000 บาท คนงาน 2,519 คน และสุดท้ายคือ อุตสาหกรรมเกษตรคือ โรงสีข้าว ผลิตแป้งมัน มันเส้น ปัจจุบันมีจำนวนโรงงานในกลุ่มนี้ทั้งสิ้น 79 โรงงาน เงินลงทุน 4,091,903,979 บาท คนงาน 1,700 คน

### นํ้ามัน

ปีพ.ศ. 2566 ราคาน้ำมันแก๊สโซฮอล์ 91 เฉลี่ยอยู่ที่ 36.71 บาทต่อลิตร ลดลงร้อยละ 3.3 จากปีที่ผ่านมา
ซึ่งอยู่ที่ 37.96 บาทต่อลิตร ราคาน้ำมันดีเซล B7 เฉลี่ยอยู่ที่ 32.91 บาทต่อลิตร ลดลงร้อยละ 1.0 จากปีที่ผ่านมา ซึ่งอยู่ที่ 33.23 บาทต่อลิตร เนื่องจากราคาน้ำมันในตลาดโลกลดลง โดยมีสาเหตุจากความต้องการใช้น้ำมันของสหรัฐอเมริกาและประเทศจีนที่ชะลอตัวจากเศรษฐกิจภายในประเทศด้านการผลิตและการจ้างงานที่ลดลง ประกอบกับกระทรวงพลังงานตรึงราคาน้ำมันไม่ปรับขึ้นราคา

## ประชากร
ประชากรจังหวัดอุดรธานีปี 2567 มีประชากร 1,867,942 ล้านคน ส่วนใหญ่ประมาณร้อยละ 95 เป็นคนไทย มีเพียงส่วนน้อยที่เป็นชาวต่างชาติที่สำคัญ ได้แก่ คนจีน คนญวน จังหวัดอุดรธานีได้จัดตั้งครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. 2436 ประชากรส่วนใหญ่อพยพมาจากถิ่นอื่นและมาตั้งหลักแหล่ง ประชาชนที่เป็นชาวพื้นเมืองจึงแทบไม่มี มีแต่พวกชาวไทยย้อที่ตั้งหลักแหล่งอาศัยอยู่ที่อำเภอวังสามหมอ และอำเภอศรีธาตุ ซึ่งมีจำนวนไม่มาก

### สถิติประชากร
: 
: 


## การศึกษา
### โรงเรียน

#### โรงเรียนประจำอำเภอ

### สถานศึกษาระดับอุดมศึกษา
* มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี
* มหาวิทยาลัยรามคำแหง สาขาวิทยบริการเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดอุดรธานี
* มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ศูนย์การศึกษาจังหวัดอุดรธานี
* มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ วิทยาเขตอุดรธานี
* วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี อุดรธานี
*  มหาวิทยาลัยราชธานี วิทยาเขตอุดรธานี
*  วิทยาลัยสันตพล
*  วิทยาลัยเทคนิคอุดรธานี สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 1
*  วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีอุดรธานี สถาบันการอาชีวศึกษาเกษตรภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

### สถานศึกษาระดับอาชีวศึกษา
สถานศึกษาในระดับอาชีวศึกษาทั้งรัฐและเอกชน ปัจจุบันอยู่ในกำกับดูแลของสำนักงานคณะกรรรมการการอาชีวศึกษาทั้งหมด สถานศึกษาระดับอาชีวศึกษาในจังหวัดอุดรธานี มีดังนี้

**ประเภทรัฐบาล**
* วิทยาลัยสารพัดช่างอุดรธานี
* วิทยาลัยการอาชีพอุดรธานี
* วิทยาลัยการอาชีพหนองหาน
* วิทยาลัยการอาชีพบ้านผือ
* วิทยาลัยการอาชีพกุมภวาปี
* วิทยาลัยการอาชีพปลูกรากแก้วแผ่นดินนวมินทราชูทิศอุดรธานี

**ประเภทเอกชน**
* วิทยาลัยเทคโนโลยีสันตพล
* วิทยาลัยโปลีเทคนิคอุดรธานี
* วิทยาลัยเทคนิคพาณิชย์บ้านจั่น
* วิทยาลัยเทคโนอีสานเหนือ
* วิทยาลัยเทคโนอีสานเหนือ2
* วิทยาลัยเทคโนโลยีพณิชยการหนองหาน
* วิทยาลัยเทคโนโลยีพิชญบัณฑิต2
* วิทยาลัยเทคนิคพิชญบัณฑิต
* วิทยาลัยเทคโนโลยีภูมิบัณฑิต
* วิทยาลัยเทคโนโลยีรังสิโยภาส
* โรงเรียนช่างกลอุดรธานี
* วิทยาลัยเทคโนโลยีพณิชยการบ้านดุง
* วิทยาลัยอาชีวศึกษาหนองหาน

## ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
จังหวัดอุดรธานีมีความสัมพันธ์ในฐานะบ้านพี่เมืองน้องกับเมืองดังต่อไปนี้
# เมืองลั่วหยาง มณฑลเหอหนาน ประเทศจีน (จังหวัดอุดรธานี-ดอกบัวแดง กับดอกโบตั๋น-เมืองลั่วหยาง)
# เมืองสามเหลี่ยมมรดกโลก (แหล่งมรดกโลกบ้านเชียง ร่วมกับเมืองเก่าหลวงพระบาง ประเทศลาว และอ่าวหะล็อง ประเทศเวียดนาม)
# เมืองรีโน รัฐเนวาดา สหรัฐ

## การขนส่ง
thumb|สถานีรถไฟอุดรธานี
[thumb|[ท่าอากาศยานนานาชาติอุดรธานี]]
เส้นทางคมนาคมและการเดินทางที่สำคัญของอุดรธานี คือ
* **ทางรถยนต์** ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2 (ถนนมิตรภาพ) และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 22 จากกรุงเทพมหานครไปตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 (ถนนพหลโยธิน) ถึงสระบุรีบริเวณกิโลเมตรที่ 107 แยกเข้าทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2 ผ่านนครราชสีมา ขอนแก่น ถึงอุดรธานี รวมระยะทางประมาณ 564 กิโลเมตร
* **ทางรถโดยสารประจำทาง** ได้แก่ บริการรถโดยสารทั้งธรรมดาและรถปรับอากาศวิ่งระหว่างกรุงเทพฯ-อุดรธานีทุกวัน รถออกจากสถานีขนส่งสายตะวันออกเฉียงเหนือ (จตุจักร) ถนนกำแพงเพชร 2 นอกจากนี้ ยังมีรถโดยสารประจำทางไปจังหวัดต่าง ๆ คือ หนองคาย บึงกาฬ หนองบัวลำภู เลย สกลนคร นครพนม มุกดาหารขอนแก่น มหาสารคาม ร้อยเอ็ด ยโสธร อำนาจเจริญ อุบลราชธานี ระยอง พิษณุโลก อุตรดิตถ์ ลำปาง เชียงใหม่ เชียงราย กาญจนบุรี หัวหิน ภูเก็ต และจังหวัดอื่น ๆ เป็นต้น  

* **รถยนต์โดยสารระหว่างประเทศ**
# เส้นทางเดินรถอุดรธานี-นครหลวงเวียงจันทน์(สปป.ลาว)
# เส้นทางเดินรถอุดรธานี-หนองคาย-วังเวียง(สปป.ลาว)
* **ทางรถไฟ** ได้แก่ สถานีรถไฟอุดรธานี มีขบวนรถที่ให้บริการ ได้แก่ ขบวนรถด่วนพิเศษอีสานมรรคาที่ 25/26 และขบวนรถด่วนดีเซลรางที่ 75/76 กรุงเทพอภิวัฒน์ -หนองคาย, ขบวนรถเร็วที่ 133/134 กรุงเทพอภิวัฒน์ –เวียงจันทน์ (คำสะหวาด) ขบวนรถท้องถิ่นที่ 415/418 นครราชสีมา-หนองคาย และขบวนรถท้องถิ่นที่ 417/416 นครราชสีมา-อุดรธานี
* **ทางอากาศ** ได้แก่ ท่าอากาศยานนานาชาติอุดรธานี ซึ่งเป็นสนามบินหลักของภูมิภาคนี้และสามารถเชื่อมไปยัง สปป. ลาวได้ โดยให้บริการเที่ยวบินภายในประเทศทุกวัน ในปี 2564 ทั้งปีพบว่า จำนวนผู้โดยสารทั้งหมด 661,795 คน แบ่งเป็นขาเข้า 326,436 คน ขาออก 335,360 คน จำนวนเที่ยวบินทั้งหมด 5,756เที่ยวบิน แบ่งเป็นขาเข้า 2,878 เที่ยวบิน และขาออก 2,878 เที่ยวบินเฉลี่ย 15 เที่ยวบินต่อวัน

### ทางหลวงแผ่นดิน
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 22
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 210
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 216
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2020
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2021
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2022
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2023
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2025
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2092
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2096
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2097
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2098
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2230
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2231
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2239
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2255
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2263
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2265
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2266
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2270
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2312
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2313
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2314
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2315
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2316
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2318
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2324
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2329
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2348
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2350
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2376
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2393
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2410
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2411
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2414
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2423

## บุคคลที่มีชื่อเสียง
### พระเกจิอาจารย์
*พระธรรมวิสุทธิมงคล (บัว ญาณสมฺปนฺโน) (หลวงตามหาบัว)
*หลวงปู่ขาว อนาลโย
*พระอุดมญาณโมลี (จันทร์ศรี จนฺททีโป)
*พระอาจารย์สุดใจ ทนฺตมโน

### นักแสดง
*ภูธฤทธิ์ พรหมบันดาล 
*สุดารัตน์ บุตรพรม (ตุ๊กกี้ ชิงร้อย)
*อาณัตพล ศิริชุมแสง
*ศักดิ์สิทธิ์ แท่งทอง
*สัญญา คุณากร
*เดียร์น่า ฟลีโป
*ยศวรรธน์ ทะวาปี
*กิตติ เชี่ยววงศ์กุล
*โกสินทร์ ราชกรม
*โชกุน สันธนะพานิช
*อิษยา ฮอสุวรรณ
*นิศาชล ต้วมสูงเนิน
*พงศ์ทิวัตถ์ ตั้งวันเจริญ
*ตรัย นิ่มทวัฒน์ 
*รชตะ หัมพานนท์
*เดนิส เจลีลชา คัปปุน

### นักร้อง
*ไมค์ ภิรมย์พร
*อังค์กูณฑ์ ธนาทรัพย์เจริญ (อัทธ์ Yes'sir Days)
*อินทิรา โมราเลส
*ระดับดาว ศรีระวงศ์ (มาตัง เดอะสตาร์ 11)
*ฝน ธนสุนธร
*ศิริพร อำไพพงษ์
*นกน้อย อุไรพร
*หงษ์ทอง ดาวอุดร
*อาณัตพล ศิริชุมแสง
*จิรศักดิ์ ปานพุ่ม
* หยาด นภาลัย
* อนุสรา วันทองทักษ์ (เปรี้ยว AF2)​
* โชคชัยน้อย ดาวเหนือ (นักร้องหมอลำ)

### นักการเมือง
*วิเชียร ขาวขำ
*เทียบจุฑา ขาวขำ
*ขจิตร ชัยนิคม
*สมคิด ศรีสังคม
*ศราวุธ เพชรพนมพร
*สุรทิน พิมานเมฆินทร์
*อนันต์ ศรีพันธุ์
*อาภรณ์ สาราคำ
*ทองดี มนิสสาร
*จุฑาพัตธน์ เมนะสวัสดิ์
*จักรพรรดิ ไชยสาส์น
*เกรียงศักดิ์ ฝ้ายสีงาม
*ประภาส จารุเสถียร
*บุญคุ้ม จันทรศรีสุริยวงศ์
*สุรชาติ ชำนาญศิลป์

### นักกีฬา
*สุดาพร สีสอนดี (นักกีฬามวยสากลสมัครเล่นหญิง เหรียญทองแดง โอลิมปิกฤดูร้อน 2020 ประเทศญี่ปุ่น)
*ทรัพย์สิรี แต้รัตนชัย นักกีฬาแบดมินตันหญิงทีมชาติไทย

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* 

* เว็บไซต์ทางการของสำนักงานแรงงานอุดรธานี
* เว็บไซต์สำนักงานเกษตรและสหกรณ์ จังหวัดอุดรธานี