น้ำผึ้งบ้า

thumb|ตัวอย่างน้ำผึ้งบ้าในช้อน

**น้ำผึ้งบ้า** () เป็นน้ำผึ้งที่มีสารเกรยาโนท็อกซิน (grayanotoxins) น้ำผึ้งบ้ามีสีแดงเข้ม ผลิตจากน้ำต้อยและละอองเกสรของพืชสกุลกุหลาบพันปี (*Rhododendron*) มีความเป็นพิษปานกลางและมีฤทธิ์เสพติด

น้ำผึ้งบ้าผลิตขึ้นเป็นหลักในเนปาลและตุรกี ซึ่งมีการนำไปใช้เป็นยาสมุนไพรแผนโบราณและสารเสพเพื่อผ่อนคลาย น้ำผึ้งชนิดนี้ผลิตโดยผึ้งหลวงหิมาลัย (*Apis laboriosa*) แถบเทือกเขาฮินดูกูช-หิมาลัย การเก็บน้ำผึ้งบ้าในเนปาลนั้นเป็นประเพณีปฏิบัติของชาวกูรุงมาอย่างช้านาน นอกจากนี้ยังพบน้ำผึ้งชนิดนี้ได้บ้างในภาคตะวันออกของสหรัฐ

พบข้อมูลทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับน้ำผึ้งบ้าในบันทึกสมัยกรีกโบราณ เซโนฟอน ผู้นำทหารชาวกรีกเขียนไว้ในหนังสือชื่อ อนาบาซิส (*Anabasis*) เกี่ยวกับผลกระทบของน้ำผึ้งบ้าต่อทหารในปี 401 ปีก่อนคริสตกาล ต่อมาในปี 65 ปีก่อนคริสตกาล พระเจ้ามิทริเดทีสแห่งพอนตัสใช้น้ำผึ้งบ้าเป็นอาวุธชีวภาพต่อทหารโรมันภายใต้การนำของนายพลปอมปีย์ระหว่างสงครามมิทริเดทีสครั้งที่สาม น้ำผึ้งบ้าถูกนำเข้าไปยังทวีปยุโรปช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 เพื่อเป็นส่วนผสมหนึ่งในเครื่องดื่มแอลกอฮอล์

## ในประวัติศาสตร์
[thumb|[กุหลาบพันปี (*Rhododendron*) เป็นแหล่งของเกรยาโนท็อกซินที่พบในน้ำผึ้งบ้า]]

น้ำผึ้งบ้าเป็นที่รู้จักนานกว่าสองพันปีแล้ว โดยบันทึกแรก ๆ ของนักประวัติศาสตร์ชาวกรีกโบราณได้กล่าวถึงคุณสมบัติของน้ำผึ้งและที่มาจากดอกไม้ นอกจากนี้ยังมีบันทึกเกี่ยวกับการใช้น้ำผึ้งชนิดนี้เป็นอาวุธชีวภาพอยู่บ้าง ซึ่งมักเกิดกับทหารที่ออกหาเสบียง

เพลงสดุดีของโฮเมอร์ถึงเทพเฮอร์มีส ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเพลงสดุดีของโฮเมอร์ (Homeric Hymn) ในศตวรรษที่ 6 ก่อนคริสตกาล อาจกล่าวถึงการใช้น้ำผึ้งบ้าโดยอ้อม ข้อความบรรยายถึง melissai หรือผู้พยากรณ์ผึ้งแห่งเดลฟีบนภูเขาพาร์นาซัส ซึ่งจะพยากรณ์ได้หลังจากกิน meli chloron หรือน้ำผึ้งเขียวเท่านั้น และอาจหมายถึงพีเธีย (Pythia) หรือโหรแห่งเดลฟี

เซโนฟอน ผู้นำทางทหารและนักประวัติศาสตร์ชาวกรีกได้บันทึกเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับน้ำผึ้งบ้าที่เกิดขึ้นในปี 401 ก่อนคริสตกาล ในผลงานของเขาที่ชื่อว่า อนาบาซิส (*Anabasis*) ซึ่งเกี่ยวกับการเดินทางของกองทัพหมื่นคน (Ten Thousand) เซโนฟอนเล่าว่าทหารกรีกที่เดินทางมาใกล้เมืองทรับซอน (ปัจจุบันอยู่ในตุรกี) ใกล้ทะเลดำได้กินน้ำผึ้งบ้าเข้าไป จากนั้นก็เกิดอาการสับสนมึนงง อาเจียน ท้องเสียและไม่สามารถยืนได้ ทหารเหล่านั้นฟื้นตัวในวันรุ่งขึ้น

ทางการโรมันและกรีกเชื่อว่าน้ำผึ้งบ้าสามารถรักษาความวิกลจริตได้ อาริสโตเติลกล่าวว่า "ที่เมืองทรับซอน น้ำผึ้งจากต้นบ็อกซ์วูดมีกลิ่นฉุนรุนแรง และพวกเขาเล่าว่าคนที่มีสุขภาพดีจะเสียสติไป แต่ผู้ป่วยโรคลมชักจะหายเป็นปลิดทิ้ง" พลินีผู้อาวุโส นักธรรมชาติวิทยาชาวโรมันเรียกน้ำผึ้งบ้าว่า meli mænomenon และเป็นหนึ่งในคนกลุ่มแรก ๆ ที่ตระหนักว่าความเป็นพิษนั้นเชื่อมโยงกับพืชสกุลยี่โถ (*Nerium*) อะเซเลีย (azalea) และกุหลาบพันปี (*Rhododendron*)

น้ำผึ้งบ้าถูกนำมาใช้เป็นอาวุธชีวภาพยุคแรกเริ่มในแถบทะเลดำ ระหว่างสงครามมิทริเดทีสครั้งที่สามในปี 65 ปีก่อนคริสตกาล พระเจ้ามิทริเดทีส ซึ่งคาดว่าได้รับคำแนะนำจากนักพฤกษศาสตร์ชาวกรีกนามว่า เคเทอัส (Kateuas) ได้ถอนกำลังจากทัพโรมันภายใต้การนำของแม่ทัพปอมปีย์ จากนั้นได้ให้ทหารที่กำลังถอนกำลังวางรวงน้ำผึ้งบ้าไว้ตามเส้นทาง ทหารโรมันที่กินน้ำผึ้งเข้าไปก็ตกอยู่ในภาวะมึนเมาจากน้ำผึ้งและถูกสังหาร สตราโบ นักภูมิศาสตร์ชาวกรีกบรรยายเหตุการณ์นี้ว่าทัพโรมันสูญเสียทหารไปสามมานิเปิล (maniples) ซึ่งอาจหมายถึงทหารจำนวนตั้งแต่ 480 ถึง 1800 นาย

เหตุการณ์วางยาพิษด้วยน้ำผึ้งอื่น ๆ ซึ่งอาจเป็นน้ำผึ้งบ้าเกิดขึ้นใน ค.ศ. 946 เมื่อพันธมิตรของพระนางโอลกาแห่งเคียฟได้ส่งน้ำผึ้งหมักหลายตันให้กับศัตรูชาวรัสเซียของพระนาง ชาวรัสเซีย 5,000 คนถูกสังหารหมู่ขณะที่พวกเขากำลังอยู่ในอาการเงียบงัน ต่อมาในภูมิภาคเดียวกันใน ค.ศ. 1489 ชาวตาตาร์ได้บริโภคเหล้ามี้ด (mead) ในถังที่ทำจากน้ำผึ้งบ้าซึ่งถูกทิ้งไว้ในค่ายร้าง ชาวตาตาร์ 10,000 คนถูกชาวรัสเซียสังหารหมู่ในภายหลัง

ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 มีการส่งออกน้ำผึ้งบ้าจากภูมิภาคทะเลดำไปยังยุโรปประมาณ 25 ตันต่อปี น้ำผึ้งชนิดนี้รู้จักในชื่อฝรั่งเศสว่า miel fou และถูกเติมลงในเบียร์หรือเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อื่น ๆ เพื่อเพิ่มฤทธิ์มึนเมา เบนจามิน สมิท บาร์ตัน นักพฤกษศาสตร์ชาวอเมริกันพบว่าคนเลี้ยงผึ้งในเพนซิลเวเนียมีอาการมึนเมาจากน้ำผึ้งบ้า พวกเขานำน้ำผึ้งนี้ไปผสมกับเหล้าและนำไปขายในนิวเจอร์ซีย์ในรูปแบบยาชูกำลังที่พวกเขาตั้งชื่อว่า เมเทกลิน (metheglin) บาร์ตันบรรยายว่าสภาวะมึนเมานั้นเริ่มต้นอย่างน่ารื่นรมย์ ก่อนจะกลายเป็นอันตราย เจ. แกรมเมอร์ อดีตศัลยแพทย์ฝ่ายสมาพันธรัฐ (ฝ่ายใต้) บันทึกในวารสาร *กลีนนิงส์อินบีคัลเจอร์* (*Gleanings in Bee Culture*) ค.ศ. 1875 ว่าเคยมีเหตุการณ์หลายครั้งที่ทหารฝ่ายใต้ประสบกับภาวะมึนเมาจากน้ำผึ้งบ้า

## แหล่งที่พบ
thumb|กลุ่มรวงผึ้งหลวงหิมาลัย (''Apis laboriosa'') บนหน้าผาหินในเทือกเขาหิมาลัย

กุหลาบพันปี (สกุล *Rhododendron*) และพืชชนิดอื่น ๆ ในวงศ์กุหลาบป่า (Ericaceae) ผลิตสารเกรยาโนท็อกซิน ซึ่งเป็นสารพิษต่อระบบประสาทชนิดหนึ่ง น้ำผึ้งที่ผลิตจากน้ำต้อยของดอกไม้เหล่านี้มีทั้งละอองเรณูของพืชเหล่านั้นรวมถึงสารเกรยาโนท็อกซินด้วย น้ำผึ้งบ้ามีสีเข้มและออกแดงกว่าน้ำผึ้งชนิดอื่น ๆ และมีรสขมเล็กน้อย เนื่องจากมีสีออกแดง บางครั้งน้ำผึ้งบ้าจึงถูกเรียกว่า "น้ำผึ้งกุหลาบแห่งป่า" (rose of the forest honey) น้ำผึ้งบ้าผลิตขึ้นในบางภูมิภาคของโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภูมิภาคทะเลดำของตุรกีและเนปาล

### ตุรกี
น้ำผึ้งบ้าในประเทศตุรกีเป็นที่รู้จักในชื่อ deli bal และถูกใช้เป็นสารเสพติดเพื่อผ่อนคลายและยาแผนโบราณ โดยมากแล้วน้ำผึ้งบ้าจะทำมาจากน้ำหวานของดอก yellow azalea (*Rhododendron luteum*) และ common rhododendron (*Rhododendron ponticum*) ที่พบในแถบคอเคซัส บรรดาคนเลี้ยงผึ้งในเทือกเขาคัชการ์ (Kaçkar) ผลิตน้ำผึ้งบ้ามานานหลายศตวรรษแล้ว

### ภูมิภาคฮินดูกุช-หิมาลัย
น้ำผึ้งบ้าผลิตขึ้นที่บริเวณเชิงเขาหิมาลัยโดยผึ้งหลวงหิมาลัย (*Apis laboriosa*) รังผึ้งหลวงหิมาลัยในเอเชียใต้มักพบในภูมิภาคเทือกเขาฮินดูกูช-หิมาลัยเป็นส่วนใหญ่ ผึ้งเหล่านี้จะผลิตน้ำผึ้งบ้าในช่วงฤดูใบไม้ผลิ ซึ่งเป็นช่วงที่พืชในวงศ์กุหลาบป่าอย่างกุหลาบพันปีกำลังผลิบาน

ชาวกูรุง (Gurung people) ในภาคกลางของเนปาลและทางตอนเหนือของอินเดียมีประเพณีการเก็บน้ำผึ้งมานานหลายศตวรรษ โดยพวกเขาจะปีนหน้าผาสูงชันเพื่อไปถึงรังผึ้ง โดยจะเก็บน้ำผึ้งปีละสองครั้ง ครั้งหนึ่งในช่วงปลายฤดูใบไม้ผลิและอีกครั้งในช่วงปลายฤดูใบไม้ร่วง คนเก็บน้ำผึ้งเหล่านี้ใช้บันไดเชือกที่มีขั้นบันไดไม้เพื่อเข้าถึงรังและสุมไฟไว้ด้านล่างเพื่อรมควันไล่ผึ้ง

### สหรัฐ
น้ำผึ้งบ้านั้นผลิตได้น้อยมากในสหรัฐ ตามข้อมูลของศาสตราจารย์วอห์น ไบรอันต์ (Vaughn Bryant) จากมหาวิทยาลัยเท็กซัสเอแอนด์เอ็ม ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านน้ำผึ้ง ระบุว่า น้ำผึ้งบ้าถูกผลิตขึ้นในเทือกเขาแอปพาเลเชียนทางตะวันออกของสหรัฐ เมื่ออากาศหนาวจัดช่วงปลายฤดูมาเยือนและทำให้ดอกไม้ส่วนใหญ่ตายไป แต่ดอกกุหลาบพันปียังคงอยู่รอด น้ำผึ้งที่ผลิตจากดอก mountain laurel (*Kalmia latifolia*) และ sheep laurel (*Kalmia angustifolia*) ก็มีสารเกรยาโนท็อกซินเช่นกัน และอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตหากบริโภคในปริมาณมาก

### ยุโรป
ในทวีปยุโรป น้ำผึ้งที่มีสารเกรยาโนท็อกซินนั้นผลิตจากดอก alpenrose (*Rhododendron ferrugineum*) ซึ่งพบได้ในเทือกเขาแอลป์และเทือกเขาพิรินี อย่างไรก็ตามยังไม่มีรายงานผู้ป่วยจากการได้รับพิษเกรยาเนน (grayanane) สำหรับน้ำผึ้งที่มาจากสหภาพยุโรป

## ผลกระทบทางสรีรวิทยา
การบริโภคน้ำผึ้งบ้าก่อให้เกิดโรคน้ำผึ้งบ้า (mad honey disease) น้ำผึ้งชนิดนี้เป็นสาเหตุทั่วไปของการเป็นพิษจากเกรยาโนท็อกซิน อย่างไรก็ตามผึ้งไม่ได้รับผลกระทบจากพิษนี้

เกรยาโนท็อกซินออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทส่วนกลางในมนุษย์และสัตว์บางชนิด โดยจับกับช่องโซเดียมและยับยั้งการปิดของช่อง ส่งผลให้ความดันโลหิตต่ำและหัวใจเต้นช้า อาการอื่น ๆ รวมถึงอาการเวียนศีรษะ ตามัว มึนงงและหายใจลำบาก บางรายมีภาวะความดันโลหิตต่ำมากจนเป็นอันตราย ทำให้เกิดอาการคลื่นไส้ วูบ ชัก หัวใจเต้นผิดจังหวะ หัวใจห้องบนและล่างถูกปิดกั้น กล้ามเนื้อเป็นอัมพาตและหมดสติ

ระดับความเป็นพิษจากน้ำผึ้งบ้าขึ้นอยู่กับปริมาณบริโภคและความเข้มข้นของเกรยาโนท็อกซิน ในรายที่อาการไม่รุนแรง ได้แก่ เหน็บชา เวียนศีรษะ หน้ามืดและหมดสติชั่วคราว แต่หากได้รับในปริมาณมากอาจเกิดอาการเพ้อ รู้สึกหมุน คลื่นไส้ มองเห็นแคบลง ประสาทหลอนและพูดติดขัด ระยะเวลาฟื้นตัวอยู่ที่หลายชั่วโมงถึงหลายวัน แต่ส่วนใหญ่อาการจะลดลงภายใน 12 ชั่วโมง

การปริทัศน์เป็นระบบของกรณีผู้ป่วยโรคน้ำผึ้งบ้าจำนวน 1,199 รายใน ค.ศ. 2015 ไม่พบรายงานผู้เสียชีวิต การรักษาใช้การให้น้ำเกลือ อะดรีนาลีนและอะโทรพีน

## การนำไปใช้
น้ำผึ้งบ้าส่วนใหญ่ผลิตและบริโภคในตุรกีและเนปาลในฐานะยาสมุนไพรแผนโบราณและสารเสพเพื่อผ่อนคลาย น้ำผึ้งนี้ใช้เป็นยาแผนโบราณรักษาอาการเจ็บคอ ข้ออักเสบ เบาหวานและความดันโลหิตสูง ในภูมิภาคทะเลดำของตุรกีใช้น้ำผึ้งบ้าแก้อาการอาหารไม่ย่อย ปวดท้อง กระเพาะอาหารอักเสบ โรคแผลเปื่อยเพปติกและไข้หวัด

ผู้คนในภูมิภาคคอเคซัสผสมน้ำผึ้งบ้าในเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เล็กน้อยเพื่อเสริมฤทธิ์มึนเมามาหลายศตวรรษ ในตุรกีมีการเติมน้ำผึ้งนี้ในนมเป็นยาบำรุง ขณะที่เกาหลีใต้สั่งห้ามน้ำผึ้งบ้าใน ค.ศ. 2005

เชื่อว่าน้ำผึ้งบ้าช่วยรักษาภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศและเสริมสมรรถภาพทางเพศ รายงานผู้ป่วยโรคน้ำผึ้งบ้าส่วนใหญ่เป็นชายวัยกลางคน

## อ้างอิง

หมวดหมู่:น้ำผึ้ง
หมวดหมู่:สารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท
หมวดหมู่:สารก่ออาการเพ้อ
หมวดหมู่:อาวุธชีวภาพ
หมวดหมู่:โรคที่เกิดจากอาหารเป็นสื่อ
หมวดหมู่:การแพทย์แผนโบราณ