ประวัติศาสตร์โลก

**ประวัติศาสตร์โลก** หรือ **ประวัติศาสตร์มนุษยชาติ**เริ่มต้นที่ยุคหินเก่า ประวัติศาสตร์โลกไม่รวมประวัติศาสตร์ธรรมชาติที่ไม่ใช่มนุษย์และประวัติศาสตร์ธรณีวิทยา ยกเว้นตราบเท่าที่โลกธรรมชาตินั้นกระทบต่อชีวิตมนุษย์เป็นอย่างมากประวัติศาสตร์โลกประกอบด้วยการศึกษาทางโบราณคดีและหลักฐานลายลักษณ์อักษรตั้งแต่สมัยโบราณ ประวัติศาสตร์โบราณที่มีบันทึกเริ่มต้นจากการประดิษฐ์การเขียน ทว่า รากเหง้าแห่งอารยธรรมมีมาแต่ก่อนการประดิษฐ์การเขียน สมัยก่อนประวัติศาสตร์เริ่มต้นในยุคหินเก่า ต่อด้วยยุคหินใหม่และการปฏิวัติเกษตรกรรม (ระหว่าง 9000 ถึง 5000 ปีก่อนคริสตกาล) ในพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ (Fertile Crescent) การปฏิวัติเกษตรกรรมเป็นเครื่องหมายการเปลี่ยนแปลงในประวัติศาสตร์มนุษย์ โดยมนุษย์เริ่มต้นทำการเกษตร คือ กสิกรรมและการเลี้ยงสัตว์อย่างเป็นระบบ เมื่อเกษตรกรรมก้าวหน้าขึ้น มนุษย์ส่วนมากเปลี่ยนจากวิถีชีวิตเร่ร่อนมาเป็นตั้งถิ่นฐานเป็นเกษตรกรในนิคมถาวร การเร่ร่อนยังมีอยู่ในบางที่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ห่างไกลซึ่งมีพืชที่เพาะปลูกได้ไม่กี่ชนิด แต่ความมั่นคงสัมพัทธ์และผลิตภาพที่เพิ่มขึ้นจากกสิกรรมทำให้ชุมชนมนุษย์ขยายเป็นหน่วยที่ใหญ่กว่า ซึ่งความก้าวหน้าในการขนส่งก็มีส่วนช่วย[thumb|[ประชากรโลกใน 10,000 ปีก่อนคริสตกาล – ค.ศ. 2,000 (ระดับประชากรในแนวตั้งตามมาตราส่วนลอการิทึม)]]เมื่อกสิกรรมพัฒนา การเพาะปลูกธัญพืชมีความซับซ้อนขึ้นและทำให้มีการแบ่งงานกันทำเพื่อเก็บอาหารระหว่างฤดูเพาะปลูก จากนั้นการแบ่งงานทำให้เกิดชนชั้นสูงที่สุขสบายและพัฒนาการนคร สังคมมนุษย์ที่ซับซ้อนมากขึ้นทำให้ระบบการเขียนและการบัญชีมีความจำเป็น หลายนครพัฒนาบนตลิ่งทะเลสาบและแม่น้ำ ตั้งแต่ 3000 ปีก่อนคริสตกาล เกิดนิคมโดดเด่นและมีการพัฒนา เช่นในเมโสโปเตเมีย ริมตลิ่งแม่น้ำไนล์แห่งอียิปต์ และหุบแม่น้ำสินธุ อาจมีอารยธรรมคล้ายกันพัฒนาขึ้นตามแม่น้ำสำคัญในจีน แต่หลักฐานทางโบราณคดีของการสร้างเมืองอย่างกว้างขวางในที่นั้นชัดแจ้งน้อยกว่า

ประวัติศาสตร์โลกเก่า (โดยเฉพาะอย่างยิ่งยุโรปและเมดิเตอร์เรเนียน) โดยทั่วไปแบ่งเป็นยุคโบราณ ถึง ค.ศ. 476, สมัยกลาง ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 5 ถึง 15 ซึ่งรวมยุคทองของอิสลาม (ประมาณ ค.ศ. 750-1258) และยุคฟื้นฟูศิลปวิทยายุโรปตอนต้น (เริ่มต้นประมาณ ค.ศ. 1300), ยุคใหม่ตอนต้น ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 15 ถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ซึ่งรวมยุคเรืองปัญญา และยุคใหม่ตอนปลาย นับแต่การปฏิวัติอุตสาหกรรมถึงปัจจุบัน รวมทั้งประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ตะวันออกใกล้โบราณ กรีซโบราณและโรมโบราณมีความโดดเด่นในยุคโบราณ ในประวัติศาสตร์ยุโรปตะวันตก การเสียกรุงโรมมักยึดเป็นการสิ้นสุดของยุคโบราณและการเริ่มต้นของสมัยกลาง ขณะที่ยุโรปตะวันออกมีการเปลี่ยนผ่านจากจักรวรรดิโรมันเป็นจักรวรรดิไบแซนไทน์ ซึ่งรุ่งเรืองต่อมาอีกเป็นเวลานาน กลางคริสต์ศตวรรษที่ 15 การประดิษฐ์การพิมพ์สมัยใหม่ของโยฮันน์ กูเทนแบร์ก ซึ่งใช้การสื่อสารแบบเคลื่อนที่ได้และเปลี่ยนแปลงอย่างสิ้นเชิง เป็นจุดสิ้นสุดของยุคกลางและนำไปสู่การปฏิวัติวิทยาศาสตร์ เมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 18 การสะสมความรู้และเทคโนโลยี โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุโรป ได้ถึงจำนวนวิกฤต (critical mass) อันนำมาซึ่งการปฏิวัติอุตสาหกรรม ในส่วนอื่นของโลก เช่น ตะวันออกใกล้โบราณ จีนโบราณ และอินเดียโบราณ 

เส้นเวลาทางประวัติศาสตร์ได้คลี่ออกต่างกัน อย่างไรก็ดี จนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 18 เนื่องจากการค้าโลกที่ขยายตัวและการล่าอาณานิคม ทำให้ประวัติศาสตร์ของอารยธรรมโลกส่วนมากสานเข้าด้วยกันอย่างแน่นหนา ในช่วงสองร้อยกว่าปีล่าสุด การเติบโตของความรู้ เทคโนโลยี การพาณิชย์ และศักยภาพการทำลายล้างของสงครามได้เร่งให้เกิดขึ้น ก่อให้เกิดโอกาสและอันตรายซึ่งปัจจุบันกำลังเผชิญชุมชนมนุษย์ที่อยู่อาศัยบนดาวเคราะห์ดวงนี้

## ยุคก่อนประวัติศาสตร์

[thumb|upright=.7|โครงกระดูกของ "ลูซี่" หรือ ''[Australopithecus afarensis|ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส* ซึ่งมีความสูงเพียง 1.06 เมตร]]

=== วิวัฒนาการของมนุษย์ ===

มนุษย์วิวัฒนาการมาจากแอฟริกาจาก[[วงศ์ลิงใหญ่|เอพยักษ์]] (great apes) ผ่านสายวิวัฒนาการของ โฮมินิน (hominins) ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อ 7-5 ล้านปีก่อน [[Bipedalism|ความสามารถในการเดินสองขา]] เกิดขึ้นหลังจากแยกตัวออกจาก[[ชิมแปนซี]] ใน *ออสตราโลพิเทคัส* (Australopithecus) ซึ่งเป็นโฮมินินยุคแรก เนื่องจากการปรับตัวที่อาจเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงจากป่าไปสู่แหล่งที่อยู่อาศัยแบบสะวันนา โฮมินินเริ่มใช้ เครื่องมือหินแบบง่าย ๆ (rudimentary stone tools) เมื่อประมาณ 3.3 ล้านปีก่อน  ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของ[[ยุคหินเก่า]]

=== มนุษย์ยุคแรก ===
มนุษย์[[โฮโมเซเปียนส์]] หรือมนุษย์ปัจจุบันเริ่มปรากฏครั้งแรกบน[[โลก]]ในช่วง 400,000 ถึง 250,000 ปีทีผ่านมา ระหว่าง[[ยุคหินเก่า]] หลังจาก[[วิวัฒนาการของมนุษย์|วิวัฒนาการยาวนานของมนุษย์]] ทักษะการประดิษฐ์[[สิ่งประดิษฐ์|เครื่องมือ]]ของมนุษย์นั้นมีมาตั้งแต่มนุษย์ยุคก่อนอย่าง[[โฮโม อีเร็กตัส]]แล้ว มนุษย์ยังรู้จักใช้[[ไฟ]]ในการให้[[ความร้อน]] และปรุงอาหาร นอกจากนั้นแล้วมนุษย์ยุคปัจจุบันยังได้พัฒนา[[ภาษา]] และยังมีพิธีกรรมหลังความตาย และเริ่มดำรงชีวิตด้วยการไล่ล่า-หาเก็บและเป็นสังคมเร่ร่อน

มนุษย์ในยุคปัจจุบันหรือโฮโมเซเปียนส์เริ่มกระจายตัวจาก[[แอฟริกา]] ไปยังบริเวณ[[ยุโรป]]และ[[เอเชีย]]ซึ่งยังไม่มีน้ำแข็งปกคลุมอย่างรวดเร็ว และขยายถิ่นฐานไปยัง[[อเมริกาเหนือ]]และ[[โอเชียเนีย]] ในช่วงที่[[ยุคน้ำแข็ง]]ครั้งล่าสุดกำลังเข้าสู่ช่วงสูงสุด เมื่ออุณหภูมิของอาณาเขตระหว่างซีกโลกร้อนกับขั้วโลก (Temperate Zone) เริ่มลดต่ำลงจนไม่สามารถอยู่อาศัยได้ มนุษย์จึงหยุดขยายตัวไปทางเหนือและใต้ แต่เน้นกระจายในอาณาเขตที่ไม่มีน้ำแข็งจนครอบคลุมโลกทั้งใบในช่วง 12,000 ปีที่แล้ว

=== กำเนิดการเกษตรกรรม ===

การปฏิวัติเกษตรกรรมเริ่มขึ้นครั้งแรกในราว ๆ 10,000 ปีก่อนคริสตกาล [[การปฏิวัติยุคหินใหม่]]นับเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาการ[[เกษตรกรรม]] ซึ่งเปลี่ยนวิถีชีวิตของมนุษย์ไปอย่างสิ้นเชิง เนื่องจากเป็นจุดเริ่มต้นของการเกิดระบบการจัดการ และสร้าง[[อาหาร]]ส่วนเกิน (surplus) จากการบริโภคทำให้เกิดการค้าขายได้ การเกษตรสร้างระบบ[[เมือง]]ในยุคแรก ทำให้เกิด[[การค้าขาย]] [[การผลิต]] และอำนาจทาง[[การเมือง]] สำหรับผู้ไม่ได้ผลิตในภาคการเกษตร
[[ไฟล์:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|[[อักษรคูนิฟอร์ม]]ซึ่งเป็น[[ระบบการเขียน]]แรกสุด]]
การพัฒนาระบบเมืองยังทำให้เกิดการพัฒนาทางด้าน[[ภาษา]] และความรุ่งเรืองของ[[อารยธรรม]]ตามมา ดังจะเห็นได้จากในช่วง 40,000 ปีก่อนคริสตกาลก่อนจะมี[[เมือง]]เกิดขึ้น มีหลักฐานการสร้างที่อยู่อาศัยที่มนุษย์สร้างขึ้นในตอนเหนือของแคว้น[[รัฐปัญจาบ|ปัญจาบ]] และเอเชียกลาง (Bactria) ในช่วง 7,000 ปีก่อนคริสตกาล มีหลักฐานว่ามนุษย์เริ่มปลูกข้าวบาร์เลย์ และเลี้ยงแกะกับแพะ ในบริเวณดังกล่าว ในช่วงนั้น คนเริ่มอาศัยอยู่ในหมู่บ้านซึ่งสร้างโดยอิฐและดินเหนียว ซึ่งบางส่วนยังคงเหลือให้เห็นในปัจจุบัน แหล่ง[[อารยธรรม]]แรกเป็นแหล่งอารยธรรม[[เมโสโปเตเมีย]]ตอนล่างของชาวสุเมเรียน ในช่วง 3500 ปีก่อนคริสตกาล ตามมาด้วย[[อารยธรรมอียิปต์]] บริเวณลุ่ม[[แม่น้ำไนล์]] ในช่วง 3300 ปีก่อนคริสตกาลและ[[อารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุ]] ในช่วงเดียวกัน  ระบบเมืองเริ่มซับซ้อนมากขึ้นจากระบบทาง[[สังคม]]และ[[เศรษฐกิจ]] แต่ละอารยธรรมมีความแตกต่างจากอารยธรรมอื่นเนื่องจากอารยธรรมต่าง ๆ ยังไม่สัมพันธ์กัน เริ่มมี[[ระบบการเขียน]] และ[[การค้าขาย]]

ความเชื่อทางศาสนาในช่วงนี้ให้ความเคารพใน[[โลก]] [[ท้องฟ้า]] [[ดวงอาทิตย์]] [[ดวงจันทร์]] และการเปรียบปรากฏการณ์หรือสิ่งไม่มีชีวิตต่าง ๆ ให้เป็น[[เทพเจ้า]] หรือ[[บุคลาธิษฐาน|เปรียบเหมือนมนุษย์]] มีการสร้าง[[ปูชนียสถาน]]ไว้เคารพสักการะ นำไปสู่การสร้าง[[เทวสถาน]] และระบบ[[นักบวช]] ในที่สุด

== ยุคโบราณ ==


=== อู่อารยธรรม ===

[[ไฟล์:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ชาว[[อียิปต์โบราณ]]สร้าง[[มหาพีระมิดแห่งกีซา]]]]
[[ยุคสำริด]]เป็นหนึ่งยุคตามการแบ่ง[[ระบบสามยุค]] ซึ่งได้แก่ [[ยุคหิน]] [[ยุคสำริด]] และ[[ยุคเหล็ก]] ซึ่งอธิบายประวัติศาสตร์ยุคต้นของอรรยาธรรมในบางส่วนของโลกได้เป็นอย่างดี เราจะเริ่มเห็น[[ระบบเมือง]] และการเติบโตของอารยธรรมของบริเวณพื้นที่อุดมสมบูรณ์ในยุคเหล่านี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งตามลุ่มแม่น้ำต่าง ๆ เช่นลุ่มแม่น้ำไทกริส-ยูเฟติสใน[[เมโสโปเตเมีย]] [[แม่น้ำไนล์|ลุ่มแม่น้ำไนล์]]ใน[[อียิปต์]] [[แม่น้ำสินธุ|ลุ่มแม่น้ำสินธุ]] ในอินเดีย และ[[แม่น้ำฮวงโห|ลุ่มแม่น้ำฮวงโห]]ใน[[จีน]]

เราเริ่มเห็นความรุ่งเรืองของเมโสโปเตเมียในช่วงสังคมของ[[ชาวสุเมเรียน]] ชาวสุเมเรียนมีระบบ[[การเขียน]]โดยใช้[[อักษรคูนิฟอร์ม]] ซึ่งเป็นอักษรภาพที่มีลักษณะคล้ายลิ่มราว ๆ 3000 ปีก่อนคริสตกาล และตัวอักษรก็ค่อยถูกพัฒนาให้เรียบง่ายและเป็น[[นามธรรม]]มากขึ้น การเขียน[[อักษรคูนิฟอร์ม]]นั้นต้องเขียนในแผ่นดินเหนียวด้วยต้นกก การเขียนช่วยในการบริหารเมืองที่ใหญ่ขึ้นได้ง่ายขึ้นมาก และในยุคนี้ยังได้เห็นพัฒนาการทางด้านการทหารเช่น[[รถม้า]]และ[[ทหารม้า]] ทำให้เคลื่อนพลได้เร็วขึ้น

การพัฒนาเหล่านี้นำไปสู่การสร้าง[[จักรวรรดิ]] โดยจักรวรรดิแรกที่ควบคุมดินแดนขนาดใหญ่และประกอบไปด้วยหลายเมืองเกิดขึ้นใน[[อียิปต์]]ด้วยการรวมกันของอียิปต์ตอนล่างและตอนบนในช่วง 3100 ปีก่อนคริสตกาล ในอีกพันปีต่อมาก็เกิด[[จักรวรรดิ]]อาคาเดียนใน[[เมโสโปเตเมีย]]ก็เจริญรุ่งเรืองขึ้น พร้อม ๆ กับการสถาปนา[[ราชวงศ์เซี่ย]]ของจีนในช่วง 2200 ปีก่อนคริสตกาล

==== ยุคแกนหลักความคิด (Axial Age) ====

[[ไฟล์:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|พระพุทธเจ้า (สิทธัตถะโคดม)]]
[[ไฟล์:Greece from the Coming of the Hellenes to AD. 14, page 201, Socrates.jpg|thumb|นักปราชญ์ชาวกรีก โสคราตีส]]
ตั้งแต่ศตวรรษที่ 7 ก่อนคริสตกาลมีการพัฒนาแนวคิดทางศาสนาและปรัชญาครั้งใหญ่ในหลาย ๆ แหล่งอารยธรรมอย่าง [[ลัทธิขงจื๊อ]]ในจีน [[ศาสนาพุทธ]]และ[[เชน]]ในอินเดีย [[ศาสนาโซโรอัสเตอร์]]ใน[[เปอร์เซีย]] ศาสนาเอกเทวนิยมและ[[ศาสนายิว]]ในอียิปต์โบราณ และในช่วงคริตศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสตกาล [[โสกราตีส]] และ [[เพลโต]]ก็ได้วางรากฐานของ[[ปรัชญากรีกโบราณ]]

ทางด้านจีนเองก็ได้รับอิทธิพลการคิดมาจากสามสำนักสำคัญจนถึงปัจจุบันได้แก่ [[ลัทธิเต๋า]], ลัทธิ[[กฎหมาย]] และ [[ลัทธิขงจื๊อ]].ซึ่งแพร่หลายไปยังทั้ง[[คาบสมุทรเกาหลี|เกาหลี]]และ[[ญี่ปุ่น]]

ทางด้านยุโรปเองได้รับอิทธิพลมาจาก[[ปรัชญากรีกโบราณ]]อย่าง [[โสกราตีส]] 
[[เพลโต]],
และ[[อริสโตเติล]], ซึ่งแพร่หลายไปยังทั่วทั้ง[[ยุโรป]]และ[[ตะวันออกกลาง]]ในศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาลจากการพิชิตดินแดนของ[[อเล็กซานเดอร์มหาราช]]

===ยุคจักรวรรดิ (Regional empires)===
[[ไฟล์:Parthenon from west.jpg|thumb| [[วิหารพาร์เธนอน]]แสดงถึงความรุ่งเรืองของ[[อารยธรรมกรีกโบราณ]]]]
ช่วงพันปีระหว่าง 500 ปีก่อนคริสตกาลจนถึง [[ค.ศ. 500]] เกิดจักรวรรดิที่กว้างใหญ่อย่างไม่เคยมีมาก่อน กองทัพที่ถูกฝึกมาอย่างดี อุดมการณ์ที่เป็นหนึ่งเดียว และการปกครองที่เป็นระบบทำให้[[จักรพรรดิ]]สามารถปกครองประชากรภายใต้อาณัติถึงหลายสิบล้านคน 

ประวัติศาสตร์โลกช่วงนี้เป็นช่วงที่เทคโนโลยีก้าวหน้าค่อนข้างช้าแต่มั่นคง พัฒนาการครั้งสำคัญอย่าง[[โกลน]]และ[[คันไถ]]จะเกิดขึ้นทุก ๆ สองสามศตวรรษ อย่างไรก็ตามในบางภูมิภาคกลับมีช่วงพัฒนาทางเทคโนโลยีอย่างรวดเร็วมากเช่นแถบ[[เมดิเตอร์เรเนียน]]ในช่วงเฮเลนมีสิ่งประดิษฐ์คิดค้นจำนวนมาก 
  ช่วงพัฒนาดังกล่าวตามมาด้วยช่วงการถดถอยทางเทคโนโลยีที่เกิดขึ้นระหว่างการล่มสลายของ[[จักรวรรดิโรมัน]]และช่วง[[ยุคกลาง]]ตอนต้นที่ตามมา

อำนาจของ[[จักรวรรดิ]]ที่ยิ่งใหญ่เกิดจากการผนวกดินแดนโดยใช้กำลังทหารและการตั้งถิ่นฐานเพื่อปกป้องศูนย์กลางทางการเกษตร สันติภาพชั่วคราวที่เกิดจากระบบจักรวรรดิก่อให้เกิดเส้นทางการค้าขายระหว่างประเทศ เส้นทางที่โดดเด่นที่สุดได้แก่เส้นทางการค้าหลายสายในแถบ[[เมดิเตอร์เรเนียน]]ซึ่งเกิดใน[[สมัยเฮลเลนิสต์|ยุคเฮเลนิสต์]]และ[[เส้นทางสายไหม]]
[[ไฟล์:PtolemyWorldMap.jpg|thumb|[[แผนที่โลกของทอเลมี]] สร้างขึ้นตามหนังสือ *Geographia'']]
จักรวรรดิทุกแห่งต่างเผชิญกับปัญหาเดียวกันคือการจัดการกองกำลังทหารขนาดใหญ่และการสร้างการปกครองแบบรวมศูนย์อำนาจ ความยุ่งยากในการปกครองประชากรทั้งหมดทำให้เจ้าของที่ดินขนาดใหญ่เริ่มมีอำนาจมากขึ้นและท้าทายระบบการรวมศูนย์อำนาจ การโจมตีจากชนเผ่าอนารยชนต่าง ๆ ตามขอบชายแดนทำให้การปกครองส่วนกลางเริ่มระส่ำระสาย เกิดสงครามกลางเมืองในจักรวรรดิฮั่นของจีนในคริสต์ศตวรรษที่ 220 ในขณะเดียวกันก็เกิดการแบ่งขั้วและแยกศูนย์อำนาจขึ้นในจักรวรรดิโรมัน

ในโลกตะวันตก ชาวกรีกได้สร้างอารยธรรมซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของอารยธรรมตะวันตกในปัจจุบัน จนหลายศตวรรษต่อมาในช่วงศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล ชาวโรมันเริ่มขยายเขตแดนด้วยการใช้กำลังทหารและการล่าอาณานิคม ในยุคสมัยจักรพรรดิออกัสตัส(ปลายศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล) โรมยึดครองอาณาเขตทั้งหมดรอบเมดิเตอเรเนียน ในยุคสมัยจักรพรรดิทราจัน(ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 2) โรมยึดครองอาณาเขตส่วนใหญ่ของอังกฤษและเมโสโปเตเมีย

ศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล อาณาเขตส่วนใหญ่ของเอเชียใต้ถูกรวบรวมเป็นจักรวรรดิโมริยะโดยพระเจ้าจันทรคุปต์เมารยะ และรุ่งเรืองที่สุดในยุคพระเจ้าอโศกมหาราช คริสตวรรษที่ 3 จักรวรรดิคุปตะเข้าครอบครองอาณาเขตนี้และเข้าสู่ยุคทองของอายธรรมอินเดียโบราณ มีราชวงศ์ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนเข้ามาครองครองเอเชียใต้จำนวนมากทั้งจาลุกยะ ราษฏรกูฏ ฮอยซาลา และวิชัยนคร ท่ามกลางความรุ่งเรืองของวิทยาศาสตร์ วิศวกรรม ศิลปกรรม วรรณกรรม และปรัชญาซึ่งอุปถัมภ์โดยกษัตริย์องค์ต่าง ๆ 

ในขณะเดียวกัน ราชวงศ์ฮั่นได้ยึดครองเอเชียตะวันออกเป็นจักรวรรดิจีนที่เก่าแก่ ราชวงศ์ฮั่นได้รับยกย่องว่าเป็นโรมตะวันออก (Rome of China) ซึ่งอยู่อีกด้านหนึ่งของเส้นทางสายไหม ในขณะที่แสนยานุภาพทางทหารของโรมันแทบไม่สามารถเอาชนะได้ จีนฮั่นได้พัฒนาการทำแผนที่ การต่อเรือ และการเดินเรือ โลกตะวันออกได้สร้างเตาหลอมโลหะ ทำให้สามารถผลิตเครื่องมือจากทองแดงที่สามารถปรับแต่งได้อย่างละเอียด เช่นเดียวกับพื้นที่อื่น ๆ ในยุคโบราณ จีนฮั่นพัฒนาระบบการปกครอง การศึกษา คณิตศาสตร์ ดาราศาสตร์ และเทคโนโลยีอย่างก้าวกระโดด

อารยธรรมอเมริกาเริ่มต้นเมื่อประมาณ 2000 ปีก่อนคริสตกาลในแถบเมโสอเมริกา
 
เกิดสังคมก่อนยุคโคลัมเบียนอย่างแหล่งอารยธรรมมายาและจักรวรรดิแอซเท็ก หลังจากการล่มสลายของวัฒนธรรมเริ่มต้นอย่าง
วัฒนธรรมโอเมก
 
อารยธรรมมายาเริ่มขยายตัวในแถบยูกาตัง และจักรวรรดิแอซเท็ก ก็ได้รับเอาวัฒนธรรมข้างเคียง และกวาดต้อนเอาชนเผ่าต่าง ๆ เช่น ชนเผ่าทอลเต็ก

ในอเมริกาใต้ คริสตวรรษที่ 14 และ 15 มีการขยายตัวของจักรวรรดิอินคา จักรวรรดิอินคาแห่งตาวันตินซูยู ได้ตั้งเมืองกุสโกเป็นเมืองหลวง และขยายตัวไปตามเทือกเขาแอนดีส เป็นแหล่งอารยธรรมวงกว้างที่สุดอันหนึ่งก่อนยุคโคลัมเบียน จักรวรรดิอินคามีความรุ่งเรืองและทันสมัย โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจัดระบบถนนของชาวอินคาและการก่ออิฐอย่างไม่มีใครเทียบได้

### การถดถอย การล่มสลาย และการเกิดใหม่ของจักรวรรดิ
จักรวรรดิในแถบยูเรเชียส่วนใหญ่ตั้งอยู่แถบที่ราบชายฝั่งทะเล ดังนั้นชนเผ่าเร่ร่อนซึ่งใช้ม้าเป็นพาหนะหลัก เช่นพวกมองโกลและพวกเติร์ก จึงเริ่มยึดครองพื้นที่โดยเริ่มจากแถบเอเชียกลาง ประกอบกับการประดิษฐ์โกลนและการเพาะเลี้ยงม้าให้แข็งแรง ทำให้ม้าสามารถรับน้ำหนักกำลังพลพร้อมชุดเกราะได้ และทำให้ชนเผ่าเร่ร่อนกลายเป็นภัยคุกคามต่อแหล่งอารยธรรมในระยะยาว

การล่มสลายของจักรวรรดิโรมันอย่างช้า ๆ  กินเวลายาวนานจากคริสต์ศตวรรษที่ 2 ไปอีกหลายศตวรรษ ประกอบกับการขยายตัวอย่างรวดเร็วของศาสนาคริสต์จากดินแดนตะวันออกกลางสู่ดินแดนตะวันตก ทำให้จักรวรรดิโรมันตะวันตกตกอยู่ภายใต้การนำของอนารยชนชาวเยอรมันในคริตศตวรรษที่ 5 ในที่สุด องค์กรทางการเมืองต่างแตกกระจายเป็นรัฐจำนวนมาก ซึ่งต่างก็มีความสัมพันธ์กับคริสตจักรโรมันคาทอลิกไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง จักรวรรดิโรมันบางส่วนบริเวณเมดิเตอเรเนียนตะวันออกแตกเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิไบแซนไทน์ อีกหลายศตวรรษต่อมามีการสถาปนาจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ในปีค.ศ. 962 ทำให้ยุโรปตะวันตกกลับมารวมตัวกันได้อย่างชั่วคราว ซึ่งกินบริเวณประเทศเยอรมนี ออสเตรีย สวิสเซอร์แลนด์ เบลเยี่ยม อิตาลี และฝรั่งเศสบางส่วนในปัจจุบัน

ในจักรวรรดิจีน ราชวงศ์ต่าง ๆ ผลัดกันขึ้นมาปกครองดินแดนแถบนี้ หลังจากการล่มสลายของราชวงศ์ฮั่นตะวันออก และสิ้นสุดลงของยุคสามก๊ก ชนเผ่าเร่ร่อนทางตอนเหนือเริ่มคุกคามจีนในช่วงคริสศตวรรษที่ 4 ยึดจีนตอนเหนือบางส่วนและสร้างเป็นอาณาจักรเล็ก ๆ หลายอาณาจักร ราชวงศ์สุยรวมจีนขึ้นมาใหม่อีกครั้งในปี 581 และภายใต้การปกครองของราชวงศ์ถัง (618-907) จักรวรรดิจีนก้าวเข้าสู่ยุคทองเป็นครั้งที่สอง แต่ราชวงศ์ถังก็ล่มสลายนำไปสู่ยุคห้าราชวงศ์สิบอาณาจักร ราชวงศ์ซ่งก็รวมจีนอีกครั้งในปี 982 แต่โดยแรงกดดันจากชนเผ่าเร่ร่อนทางตอนเหนือ ตอนเหนือของจีนจึงตกเป็นของชนเผ่าแมนจูในปี 1141 และจักรวรรดิมองโกลเข้าครองครองประเทศจีนทั้งประเทศในปี 1279 รวมผืนแผ่นดินยูเรเชียเกือบทั้งหมด ยกเว้นก็แต่ยุโรปกลาง ยุโรปตะวันออก เอเชียใต้ส่วนใหญ่ และเกาะญี่ปุ่น

## ยุคกลาง
ยุคคลาสสิกมักนับว่าจบลงในปี ค.ศ. 476 หลังการล่มสลายของจักรวรรดิโรมันตะวันตก เป็นการเริ่มต้นยุคหลังคลาสสิก หรือ ยุคโพสต์คลาสสิก (Post-classic era) และจบลงในช่วงปี ค.ศ. 1500 ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของยุคเรเนสซองส์ (Renaissance) หรือ ยุคฟื้นฟูศิลปะวิทยา ในยุคนี้ความรุ่งเรืองทางศิลปะวัฒนธรรมและวิทยาการของยุโรปที่มีมาตั้งแต่กรีกโบราณเสื่อมถอยลง วิทยาศาสตร์และศิลปะได้หยุดชงักลง คริสตจักรมีอำนาจทางศาสนาและการเมืองเหนือทวีปยุโรป เรียกอีกชื่อหนึ่งว่ายุคมืด (Dark age) หรือยุคกลางในยุโรป จบลงหลังการฟื้นฟูภูมิปัญญากรีกโรมันโบราณขึ้นมาในเมืองฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลี

### ตะวันออกกลาง

### ยุโรป

### แอฟริกา

### เอเชียใต้

### เอเชียตะวันออก

### เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
[thumb|[นครวัดในกัมพูชาสร้างขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 12 ภายใต้อาณาจักรขอม]]จุดเริ่มต้นของยุคกลางในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เกิดเหตุการณ์การล่มสลายของอาณาจักรฟูนัน (ค.ศ. 550) ต่อด้วยการเกิดขึ้นของอาณาจักรเจนละ ซึ่งต่อมาถูกแทนที่ด้วยอาณาจักรขอม (ค.ศ. 802) "พระนคร"เมืองหลวงของอาณาจักรขอม เป็นเมืองที่ใหญ่ที่สุดในโลกก่อนยุคอุตสาหกรรม มีวัดศาสนาฮินดูและพุทธนิกายมหายานมากกว่าพันแห่ง ซึ่งที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ "นครวัด"
[thumb|[อาณาจักรอยุธยา อดีตศูนย์กลางการค้าของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในอดีตเคยมีผู้อยู่อาศัยมากกว่า 1 ล้านคน มีอีกชื่อหนึ่งว่า "เวนีสแห่งตะวันออก" เพราะเป็นเมืองที่มีแม่น้ำล้อมรอบ]]
อาณาจักรสุโขทัย (ค.ศ. 1238) และอาณาจักรอยุธยา (ส.ศ. 1351) เป็นอาณาจักรที่มีอำนาจสำคัญของชาวไทซึ่งได้รับอิทธิพลจากขอม

ต้นศตวรรษที่ 9 อาณาจักรพุกามขึ้นมามีอำนาจในดินแดนพม่าในปัจจุบัน การล่มสลายของอาณาจักรพุกามทำให้เกิดความแตกแยกทางการเมือง ซึ่งลงเอยด้วยการเติบโตของอาณาจักรตองอูในศตวรรษที่ 16

อาณาจักรที่มีชื่อเสียงอื่น ๆ ในยุคนั้น ได้แก่ อาณาจักรศรีวิชัย (คาบสมุทรมาลายูและอินโดนิเซีย), อาณาจักรละโว้ (ภาคกลางของประเทศไทย โดยอาณาจักรทั้งสองมีความสำคัญในศตวรรษที่ 7), อาณาจักรจามปา (เวียดนามในปัจจุบัน), อาณาจักรหริภุญไชย (ภาคเหนือของไทย ประมาณ ค.ศ. 750), อาณาจักรไดเวียต (เวียดนาม ค.ศ. 968), อาณาจักรล้านนา (ภาคเหนือของไทย ศตวรรษที่ 13), อาณาจักรมัชปาหิต (อินโดนีเซีย ค.ศ. 1293), อาณาจักรล้านช้าง (ลาวในปัจจุบัน ค.ศ. 1354) และ อาณาจักรอังวะ (พม่า ค.ศ. 1364) ในยุคนี้มีการแพร่กระจายของศาสนาอิสลามไปยังประเทศอินโดนีเซียในปัจจุบัน (เริ่มในศตวรรษที่ 13) และการเกิดขึ้นของรัฐมลายู รวมถึงรัฐสุลต่านมะละกาและอาณาจักรบรูไน ในฟิลิปปินส์มีอาณาจักรเล็ก ๆ หลายอาณาจักรบนหมู่เกาะฟิลิปปินส์ เช่น แคว้นเมย์นิลา แคว้นเซบู แคว้นบูตูอัน

### โอเชียเนีย
[thumb|[โมอาย|รูปปั้นโมอายบนเกาะอีสเตอร์ สร้างโดยชาวราปานุย]]
ในภูมิภาคโอเชียเนีย จักรวรรดิตูอีโตงา (Tuʻi Tonga empire) ก่อตั้งขึ้นในศตวรรษที่ 10 และขยายตัวระหว่าง ค.ศ. 1200 ถึง 1500 วัฒนธรรมภาษาและอำนาจทางการเมืองของเกาะตองกาแพร่กระจายอย่างกว้างขวางไปทั่วเมลานีเซียตะวันออก, ไมโครนีเซีย และโพลินีเซียตอนกลางในช่วงเวลานี้ จักรวรรดิตองกามีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมของเกาะอูเวอา (East 'Uvea), เกาะโรตูมา (Rotuma), เกาะฟูตูนา (Futuna), เกาะซามัว (Samoa) และเกาะนิอูเอ (Niue) ตลอดจนบางส่วนของกลุ่มหมู่เกาะไมโครนีเซีย (คิริบาส (Kiribati), ปอห์นเปย์ (Pohnpei) และอื่น ๆ ) เกาะวานูอาตู และเกาะนิวแคลิโดเนีย 

ในช่วงเวลาเดียวกันอาณาจักรทางทะเลที่ทรงพลังปรากฏตัวขึ้นในโพลินีเซียตะวันออกซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่หมู่เกาะโซไซตี้ (Society Islands) โดยเฉพาะที่ตาปูตาปูอาเตอา มาราเอ (Taputapuatea marae) สถานที่ทางจิตวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์บนเกาะไรอาเตอา (Raiatea) ซึ่งดึงดูดชาวอาณานิคมโพลีนีเซียตะวันออกจากสถานที่ไกล ๆ เช่น หมู่เกาะฮาวาย หมู่นิวซีแลนด์ (อาโอเตอาโรอา Aotearoa) และเกาะตูอาโมตู (Tuamotu) ด้วยเหตุผลทางการเมือง ทางจิตวิญญาณ และทางเศรษฐกิจ จนกระทั่งการหายไปของการเดินทางไกลทางทะเลของชาวเกาะแปซิฟิกในทะเลแปซิฟิกตะวันออก เพียงไม่กี่ศตวรรษก่อนที่ชาวยุโรปจะเริ่มสำรวจพื้นที่ และยังคงเป็นปริศนาจวบจนปัจจุบัน ว่าทำไมชาวโพลินีเซียถึงเลิกเดินทางไปมาหาสู่กันด้วยการเดินทางทางทะเล

บันทึกที่เป็นลายลักษณ์อักษรของชนพื้นเมืองในช่วงเวลานี้แทบจะไม่มีอยู่เลย เพราะชาวเกาะแปซิฟิกเกือบทั้งหมด (ยกเว้นชาวราปานุย (Rapa Nui) บนเกาะอีสเตอร์ ซึ่งมีระบบการเขียนที่เรียกกันว่า "อักษรโรโงโรโง (Rongorongo)" ซึ่งไม่มีใครสามารถถอดรหัสได้จวบจนปัจจุบัน) ไม่มีระบบการเขียนใด ๆ เลย จนกระทั่งการมาถึงของชาวยุโรป อย่างไรก็ตามชนพื้นเมืองบางส่วนมีประวัติศาสตร์แบบบอกเล่าปากต่อปาก ซึ่งสามารถให้ข้อมูลเกี่ยวกับประเพณีพื้นเมือง ตำนาน ประวัติศาสตร์แบบคาดเดา อีกทั้งยังสามารถคาดคะเนประวัติศาสตร์การเดินทางของชาวเกาะแปซิฟิกผ่านการศึกษาชาติพันธุ์วิทยา โบราณคดี มานุษยวิทยา กายภาพ และการวิจัยภาษาศาสตร์ของชาวเกาะแปซิฟิกซึ่งมีความเชื่อมโยงกัน

### อเมริกา
thumbnail|Inca มัมมี่
[thumbnail|[มาชูปิกชู สัญลักษณ์ความรุ่งเรืองของจักรวรรดิอินคา]]

## สมัยใหม่
สมัยใหม่ (Modern era) เริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ช่วง ค.ศ. 1500 จนถึงปัจจุบัน แต่นับจาก ค.ศ. 1945 จนถึงปัจจุบันจะนับว่าเป็น "ยุคปัจจุบัน (Contemporary era)"

### ยุคใหม่ตอนต้น

#### ยุคฟื้นฟูศิลปะวิทยา

#### การขยายอาณานิคมของชาวยุโรป

#### การพัฒนา

### ยุคใหม่ตอนปลาย

#### ค.ศ. 1750 - ค.ศ. 1914

#### ค.ศ. 1914 - ค.ศ. 1945

#### ค.ศ. 1945 - ปัจจุบัน

##### ศตวรรษที่ 21
thumb|ประเทศจีนเป็นประเทศที่พัฒนาอย่างก้าวกระโดดในศตวรรษที่ 21 ซึ่งคาดการณ์ว่าจะเป็นประเทศที่มีเศรษฐกิจที่ใหญ่ที่สุดบนโลกในทศวรรษที่ 2030 (ภาพเมืองเซี่ยงไฮ้ ค.ศ. 2017)
ในศตวรรษที่ 21 บนโลกได้เกิดกระแสโลกาภิวัตน์ (Globalization) และการบูรณาการทางเศรษฐกิจ (Economic integration) ที่เพิ่มมากขึ้นอย่างมาก เศรษฐกิจ แนวคิด และ ภูมิปัญญาของโลกทั้งใบเชื่อมต่อเข้าด้วยกันอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน เกิดการแลกเปลี่ยนความรู้เพื่อการพัฒนาเทคโนโลยีและวิทยาศาสตร์อย่างรวดเร็วกว่าที่เคยมีมา มีการพัฒนาเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ที่ล้ำสมัยและชาญฉลาดกว่าที่เคยมีมา ชีวิตในศตวรรษที่ 21 นี้มีความสะดวกสบายที่สุดเมื่อเปรียบเทียบกับประวัติศาสตร์โลกก่อนหน้านี้ โดยหลักแล้วเกิดจากการพัฒนาและการแพร่หลายของเทคโนโลยีอินเทอร์เน็ต  และการสื่อสารด้วยโทรศัพท์มือถือ อันเป็นความเปลี่ยนแปลงทางสังคมขั้นพื้นฐาน ทั้งธุรกิจ การเมือง และ ชีวิตส่วนตัวของแต่ละบุคคล อย่างไรก็ตามซึ่งผลที่ตามมาก็คือความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นในทางเศรษฐกิจ เนื่องจากเศรษฐกิจของโลกที่เชื่อมโยงกันดัง ตัวอย่างเช่น วิกฤติสินเชื่อซับไพรม์ (การถดถอยทางเศรษฐกิจครั้งใหญ่ในช่วงปลายทศวรรษที่ 2000 - ต้นทศวรรษที่ 2010) และภาวะเศรษฐกิจถดถอยในช่วงต้นทศวรรษที่ 2020 จากโรคระบาดโควิด-19

ในยุคนี้เกิดการตื่นด้านการสำรวจอวกาศอีกครั้ง มีโครงการสำรวจดาวเคราะห์ในระบบสุริยะหลายโครงการ มีการคิดค้นโทรศัพท์สมาร์ตโฟน รถยนต์ไร้คนขับ และความก้าวหน้าทางพันธุวิศวกรรมที่เพิ่มสูงขึ้น โลกเริ่มมีการตื่นตัวในปัญหาภาวะโลกร้อนซึ่งทำให้ภูมิอากาศทั่วโลกเปลี่ยนแปลง รวมไปถึงปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมที่เพิ่มสูงขึ้นจากในอดีต เนื่องจากการทิ้งขยะและการปล่อยของเสียสู่สิ่งแวดล้อมเป็นจำนวนมากของมนุษย์

ศตวรรษที่ 21 มีการแข่งขันด้านทรัพยากรทั่วโลกเพิ่มสูงขึ้น จากจำนวนประชากรที่เพิ่มขึ้นโดยเฉพาะในอินเดีย จีน และ บราซิล ความต้องการที่เพิ่มขึ้นส่งผลให้สิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรมเพิ่มขึ้นและภาวะโลกร้อน อีกทั้งความตึงเครียดระหว่างประเทศเพิ่มสูงขึ้น จากความพยายามในการชักนำเกาหลีเหนือและอิหร่านให้เลิกพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์

ในปี ค.ศ. 2020 การระบาดของโรคโควิด-19 ได้กลายเป็นโรคระบาดใหญ่แรกในศตวรรษที่ 21 ที่ส่งผลกระทบต่อการซื้อขายทั่วโลกและทำให้เศรษฐกิจโลกถดถอย

## ดูเพิ่ม
*เส้นเวลาของประวัติศาสตร์โลก

## อ้างอิง

### บรรณานุกรม

### บทความ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### หนังสือ
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  updated eds., 2003, 2007.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### แหล่งข้อมูลอื่น ๆ
* 

หมวดหมู่:โลก
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์แบ่งตามหัวข้อ