วิปลาส

**วิปลาส** (อ่านว่า วิ-ปะ-ลาด) มาจากคำบาลีว่า วิปลาโส หมายถึง ความรู้เห็นที่คลาดเคลื่อน หรือความรู้เข้าใจอันผิดเพี้ยน ไปจากความเป็นจริง ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานก็ได้ให้ความหมายของวิปลาสไว้ว่า "คลาดเคลื่อนไปจากธรรมดาสามัญ" 

ซึ่งวิปลาสในทางพระพุทธศาสนานั้นมี 3 ลักษณะคือ

1. **สัญญาวิปลาส** คือ สัญญาผิดเพี้ยน เกิดขึ้นจากการให้สัญญะ หรือการสมมุติความหมาย ให้แก่สิ่งต่าง ๆ ว่าเป็นนั่นเป็นนี่ อย่างไม่ระวัง จนจิตเข้าไปยึดติดถือมั่นในสัญญะเหล่านั้น เช่น มีคนน้ำขวดน้ำเปล่าวางไว้หน้าเรา แล้วบอกว่าเขายกให้เป็นของเรา ต่อมามีคนมาหยิบไปดื่ม เราอาจรู้สึกไม่พอใจว่าทำไมไม่ขออนุญาตเราก่อน นี่คือความเร็วของการยึดติด ทั้งที่ขวดน้ำแต่ก่อนไม่ได้เป็นของเรา เรากำหนดสัญญะใส่ขวดน้ำทันทีว่าขวดน้ำนี้เป็นของเรา จึงเกิดการยึดติดขึ้น บางครั้งอาจเกิดจากความทรงจำผิดเพี้ยน เช่นการโกหกตัวเองให้เชื่อแบบนั้นทั้งที่สิ่งนั้นอาจไม่เคยเกิดขึ้นจริง หรือความทรงจำเสื่อม จนความทรงจำบางอย่างหรือทักษะบางอย่างหายไป รวมถึงการตีความสัญลักษณ์ผิด เช่น เห็นเชือกคิดว่างู เป็นต้น การฝังใจจากประสบการณ์พิเศษในอดีต
 
2. **จิตตวิปลาส** คือ ความคิดผิดเพี้ยน เกิดจากการไม่ระวังในการคิด คิดในสิ่งที่ไม่ควรคิด จนทำให้จิตมีอารมณ์แปรปรวนเกิดอารมณ์ลักษณะต่าง ๆ ขึ้นมา เพราะจิตเชื่อในความคิดเหล่านั้นที่ปรุงแต่งขึ้นมา เมื่อมีผัสสะมากระทบจิตก็ปรุงแต่งไปตามความคิดที่ไม่ระวังนั้นในที่สุด ทั้งที่อาจเป็นความคิดที่ไร้เหตุผล ไม่มีประโยชน์ใด ๆ หรือไม่ใช่เรื่องจริง ไร้หลักฐาน การคิดไปเอง ต่อยอดความคิดไปในทางที่ผิด ไม่เกิดประโยชน์ เคยชินคิดฟุ้งซ่านมากกว่าการมีสมาธิมีสติมีสัมปชัญญะในกิจหน้าที่ ซึ่งแก้ได้ด้วยการไม่คิดในสิ่งที่ไม่ควรคิด มีสมาธิในสิ่งที่ทำ การฝึกควบคุมความคิดให้ดี การคิดในสิ่งที่ดี เป็นธรรม เป็นกุศล เกิดปัญญา เท่านั้น จิตตวิปลาสเกิดจากตัณหา คือ ทะยานอยาก ยินดี ไม่ยินดี ในสังขารและวิญญาณอันเป็นเหตุเกิดจิตตวิปลาส แล้วจึงเข้าไปยึดมั่นถือมั่น (อุปาทาน) ในสังขารและวิญญาณนั้น จึงเกิดวิปลาสขึ้น เมื่อมีสติเท่าทันในตัณหาและอุปาทานย่อมกำจัดจิตตวิปลาสลงเสียได้

3. **ทิฏฐิวิปลาส** คือ ความคิดเห็นผิดเพี้ยน ได้แก่ความเชื่อ ค่านิยม ทัศนคติ ความเข้าใจ ที่ผิดเพี้ยนไป เกิดจากความด้อยปัญญาของจิต ที่ไม่พิจารณาสิ่งต่าง ๆ ให้ชัดเจนแจ่มแจ้ง ด้วยปัญญาตามเหตุผล จึงเกิดความเห็นผิดในสิ่งต่าง และเชื่อ ปฏิบัติตัว ปกป้องรักษายึดมั่นในความเห็นผิดนั้น หรือหวั่นไหวต่อสิ่งเร้าต่าง ๆ ที่เข้ามา เพราะขาดการพิจารณาจนเห็นความจริง เช่น หวั่นไหวต่อความงาม เพราะไม่พิจารณาอสุภะว่าร่างกายเป็นของไม่สะอาด ไม่พิจารณาโทษจากการครองเรือน ให้มากพอถี่ถ้วนจนจิตสิ้นสงสัยในสิ่งนั้น ดังนั้น จิตจึงด้อยปัญญาหวั่นไหวในความงามได้ เป็นต้น

อนุสัยขั้นต่ำทั้ง 2 คือ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา จัดเป็นสัญญาวิปลาส

อนุสัยขั้นกลางทั้ง 2 คือ กามราคะ ปฏิฆะ จัดเป็นจิตตวิปลาส

อนุสัยขั้นสูงทั้ง 3 คือ ภวราคะ มานะ อวิชชา จัดเป็นทิฏฐิวิปลาส

ในวิปลาสกถากล่าวว่า ทิฏฐิวิปลาสมีกำลังมากกว่าจิตตวิปลาส และจิตตวิปลาสมีกำลังมากกว่าสัญญาวิปลาส

## ประเภท
วิปลาสทั้ง 3 ลักษณะนี้ แต่ละลักษณะ มีทั้งสิ้น 4 ประเภท คือ

# นิจจวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าเที่ยง
# สุขวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่เป็นทุกข์ ว่าเป็นสุข 
# อัตตวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่ไม่ใช่ตัวตน ว่าเป็นตัวตน 
# สุภวิปลาส วิปลาสในสิ่งที่ไม่งาม ว่างาม 

รวมทั้งสิ้นเป็น 12 วิปลาส

ในวิปลาสสูตรกล่าวว่า 
*กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละสุภวิปลาส
*เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละสุขวิปลาส
*จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละนิจจวิปลาส
*ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน ละอัตตวิปลาส

#สุภสัญญาวิปลาส  พระอนาคามีละได้
#สุขสัญญาวิปลาส  พระอรหันต์ละได้
#นิจจสัญญาวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#อัตตสัญญาวิปลาส พระโสดาบันละได้
#สุภจิตตวิปลาส  พระอนาคามีละได้
#สุขจิตตวิปลาส  พระอรหันต์ละได้
#นิจจจิตตวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#อัตตจิตตวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#สุภทิฏฐิวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#สุขทิฏฐิวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#นิจจทิฏฐิวิปลาส  พระโสดาบันละได้
#อัตตทิฏฐิวิปลาส พระโสดาบันละได้

*พระโสดาบันและพระสกทาคามี ละวิปลาสได้ 8 ประเภท คือ สัญญาวิปลาส 2 คือ อัตตสัญญาวิปลาส และนิจจสัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส 2 คือ อัตตจิตตวิปลาส และนิจจจิตตวิปลาส ทิฎฐิวิปลาสทั้ง 4 ประเภท
*พระอนาคามี ละวิปลาสได้อีก 2 คือ สุภสัญญาวิปลาส และสุภจิตตวิปลาส          
*พระอรหันต์ ละวิปลาสที่เหลือทั้งหมดอีก 2 คือ สุขสัญญาวิปลาส และสุขจิตตวิปลาส

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ศาสนาพุทธ