สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี

**สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี** (9 มีนาคม พ.ศ. 2281 – 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2369) พระนามเดิม **นาค** เป็นอรรคชายาเดิมในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เป็นสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และเป็นสมเด็จพระอัยยิกาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

## พระราชประวัติ
### ก่อนเสียกรุงศรีอยุธยา
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีพระนามเดิมว่า **นาค** เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันอาทิตย์ แรม 5 ค่ำ เดือน 4 ปีมะเส็ง นพศก จ.ศ. 1099 ตรงกับวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2281 (เมื่อเทียบปฏิทินสุริยคติแล้ว) ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศแห่งอาณาจักรอยุธยา เป็นพระธิดาของพระชนกทอง ณ บางช้าง และสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี (พระนามเดิม สั้น หรือมาก) เป็นคหบดีเชื้อสายมอญทั้งสองเป็นญาติใกล้ชิดกัน 

สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีพระภราดาพระภคินีร่วมพระชนกพระชนนีทั้งสิ้น 10 คน โดยทุกคนล้วนได้รับพระราชทานยศเป็น "เจ้าคุณ" ได้แก่
# เจ้าคุณหญิงแวน (บางแห่งว่าแว่น)
# เจ้าคุณหญิงทองอยู่ (เรียกกันว่าเจ้าคุณผู้ใหญ่) สมรสกับขุนทอง ราชินิกุลบางช้าง มีบุตร 2 คน คือ 
## เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (สังข์)
## เจ้าจอมหงส์ ในรัชกาลที่ 1
# เจ้าคุณชายชูโต เป็นต้นราชินิกุลชูโต สมรสกับคุณทองดี มีบุตร 1 คน คือ
## คุณหญิงม่วง สมรสกับพระยาสมบัติบาล (เสือ) มีบุตร 6 คน คือ
### ท่านผู้หญิงน้อย สมรสกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค)
### คุณหญิงเพ็ง ชูโต
### เจ้าพระยาพลเทพ (เอี่ยม ชูโต)
### คุณหญิงหว้า ชูโต
### เจ้าพระยาสุรเสนา (สวัสดิ์ ชูโต) 
### พระยาสมบัติยาธิบาล (นาค ชูโต)
# สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี อภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 
# เจ้าคุณชายแตง
# เจ้าคุณหญิงชีโพ มีบุตรคนเดียว คือ
## หงส์ (ถูกชาวพม่าจับไปเป็นเชลย)
# เจ้าคุณชายพู
# เจ้าคุณหญิงเสม
# เจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล (เรียกกันว่าเจ้าคุณโต**)** สมรสกับเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) เป็นต้นราชินิกุลบุนนาค
# เจ้าคุณหญิงแก้ว สมรสกับพระยาสมุทรสงคราม (ศร) เป็นต้นลราชินิกุล ณ บางช้าง

ร่วมพระชนกต่างพระชนนี คือ เจ้าจอมมารดามา สมรสกับสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก

พระราชนิพนธ์ "ปฐมวงศ์" ระบุว่า คุณนาคมีสิริโฉมงดงามเป็นที่ร่ำลือ เมื่อข้าหลวงสอดแนมของสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์กราบบังคมทูลทรงทราบ จึงรับสั่งให้กรมมหาดไทยออกท้องตราสู่ขอมาเป็นนางใน แต่พระชนกพระชนนีและพระประยูรญาติไม่สมัครใจ จึงขอให้สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกซึ่งขณะนั้นดูแลการออกท้องตราในกรมมหาดไทยช่วยป้องกันแก้ไข สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกจึงขอให้ข้าหลวงช่วยกราบบังคมทูลว่าตนได้สู่ขอนาคให้บุตรชายที่สี่ซึ่งเป็นหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี ได้นัดหมายวันวิวาห์แล้ว เมื่อความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้วก็พระราชทานพระบรมราชานุญาต หลวงยกกระบัตรจึงได้คุณนาคมาเป็นภริยาในครั้งนั้น

### หลังเสียกรุงศรีอยุธยาและในสมัยกรุงธนบุรี

เมื่อพ.ศ. 2310 พม่าตีกรุงศรีอยุธยาแตก หลวงยกกระบัตรจึงตัดสินใจอพยพครอบครัวเข้าไปอยู่ในป่าลึก ในระหว่างนี้แก้ว (ต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์) พี่สาวของหลวงยกกระบัตรได้ให้กำเนิดธิดานามว่าบุญรอด (ต่อมาคือสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี) ครั้นพระยาวชิรปราการ (ต่อมาคือสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี) ได้รวบรวมกำลังขับไล่พม่าออกไปหมดแล้ว ได้ปราบดาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ หลวงยกกระบัตรจึงได้อพยพครอบครัวกลับภูมิลำเนาเดิม ในช่วงนี้เองนาคได้ให้กำเนิดบุตรคนที่สี่ชื่อฉิม (ต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) หลังจากนั้นหลวงยกกระบัตรกลับเข้ารับราชการอยู่กับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ได้รับพระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์ต่อมาจนเป็นเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกในเวลาต่อมา

ในสมัยกรุงธนบุรี เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้รับสตรีชาวเวียงจันทน์ชื่อแว่น (ต่อมาคือเจ้าจอมแว่น ในรัชกาลที่ 1) มาเป็นอนุภรรยา ท่านผู้หญิงไม่พอใจอย่างยิ่ง จึงใช้ดุ้นแสมตีศีรษะนางแว่น เจ้าพระยาทราบก็โกรธมาก ทั้งสองจึงได้แยกกันอยู่นับแต่นั้น

### ในรัชกาลที่ 1
เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้ปราบดาภิเษกและสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้น ท่านผู้หญิงนาคก็ไม่เคยเข้ามาอาศัยอยู่ในพระบรมมหาราชวังเลย แต่อาศัยอยู่ที่พระราชวังเดิมกับสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระราชโอรส และจะมาเยี่ยมพระราชธิดาในพระบรมมหาราชวังแต่เพียงครั้งคราวเท่านั้น ซึ่งจะออกจากวังก่อนประตูปิดทุกครั้งไป ทั้งนี้เธอไม่ยอมใช้ราชาศัพท์กับสามีหรือพระราชโอรสกับพระราชธิดาแต่อย่างใด แต่เรียกสามีว่าเจ้าคุณ เรียกพระราชโอรสว่า พ่อ และเรียกพระราชธิดาว่า แม่ โดยเธอยินดีที่จะใช้ภาษาสามัญ ส่วนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชก็มิได้สถาปนาท่านผู้หญิงนาคขึ้นเป็นเจ้าแต่อย่างใด ดังใน "*ธรรมเนียมราชตระกูลในกรุงสยาม*" พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ระบุว่า

### สมเด็จพระพันปีหลวงในรัชกาลที่ 2
ถึงปีมะเมีย วันจันทร์ที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2353 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงสถาปนาพระเกียรติยศสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเป็น **สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์** เทียบกับกรมพระเทพามาตย์ตามโบราณราชประเพณีเก่าตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา

ในช่วงปลายรัชกาลที่ 2 พระองค์ได้ทรงย้ายจากพระนิวาสสถานเดิมริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งธนบุรี เข้ามาอยู่ในพระบรมมหาราชวัง

### สวรรคต
สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ เสด็จสวรรคตเมื่อวันพฤหัสบดี แรม 5 ค่ำ เดือน 6 อัฐศก จ.ศ. 1188 ตรงกับวันที่ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2369 ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงเป็นพระราชนัดดา สิริพระชนมพรรษา 89 พรรษา พระบรมศพประดิษฐาน ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายพระโกศทองใหญ่ทรงพระบรมศพ และโปรดให้สร้างพระเมรุมาศขนาดใหญ่ขึ้น ถึงวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2371 จึงถวายพระเพลิงพระบรมศพ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง แล้วนำพระบรมอัฐิไปประดิษฐาน ณ หอพระธาตุมณเฑียร ในพระบรมมหาราชวัง

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธยว่า **กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์** และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธยใหม่เป็น **สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี** 

## พระราชกรณียกิจ
[thumb|พระปรางค์ของ[วัดอัมพวันเจติยาราม นิวาสสถานเดิมของพระองค์]]
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีทรงสร้างวัดอัมพวันเจติยาราม จังหวัดสมุทรสงคราม ขึ้นในบริเวณนิวาสสถานเดิมของพระองค์เพื่ออุทิศถวายแด่พระชนนี (สมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี) ไว้ที่องค์พระปรางค์ด้วย

## พระราชบุตร
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีทรงอภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อครั้งยังเป็นหลวงยกบัตรเมืองราชบุรี ประมาณ พ.ศ. 2301 - พ.ศ. 2304 มีพระราชโอรสและพระราชธิดารวมทั้งสิ้น 9 พระองค์ ได้แก่

## พระราชอิสริยยศ

***นาค** (9 มีนาคม พ.ศ. 2280 - พ.ศ. 2311)
***นางราชริน** (พ.ศ. 2311)
***คุณหญิงอภัยรณฤทธิ์** (พ.ศ. 2311 - พ.ศ. 2313)
***คุณหญิงยมราช** (พ.ศ. 2313 - พ.ศ. 2317)
***ท่านผู้หญิงจักรี** (พ.ศ. 2317 - สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี)
***ท่านผู้หญิงมหากษัตริย์ศึก** (สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี - 6 เมษายน พ.ศ. 2325)
***ท่านผู้หญิงนาค** (6 เมษายน พ.ศ. 2325 - 7 กันยายน พ.ศ. 2353)
***กรมพระอมรินทรามาตย์** (7 กันยายน พ.ศ. 2353 - รัชกาลที่ 4)
**หลังสวรรคต**
***กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์** (รัชกาลที่ 4 - รัชกาลที่ 5)
***สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี** (รัชกาลที่ 6 - ปัจจุบัน)

## ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
มีนักแสดงผู้รับบท สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี ได้แก่

* สาวิกา ไชยเดช จากละครเรื่อง ศรีอโยธยา 2 (2562)

## พงศาวลี



## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม

* 
* 
* 
* 

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ตำนานการสร้างวัดอัมพวันเจติยาราม  จาก เครือข่ายกาญจนาภิเษก

หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภออัมพวา
หมวดหมู่:สมเด็จพระบรมราชินีของไทย
หมวดหมู่:สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวง
หมวดหมู่:สมเด็จพระอัยยิกาเจ้า
หมวดหมู่:ราชวงศ์จักรี
หมวดหมู่:พระภรรยาในรัชกาลที่ 1
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ
หมวดหมู่:สกุล ณ บางช้าง
หมวดหมู่:พระกุลเชษฐ์ในราชวงศ์จักรี
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์