เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)

thumb|ภาพล้อเจ้าพระยายมราช ฝีพระหัตถ์ รัชกาลที่ 6
มหาอำมาตย์นายก พันเอก นาวาอากาศเอก **เจ้าพระยายมราช** นามเดิม **ปั้น** ต้นสกุล**สุขุม** (15 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 - 30 ธันวาคม พ.ศ. 2481) อดีตผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงนครบาล ทั้งยังเป็นผู้ควบคุมการก่อสร้าง การประปานครหลวง การไฟฟ้ามหานคร ถนนและสะพานในกรุงเทพมหานครอีกด้วย

## ประวัติ
มหาอำมาตย์นายก เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เกิดเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 ที่บ้านยะมะรัชโช จังหวัดสุพรรณบุรี ครอบครัวเป็นคหบดีตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ ตำบลบ้านน้ำตก ริมแม่น้ำฟากตะวันออก ด้านใต้จากตัวเมืองสุพรรณบุรี เป็นบุตรคนสุดท้องของนายกลั่น และนางผึ้ง 

ท่านมีพี่น้องร่วมบิดามารดา (รวมตัวท่านด้วย) จำนวน 6 คน ดังนี้

* หลวงเทพสุภา (ฉาย สุขุม)
* นิล แก้วสัสดี สมรสกับ หลวงแก้วสัสดี (ดี สุวรรณศร)
* พระยาสมบัติภิรมย์ (หมี สุขุม)
* คล้ำ ธูสรานนท์
* หยา จ่าเมือง สมรสกับ หลวงจ่าเมือง (สิน สังข์พิชัย)
* มหาอำมาตย์นายก เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)

## บรรดาศักดิ์
* พ.ศ. 2429 เป็น*ขุนวิจิตรวรสาสน์* ศักดินา 600 
* 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2434 เป็น*หลวงวิจิตรวรสาสน์* ศักดินา 600 
* 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2436 เป็น*พระวิจิตรวรสาสน์*
* 11 ตุลาคม พ.ศ. 2439 เป็น*พระยาสุขุมนัยวินิต* ตำแหน่งข้าหลวงสำหรับรับราชการในหัวเมือง กระทรวงมหาดไทย ศักดินา 1000
* 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 เป็นเจ้าพระยามีสมญาตามจารึกในหิรัณยบัฏว่า *[[เจ้าพระยายมราช]] ชาติเสนางคนรินทร์ มหินทราธิบดีศรีวิไชย ราชมไหสวรรยบริรักษ์ ภูมิพิทักษ์โลกาธิกรณ์ สิงหพาหเทพยมุรธาธรราชธานี มหาสมุหประธาน สุขุมนัยบริหารอเนกนรสมาคม สรรโพดมสุทธิศุขวัฒนาการ มหานคราภิบาล อรรคมาตยาธิบดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ* ถือศักดินา 10000
* 1 มกราคม พ.ศ. 2467 (นับแบบปัจจุบันตรงกับปี พ.ศ. 2468) เป็นเจ้าพระยารับพระราชทานสุพรรณบัฏ มีสมยาจารึกในสุพรรณบัฏว่า *เจ้าพระยายมราช ชาติเสนางคนรินทร์ มหินทราธิราชศักดารักษ์ ภูมิพิทักษ์โลกาธิกรณ ราชสีหมุรธาธร สมุหมนตรีประธาน สุขุมนัยบริหารอเนกนรนาถ ฉัฏฐมราชคุรุฐานวโรปการี นิตยภักดีศรีสุโขปสดัมภก มหาอำมาตย์นายกเมตตาชวาธยาศัย พุทธาทิตรัยรัตนสรณธาดา อภัยพิริยบรากรมพาหุ* ดำรงศักดินา 10000

## ยศและตำแหน่ง
* พ.ศ. 2430 ผู้ช่วยราชทูตสยามประจำ อังกฤษ สหรัฐอเมริกา ฮอลแลนด์ และเบลเยียม
* 1 ตุลาคม พ.ศ. 2437 ปลัดกรมพลำภัง
* 11 ตุลาคม พ.ศ. 2439 ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลนครศรีธรรมราช
* 29 มิถุนายน พ.ศ. 2449 ผู้แทนเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ
* 1 มกราคม พ.ศ. 2449 เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ
* 5 ธันวาคม พ.ศ. 2450 เสนาบดีกระทรวงนครบาลและอธิบดีกรมศุขาภิบาล
* 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2453 - มรรคนายก วัดหงส์รัตนาราม
* 7 มกราคม พ.ศ. 2453 แต่งเครื่องแต่งตัวอย่างข้าราชการกรมพระอาลักษณ์ ชั้นที่ 2 โท (เทียบเท่าชั้น รองหัวหมื่น)
* 30 มิถุนายน พ.ศ. 2454 นายหมู่ใหญ่
* 27 สิงหาคม พ.ศ. 2454 มหาอำมาตย์เอก
* 30 กันยายน พ.ศ. 2454 นายกองตรี
* 2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455 นายกองโท
* 4 มิถุนายน พ.ศ. 2456 นายกองเอก
* 8 ธันวาคม พ.ศ. 2457 มหาเสวกเอก
* 3 มิถุนายน พ.ศ. 2458 นายพลเสือป่า
* 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2461 มหาอำมาตย์นายก
* 20 พฤศจิกายน 2463 – แต่งเครื่องยศกรมเสือป่าพรานหลวง
* 1 สิงหาคม พ.ศ. 2465 เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
* 7 สิงหาคม พ.ศ. 2465 เข้ารับพระราชทานตราตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
* 3 มกราคม พ.ศ. 2478 พันเอก นายทหารพิเศษ ประจำกรมทหารอากาศ
* 1 ธันวาคม พ.ศ. 2479 นาวาอากาศเอก นายทหารพิเศษ ประจำกองทัพอากาศ

## ครอบครัว
เจ้าพระยายมราช สมรสกับท่านผู้หญิงตลับ ยมราช (สกุลเดิม: ณ ป้อมเพชร์) ธิดาพระยาไชยวิชิตสิทธิศาสตรา (นาค ณ ป้อมเพชร์) กับมีภรรยาอื่นชื่อคุณโต (ณ ป้อมเพชร์), คุณน้อม (ธิดานายกวด), คุณปุก ท่านมีบุตร-ธิดา ดังรายนามต่อไปนี้

# พระยาสุขุมนัยวินิต (สวาท สุขุม) สมรสกับ พัน (ณ พัทลุง), คุณหญิงถนิม (นาวานุเคราะห์) และคุณหญิงพวง
## นายเผ่า (แดง) สุขุม
## นางพยอม กัลยาณมิตร
## นางชาติตระการโกศล (สุคนธ์ ลิมปิชาติ)
## นายณรงค์ (น้อย) สุขุม
## นางละเอียด นาวานุเคราะห์
# คุณไสว สุขุม (ถึงแก่กรรมแต่เล็ก)
# คุณแปลก สุขุม (ถึงแก่กรรมแต่เล็ก)
# หม่อมประยูร โสณกุล ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร
## หม่อมราชวงศ์ (หญิง) นิวัตวาร ณ ป้อมเพชร์
## หม่อมราชวงศ์ปาณฑิตย์ โสณกุล
## หม่อมราชวงศ์ (หญิง) สุพิชชา โสณกุล
# หลวงพิสิฐสุขุมการ (ประพาศ สุขุม) สมรสกับ คุณมาลี (กิติโกเศศ) และ คุณประยงค์ สุขุม
## เรืออากาศเอก นายแพทย์กิตติประวัติ สุขุม
## พลอากาศโทพิสิฐ สุขุม
## นางสุภางค์ โชติกเสถียร
## นางรจิต จันทรางศุ
## นางศุภวาร สุขุม
## นายตระกล สุขุม
## นางเฉิดโฉม สุขุม
# พระพิศาลสุขุมวิท (ประสพ สุขุม) สมรสกับ คุณผะอบ (จันเจือมาศ)
## นายประสงค์ สุขุม
## นายแพทย์ประเสริฐ สุขุม
## นางสาวประสานศรี สุขุม
# คุณประยงค์ สุขุม
# คุณประสาท สุขุม สมรสกับเจ้าพรรณคำ ณ เชียงใหม่ (พระปนัดดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ )
# หลวงสุขุมนัยประดิษฐ์ (ประดิษฐ์ สุขุม) สมรสกับ คุณรัตนา (ล้วน ญาณวารี), คุณเพิ่มศิริ (อมาตยกุล) และ ฯลฯ
## นางสุมน กรรณสูต
## นางประจง สารกิจปรีชา
## นายประเดิม สุขุม
## นางประพาฬ รัตนกนก
## นางสาวสำเนา สุขุม
## นางสินี ช่วงสุวนิช
## นางประดิษฐา พรรธนะแพทย์
## นายแพทย์ประดับ สุขุม
## นางปราณี การ์เนียร์
## นางสาวปาริชาติ สุขุม
## นางนฤพร เกรซ
## นางกิตติมา สังข์เกษม
# คุณประวัติ สุขุม สมรสกับ คุณชำนัญ (โอสถานนท์)
## นายทิพย์รักษ์ สุขุม
# คุณเล็ก สุขุม (ถึงแก่กรรมแต่เล็ก)
# คุณประนอม (นุ้ย) ณ นคร สมรสกับ รองเสวกตรีหยิบ ณ นคร
## นายพัฒนพงษ์ ณ นคร
## นายยุทธสาร ณ นคร
## นางกรรณิกา อินทรสูต
## นายน้อยอโศก ณ นคร
## นายโยธิน ณ นคร
# คุณหญิงประจวบ สุขุม (2453-2540:87 ปี) สมรสกับ พลเอก พลเรือเอก เจ้าพระยารามราฆพ (หม่อมหลวงเฟื้อ พึ่งบุญ)
## นางรุจิรา อมาตยกุล
## นายมานน พึ่งบุญ ณ อยุธยา
# พลตำรวจตรีนิตย์ สุขุม สมรสกับ หม่อมหลวงกมลา สุทัศน์
## นางวนิดา ดุละลัมพะ
## นางสาวกาญจนา สุขุม
# คุณปอง นิติพน สมรสครั้งแรกกับ หม่อมเจ้ารุจยากร อาภากร และครั้งที่สองกับ นายสวัสดิ์ นิติพน
## หม่อมราชวงศ์รุจยา อาภากร
## หม่อมราชวงศ์ (หญิง) จิยากร เสสะเวช
## นายสุพน นิติพน
## นายสุพจน์ นิติพน
# คุณประณีต (แจ๋ว) ณ นคร สมรสกับ นายลาภ ณ นคร
## นายชัยเลิศ ณ นคร
## นายจร ณ นคร
## นางเจนจุไร บราน์

## เกียรติยศ
### เครื่องยศ
 ได้รับพระราชทานเครื่องยศ ดังต่อไปนี้
* พานทอง
* คนโททอง
* มาลาเส้าสะเทินเครื่องทองคำลงยา
* เสื้อทรงประพาสขลิบทองคำ สำรับ
* กระบี่ฝักทองคำ
* หีบหมากไม้แดงหุ้มทองคำลงยาตราพระสิงห์
* ถาดชาทองคำ
### เครื่องราชอิสริยาภรณ์
 ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เหรียญ และเข็มในประเทศไทย และเครื่องราชอิสริยาภรณ์ในต่างประเทศ ชั้นสูงสุดตระกูลต่าง ๆ ดังนี้
#### เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย

 (ฝ่ายหน้า)

* พ.ศ. 2450 - เข็มอักษรเสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป (เข็มเงิน)
* พ.ศ. 2452 - เข็มพระชนมายุสมมงคล ชั้นที่ 1 (ทองคำลงยาราชาวดี)
* พ.ศ. 2453 - เข็มสมุหมนตรี
* พ.ศ. 2454 - เข็มอักษรพระบรมนามาภิธัยย่อ ว.ป.ร. ชั้นที่ 1 (ฝังเพ็ชร์)
* พ.ศ. 2454 - เข็มข้าหลวงเดิม
* พ.ศ. 2455 - เข็มอัยราพต
#### ต่างประเทศ
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์โอลก้าแอนด์โซเฟีย ชั้นที่ 4
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 4
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80x80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎปรัสเซีย ชั้นที่ 4
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์สแตนิส์ลาส ชั้นที่ 4
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 4
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ออสมานี ชั้นที่ 4
*  เบราน์ชไวค์ :
** พ.ศ. 2452 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตไฮน์ริช ชั้นที่ 1
* :
** พ.ศ. 2463 – 80x80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์จักรวรรดิบริติช ชั้นทุติยาภรณ์
*  :
** พ.ศ. 2464 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 2

## อ้างอิง

; เชิงอรรถ

;บรรณานุกรม

* 

หมวดหมู่:ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของไทย
ปั้น
หมวดหมู่:รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอเมืองสุพรรณบุรี
หมวดหมู่:สกุลสุขุม
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2411–2475
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2475–2516
หมวดหมู่:บุคคลในยุครัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นเจ้าพระยา