แม่นากพระโขนง

**แม่นากพระโขนง** หรือมักเรียกสั้น ๆ ว่า **แม่นาก** (โดยมากสะกดด้วย ค.ควาย) หรือมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า **นางนาก** เป็นผีตายทั้งกลมที่เป็นที่รู้จักของไทย มีลักษณะผมยาว ห่มสไบ นุ่งโจงกระเบน ลักษณะที่เห็นเด่นชัดคือนางจะยืนอุ้มลูกอยู่ที่ท่าน้ำ 

เชื่อกันว่าเรื่องนี้เกิดขึ้นจริงในปลายสมัยรัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ปัจจุบันมีศาลแม่นาคตั้งอยู่ที่วัดมหาบุศย์ ซอยสุขุมวิท 77 (ถนนอ่อนนุช)  เขตสวนหลวง กรุงเทพมหานคร

## ประวัติ
มีสามีภรรยาหนุ่มสาวคู่หนึ่ง อาศัยอยู่ด้วยกันที่ย่านพระโขนง สามีชื่อนายมาก ส่วนภรรยาชื่อนาก ทั้งสองใช้ชีวิตคู่ร่วมกันจนนางนากตั้งครรภ์อ่อน ๆ นายมากก็มีหมายเรียกให้ไปเป็นทหารประจำการที่บางกอก  นางนากจึงต้องอยู่ตามลำพัง 
เวลาผ่านไป ท้องของนางนากก็ยิ่งโตขึ้นเรื่อย ๆ จนครบกำหนดคลอด หมอตำแยก็มาทำคลอดให้ ทว่าลูกของนางนากไม่ยอมกลับหัว จึงไม่สามารถคลอดออกมาตามธรรมชาติ ยังผลให้นางนากเจ็บปวดเป็นยิ่งนัก และในที่สุดนางนากก็ทนความเจ็บปวดไว้ไม่ไหว สิ้นใจไปพร้อมกับลูกในท้อง กลายเป็นผีตายทั้งกลม

หลังจากนั้น ศพของนางนากได้ถูกนำไปฝังไว้ยังป่าช้าท้ายวัดมหาบุศย์ ส่วนนายมากเมื่อปลดประจำการก็กลับจากบางกอกมายังพระโขนงโดยที่ยังไม่ทราบความว่าเมียของตัวได้หาชีวิตไม่แล้ว นายมากกลับมาถึงในเวลาเข้าไต้เข้าไฟพอดี จึงไม่ได้พบชาวบ้านเลย เนื่องจากบริเวณบ้านของนางนาก หลังจากที่นางนากตายไปก็ไม่มีใครกล้าเข้าใกล้เพราะกลัวผีนางนากซึ่งต่างก็เชื่อกันว่าวิญญาณของผีตายทั้งกลมนั้นเฮี้ยน และมีความดุร้ายเป็นยิ่งนัก

ครั้นเมื่อนายมากกลับมาอยู่ที่บ้าน ผีนางนากก็คอยพยายามรั้งนายมากให้อยู่ที่บ้านตลอดเวลา ไม่ให้ออกไปพบใคร เพราะเกรงว่านายมากจะรู้ความจริงจากชาวบ้าน นายมากก็เชื่อเมีย เพราะรักเมีย ไม่ว่าใครที่มาพบเจอนายมากจะบอกนายมากอย่างไร นายมากก็ไม่เชื่อว่าเมียตัวเองตายไปแล้ว จนวันหนึ่งขณะที่นางนากตำน้ำพริกอยู่บนบ้าน นางนากทำมะนาวตกลงไปใต้ถุนบ้าน ด้วยความรีบร้อน นางจึงเอื้อมมือยาวลงมาจากร่องบนพื้นเรือนเพื่อเก็บมะนาวที่อยู่ใต้ถุนบ้าน นายมากขณะนั้น บังเอิญผ่านมาเห็นพอดี จึงปักใจเชื่ออย่างเต็มร้อย ว่าเมียตัวเองเป็นผีตามที่ชาวบ้านว่ากัน

นายมากวางแผนหลบหนีผีนางนาก โดยการแอบเจาะตุ่มใส่น้ำให้รั่วแล้วเอาดินอุดไว้ ตกกลางคืนทำทีเป็นไปปลดทุกข์เบา แล้วแกะดินที่อุดตุ่มไว้ให้น้ำไหลออกเหมือนคนปลดทุกข์เบา จากนั้นจึงแอบหนีไป นางนากเมื่อเห็นผิดสังเกตจึงออกมาดู ทำให้รู้ว่าตัวเองโดนหลอก จึงตามนายมากไปทันที นายมากเมื่อเห็นผีนางนากตามมาจึงหนีเข้าไปหลบอยู่ในดงหนาด นางนากไม่สามารถทำอะไรได้เพราะผีกลัวใบหนาด นายมากหนีไปพึ่งพระที่วัด นางนากไม่ลดละพยายาม ด้วยความที่เจ็บใจชาวบ้านที่คอยยุแยงตะแคงรั่วผัวตัวเองอีกประการหนึ่ง ทำให้นางนากออกอาละวาดหลอกหลอนชาวบ้านจนหวาดกลัวกันไปทั้งบาง ซึ่งความเฮี้ยนของนางนาก ส่วนหนึ่งเกิดจากการที่ถูกฝังไว้ระหว่างต้นตะเคียนคู่นั่นเอง ในที่สุด นางนากก็ถูกหมอผีฝีมือดีจับใส่หม้อถ่วงน้ำ จึงสงบไปได้พักใหญ่

จนกระทั่งตายายคู่หนึ่งที่ไม่รู้เรื่องเพิ่งย้ายมาอยู่ใหม่ เก็บหม้อที่ถ่วงนางนากได้ขณะทอดแหจับปลา นางนากจึงถูกปลดปล่อยออกมาอีกครั้ง แต่สุดท้ายก็ถูกสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) สยบลงได้ กะโหลกศีรษะส่วนหน้าผากของนางนากถูกเคาะออกมาทำหัวปั้นเหน่ง เพื่อเป็นการสะกดวิญญาณ และนำนางนากสู่สุคติ หลังจากนั้น ปั้นเหน่งชิ้นนั้นก็ตกทอดไปยังเจ้าของอื่น ๆ อีกหลายมือ ตำนานรักของนางนาก นับเป็นตำนานรักอีกเรื่องหนึ่งที่ประทับใจผู้ฟังอย่างไม่รู้จบ กับความรักที่มั่นคงของนางนากที่มีต่อสามี ที่แม้แต่ความตายก็มิอาจพรากหัวใจรักของนางไปได้

## ข้อเท็จจริงในประวัติศาสตร์
เอนก นาวิกมูลผู้ศึกษาเรื่องประวัติศาสตร์ไทยได้ค้นคว้าเอกสารร่วมสมัยเกี่ยวกับเรื่องแม่นากพระโขนงนี้ พบว่า จากหนังสือพิมพ์สยามประเภทฉบับวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2442 ของ ก.ศ.ร. กุหลาบ น่าจะมาจากเรื่องจริงที่เกิดขึ้นในปลายรัชสมัยรัชกาลที่ 3 ของ อำแดงนาก ลูกสาวกำนันตำบลพระโขนงชื่อ ขุนศรี ที่ตายลงขณะยังตั้งท้อง และทางฝ่ายลูก ๆ ของอำแดงนากก็เกรงว่าบิดาของตน (สามีแม่นาก) จะไปแต่งงานมีภรรยาใหม่ และต้องถูกแบ่งทรัพย์สิน จึงรวมตัวกันแสร้งทำเป็นผีหลอกผู้คนที่ผ่านไปมาด้วยการขว้างหินใส่เรือผู้ที่สัญจรไปมาในเวลากลางคืนบ้าง หรือทำวิธีต่าง ๆ นานา เพื่อให้คนเชื่อว่าผีของมารดาตนเองเฮี้ยน และพบว่าสามีของอำแดงนากไม่ใช่ชื่อมาก แต่มีชื่อว่านายชุ่มทศกัณฐ์ (เพราะเป็นนักแสดงในบททศกัณฐ์) และพบว่าคำว่าแม่นาก เขียนด้วยตัวสะกด ก ไก่ (ไม่ใช่ ค ควาย) แต่การที่สามีแม่นากได้ชื่อเป็น มาก เกิดขึ้นครั้งแรกจากบทประพันธ์เรื่อง *"อีนากพระโขนง"* ซึ่งเป็นบทละครร้อง ในปี พ.ศ. 2454 โดย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ และกรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ เคยทรงครอบครองกระดูกหน้าผากของแม่นากนี้ด้วยเช่นกัน โดยไม่ทราบว่าใครเป็นผู้นำมาถวาย

## อิทธิพลต่อวัฒนธรรม
### ความเชื่อของคนไทย
[thumb|200px|ศาลแม่นากพระโขนง ในวัดมหาบุศย์ ซอยสุขุมวิท 77 ([ถนนอ่อนนุช) ซึ่งปัจจุบันตั้งอยู่ในเขตสวนหลวง]]

เรื่องราวของแม่นากพระโขนงปรากฏอยู่ทั่วไปตามความเชื่อของคนไทยร่วมสมัยและตราบจนปัจจุบัน เช่น เชื่อว่าชื่อสี่แยกมหานาค ที่เขตดุสิตในปัจจุบัน มาจากการที่แม่นากอาละวาดขยายตัวให้ใหญ่ และล้นเกล้ารัชกาลที่ 4 ก็ยังเคยเสด็จทอดพระเนตรด้วย หรือ เชื่อว่าพระรูปที่มาปราบแม่นากได้นั้นคือสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) เป็นต้น อีกทั้งยังเชื่อว่าท่านเป็นคนเจาะกะโหลกที่หน้าผากของแม่นากทำเป็นปั้นเหน่ง เพื่อสะกดวิญญาณแม่นาก และได้สร้างห้องเพื่อเก็บปั้นเหน่งชิ้นนี้ไว้ต่างหาก หรือหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ก็ยังได้เขียนบันทึกเอาไว้ว่า เมื่อ พ.ศ. 2468 ซึ่งเป็นสมัยที่ท่านยังเป็นเด็ก ท่านเคยเห็นเรือนของแม่นากด้วย เป็นเรือนลักษณะเหมือนเรือนไทยภาคกลางทั่วไปอยู่ติดริมคลองพระโขนง มีเสาเรือนสูง มีห้องครัวอยู่ด้านหลัง ซึ่งปัจจุบันนี้ได้ถูกรื้อถอนไปแล้ว  และยังเคยขึ้นไปบนศาลาการเปรียญของวัดมหาบุศย์ด้วย ในขณะนั้นศาลาการเปรียญหลังใหม่ บนฝ้าเพดานมีรอยเท้าเปื้อนโคลนคล้ายรอยเท้าคนเหยียบย่ำไปมาหลายรอย สมภารบอกว่าเป็นรอยเท้าของแม่นาก

ถึงอย่างไรก็ตาม ความเชื่อเรื่องแม่นากพระโขนงยังคงปรากฏอยู่ในความเชื่อของคนไทย ณ วัดมหาบุศย์ ภายในซอยสุขุมวิท 77 (ถนนอ่อนนุช) เขตสวนหลวงในปัจจุบัน มีศาลแม่นากตั้งอยู่ ซึ่งเป็นที่สักการบูชาอย่างมากของบุคคลในและนอกพื้นที่ โดยบุคคลเหล่านี้จะเรียกแม่นากด้วยความเคารพว่า "ย่านาก" บ้างก็เชื่อว่าร่างของแม่นากถูกฝังอยู่ระหว่างต้นตะเคียนคู่ภายในศาล โดยมีผู้มาบนบานขอในสิ่งที่ตนต้องการเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะเรื่องความรัก 

พีท ทองเจือนักแสดงชาวไทย อ้างตัวว่าสืบเชื้อสายจากแม่นาก และมีความเชื่อว่าในปัจจุบันปั้นเหน่งที่ทำจากหน้าผากกะโหลกแม่นากถูกครอบครองโดยนักสะสมพระเครื่องผู้หนึ่ง

### การแสดงและบทประพันธ์
เรื่องราวของแม่นากพระโขนงได้กลายเป็นบทประพันธ์ในรูปแบบการแสดงเป็นครั้งแรก เป็นบทละครร้องในปี พ.ศ. 2454 ในชื่อ *"อีนากพระโขนง"* โดย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ แสดงที่โรงละครปรีดาลัย (โรงเรียนตะละภัฏศึกษาในปัจจุบัน) ได้รับความนิยมอย่างมากจนต้องเปิดการแสดงติดต่อกันถึง 24 คืน

ในทางบันเทิง เรื่องราวของแม่นากพระโขนงได้ถูกสร้างเป็นละครโทรทัศน์ ละครวิทยุ และภาพยนตร์หลายครั้ง โดยเรื่องราวของแม่นากพระโขนงได้นำมาสร้างภาพยนตร์ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2470 โดยหม่อมราชวงศ์อนุศักดิ์ หัสดินทร์ แต่พอสร้างแล้วฉายจนฟิล์มเปื่อย ฟิล์มก็หล่นหายสาบสูญไปอย่างน่าเสียดาย อีกทั้งยังสร้างเป็นละครหรือภาพยนตร์ตลกล้อเลียนก็เคยมาแล้ว เช่น ละครเวทีโอเปร่าอำนวยการแสดงโดย สมเถา สุจริตกุล ในปี พ.ศ. 2545

ปัจจุบัน ภาพยนตร์ที่ดัดแปลงเกี่ยวกับแม่นากพระโขนงได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภาพยนตร์ของชาติจากหอภาพยนตร์ทั้งหมด 3 เรื่อง ได้แก่ ** (พ.ศ. 2502),  *[[นางนาก]]* (พ.ศ. 2542) และ *[[พี่มาก..พระโขนง]]* (พ.ศ. 2556)

## แม่นากพระโขนงในสื่อต่าง ๆ

### ภาพยนตร์
[thumb|200px|''[พี่มาก..พระโขนง* (พ.ศ. 2556) ภาพยนตร์ดัดแปลงเกี่ยวกับแม่นากพระโขนงที่[[รายชื่อภาพยนตร์ที่ทำเงินสูงสุดในประเทศไทย#ภาพยนตร์ไทยที่ทำเงินสูงสุดในประเทศไทย|ทำรายได้สูงสุดในประเทศไทย]]]]

*  - พ.ศ. 2479 (ไม่มีข้อมูลนักแสดงนำ, กำกับโดย หม่อมราชวงศ์อนุศักดิ์ หัสดินทร์​)
*  - พ.ศ. 2480 (ไม่มีข้อมูลนักแสดงนำ)
* นางนาคพระโขนง ตอนใหม่ - พ.ศ. 2482 (ไม่มีข้อมูลนักแสดงนำ)
* นางนาคพระโขนง ภาคพิเศษ - พ.ศ. 2489 นำแสดงโดย สำราญ เทวะสันต์, สมนึก ศรีเอี่ยม, สวง รอดพ่าย
* ลูกนางนาค/ลูกนางนาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2493]] (ไม่มีข้อมูลนักแสดงนำ)
*  - พ.ศ. 2494 นำแสดงโดย ไพบูลย์ เกษมวัน, ธงชัย นิลกนิษฐ์, ชูเตี้ย
* นางนาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2495]] (ไม่มีข้อมูลนักแสดงนำ)
* นางนาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2498]] นำแสดงโดย ทิดทุ้ย, ลุงเฉย สนธิวงศ์, สวัสดิ์ อนุวงศ์, สุพร จวงจันทร์
*  - [[พ.ศ. 2502]] นำแสดงโดย [[สุรสิทธิ์ สัตยวงษ์]], [[ปรียา รุ่งเรือง]]
* แม่นาคคืนชีพ - [[พ.ศ. 2503]] นำแสดงโดย [[อดุลย์ ดุลยรัตน์]], [[วิไลวรรณ วัฒนพานิช]]
* วิญญาณรักแม่นาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2505]] นำแสดงโดย [[สุรสิทธิ์ สัตยวงษ์]], [[ปรียา รุ่งเรือง]]
* แม่นาคคนองรัก - [[พ.ศ. 2511]] นำแสดงโดย [[ปรียา รุ่งเรือง]], [[ชุมพร เทพพิทักษ์]], ฤทธี นฤบาล
* แม่นาคพระนคร - [[พ.ศ. 2513]] นำแสดงโดย [[มิตร ชัยบัญชา]], [[อรัญญา นามวงศ์]]
* แม่นาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2516]] นำแสดงโดย [[ยอดชาย เมฆสุวรรณ]], [[สุภัค ลิขิตกุล]]
* แม่นาคอาละวาด - [[พ.ศ. 2516]] นำแสดงโดย [[ยอดชาย เมฆสุวรรณ]], [[สุภัค ลิขิตกุล]]
* [[แม่นาคอเมริกา]] - [[พ.ศ. 2518]] นำแสดงโดย [[กรุง ศรีวิไล]], [[เปียทิพย์ คุ้มวงศ์]]
* แม่นาคบุก[[โตเกียว]] - [[พ.ศ. 2519]] นำแสดงโดย [[อุเทน บุญยงค์]], [[ภาวนา ชนะจิต]], [[อรสา พรหมประทาน]]
* แม่นาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2521]] นำแสดงโดย [[สมบัติ เมทะนี]], [[ปรียา รุ่งเรือง]], [[เนาวรัตน์ ยุกตะนันท์]]
* นางนาค ภาคพิสดาร - [[พ.ศ. 2528]] นำแสดงโดย [[โน้ต เชิญยิ้ม]], [[สีดา พัวพิมล]]
* แม่นาค 30 - [[พ.ศ. 2530]] นำแสดงโดย โน้ต เชิญยิ้ม, สีดา สุทธิรักษ์, ยอด นครนายก, [[ท้วม ทรนง]], [[เด๋อ ดอกสะเดา]], [[เหี่ยวฟ้า]] 
* แม่นาคอาละวาด - พ.ศ. 2532 นำแสดงโดย [[บิณฑ์ บรรลือฤทธิ์]], [[ชุติมา นัยนา]]
* แม่นาคคืนชีพ - [[พ.ศ. 2533]] นำแสดงโดย [[ลิขิต เอกมงคล]], [[ชุดาภา จันทเขตต์|ชุดาภา จันทร์เขตต์]] 
* แม่นาคเจอผี[[ปอบ]] - [[พ.ศ. 2535]] นำแสดงโดย [[ตรีรัก รักการดี]], [[ณัฐนี สิทธิสมาน]]
* แม่นาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2537]] นำแสดงโดย [[ดาริน กรสกุล]], [[รอน บรรจงสร้าง]]
* [[นางนาก]] - [[พ.ศ. 2542]] นำแสดงโดย [[ทราย เจริญปุระ]], [[วินัย ไกรบุตร]]
* [[นาค (ภาพยนตร์การ์ตูนไทย)|นาค]] ([[แอนิเมชัน|ภาพยนตร์แอนิเมชัน]]) - [[พ.ศ. 2551]] ให้เสียงโดย [[ศศิกานต์ อภิชาตวรศิลป์]], [[หม่ำ จ๊กมก]], [[นุ้ย เชิญยิ้ม]]
* แม่นาค 3D (ภาพยนตร์ [[ปริภูมิสามมิติ|3 มิติ]]) - [[พ.ศ. 2555]] นำแสดงโดย [[บงกช คงมาลัย]], [[รังสิโรจน์ พันธุ์เพ็ง]]
* [[พี่มาก..พระโขนง]] - [[พ.ศ. 2556]] นำแสดงโดย [[ดาวิกา โฮร์เน่]], [[มาริโอ้ เมาเร่อ]]
* [[มอ 6/5 ปากหมา ท้าแม่นาค|ม.6/5 ปากหมาท้าแม่นาค]] - [[พ.ศ. 2557]] นำแสดงโดย [[วนิดา เติมธนาภรณ์]]
* [[แดง พระโขนง]] - พ.ศ. 2565 นำแสดงโดย เมลิค เอเฟ่ย์ ไอกูน, [[หม่ำ จ๊กมก]], [[สุเทพ สีใส]]
* [[ทิดน้อย]] - พ.ศ. 2566 นำแสดงโดย [[พัชราภา ไชยเชื้อ]], [[เท่ง เถิดเทิง]], [[อนันดา เอเวอริงแฮม]]
* แม่นาคทะลุมิติ - พ.ศ. 2567 นำแสดงโดย [[อัญรินทร์ ธีราธนันพัฒน์]], [[เศรษฐพงศ์ เพียงพอ]], กชชสร ชายาจันทอง, [[สุภาภัสสร์ ผลเจริญรัตน์]] 
* นากรักมาก ม๊ากมาก - พ.ศ. 2568 นำแสดงโดย [[นริลญา กุลมงคลเพชร]], [[พีรวัส แสงโพธิรัตน์]], [[โหน่ง ชะชะช่า]], [[หม่ำ จ๊กมก]], [[เท่ง เถิดเทิง]] 

=== ละครโทรทัศน์ ===
* [[แม่นาค (ละครโทรทัศน์)|แม่นาคพระโขนง]] - [[พ.ศ. 2522]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 7]] นำแสดงโดย [[ปริศนา วงศ์ศิริ]], ชานนท์ มณีฉาย
* แม่นาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2532]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 3]] นำแสดงโดย [[ตรีรัก รักการดี]], [[เอกพันธ์ บรรลือฤทธิ์]], [[สุลาลีวัลย์ สุวรรณทัต]]
* แม่นาคพระโขนง - [[พ.ศ. 2537]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 5]] นำแสดงโดย [[ลีลาวดี วัชโรบล]], [[วรุฒ วรธรรม]]
* แม่นาคพระนคร - [[พ.ศ. 2539]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 7]] นำแสดงโดย [[กัญญารัตน์ จิรรัชชกิจ]], [[นุติ เขมะโยธิน]]
* แม่นาค - [[พ.ศ. 2542]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 7]] นำแสดงโดย [[พัชราภา ไชยเชื้อ]], [[พีท ทองเจือ]]
* แม่นากพระโขนง - [[พ.ศ. 2543]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 3]] นำแสดงโดย [[กุลณัฐ ปรียะวัฒน์]], [[ศุภกรณ์ กิจสุวรรณ]]
* วัยซนคนมหัศจรรย์ ตอน แม่นากพระโขนง - พ.ศ. 2547 ออกอากาศทาง [[ไอทีวี]] นำแสดงโดย [[สาวิกา กาญจนมาศ]], [[วิภพ บางยี่ขัน]]
* วัยซนคนมหัศจรรย์ ตอน แม่นาก Return - พ.ศ. 2547 ออกอากาศทาง [[ไอทีวี]] นำแสดงโดย [[สาวิกา กาญจนมาศ]], [[วิภพ บางยี่ขัน]], [[มิสเตอร์ดี]], [[นรินทร์โชติ วชิรธรนิยมกุล]]
* แม่นาคพระโขนง รักนี้นิรันดร - [[พ.ศ. 2556]] ออกอากาศทาง [[ช่อง 9]] และออกอากาศซ้ำในปี 2558 ทาง [[ไบรท์ทีวี]] นำแสดงโดย อมราพร พร้อมลาภ, กวี วงศ์จันทรา
* แม่นาก - [[พ.ศ. 2559]] ออกอากาศทางช่อง [[ช่อง 8]] นำแสดงโดย [[สุธีวัน ทวีสิน]], มาร์ติน มิดาล
* แม่นาคพระโขนง - พ.ศ. 2564 ออกอากาศทาง [[ช่อง 9]] นำแสดงโดย [[อุษามณี ไวทยานนท์]], [[ชัยพล จูเลียน พูพาร์ต]]
* [[นางนาค สะใภ้พระโขนง]] - พ.ศ. 2566 ออกอากาศทาง [[ช่องเวิร์คพอยท์]] นำแสดงโดย [[อาทิตยา ตรีบุดารักษ์]], [[จิรายุ ละอองมณี]]
* [[แม่นาค (ละครโทรทัศน์)#นางนาคพระโขนง พ.ศ. 2567|นางนาคพระโขนง]] (พรายรามัญ) - พ.ศ. 2567 ออกอากาศทาง [[ช่อง 3]] นำแสดงโดย [[ปรียากานต์ ใจกันทะ]], [[ธัชพล กู้วงศ์บัณฑิต]]

=== ละครเวที ===
* อีนากพระโขนง - ละครร้องของ[[พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์]] จัดแสดงเมื่อปี [[พ.ศ. 2455]] ที่โรงละครปรีดาลัย
* [[แม่นาคพระโขนง เดอะมิวสิคัล]] - จัดแสดงเมื่อวันที่ [[20 พฤษภาคม]] - [[26 กรกฎาคม]] [[พ.ศ. 2552]] ที่ [[เมืองไทยรัชดาลัย เธียเตอร์]] นำแสดงโดย [[นัท มีเรีย]], [[อาณัตพล ศิริชุมแสง]]
* นางนาก เดอะมิวเซียม - จัดแสดงเมื่อวันที่ [[3 มิถุนายน]] - [[30 มิถุนายน]] [[พ.ศ. 2552]] ที่มะขามป้อม สตูดิโอ
* [[แม่นาค เดอะมิวสิคัล]] - จัดแสดงเมื่อวันที่ [[3 กรกฎาคม]] - [[19 กรกฎาคม]] [[พ.ศ. 2552]] ที่ [[เอ็มเธียเตอร์]] นำแสดงโดย [[ธีรนัยน์ ณ หนองคาย]], [[วรฤทธิ์ เฟื่องอารมย์]]
* [[แม่นาคพระโขนง เดอะมิวสิคัล|แม่นาคพระโขนง เดอะมิวสิคัล 2018]] - จัดแสดงเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม - 8 กรกฎาคม พ.ศ. 2561 ที่ [[เมืองไทยรัชดาลัย เธียเตอร์]] นำแสดงโดย [[นัท มีเรีย]], [[ภพธร สุนทรญาณกิจ]], [[กุลมาศ ลิมปวุฒิวรานนท์]]
* [[แม่นาค เดอะมิวสิคัล]] - จัดแสดงเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน - 1 ธันวาคม พ.ศ. 2562 ที่ [[เอ็มเธียเตอร์]] นำแสดงโดย [[ธีรนัยน์ ณ หนองคาย]], [[กนกฉัตร มรรยาทอ่อน]]

=== ละครวิทยุ ===
* นางนาคพระโขนง - โดย หม่อมหลวงเปลื้อง อิศรางกูร ณ อยุธยาและคุณครูละม่อม อิศรางกูร ณ อยุธยา
* แม่นาคพระโขนง - โดย คณะเกศทิพย์ (จำนวน 20 ตอน)
* วิญญาณรักของแม่นาค - โดย คณะแก้วฟ้า
* แม่นาคพระโขนง - โดย คณะ[[กันตนา]]
* นางนาก - โดย คณะ ๒๑๓ การละคร
* แม่นาคพระโขนง - โดย คณะรังสิมันต์
* แม่นาคพระโขนง - โดย คณะเสนีย์ บุษปะเกศ
* แม่นาค - โดย คณะมิตรมงคล
* แม่นาคพระโขนง - โดย คณะผาสุกวัฒนารมย์
* แม่นาคพระโขนง - โดย คณะนีลิกานนท์

=== หนังสือ ===
* สยามประเภท - [[พ.ศ. 2442]] โดย [[ก.ศ.ร. กุหลาบ]]
* นากพระโขนงที่สอง - [[พ.ศ. 2467]] โดย [[พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว]] (หนึ่งในตอนของนิทานทองอิน)
* ดาม นางนากฉบับบางกอกการเมือง - [[พ.ศ. 2470]] โดย ขุนชาญคดี
* กลอนแปดแม่นาคพระโขนง - หนังสือพิมพ์สยามราษฎร์ ปี [[พ.ศ. 2475]] โดย ประภาศรี
* ผีอีนากพระโขนง - นิยาย ปี [[พ.ศ. 2481]]
* นางนาคพระโขนง - นิยายตลกชุด [[สามเกลอ]] ปี [[พ.ศ. 2495]] โดย [[ป. อินทรปาลิต]]
* แม่นากพระโขนง - นิยายภาพ [[พ.ศ. 2503]] โดย ประพัฒน์ ตรีณรงค์
* นิยายเรื่องแม่นาคพระโขนง - (ไม่มีข้อมูลผู้แต่งและปีพิมพ์)
* การ์ตูน แม่นาคพระโขนง - (ไม่มีข้อมูลผู้แต่งและปีพิมพ์)
* เปิดตำนานแม่นากพระโขนง - [[พ.ศ. 2543]] โดย [[เอนก นาวิกมูล]]

=== เพลง ===
* แม่นาคพระโขนง - พ.ศ. 2522 ขับร้องโดย ประภาศรี ศรีคำภา
* แม่นาคพระโขนง - พ.ศ. 2537 ขับร้องโดย วัชราภรณ์ สุขสวัสดิ์
* แม่นาค - พ.ศ. 2542 ขับร้องโดย ธินิตา บุษบารัตน์
* ตำนานรักอำแดงนาก - พ.ศ. 2557 ขับร้องโดย รื่นฤดี
* แม่นาค - พ.ศ. 2559 ขับร้องโดย มินตรา น่านเจ้า
* นางนาค - พ.ศ. 2567 ขับร้องโดย ธาดาพงศ์ ยี่ผาสุข

== ดูเพิ่ม ==
* [[แม่นาค (ละครโทรทัศน์)]]
* [[วัดมหาบุศย์]]
* [[สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี)|สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)]]

== อ้างอิง ==


== แหล่งข้อมูลอื่น ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=M8SRE-dZd8g ขรรค์ชัย-สุจิตต์ เล่าเรื่องผีวันวาเลนไทน์ : Love Story ของ "แม่นาคพระโขนง"] ที่[[ยูทูบ]]
* 
* 
* 
* [https://www.silpa-mag.com/culture/article_36132 แม่นาก กลายเป็นหนังเมื่อใด เปิดเส้นทางผีอมตะ สู่แฟนตาซี ถึงฉบับคลาสสิก “นางนาก” 2542 บทความโดย ศิลปวัฒนธรรม]
* [https://www.the101.world/plaek-pibulsongkram-mae-nak-phra-khanong/ เมื่อ จอมพล ป. พูดถึง แม่นาคพระโขนง บทความโดย นริศ จรัสจรรยาวงศ์]
* [https://cuir.car.chula.ac.th/handle/123456789/27883 วิชุดา ปานกลาง. (2539). *การวิเคราะห์การถ่ายทอดความหมายเรื่อง “ผี” ในภาพยนตร์ไทยเรื่อง “แม่นาคพระโขนง” พ.ศ. 2521-2532''. วิทยานิพนธ์ (นศ.ม.) จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.]
* ถามพี่ ๆ นอกเรื่องนิดหนึ่งครับ 
* 
* 
* พาณี ศรีวิภาต, การศึกษาเปรียบเทียบวรรณกรรมเรื่อง “นางนากพระโขนง”. วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตรบัณฑิต ภาควิชาภาษาไทย มหาวิทยาลัยศิลปากร พ.ศ.2545.
* แผนที่วัดมหาบุตร จากกูเกิ้ลแมป

หมวดหมู่:ผีไทย
หมวดหมู่:ความเชื่อไทย

หมวดหมู่:มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย