แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย

**แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย** () เป็นอดีตรัฐเอกราชที่เคยดำรงอยู่ในทวีปยุโรปตะวันออกเฉียงเหนือระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 13 โดยเป็นรัฐสืบทอดจากราชอาณาจักรลิทัวเนีย ไปจนถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 เมื่อพื้นที่ของแกรนด์ดัชชีถูกแบ่งใน ค.ศ. 1795 ระหว่างการแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย รัฐนี้ถูกก่อตั้งขึ้นโดยชนลิทัวเนีย อันเป็นกลุ่มชนที่มีความเชื่อแบบพหุเทวนิยมที่ก่อเกิดจากการรวมตัวกันของเผ่าชนบอลติกจากบริเวณอักซุสตราเจีย เมื่อล่วงเข้า ค.ศ. 1440 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้กลายมาเป็นรัฐที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในทวีปยุโรป โดยปกครองพื้นที่ตั้งแต่ชายฝั่งทะเลบอลติกทางทิศเหนือจรดทะเลดำทางทิศใต้

ลิทัวเนียได้ขยับขยายดินแดนจนเข้าควบคุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของอดีตจักรวรรดิรุสเคียฟและรัฐเพื่อนบ้านอื่น ๆ รวมไปถึงบริเวณที่ปัจจุบันคือ ประเทศเบลารุสและประเทศลิทัวเนีย พื้นที่ส่วนมากของประเทศยูเครน รวมไปถึงบางส่วนของประเทศโปแลนด์ มอลโดวา รัสเซีย และลัตเวีย ในช่วงเวลาที่อาณาจักรแผ่ไพศาลที่สุดเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 15 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียถือว่าเป็นรัฐที่มีอาณาเขตกว้างใหญ่ที่สุดในยุโรป ณ เวลานั้น ตัวแกรนด์ดัชชีมีลักษณะเป็นรัฐพหุชาติพันธุ์และพหุความเชื่อ โดยมีความหลากหลายทั้งในด้านภาษา วัฒนธรรม และศาสนา

การรวบรวมแผ่นดินลิทัวเนียเริ่มขึ้นในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 13 เมื่อพระเจ้ามินกัวดาร์ ผู้ปกครองพระองค์แรกของแกรนด์ดัชชีทรงเข้ารีตในนิกายโรมันคาทอลิกและได้รับการราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ใน ค.ศ. 1253 ทว่าครั้นพระองค์ถูกลอบปลงพระชนม์ใน ค.ศ. 1263 ผู้ปกครองพระองค์ต่อมา ๆ ก็มิได้สานต่อพระบรมราโชบายของพระองค์ และกลับไปนับถือศาสนาพื้นเมืองตามเดิม ส่งผลให้ลิทัวเนียถูกลดสถานะลงจากราชอาณาจักรเป็นแกรนด์ดัชชีอีกครั้ง ทำให้ลิทัวเนียตกเป็นเป้าของสงครามครูเสดที่นำโดยคณะอัศวินทิวทอนิกและภาคีลิโวเนีย แต่สามารถรอดพันมาได้ การขยายดินแดนอย่างต่อเนื่องของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียเริ่มขึ้นในปลายรัชสมัยของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาส และดำเนินต่อไปในช่วงการปกครองร่วมกันของแกรนด์ดยุกอัลกีร์ดัสและเคร์ตูติส พระโอรสของพระองค์ การลงพระปรมาภิไธยในพระราชบัญญัติสหภาพเครโว เมื่อ ค.ศ. 1386 โดยแกรนด์ดยุกยอกายลา พระโอรสในอัลกีร์ดัส ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่สองประการในประวัติศาสตร์ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย ได้แก่ การเข้ารับคริสต์ศาสนา ถือเป็นการปิดฉากอาณาจักรของคนนอกศาสนาแห่งสุดท้ายในทวีปยุโรป และการสถาปนาเครือรัฐร่วมราชวงศ์ระหว่างแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียกับราชบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรโปแลนด์ เหตุการณ์นี้นับเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้สมาชิกพระราชวงศ์ฝ่ายหน้าของราชวงศ์กีดีมีนาสได้ปกครองดินแดนอื่น ๆ นอกไปจากลิทัวเนียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึง 15 ด้วย อาทิ โปแลนด์ ฮังการี โครเอเชีย โบฮีเมีย และมอลเดเวีย

รัชกาลของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช พระโอรสของเคร์ตูติส เป็นช่วงเวลาแห่งการขยายดินแดนครั้งใหญ่ที่สุดของแกรนด์ดัชชี ทำให้ลิทัวเนียกลายเป็นหนึ่งในรัฐที่มีขนาดพื้นที่กว้างขวางที่สุดในทวีปยุโรป ชัยชนะเหนืออัศวินทิวทอนิกในยุทธการที่กรุนวอลด์ เมื่อ ค.ศ. 1410 รัชสมัยของพระองค์ยังเป็นจุดเริ่มต้นการเรืองอำนาจของขุนนางลิทัวเนีย หลังพระองค์สิ้นพระชนม์ ความสัมพันธ์ระหว่างลิทัวเนียและโปแลนด์ก็ย่ำแย่ลงอย่างมาก บรรดาขุนนางลิทัวเนีย รวมไปถึงตระกูลใหญ่อย่างตระกูลราดวิโลซ พยายามนำลิทัวเนียออกจากการเป็นรัฐร่วมประมุขกับโปแลนด์ แต่ความพ่ายแพ้ของลิทัวเนียในสงครามกับแกรนด์ดัชชีมอสโก บีบให้ทั้งสองรัฐยังคงสถานะสหภาพต่อไป

ที่สุดแล้วพระราชบัญญัติสหภาพลูบลินซึ่งตราขึ้นใน ค.ศ. 1569 ก็ได้นำไปสู่การสถาปนารัฐใหม่ คือ เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ในรัฐใหม่ที่ปกครองในระบบสหพันธรัฐนี้ แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียยังคงรักษาไว้ซึ่งโครงสร้างทางการเมืองของตนเอง และมีกระทรวง กฎหมาย กองคลัง และกองทัพแยกต่างหากจากของโปแลนด์ ระบบสหพันธรัฐถูกยกเลิกลงหลังรัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม ค.ศ. 1791 มีผลใช้บังคับ โดยตัวบทของรัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวมุ่งสร้างรัฐเดี่ยวนามว่า "เครือจักรภพโปแลนด์" () ซึ่งจะอยู่ภายใต้การปกครองพระมหากษัตริย์แห่งเครือจักรภพและมีรัฐสภากลางเพียงแห่งเดียว อันจะทำให้ลิทัวเนียไม่มีสิทธิในการปกครองตนเองเลย (ต่างจากเดิมที่พระราชอิสริยยศทั้งสองแยกจากกัน แต่มีผู้ถือครองพระองค์เดียวกัน และโปแลนด์กับลิทัวเนียยังคงมีหน่วยงานราชการแยกต่างหาก) หลังจากนั้นไม่นานก็ได้มีการตราบทเสริมของรัฐธรรมนูญ เรียกว่า คำยืนยันความกลมเกลียวแห่งทั้งสองชาติ ขึ้น ซึ่งฟื้นฟูสถานะความเป็นสหพันธรัฐ แต่ยังคงไว้ซึ่งโครงสร้างรวมศูนย์บางอย่าง อาทิ การคลัง กองทัพ และรัฐบาลกลาง ทว่าเครือจักรภพโปแลนด์ที่พึ่งปฎิรูปใหม่นี้กลับถูกรัสเซียเข้ารุกรานใน ค.ศ. 1792 และต้องตัดแบ่งดินแดนบางส่วนของตนไปให้แก่รัฐเพื่อนบ้าน เครือจักรภพซึ่งถูกตัดแบ่งนี้เหลือเมืองเอกเพียงสามเมือง ได้แก่ กรากุฟ วิลนีอัส และวอร์ซอ โดยที่ยังคงรักษาเอกราชไว้ได้แต่เพียงในนามเท่านั้น หลังเหตุการณ์การลุกฮือกอชชุชกอ ดินแดนที่เหลืออยู่ทั้งหมดของโปแลนด์และลิทัวเนียได้ถูกแบ่งระหว่างจักรวรรดิรัสเซีย ราชอาณาจักรปรัสเซีย และออสเตรียใน ค.ศ. 1795

## ศัพทมูลวิทยา

thumb|left|การกล่าวถึงชื่อ "ลิทัวเนีย" เป็นครั้งแรกในงานเขียน ค.ศ. 1009
thumb|left|150px|ชื่อของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียบนปกหนังสือจากปี 1653 (; )
ชื่อ "ลิทัวเนีย" (; *ลิทัว*) ปรากฏขึ้นครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. 1009 ในหนังสือรายปีควินลินเบิร์ก ทฤษฎีทางศัพทมูลวิทยาที่ได้รับการเสนอขึ้นมาก่อนหน้านี้เชื่อมโยงที่มาของชื่อเข้ากับแม่น้ำสายเล็ก ๆ สายหนึ่งใกล้กับบริเวณเมืองเคอร์เนฟ ซึ่งเป็นพื้นที่แกนหลักของรัฐลิทัวเนียยุคแรกและอาจจะเป็นเมืองหลวงแห่งแรกของอาณาจักรที่ต่อมาพัฒนาขึ้นเป็นแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย ทฤษฎีอธิบายที่มาของชื่อนี้ได้รับการยอมรับกันอย่างแพร่หลาย ชื่อดั้งเดิมของแม่น้ำสายนี้คือแม่น้ำลิทเอวา อาจเป็นไปได้ว่าเมื่อเวลาผ่านไป คำว่า "เอวา" () ที่เป็นคำปัจจัย (Suffix) ในชื่อแม่น้ำนี้ ได้เพี้ยนเป็น "อัววา" () เพราะคำปัจจัยทั้งสองมีรากศัพท์เดียวกัน แม่น้ำสายดังกล่าวไหลผ่านพื้นที่ที่ราบต่ำซึ่งทำให้มีน้ำลันตลิ่งอยู่เสมอ คำว่า "ลิท" () ในชื่อ "ลิทัวเนีย" จึงอาจจะกร่อนมาจากคำว่า "ลิเอติส" (; ) ซึ่งมีรากมาจากคำว่า *เลียะ* (leyǝ-) ในภาษาภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม แต่แม่น้ำนี้มีขนาดเล็กมาก ทำให้มีบางส่วนเห็นว่าสิ่งที่มีขนาดเล็กและเฉพาะถิ่นเช่นนี้ไม่น่าจะเป็นที่มาของชื่อดินแดนได้ ในอีกมุมหนึ่ง การตั้งชื่อดินแดนตามลักษณะภูมิประเทศก็ไม่ใช่เรื่องแปลกแต่อย่างใด และเกิดขึ้นมาโดยตลอดประวัติศาสตร์ของโลก ทฤษฎีทางศัพทมูลวิทยาที่ใหม่กว่าทฤษฎีแรกและพอจะมีผู้เชื่อถืออยู่บ้าง ซึ่งเสนอขึ้นโดยอาร์ทูราส ดูโบนิส กล่าวว่าศัพทมูลของชื่อ "ลิทัวเนีย"  (; "ลิเอตูวา") มีความเกี่ยวข้องกับคำว่า "เลชัย" (; รูปพหูพจน์ของคำว่า "เลติส" [] หมายถึงกลุ่มนักรบลักษณะคล้ายอัศวินในแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียยุคต้น) คำว่า *แกรนด์ดัชชี* ถูกใช้เป็นคำบรรยายลำดับชั้นของรัฐลิทัวเนียมาโดยตลอดตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 14 เป็นต้นมา

การเรียกขานพระอิสริยศของเจ้าผู้ปกครอง (*[[Hospodar|ฮอซโพดา]]*) และชื่อของรัฐแปรผันไปตามขนาดดินแดนที่เพิ่มขึ้น หลังราชอาณาจักรรูทีเนีย เสื่อมอำนาจลง และดินแดนถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย แกรนด์ดยุกกีดีมีนาสจึงเริ่มใช้พระอิสริยยศว่า "พระมหากษัตริย์แห่งชาวลิทัวเนียและรูทีเนียทั้งหลาย" ในขณะที่ชื่อของรัฐถูกขนานนามว่าแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียและรูทีเนีย เมื่อซามิกัลเลียถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักร พระอิสริยศก็เปลี่ยนเป็น "พระมหากษัตริย์แห่งชาวลิทัวเนียและรูทีเนีย เจ้าผู้ครองและดยุกแห่งซามิกัลเลีย" ประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับ ค.ศ. 1529 บรรยายพระราชอิสริยยศของพระเจ้าซีกิสมุนด์ที่ 1 ผู้อาวุโสไว้ว่า "พระมหากษัตริย์โปแลนด์ แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย รูทีเนีย ปรัสเซีย ซาโมกิเทีย มาโซเวีย และ[ดินแดน]อื่น ๆ"

ตัวแกรนด์ดัชชียังถูกเรียกในอีกชื่อหนึ่งว่า "สาธารณรัฐลิทัวเนีย" () มาตั้งแต่ช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 เป็นอย่างน้อยแล้วก่อนจะมีการตราพระราชบัญญัติสหภาพลูบลินขึ้นใน ค.ศ. 1569

## ประวัติศาสตร์

### การสถาปนาอาณาจักร

[thumb|left|175px|อาณาเขตของ[Lithuanians (tribe)|ชนลิทัวเนียตะวันออกเก่าในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 11–12]]
[thumb|left|175px|กลุ่ม[Balts|ชาวบอลต์ในคริสต์ศตวรรษที่ 12]]
[thumb|left|175px|ลิทัวเนียในแผนที่[Mappa mundi|แมพพามุนดิของปีเอโตร วิสกอนเต ค.ศ. 1321 คำบรรยายใต้ภาพเขียนว่า ** – ชนต่างศาสนาลิทัวเนีย]]
[thumb|left|175px|การบรรยายถึง[Kernavė|เคอร์เนฟว่าเป็น "ที่ประทับและราชธานีแห่งแรกของเหล่าแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย" () ในแผนที่ราดจีวิลว์]]
การกล่าวถึงชื่อ "ลิทัวเนีย" เป็นครั้งแรกสามารถพบได้ใน *[[Annals of Quedlinburg|หนังสือรายปีควินลินเบิร์ก]]* ซึ่งบันทึกเรื่องราวการเผยแพร่ศาสนาของบิชอปบรืโนแห่งเควียร์ฟวร์ทแก่ชาวโยทวิงเกียน ต่อมาในคริสต์ศตวรรษที่ 12 บันทึกเหตุการณ์ของชาวสลาฟได้กล่าวถึงลิทัวเนียว่าเป็นดินแดนหนึ่งที่ชนรุสเข้าโจมตี ในช่วงแรก ชนลิทัวเนียจำต้องจ่ายเครื่องปัณณาการให้แก่ราชรัฐโปลอตสค์ แต่ต่อมาก็มีกำลังกล้าแข็งขึ้นจนสามารถออกปลันในระดับเล็ก ๆ ภายในดินแดนอื่น ๆ ณ ช่วงเวลาใดเวลาหนึ่งระหว่าง ค.ศ. 1180 และ 1183 นี้เอง สถานการณ์ได้เริ่มผันแปรไป และชาวลิทัวเนียสามารถจัดตั้งกองกำลังที่มีความแกร่งพอที่จะสามารถทำการเข้าปล้นบรรดาราชรัฐของชาวสลาฟ อย่างโปลอตสค์ ปัสคอฟ และยังเป็นภัยคุกคามต่อนอฟโกรอดด้วย การเกิดขึ้นอย่างฉับพลันของการโจมตีเหล่านี้นับเป็นตัวบ่งบอกถึงความเป็นปืกแผ่นของแผ่นดินลิทัวเนียในแถบอักซุสตราเจีย ชาวลิทัวเนียถือเป็นพวกเดียวในบรรดาเผ่าชนบอลติกที่สามารถสร้างสำนึกความเป็นรัฐขึ้นมาได้ก่อนสมัยใหม่

สงครามครูเสดลิทัวเนียเริ่มขึ้นหลังจากคณะอัศวินทิวทอนิกและภาคีลิโวเนีย สองคณะนักรบครูเสดถูกก่อตั้งขึ้นในกรุงรีกาและดินแดนปรัสเซียใน ค.ศ. 1202 และ 1226 ตามลำดับ คณะทางทหารในศาสนาคริสต์เหล่านี้ถือเป็นภัยคุกคามที่สำคัญยิ่งต่อเผ่าชนบอลติกผู้นับถือความเชื่อท้องถื่น และเป็นตัวเร่งที่นำไปสู่การสถาปนารัฐลิทัวเนีย สนธิสัญญาสงบศึกกับรูทีเนียใน ค.ศ. 1219 ถือเป็นหลักฐานที่แสดงถึงความร่วมมือกันระหว่างชาวลิทัวเนียและชาวซาโมกิเทีย สนธิสัญญาฉบับนี้ระบุรายพระนามของดยุกลิทัวเนีย 21 พระองค์ รวมถึงดยุกชั้นอาวุโสจำนวนห้าพระองค์จากบริเวณอักซุสตราเจีย ได้แก่ ชิวินบูดัส เดาโยตัส วิลิไคลา เดาสปรุงกัส และพระเจ้ามินกัวดาร์ และยังบันทึกพระนามของดยุกหลายพระองค์จากแถบซาโมกิเทีย แม้ทั้งสองฝ่ายจะเคยรบพุ่งกันมาก่อน แต่บัดนี้ชาวลิทัวเนียและชาวซาโมกิเทียก็มีศัตรูร่วมกันแล้ว เป็นไปได้ว่าดยุกชิวินบูดัสทรงมีพระราชอำนาจที่สุดในบรรดาดยุกทั้งหลาย และดยุกหลายพระองค์มีความเกี่ยวข้องเป็นพระญาติกัน การคำนึงถึงผลประโยชน์ส่วนรวมและการจัดลำดับชั้นกันระหว่างเจ้าผู้ปกครองผู้ลงพระนามในสนธิสัญญาฉบับนี้ส่อให้เห็นถึงการก่อกำเนิดของรัฐ

### ยกสถานะสู่ราชอาณาจักร

พระเจ้ามินกัวดาร์ ซึ่งมีฐานันดรศักดิ์เดิมเป็นดยุก แห่งลิทัวเนียใต้ ทรงเป็นหนึ่งในห้าดยุกชั้นอาวุโสที่ปรากฏพระนามในสนธิสัญญากับรูทีเนีย บันทึกเหตุการณ์ลิโวเนีย ฉบับรับสัมผัส รายงานว่าเมื่องล่วงเข้าช่วงกลางครืสต์ทศวรรษที่ 1230 พระเจ้ามินกัวดาร์ก็ทรงก้าวขึ้นมาเป็นผู้ทรงพระราชอำนาจที่สุดในแดนลิทัวเนีย ต่อมาใน ค.ศ. 1236 กองกำลังชาวซาโมกิเทียที่นำโดยดยุกวีคินตัส สามารถเอาชนะฝ่ายภาคีลิโวเนียได้ในยุทธการที่เซาเล บีบให้ภาคีต้องลดสถานะตนเองลงเป็นเพียงแขนงหนึ่งของคณะอัศวินทิวทอนิกที่ตั้งอยู่ที่ปรัสเซีย ทำให้ซาโมกิเทีย ดินแดนที่คั่นกลางระหว่างปรัสเซียและลิโวเนีย ตกเป็นเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ของคณะทั้งสอง ยุทธการที่เซาเลยังเป็นปัจจัยที่ทำให้สงครามระหว่างลิทัวเนียกับคณะอัศวินสงบไปชั่วขณะหนึ่ง ซึ่งลิทัวเนียใช้ประโยชน์จากสถานการณ์ดังกล่าวด้วยการจัดทัพเข้าโจมตีดินแดนของชาวรูทีเนียและชิงผนวกเมืองฆโรดนาและนาวาฮรูแด็ก

ใน ค.ศ. 1248 เกิดสงครามกลางเมืองขึ้นระหว่างพระเจ้ามินกัวดาร์กับดยุกเทาต์วิลัสและเกดวิดัส ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นพระภาติยะ (หลานอา) ของพระองค์ คณะพันธมิตรอันเป็นปรปกษ์กับพระเจ้ามินกัวดาร์ประกอบด้วยดยุกวีคินตัส ภาคีลิโวเนีย เจ้าชายดานือลอแห่งกาลิเซียและวาซิลเยนโกแห่งวอยยาเนีย พระเจ้ามินกัวดาร์ทรงชิงความได้เปรียบในความขัดแย้งครั้งนี้ด้วยการยื่นข้อเสนอให้ภาคีลิโวเนียเข้าเป็นพันธมิตรกับพระองค์ แลกกับการที่พระองค์จะเข้ารีตในคริสต์ศาสนาและยกดินแดนบางส่วนในทางตะวันตกให้เป็นการตอบแทน โดยมีข้อแม้ว่าทางภาคีต้องให้การสนับสนุนทางทหารแก่พระองค์ในสงครามกับพระภาติยะและช่วยเลื่อนฐานันดรศักดิ์ของพระองค์ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ พระองค์ทรงเข้ารับศีลล้างบาปใน ค.ศ. 1251 ขณะเดียวกันสมเด็จพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่ 4 ก็ทรงออกสารตราประกาศสถาปนาราชอาณาจักรลิทัวเนีย หลังสงครามกลางเมืองสิ้นสุดลง พระเจ้ามินกัวดาร์จึงได้ประกอบพระราชพิธีราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ลิทัวเนีย ในวันที่ 6 กรกฎาคม ค.ศ. 1253 เป็นอันเริ่มต้นช่วงเวลาที่ค่อนข้างสงบสุขที่กินเวลากว่าหนึ่งทศวรรษ แต่ต่อมาพระองค์ก็ทรงละจากคริสต์ศาสนากลับไปนับถือความเชื่อเดิมอีกครั้ง ทรงตั้งพระราชหฤทัยจะขยายพระราชอำนาจไปสู่นครปินสก์ และเมืองโปลอตสค์ ซึ่งเป็นจุดศูนย์กลางการค้ารายใหญ่ในลุ่มแม่น้ำเดากาวา พวกอัศวินทิวทอนิกใช้ช่วงเวลานี้ในการเสริมสร้างจุดยุทธศาสตร์ของตนในซาโมกิเทียและลิโวเนีย แต่เมื่อคณะประสบความพ่ายแพ้ในยุทธการที่สคูโอดัสใน ค.ศ. 1259 และยุทธการที่ดูร์เบใน ค.ศ. 1260 ก็ทำให้ชาวซามิกัลเลียและชาวปรัสเซียเก่าที่ถูกคณะเข้าพิชิตลุกขึ้นก่อกบฏ

ด้วยการสนับสนุนจากดยุกทรีนีโอตา ผู้มีศักดิ์เป็นพระภาคิไนย (หลานที่เกิดจากพี่สาวหรือน้องสาว) พระเจ้ามินกัวดาร์จึงตัดสินพระราชหฤทัยรบพุ่งกับคณะอัศวินทิวทันอีกครั้ง และนี้อาจจะเป็นเหตุผลที่ทำให้พระองค์กลับไปนับถือความเชื่อดั้งเดิมด้วย พระองค์ทรงตั้งพระราชปณิธานที่จะรวบรวมเผ่าชนบอลติกทั้งหลายเข้ามาอยู่ใต้การปกครองของลิทัวเนีย เมื่อการทัพไม่ประสบความสำเร็จอย่างที่ควร ความสัมพันธ์ระหว่างพระเจ้ามินกัวดาร์กับพระภาคิไนยก็ย่ำแย่ลง ทรีนีโอตาจึงร่วมมือกับเจ้าชายตัวมันตาร์แห่งปัสคอฟในการลอบปลงพระชนม์พระมาตุลา (ลุงหรือน้าฝ่ายแม่) และเจ้าชายรูคัส (Ruklys) และรูไพคิส (Rupeikis) ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นพระภาดา (ลูกพี่ลูกน้องชาย) ของพระองค์และพระราชโอรสของพระเจ้ามินกัวดาร์ใน ค.ศ. 1263 ทำให้อาณาจักรเกิดการรบพุ่งกันเองภายในเป็นเวลาหลายปี

### การผงาดของราชวงศ์กีดีมีนาส

[thumb|left|150px|[Columns of Gediminas|ตราเสากีดีมีนาส]]
[thumb|175px|[Gediminas' Tower|หอกีดีมีนาสและซากปรักอื่น ๆ ที่หลงเหลือของปราสาทบนในกรุงวิลนีอัส]]
ในช่วงเวลาเพียงแค่หกปี (ค.ศ. 1263–1269) บัลลังก์แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียก็มีการผลัดราชสมบัติไปแล้วถึงสามครั้งด้วยกัน ได้แก่ แกรนด์ดยุกทรีนีโอตา วาวีลคาร์ และท้ายที่สุดก็ตกแก่เจ้าชายซวาร์นแห่งกาลิเซีย แม้จะเกิดความวุ่นวายเช่นนี้ อาณาจักรลิทัวเนียก็มิได้แตกกระจัดกระจายไป เมื่อแกรนด์ดยุกไทรเดนิสขึ้นครองราชย์ใน ค.ศ. 1269 พระองค์ทรงดำเนินพระบรมราโชบายเสริมสร้างความมั่นคงให้แก่การปกครองของลิทัวเนียในดินแดนชอร์นารุส ทรงจัดทัพรบกับภาคีลิโวเนียจนได้ชัยในยุทธการที่คารูเซและไอซ์เคราเคิลใน ค.ศ. 1270 และ 1279 ตามลำดับ อีกทั้งยังทรงช่วยเหลือชาวโยทวิงเกียน (หรืออีกชื่อหนึ่งว่าชาวซูโดเวียน [Sudovians]) ในการป้องกันดินแดนจากคณะอัศวินทิวทอนิก เพื่อเป็นการตอบแทนความช่วยเหลือทางทหารดังกล่าว ดยุกเนไมซิสแห่งซามิกัลเลียจึงประกาศยอมรับแกรนด์ดยุกไทรเดนิสเป็นเจ้าเหนือหัวของตน เมื่อแกรนด์ดยุกไทรเดนิสสิ้นพระชนม์ใน ค.ศ. 1282 ความไม่แน่นอนของหลักฐานทางประวัติศาสตร์ทำให้ไม่ทราบแน่ชัดว่าผู้ใดได้สืบราชสมบัติต่อจากพระองค์ ไปจนถึง ค.ศ. 1295 ซึ่งเป็นปีที่แกรนด์ดยุกวีเตนิสเสด็จขึ้นครองราชย์ เมืองหลวงของอาณาจักรตั้งอยู่ที่เมืองเคอร์เนฟ จนถึง ค.ศ. 1316 หรืออย่างช้าสุดคือ ค.ศ. 1321 เคอร์เนฟเป็นสถานที่ประทับหลักของแกรนด์ดยุกไทรเดนิสและวีเตนิส และเป็นเมืองเจริญรุ่งเรืองพอควร

ระหว่างนี้ คณะอัศวินทิวทันก็ได้เข้าพิชิตชาวปรัสเซียและสามารถปราบการกบฏครั้งใหญ่ได้ใน ค.ศ. 1274 และเข้าพิชิตชนบอลติกที่เหลือ ได้แก่ ชาวนาดรูเวียนและชาวสเคลเวียนในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1274 ถึง 1277 ชาวโยทวิงเกียนใน ค.ศ. 1283 ในขณะที่ฝั่งภาคีลิโวเนียก็ได้เข้าพิชิตชาวซามิกัลเลีย ชนพันธมิตรบอลติกกลุ่มสุดท้ายของลิทัวเนียใน ค.ศ. 1291 ทำให้อัศวินทั้งสองคณะสามารถมุ่งความสนใจมายังลิทัวเนียได้อย่างเต็มที่ เพราะ "บริเวณกันชน" อันประกอบขึ้นจากชนบอลติกอื่น ๆ ได้สลายไปแล้ว และทิ้งให้แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียต้องเผชิญหน้ากับภาคีทั้งสองเพียงลำพัง

ราชวงศ์กีดีมีนาสปกครองลิทัวเนียเป็นเวลากว่าหนึ่งศตวรรษ โดยมีแกรนด์ดยุกวีเตนิสเป็นผู้ปกครองพระองค์แรก ในรัชกาลของพระองค์ ตัวแกรนด์ดัชชีตกอยู่ในภาวะสงครามกับภาคีอัศวิน ราชอาณาจักรโปแลนด์ และรูทีเนียอยู่ตลอด พระองค์ทรงเข้าไปข้องเกี่ยวกับปัญหาการสืบราชสันตติวงศ์ของโปแลนด์ ด้วยการสนับสนุนบอเลสวัฟที่ 2 ดยุกแห่งมาโซเวีย ผู้อภิเษกสมรสกับดัชเชสเกาดิมันดา พระธิดาของแกรนด์ดยุกไทรเดนิส ในส่วนของรูทีเนีย พระองค์ทรงสามารถยึดดินแดนที่เสียไปหลังการลอบปลงพระชมน์พระเจ้ามินกัวดาร์กลับมาได้ และยังทรงเข้าพิชิต และตูเรา ด้านการรบกับอัศวินทิวทันนั้น แกรนด์ดยุกวีเตนิสทรงเข้าเป็นพันธมิตรกับชาวเมืองรีกา การได้รีกามาเป็นพันธมิตรช่วยให้ลิทัวเนียชิงความได้เปรียบในเส้นทางการค้า และมีฐานปฎิบัติการสำหรับการทัพครั้งถัดถัดไป เมื่อถึงราวปี 1307 โปลอตสค์ ซึ่งเป็นจุดศูนย์กลางการค้าแห่งสำคัญก็ถูกผนวกเข้ามาโดยการใช้แสนยานุภาพทางทหาร แกรนด์ดยุกวีเตนิสยังทรงริเริ่มสร้างเครือข่ายปราสาทตามแนวแม่น้ำเนมูนัส ต่อมา แนวปราการนี้ค่อย ๆ พัฒนาขึ้นจนกลายเป็นแนวป้องกันหลักของลิทัวเนียจากการโจมตีของคณะอัศวินทิวทัน

### การขยายดินแดน

thumb|175px|อาณาเขตของรัฐลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 13 ถึง 15
การขยายดินแดนของลิทัวเนียก้าวถึงจุดสูงสุดในรัชสมัยของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาส ผู้ถูกเรียกในแหล่งข้อมูลร่วมสมัยภาษาเยอรมันบางแหล่งว่าทรงเป็น "พระมหากษัตริย์แห่งอักซุสตราเจีย" (Rex de Owsteiten) พระองค์ทรงสร้างรัฐบาลกลางที่เข้มแข็งและทรงเป็นผู้ก่อตั้งจักรวรรดิที่ต่อมาจะแผ่จากทะเลดำไปจนจรดทะเลบอลติก เมื่อถึง ค.ศ. 1320 บรรดาราชรัฐในภูมิภาครุสตะวันตกก็ตกเป็นเมืองขึ้นหรือถูกผนวกเป็นส่วนหนึ่งของลิทัวเนีย พระองค์ทรงยึดกรุงเคียฟได้ในปีต่อมา ทำให้เจ้าชายสตานิสลาฟแห่งเคียฟ เชื้อพระวงศ์ราชวงศ์รูรีกูพระองค์สุดท้ายที่ทรงได้ปกครองเคียฟต้องเสด็จลี้ภัย แกรนด์ดยุกกีดีมีนาสยังทรงเป็นผู้ที่มีพระดำรัสสั่งให้ย้ายเมืองหลวงของแกรนด์ดัชชีให้ไปอยู่ที่วิลนีอัส ใน ค.ศ. 1323 โดยอาจจะเป็นการย้ายมาจากเมืองตราไกเก่า ซึ่งเป็นเมืองหลวงมาตั้งแต่ ค.ศ. 1316 หรือ 1321 ลิทัวยังคงขยายดินแดนต่อไปอีกในรัชกาลของแกรนด์ดยุกอัลกีร์ดัสและเคร์ตูติส ซึ่งเป็นพระอนุชาและผู้ปกครองร่วมกับพระองค์ ความยิ่งใหญ่ของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาสถูกสะท้อนออกมาในพิธีอภิเษกของแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียที่จัด ณ อาสนวิหารวิลนิอัส และกระทำสืบมาจนถึง ค.ศ. 1569 ซึ่งแกรนด์ดยุกพระองค์ใหม่จะทรงฉลองพระมาลาแห่งกีดีมีนาสโดยมีบิชอปแห่งวิลนีอัสเป็นผู้สวมให้เหนือพระเศียร
[thumb|left|150px|[Lubart's Castle|ปราสาทลูบาร์ต (ปัจจุบันอยู่ในประเทศยูเครน) สร้างโดยลิอูบาร์ทุส แกรนด์พรินซ์แห่งวอยยาเนีย พระโอรสของแกรนด์ดยุกกีดีมีนาสในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 14 ปราสาทนี้เป็นสถานที่จัดการประชุมใหญ่แห่งลุตสก์ เมื่อ ค.ศ. 1429]]
thumb|แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียภายใต้การปกครองของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช (ค.ศ. 1392–1430)
ลิทัวเนียมีศักยภาพพอที่จะพิชิตดินแดนทางใต้และตะวันออกของอดีตจักรวรรดิรุสเคียฟได้ ในขณะที่รัฐเพื่อนบ้านอื่น ๆ ต่างถูกเข้าปล้นหรือพิชิตโดยกองทัพมองโกล ขบวนทัพของฝ่ายมองโกลมาหยุดรุกคืบบริเวณที่เป็นพรมแดนของประเทศเบลารุสในปัจจุบัน ทำให้ดินแดนแก่นกลางของแกรนด์ดัชชีไม่ได้รับความเสียหายจากการสงคราม ด้วยความที่การปกครองของมองโกลในดินแดนที่พิชิตมาได้ยังไม่มั่นคง นี้จึงเป็นการเปิดโอกาสให้ลิทัวเนียทวีการขยายดินแดนเพิ่มขึ้น ๆ บรรดาราชรัฐของชนรุสนั้นมิเคยถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของโกลเดนฮอร์ดโดยตรง หากแต่ทั้งสองมีสถานะเป็นเมืองขึ้น (ที่ค่อนข้างมีอิสระในระดับหนึ่ง) กับเจ้าเหนือหัวเสียมากกว่า ลิทัวเนียผนวกพื้นที่บางส่วนโดยผ่านทางการทูต โดยยื่นข้อเสนอให้รัฐเหล่านี้เป็นเมืองขึ้นของตน แลกกับการไม่ต้องตกอยู่การปกครองของพวกมองโกลหรือแกรนด์พรินซ์แห่งมอสโก ตัวอย่างหนึ่ง คือ นครนอฟโกรอด ซึ่งมักจะตกอยู่ใต้อิทธิพลและในบางครั้งก็อยู่ในภาวะต้องพึ่งพาลิทัวเนีย การที่ลิทัวเนียสามารถเข้าควบคุมนอฟโกรอดได้มีสาเหตุจากความแตกแยกภายในของตัวนครรัฐ ซึ่งพยายามจะหลีกหนีการตกอยู่ใต้อำนาจของมอสโก ความสัมพันธ์ของทั้งสองรัฐมีลักษณะที่เปราะบาง และความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองภายในนครรัฐก็อาจจะเป็นปัจจัยที่ทำให้การควบคุมของลิทัวเนียเหนือตัวเมืองสะดุดลงหลายครั้ง ซึ่งเกิดขึ้นบ่อย ๆ กับนอฟโกรอดและนครของชาวสลาฟตะวันออกแห่งอื่น ๆ

แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียสามารถยืนหยัดต้านทานการรุกรานของมองโกล และท้ายสุดก็รักษาดินแดนที่พึ่งเข้าครองเอาไว้ได้ ใน ค.ศ. 1333 และ 1339 ลิทัวเนียได้เอาชนะทัพมองโกลขนาดใหญ่ที่พยายามจะชิงนครสโมเลนสค์ซึ่งเป็นนครที่อยู่ในเขตอิทธิพลของลิทัวเนีย เมื่อถึงราว ค.ศ. 1355 ราชรัฐมอลเดเวียก็ได้ถูกสถาปนาขึ้น และอาณาจักรโกลเดนฮอร์ดก็มิได้พยายามจะนำพิ้นที่เหล่านั้นกลับมาแต่อย่างใด ต่อมาใน ค.ศ. 1362 กองทัพลิทัวเนียก็สามารถเอาชนะพวกโกลเดนฮอร์ดได้ในยุทธการแม่น้ำสีคราม

ใน ค.ศ. 1380 บรรดาเจ้าลิทัวเนียส่วนหนึ่งที่ลี้ภัยอยู่ในต่างแดนได้เข้าเป็นพันธมิตรกับรัสเซีย กองทัพของทั้งสองชาติสามารถเอาชนะพวกโกลเดนฮอร์ดได้ในยุทธการที่คูลิโคโว แม้ศึกนี้จะไม่ได้ทำให้การปกครองของมองโกลสิ้นสุดไป แต่ก็ช่วยทำให้อิทธิพลของพวกเขาในภูมิภาคนี้เสื่อมลง ต่อมาใน ค.ศ. 1387 มอลเดเวียได้เข้ามาสวามิภักดิ์เป็นเมืองขึ้นของโปแลนด์ และถ้าหากกล่าวอย่างกว้างก็เป็นเมืองขึ้นของลิทัวเนียด้วย ณ จุดนี้ ลิทัวเนียได้ไล่พิชิตดินแดนของโกลเดนฮอร์ดได้จนถึงแถบแม่น้ำนีเปอร์ ในคราวสงครามครูเสดกับฝ่ายโกลเดนฮอร์ด เมื่อ ค.ศ. 1398 ลิทัวเนีย (ซึ่งเป็นพันธมิตรกับอดีตข่านทุคทามึช) ได้เข้ารุกรานทางเหนือของไครเมียและได้รับชัยชนะอย่างเด็ดขาด ทว่าความพยายามของลิทัวเนียในการนำข่านทุคทามึชคืนสู่ราชบัลลังก์โกลเดนฮอร์ดกลับล้มเหลวเมื่อลิทัวเนียพ่ายแพ้ในยุทธการที่แม่น้ำวอร์สคาใน ค.ศ. 1399 ทำให้แกรนด์ดัชชีเสียพื้นที่ทุ่งหญ้าสเตปป์ไป

### ก้าวขึ้นเป็นอาณาจักรที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในยุโรปภายใต้ราชวงศ์กีดีมีนาสและยากีแยววอ

[thumb|175px|[History of Poland during the Jagiellonian dynasty|อาณาเขตของโปแลนด์และลิทัวเนียในช่วง ค.ศ. 1386–1434]]
[thumb|175px|[Trakai Island Castle|ปราสาทเกาะตราไก สร้างโดยแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช เป็นหนึ่งในสถานที่ประทับของแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย]]
ลิทัวเนียหันมาเข้ารับคริสต์ศาสนาใน ค.ศ. 1387 โดยมีแกรนด์ดยุกยอกายลาเป็นผู้ริเริ่ม ทรงพระนิพนธ์แปลบทสวดของศาสนาคริสต์เป็นภาษาลิทัวเนียด้วยตัวพระองค์เอง ส่วนวีเทาตัส พระภาดา (ลูกพี่ลูกน้องชาย) ของพระองค์ก็ทรงก่อตั้งโบสถ์คาทอลิกหลายแห่ง ทั้งยังทรงเป็นผู้จัดสรรที่ดินในลิทัวเนียถวายเป็นเขตแพริชอีกเป็นจำนวนมาก ภายใต้การปกครองของแกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช (ค.ศ. 1392–1430) ลิทัวเนียก็ได้ก้าวเข้าสู่จุดรุ่งเรืองที่สุด กลายเป็นอาณาจักรที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในทวีปยุโรป พระองค์ถือเป็นผู้ปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียที่โด่งดังที่สุดพระองค์หนึ่ง ทรงดำรงพระอิสริยยศแกรนด์ดยุก ตั้งแต่ ค.ศ. 1401 จวบจนสิ้นพระชนม์ใน ค.ศ. 1430 โดยก่อนหน้านั้นทรงมีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าชายแห่งฆโรดนา (ค.ศ. 1370–1382) และต่อมาเป็นเจ้าชายแห่งลุตสก์ (ค.ศ. 1387–1389) วีเทาตัสทรงเป็นพระโอรสในเคร์ตูติส ผู้ทรงมีศักดิ์เป็นพระปิตุลา (อา) ของแกรนด์ดยุกยอกายลา หรือที่ต่อมาทรงเฉลิมพระปรมาภิไธยใหม่ว่าพระเจ้าววาดึสวัฟที่ 2 หลังได้ขึ้นครองราชบัลลังก์โปแลนด์ใน ค.ศ. 1386 นอกจากนี้แกรนด์ดยุกวีเทาตัสยังทรงมีศักดิ์เป็นพระอัยกา (ตา) ในแกรนด์พรินซ์วาซิลีที่ 2 แห่งมอสโกด้วย

ใน ค.ศ. 1410 พระองค์ทรงเป็นแม่ทัพฝ่ายลิทัวเนีย ณ ยุทธการที่กรุนวอลด์ซึ่งจบลงด้วยชัยชนะอย่างเด็ดขาดของกองกำลังผสมโปแลนด์-ลิทัวเนียต่อคณะอัศวินทิวทอนิก เป็นอันปิดฉากสงครามครูเสดลิทัวเนียที่ดำเนินมากว่าสองร้อยปี และถือเป็นหนึ่งในสงครามที่ยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ของทวีปยุโรป แกรนด์ดยุกวีเทาตัสทรงสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจของอาณาจักรและทรงกระทำการปฎิรูปหลายประการ ภายใต้การปกครองของพระองค์ ลิทัวเนียค่อย ๆ แปรสภาพมาเป็นรัฐรวมศูนย์อย่างช้า ๆ ทรงตั้งข้าหลวงที่ภักดีต่อพระองค์ไปปกครองเขตต่าง ๆ แทนการให้เชื้อพระวงศ์ไปกินเมืองอย่างแต่ก่อน โดยข้าหลวงมักจะมาจากชนชั้นเจ้าที่ดินผู้ร่ำรวยที่ต่อมาจะพัฒนาไปเป็นชนชั้นขุนนางของแกรนด์ดัชชี ในรัชสมัยของพระองค์ ตระกูลราดวิโลซและโกชเตาไตได้เริ่มก้าวขึ้นมามีอิทธิพล
[thumb|left|จิตรกรรม''[ยุทธการที่กรุนวอลด์ (มาเตย์โก)|ยุทธการที่กรุนวอลด์* (ค.ศ. 1878) ของ[[Jan Matejko|ยัน มาเตย์โก]] แสดงภาพการศึกใน ค.ศ. 1410 โดยมี[[Ulrich von Jungingen|อูลริช ฟ็อน ยุงกิงเงน]]และ[[Vytautas the Great|แกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช]]ปรากฏอยู่กลางภาพ]]
[[ไฟล์:Valdovu by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|175px|ภาพถ่ายมุมสูงของ[[Palace of the Grand Dukes of Lithuania|วังแกรนด์ดยุกลิทัวเนีย]] ตัววังหลังปัจจุบันมีลักษณะ[[สถาปัตยกรรมสมัยฟื้นฟูศิลปวิทยา]]ซึ่งเป็นผลมาจากการก่อสร้างในรัชสมัย[[Sigismund I the Old|พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 1 ผู้อาวุโส]]และ[[Sigismund II Augustus|พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 2 เอากุสตุส]] พระราชโอรส]]
ล่วงมาถึงรัชกาลของ[[Władysław III of Poland|พระเจ้าววาดึสวัฟที่ 3 แห่งโปแลนด์]] ใน ค.ศ. 1440 พระองค์ทรงส่ง[[Casimir IV Jagiellon|เจ้าชายกาชีมีแยช]] ผู้เป็นพระราชอนุชาให้ไปว่าราชการแทนพระองค์ ทว่าเมื่อพระองค์เสด็จถึงกรุงวิลนีอัสในวันที่ 29 มิถุนายน ค.ศ. 1440 ฝ่ายลิทัวเนียก็แสดงความจำนงต้องการเป็นอิสระด้วยการเลือกพระองค์ขึ้นเป็นแกรนด์ดยุก เจ้าชายกาชีมีแยชจึงทรงประกาศพระองค์เป็น "เจ้านายอิสระ" (*pan – dominus*) การกระทำนี้ผิดเงื่อนไขของ[[Union of Grodno (1432)|ข้อตกลงสหภาพกรอดนอ ค.ศ. 1432]] และทำให้[[สหราชอาณาจักรโปแลนด์-ลิทัวเนีย]]สลายตัวลงชั่วครู่ ต่อมาในภายหลังเจ้าชายกาชีมีแยชทรงได้สืบราชบัลลังก์โปแลนด์ต่อจากพระเชษฐาใน ค.ศ. 1147 เมื่อถึงคราวพระเจ้ากาชีมีแยชที่ 4 สวรรคตใน ค.ศ. 1492 สหราชอาณาจักรก็สลายตัวลงในช่วงสั้น ๆ และอาณาจักรถูกแบ่งอีกครั้ง  [[John I Albert|เจ้าชายยัน โอลบริกซ์]] พระราชโอรสที่มีพระชันษามากกว่าได้ครองราชบัลลังก์โปแลนด์ ส่วน[[Alexander Jagiellon|เจ้าชายอาแล็กซันแดร์]]ที่มีพระชันษาน้อยกว่าได้ครองลิทัวเนีย ทั้งสองรัฐแยกขาดจากกันระหว่าง ค.ศ. 1492–1501 ก่อนจะกลับมารวมกันอีกเมื่อเจ้าชายอาแล็กซันแดร์ได้สืบราชสันตติวงศ์โปแลนด์ต่อจากพระเชษฐาใน ค.ศ. 1501 หลังจากนั้นทั้งสองรัฐก็ไม่แยกกันอีกจนกระทั้งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียล่มสลายใน ค.ศ. 1795

การขยายอิทธิพลอย่างต่อเนื่องของ[[แกรนด์ดัชชีมอสโก]] ทำให้มอสโกก้าวขึ้นมาอยู่ในขั้นที่สามารถเทียบเคียงลิทัวเนียได้ หลังจากการผนวก[[สาธารณรัฐนอฟโกรอด]]ใน ค.ศ. 1478 มอสโกก็กลายเป็นรัฐที่ทรงอำนาจที่สุดใน[[กลุ่มรัฐบอลติก|ยุโรปตะวันออกเฉียงเหนือ]] ในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1492 ถึง 1508 [[อีวานที่ 3 แห่งรัสเซีย เจ้าชายแห่งมอสโก|แกรนด์พรินซ์อีวานที่ 3]] ยังทรงเสริมสร้างมอสโกให้เข้มแข็งขึ้นไปอีก ทรงได้ชัยใน[[Battle of Vedrosha|ยุทธการที่แม่น้ำเว็ดโรชา]] ทำให้พระองค์สามารถยึดดินแดนแต่เก่าก่อนของอดีต[[จักรวรรดิรุสเคียฟ]] อาทิ [[แชร์นีฮิว|เชียร์นีกอฟ]]และ[[เบรียนสค์]]มาได้

ในวันที่ 8 กันยายน ค.ศ. 1514 กองทัพพันธมิตรโปแลนด์–ลิทัวเนียภายใต้การบัญชาของ[[Hetman|เฮ็ตมัน]] [[Konstanty Ostrogski|คอนสตันตี ออสโทรกสกี]] ได้มาเผชิญหน้ากับกองทัพมอสโกภายใต้การบัญชาของ[[Булгаков, Михаил Иванович Голица|เจ้าชายมีฮาอิล กอลลิตซิน]] และ[[Челяднин, Иван Андреевич|อีวาน เซลยานิน]] ผู้ดำรงตำแหน่ง[[Master of the Horse#Konyushy (Russia)|สมุหพระอัศวราช]] ใน[[Battle of Orsha|ยุทธการที่ออร์ชา]] ศึกนี้เป็นหนึ่งในยุทธการของ[[สงครามรัสเซีย–ลิทัวเนีย]]ซึ่งเป็นสงครามต่อเนื่องอันกินเวลายาวนานที่มีการรบพุ่งสลับกับช่วงเวลาสงบเป็นเวลาหลายครั้ง โดยมีเป้าหมายยุทธศาสตร์ของผู้ปกครองรัสเซีย คือการรวบรวมดินแดนทั้งหมดของจักรวรรดิรุสเคียฟมาอยู่ภายใต้การปกครองเป็นสาเหตุหลัก ตามข้อเขียนใน *เรรุม มอสโควิติการุม คอมเมนตารีอี* ของ[[Sigismund von Herberstein|ซีคมุนท์ ฟ็อน เฮอร์เบอร์ชไตน์]] ราชทูตของ[[จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์]]ประจำมอสโก อันเป็นหลักฐานชั้นต้นเกี่ยวกับการยุทธ์ครั้งนี้ ระบุว่า กองทัพผสมโปแลนด์–ลิทัวเนียที่มีจำนวนน้อยกว่า (ไม่เกินสามหมื่นคน) สามารถเอาชนะกองทัพมอสโกที่มีไพร่พลจำนวนแปดหมื่นนายได้ ซ้ำยังสามารถเข้ายึดค่ายและจับแม่ทัพฝั่งตรงข้ามเป็นเชลยได้อีกด้วย โดยฝ่ายมอสโกเสียไพร่พลไปถึงสามหมื่นนาย ขณะที่ความสูญเสียของฝั่งโปแลนด์–ลิทัวเนียอยู่ที่ห้าร้อยคนเท่านั้น กระนั้น แม้ยุทธการนี้จะถือเป็นชัยชนะครั้งยิ่งใหญ่ครั้งหนึ่งของลิทัวเนีย ท้ายที่สุดแล้วมอสโกก็เป็นฝ่ายชนะในสงครามครั้งนี้ ภายใต้เงื่อนไขของสนธิสัญญาสันติภาพ ค.ศ. 1522 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียจึงจำต้องยกดินแดนจำนวนมากให้แก่มอสโก

=== เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ===

[[ไฟล์:Rzeczpospolita voivodships.png|thumb|175px|อาณาเขตของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย (สีชมพูเข้ม) ภายใน[[เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย]] ราว ค.ศ. 1635]]
[[ไฟล์:The Great Seal of Lithuania (with Vytis) from the reign of Sigismund III Vasa, 1623.png|thumb|175px|ดวงตรามหาลัญจกรแห่งลิทัวเนีย (ในภาพเป็นดวงตราที่ทำขึ้นในรัชสมัย[[พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 วาซา]]เมื่อราว ค.ศ. 1623) เงื่อนไขของสหภาพลูบลินระบุให้[[Legal instrument|เอกสารทางกฎหมาย]]ใด ๆ ที่[[Election sejm|พระมหากษัตริย์]]จะทรงตราขึ้นต้องได้รับการประทับตราลัญจกรแห่งลิทัวเนียเสียก่อน หาไม่แล้วจะถือว่าร่างกฎหมายนั้นเป็น[[Void (law)|โมฆะ]]ในท้องที่ของลิทัวเนีย โดยดวงตราลัญจกรจะถูกเก็บรักษาไว้โดย[[Grand Chancellor of Lithuania|อัครมหาเสนาบดีลิทัวเนีย]] (เป็นผู้ถือตรามหาลัญจกร) และ (เป็นผู้ถือตราจุลลัญจกร)]]
การสงครามกับคณะอัศวินทิวทัน การเสียดินแดนให้แก่มอสโก และภัยคุกคามต่อเนื่องอันกระทบต่อความอยู่รอดของรัฐลิทัวเนีย บีบให้แกรนด์ดัชชีต้องกระชับความสัมพันธ์กับโปแลนด์ให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น นำไปสู่การสถาปนา[[Real union|สหภาพแท้]]กับ[[ราชอาณาจักรโปแลนด์ (ค.ศ. 1385–1569)|ราชอาณาจักรโปแลนด์]]ใน[[Union of Lublin|ข้อตกลงสหภาพลูบลิน ค.ศ. 1569]] รัฐสหภาพใหม่มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า[[เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย|ราชอาณาจักรโปแลนด์และแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย]]แต่ในปัจจุบันมักจะนิยมเรียกว่า[[เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย]]เสียมากกว่า ระหว่างการดำรงอยู่ของสหภาพ ดินแดนหลายส่วนที่เคยอยู่ภายใต้การปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้ถูกถ่ายโอนไปยัง[[ราชบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรโปแลนด์]] ขณะเดียวกันกระบวนการ[[Polonization|แผลงเป็นโปแลนด์]]ที่ดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไปก็ค่อย ๆ ดึงให้ลิทัวเนียตกอยู่ในภาวะครอบงำของโปแลนด์อย่างช้า ๆ

ภายหลังการเสด็จสวรรคตของ[[Sigismund II Augustus|พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 2 เอากุสตุส]]ใน ค.ศ. 1572 จึงได้มีการเลือกตั้งพระประมุขใหม่ ตามเงื่อนไขที่ตกลงไว้ในสหภาพลูบลินได้เห็นพ้องกันว่าพระประมุขร่วมพระองค์ใหม่จะทรงได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายพระอิสริยยศ "แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย" ในทันทีที่สิ้นสมัยประชุมของ[[Election sejm|สภาเซย์มเลือกตั้ง]]และพระประมุขพระองค์ใหม่ทรงขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทำให้พระอิสริยยศนี้เสียความสำคัญทางด้านการปกครองไป แต่กระนั้นสถาบันและพระอิสริยยศ "แกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย" จะยังคงมีอยู่

หนึ่งปีถัดมา [[พระเจ้าอ็องรีที่ 3 แห่งฝรั่งเศส|เจ้าชายอ็องรีแห่งวาลัว]]ทรง[[1573 Polish–Lithuanian royal election|ได้รับเลือก]]เป็นพระประมุขร่วมพระองค์แรกของโปแลนด์–ลิทัวเนีย ทว่าก็ทรงครองราชย์อยู่เป็นระยะเวลาอันสั้นและไม่เคยเสด็จเยือนลิทัวเนียเลยตลอดรัชสมัย แม้จะทรงได้รับการสถาปนาเป็นแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียก็ตาม

การเลือกตั้งพระประมุขร่วมครั้งถัดมาใน ค.ศ. 1575 ซึ่งมีการประชุมเลือกสองรอบ โดยในครั้งนี้มีขุนนางลิทัวเนียไปใช้สิทธิเลือกตั้งเป็นจำนวนน้อย ฝ่ายลิทัวเนียได้เสนอพระนาม[[จักรพรรดิมัคซีมีลีอานที่ 2 แห่งจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์|จักรพรรดิมัคซีมีลีอานที่ 2]] พระองค์ได้รับการประกาศให้เป็นผู้ชนะการเลือกตั้งในรอบแรกหลังจาก[[Vincenzo Lauro|บิชอปวินเซนโซ เลาโร]] องค์[[เอกอัครสมณทูต]]เข้ามากดดัน แต่ขุนนางฝ่ายโปแลนด์ประท้วงว่าการเลือกจักรพรรดิมัคซีมีลีอานไม่ได้รับเสียงสนับสนุนจากพวกตน ในท้ายที่สุดแล้ว [[Stephen Báthory|อิชต์วาน บาโตรี เจ้าชายแห่งทรานซิลเวเนีย]]ทรงได้รับการประกาศให้เป็นผู้ชนะและเข้าประกอบพระราชพิธีราชาภิเษกในวันที่ 1 พฤษภาคม ค.ศ. 1576 บรรดาขุนนางลิทัวเนียจึงจัดการประชุมขึ้นที่นครกรอดนอระหว่างวันที่ 8 ถึง 20 เมษายน ปีเดียวกันนั้นเอง เพื่อประท้วงผลการเลือกตั้ง ทั้งยังขู่จะแยกตัวออกจากสหภาพ และจะใช้สิทธิในการออกกฎหมายเพื่อเปิดให้มีการเลือกพระประมุขเป็นของตนเองด้วย แต่พระเจ้าอิชต์วานก็สามารถรวบรวมเสียงสนับสนุนของผู้แทนฝ่ายลิทัวเนียได้สำเร็จ หลังจากพระองค์ทรงให้สัญญาว่าจะยังทรงธำรงไว้ซึ่งสิทธิและเสรีภาพของพวกเขา ต่อมาในวันที่ 29 พฤษภาคม ค.ศ. 1580 ณ [[Vilnius Cathedral|อาสนวิหารวิลนิอัส]] [[Stephen Báthory|พระเจ้าอิชต์วาน]]ก็ไดรับการทูลเกล้าฯ ถวาย[[Blessed sword and hat|พระมาลาและพระขรรค์เจิม]]จาก[[Merkelis Giedraitis|เมอร์เคลลิสต์ เกลดราอิติส]] บิชอปแห่งซาโมกิเทีย โดยพระมาลาและพระขรรค์นี้เป็นของกำนัลที่[[สมเด็จพระสันตะปาปาเกรกอรีที่ 13]] ทรงประทานฝากมากับ[[Paweł Uchański|ปาแวล อูชานสกี]] ราชทูตโปแลนด์ประจำ[[รัฐสันตะปาปา]] การประทานของกำนัลเช่นนี้เป็นการกระทำเชิงสัญลักษณ์ว่าสมเด็จพระสันตะปาปาทรงชื่นชมกับความสำเร็จของผู้รับในการต่อสู้กับชนนอกรีต ในลิทัวเนีย พระราชพิธีรับของกำนัลนี้ถูกใช้เป็นสัญญะแสดงถึงการยกย่องสถานะของแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนีย และเป็นช่วงเวลาที่อธิปไตยของลิทัวเนียได้ปรากฏให้เห็นเป็นประจักษ์ รัชกาลของพระเจ้าอิชต์วานยังเป็นที่จดจำจากความสำเร็จใน[[Livonian campaign of Stephen Báthory|การทัพลิโวเนีย]]ของพระองค์ต่อกองทัพของ[[ซาร์อีวานที่ 4 แห่งรัสเซีย|พระเจ้าซาร์อีวานที่ 4]] ซึ่งทำให้ลิทัวเนียผนวก[[Polotsk|เมืองโปลอตสค์]]กลับคืนมา และยังได้กลับเข้าไปปกครอง[[Duchy of Livonia|ดัชชีลิโวเนีย]]อีกครั้งหนึ่ง

[[ไฟล์:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|thumb|upright|หน้าปกประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่สามที่[[พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 วาซา]]ทรงลงพระปรมาภิไธยเมื่อ ค.ศ. 1588 ระบุให้โปแลนด์และลิทัวเนียมีสิทธิเท่าเทียมกันภายในโครงสร้างเครือจักรภพ]]
ลิทัวเนียกลับมาอยู่ภายใต้การปกครองของเชื้อพระวงศ์สายราชวงศ์กีดีมีนาส-ยากีแยววออีกครั้งหนึ่งผ่านทางสาย[[การสืบตระกูลฝั่งมารดา|พระราชวงศ์ฝ่ายใน]] หลังพระเจ้าอิชต์วานเสด็จสวรรคตเมื่อ ค.ศ. 1586 เมื่อ[[พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 วาซา|เจ้าชายซิกมุนด์ วาซา]] (พระราชโอรสใน[[Catherine Jagiellon|เจ้าหญิงคาทาจีนา ยากีแยววอ]]กับ[[พระเจ้าโยฮันที่ 3 แห่งสวีเดน]]) ทรง[[1587 Polish–Lithuanian royal election|ได้รับเลือกในอีกหนึ่งปีต่อมา]] พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 3 ทรงเป็นผู้ลงพระปรมาภิไธยใน[[Statutes of Lithuania#Third Statute|ประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่สาม]]ในวันที่ 28 มกราคม ค.ศ. 1588 ซึ่งมีเนื้อหาระบุว่าเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียมีสถานะเป็น[[สหพันธรัฐ]]ระหว่างสองอาณาจักร คือ โปแลนด์กับลิทัวเนีย โดยที่ทั้งสองรัฐภายในสหภาพนี้มีสิทธิเท่ากันทุกประการ และยังจัดสรรการแบ่งอำนาจกันระหว่างพระมหากษัตริย์ [[Sejm of the Polish–Lithuanian Commonwealth|ฝ่ายนิติบัญญัติ]] ฝ่ายบริหาร และองค์กรศาลต่าง ๆ นับเป็นตัวอย่างแรกของการใช้หลัก[[นิติธรรม]]ในประวัติศาสตร์ยุโรป กระนั้น ชนชั้นขุนนางก็เป็นพลเมืองลิทัวเนียกลุ่มเดียวที่อยู่ภายใต้บังคับของตัวบทกฎหมายนี้) ระหว่าง[[สงครามโปแลนด์–สวีเดน (ค.ศ. 1600–1611)]] กองกำลังโปแลนด์และลิทัวเนียสามารถคว้าชัยได้และฟื้นคืน[[status quo ante bellum|สถานะเดิมก่อนสงคราม]] โดยได้รับชัยชนะครั้งสำคัญอย่าง[[Battle of Kircholm|ยุทธการที่เคิร์ชโฮล์ม]]ใน ค.ศ. 1605 ขณะที่ใน[[สงครามโปแลนด์–รัสเซีย (ค.ศ. 1605–1618)]] กองทัพโปแลนด์และลิทัวเนียก็สามารถตีเอาดินแดนเป็นจำนวนมาก (อาทิ ตีได้[[Siege of Smolensk (1609–1611)|นครสโมเลนสค์]] เมืองหลักของ[[Smolensk Voivodeship|เขตวอยโวเดสโมเลนสค์]]คืนมาใน ค.ศ. 1611 และสามารถ[[Polish–Lithuanian occupation of Moscow|เข้ายึด]]กรุง[[มอสโก]] เมืองหลวงของรัสเซียได้อย่างเบ็ดเสร็จเป็นครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. 1610 [[พระเจ้าววาดึสวัฟที่ 4 วาซา|เจ้าชายววาดึสวัฟ]] พระราขโอรสในพระเจ้าซิกมุนด์ได้ปกครองลิทัวเนียใน ค.ศ. 1632 ทรงแสดงพระปรีชาสามารถทางการทหารในคราว[[สงครามสโมเลนสค์]] ทำให้พระองค์เป็นที่นิยมในหมู่ประชาชน แต่ชัยชนะนั้นก็แลกมาด้วยการที่พระองค์ต้องยุติการอ้างสิทธิ์ในราชบัลลังก์รัสเซีย ตามที่ระบุในเงื่อนไขของ[[Treaty of Polyanovka|สนธิสัญญาโพลยานอฟกา]]ที่โปแลนด์กับรัสเซียลงนามระหว่างกันใน ค.ศ. 1634 และต่อมาก็ทรงล้มเหลวในการทวงคืนสิทธิ์ในราชบัลลังก์สวีเดน

ต้นรัชกาลของ[[พระเจ้ายันที่ 2 กาชีมีแยช วาซา]]ในช่วงกลางคริสต์ศตววรษที่ 17 เครือจักรภพประสบกับความพ่ายแพ้ทางทหารอย่างหนักหน่วงหลายครั้ง จนมีการเรียกช่วงเวลานี้ว่า[[Deluge (history)|โปโตป]] ดินแดนส่วนมากของลิทัวเนียถูกผนวกเข้ากับ[[อาณาจักรซาร์รัสเซีย]] แม้แต่เมืองหลวงของแกรนด์ดัชชีอย่างกรุงวิลนีอัสก็[[Battle of Vilnius (1655)|ถูกกองทัพต่างชาติเข้ายึดครองและปล้นทำลายเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์]] ใน ค.ศ. 1655 ลิทัวเนียจึงประกาศเองฝ่ายเดียวว่า[[Union of Kėdainiai|ขอแยกตัว]]ออกจากการเป็นสหภาพกับโปแลนด์ และหันไปถือเอา[[พระเจ้าคาร์ลที่ 10 กุสตาฟแห่งสวีเดน]]เป็นแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียแทน ซ้ำยังนำตน[[Swedish Lithuania|เข้าเป็นรัฐอารักขาของจักรวรรดิสวีเดน]]ด้วย แต่อีกสองปีต่อมาลิทัวเนียก็กลับเข้าเป็นส่วนหนึ่งของเครือจักรภพอีกครั้งหลังจากลิทัวเนียก่อการกบฏขึ้นต่อต้านสวีเดน ส่วนกรุงวิลนีอัส เมืองหลวงของลิทัวเนียถูกกู้คืนมาได้ใน ค.ศ. 1661

ตลอดการดำรงอยู่ของสหภาพระหว่างโปแลนด์และลิทัวเนีย ตัวแกรนด์ดัชชียังคงถือเป็นรัฐต่างหากจากโปแลนด์และมีสิทธิหลายประการภายโครงสร้างสหพันธรัฐ (รวมถึงสิทธิในการมีกระทรวง กฎหมาย กองคลัง กองทัพ เขตการปกครอง โครงสร้างรัฐบาล ตราลัญจกร และองค์กรศาลเป็นของตนเอง) จนกระทั้งมีการตรา[[รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม ค.ศ. 1791|รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม]]และ[[Reciprocal Guarantee of Two Nations|คำยืนยันความกลมเกลียวแห่งทั้งสองชาติ]]ออกมาใน ค.ศ. 1791

=== การแบ่งโปแลนด์และสมัยนโปเลียน ===
หลัง[[การแบ่งโปแลนด์|การแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย]] ดินแดนส่วนใหญ่ของแกรนด์ดัชชีได้ถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของ[[จักรวรรดิรัสเซีย]] และมีบางส่วนตกเป็นของ[[ปรัสเซีย]] ต่อมาใน ค.ศ. 1812 ช่วงก่อน[[การรุกรานรัสเซียโดยฝรั่งเศส|ฝรั่งเศสเข้ารุกรานรัสเซีย]]เล็กน้อย ประชากรในอาณาเขตของอดีตแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้ก่อกบฏต่อรัสเซีย เมื่อพระองค์เสด็จถึงกรุงวิลนีอัส [[จักรพรรดินโปเลียนที่ 1|จักรพรรดินโปเลียน]]ก็ทรงประกาศสถาปนา[[Lithuanian Provisional Governing Commission|คณะกรรมาธิการปกครองชั่วคราวแห่งแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย]]โดยทรงจัดให้เป็นรัฐร่วมประมุขกับ[[ดัชชีวอร์ซอ]] นับเป็นการฟื้นฟู[[สหราชอาณาจักรโปแลนด์-ลิทัวเนีย]] แต่รัฐสหภาพใหม่นี้ก็มิทันได้ปรากฏเป็นรูปเป็นร่าง เพราะต่อมาอีกหนึ่งปีครึ่ง[[กองทัพใหญ่]]ของจักรพรรดินโปเลียนก็ถูกดันออกจากแผ่นดินรัสเซียและถูกบีบให้ต้องล่าถอยไปเรื่อย ๆ สู่ทิศตะวันตก กองกำลังรัสเซียสามารถยึดกรุงวิลนีอัสกลับมาได้ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1812 เป็นอันยุติแผนการพยายามฟื้นฟูแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียขึ้นมาใหม่ หลังการสิ้นสุดของ[[สงครามนโปเลียน]] ดินแดนส่วนมากของอดีตแกรนด์ดัชชีถูกผนวกกลับเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของรัสเซียโดยตรง เว้นแต่อดีตเทศมณฑล[[Marijampolė|มาริแจมโปเล]]และ[[Kalvarija, Lithuania|คาวาริจา]]ที่กลายเป็นส่วนหนึ่งของ[[Augustów Voivodeship|เขตวอยโวเดเอากุสโตว]] (ภายหลังเปลี่ยนสถานะเป็น[[Augustów Governorate|เขตผู้ว่าการ]]) หน่วยการปกครองหนึ่งของ[[คองเกรสโปแลนด์|ราชอาณาจักรคองเกรสโปแลนด์]] อันเป็นรัฐบริวารที่อยู่ภายใต้ความเป็นรัฐร่วมประมุขกับรัสเซีย

== การแบ่งเขตการปกครอง ==


[[ไฟล์:Divisions of Lithuania 1385.svg|thumb|upright=1.1|เขตการปกครองของลิทัวเนียใน ค.ศ. 1385]]

ตารางข้างล่างนี้แสดงเขตการปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1413 ถึง 1564


== ศาสนาและวัฒนธรรม ==
=== คริสต์ศาสนาและลัทธินอกศาสนา ===

[[ไฟล์:Lithuania and Vytis (Pogonia) in 1544.jpg|thumb|left|190px|หน้า[[งานเหมือนแบบ|สำเนาเหมือนแบบ]]ของสมุดแผนที่[[Cosmographia universalis|คอสมอสกราเฟียยูนิเวอร์ซาลิส]] (ตีพิมพ์ครั้งแรก ค.ศ. 1544) จัดทำโดย[[Sebastian Münster|เซบัสทีอัน มึนส์เทอร์]] เขียนอธิบายเกี่ยวกับแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย]]
[[ไฟล์:Vilnius University Great Courtyard 1, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|upright|[[Church of St. Johns, Vilnius|โบสถ์เซนต์จอหน์]]ในกรุงวิลนีอัส ตัวอย่างของรูปแบบสถาปัตยกรรม[[Vilnian Baroque|บารอกวิลนีอัส]]]]
[[ไฟล์:Vilnius St Anns church.jpg|thumb|upright|[[St. Anne's Church, Vilnius|โบสถ์เซนต์แอนน์]]และ[[Church of St. Francis and St. Bernard, Vilnius|อารามคณะเบอร์นาร์ดีน]]ในกรุง[[วิลนีอัส]] ตัวอย่างของสิ่งก่อสร้าง[[สถาปัตยกรรมกอทิก]]]]
หลังการเข้าเป็นคริสต์ศาสนิกชนและการราชาภิเษกของ[[Mindaugas|พระเจ้ามินกัวดาร์]]ในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษที่ 1250 ลิทัวเนียก็ได้รับการยอมรับเป็นรัฐคริสต์จนถึง ค.ศ. 1260 เมื่อพระองค์ทรงให้การสนับสนุนการลุกฮือใน[[Courland|ครู์ลันท์]]และ (ตามการบันทึกของคณะอัศวินทิวทัน) ทรงละออกจากคริสต์ศาสนา บรรดาขุนนางลิทัวเนียยังคงนับถือความเชื่อพื้นเมืองของตนที่มีลักษณะ[[พหุเทวนิยม]] สืบต่อมามาจนถึง ค.ศ. 1387 ชาวลิทัวเนียเป็นชาติพันธ์ุมีความศรัทธาในความเชื่อของพวกตนมาก และลัทธินอกศาสนาคงจะต้องฝังรากลึกมากจึงสามารถรอดพันภายใต้แรงกดดันอย่างหนักจากคณะผู้เผยแพร่ศาสนาและอำนาจอิทธิพลของต่างชาติมาได้ ทั้งนี้ ยังคงมีรายงานพบผู้นับถือความเชื่อเดิมไปจนถึงช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 อาทิ รายงานหนึ่งของนักบวช[[คณะเยสุอิต]]ที่ปฎิบัติงานในลิทัวเนียช่วงการปฏิรูปคาทอลิก กล่าวถึงการพบผู้ถวายน้ำนมแด่[[Žaltys|ฌัลติส]] ([[ผีบ้านผีเรือน]]ตามคติลิทัวเนีย) หรือการนำอาหารไปเซ่นไหว้ที่หลุมศพของบรรพบรุษ แม้ลัทธินอกศาสนาในลิทัวเนียจะมีความมั่นคงพอควร ทำให้รอดพันแรงกดดันจากบรรดาคณะผู้เผยแพร่ศาสนาและเหล่าภาคีทางทหารมาได้เป็นเวลาหลายร้อยปี แต่ก็จางหายไปในท้ายที่สุด ส่วนประชากรและ[[ดยุก|เจ้าผู้ปกครองท้องถิ่น]]ในพื้นที่ที่ปัจจุบันคือ[[ประเทศเบลารุส]]และ[[ประเทศยูเครน]]นั้น นับถือ[[อีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์|ศาสนาคริสต์นิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์]]อย่างเหนียวแน่น (หลัง[[Union of Brest|สหภาพเบรสท์]]มีบางส่วนได้ร่วมเอกภาพกับนิกายโรมันคาทอลิกเป็น[[คาทอลิกตะวันออก|ศาสนจักรคาทอลิกตะวันออก]]) ในด้านกิจการของสงฆ์ [[John XIII of Constantinople|อัครบิดรเอียนนิสที่ 13 แห่งคอนสแตนติโนเปิล]]ทรงตั้ง[[Metropolitanate of Lithuania|เขตมุขมณฑลอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ลิทัวเนีย]]ขึ้นในราว ค.ศ. 1315 หรือ 1317 เมื่อ[[Galicia–Volhynia Wars|สงครามกาลิเซีย–วอยยาเนีย]]สิ้นสุดลงใน ค.ศ. 1392 อันมีผลให้ดินแดนของ[[Kingdom of Galicia–Volhynia|ราชอาณาจักรรูทีเนีย]]ถูกแบ่งระหว่างแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียและ[[ราชอาณาจักรโปแลนด์]] ใน ค.ศ. 1355 [[Halych metropoly|เขตมุขนายกมหานครเฮยาซีน]]ถูกยุบ และเขตมุขมณฑลที่เคยขึ้นต่อเขตมุขนายกมหานครนี้ถูกโอนไปยังเขตมุขนายกมหานครลิทัวเนียและวอยยาเนีย

ใน ค.ศ. 1387 ลิทัวเนียได้[[การแผลงเป็นศาสนาคริสต์ของลิทัวเนีย|เข้ารีต]]ใน[[โรมันคาทอลิก|นิกายโรมันคาทอลิก]] ขณะที่ประชากรส่วนใหญ่ในดินแดนรูทีเนียเดิมยังคงนับถือ[[อีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์|นิกายออร์ทอดอกซ์]] ต่อมาในวันที่ 22 กุมภาพันธ์ปีเดียวกันนั้น [[พระเจ้าววาดึสวัฟที่ 2 ยากีแยววอแห่งโปแลนด์|แกรนด์ดยุกยอกายลา]]ทรงประกาศสั่งห้ามมิให้ผู้นับถือนิกายคาทอลิกกระทำการสมรสกับผู้นับถือนิกายออร์ทอดอกซ์ และทรงเรียกร้องให้ผู้เป็นออร์ทอดอกซ์ที่สมรสกับชาวคาทอลิกไปก่อนหน้านี้เปลี่ยนมานับถือนิกายคาทอลิกตามคู่สมรสของตน ทว่าตัวแกรนด์ดยุกยอกายลาเองก็เคยทรงถูกวิพากษ์วิจารณ์จาก[[สมเด็จพระสันตะปาปาอเล็กซานเดอร์ที่ 6]] เพราะไม่ทรงยอมปลดที่ปรึกษาที่ไม่ได้นับถือนิกายคาทอลิกออกจากตำแหน่ง ล่วงมาถึงรัชกาลของ[[Sigismund II Augustus|พระเจ้าซิกมุนด์ที่ 2 เอากุสตุส]]ใน ค.ศ. 1563 จึงได้มีการออกเอกสารประทานสิทธิที่ประกาศให้ชาวออร์ทอดอกซ์และคาทอลิกในลิทัวเนียมีสิทธิเท่ากัน และยกเลิกมาตรการกีดกันชาวออร์ทอดอกซ์ทั้งหมด กระนั้น หลังการประชุมสหภาพเบรสท์ใน ค.ศ. 1569 ที่ชาวออร์ทอดอกซ์บางส่วนหันมายอมรับอำนาจของพระสันตะปาปาและคำสอนของนิกายคาทอลิก ภายใต้เงื่อนไขว่าจะยังประกอบพิธีตามจารีตออร์ทอดอกซ์ต่อไป ก็ปรากฏว่ายังมีความพยายามยุแยงให้ผู้นับถือนิกายออร์ทอดอกซ์แบ่งฝักแบ่งฝ่าย (Polarise) กันเองอยู่ ตัวแกรนด์ดัชชียังได้กลายเป็นจุดศูนย์กลางสำคัญของ[[การปฏิรูปศาสนาฝ่ายโปรเตสแตนต์]]ด้วย


ลัทธิคาลวินแพร่หลายเข้าสู่ลิทัวเนียในช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 16 และได้รับการสนับสนุนจากตระกูลขุนนางใหญ่หลายตระกูล เช่น [[Radziwiłł family|ตระกูลราดวิโลซ]] [[Chodkiewicz|โฮตเควิช]] [[Sapieha|ซาแปฮา]] [[Dorohostajski|โดโรโฮสตายสกี]] และตระกูลอื่น ๆ อีกหลายตระกูล เมื่อถึงช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1580 ผู้แทนสภาฝ่ายลิทัวเนียส่วนใหญ่ก็มักจะเป็นผู้นับถือ[[ลัทธิคาลวิน]]หรือนิกายยูนิทาเรียนจารีต[[Socinianism|โซซิเนียน]]ทั้งสิ้น (อาทิ [[Jan Kiszka|ยัน คิซกา]])

[[Stephen Báthory|พระเจ้าอิชต์วาน บาโตรีแห่งโปแลนด์]]และแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียทรงก่อตั้ง[[Vilnius University|มหาวิทยาลัยวิลนีอัส]]ขึ้นใน ค.ศ. 1579 นับเป็นมหาวิทยาลัยที่มีความเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งใน[[ยุโรปเหนือ]] ด้วยผลพวงจากการปฎิบัติงานของสมาชิกคณะเยสุอิตในช่วง[[การปฏิรูปคาทอลิก]] มหาวิทยาลัยนี้จึงก้าวขึ้นมาเป็นศูนย์กลางที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งด้านวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมในภูมิภาค และเป็นศูนย์กลางด้านวิทยาศาสตร์ที่สำคัญที่สุดในแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย การปฎิบัติงานของคณะเยสุอิตและการหันกลับมาเข้ารีตในนิกายคาทอลิกของตระกูลขุนนางใหญ่ ทำให้เมื่อถึงช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1670 [[Polish Reformed Church|ลัทธิคาลวิน]]ก็สูญเสียอิทธิพลในหมู่ชนชั้นสูงของลิทัวเนีย กระนั้นก็ยังมีผู้นับถือนิกายนี้อยู่ในหมู่ขุนนางชั้นผู้น้อยและสามัญชน

=== ศาสนายูดาห์ ===


ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 ชาวโปแลนด์เชื้อสายยิวจำนวนมากได้ย้ายมาตั้งถิ่นฐานในลิทัวเนีย โดยทำงานเป็น[[Land agent|ตัวแทน]]ของขุนนางผู้ถือครอง[[Estate (land)|ที่ดินกรรมสิทธิ์]] ซึ่งเป็นอาชีพไม่กี่อย่างที่อนุญาตให้ชาวยิวทำได้ [[ชาวยิวอัชเกนัซ]]กลุ่มใหญ่ได้เลือกตั้งถิ่นฐานใน[[วิลนีอัส|กรุงวิลนีอัส]] ชาวลิทัวเนียเชื้อสายยิวมีบทบาทสำคัญในการศึกษาเทววิทยาของ[[โทราห์|คัมภีร์โทราห์]] บุคคลเชื้อสายยิวในลิทัวเนียที่มีชื่อเสียงก็เช่น [[Isaac of Troki|ไอแซคแห่งตราไก]] ผู้ทำงานเป็นอาลักษณ์ นอกไปจากชาวยิวแล้ว ลิทัวเนียยังได้ให้ที่พำนักแก่ชนกลุ่มน้อยทางศาสนาอื่น ๆ อีกเป็นจำนวนมาก เช่น คริสต์ชนชาวโปแลนด์ที่ยึดถือหลักการ[[Nontrinitarianism|อตรีเอกภาพนิยม]] ก็ได้เข้ามาตั้งถิ่นฐานใน[[Trakai|ตราไก]]เช่นกัน 

=== ศาสนาอิสลาม ===

[[ไฟล์:Coin of the time of Vladimiras Algirdas (1362-1394). Imitating a Gulistan mint dang of Jani Beg (Jambek). Uncertain Kiev region mint. Pseudo-Arabic legend.jpg|thumb|upright|เหรียญกษาปณ์ของ[[ราชรัฐเคียฟ]] มีอายุราวรัชสมัยของ[[Vladimir Olgerdovich|เจ้าชายวลาดิมีร์ โอเกอโดวิช]] (ครองราชย์ ค.ศ. 1362–1394) แสดงการลอกเลียนเหรียญ *แดงก์* ของ[[โกลเดนฮอร์ด|อาณาจักรโกลเดนฮอร์ด]] ไม่ทราบสถานที่ผลิต ในภาพจะเห็นว่ามีการเขียนตัวอักษรหวัด ๆ ให้ดูคล้ายภาษาอาหรับด้วย]]
[[ศาสนาอิสลาม]]ใน[[ประเทศลิทัวเนีย]]มีประวัติความเป็นมาที่ยาวนานต่างจากประเทศอื่น ๆ ในยุโรปเหนือและตะวันตก โดยสามารถสืบย้อนไปได้ไกลถึงคริสต์ศตวรรษที่ 14 เมื่อชาวมุสลิม[[Lipka Tatars|ตาตาร์ลิปกา]]กลุ่มเล็ก ๆ ได้อพยพเข้าสู่ดินแดนของชาวลิทัวเนีย ซึ่งโดยมากจะอพยพมาในรัชกาลของ[[Vytautas|แกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช]] (ตรงกับช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15) สังคมลิทัวเนียมีความต่างจากประเทศอื่นๆ ในทวีปยุโรปในสมัยนั้น เนื่องจากลิทัวเนียมีการให้เสรีภาพทางศาสนา ชาวลิทัวเนียเชื้อสายตาตาร์เหล่านี้ได้รับอนุญาตให้ตั้งชุมชนแยกอยู่ในบางพื้นที่เป็นการเฉพาะ เช่น นคร[[Trakai|ตราไก]]และ[[เกานัส]] หมู่บ้าน[[Keturiasdešimt Totorių|เคตูเรียสดิชิมต์โตโตริอู]] ถือเป็นหนึ่งในชุมชนชาวตาตาร์ที่เก่าแก่ที่สุดในลิทัวเนีย โดยมีที่มาจากชัยชนะในการทัพแถบ[[คาบสมุทรไครเมีย]]ใน ค.ศ. 1397 ของแกรนด์ดยุกวีเทาตัส หลังทรงรบชนะแล้ว พระองค์ก็มีพระดำรัสสั่งให้เทครัวเชลยศึก[[Crimean Tatars|ชาวตาตาร์ไครเมีย]]พวกแรกไปตั้งถิ่นฐานที่นคร[[Trakai|ตราไก]]และท้องที่อื่น ๆ ทั่ว[[Duchy of Trakai|ดัชชีตราไก]] รวมถึงอาณาบริเวณใกล้กับ[[Vokė|แม่น้ำโวเก]] ทางใต้ของกรุงวิลนีอัส มัสยิดหลังแรกในหมู่บ้านนี้ถูกกล่าวถึงในเอกสารเป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1558 เมื่อถึง ค.ศ. 1630 ก็ปรากฏว่ามีชาวตาตาร์อาศัยอยู่ในหมู่บ้านนี้เป็นจำนวนสี่สิบสองครัวเรือน

== ภาษา ==
[[ไฟล์:Constitution of May 3 in Lithuanian language.jpg|thumb|upright|[[รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม ค.ศ. 1791 | รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม]] หนึ่งในเอกสารราชการชิ้นแรก ๆ ที่มีการเผยแพร่ทั้งใน[[ภาษาโปแลนด์]]และ[[ภาษาลิทัวเนีย]] (ในภาพเป็นฉบับภาษาลิทัวเนีย)]]
=== กลุ่มภาษา ===
[[ไฟล์:Lithuanian language in the 16th century.png|thumb|upright|พื้นที่มีผู้พูด[[ภาษาลิทัวเนีย]]เป็นส่วนใหญ่ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ตามการค้นคว้าของ[[Zigmas Zinkevičius|ซิกมาส ซิกเควิคุส]]]]
ผู้ที่อาศัยในดินแดน[[Lithuania proper|ลิทัวเนียใหญ่]]อันประกอบไปด้วยเขตวอยโวเด[[Vilnius Voivodeship|วิลนีอัส]] [[Trakai Voivodeship|ตราไก]]และ[[Duchy of Samogitia|ซาโมกิเทีย]]พูดภาษาลิทัวเนียเป็นหลัก ประชากรเกือบทั้งหมดในบริเวณเหล่านี้เป็นผู้พูดภาษาลิทัวเนีย ทั้งในหมู่สามัญชนและชนชั้นสูง กระนั้น แม้ภาษาลิทัวเนียจะใช้เป็นภาษาพูดอย่างแพร่หลาย แต่ก็มิได้ถูกใช้ในฐานะภาษาเขียนจนกระทั้งคริสต์ศตวรรษที่ 16

ชาวรูทีเนีย ผู้เป็นบรรพบรุษของชาวเบลารุสและยูเครนในปัจจุบันอาศัยอยู่ทางตะวันออกและทางใต้ของแกรนด์ดัชชีมีภาษาของตนเองเรียกว่า[[Ruthenian language|ภาษารูทีเนีย]] ภาษานี้มีประวัติความเป็นในแง่การเขียนอันเก่าแก่ โดยมีความเกี่ยวข้องกับ[[ภาษาสลาวอนิกคริสตจักรเก่า]]ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้ภายในคริสตจักรออร์ทอดอกซ์ ในขณะที่เอกสารราชการจะเขียนขึ้นในภาษาที่เรียกว่า[[Ruthenian language#Names in modern use|ภาษารูทีเนียอาลักษณ์]] ซึ่งมีลักษณะที่ใกล้เคียงแต่ไม่เหมือนภาษารูทีเนียแบบที่ใช้พูดทั่วไปเสียทีเดียว ในเวลาต่อมาภาษารูทีเนียมีการหยิบยืมศัพท์จากภาษาโปแลนด์และลิทัวเนียเป็นจำนวนมาก

ชาวโปแลนด์ส่วนหนึ่ง (โดยมากมักเป็น [[Szlachta|ขุนนาง]] [[Burgher (social class)|ชาวเมือง]] นักบวช และพ่อค้า) ได้อพยพย้ายถิ่นฐานไปยังลิทัวเนีย แม้ในช่วงแรกจะมีจำนวนไม่มากนัก แต่หลังจาก[[Union of Lublin|สหภาพลูบลิน]]จำนวนของผู้โยกย้ายถิ่นฐานก็มีจำนวนเพิ่มขึ้น ภาษาโปแลนด์จึงค่อย ๆ ถูกรับไปใช้โดยประชากรท้องถิ่น เมื่อถึงช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 ภาษาโปแลนด์ก็กลายมาเป็นภาษาแม่ของบรรดาขุนนางใหญ่ (Magnate) ของลิทัวเนีย ในอีกร้อยปีให้หลังภาษาโปแลนด์ก็กลายเป็นภาษาของบรรดาขุนนางทุกระดับชั้น ภาษาโปแลนด์ยังแพร่กระจายไปสู่ชนชั้นอื่น ๆ ในสังคม ทั้งนักบวช ชาวเมือง หรือแม้กระทั้งชาวนาชนบท ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 เป็นต้นมา[[ภาษาโปแลนด์]]ก็มักจะถูกเลือกใช้ในงานเขียนมากกว่าภาษาอื่น ๆ จนในที่สุดภาษาโปแลนด์ก็กลายมาเป็นภาษาสำหรับใช้เขียนเอกสารราชการของเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียใน ค.ศ. 1697

กลุ่มชาติพันธ์ุอื่นที่มีประชากรกระจายอยู่ทั่วแกรนด์ดัชชีอย่างมีนัยยะสำคัญ ได้แก่ [[Litvaks|ชาวยิว]] ซึ่งส่วนมากพูดภาษายิดดิชแบบกลุ่มภาษาย่อยตะวันออกเป็นหลัก ในขณะที่[[Lipka Tatars|ชาวลิทัวเนียเชื้อสายตาตาร์]]พูดภาษาที่มีรากมาจาก[[กลุ่มภาษาคิปชาก]]ที่มีการยืมคำมาจาก[[ภาษาตุรกี]]และ[[ภาษาอาหรับ]] ภาษานี้เลิกพูดกันในคริสต์ศตวรรษที่ 16 และถูกแทนที่โดยภาษาโปแลนด์และภาษารูทีเนียที่เขียนด้วย[[ชุดตัวอักษรอาหรับ|อักษรอาหรับ]] สำหรับ[[Crimean Karaites|ชาวคาราไลท์]]ที่ถูกเทครัวมาจากไครเมียใน ค.ศ. 1397 นั้นใช้[[Karaim language|ภาษาคาราริม]]แบบกลุ่มภาษาย่อยตะวันตก และใช้[[ภาษาฮีบรู]]ในการประกอบพิธีทางศาสนา

นอกจากนี้ ยังมี[[Latgalians|ชาวลัตกัลเลียน]] ผู้อาคัยอยู่ใน[[Livonia|ลิโวเนีย]]ซึ่งเป็นดินแดนที่มีความเกี่ยวข้องทางการเมืองกับลิทัวเนียมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 ชาวลัตกัลเลียนพูด[[ภาษาลัตเวีย]]โดยมี[[Latgalian language|สำเนียงเป็นของตนเอง]] ถัดมาคือ ชาวเยอรมันผู้นับถือศาสนาคริสต์นิกายโปรเตสแตนต์เป็นหลักและมักอาศัยอยู่ในเขตเมือง ซึ่งพูดภาษาเยอรมันรูปแบบท้องถิ่นที่เรียกว่า *บัลเทินดอยช์* () ชาวปรัสเซียและโยทวิงเกียนที่ถูกขับไล่มาโดยอัศวินทิวทอนิกก็ได้เข้ามาตั้งรกรากในแกรนด์ดัชชีเช่นกัน เช่นเดียวกับชาวรัสเซียที่เป็น[[ผู้เชื่อเก่า]]ซึ่งย้ายมาตั้งถิ่นฐานในลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 17

=== ภาษาในทางราชการ ===
[[ไฟล์:Title of the Statute of Grand Duchy of Lithuania, 1588.svg|thumb|upright|หัวกระดาษของประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนียฉบับ ค.ศ. 1588 เขียนด้วยภาษารูทีเนีย]]
สภาวการณ์ทางด้านกลุ่มชาติพันธุ์และภาษา กอปรกับการผสมผสานกันระหว่างวัฒนธรรมรูทีเนียและลิทัวเนียภายในแกรนด์ดัชชี ทำให้เกิดประเด็นถกเถียงที่ดำเนินมาอย่างยาวนานในหมู่นักประวัติศาสตร์ทั้งจากลิทัวเนีย เบลารุส และยูเครนว่าแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียเป็นรัฐของชาติพันธ์ุลิทัวเนียเพียงผู้เดียว หรือเป็นรัฐลูกผสมของชาวรูทีเนียและลิทัวเนีย โดยที่วัฒนธรรมของชาวรูทีเนียที่มีความก้าวหน้ากว่ามีบทบาทสำคัญ

ก่อนที่ลิทัวเนียจะขยายเข้าไปยึดดินแดนของชาวรูทีเนีย ภาษาลิทัวเนียเป็นภาษาเดียวที่มีการใช้งานในชีวิตประจำวัน ทว่าเมื่อการพิชิตดินแดนรูทีเนียเริ่มขึ้นในรัชกาลของ[[Mindaugas|พระเจ้ามินกัวดาร์]]ในคริสต์ศตวรรษที่ 13 วัฒนธรรมรูทีเนียและลิทัวเนียก็ได้เริ่มผสมผสานกัน เนื่องจากในขณะนั้นภาษาลิทัวเนียไม่มีอักษรเป็นของตนเอง ภาษารูทีเนียจึงถูกนำมาใช้ในฐานะภาษาเขียนและภาษาสำหรับติดต่อราชการ [[Ruthenian language#Names in modern use|ภาษารูทีเนียอาลักษณ์]]ซึ่งเป็นภาษาที่มีรูปแบบคล้าย แต่ไม่เหมือนภาษาพูดที่ใช้โดยชาวรูทีเนียที่อาศัยอยู่ในลิทัวเนียเสียทีเดียว ถูกนำมาใช้เป็นภาษาในการบริหารราชการแผ่นดินอย่างน้อยก็ตั้งแต่รัชกาลของ[[Vytautas the Great|แกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช]]เป็นต้นมา และอาจจะมีการใช้งานมาก่อนหน้านั้นอีก สำหรับการติดต่อกับต่างประเทศ สำนักอาลักษณ์ของลิทัวเนียจะจัดทำเอกสารในสามภาษาด้วยกัน ได้แก่ ภาษาละตินสำหรับติดต่อกับชาติตะวันตก ภาษาเยอรมันสำหรับติดต่อกับ[[คณะอัศวินทิวทอนิก]] และภาษารูทีเนียอาลักษณ์สำหรับใช้ติดต่อกับบรรดาผู้ปกครองของชาวตาตาร์และชาวสลาฟตะวันออก

[[ไฟล์:1501. Roman Catholic churches within the Grand Duchy of Lithuania, where the priests must know the Lithuanian language.svg|thumb|175px|ในพระราชหัตถเลขาถึง[[Albertas I Taboras|อัลเบอร์ทราส ทาบอราส]] บิชอปแห่งวิลนีอัส ลงวันที่ 18 กันยายน ค.ศ. 1501 [[Alexander Jagiellon|แกรนด์ดยุกอาแล็กซันแดร์ ยาเกียแยววอ]]ทรงมีพระดำรัสสั่งให้นักบวชโรมันคาทอลิกในโบสถ์ 28 แห่งที่แสดงในแผนที่นี้ต้องรู้ภาษาลิทัวเนีย]]
ภาษาลิทัวเนียยังคงมีการใช้งานในราชสำนักไปจนถึงช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 อีกภาษาหนึ่งที่มีการใช้งานคือภาษารูทีเนีย ต่อมา ทั้งสองภาษาได้ถูกแทนที่ด้วยภาษาโปแลนด์ วัฒนธรรมรูทีเนียมีอิทธิพลเด่นในราชสำนักของ[[Gediminids|ราชวงศ์กีดีมีนาส]]มาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 14 โดยเฉพาะในบรรดาเจ้านายที่ไปกินเมืองในดินแดนของรูทีเนีย มีความเป็นไปได้สูงมากที่[[พระเจ้าววาดึสวัฟที่ 2 ยากีแยววอแห่งโปแลนด์|แกรนด์ดยุกยอกายลา]]จะเป็นผู้รู้สองภาษา คือ ทรงทราบและสามารถตรัสได้ทั้งภาษารูทีเนียและลิทัวเนีย โดยในภาษาหลังนี้จะตรัสใน[[Samogitian language|สำเนียงซาโมกิเทีย]] ภาษาลิทัวเนียยังคงมีการใช้งานอย่างมากในราชสำนักของ[[Casimir IV Jagiellon|แกรนด์ดยุกกาชีมีแยช]] ผู้ทรงศึกษาภาษานี้หลังทรงได้ขึ้นปกครองแกรนด์ดัชชีใน ค.ศ. 1444. หลังพระองค์ทรงขึ้นครองราชบัลลังก์โปแลนด์ใน ค.ศ. 1447 ทำให้ราชสำนักลิทัวเนียถูกยุบลง (มีการตั้งราชสำนักแยกต่างหากอีกครั้งระหว่าง ค.ศ. 1492–1496 และ ค.ศ. 1544–1548 แต่ท้ายสุดก็กลับไปรวมกับโปแลนด์เสมอ) ขุนนางลิทัวเนียและรูทีเนียจำนวนมากจึงตามเสด็จพระองค์ไปยังราชสำนักโปแลนด์ในนครกรากุฟ ขุนนางเหล่านี้ค่อย ๆ เรียนรู้ภาษาโปแลนด์เมื่อเวลาผ่านไป แกรนด์ดยุกกาชีมีแยชทรงเป็นแกรนด์ดยุกแห่งลิทัวเนียพระองค์สุดท้ายที่สามารถตรัสภาษาลิทัวเนียได้ ตั้งแต่ ค.ศ. 1500 เป็นต้นมา ชนชั้นปกครองของลิทัวเนียก็รับเอาภาษาโปแลนด์ไปใช้อย่างรวดเร็ว

ไม่นานนัก กระบวนการเปลี่ยนผ่านจากภาษารูทีเนียสู่ภาษาโปแลนด์ก็เริ่มปรากฏขึ้น โดยพวกแรกที่ทำการเรียกร้องก็ได้แก่บรรดาขุนนางในภูมิภาค[[Podlachia|ปอดลาแช]] ผู้รับเอากฎหมายโปแลนด์ไปใช้ตั้งแต่ช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1440 เป็นอย่างน้อย และได้ทำการเรียกร้องให้เอกสารราชการเปลี่ยนมาเขียนในภาษาโปแลนด์มาตั้งแต่นั้น เพราะพวกเขาไม่สามารถอ่านเขียนภาษารูทีเนียได้เหมือนแต่ก่อน การปฏิรูปการปกครองในช่วง ค.ศ. 1564 ถึง 1566 ทำให้มีการมีการตั้ง[[Sejmik|แซย์มิค]] (สภาท้องถิ่น) ศาลพิจารณาคดีที่ดิน และศาลอุธรณ์ประจำท้องถิ่นต่าง ๆ ตามแบบโปแลนด์ การปฏิรูปนี้มีผลทำให้ภาษาโปแลนด์ไหลทะลักเข้าสู่ลิทัวเนีย [[Statute of Lithuania#First and Second Statutes|ประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่หนึ่ง]] ซึ่งถือเป็นการรวบรวมข้อกฎหมายของลิทัวเนียขึ้นเป็นลายลักษณ์อักษรครั้งแรกนั้น เดิมตีพิมพ์เป็นภาษารูทีเนียอาลักษณ์ใน ค.ศ. 1529 และในไม่ช้าก็ถูกแปลเป็นภาษาละตินกับโปแลนด์ใน ค.ศ. 1530 และ ค.ศ. 1532 ตามลำดับ แม้ [[Lew Sapieha|ลิว ซาแปฮา]] ผู้ดำรงตำแหน่ง[[Grand Chancellor of Lithuania|อัครมหาเสนาบดีแห่งลิทัวเนีย]]จะได้ระบุไว้ในคำนำ[[Statutes of Lithuania#Third Statute|ประมวลตัวบทกฎหมายลิทัวเนีย ฉบับที่สาม]]ซึ่งตีพิมพ์ใน ค.ศ. 1588 ว่าเอกสารราชการทั้งหมดของลิทัวเนียจะต้องจัดทำในภาษารูทีเนียเท่านั้น กระนั้นก็ปรากฏว่าเมื่อฉบับแปลภาษาโปแลนด์ของประมวลตัวบทกฎหมายนี้ถูกเผยแพร่ออกไปใน ค.ศ. 1614 ก็มิได้มีการจัดพิมพ์ในภาษารูทีเนียอีกเลย ภาษาโปแลนด์เริ่มถูกใช้งานในเอกสารราชการมากขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังเหตุการณ์สหภาพลูบลิน ท้ายที่สุดใน ค.ศ. 1697 สภาเซย์ม (รัฐสภา) แห่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ก็ได้รับรองให้ภาษาโปแลนด์เป็นภาษาสำหรับใช้บริหารราชการแต่เพียงภาษาเดียวในลิทัวเนีย เพื่อสร้างความเท่าเทียมทางกฎหมายกันระหว่างโปแลนด์กับลิทัวเนีย กระนั้นภาษารูทีเนียก็ยังมีการใช้งานในเอกสารราชการอยู่บ้างไปจนถึงช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 18

[[ไฟล์:Old Lithuanian texts. Order of Ladislaus IV Vasa forbiding hunting in neighouring Prussia, 1639.jpg|thumb|175px|พระราชกฤษฎีกาของ[[พระเจ้าววาดึสวัฟที่ 4 วาซา]]ลงวันที่ 22 มีนาคม ค.ศ. 1639 ประกาศห้ามมิให้ข้าแผ่นดินโปแลนด์–ลิทัวเนียกระทำการล่าสัตว์ในท้องที่[[ดัชชีปรัสเซีย]] พระราชกฤษฎีกาฉบับนี้ได้รับการแปลเป็นภาษาลิทัวเนียเก่าที่สำนักอาลักษณ์ปรัสเซีย]]
หลังการเข้ารับคริสต์ศาสนาของลิทัวเนีย ภาษาละติน ซึ่งเป็นภาษาหลักในแวดวงการประพันธ์และการศึกษาของยุโรปตะวันตกก็ได้แพร่หลายเข้าสู่ลิทัวเนียในฐานะภาษาสำหรับใช้ในงานเอกสาร ภาษาละตินถือเป็นภาษาที่สองของสำนักอาลักษณ์ลิทัวเนียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึง 16 แม้ภาษาดังกล่าวจะพบการใช้งานในการบริหารราชการแผ่นดินน้อยกว่าเมื่อเทียบกับภาษารูทีเนียก็ตาม ความสำคัญของภาษาละตินทวีเพิ่มขึ้นในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 15 อันเนื่องมาจากการแพร่หลายของ[[Palemonids|ตำนานราชวงศ์พาแลมอนิด]]ซึ่งเชื่อมโยงต้นกำเนิดของชนชั้นขุนนางลิทัวเนียกับสายเลือดโรมัน และการตั้งข้อสังเกตถึงความใกล้เคียงระหว่างภาษาละตินและลิทัวเนีย จึงทำให้มีปัญญาชนบางกลุ่มในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 เรียกร้องให้มีการนำภาษาละตินซึ่งเป็นภาษา "ดั้งเดิม" ของชาวลิทัวเนียมาใช้แทนภาษารูทีเนีย

แม้จะเริ่มมีการนำอักษรละตินมาใช้เขียนภาษาลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ภาษาลิทัวเนียก็มิได้ถูกใช้เป็นภาษาสำหรับเขียนเอกสารราชการของแกรนด์ดัชชีจนกระทั้งช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ซึ่งต่างจาก[[ดัชชีปรัสเซีย]]ที่อยู่ใกล้เคียงที่มีการออกเอกสารราชการเป็นภาษาลิทัวเนีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเอกสารที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับข้าแผ่นดินที่เป็นชาวลิทัวเนีย การจัดทำเอกสารเป็นภาษาลิทัวเนียของปรัสเซียเริ่มมีมาตั้งแต่ช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 สำนักอาลักษณ์ปรัสเซียยังได้ทำการแปลพระราชกฤษฎีกาของ[[พระเจ้าววาดึสวัฟที่ 4 วาซา]]ที่ออกใน ค.ศ. 1639 และ ค.ศ. 1641 เป็นภาษาท้องถิ่นจากต้นฉบับภาษาละตินที่จัดทำโดยสำนักอาลักษณ์หลวงโปแลนด์ พระราชกฤษฎีกาทั้งสองฉบับมีเนื้อหาเป็นการสั่งห้ามมิให้ข้าแผ่นดิน[[เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย|โปแลนด์–ลิทัวเนีย]]ของพระองค์เดินทางไปยังปรัสเซีย ซึ่งในขณะนั้นมีสถานะเป็นดินแดนสวามิภักดิ์ (Fief) ของโปแลนด์อยู่ เอกสารราชการชิ้นแรกที่ออกเป็นภาษาลิทัวเนียภายในท้องที่ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย คือ [[รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม ค.ศ. 1791|รัฐธรรมนูญ 3 พฤษภาคม]]ซึ่งเป็นการแปลจากต้นฉบับภาษาโปแลนด์อีกทอดหนึ่ง และถูกเผยแพร่ใน ค.ศ. 1791 หลังจากนั้นก็มีการเผยแพร่เอกสารในภาษาลิทัวเนียเป็นจำนวนมากระหว่าง[[Kościuszko Uprising|การลุกฮือกอชชุชกอ]] แม้ภาษาลิทัวเนียจะไม่ได้ถูกใช้เป็นภาษาเขียนในทางราชการ แต่ภาษาลิทัวเนียก็ถูกใช้โดยเจ้าหน้าที่การปกครองและข้าราชการในฐานะภาษาพูด โดยเฉพาะในเวลาที่ต้องการสื่อสารกับประชากรที่ไม่สามารถพูดภาษาอื่น ๆ ได้ ตัวอย่าง อาทิ กฎบัตรของนครวิลนีอัส ลงวันที่ 18 พฤศจิกายน ค.ศ. 1551 ประกาศให้หมายเรียกของศาลและการประกาศคำตัดสินคดีความจะต้องทำในภาษาโปแลนด์ รูทีเนีย และลิทัวเนีย นอกจากนี้ยังพบการออกกฎบัตรที่มีเนื้อหาคล้ายกันนี้ในเมืองเกานัสเมื่อ ค.ศ. 1540 ด้วย

== ประชากรศาสตร์ ==

ใน ค.ศ. 1260 ประชากรส่วนใหญ่ (ร้อยละ 68 จากประชากรทั้งหมดโดยประมาณที่สี่แสนคน) ของ[[ดัชชีลิทัวเนีย]]เป็นชาวลิทัวเนีย เมื่อถึง ค.ศ. 1340 อัตรานี้ก็ลดลงเหลือเพียงร้อยละ 30 ซึ่งเป็นผลจากการที่ลิทัวเนียผนวกเอาดินแดนของ[[Ruthenia|รูทีเนีย]] 
เมื่อถึงช่วงเวลาที่ลิทัวเนียตีได้ดินแดนจำนวนมากของ[[จักรวรรดิรุสเคียฟ|ชนรุส]] ซึ่งเริ่มขึ้นในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 13 ต่อไปจนถึงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 14 อาณาเขตของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียก็ขยายใหญ่ถึงจนมีพื้นที่ประมาณแปดแสนถึงเก้าแสนสามหมื่นตารางกิโลเมตร ในอัตรานี้ มีประชากรเพียงร้อยละ 10 ถึง 14 เท่านั้นที่เป็นชาวลิทัวเนีย

ในวันที่ 6 พฤษภาคม ค.ศ. 1434 [[Sigismund Kęstutaitis|แกรนด์ดยุกซิกิสมุนด์ เคสตูตาอีตริส]]ทรงออกเอกสารพระราชทานสิทธิให้แก่[[Lithuanian nobility|ขุนนางลิทัวเนีย]]ที่นับถือศาสนาคริสต์นิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ให้มีอภิสิทธิ์เท่ากับขุนนางที่นับถือนิกายคาทอลิก การพระราชทานสิทธินี้เป็นไปเพื่อจูงใจ[[Ruthenian nobility|ขุนนางชาวสลาฟ]]ที่อาศัยอยู่ในทางตะวันออกของแกรนด์ดัชชีและสนับสนุน[[Švitrigaila|อดีตแกรนด์ดยุกซวีตรีกาอีลา]]ให้หันมาสวามิภักดิ์ต่อพระองค์แทน

มีการประมาณการว่า เมื่อคำนวนรวมประชากรทั้งหมดในอาณาเขตของโปแลนด์และลิทัวเนียใน ค.ศ. 1493 แล้วจะอยู่ที่ 7.5 ล้านคน หากแบ่งย่อยไปตามชาติพันธ์ุแล้ว จะมีประชากร[[Ruthenians|ชาวรูทีเนีย]] (คือ[[ชาวเบลารุส]]และ[[ชาวยูเครน]]) อยู่ที่ 3.75 ล้านคน ชาวโปแลนด์ที่ 3.25 ล้านคน และชาวลิทัวเนียอยู่ที่ 5 แสนคน หลังเหตุการณ์[[Union of Lublin|สหภาพลูบลิน]]ใน ค.ศ. 1569 ดินแดนจำนวนมากของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียถูกโอนไปขึ้นต่อราชบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรโปแลนด์

จากการวิเคราะห์ทะเบียนภาษีประจำปี 1572 ปรากฏว่าดินแดน[[Lithuania proper|ลิทัวเนียใหญ่]]มีผู้อยู่อาศัยคิดเป็นแปดแสนห้าหมื่นราย ในจำนวนนี้มีหกแสนแปดหมื่นรายที่เป็นชาวลิทัวเนีย

ในช่วงกลางถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 17 แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้รับความเสียหายเชิงโครงสร้างและสูญเสียประชากรไปเป็นจำนวนมากจากการรุกรานของรัสเซียและสวีเดน ซึ่งรวมถึงประชากรชาติพันธุ์ลิทัวเนียใน[[Vilnius voivodeship|บริเวณโดยรอบกรุงวิลนีอัส]] นอกไปจากความเสียหายเชิงโครงสร้างทางสังคมแล้ว สัดส่วนประชากรรูทีเนียยังลดลงอย่างมีนัยยะสำคัญจากการเสียดินแดนให้แก่[[จักรวรรดิรัสเซีย]] เมื่อถึง ค.ศ. 1770 ลิทัวเนียก็มีประชากรทั้งหมดเหลือเพียง 4.84 ล้านคนในอาณาเขตที่ลดเหลือราวสามร้อยยี่สิบตารางกิโลเมตร โดยประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวรูทีเนีย และที่เหลืออีก 1.39 ล้านคน (คิดเป็นจำนวนร้อยละ 29 จากจำนวนประชากรทั้งหมด) เป็นประชากรชาติพันธ์ุลิทัวเนีย ประชากรของลิทัวเนียยังคงลดลงอย่างต่อเนื่องในอีกสองทศวรรษให้หลัง อันเป็นผลมาจาก[[การแบ่งโปแลนด์|การแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย]]

== สิ่งสืบเนื่อง ==
[[ไฟล์:CATECHISMVSA PRAsty Szadei (in Lithuanian language) by Martynas Mažvydas, published in Königsberg, 1547 (cropped).jpg|thumb|upright|หนังสือ *ปุจฉา-วิสัชนา คำสอนแบบเรียบง่าย* โดย[[Martynas Mažvydas|มาร์ตีนัส มาชวิดัส]] นับเป็นงานเขียน[[ภาษาลิทัวเนีย]]ชิ้นแรกที่ได้รับการตีพิมพ์]]
[[ชาวปรัสเซียเก่า|ชนปรัสเซีย]] (เป็นกลุ่มย่อยหนึ่งของ[[Balts|เผ่าชนบอลติก]]) ตกเป็นเป้าการขยายดินแดนของโปแลนด์ การขยายดินแดนดังกล่าวไม่ค่อยจะสำเร็จตามเป้าประสงค์นัก ทำให้[[Konrad I of Masovia|ดยุกค็อนราทที่ 1 แห่งมาโซเวีย]]ทรงเชิญ[[คณะอัศวินทิวทอนิก]]ให้มาตั้งฐานปฎิบัติการใกล้กับถิ่นของชนปรัสเซีย ความขัดแย้งระหว่างชาวปรัสเซียเก่าและคณะอัศวินทิวทอนิกทำให้ชนลิทัวเนียที่อยู่ไกลออกไปมีเวลารวมตัวกันเป็นปึกแผ่น เนื่องด้วยความที่มีศัตรูที่แข็งแกร่งอยู่รายล้อมทางทิศเหนือและใต้ ทำให้รัฐลิทัวเนียที่พึ่งตั้งขึ้นนี้มุ่งให้ความสนใจทั้งในด้านการทูตและการทหารต่อการขยายดินแดนไปทางตะวันออกมากกว่า

ดินแดนที่หลงเหลือของอดีตราชอาณาจักรรูทีเนียถูกพิชิตโดยลิทัวเนียในคริสต์ศตวรรษที่ 14 ในขณะที่บางดินแดนอื่น ๆ ที่อยู่ในอาณาเขตของประเทศยูเครนในปัจจุบันเข้าเป็นส่วนหนึ่งของลิทัวเนียในภายหลังในฐานะเมืองขึ้น การที่ชาวสลาฟตะวันออกในพื้นที่อดีตราชอาณาจักรรูทีเนียตกอยู่ใต้อำนาจการปกครองของสองอาณาจักรเพื่อนบ้านอย่างโปแลนด์และลิทัวเนีย ก่อให้เกิดพัฒนาการที่แตกต่างกันที่ส่งผลมาจนถึงทุกวันนี้ แม้ดินแดนเหล่านี้จะมีธรรมเนียมวิถีปฏิบัติที่แตกต่างกันบ้างเมื่อครั้งยังอยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิรุสเคียฟ การที่ลิทัวเนียผนวกพื้นที่ส่วนมากของรูทีเนียใต้และตะวันตกเป็นปัจจัยที่ทำให้ชาติพันธ์ยูเครน เบลารุส และรัสเซียแยกจากกันจนก่อเกิดอัตลักษณ์ของตนเองในที่สุด แกรนด์ดยุกสี่พระองค์ของลิทัวเนียยังได้ไปปรากฏใน[[Millennium of Russia|อนุสาวรีย์ครบรอบสหัสวรรษของรัสเซีย]]ด้วย

ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 มุมมองเชิงจินตนิยมต่อประวัติศาสตร์ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียได้กลายเป็นแรงบันดาลใจให้กับ[[Lithuanian National Revival|ขบวนการฟื้นฟูชาติลิทัวเนีย]]และ[[Belarusian national revival|ขบวนการฟื้นฟูชาติเบลารุส]] นอกจากนี้ยังมีบทบาทสําคัญต่อ[[Romanticism in Poland|แนวคิดจินตนิยมในโปแลนด์]]

แม้ตลอดช่วงเวลาส่วนของประวัติศาสตร์ลิทัวเนียจะมีสถานะเป็นแกรนด์ดัชชี กระนั้นลิทัวเนียก็เคยมีสถานะเป็นราชอาณาจักรเป็นช่วงเวลาสั้น ๆ ภายใต้การปกครองของ[[Mindaugas|พระเจ้ามินกัวดาร์]] ผู้ได้รับการราชาภิเษกโดยพระอนุญาตของ[[สมเด็จพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่ 4]] ใน ค.ศ. 1253 [[Vytenis|แกรนด์ดยุกวีเตนิส]] [[Gediminas|กีดีมีนาส]] และ[[Vytautas the Great|วีเทาตัสมหาราช]]เองก็ทรงใช้พระราชอิสริยยศว่าพระมหากษัตริย์เช่นกัน แม้จะทรงไม่ได้รับการยอมรับจากพระสันตะปาปาก็ตาม ช่วงปลาย[[สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง]]ใน ค.ศ. 1918 มีความพยายามที่จะ[[ราชอาณาจักรลิทัวเนีย (ค.ศ. 1918)|สถาปนาราชอาณาจักรขึ้นใหม่]]โดยมีการกราบบังคมทูลเชิญ[[Wilhelm Karl, Duke of Urach|เจ้าชายวิลเฮ็ลม์ คาร์ลแห่งอูลรัช]]เป็นพระมหากษัตริย์ลิทัวเนีย พระองค์ทรงได้รับการเฉลิมพระปรมาภิไธยใหม่ว่าพระเจ้ามินกัวดาร์ที่ 2 แต่ความพ่ายแพ้ของ[[ฝ่ายมหาอำนาจกลาง]]ทำให้แผนการนี้ถูกล้มเลิกไป

ช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ความทรงจำเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เชิงพหุชนชาติของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียถูกรื้อฟื้นขึ้นมาโดยสมาชิกของ[[Krajowcy|ขบวนการกรายอฟท์ซี]] อาทิ [[Ludwik Abramowicz (1879–1939)|ลุดวิก เอบรามโมวิกซ์]] [[Konstancja Skirmuntt|กอนสตันต์เซีย ชกิมุทด์ท]] [[Michał Pius Römer|มีเคา ปิอุส รือเมอร์]] [[Juozapas Albinas Herbačiauskas|จัวซาพาส อัลบินาซ เฮอร์บาเซียร์อูคาส]] [[Józef Mackiewicz|ยูแซฟ มาเคอร์วิช]]และ[[Stanisław Mackiewicz|สตาญิสวัฟ มาเคอร์วิช]] ความรู้สึกนี้ยังได้รับการถ่ายทอดออกมาในรูปแบบบทกวีโดย[[Czesław Miłosz|เชอร์สวัฟ มิลอสซ์]]

[[ไฟล์:Battle of Grunwald 2010 (06).jpg|thumb|right|ทหารลิทัวเนียสมัยกลางใน[[Historical reenactment|การจำลองประวัติศาสตร์]]ของ[[ยุทธการที่กรุนวอลด์]] เมื่อปี 2010]]
[[Act of Independence of Lithuania|รัฐบัญญัติประกาศอิสรภาพลิทัวเนีย]]ที่ลงนามโดยที่ประชุม[[Council of Lithuania|สภาแห่งลิทัวเนีย]]ในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1918 มีใจความว่า "สภาแห่งลิทัวเนีย ในฐานะผู้แทนแต่เพียงหนึ่งเดียวของชาติลิทัวเนีย บนพื้นฐานแห่งสิทธิ[[การกำหนดการปกครองด้วยตนเอง|การกำหนดการปกครองด้วยตนเองของประชาชาติทั้งหลาย]]และยึดตามมติของ[[Vilnius Conference|การประชุมวิลนีอัส]]ระหว่างวันที่ 18–23 กันยายน ค.ศ. 1917 ขอประกาศให้มีการฟื้นฟูอิสรภาพของรัฐลิทัวเนียอันตั้งอยู่บนหลักการประชาธิปไตย โดยมีวิลนีอัสเป็นเมืองหลวง และประกาศยุติพันธะพันธะระหว่างรัฐทั้งหลายที่ได้ผูกรัฐนี้เข้าไว้กับบรรดาชาติอื่น ๆ" ใน[[คำปรารภ]]ของ[[รัฐธรรมนูญลิทัวเนีย]]ฉบับปัจจุบันที่ประกาศใช้หลังจาก[[การลงประชามติรัฐธรรมนูญลิทัวเนีย ค.ศ. 1992]] มีเนื้อหาที่เน้นย้ำถึงความต่อเนื่อง (Continuity) ของรัฐลิทัวเนียด้วย

[[Litvinism|แนวคิดลิทวิน]] ซึ่งเป็นทฤษฎี[[ประวัติศาสตร์เทียม]]ที่กล่าวว่าชาวเบลารุสเป็น "ทายาทที่แท้จริง" ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนียเริ่มปรากฏขึ้นในช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1990 และมีผู้ให้ความเชื่อถือทฤษฎีนี้อยู่พอสมควรในประเทศเบลารุส รวมไปถึงประธานาธิบดี[[อาเลียกซันดร์ ลูกาแชนกา]]

สโมสรกีฬาชื่อดังของลิทัวเนียอย่าง [[บีซี ชัลกิริส]] และ[[เอฟเค ชัลกิริส]] รวมถึง[[สนามกีฬาชัลกิริสอารีนา]] ซึ่งเป็นสนามกีฬาในร่มที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศลิทัวเนีย ล้วนได้รับการตั้งชื่อตาม[[ยุทธการที่กรุนวอลด์]]หรือในประเทศลิทัวเรียกว่า "ยุทธการที่ชัลกิริส" (; [[การทับศัพท์|ทับศัพท์]]: ) ทั้งสิ้น

ตามมาตราที่ 10 ของ *กฎหมายว่าด้วยธงราชการและธงอื่น ๆ ของสาธารณรัฐลิทัวเนีย* () ที่ผ่านการพิจารณาและถูกประกาศใช้เป็นกฎหมายโดย[[รัฐสภาลิทัวเนีย]] ได้ระบุให้[[ธงชาติลิทัวเนีย#ธงราชการทางประวัติศาสตร์|ธงราชการทางประวัติศาสตร์ของลิทัวเนีย]] (มีลักษณะเป็นรูปอัศวินขี่ม้าบนพื้นสีแดง สามารถสืบย้อนหลักฐานการใช้งานไปได้ไกลถึงรัชกาลของ[[Vytautas the Great|แกรนด์ดยุกวีเทาตัสมหาราช]]) จะต้องถูกชักขึ้นเหนืออาคารสำคัญของรัฐบาลเสมอ (อาทิ [[Seimas Palace|ทำเนียบรัฐสภา]] อาคารของ[[รัฐบาลลิทัวเนีย]]และที่ตั้งของ[[รัฐบาลลิทัวเนีย#กระทรวง|กระทรวง]] ที่ทำการของ[[สภาเทศบาล]]หรือ[[ศาล]]) และสถานที่ที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ (อาทิ [[Trakai Island Castle|ปราสาทเกาะตราไก]]และ[[Palace of the Grand Dukes of Lithuania|วังแกรนด์ดยุกลิทัวเนีย]]) นอกจากนี้ยังกำหนดให้ชักขึ้นในเมือง[[Kernavė|เคอร์เนฟ]] ราชธานีสมัยกลางของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย และในที่ตั้งของ[[Senieji Trakai Castle|ปราสาทเซนีเยย์ ตราไก]]ด้วย

== ดูเพิ่ม ==


== เชิงอรรถ ==
	

== อ้างอิง ==


== บรรณานุกรม ==
* [https://orda.of.by/.lib/vkl/t1/1 Grand Duchy of Lithuania: Encyclopedia in Three Volumes, Vol. I], 2nd ed., 2007. 688 pages, illustrated, 
* [https://orda.of.by/.lib/vkl/t2/0 Grand Duchy of Lithuania: Encyclopedia in Three Volumes, Vol. II], 2nd ed., 2007. 792 pages, illustrated, 
* [https://orda.of.by/.lib/vkl/t3 Grand Duchy of Lithuania: Encyclopedia in Three Volumes, Vol. III], 2010. 696 pages, illustrated, 
* [[Norman Davies]]. *God's Playground*. [[Columbia University Press|สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย]]; 2nd ed., (2002), .
* Alan V. Murray. *Crusade and Conversion on the Baltic Frontier 1150–1500* (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series). [[Routledge|เราต์ลิดจ์]], 2001. .
* Alan V. Murray. *The Clash of Cultures on the Medieval Baltic Frontier* [[Routledge|เราต์ลิดจ์]], 2016. .
* Zenonas Norkus. *An Unproclaimed Empire: The Grand Duchy of Lithuania: From the Viewpoint of Comparative Historical Sociology of Empires*, [[Routledge|เราต์ลิดจ์]], 2017, 426 p. .
* A. Dubonis, D. Antanavičius, R. Ragauskiene, R. Šmigelskytė-Štukienė. *The Lithuanian Metrica : History and Research*. [[Academic Studies Press|สำนักพิมพ์อคาเดมิกสตัดดีส์]]. Brighton & United States, 2020. 
* Jūratė Kiaupienė. *Between Rome and Byzantium: The Golden Age of the Grand Duchy of Lithuania's Political Culture. Second half of the fifteenth century to first half of the seventeenth century*. [[Academic Studies Press|สำนักพิมพ์อคาเดมิกสตัดดีส์]]. Brighton & United States, 2020. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Young, Francis (2024). *Poetry and Nation-Building in the Grand Duchy of Lithuania'', Arc Humanities Press. 

## แหล่งข้อมูลอื่น

* ประวัติศาสตร์ของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย 
* แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย ค.ศ. 1253–1795 โดยเชอรีล เรนชอว์ 
* แกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย 
* แผนที่เขตการปกครองของแกรนด์ดัชชีลิทัวเนีย 
* รัฐลิทัวเนีย-รูทีเนีย ที่สารานุกรมยูเครน 
* แกรนด์ดัชชีลิทัวเนียในการทบทวนประวัติศาสตร์เชิงเปรียบเทียบทางสังคมวิทยาของจักรวรรดิ โดยเซโนนาส นอร์คุส 


หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยกลางของประเทศลิทัวเนีย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยกลางของประเทศเบลารุส
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยกลางของประเทศยูเครน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยกลางของประเทศโปแลนด์
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยกลางของประเทศรัสเซีย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ตอนต้นของประเทศลิทัวเนีย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ตอนต้นของประเทศเบลารุส
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ตอนต้นของประเทศยูเครน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ตอนต้นของประเทศโปแลนด์
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ตอนต้นของประเทศรัสเซีย
ลิทัวเนีย
หมวดหมู่:สหราชอาณาจักรโปแลนด์-ลิทัวเนีย
หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย
หมวดหมู่:ก่อตั้งในทวีปยุโรปในปี พ.ศ. 1779
หมวดหมู่:สิ้นสุดในทวีปยุโรปในปี พ.ศ. 2338
หมวดหมู่:สิ้นสุดในเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียในปี พ.ศ. 2338
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่ก่อตั้งในคริสต์ศตวรรษที่ 13
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่สิ้นสุดในคริสต์ศตวรรษที่ 18
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพ
หมวดหมู่:ราชาธิปไตยในอดีตของทวีปยุโรป