พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ

**พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ** (; *นโรตฺฎม สีหนุ* ออกเสียง *โนโรด็อม สีหนุ* ประสูติ: 31 ตุลาคม ค.ศ. 1922 – สวรรคต 15 ตุลาคม ค.ศ. 2012) ทรงเป็นทั้งพระมหากษัตริย์กัมพูชา ประมุขแห่งรัฐ และนายกรัฐมนตรีกัมพูชา ได้รับการขนานนามว่า “สมเด็จเอื๊อ” หรือ “พระบิดาแห่งชาติ” ตลอดพระชนม์ชีพของพระองค์ กัมพูชาได้ผ่านการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองการปกครองหลายยุคสมัย ตั้งแต่การตกอยู่ใต้อาณานิคมของฝรั่งเศส (จนถึง ค.ศ. 1953), การเป็นรัฐหุ่นเชิดของญี่ปุ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง (ค.ศ. 1945) การเป็นราชอาณาจักรเอกราช (ค.ศ. 1953–1970), สาธารณรัฐ (ค.ศ. 1970–1975), ระบอบเขมรแดง (ค.ศ. 1975–1979), ระบอบคอมมิวนิสต์จากการสนับสนุนของเวียดนาม (ค.ศ. 1979–1989), ช่วงเปลี่ยนผ่าน (ค.ศ. 1989–1993) จนกระทั่งกลับมาเป็นราชอาณาจักรในยุคใหม่อีกครั้งตั้งแต่ ค.ศ. 1993 พระองค์ทรงเป็นผู้นำสูงสุดของกัมพูชาอย่างแท้จริงตั้งแต่ได้รับเอกราชในปี 1953 จนกระทั่งถูกรัฐสภาถอดถอนในปี 1970

พระองค์ทรงเป็นพระโอรสเพียงพระองค์เดียวของพระบาทสมเด็จพระนโรดม สุรามฤต และ สมเด็จพระมหากษัตริยานี สีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ กุสุมะ นารีรัตน์ สิรีวัฒนา พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ เมื่อพระบรมอัยกาสวรรคตในปี 1941 พระองค์จึงขึ้นครองราชย์ท่ามกลางการปกครองของฝรั่งเศส ภายหลังการยึดครองของญี่ปุ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ทรงมีบทบาทสำคัญในการนำพากัมพูชาไปสู่เอกราชจากฝรั่งเศสในปี 1953 ต่อมาในปี 1955 พระองค์สละราชสมบัติเพื่อเข้าสู่เวทีการเมืองโดยตรง โดยมีพระบิดาขึ้นครองราชย์แทน ได้รับพระยศใหม่เป็น "สมเด็จพระอุปโยราช" (นิยมเรียกว่าสมเด็จสีหนุ) และทรงก่อตั้งพรรค “สังคมราษฎรนิยม” (Sangkum) ซึ่งได้รับชัยชนะในการเลือกตั้งทั่วไป และดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีโดยปกครองประเทศในลักษณะรัฐพรรคการเมืองเดียว พร้อมทั้งควบคุมและปราบปรามฝ่ายตรงข้ามอย่างเด็ดขาด ต่อมาเมื่อพระบรมชนกนาถสวรรคตในปี 1960 พระองค์ทรงรับตำแหน่ง “ประมุขแห่งรัฐ” ในช่วงเวลาดังกล่าว พระองค์สร้างความเป็นหนึ่งเดียวของคนในชาติในช่วงที่กัมพูชากำลังแสวงหาเอกราชจากฝรั่งเศส ด้วยการเชื่อมโยงขนบขอมกับกระแสชาตินิยม ทำให้สถาบันกษัตริย์กลายเป็นศูนย์กลางที่ประชาชนยึดถือ การได้รับเอกราชในปี 1953 ผ่านการเจรจาอย่างเป็นขั้นเป็นตอน มิใช่ผ่านการใช้กำลัง แสดงถึงทักษะทางการเมืองและการทูตที่โดดเด่น

ในช่วงสงครามเวียดนาม แม้สมเด็จสีหนุประกาศวางตัวเป็นกลางในเวทีระหว่างประเทศ แต่ในทางปฏิบัติพระองค์มีความใกล้ชิดกับฝ่ายคอมมิวนิสต์ พระองค์ประเมินว่าเวียดนามเหนือมีโอกาสชนะสูง จึงยุติการขอรับความช่วยเหลือจากสหรัฐ และยกระดับความสัมพันธ์กับจีนและสหภาพโซเวียต โดยยอมให้เวียดนามเหนือใช้แผ่นดินกัมพูชาเป็นเส้นทางลำเลียงอาวุธ แลกกับความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจและคำมั่นว่าจะไม่รุกรานกัมพูชา แต่แม้ว่าสีหนุประเมินผลลัพธ์ของสงครามเวียดนามได้ถูกต้อง แต่ในขั้นนี้ กองกำลังเวียดกงกลับไม่ใช้กัมพูชาเป็นแค่เส้นทางลำเลียงอาวุธ แต่ยังตั้งฐานปฏิบัติการในพื้นที่ของกัมพูชา ทำให้ชาวกัมพูชาไม่พอใจและเดินขบวนต่อต้านเวียดนามเหนือ สถานการณ์ทำให้พระองค์สูญเสียอิทธิพลในสภาซึ่งเต็มไปด้วยฝ่ายขวา จนกระทั่งเกิดรัฐประหารในปี 1970 ในขณะที่สีหนุเสด็จเยือนฝรั่งเศสก็ถูกสภาลงมติถอดถอน กัมพูชาตกอยู่ใต้อำนาจของลอน นอลซึ่งให้การสนับสนุนสหรัฐ พระองค์จึงลี้ภัยไปยังจีนและเกาหลีเหนือ และจัดตั้งรัฐบาลพลัดถิ่น รวมถึงสนับสนุนการต่อต้านรัฐบาลใหม่ โดยสนับสนุนกลุ่มเขมรแดงในช่วงสงครามกลางเมืองกัมพูชาอย่างเปิดเผย ภายหลังเขมรแดงยึดอำนาจใน ค.ศ. 1975 พระองค์เสด็จกลับมาในฐานะประมุขแห่งรัฐเชิงสัญลักษณ์ แต่อำนาจที่แท้จริงอยู่ในมือพล พต ซึ่งก่อการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ผู้คนกว่า 2 ล้านคน สมเด็จสีหนุรักษาชีวิตไว้ได้ด้วยอิทธิพลของจีน และความสัมพันธ์กับเขมรแดงเสื่อมลงอย่างต่อเนื่อง พระองค์ทรงลาออกในปีต่อมาก่อนจะถูกกักบริเวณภายในที่ประทับ จนกระทั่งกองทัพเวียดนามเข้ามาโค่นล้มเขมรแดงในปี 1979

ต่อมาพระองค์เสด็จลี้ภัยอีกครั้ง และในปี 1981 ทรงก่อตั้งพรรคฟุนซินเปกซึ่งเป็นกลุ่มต่อต้าน และในปีถัดมา ทรงดำรงตำแหน่งประธานรัฏฐาภิบาลผสมกัมพูชาประชาธิปไตย (CGDK) ซึ่งเป็นการรวมตัวของฝ่ายต่อต้านเวียดนามหลายกลุ่ม โดยรัฐบาลนี้ยังคงได้รับการยอมรับโดยสหประชาชาติ ทำให้พระองค์ยังคงมีสถานะเป็นผู้นำกัมพูชาในสายตานานาชาติ ในช่วงปลายทศวรรษ 1980 ได้มีความพยายามเจรจาสันติภาพระหว่างฝ่ายต่าง ๆ จนกระทั่งในปี 1990 มีการจัดตั้ง “สภาสูงสุดแห่งชาติกัมพูชา” โดยมีพระองค์เป็นประธาน และในปี 1991 ได้มีการลงนามในสนธิสัญญาสันติภาพปารีส นำไปสู่การเข้ามามีบทบาทของนานาชาติรวมถึงการจัดตั้งองค์การบริหารชั่วคราวแห่งสหประชาชาติในกัมพูชา (UNTAC) ในปีต่อมา และตามมาด้วยการเลือกตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญ ค.ศ. 1993 ภายหลังการเลือกตั้ง รัฐบาลผสมได้ถูกจัดตั้งขึ้น โดยมีพระโอรสของพระองค์คือ สมเด็จกรมพระนโรดม รณฤทธิ์ ร่วมกับฮุน เซนเป็นผู้นำ พระองค์ทรงได้รับการฟื้นฟูสถานะเป็นพระมหากษัตริย์อีกครั้ง ต่อมาในปี 2004 พระองค์ทรงสละราชสมบัติอีกครั้ง โดยกรมปรึกษาราชบัลลังก์มีมติเลือกพระโอรสอีกพระองค์ คือ พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี ขึ้นครองราชย์แทน พระองค์เสด็จสวรรคต ณ กรุงปักกิ่งในปี 2012

นอกเหนือจากบทบาททางการเมืองแล้ว พระองค์ยังทรงสนพระราชหฤทัยด้านศิลปะ โดยในช่วงปี 1941–2006 ทรงผลิตและกำกับภาพยนตร์มากกว่า 50 เรื่อง บางเรื่องทรงร่วมแสดงด้วย แม้ผลงานจะถูกวิจารณ์ในด้านคุณภาพแต่ก็สะท้อนแนวคิดชาตินิยมอย่างชัดเจน นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงประพันธ์เพลงจำนวนหนึ่งซึ่งบางบทเกี่ยวข้องกับพระชายา, ประเทศเพื่อนบ้าน และผู้นำคอมมิวนิสต์ที่ให้การสนับสนุนพระองค์ในยามลี้ภัย ในช่วงทศวรรษ 1980 พระองค์ยังทรงจัดการแสดงดนตรีสำหรับนักการทูตในนครนิวยอร์ก และทรงจัดคอนเสิร์ตภายในพระราชวังในช่วงที่ทรงกลับมาครองราชย์อีกครั้ง พระองค์ทรงเป็นบุคคลสำคัญอย่างยิ่งในประวัติศาสตร์กัมพูชายุคใหม่ โดยเฉพาะบทบาทในการนำประเทศไปสู่เอกราช อย่างไรก็ตาม พระเกียรติยศของพระองค์ก็ได้รับผลกระทบจากความเกี่ยวข้องกับเขมรแดงในช่วงทศวรรษ 1970 ซึ่งยังคงเป็นประเด็นที่ถูกถกเถียงในทางประวัติศาสตร์จนถึงปัจจุบัน

## พระราชประวัติ
พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ เสด็จพระราชสมภพเมี่อวันที่ 31 ตุลาคม ค.ศ. 1922 ที่พระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคล กรุงพนมเปญ มีพระยศแต่เดิมว่า **นักองราชวงศ์นโรดม สีหนุ** เป็นพระราชโอรสพระองค์แรกและพระองค์เดียวในพระบาทสมเด็จพระนโรดม สุรามฤต ที่พระราชสมภพแต่พระมหากษัตริยานีสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ กุสุมะนารีรัตน์เสรีวัฒนา มีพระอนุชาและขนิษฐาต่างมารดา ได้แก่ พระองค์เจ้านโรดม วิชรา, สมเด็จกรมขุนนโรดม สิริวุธ และ พระองค์เจ้านโรดม ปรียาโสภณ ที่ประสูติแต่คุณเทพกัญญาโสภา (คิม อันยิป)

พระองค์สืบเชื้อสายจากสองราชสกุล ได้แก่ ราชสกุลนโรดม กับ ราชสกุลสีสุวัตถิ์ สองราชสกุลที่ขัดแย้งกันในพระราชวงศ์ การที่พระองค์ทรงเป็นพระราชโอรสของพระบาทสมเด็จพระนโรดม สุรามฤต แห่งราชสกุลนโรดม และสมเด็จพระมหากษัตริยานีสีสุวัตถิ์ กุสุมะ นารีรัตน์ สิริวัฒนา แห่งราชสกุลสีสุวัตถิ์ นั้นทำให้พระองค์ทรงเป็นเสมือนผู้ไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระหว่างสองราชสกุลให้ยุติลงและหันมาปรองดองกัน 

สมเด็จกรมพระนโรดม สุทธารส และพระองค์เจ้านโรดม พงางาม เจ้าปู่และเจ้าย่าของพระองค์ เป็นพระราชบุตรต่างมารดาในพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร โดยเจ้าปู่ สมเด็จกรมพระนโรดม สุทธารส ประสูติแต่คุณจอมเอี่ยมบุษบา สตรีชาวไทยจากสกุลอภัยวงศ์ ส่วนเจ้าย่า พระองค์เจ้านโรดม พงางาม ประสูติแต่เจ้าจอมมารดานวล ดังนั้นพระองค์นับเป็นพระญาติชั้นที่ 2 ของพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ 6 ซึ่งทรงอุบัติในสกุลอภัยวงศ์ และพระญาติชั้นที่ 3 ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา พระราชธิดาในในรัชกาลที่ 6 ผ่านทางคุณจอมเอี่ยมบุษบา ผู้เป็นทวดของพระองค์

ส่วนเจ้าตาคือ พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ กษัตริย์รัชกาลก่อนหน้า ซึ่งเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ ส่วนพระอัยยิกาฝ่ายพระชนนีคือ นักองมจะ นโรดม กาญจนวิมาน นรลักขณเทวี พระราชนัดดาในพระบาทสมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์

## กษัตริย์ใต้อำนาจฝรั่งเศส
### เหตุแห่งการครองราชย์
หลังจากพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ เสด็จสวรรคตเมื่อปี 1941 ทางวิชีฝรั่งเศสได้คัดเลือกรัชทายาทไว้ 5 พระองค์ตามลำดับ คือ กรมพระสีสุวัตถิ์ มุนีเรศ กรมพระนโรดม สุทธารส นักองเจ้านโรดม สุรามฤต พระองค์เจ้านโรดม นรินทเดช และนักองราชวงศ์นโรดม สีหนุ

กรมพระสีสุวัตถิ์ มุนีเรศ รัชทายาทลำดับแรก และกรมพระนโรดม สุทธารส รัชทายาทลำดับสอง ค่อนข้างมีแนวคิดต่อต้านฝรั่งเศสจึงถูกตัดสิทธิ์ในการสืบราชสันตติวงศ์ ส่วนรัชทายาทลำดับที่สามนักองเจ้านโรดม สุรามฤต และพระองค์เจ้านโรดม นรินทเดช ก็ทรงถูกฝรั่งเศสข้ามลำดับเช่นเดียวกัน ฝรั่งเศสตัดสินใจมอบราชบัลลังก์ให้แก่นักองราชวงศ์นโรดม สีหนุ ในวัยเพียง 18 ปีด้วยเห็นว่าไม่มีเครือข่ายอำนาจ ขาดประสบการณ์ทางการเมือง น่าจะควบคุมพระองค์ได้ง่าย

### ครองราชย์ครั้งแรก

thumb|150px|left|พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ในพระราชพิธีราชาภิเษกปี 1941

ฝรั่งเศสถวายราชสมบัติให้แก่นักองราชวงศ์นโรดม สีหนุ ที่กำลังศึกษาที่โรงเรียนฌาส์ลูว์-โลบา (Lycée Chasseloup-Laubat) นครไซ่ง่อน นักองราชวงศ์นโรมดม สีหนุ จึงเสด็จขึ้นครองราชสมบัติครั้งแรกเมื่อเดือนกันยายน 1941 ทำให้การสืบราชสันตติวงศ์ของกัมพูชากลับมายังสายของพระบาทสมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์ หรือนักองราชาวดีอีกครั้งหนึ่ง 

ความที่พระองค์ไม่มีฐานอำนาจทางการเมือง ช่วงแรกการบริหารราชการแผ่นดินจึงอยู่ในมือของออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) เสนาบดีผู้ภักดีต่อการปกครองของฝรั่งเศส พระองค์เคยกล่าวถึงออกญาผู้นี้ว่าเป็น *"ราชาองค์น้อย ๆ อย่างแท้จริง ทรงอำนาจดุจเรสิดังสุเปริเออร์"* แต่ไม่นานนัก เขาก็พ้นจากตำแหน่งด้วยฝรั่งเศสต้องการเอาใจยุวกษัตริย์ แม้ฝรั่งเศสจะเหลือขุนนางที่ภักดีต่อตนบ้าง เช่น จวน ฮล บุตรของออกญาวังวรเวียงชัย แต่ก็ไม่ทรงอิทธิพลเท่าบิดา

### สงครามโลกครั้งที่สองและกระแสเอกราช
อย่างไรก็ตามช่วงที่พระองค์ครงราชย์นั้นเป็นช่วงที่มีการต่อต้านฝรั่งเศสและเกิดกระแสชาตินิยม แต่ฝรั่งเศสก็ยังมีความสามารถปกป้องระบบอาณานิคมของตน ดังเมื่อเกิดการประท้วงในเดือนกรกฎาคม ปี 1942 เนื่องจากการที่ฝรั่งเศสจับกุมพระภิกษุรูปหนึ่งในข้อหาวางแผนรัฐประหารโดยมิให้ลาสิกขาเสียก่อน ฝรั่งเศสจึงใช้กำลังสลายกลุ่มผู้ชุมนุมกว่าพันคนอย่างรวดเร็ว และปี 1940 ก็มีการชุมนุมเรียกร้องเอกราชที่พระตะบองนำโดยปก พอลกุณ นำไปสู่การก่อตั้งกลุ่มเขมรอิสระภายใต้การอุปภัมภ์ของรัฐบาลไทย

9 มีนาคม 1945 กองทหารญี่ปุ่นที่ยึดครองอินโดจีนมาหลายปี ได้เข้าปลดอาวุธฝรั่งเศสทั่วอินโดจีน และให้เจ้าหน้าที่ชาวฝรั่งเศสลาออกจากตำแหน่งการปกครอง รวมทั้งมีการติดอาวุธให้แก่ชาวกัมพูชา และปลุกกระแสชาตินิยมต่อต้านฝรั่งเศสมาใช้เพื่อทานการรุกของฝ่ายสัมพันธมิตรที่คาดว่าจะเกิดในปีนั้น นอกจากนี้ ญี่ปุ่นยังยุยงให้พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ประกาศเอกราชจากฝรั่งเศสและยกเลิกสนธิสัญญาและพันธะกรณีทั้งปวงที่มีต่อฝรั่งเศส ทรงประกาศให้ภาษาเขมรเป็นภาษาราชการแทนที่ฝรั่งเศส นอกจากนี้ ญี่ปุ่นผลักดันให้เซิน หง็อก ถั่ญ ขึ้นเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศกัมพูชา 

หนึ่งวันก่อนญี่ปุ่นประกาศยอมจำนน เซิน หง็อก ถั่ญ ได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรี แต่เมื่อกองทัพฝรั่งเศสกลับเข้าสู่พนมเปญในเดือนตุลาคม 1945 ฝรั่งเศสก็โมฆียกรรมการประกาศเอกราชของกัมพูชา และฟื้นฟูสถานะกัมพูชาให้เป็นอาณานิคม แต่ฝรั่งเศสยังคงให้สีหนุเป็นกษัตริย์ต่อไป เพราะมองว่าเป็นเครื่องมือทางการเมืองที่ช่วยควบคุมกัมพูชาได้ง่ายกว่า 

### กษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญฉบับแรก
เพื่อบรรเทากระแสชาตินิยมที่กำลังเติบโต ฝรั่งเศสจึงยอมให้มีสภาร่างรัฐธรรมนูญในปี 1946 และประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับแรกในปี 1947 ซึ่งเป็นครั้งแรกที่กัมพูชาจะมีสภาผู้แทนราษฎรจากการเลือกตั้ง พระราชอำนาจในทางบริหารและนิติบัญญัติถูกย้ายไปอยู่กับคณะรัฐมนตรีที่ต้องรับผิดชอบต่อสภาผู้แทนราษฎร ขณะที่อำนาจด้านการทูต การทหาร และการคลังยังคงอยู่ในมือของฝรั่งเศส

ในสภาพเช่นนี้ พระบาทสมเด็จนโรดม สีหนุจึงเสมือนถูกยกขึ้นไว้ในสถานะสัญลักษณ์ของชาติ และต้องทรงวางตัวอยู่เหนือการเมือง พระองค์จำยอมรับบทบาทดังกล่าว และทรงสร้างภาพเป็น “พ่อหลวงแห่งแผ่นดิน” ผ่านการเสด็จเยี่ยมชนบท เปิดโรงเรียน วัด และเข้าร่วมงานบุญ เพื่อเชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างสถาบันกษัตริย์ ศาสนา และชุมชนท้องถิ่น พระองค์ยังใช้สื่อและข่าวจากพระราชสำนักเพื่อเสริมพระบารมี การวางองค์อยู่เหนือความขัดแย้งทางการเมืองทำให้ราชสำนักกลายเป็นศูนย์รวมเชิงสัญลักษณ์ในยามที่สภาแตกแยก ระหว่างพรรคฝ่ายประชาธิปไตยของปัญญาชนคนเมืองที่ยึดแนวทางชาตินิยม และพรรคฝ่ายเสรีนิยมที่ยังคงประนีประนอมกับฝรั่งเศส

ขณะที่กระแสชาตินิยมภายในประเทศเร่งเร้าเรียกร้องเอกราช สีหนุทรงเลือกเดินเกมสองทาง ทางหนึ่งคือการประสานกับฝรั่งเศสเพื่อลดความปั่นป่วนตามชายแดน อีกทางหนึ่งคือการเตรียมก่อตั้งกองทัพแห่งชาติ และสะบัดให้การปกครองภายในค่อย ๆ หลุดพ้นจากอำนาจเจ้าอาณานิคม การเสด็จตระเวนหัวเมืองของพระองค์ในช่วงปลายทศวรรษ 1940 ไม่ได้มีเพียงลักษณะการเยี่ยมเยียน หากยังเป็นยุทธวิธีการสร้างฐานเสียงและความชอบธรรมจากประชาชน เพื่อนำไปใช้เป็นแต้มต่อบนโต๊ะเจรจากับปารีส ผลจากความพยายามดังกล่าวคือ “ความตกลงฝรั่งเศส–กัมพูชา ค.ศ. 1949” ซึ่งยอมรับกัมพูชาในสถานะ “รัฐกึ่งเอกราช” โดยให้อำนาจควบคุมราชการภายในแก่รัฐบาลกัมพูชาเพิ่มขึ้น แม้การทหารและการต่างประเทศยังอยู่ในกำมือของฝรั่งเศส แต่ก็ทำให้สังคมกัมพูชามองเห็นความเป็นไปได้ของเอกราชสมบูรณ์ในอนาคต ประสบการณ์จากสามปีนี้คือห้องทดลองที่ทำให้พระองค์มั่นใจว่า การเมืองแบบใช้พระบารมีผสานกับการทูตสามารถนำไปสู่เอกราชโดยไม่ต้องใช้กำลังอาวุธ

180px|thumb|พระบาทสมเด็จนโรดม สีหนุ ในปี 1952
ในต้นทศวรรษ 1950 ความตึงเครียดเพิ่มสูงขึ้นเมื่อกัมพูชายังอยู่ในสภาพ “กึ่งเอกราช” กลุ่มปัญญาชนและนักศึกษาเริ่มไม่พอใจว่าฝรั่งเศสยังคงครอบงำด้านการทหารและการทูต กษัตริย์สีหนุจึงเดินเกมการทูตเชิงรุก พระองค์เดินทางไปปารีสเพื่อเจรจาโดยตรง และในปี 1952 ได้ประกาศ “การปฏิวัติราชการ” ยุบสภาและรวมศูนย์อำนาจ เพื่อใช้กลไกราชสำนักนำการต่อสู้ทางการทูตโดยตรง ขณะเดียวกัน สถานการณ์ในอินโดจีนก็เอื้อประโยชน์ต่อกัมพูชา ฝรั่งเศสก็ตกที่นั่งลำบากในสงครามอินโดจีนครั้งที่หนึ่งกับเวียดมินห์ในเวียดนามเหนือ จึงไม่อาจแบกรับภาระกดดันจากกัมพูชาไปพร้อมกัน สีหนุอาศัยจังหวะนี้ออกเดินทางระดมเสียงสนับสนุนจากนานาชาติ ทั้งจากสหรัฐอเมริกา ไทย และสหประชาชาติ เพื่อสร้างแรงกดดันต่อฝรั่งเศส

## กษัตริย์ชาติเอกราช
ในปี 1953 พระองค์ประกาศ “การต่อสู้เพื่อเอกราชอันสมบูรณ์” ทรงออกจากกรุงพนมเปญไปยังชนบทและต่างประเทศเพื่อสร้างกระแสว่า องค์กษัตริย์กำลังต่อสู้เคียงบ่าเคียงไหล่กับประชาชนเพื่อปลดแอกจากเจ้าอาณานิคม การเคลื่อนไหวนี้เพิ่มแรงกดดันทั้งในและนอกประเทศต่อรัฐบาลฝรั่งเศส ท้ายที่สุด เมื่อสงครามเวียดนามทวีความรุนแรงและฝรั่งเศสไม่สามารถควบคุมทั้งภูมิภาคได้พร้อมกัน ในวันที่ 9 พฤศจิกายน 1953 ฝรั่งเศสจึงประกาศให้กัมพูชามีเอกราชอันสมบูรณ์ในด้านการทหาร การทูต และการปกครองภายใน นับเป็นจุดสูงสุดของพระบารมีสีหนุในฐานะ “บิดาแห่งเอกราชกัมพูชา” ที่สามารถนำประเทศสู่เอกราชโดยไม่ต้องใช้สงครามเต็มรูปแบบเช่นเพื่อนบ้านอย่างเวียดนาม

หลังจากได้รับเอกราชสมบูรณ์ กษัตริย์สีหนุยังเผชิญความท้าทายครั้งสำคัญในการรักษาสถานะรัฐเอกราชท่ามกลางบริบทสงครามเย็นและความวุ่นวายในอินโดจีน ปี 1954 การประชุมเจนีวาถือเป็นหมุดหมายสำคัญ เพราะที่ประชุมรับรองสถานะของกัมพูชาในฐานะประเทศอธิปไตยและประกาศยืนยันการวางตัวเป็นกลาง ไม่เข้าร่วมพันธมิตรทางทหาร เช่น SEATO ที่สหรัฐและพันธมิตรพยายามจัดตั้งขึ้นเพื่อสกัดกั้นคอมมิวนิสต์ กัมพูชาไม่ตกเป็นเบี้ยล่างในเกมภูมิรัฐศาสตร์ แต่ต้องรักษาสมดุลระหว่างมหาอำนาจทั้งสองค่าย

ในทางการเมืองภายใน กษัตริย์สีหนุเผชิญความท้าทายจากทั้งฝ่ายซ้ายและฝ่ายขวา พรรคประชาธิปไตยซึ่งเป็นตัวแทนของปัญญาชนแนวชาตินิยมในเมืองยังคงมีฐานเสียงพอสมควร ขณะเดียวกันฝ่ายขวาซึ่งใกล้ชิดอดีตเจ้าอาณานิคมและต้องการรักษาสัมพันธ์กับฝรั่งเศสก็ยังมีอิทธิพลอยู่เช่นกัน สีหนุจึงใช้วิธีจัดการทั้งสองฝ่ายเพื่อรวบอำนาจไว้ที่ตนเอง สีหนุตระหนักว่าตำแหน่งพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญบังคับให้เขาต้องวางพระองค์เหนือการเมือง แต่พระองค์กลับมองว่าตนคือผู้เดียวที่สามารถนำประเทศพัฒนาและปกป้องเอกราช ด้วยเหตุนี้ ในปี 1955 สีหนุตัดสินใจสละราชสมบัติให้พระบิดาคือพระบาทสมเด็จพระนโรดม สุรามฤต ขึ้นครองราชย์แทนในวัย 59 พรรษา 

### สละราชสมบัติและผันตัวเป็นนักการเมือง
หลังสละราชสมบัติ อดีตกษัตริย์ได้รับพระยศว่า **สมเด็จพระอุปโยราชนโรดม สีหนุ** พระองค์ก่อตั้งพรรคสังคมราษฎรนิยมเพื่อเข้าสู่การเมืองโดยตรง พรรคนี้ไม่ได้เป็นแค่เครื่องมือหาเสียง แต่เป็นองค์กรทางการเมืองที่รวมกลุ่มชนชั้นนำทั้งฝ่ายซ้ายปานกลางและฝ่ายขวาเข้ามาภายใต้ร่มเงาของสมเด็จสีหนุ ในการเลือกตั้งปี 1955 พรรคสังคมราษฎรนิยมกวาดที่นั่งในสภาเกือบหมด โดยใช้ทั้งพระบารมี เครือข่ายราชสำนัก และแรงกดดันทางการเมือง การเลือกตั้งดังกล่าวมาพร้อมกับการปราบปรามคู่แข่งทางการเมือง ฝ่ายขวาที่ไม่ยอมเข้าร่วมกับสังคมราษฎรนิยมถูกกีดกันออกจากสนามเลือกตั้ง และเผชิญทั้งการคุกคาม การจับกุม และการควบคุมทางการเมือง ขณะที่พรรคประชาธิปไตยเองก็ถูกทำให้หมดบทบาทลง การรวมศูนย์เช่นนี้จึงทำให้สังคมการเมืองกัมพูชาหลังปี 1955 ไม่มีที่ยืนสำหรับฝ่ายค้านที่เป็นอิสระ ทำให้กัมพูชาก้าวเข้าสู่ระบบพรรคเดียวโดยพฤตินัย

## ยุคสังคมราษฎรนิยมภายใต้สีหนุ (1955-1970)
ในเชิงนโยบาย สมเด็จสีหนุพยายามสร้างภาพลักษณ์ว่าเป็นผู้นำประชาชน โดยเน้นการพัฒนาประเทศให้ก้าวทันสมัย มีการสร้างโรงเรียน โรงพยาบาล ถนน และสนับสนุนอุตสาหกรรมเบา นโยบายเหล่านี้สอดคล้องกับความคิดแบบชาตินิยมแนวพุทธ ที่ผสมผสานสถาบันกษัตริย์ ศาสนา และวัฒนธรรมขอมเข้าด้วยกัน เพื่อเสริมสร้างความชอบธรรมทางการเมือง อย่างไรก็ตาม เศรษฐกิจกัมพูชายังคงพึ่งพาการส่งออกข้าวและเงินช่วยเหลือจากต่างชาติเป็นหลัก ในด้านการเมืองภายใน พระองค์ไม่เปิดพื้นที่ให้ฝ่ายค้านอย่างแท้จริง ทั้งฝ่ายขวาและฝ่ายซ้ายถูกกดดันให้สลายหรือเข้าร่วมภายใต้ร่มเงาของสังคมราษฎรนิยม ผู้ที่ต่อต้านอย่างแข็งกร้าวมักถูกจับกุม ข่มขู่ หรือกีดกันออกจากการเลือกตั้ง วิธีการเช่นนี้แม้จะสร้างเสถียรภาพระยะสั้น แต่กลับทำให้ฝ่ายค้านโดยเฉพาะกลุ่มฝ่ายซ้าย ต้องเคลื่อนไหวใต้ดินและเริ่มก่อตัวเป็นขบวนการกบฏในชนบท

แม้ว่าสมเด็จสีหนุจะเป็นผู้นำของระบอบสังคมราษฎรนิยม แต่ก็พระองค์ก็มิอาจควบคุมความขัดแย้งระหว่างนักการเมือง ในระยะเวลาเพียงสามปี มีการผลัดเปลี่ยนรัฐบาลมากถึงสิบชุด ซึ่งเอกอัครราชทูตฝรั่งเศสเคยลงความเห็นในประเด็นนี้ไว้ว่า *"การเปลี่ยนแปลงรัฐบาลในประเทศกัมพูชานี้เป็นเรื่องที่ถ่วงความเจริญของประเทศมาก เพราะรัฐบาลเปลี่ยนกันทุกสี่เดือน ในระยะเวลาสี่เดือนที่รัฐบาลเขาบริหารราชการ ราชการก็ต้องหยุดชะงักลงเพราะรัฐมนตรีคนใหม่ยังไม่ทราบงาน กว่าจะรู้งานดีก็กินเวลา 1-2 เดือน พอรู้งานดีก็ต้องออกเสียแล้ว"*

เมื่อพระราชบิดาสวรรคตในปี 1960 สมเด็จสีหนุเลือกไม่กลับขึ้นครองราชย์ แต่ให้รัฐสภาตั้งพระองค์ขึ้นเป็น “ประมุขแห่งรัฐกัมพูชา” ตำแหน่งใหม่นี้เปิดทางให้พระองค์ดำเนินการเมืองได้โดยตรงโดยไม่ต้องถูกจำกัดด้วยกรอบของราชาธิปไตยตามรัฐธรรมนูญ กัมพูชาภายใต้การนำของสีหนุจึงเป็นการปกครองแบบกึ่งสาธารณรัฐที่ยังคงอิงบารมีของสถาบันกษัตริย์ ในด้านนโยบายภายใน สีหนุยังคงครองอำนาจผ่านพรรคสังคมราษฎรนิยม โดยใช้การเลือกตั้งที่ไร้คู่แข่งจริง ๆ เป็นเครื่องมือสร้างความชอบธรรม ฝ่ายตรงข้ามไม่ว่าจะเป็นฝ่ายขวาอนุรักษ์นิยมหรือฝ่ายซ้ายสังคมนิยมต่างถูกกดดันอย่างหนัก การจับกุม คุกคาม และการปิดสื่อทำให้สนามการเมืองเต็มไปด้วยผู้จงรักภักดีต่อพระองค์ ขณะเดียวกันการกดปราบฝ่ายซ้ายก็ทำให้ขบวนการคอมมิวนิสต์ค่อย ๆ เคลื่อนลงสู่ใต้ดิน และเริ่มรวมตัวกันเป็นกองกำลังที่ต่อมากลายเป็นเขมรแดง

## ถูกถอดถอนและลี้ภัย (1970-1975)
ต้นปี 1970 กัมพูชาอยู่ในสภาวะวิกฤตจากสงครามอินโดจีนและแรงกดดันจากเวียดนามเหนือและเวียดกงที่ใช้ดินแดนกัมพูชาเป็นฐานปฏิบัติการ สมเด็จสีหนุซึ่งดำรงตำแหน่งประมุขแห่งรัฐขณะนั้นตัดสินใจออกเดินทางไปต่างประเทศ เริ่มจากการเยือนฝรั่งเศสในเดือนมกราคม–กุมภาพันธ์ จากนั้นเดินทางต่อไปสหภาพโซเวียตและจีน ซึ่งเป็นพันธมิตรค่ายคอมมิวนิสต์ การเดินทางครั้งนี้มีเป้าหมายชัดเจนคือการแสวงหาการสนับสนุนทางการเมืองและเศรษฐกิจเพิ่มเติมเพื่อพยุงกัมพูชาท่ามกลางแรงกดดันจากมหาอำนาจ

สีหนุเดินทางเยือนต่างประเทศท่ามกลางความไม่พอใจที่ทับถมหลายปีในหมู่ชนชั้นนำฝ่ายขวา เกิดการประท้วงต่อต้านเวียดนามเหนือและคอมมิวนิสต์ในพยมเปญ ท้ายที่สุดรัฐสภากัมพูชาลงมติเมื่อวันที่ 18 มีนาคม 1970 ถอดถอนสีหนุออกจากตำแหน่งประมุขแห่งรัฐ และมอบอำนาจฉุกเฉินให้แก่คณะรัฐมนตรีลอน นอล สมเด็จสีหนุไม่สามารถกลับประเทศและจึงลี้ภัยอยู่ที่ปักกิ่ง ภายใต้การดูแลของรัฐบาลจีน ไม่กี่วันต่อมา พระองค์ใช้วิทยุปักกิ่งประกาศเรียกร้องให้ประชาชนเข้าป่าต่อสู้กับรัฐบาลใหม่ คำประกาศนี้ทรงพลังอย่างยิ่งเพราะประชาชนในชนบทจำนวนมากยังคงศรัทธาอดีตกษัตริย์ในฐานะผู้นำเอกราช ต่อมาในเดือนพฤษภาคม 1970 พระองค์ประกาศจัดตั้งแนวร่วมรวบรวมชาติกัมพูชา และราชรัฏฐาภิบาลรวบรวมชาติกัมพูชา ณ ปักกิ่ง โดยพระองค์เป็นประมุขแห่งรัฐพลัดถิ่น แปน นุตเป็นนายกรัฐมนตรีพลัดถิ่น เขียว สัมพันควบคุมกำลังคอมมิวนิสต์ในกัมพูชา การจัดตั้งนี้กลายเป็นฉากหน้า ที่ช่วยให้เขมรแดงได้รับความชอบธรรมทางการเมืองและการทูต

### การร่วมมือกับเขมรแดง
ในเวลานั้นพรรคคอมมิวนิสต์กัมพูชาหรือที่ต่อมารู้จักกันในชื่อเขมรแดง ยังคงเป็นกองกำลังเล็กที่กระจายตัวอยู่ในชนบท แต่การที่สีหนุประกาศทางวิทยุปักกิ่งเรียกร้องให้ประชาชนเข้าป่าต่อสู้กับรัฐบาลลอน นอล ได้กลายเป็นจุดพลิกผัน เพราะประชาชนจำนวนมากยังศรัทธาพระองค์ในฐานะอดีตกษัตริย์ผู้พาเอกราชมาให้กัมพูชา เสียงเรียกร้องของสีหนุจึงทำให้เขมรแดงได้แรงหนุนจากมวลชนเพิ่มขึ้นมหาศาล สีหนุเดินทางเยือนกัมพูชาในช่วงปี 1973–1974 ภายใต้การต้อนรับของเขมรแดงและเวียดกงไปเยี่ยมฐานที่มั่นกำลังคอมมิวนิสต์ในชนบทกัมพูชา เพื่อให้ประชาชนได้พบเห็นและตอกย้ำว่าพระองค์ยังคง “อยู่ฝ่ายเดียวกับชาวนาและนักรบปฏิวัติ” การเดินทางเหล่านี้มักถูกใช้เป็น เครื่องมือโฆษณาชวนเชื่อ ของเขมรแดง โดยเน้นให้ประชาชนชนบทเชื่อว่าการต่อสู้ของเขมรแดงมีการรับรองจากอดีตกษัตริย์ผู้มีบารมี ในปี 1974 เขมรแดงควบคุมพื้นที่ชนบทส่วนใหญ่ของประเทศ สีหนุถูกลดบทบาทลงอย่างชัดเจน แต่ยังคงถูกรักษาไว้เพราะบารมีทางสัญลักษณ์

## สีหนุภายใต้เขมรแดง (1975-1979)
ในปี 1975 เขมรแดงเปิดฉากโจมตีครั้งสุดท้ายและยึดพนมเปญได้ในวันที่ 17 เมษายน เขมรแดงแต่งตั้งสีหนุให้ดำรงตำแหน่งประมุขแห่งประเทศกัมพูชาประชาธิปไตย ในช่วงสั้น ๆ หลังชัยชนะ เพื่อใช้บารมีของพระองค์สร้างความชอบธรรมต่อประชาคมโลกและเพื่อหลอกล่อความศรัทธาของประชาชนชนบทที่ยังรักอดีตกษัตริย์ อย่างไรก็ตาม พระองค์ถูกกักบริเวณอยู่ในพระบรมราชวังจตุมุขสิริมงคล กรุงพนมเปญ การตัดสินใจสำคัญทั้งหมดอยู่ในมือของพล พต และคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์กัมพูชา พระองค์มีอิสระเพียงเล็กน้อยในการเคลื่อนไหว มีหน้าที่เข้าร่วมในพิธีการหรือการต้อนรับแขกต่างประเทศเป็นครั้งคราวเพื่อแสดงว่าเขมรแดงยังคงเคารพอดีตกษัตริย์

สถานการณ์ส่วนพระองค์ยิ่งเลวร้ายเมื่อครอบครัวและพระประยูรญาติของสีหนุหลายองค์ถูกเขมรแดงจับกุมและสังหาร บางแหล่งระบุว่ามีพระโอรส-ธิดา และพระประยูรญาติรวมกว่าสิบกว่าพระองค์ที่ตกเป็นเหยื่อ ความสูญเสียครั้งนี้สะท้อนอย่างเจ็บปวดว่าพระองค์เองก็เป็นเพียงตัวประกันไม่ต่างจากประชาชนทั่วไป แม้ว่าสีหนุไม่เห็นด้วยกับนโยบายสุดโต่งของเขมรแดง แต่พระองค์ก็ไม่อาจทำสิ่งใดนอกจากอดทนรอเวลา จนกระทั่งปลายปี 1976 สีหนุถูกบังคับให้ลาออกจากตำแหน่งประมุขแห่งรัฐ และถูกกักบริเวณอย่างเข้มงวดมากขึ้นในพระราชวัง นักวิชาการบางคนระบุว่าสีหนุ *"เป็นเหยื่อของการตัดสินใจของตนเอง"* เพราะในความพยายามจะรักษาสถานะส่วนตัวกลับสร้างผลลัพธ์ที่ทำลายครอบครัวของตน

สถานการณ์ดำเนินเช่นนี้จนถึงมกราคม 1979 เมื่อเวียดนามบุกโค่นล้มเขมรแดงและยึดพนมเปญได้สำเร็จ เวียดนามแต่งตั้งผู้นำคอมมิวนิสต์กัมพูชาสายเวียดนามขึ้นครองอำนาจ สีหนุเดินทางกลับปักกิ่งเพื่อใช้ชีวิตในฐานะผู้นำลี้ภัยอีกครั้งหนึ่ง สีหนุใช้ชีวิตภายใต้การอุปถัมภ์ของจีน ซึ่งยังคงเห็นว่าพระองค์เป็นเครื่องมือสำคัญในอนาคตเพื่อต่อต้านการครอบงำของเวียดนามในกัมพูชา

## สวรรคต
thumb|ภาพเครื่องบินที่นำพระบรมศพของพระองค์กลับสู่กัมพูชา
พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ พระมหาวีรกษัตริย์ พระวรราชบิดา เสด็จสวรรคตด้วยพระอาการพระหทัยวาย ณ กรุงปักกิ่ง สาธารณรัฐประชาชนจีน เมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 2012 หลังจากที่ทรงพระประชวรด้วยพระโรคมะเร็งในพระอันตะ เบาหวาน และความดันโลหิตสูง สิริพระชนมพรรษาได้ 

ในกัมพูชามีการลดธงครึ่งเสาและงดงานรื่นเริงทั่วประเทศ ในการนี้พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี พระมหากษัตริย์องค์ปัจจุบัน, พระมหาวีรกษัตรีย์นโรดม มุนีนาถ พระวรราชมารดา และสมเด็จอัครมหาเสนาบดีเดโช ฮุน เซน นายกรัฐมนตรี ได้เสด็จพระราชดำเนินและเดินทางไปยังกรุงปักกิ่ง เพื่อรับพระบรมศพพระวรราชบิดามายังพระบรมราชวังจตุมุข และหลังจากนี้จะมีการตั้งพระบรมศพไว้เป็นเวลา 3 เดือนก่อนที่จะมีพระราชพิธีปลงพระบรมศพซึ่งจะกระทำตามอย่างโบราณราชประเพณีเช่นเดียวกับงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนโรดม สุรามฤต ในปี 1960

ในการนี้พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้ส่งพระราชสาส์นแสดงความเสียพระราชหฤทัย ส่วนยิ่งลักษณ์ ชินวัตร นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ก็ได้แสดงความเคารพพระบรมศพด้วย

### พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ

1 กุมภาพันธ์ 2013 ชาวกัมพูชานับแสนคนร่วมแสดงความอาลัยแน่นตลอดเส้นทางก่อนเคลื่อนพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ พระวรราชบิดา และอดีตกษัตริย์แห่งกัมพูชา พระบรมศพของพระองค์ถูกอัญเชิญจากพระบรมมหาราชวังไปยังพระเมรุซึ่งสร้างขึ้นตามราชประเพณี โดยมีการยิงสลุต 101 นัด และเคลื่อนขบวนพระบรมศพเพื่อให้พสกนิกรได้มีโอกาสถวายความอาลัยเป็นครั้งสุดท้าย

พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพถูกจัดขึ้นในเวลา 16.00 น. ของวันที่ 4 กุมภาพันธ์ 2013 ถือเป็นงานพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพของพระบรมวงศานุวงศ์กัมพูชาในรอบ 52 ปี พระราชพิธีเสร็จสิ้นลงในเวลา 18.30 น. ในการนี้มีชาวกัมพูชาร่วมแสดงความไว้อาลัยเป็นจำนวนมากซึ่งคาดว่าอาจมีมากถึง 6 แสนคน รวมทั้งผู้แทนจาก 16 ประเทศก็ได้เข้าร่วมงานดังกล่าวด้วย

ส่วนพระราชพิธีเก็บพระบรมอัฐินั้นมีขึ้นในวันที่ 5 กุมภาพันธ์ ปีเดียวกัน พระบรมราชสรีรางคารส่วนหนึ่งจะถูกอัญเชิญไปลอยในจุดบรรจบของแม่น้ำโขง แม่น้ำบาสัก และแม่น้ำโตนเลสาบ ส่วนพระสรีรางคารอีกส่วนจะถูกอัญเชิญไปยังพระบรมมหาราชวังเพื่อบรรจุในพระบรมโกศ ซึ่งตั้งเคียงข้างโกศพระอัฐิของพระองค์เจ้าหญิงคันธาบุปผา พระราชธิดา

อนึ่งในพระราชพิธีดังกล่าวมีธรรมเนียมปฏิบัติปลีกย่อยต่าง ๆ ล้วนคล้ายคลึงกับพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพในไทยทั้งราชรถและธรรมเนียมการแห่ เพียงแตกต่างเป็นบางประการเท่านั้น อาทิ ชาวกัมพูชาสวมชุดไว้ทุกข์สีขาวตามธรรมเนียมชาวเอเชียอาคเนย์ ขณะที่ไทยสวมชุดดำไว้ทุกข์ตามธรรมเนียมตะวันตก, ชาวกัมพูชาทั้งชายและหญิงยังมีการโกนหัวไว้ทุกข์ขณะที่ไทยยกเลิกธรรมเนียมดังกล่าวในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และที่บรรจุพระศพเป็นโลงสี่เหลี่ยมผืนผ้าขณะที่ไทยเป็นโกศแบบโถยอดที่มีลักษณะกลมเป็นทรงสูง เป็นต้น

## บทบาททางการเมือง
### ชาตินิยมต่อต้านไทย
ภายหลังความขัดแย้งทางการเมืองต่อเนื่องจนนำไปสู่การยุบสภาผู้แทนราษฎรกัมพูชาในปี 1958 สมเด็จสีหนุก็เริ่มเขียนพระนิพนธ์หลายฉบับซึ่งมีเนื้อหาพาดพิงถึงประเทศไทย ซึ่งมีเนื้อหาชักจูงให้ผู้อ่านมองไทยเป็นผู้ร้ายและศัตรูแทบทั้งสิ้น ทั้งที่ก่อนหน้านั้นไม่เคยปรากฎพระราชดำรัสหรือพระนิพนธ์ที่พาดพิงถึงประเทศไทยมาก่อน หนังสือพิมพ์ในกัมพูชาเขียนโจมตีและดูหมิ่นศักดิ์ศรีของประเทศไทยอย่างรุนแรง และเริ่มลงข่าวสารบ้านเมืองด้านลบที่เกิดในไทย เทียบกับก่อนหน้านั้นที่แทบไม่เคยลงข่าวเกี่ยวกับประเทศไทย

"*ชาวไทยเป็นพวกที่ชอบดูถูกเหยียดหยาม ข้าพเจ้าไม่อาจทนต่อการเหยียดหยามนั้น ชาวอันนัมอาจเคยจับเจ้าหญิงเขมรขังไว้ในกรงแล้วหย่อนลงทะเล แต่นั่นไม่ได้สร้างความอับอายให้เรา เพราะชาวอันนัมเป็นที่ปรึกษาของเรา แต่ไทยนั้นเป็นศัตรูของเราโดยแท้ พวกเขาบังคับให้เจ้าชายเขมรซึ่งเป็นบรรพบุรุษของข้าพเจ้าหมอบคลานต่อหน้าพวกเขา*"

สาเหตุที่สมเด็จสีหนุเริ่มโจมตีไทย ส่วนหนึ่งมีสาเหตุมาจากการที่หนังสือพิมพ์ในประเทศไทยเขียนบทความวิพากษ์วิจารณ์นโยบายและการทำงานของพระองค์บ่อยครั้งต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 1955 และพระองค์ก็มิอาจสั่งปิดหนังสือพิมพ์ในไทยเหมือนกับที่เคยทำได้กับหนังสือพิมพ์ในกัมพูชา สถานการณ์ที่พระองค์ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างต่อเนื่องในต่างประเทศเป็นสิ่งที่สร้างความรำคาญสะสม 

ความอดทนของพระองค์ขาดลงเมื่อหนังสือพิมพ์ไทยฉบับหนึ่งเขียนว่าพระองค์ "เสวยแกงปลาไหล" เพื่อล้อนโยบายของพระองค์ที่ชอบไหลไปไหลมา พระองค์เขียนจดหมายลงวันที่ 21 มีนาคม 1958 กราบทูลพระบรมราชบิดาเกี่ยวกับความไม่พอใจที่ถูกสื่อไทยวิพากษ์วิจารณ์ ทรงมองว่าเป็นการดูถูกรวมถึงหมิ่นพระเกียรติ ต่อมา หนังสือพิมพ์แทบทุกฉบับในกัมพูชาก็นำจดหมายดังกล่าวไปแผยแพร่ต่อส่งผลให้ชาวกัมพูชาหันเหความสนใจจากปัญหาภายใน ไปสู่การแสดงความโกรธเกลียดประเทศไทยอย่างรุนแรง จนมีการเดินขบวนครั้งใหญ่ของประชาชนชาวเขมรนับหมื่นคนในกรุงพนมเปญเมื่อวันที่ 27 มีนาคม 1958 เพื่อประท้วงต่อการกระทําของหนังสือพิมพ์ไทย

### กรณีพิพาทปราสาทพระวิหาร

ในช่วงพระองค์ดำรงตำแหน่งเป็นนายกรัฐมนตรียาวนานจนถึงประมุขแห่งรัฐช่วงแรก เพื่อนโยบายชาตินิยมและคะแนนเสียงของพระองค์ จึงได้มียกประเด็นกรณีพิพาทเรื่องปราสาทพระวิหาร ซึ่งตั้งอยู่ในบริเวณเทือกเขาพนมดงรัก รอยต่อของจังหวัดพระวิหาร และจังหวัดศรีสะเกษของไทย กัมพูชาได้ยื่นฟ้องต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (หรือ ศาลโลก) อ้างกรรมสิทธิเหนือเขาพระวิหารเมื่อวันที่ 6 ตุลาคม ค.ศ. 1959 และศาลโลกได้ตัดสินให้ปราสาทเขาพระวิหารตกเป็นของกัมพูชา

ระหว่างนั้น กัมพูชาได้ตัดความสัมพันธ์ทางการทูตของไทย ในปลาย ค.ศ. 1958 แต่เมื่อต้น ค.ศ. 1959 ก็กลับมามีความสัมพันธ์กันใหม่ ก่อนที่จะตัดความสัมพันธ์อีกครั้งในวันที่ 23 ตุลาคม ค.ศ. 1961

หลังจากที่ศาลโลกได้ตัดสินให้ปราสาทเขาพระวิหารตกเป็นของกัมพูชา ได้มีการเฉลิมฉลองทั่วทั้งพระราชอาณาจักรกัมพูชา รัฐบาลพระองค์ได้จัดให้มีการประกาศวันเฉลิมฉลองชัยชนะแห่งชาติและวันหยุดราชการ และในปีต่อมา ค.ศ. 1963 พระองค์ได้เสด็จขึ้นปราสาทพระวิหารเพื่อทำพิธีบวงสรวง ทางสะพานโบราณ (ช่องบันไดหัก) หลังจากที่ทรงทราบว่ากัมพูชาชนะคดีปราสาทพระวิหาร

จากเหตุการณ์ดังกล่าวชาวไทยในยุคนั้นจึงมองพระองค์อย่างไม่เป็นมิตรนัก ทั้งยังได้ตั้งคำถามล้อเลียนว่า สีอะไรเอ่ยคนไทยเกลียดมากที่สุด?  คำตอบคือ "สีหนุ"

### นโยบายต่อชาวเกาะกงเชื้อสายไทย
สืบเนื่องจากความขัดแย้งกับในจากกรณีปราสาทเขาพระวิหาร ประกอบกับการที่กษัตริย์สีหนุมีความระแวงไทยอย่างมาก ใน ค.ศ. 1963 รัฐบาลกัมพูชาได้ออกกฎหมายห้ามชาวเกาะกงพูดภาษาไทย ห้ามมีเงินไทย และห้ามมีหนังสือไทยไว้ในบ้าน หากเจ้าหน้าที่ค้นพบจะถูกทำลายให้สิ้นซาก โดยเฉพาะหากพูดภาษาไทยจะถูกปรับคำละ 25 เรียล และเพิ่มขึ้นเป็น 50 เรียลในปีต่อมา

ต่อมาใน ค.ศ. 1965 พระองค์ได้ประกาศว่า ทรงพบเอกสารคอมมิวนิสต์ที่เกาะกง โดยบางชิ้นเป็นภาษาไทย ทำให้พระองค์มีพระราชวินิจฉัยว่าเขมรแดงได้รับคำสั่งจาก "นาย" ต่างประเทศ เพื่อปลุกระดมให้คนเขมรแปลกแยกจากสังคม [พรรคสังคมราษฎร์นิยม พรรคที่พระองค์จัดตั้งขึ้น] และพระองค์

ความสัมพันธ์เมื่อครานั้นของไทยกับกัมพูชา ปรากฏในหนังสือชุด *สามเกลอ-พล นิกร กิมหงวน* ของ ป.อินทรปาลิต ตอน "เขมรแหย่เสือ" ได้เขียนลงบทนำตอนหนึ่ง ความว่า

"...คนไทยที่มีเชื้อชาติไทยสัญชาติเขมร และชาวเขมรในเกาะกง หรือจังหวัดใกล้เคียงกับจังหวัดตราดและจันทบุรี ถูกรัฐบาลเขมรกดขี่ข่มเหงรีดนาทาเร้นด้วยประการต่าง ๆ จึงอพยพเข้าพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เมื่อนโรดม สีหนุ ทราบข่าวนี้ ก็สั่งให้กองทัพเรือจับชาวประมงในน่านน้ำไทย ยึดเรือและนำตัวไปกักขังไว้ ปฏิบัติต่อคนไทยที่ถูกคุมขังอย่างโหดเหี้ยมทารุณราวกับสัตว์ป่า ชาวประมงหลายคนต้องเสียชีวิตเพราะถูกทารุณ เพราะอดอาหาร หรือเจ็บป่วยก็ไม่ได้รับการรักษาพยาบาล..."

ในเหตุการณ์ช่วงนั้นจา เรียง อดีตผู้ว่าการธนาคารแห่งกัมพูชาได้ทำการบันทึกไว้ว่า ช่วง ค.ศ. 1966 มีชาวเกาะกงเชื้อสายไทยถูกสังหารไปราว 160 คน ส่วนจรัญ โยบรรยงค์ ที่ได้รวบรวมบันทึกของชาวเกาะกงเชื้อสายไทย และนำมาเขียนเป็นหนังสือ "รัฐบาลทมิฬ" ได้อ้างอิงคำพูดของลอน นอล เมื่อครั้งทำงานใกล้ชิดกับสีหนุ และเดินทางมาประชุมที่เกาะกงความว่า *"...คนไทยเกาะกง แม้ว่าจะสูญหายตายจากไปสักห้าพันคน ก็ไม่ทำให้แผ่นดินเขมรเอียง"* ผลที่ตามมาจากเหตุการณ์ครั้งนี้คือมีคนเชื้อสายไทยจำนวนมากอพยพออกจากเกาะกงไปจังหวัดตราดของไทย และเกิดปัญหาสถานะบุคคลจนถึงปัจจุบัน

## ชีวิตส่วนพระองค์
### ด้านดนตรี
งานทางด้านดนตรี พระองค์ทรงรอบรู้เรื่องดนตรีเป็นอย่างดีและทรงดนตรีได้หลายชนิด เช่น แซ็กโซโฟน, แคลริเน็ต, แอกคอร์เดียน และเปียโน

พระองค์ได้พระราชนิพนธ์เพลงเป็นจำนวนมากทั้งแบบขับร้องและบรรเลง โดยทรงประพันธ์เพลงเป็นภาษาเขมร, อังกฤษ, ฝรั่งเศส และละตินไว้หลายเพลง อาทิ ''ราตรีนี้ได้พบพักตร์'' (Reatry Baan Joub peak) ซึ่งเป็นเพลงยอดนิยมและได้รับการขับร้องหลายเวอร์ชัน และ *บุปผาเวียงจันทน์* พระราชทานแด่หม่อมมุนีวรรณ หม่อมชาวลาวที่พระองค์โปรดปราน และถือเป็นเพลงพระราชนิพนธ์ที่มีชื่อเสียงมากเพลงหนึ่ง นอกจากนี้พระองค์ยังโปรดปรานร้องเพลงต่างชาติเพื่อสร้างความบันเทิงแก่แขกต่างประเทศ ทั้งนี้พระองค์โปรดเพลงไทยของสวลี ผกาพันธุ์ และเพลงไทยอื่น ๆ อาทิ *รักคุณเข้าแล้ว*, *ฝัน ฝัน* และ *เพลงรักเธอเสมอ*

เมื่อครั้งที่พระองค์พำนักอยู่ที่เปียงยางและปักกิ่ง ได้ประพันธ์เพลงเปียงยาง และเพลงคิดถึงจีน (Nostalgie de la Chine) เป็นของขวัญมิตรภาพให้กับผู้นำประเทศคอมมิวนิสต์ทั้งสองประเทศ

### ด้านภาพยนตร์
พระองค์โปรดการภาพยนตร์ และการกำกับยิ่ง พระองค์ทรงกำกับเขียนบทและเป็นพระเอกในภาพยนตร์เรื่อง *เงามืดอังกอร์* นอกจากนี้ยังสร้างภาพยนตร์เรื่อง *ป่าสำราญ*, *เจ้าชายน้อย* และ *สายันต์* ซึ่งนักแสดงนำในภาพยนตร์ที่สีหนุกำกับนั้นคือโรลัง เอง อดีตทูตกัมพูชาประจำไทยและสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นน้องของพระองค์เจ้านโรดม มารี รณฤทธิ์ อดีตพระชายาในสมเด็จกรมพระนโรดม รณฤทธิ์ อดีตนายกรัฐมนตรีและเป็นโอรสคนที่สองของสีหนุ และภาพยนตร์เรื่อง *Ombre sur Angkor* ซึ่งพระองค์ได้แสดงเองโดยคู่กับพระชายาโมนิก พระภรรยาองค์สุดท้าย นอกจากนี้ภาพยนตร์เรื่อง *ระบำเทพมโนรมย์* (La Forêt Enchantée) ได้ออกฉายในเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติมอสโกครั้งที่ 5 ใน ค.ศ. 1967

แม้ผลงานของพระองค์จะเป็นภาพยนตร์รัก ๆ ใคร่ ๆ ทั่วไป แต่สิ่งที่พระองค์ได้สอดแทรกผ่านบทภาพยนตร์ทั้งฉากในการถ่าย รวมไปถึงมุมกล้อง ล้วนเป็นสิ่งที่พระองค์ต้องการสื่อสารความเป็นกัมพูชาทั้งศิลปวัฒนธรรม รวมไปถึงแง่มุม ความคิด และวิวทิวทัศน์ภายในประเทศของพระองค์สู่สายตาอารยะประเทศผ่านโลกของแผ่นฟิลม์อย่างแยบคาย ดังปรากฏในพระราชดำรัสตอนหนึ่ง ความว่า

"ผู้กล่าวถึงข้าพเจ้าว่าสร้างแต่หนังรัก หากที่จริงแล้วเป็นเพียงฉากหน้า ในการนำผู้คนให้หันมาสนใจกัมพูชา ไม่เพียงเห็นภาพของวัดวาอารามเท่านั้น แต่ยังสะท้อนถึงวิธีคิด และวิถีชีวิตของพวกเราชาวกัมพูชา เช่นเดียวกับปัญหาที่พวกเรากำลังประสบ"

ทั้งนี้พระองค์ได้ผลักดันจัดเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติขึ้น ณ กรุงพนมเปญ ครั้งนั้นนอกจากผู้รับเชิญมางานภาพยนตร์นานาชาติพนมเปญมีทั้งผู้กำกับและนักแสดงชั้นนำจากฮ่องกง ไต้หวันและยุโรปแล้ว ยังสามารถดึงเอาประธานจัดงานภาพยนตร์เมืองคานส์มาร่วมงานได้

### ด้านอาหาร
แม้พระองค์จะกล่าวว่าพระองค์เป็น "ชาตินิยม" ก็ตาม กระนั้นพระองค์โปรดปรานอาหารฝรั่งเศสอย่างยิ่ง และกระยาหารแทบทุกมื้อที่เสวยล้วนเป็นอาหารฝรั่งเศส แม้กระทั่งอาหารไทยซึ่งคล้ายกับอาหารเขมรนั้นได้เคยจัดถวายบนเรือขณะล่องแม่น้ำเจ้าพระยานั้น พระองค์ก็มิได้แตะต้องเลย อีกทั้งตรัสว่า *"หากเป็นไปได้ ทุกมื้อเสิร์ฟเป็นอาหารฝรั่งเศสยิ่งดี"*

ทั้งนี้พระองค์ทรงประกอบอาหารฝรั่งเศสด้วยพระองค์เองบ่อย ๆ ทรงคิดสูตรตำรับ "ไก่ไวน์แดง" และได้รับคำชื่นชมด้านรสชาติ

## เกียรติยศ
เดิมมีพระนามว่า *นักองราชวงศ์นโรดม สีหนุ* ต่อมาเมื่อครองราชสมบัติ ทรงเฉลิมพระนามาภิไธยว่า *พระกรุณา พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ราชหริวงศ์ อุภโตสุชาติ วิสุทธิวงศ์ อัคคมหาบุรุษรัตน์ นิกโรดม ธัมมิกมหาราชาธิราช บรมนาถ บรมบพิตร พระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี* 

ต่อมาภายหลังการสละราชสมบัติในปี 1955 ได้รับการออกพระนามว่า *พระกรุณา สมเด็จพระอุปโยราชนโรดม สีหนุ* และใช้เรื่อยมาจนกระทั่งเมื่อครองราชสมบัติครั้งที่สองในปี 1993 ก็ทรงใช้พระนามาภิไธยเดิมสมัยครองราชสมบัติครั้งแรก ต่อมาเมื่อสละราชสมบัติในปี 2004 ได้รับการสถาปนาเป็นพระมหาวีรกษัตริย์ โดยทรงได้รับการเฉลิมพระนามว่า *พระกรุณา พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ พระมหาวีรกษัตริย์ พระวรราชบิดาเอกราช บูรณภาพดินแดน และความเป็นเอกภาพแห่งชาติเขมร* 

ภายหลังการสวรรคต ทรงได้รับพระบรมปัจฉามรณนามก่อนการถวายพระเพลิงว่า *พระกรุณา พระบรมรัตนโกศ* ตั้งแต่วันที่ 28 พฤศจิกายน ค.ศ. 2012 ซึ่งเทียบกับภาษาไทยคือ "พระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ"

### ฐานันดรศักดิ์และพระอิสริยยศ
* **1922-1941:** นักองราชวงศ์นโรดม สีหนุ
* **1941-1955:** พระกรุณา พระบาทสมเด็จพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี
* **1955-1993:** พระกรุณา สมเด็จพระอุปโยราช
* **1993-2004:** พระกรุณา พระบาทสมเด็จพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดี
* **2004-2012:** พระกรุณา พระบาทสมเด็จพระมหาวีรกษัตริย์ พระวรราชบิดา ฯ

### อิสริยาภรณ์ต่างประเทศ

## พระราชบุตร

## พงศาวลี



## เชิงอรรถ

## อ้างอิง




## แหล่งข้อมูลอื่น

* เว็บไซต์ส่วนพระองค์
* ผังการสืบเชื้อสายราชวงศ์กัมพูชา
* Review of his memoirs
* News release regarding support of gay marriage
* News release regarding his website
* Cambodian politicians biography 
* Sobaka 
* New York Times 
* พระราชประวัติพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ที่เว็บไซต์ IMDb

หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์กัมพูชา
หมวดหมู่:ประมุขแห่งรัฐกัมพูชา
หมวดหมู่:นายกรัฐมนตรีกัมพูชา
สีหนุ
หมวดหมู่:สกุลอภัยวงศ์
หมวดหมู่:ชาวกัมพูชาเชื้อสายไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้นำในสงครามเย็น
หมวดหมู่:บุคคลจากพนมเปญ
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากภาวะหัวใจล้มเหลว
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ผู้ทรงสละราชสมบัติ
หมวดหมู่:นักแสดงชาวกัมพูชา
หมวดหมู่:ความรู้สึกต่อต้านไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์