วัดอุปนันทาราม

**วัดอุปนันทาราม** เป็นวัดราษฎร์  อยู่ในเขตเทศบาลเมืองระนอง เลขที่ 144 ถนนท่าเมือง ตำบลเขานิเวศน์ อำเภอเมืองระนอง จังหวัดระนอง สังกัดคณะสงฆ์มหานิกาย

## สภาพฐานะและที่ตั้งวัด

### อาณาเขต
* ทิศเหนือ ติดต่อกับที่เอกชน, ถนนท่าเมือง
* ทิศใต้ ติดต่อกับที่เอกชน (เดิมเป็นเขตประทานบัตรเหมืองแร่)
* ทิศตวันออก ติดต่อกับถนนท่าเมือง
* ทิศตะวันตก ติดต่อกับถนนเฉลิมพระเกียรติ

### สภาพแวดล้อม
ตั้งอยู่ในเขตเทศบาลเมืองระนองห่างจากสำนักงานเทศบาลประมาณ 850 เมตร อยู่ท่ามกลางชุมชนขนาดใหญ่บริเวณวัดมีกำแพงล้อมรอบทุกด้าน ภายในวัดแบ่งเป็นเขตพุทธาวาส สังฆาวาส และเขตสาธารณสงเคราะห์ โดยเขตพุทธาวาสตั้งอยู่บนเนินเขาใจกลางวัด ล้อมด้วยเขตสังฆาวาสเป็นรูปตัวยู (U) บริเวณที่ราบด้านล่างเป็นเขตสาธารณสงเคราะห์ พื้นที่ทั้งสองส่วนมีถนนลาดยางและบันไดสำหรับเดินเท้าเชื่อมต่อถึงกันโดยรอบ

## ประวัติ
**"วัดอุปนันทาราม"** เป็นวัดสำคัญวัดหนึ่งในจังหวัดระนองที่มีอายุการก่อสร้างวัดตั้งแต่ พ.ศ. 2436 ปลายสมัยรัชกาลที่ 5 ถือได้ว่าเป็นวัดแรก ๆ ของเมืองระนองในสมัยนั้นโดยมีนายบ่าเซ่ง เศรษฐีไทยเชื่อสายพม่าได้ชักชวนพุทธศาสนิกชนทั้งชาวไทย ชาวจีน และชาวพม่า ร่วมกันก่อสร้างขึ้นเพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวพุทธ เพราะในสมัยนั้นการทำบุญซักครั้งหนึ่งทำได้ยากยิ่ง เพราะว่าเมืองระนองมีเพียงวัดสุวรรณคีรีทารามหรือวัดหน้าเมือง (ภายหลังได้รับพระราชทานชื่อจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งเสด็จประพาสหัวเมืองมลายูว่า วัดสุวรรณคีรีวิหาร) จึงได้เริ่มหาสถานที่สร้างวัด โดยกำหนดเอาเนินสูงที่สุดในบริเวณนั้นเป็นที่สร้าง  

คำว่า อุปนันทาราม มาจากคำภาษาบาลี คือ **อุป** หมายถึง ที่ใกล้, เข้าไปใกล้, มั่น **นันท** หมายถึง ยินดี, เพลิดเพลิน, รื่นเริง, บันเทิง, พอใจ, งดงาม และ **อาราม** หมายถึง ความยินดี, ความพอใจ, สวน, อาราม, วัด เมื่อนำมารวมกันอุปนันทารามจึงมีความหมายว่า "พระอารามที่มีความงดงามมั่นคงเป็นที่น่าพอใจ" เพราะสภาพที่ตั้งของวัดที่ตรงกลางเป็นเนินเขาเล็ก ๆ ล้อมรอบด้วยพื้นที่ราบที่เป็นสวนธรรมชาติล้อมรอบด้วยย่านชุมชน ซึ่งประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทางการประมง เหมืองแร่ และค้าขายเป็นต้น

วัดอุปนันทาราม หรือที่ชาวบ้านเรียกกันอย่างง่าย ๆ อีกชื่อหนึ่งคือ "วัดด่าน" เพราะตั้งบริเวณบ้านท่าด่านเป็นพื้นที่ที่อยู่สุดเขตแดนติดต่อกับประเทศสหภาพพม่า ซึ่งในอดีตมีลักษณะเป็นท่าด่านปากคลองสำหรับเรือสัญจรที่จะเข้าสู่เมืองระนอง ทั้งเรือโดยสาร เรือขุดแร่ หรือเรือประมง เพราะในสมัยนั้นการสัญจรทางน้ำถือว่าสะดวกที่สุด

การสร้างวัดในระยะแรกนั้นได้สร้างเป็นเรือนไม้ทรงปั้นหยาตามแบบศิลปะของภาคใต้ และได้อาราธนานิมนต์หลวงพ่อบรรณ พุทฺธสโร (ภายหลังได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่พระครูศีลพงษ์คณารักษ์ เจ้าอาวาสรูปแรก) ซึ่งเป็นพระธุดงค์มาจากจังหวัดไชยา (อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานีในปัจจุบัน) ให้ช่วยอยู่จำพรรษา ด้วยความเมตตาหลวงพ่อจึงรับนิมนต์และอยู่จนได้ก่อร่างสร้างวัดบูรณะพัฒนาวัดมาอย่างต่อเนื่อง จนได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2462 เขตวิสุงคามสีมากว้าง 2 เส้น 2 วา ยาว 2 เส้น 7 วา ได้รับคัดเลือกให้เป็นวัดพัฒนาตัวอย่างเมื่อ พ.ศ. 2510 และ พ.ศ. 2519 ได้ผูกพัทธสีมาเมื่อวันที่ 3 เมษายน พ.ศ. 2520 วัดอุปนันทารามได้จัดระเบียบบริเวณวัดให้มีความสะอาด ร่มรื่น สวยงาม มีอาคารเสนาสนะที่มั่นคงเป็นระเบียบ จัดการปกครองพระภิกษุและสามเณรอย่างมีระเบียบ มีการจัดการศึกษาพระปริยัติธรรม จัดกิจกรรมเพื่อส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และเอื้อประโยชน์แก่ชุมชนจึงได้รับคัดเลือกเป็นวัดพัฒนาตัวอย่างที่มีผลงานดีเด่นประจำปี พ.ศ. 2551

## ความสำคัญ
*  เป็นวัดในจังหวัดระนองที่ถวายผงธูปบูชาพระพุทธรูปคานสมอ สมัยเจ้าอ้ายยี่เพื่อเป็นมวลสารแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในการสร้างพระพุทธนวราชบพิตรและพระสมเด็จจิตรลดา
*  เป็นที่พำนักของเจ้าคณะจังหวัดระนอง 4 รูป คือ พระครูศีลพงษ์คณารักษ์ (บรรณ พุทฺธสโร)จจ.ระนองรูปแรก พระครูศีลพงษ์คณารักษ์ (ผุด สุทธางกูร) จจ.ระนองรูปที่ 2 พระระณังควินัยมุนีวงศ์ (พลอย ธมฺมโชโต) จจ.ระนองรูปที่ 3 และพระระณังควินัยมุนี (บุญให้ สีลวฑฺฒโน) จจ.ระนองรูปที่ 4
*  เป็นที่บรรพชาของสามเณรปั่น เสน่ห์เจริญ ภายหลังเป็นพระพรหมมังคลาจารย์ (หลวงพ่อปัญญานันทะ) ท่านมักปรารภเสมอเมื่อมาระนองว่า "ที่นี่เป็นที่เกิดของฉัน ถ้าไม่มีวัดนี้ป่านนี้ชีวิตฉันไม่รู้จะเป็นอย่างไร"

## วัดอุปนันทารามกับการศึกษา
วัดอุปนันทารามได้จัดสอนหนังสือให้แก่ประชาชนในพื้นที่ตั้งแต่แรกเริ่มโดยอาศัยศาลาเล็กๆภายในวัดกับผู้สนใจไม่กี่คนโดยแรกเริ่มทำการสอนโดยหลวงพ่อบรรณเอง ต่อมาเมื่อคนเริ่มมาเรียนหนังสือเพิ่มมากขึ้นได้ขยายออกเป็นโรงเรียนประชาบาลโดยมีครูผู้สอนทั้งฆราวาสและพระภิกษุสามเณร สำหรับพระภิกษุสามเณรที่เคยสอนนั้น เช่น 1. สามเณรปั่น เสน่ห์เจริญ (พระพรหมมังคลาจารย์ ปัญญานันทะภิกขุหรือหลวงพ่อปัญญา) 2. พระสงัด 3. พระบุญเสริม 4. พระสุพาสน์ เมื่อเริ่มมีนักเรียนมาเรียนมากขึ้นจึงตั้งโรงเรียนในที่ของวัดและโอนไปสังกัดกับเทศบาลเมืองระนอง ปัจจุบันมีชื่อว่า โรงเรียนเทศบาลวัดอุปนันทาราม

ส่วนในส่วนของการศึกษาปริยัติธรรมของพระภิกษุสามเณรเองนั้นวัดได้เป็นสำนักศาสนศึกษามีการเรียนการสอน นักธรรม - บาลี เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน และมีการสนับสนุนการศึกษาของพระภิกษุสามเณรที่สนใจใฝ่รู้อยู่ตลอด

## การบริหารและการปกครอง
วัดอุปนันทาราม จัดการปกครองภายในวัด โดยมีกติกาของวัด กำหนดให้พระภิกษุสามเณรปฏิบัติตามพระวินัยอย่างเคร่งครัด เพื่อให้หมู่คณะของพระสงฆ์อยู่กันอย่างเรียบร้อยเป็นที่น่าเลื่อมใส และเพื่อความเรียบร้อยของการบริหารและการปกครองโดยคำนึงถึงความคล่องตัว รวดเร็ว จึงได้แต่งตั้งผู้ช่วยเจ้าอาวาสไว้ช่วยงาน 4 ด้าน คือ ด้านการปกครอง ด้านการศึกษา ด้านสาธารณูปการ และด้านการเผยแผ่ พร้อมทั้งเลขานุการเจ้าอาวาส เพื่อดำเนินนโยบายตามอำนาจและหน้าที่ของเจ้าอาวาส

thumb|200px|พระครูศีลพงษ์คณารักษ์   
thumb|200px|พระระณังควินัยมุนีวงศ์
thumb|200px|พระระณังควินัยมุนี   
thumb|200px|พระครูอุปนันทโสภณ

เจ้าอาวาสตั้งแต่แรกสร้างวัดจนถึงปัจจุบัน มีดังนี้ 
# **พระครูศีลพงษ์คณารักษ์** (บรรณ พุทฺธสโร) (พ.ศ. 2436 - พ.ศ. 2463) เจ้าอาวาสรูปแรก, เจ้าคณะจังหวัดระนองรูปแรก  
# **พระครูศีลพงษ์คณารักษ์** (ผุด สุทธางกูร)  (พ.ศ. 2463 - พ.ศ. 2472) เจ้าคณะจังหวัดระนองรูปที่ 2 ภายหลังได้ลาสิกขากลับไปรับราชการเป็นศึกษาธิการจังหวัดภูเก็ต
# **พระระณังควินัยมุนีวงศ์** (พลอย ธมฺมโชโต รัตนดิลก ณ ภูเก็ต) (พ.ศ. 2472 - พ.ศ. 2517)  เจ้าคณะจังหวัดระนองรูปที่ 3 พระราชาคณะรูปแรกของระนอง และเป็นพระราชาคณะชั้นราชรูปแรกของระนองด้วย (ในราชทินนามเดิม) หลวงพ่อเจ้าคุณเป็นผู้ชักชวนนายปั่น เสน่ห์เจริญมาช่วยสอนหนังสือ และเป็นอุปัชฌาย์จารย์ของสามเณรปั่น เสน่ห์เจริญ (พระพรหมมังคลาจารย์ ปัญญานันทะภิกขุ) 
# **พระระณังควินัยมุนี** (เรวัต (บุญให้) สีลวฑฺฒโน อรุณวิมล) (พ.ศ. 2517 - พ.ศ. 2535)  เจ้าคณะจังหวัดระนองรูปที่ 4  
# **[[พระครูอุปนันทโสภณ]]** (โสภณ โสภโณ ชุ่มชื่น) (พ.ศ. 2536 - ปัจจุบัน) เจ้าคณะอำเภอเมืองระนอง
## พระครูวิมลกิจจาภรณ์ (กิตติภัทร กิตฺติภทฺโท)  ผู้ช่วยเจ้าอาวาสฝ่ายปกครอง
## พระครูปลัดกิตติศักดิ์ อติเมโธ ผู้ช่วยเจ้าอาวาสฝายการศาสนศึกษา, เลขานุการเจ้าคณะอำเภอเมืองระนอง

## เสนาสนะ
ภายในวัดอุปนันทารามมีเสนาสนะต่าง ๆ เช่น
# พระอุโบสถ กว้าง 9.30 เมตร ยาว 16.80 เมตร สร้างเมื่อ พ.ศ. 2490 มีลักษณะเป็นศิลปะผสม คือตัวอาคารเป็นทรงสเปนซึ่งเป็นที่นิยมในสมัยนั้น หน้าต่างไม้สักและประตูสลักลายไทย ส่วนกรอบประตูและหน้าต่างเป็นลวดลายดอกไม้จีน พระอุโบสถหลังนี้ได้รับการบูรณะเมื่อประมาณ พ.ศ. 2518 ในครั้งนั้นหลังจากบูรณะส่วนหลังคาเสร็จเรียบร้อยช่างมิได้นำช่อฟ้าใบระกาใส่คืนอย่างเก่าจึงดูแปลกและสวยงามไปอีกแบบ
# เจดีย์ทรงพม่า สร้างโดยมหาอำมาตย์ตรีพระยาประดิพัทรภูบาล (คอยู่เหล ณ ระนอง) พระสหายในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 เจดีย์องค์นี้เป็นการผสมผสานระหว่างศิลปะไทยและพม่าคือส่วนฐานจะเป็นศิลปะแบบพม่า แต่ส่วนยอดเป็นศิลปะไทย ภายในได้บรรจุพระพุทธรูปปางลีลา (พระเครื่องสมัย 25 พุทธศตวรรษ) เจดีย์นี้ตั้งอยู่หลังพระอุโบสถภายในเขตพัทธสีมา เป็นเจดีย์สีขาวดูเด่นเป็นสง่าทีเดียว
# ศาลาการเปรียญ เป็นลักษณะทรงไทยโบราณ หลังคาทรงปั้นหยา มีหน้ามุข 4 ด้าน กว้าง 11.50 เมตร ยาว 18 เมตร สร้างเมื่อ พ.ศ. 2480 เดิมทีเป็นศาลาโล่ง ๆ มิได้กั้นผนังอะไร ใช้เป็นที่สอนหนังสือให้แก่พระภิกษุสามเณร รวมถึงประชาชนทั่วไปที่เข้ามาเรียนหนังสือ

## บุคคลสำคัญที่เกี่ยวข้องกับวัดอุปนันทาราม
วัดอุปนันทารามถือเป็นให้กำเนินดนักปราชญ์ นักพัฒนามาเป็นจำนวนไม่น้อย
#พระราชญาณกวี อดีตเจ้าคณะจังหวัดชุมพร วัดขันเงิน ที่ได้มุ่งมั่นศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกธรรมและบาลี จนสามารถสอบนักธรรมชั้นโทและเอก ภายในเวลา 2 ปี ได้เป็นที่ 1 ของมณฑลภูเก็ต พร้อมกับท่องจำพระปาติโมกข์ ภายในเวลา 1 เดือน ณ วัดอุปนันทาราม 
#พระครูนภเขตคณารักษ์ อดีตเจ้าอาวาสวัดตากฟ้า, เจ้าคณะอำเภอตากฟ้า จังหวัดนครสวรรค์ที่เคยมาศึกษาพระปริยัติธรรมและจำพรรษาที่วัดอุปนันทาราม

## อ้างอิง

# กรมการศาสนา,กระทรวงศึกษาธิการ.  (2527).  **ประวัติวัดทั่วราชอาณาจักร เล่ม 3.**  กรุงเทพฯ : การศาสนา
# โสภณ โสภโณ ชุ่มชื่น, พระปลัด.  (2536).  **ประวัติวัดอุปนันทาราม.**  ระนอง : รัตนการพิมพ์ 

อุปนันทาราม