ชานจา

thumb|220px|ภาพวาดประกอบ

**ชานจา** หรือ **ซัวจา** หรือ **เซียงจา** (; ; ) เป็นไม้ผลขนาดเล็กประเภทเบอร์รี่ชนิดหนึ่งในสกุลฮอว์ธอร์น ของวงศ์กุหลาบ คนส่วนมากรู้จักในฐานะเป็นผลไม้และขนมหวานกินเล่น ผลชานจาสีแดงรสเปรี้ยวจัดมักจะนิยมนำมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ ได้แก่ ชานจาแผ่น ชานจาอบแห้ง แยมผลไม้ เยลลี่ น้ำผลไม้ และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ชนิดต่าง ๆ เป็นพืชที่ปลูกในประเทศจีนทางตอนเหนือและประเทศเกาหลี

## อนุกรมวิธานและศัพทมูลวิทยา
 
ในภาษาจีนกลาง เรียก "*ชานจา*" (山楂, shānzhā) แปลตามตัวว่า "ฮอว์ธอร์นภูเขา" หรือเรียก "*ต้าหงกั่ว*" (大红果, dà hóng guǒ) ซึ่งแปลว่า "ผลไม้สีแดงขนาดใหญ่" ในภาษาแต้จิ๋วเรียก "*ซัวจา*" จึงมักนิยมเรียก *ชานจา* นัยว่าเป็นชื่อในภาษาจีนกลาง (แทนที่จะควรเป็น ชานจา) ส่วนคำว่า "*[[ชานจาแผ่น|เซียงจา]]*" มักใช้เป็นทั้งชื่อผลไม้และขนมหวานกินเล่น
 
ชื่ออื่นในภาษาอังกฤษ ได้แก่ *mountain hawthorn*, *Chinese haw*, *Chinese hawberry*
  
## ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
 
ชานจาแตกต่างจากไม้ผลอื่นในสกุลฮอว์ธอร์น คือมีหนามสั้น จำนวนไม่มาก กระจัดกระจาย หนามชี้ขึ้นด้านบนและตั้งตรงมากกว่า แต่ดอกและผลมีสีแดงเหมือนที่พบได้ทั่วไปในสกุลฮอว์ธอร์น

### ลักษณะ
เป็นไม้ผลขนาดเล็ก สูงได้ถึง 6 เมตร มีหนาม 1–2 เซนติเมตร บางครั้งไม่มีหนาม กิ่งและก้านมีสีน้ำตาลอมม่วงเมื่ออายุน้อย สีน้ำตาลอมเทาเมื่อแก่ ก้านกลม แตกแขนงมาก
 
ใบรูปไข่กว้าง หรือรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ยาว 5–10 เซนติเมตร กว้าง 4–7.5 เซนติเมตร สีเขียวเข้ม แฉกหยักลึก ปลายแหลม ขอบใบเรียบเมื่ออ่อน ขอบหยักหรือกึ่งเรียบเมื่อต้นมีอายุมาก แฉกใบ 3–5 คู่
 
ตาดอกสีม่วงแดง รูปไข่รูปสามเหลี่ยม เกลี้ยงเกลา ประมาณ 8 มิลลิเมตร
 
ดอกสีขาว เป็นช่อกระจุก ก้านดอกยาว 2–6 เซนติเมตร เรียงรอบแกนก้าน ดอกขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 1.5 เซนติเมตร มีขนสีขาวอมเทาบนฐานดอก กลีบดอกรูปไข่กลับถึงรูปใบหอก 4-5 มิลลิเมตร เกสรตัวผู้ 20 เส้น รังไข่ 5 แฉก ดอกมีกลิ่นไม่พึงประสงค์ คล้ายกับปลาเน่าซึ่งดึงดูดแมลงวันขนาดเล็ก ซึ่งเป็นแมลงผสมเกสรหลักในการปฏิสนธิเกสร แม้ว่าดอกเมื่อบานใหม่ ๆ อาจจะออกกลิ่นหอมมากกว่า ออกดอกเดือนพฤษภาคม–มิถุนายน
 
ผลสีแดงสด ทรงกลมหรือกลมแป้น ผิวเกลี้ยง มีจุดเหลืองหรือน้ำตาลซีดกระจายทั่วผิวผล เส้นผ่านศูนย์กลาง 1–2.5 เซนติเมตร กินได้ มีรสเปรี้ยวจัด สัมผ้สค่อนข้างสาก และเป็นที่ดึงดูดของสัตว์กินพืช เช่น นก ออกผลเดือนส.ค.–ก.ย. ในแต่ละผลมี 3-5 เมล็ด
 
### การขยายพันธุ์
ชานจาปลูกง่าย ชอบดินร่วนปนชื้นที่มีการระบายน้ำดี เมื่อตั้งตัวได้แล้วหรือปลูกต้นที่อายุหลายปีสามารถทนต่อดินที่มีความชื้นส่วนเกินได้ (ดินเปียก ดินเหนียว ดินน้ำท่วม) และยังทนต่อความแห้งแล้ง ชอบแดดจัด แต่สามารถปลูกในที่ร่มบางส่วนได้ ซึ่งปริมาณแสงแดดที่ได้รับเป็นปัจจัยสำคัญของปริมาณผลที่ผลิดได้
 
ต้นที่ปลูกจากเมล็ดอาจใช้เวลา 5 ถึง 8 ปีจึงจะเริ่มออกผล ต้นที่ปลูกจากการทาบกิ่งมักจะออกดอกเต็มที่ในปีที่ 3
 

ไฟล์:Crataegus pinnatifida's bark.JPG|เปลือกต้น
ไฟล์:Crataegus pinnatifida, RBGE 2008.jpg|ทรงพุ่ม (ในสวน)
ไฟล์:Crataegus pinnatifida v. pubescens leaves.jpg|ใบ
ไฟล์:Crataegus pinnatifida kz01.jpg|ดอก
ไฟล์:Crataegus pinnatifida's flower.JPG|ดอกระยะใกล้
ไฟล์:HawthornFruit.JPG|ผลแก่
ไฟล์:Crataegus pinnatifida fruit, Yongin.jpg|ผลสุกสีแดงสด


### พันธุ์ปลูก
 
* *Crataegus pinnatifida* var. *major*  N. E. Brown เรียก *ชานจาใหญ่* (山里红，红果; ชานหลี่หง, หงกั่ว) เป็นพันธุ์ปลูกขนาดใหญ่สูง 8 เมตร เปลือกต้นสีน้ำตาลเข้ม ใบใหญ่ ยาว 6-12 เซนติเมตร กว้าง 5-8 เซนติเมตร แฉกใบ 2–4 คู่ ผลใหญ่ ทรงกลม เส้นผ่านศูนย์กลาง 2.5 เซนติเมตร สีแดงเข้ม มีจุดสีเหลือง-ขาวขนาดเล็กจำนวนมาก 5 เมล็ด ออกดอกเดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายน ระยะติดผลเดือนสิงหาคมถึงตุลาคม มักใช้เป็นวัตถุดิบทางการแพทย์แผนจีน

* *Crataegus pinnatifida* var. *psilosa* C. K. Schneider

### ชนิดใกล้เคียง
**ชานจาป่า** หรือ **ชานจาญี่ปุ่น** (; 野山楂) มีลักษณะคล้ายกัน (ผลเล็กกว่าชานจา (*Crataegus pinnatifida*)) ผลขนาด 1–1.2 เซนติเมตร มีสีแดงถึงเหลือง จุดบนผลมีขนาดเล็กมาก ประปราย และผิวเรียบกว่า นำไปเป็นอาหารและสรรพคุณทางยาแทนกันได้

## ถิ่นกำเนิดและการแพร่กระจายพันธุ์
 
ชานจา (*Crataegus pinnatifida*) เป็นไม้ผลที่มีถิ่นกำเนิดในเอเชียตะวันออกและรัสเซีย เจริญได้ดีที่ความสูง 100–2000 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล บนที่ลาดเอียง พบและปลูกมากในประเทศจีน ในมณฑลเหอเป่ย์ เฮย์หลงเจียง เหอหนาน หูเป่ย์ เจียงซู จี๋หลิน เหลียวหนิง มองโกเลียใน ส่านซี ชานตง ชานซี ซินเจียง เจ้อเจียง และประเทศเกาหลี
 
## เคมี
 
สารสำคัญในชานจามากกว่า 150 ชนิดได้แก่  ฟลาโวนอยด์ ไตรเทอร์พีนอยด์ สเตอรอยด์ โมโนเทอร์พีนอยด์ เซสควิทเทอร์พีนอยด์ ลิกแนน กรดไฮดรอกซีซินนามิก กรดอินทรีย์

* ฟลาโวนอยด์ จากใบ เช่น เอพิจีนิน, ลูทิโอลิน, ออเรียนติน, พินนาทิฟิโนไซด์
* ไตรเทอร์พีนอยด์และสเตอรอยด์ จากผล เช่น กรดแมสลินิค, เบทูลิน, เบตา-ซิโทสเตอรอล, เบตา-เดาโคสเตอรอล

## การใช้ประโยชน์
[thumb|220px|[ชานจาแผ่น (โดยทั่วไปเรียก "เซียงจา")]]

### การประกอบอาหาร
เนื่องผลสุกเปรี้ยวจัดจึงนิยมแปรรูปเป็นอาหารมากกว่าการกินผลสด ในอาหารจีนภาคเหนือ  ผลชานจาสุกใช้ในขนมถังหูหลู (ผลไม้เคลือบน้ำตาลเสียบไม้) และชานจาเกา นอกจากนี้ยังใช้ทำขนมหวานแบบดั้งเดิม เช่น ชานจาแผ่น (ฮอว์เฟลก) และชานจาม้วน (ฮอว์โรล) รวมทั้งทำเป็น แยมผลไม้ เยลลี่ น้ำผลไม้ และไวน์ ยังใช้เป็นส่วนผสมในซอสเปรี้ยวหวานแบบกวางตุ้งดั้งเดิม ถึงแม้ว่าปัจจุบันมักถูกแทนที่ด้วยซอสมะเขือเทศก็ตาม
 
### เครื่องดื่มแอลกอฮอล์

ในเกาหลีชานจาเป็นส่วนปรุงรสและกลิ่นในเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เรียก ซานซาชุน (산사춘, Sansachun) เป็นเหล้าขาวเกาหลีที่ทำจากข้าว ชานจูยฺหวี (ซานจูยฺหวี) และผลชานจา ซึ่งมีประวัติอย่างน้อย 400 ปี ปัจจุบันผลิตโดยบริษัทแบซางมยุน (Bae Sang Myun Brewery)

### โภชนาการและสรรพคุณทางยา

ในการแพทย์แผนจีน ผลชานจาแห้งใช้เป็นยาช่วยย่อยอาหาร อาจใช้ในการช่วยย่อยอาหารที่มีไขมันสูงได้ดี อาจใช้ลดอาการปวดเมื่อมีอาการท้องเสีย ท้องร่วง ไม่ควรกินมากโดยเฉพาะผู้ที่มีม้ามและกระเพาะอาหารอ่อนแอ เก็บเกี่ยวผลในฤดูใบไม้ร่วงเมื่อผลสุก หั่นเป็นชิ้นหนาแล้วตากให้แห้ง

ผล เมล็ด และใบชานจาซึ่งมีสารสำคัญประเภท ฟลาโวนอยด์ กรดไตรเทอร์พีนิก และเซคควิเทอร์พีน (sesquiterpene ) อาจช่วยในการควบคุมและรักษาสมดุลภาวะเมแทบอลิกซินโดรม (Metabolic Syndrome) ให้ดีขึ้น

ใบเก็บเกี่ยวในฤดูร้อนและฤดูใบไม้ร่วงและตากแดดให้แห้ง ใช้ชงชาหรือเป็นยาต้ม ช่วยส่งเสริมการไหลเวียนโลหิตและขจัดภาวะเลือดคั่ง อาจช่วยลดภาวะความดันโลหิตสูง
 

ไฟล์:TangHuLu.JPG|ถังหูหลู ชานจา (ชานจาเคลือบน้ำตาล)
ไฟล์:山査子餅.jpg|ชานจาแผ่น (山査子餅 หรือ 山査餅, ชานจาปิ่ง)
ไฟล์:Hongluo - DriedHawRings (2).JPG|ชานจาแห้งเชื่อม


## ในศิลปวัฒนธรรม

ชานจาปรากฏทั่วไปในงานวรรณกรรมจีน และภาพยนตร์ ที่เป็นที่รู้จักได้แก่ "*[[ใต้ต้นชานจา]]*" (*山楂树之恋, Under the Hawthorn Tree (2010)*) สร้างจากวรรณกรรม *Hawthorn Tree Forever* (ชื่อเดียวกันในภาษาจีน *山楂树之恋*) โดย อ้าย หมี่ (艾米) เรื่องราวกล่าวถึงช่วงท้ายของการปฏิวัติวัฒนธรรม ในหมู่บ้านเล็กๆ ในเมืองอี้ชาง มณฑลหูเป่ย์ และมีฉากหลังเป็นต้นชานจา "ต้นไม้แห่งผู้กล้า" ของหมู่บ้านที่ได้รับการเล่าว่าเติบโตขึ้นการหล่อเลี้ยงด้วยเลือดของผู้พลีชีพชาวจีนที่ถูกประหารใต้ต้นโดยชาวญี่ปุ่นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง

## อ้างอิง

 

หมวดหมู่:วงศ์กุหลาบ
หมวดหมู่:ไม้ผล
หมวดหมู่:พืชที่พบในทวีปเอเชีย