พระยาเจือง

**ตำนานพระยาเจือง** เป็นตำนานที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ที่แพร่หลายในกลุ่มชนชาติไท เช่น ล้านนา สิบสองปันนา เชียงตุง และล้านช้าง เป็นต้น ดูแปลกแตกต่างจากตำนานอื่นที่เกี่ยวข้องกับทางศาสนาอย่าง *[[ชินกาลมาลีปกรณ์]]* และไม่ใช่ตำนานการสร้างเมืองแบบ *[[ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่]]* แต่มีลักษณะคล้าย *[[ตำนานพระร่วง]]* แต่ไม่น่าเป็นบุคคลเดียวกัน

ตำนานกล่าวถึงพระยาเจืองซึ่งเป็นวีรบุรุษของชนชาติไทแทบทุกกลุ่ม มีการจดบันทึกในลักษณะของชาดกแทรกภาษาบาลีไว้อ่านในที่ประชุมด้วยฉันทลักษณ์ท้องถิ่นภาษานั้น

## สำนวน
ตำนานพระยาเจืองฉบับล้านนาหรือเรียกว่า *นิสัยบาเจือง* มีต้นฉบับจารลงใบลานอักษรธรรมล้านนาแต่งเป็นภาษาบาลีสลับกับท้องถิ่น มีลักษณะการแปลยกศัพท์ที่เรียกว่านิสัย ตอนต้นของข้อความระบุว่าผู้แต่งคือ พระพุทธโฆษาจารย์ ผู้แต่งอ้างว่าวรรณกรรมเรื่องนี้เป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์วังสมาลินีซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ส่วน (อดีตนิทาน ปัจจุบันนิทาน และอนาคตนิทาน) โดยตำนานพระยาเจืองอยู่ในส่วนที่เรียกว่า "อนาคตนิทาน" ฉบับที่อยู่ในหอสมุดแห่งชาติมีชื่อว่า *นิสัยบาเจือง* ส่วนฉบับที่ปริวรรตโดยอรุณรัตน์ วิเชียรเขียวและศรีธน คำแปง ใช้ชื่อว่า *ตำนานพระยาเจือง*

วรรณกรรมสิบสองปันนาปรากฏเป็นตำนานและพงศาวดาร 3 สำนวนและเป็นวรรณกรรมมุขปาฐะอีก 1 สำนวน ยังพบเรื่องราวของเจ้าแสงต่อซึ่งมีเรื่องราวคล้ายตำนานพระยาเจืองอีก 1 สำนวน วรรณกรรมสิบสองปันนาระบุตรงกันว่าพระยาเจืองเป็นปฐมกษัตริย์แห่งสิบสองปันนา มีมเหสีชื่อ รัมมณี มีโอรส 4 องค์ ซึ่งมอบหมายให้ครองดินแดนต่าง ๆ

ฉบับเชียงตุงไม่พบตัวละครที่ชื่อเจืองแต่พบว่ามีเรื่อง *อ้ายแสงต่อ* คล้ายเรื่องราวเจ้าแสงต่อกับเรื่องเจ้าเจืองหาญของสิบสองปันนา ปรากฏใน *ตำนานเมืองเชียงตุง*

ฉบับล้านช้างพบเป็นลายลักษณ์อักษร 3 ฉบับ แต่งเป็นร้อยกรองสองเรื่อง คือ *ท้าวบาเจือง* และ *ท้าวยี่บาเจือง* (หรือ *ท้าวฮุ่งท้าวเจือง*) พบแต่งเป็นร้อยแก้วหนึ่งเรื่องคือ *กิ่งเจืองหาน* และวรรณกรรมมุขปาฐะอีกหนึ่งเรื่องคือ *ท้าวยี่กับเจืองห้าว* ฉบับล้านช้างไม่ค่อยให้ความสำคัญกับวีรกรรม

บทประพันธ์เรื่อง *เจืองหาญ* แพร่หลายอยู่ในกลุ่มไทดำในเวียดนาม

## เนื้อหา
ส่วนใหญ่ระบุพระนามวีรบุรุษเพียงพระนามเดียวคือ เจือง (อาจเขียนแตกต่างกันบ้างเช่น เจียง เจื๋อง และเจิง) ในลาวอาจใช้พระนามว่าท้าวฮุ่ง 

ระยะเวลาประสูติ *[[ตำนานเมืองพะเยา]]* ระบุ พ.ศ. 1584 และ *ตำนานพื้นเมืองสิบสองปันนา* ระบุ พ.ศ. 1580 ส่วนปีที่สิ้นพระชนม์ ฉบับที่ระบุศักราชไว้น้อยที่สุดคือ *ตำนานพื้นเมืองสิบสองปันนา* คือ พ.ศ. 1636 และ *พงศาวดารลานนา* ระบุไว้มากที่สุดคือ พ.ศ. 1748 วรรณกรรมจากล้านนาระบุว่าพระยาเจืองสืบเชื้อสายมาจากลวจักกราช ปฐมกษัตริย์แห่งเมืองเงินยางเชียงแสน ใน *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่* ระบุว่าพญาเจืองเป็นกษัตริย์ลำดับที่ 19 ของวงศ์กษัตริย์แห่งหิรัญนครเงินยาง บางฉบับระบุว่าเป็นบรรพบุรุษของพระเจ้าเม็งราย *พงศาวดารเงินยางเชียงแสน* ระบุว่า ขุนเจืองเป็นโอรสของขุนจอมธรรม ประสูติที่เชียงรายหรือพะเยาหรือฝาง

ด้านการเป็นวีรบุรุษ เป็นบรรพบุรุษผู้นำแห่งแว่นแคว้น แต่ละที่มีหลากหลายสำนวนกันไป มีเรื่องราวเหนือธรรมชาติแสดงให้เห็นถึงความเป็นบุคคลที่มีคุณสมบัติพิเศษ มีความสัมพันธ์กับเทพ มีเหตุการณ์มหัศจรรย์ตอนประสูติซึ่งคงได้รับอิทธิพลจากพุทธประวัติและชาดก

วรรณกรรมจากล้านนาและล้านช้างทุกฉบับกล่าวถึงการไปรบกับแกวซึ่งได้ชนะสงคราม จากนั้นได้อภิเษกเป็นกษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่

## ในตำนานเมืองพะเยา
ตำนานพื้นเมืองพะเยาที่กล่าวถึงพญาเจือง มี 2 สำนวนหลัก สำนวนแรก คือ ตำนานพื้นเมืองพะเยาฉบับหลัก ซึ่งประกอบด้วยคัมภีร์ใบลานหลายฉบับที่มีเนื้อหาคล้ายกัน อาทิ ฉบับ 62 หน้าลาน วัดศรีโคมคำ, ฉบับ 54 หน้าลาน วัดศรีโคมคำ, ฉบับวัดศรีสุพรรณ และฉบับวัดศรีบุญเรือง ซึ่งกล่าวว่าคัดลอกและสรุปมาจากฉบับหลวง ซึ่งปัจจุบันยังไม่ค้นพบ และสำนวนที่ 2 คือ ตำนานเมืองพะเยาฉบับหอสมุดแห่งชาติ

ในตำนานระบุว่า พญาเจือง หรือ ขุนเจือง เป็นพระราชโอรสองค์โตของ ขุนจอมธรรม กษัตริย์ผู้สถาปนานครรัฐพะเยา ประสูติหลังจากขุนจอมธรรมครองราชย์ได้ 3 ปี (พ.ศ. 1642 ในตำนานเมืองพะเยาฉบับหลัก, พ.ศ. 1581 ในฉบับหอสมุดแห่งชาติ, พ.ศ. 1602 ในฉบับวัดศรีโคมคำ) เมื่อประสูติ โหรหลวงทำนายว่าพระราชกุมารพระองค์นี้จะมีพระบรมเดชานุภาพมาก ในวัยเยาว์ทรงได้รับการศึกษาศิลปศาสตร์พร้อมกับพระราชนัดดา คือ ขุนชอง ทั้งในด้านยุทธวิธีบนหลังม้าและหลังช้าง ตลอดจนการใช้อาวุธหอก ดาบ มวย และศิลปะการฟ้อนรำ

เมื่อพระชนมายุ 16 พรรษา ทรงเสด็จไปคล้องช้าง ณ เมืองน่าน พญาน่าน พระนามว่า พลเทวะ จึงได้พระราชทานพระธิดาคือ นางจันทะเทวี พร้อมช้าง 100 เชือก ต่อมาเมื่อพระชนมายุ 17 พรรษา ทรงเสด็จไปคล้องช้าง ณ เมืองแพร่ พญาแพร่ พระนามว่า พรหมวังโส ได้พระราชทานพระธิดาคือ นางแก้วกระสัตตรี ให้เป็นอัครมเหสี พร้อมช้างอีก 100 เชือก

ในกาลต่อมา พญาเจืองทรงพระสุบินว่าเทวดาเนรมิตกายมาเป็นมนุษย์ แจ้งว่าพระองค์จะได้ช้างคู่บารมี โดยในวันรุ่งขึ้นให้เสด็จไปรอที่ท่าน้ำ หากคล้องช้างตัวแรกได้จะทรงมีชัยปราบได้ทั่วทั้ง 4 ทวีป หากได้ตัวที่สองจะปราบได้ชมพูทวีป และหากได้ตัวที่สามจะปราบได้กึ่งทวีป วันรุ่งขึ้นเมื่อเสด็จไปยังท่าน้ำ ทรงทอดพระเนตรเห็น เงือก (สัตว์เลื้อยคลานขนาดใหญ่ เช่นงูหรือจระเข้) ลอยน้ำมา 3 ตัว เมื่อตัวที่สามลอยมา พญาเจืองจึงตัดสินใจลงไปจับ เงือกตัวนั้นจึงกลับกลายเป็นช้างแต่ไม่ยอมขึ้นฝั่ง ปุโรหิตจึงแนะนำให้ใช้พานทองคำตี ช้างจึงยอมขึ้นจากน้ำ พระองค์จึงได้ช้างคู่บารมีนามว่า ช้างพานคำ

หลังจากขุนจอมธรรมครองราชย์ได้ 21 ปี จึงเสด็จสวรรคต พญาเจืองจึงเสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็นกษัตริย์เมืองพะเยาได้ 6 ปี ในขณะนั้นกองทัพแกว จำนวน 3,000,000 นาย นำโดยท้าวกวาและท้าวแองกา ได้ยกทัพมาประชิดเมืองเงินยาง ขุนชื่นเจ้าเมืองเงินยางจึงส่งพระราชสาส์นมาขอความช่วยเหลือ โดยมีข้อเสนอให้พญาเจืองขึ้นครองราชย์เป็นกษัตริย์เมืองเงินยางและอภิเษกสมรสกับพระธิดาคือ นางอั้วคอนควรเมือง พญาเจืองจึงระดมสรรพกำลังจากหัวเมืองของพะเยาได้ 330,000 นาย ยกทัพไปช่วยรบจนได้รับชัยชนะ

พญาเจืองจึงเสด็จขึ้นครองราชย์เป็นกษัตริย์แห่งเมืองเงินยาง และทรงมอบหมายให้ขุนชองปกครองเมืองพะเยาแทน หลังจากนั้นทรงยกทัพ ไปยึดครองเมืองลาวและเมืองแกว เหลือเพียงเมืองแมนตาตอกที่ไม่ยอมอ่อนน้อม พญาเจืองจึงทรงยกทัพไปรบแต่ทรงถูกพลธนูยิงจนเสด็จสวรรคตในสนามรบเมื่อพระชนมายุได้ 78 พรรษา โดยมีพระราชโอรสคือ ท้าวจอมผาเรืองแว่นคำขา เสวยราชสมบัติสืบต่อมา

## สถานที่อันเนื่องในตำนาน
* ทุ่งไหหินตั้งอยู่ที่เชียงแขวง ทางตอนเหนือของประเทศลาว เป็นที่ราบสูง มีหินใหญ่ลักษณะคล้ายไหตั้งอยู่ทั่วบริเวณ มีอายุอยู่ในยุคโลหะตอนปลายไม่น้อยกว่า 2,500 ปี มีตำนานที่ว่าด้วยไหดังกล่าวเป็นไหเหล้าของขุนเจือง
* ค่ายขุนเจืองธรรมิกราช จังหวัดพะเยา ประเทศไทย

## อ้างอิง ล้านนาย

หมวดหมู่:บุคคลที่เกิดในปี พ.ศ. 1668
หมวดหมู่:บุคคลที่เสียชีวิตในปี พ.ศ. 1735
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์แคว้นพะเยา
หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดพะเยา
หมวดหมู่:ราชวงศ์พะเยา
หมวดหมู่:บุคคลที่เปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:คติชนไทย
หมวดหมู่:คติชนลาว
หมวดหมู่:คติชนพม่า
หมวดหมู่:คติชนเวียดนาม
หมวดหมู่:คติชนจีน
หมวดหมู่:บุคคลในตำนานไทย
หมวดหมู่:วัฒนธรรมชาวไท