อำเภอบางระกำ

**บางระกำ** เป็น 1 ใน 9 อำเภอของจังหวัดพิษณุโลก เป็นอำเภอที่มีประชากรมากเป็นอันดับ 3 ของจังหวัด เดิมชื่อ **ชุมแสง** ต่อมาในปี พ.ศ. 2460 ได้เปลี่ยนชื่ออำเภอเป็น บางระกำ จนถึงปัจจุบัน

## ประวัติ
บางระกำเป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดพิษณุโลกมีประวัติความเป็นมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ (ระหว่าง พ.ศ. 1999 - ไม่ปรากฏ) เมื่อครั้งที่พระองค์ทรงมาผนวชอยู่ที่วัดจุฬามณีในปี พ.ศ. 2007 ได้มีชุมชนหนึ่งอาศัยอยู่ตามเรือนแพลำแม่น้ำยม ประกอบอาชีพทางการประมง ซึ่งคาดว่าจะเป็นประชากรรุ่นแรกที่มาตั้งถิ่นฐานที่อำเภอบางระกำ

หลักฐานที่ค่อนข้างชัดเจนเริ่มปรากฏให้เห็นในรัชสมัยของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ซึ่งครองกรุงศรีอยุธยาระหว่าง พ.ศ. 2112 - 2133 ในขณะนั้นประเทศไทยอยู่ในภาวะสงครามกับประเทศพม่า จึงปรากฏชื่อสถานที่ต่างๆตามที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์สงคราม เช่น แหล่งผลิตและรวบรวมศาสตราวุธเพื่อเตรียมการรบกับพม่า จึงเรียกสถานที่แห่งนั้นว่า "ชุมแสงสงคราม"

"อำเภอชุมแสง" ตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2449 โดยมีขุนเผด็จประชาดุลย์ เป็นนายอำเภอคนแรก ภายหลังได้ย้ายสถานที่ตั้งอำเภอใหม่ โดยได้ย้ายมาตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำยม ที่ตำบลบางระกำ มีลักษณะเป็นเรือนแพ ซึ่งชาวบ้านเรียกว่า "แพหลวง" ตั้งอยู่เหนือศาลเจ้าพ่อดาบทอง แต่เมื่อถึงในฤดูน้ำหลากน้ำจะเอ่อล้นท้วมตลิ่ง ทำให้ราษฎรซึ่งต้องใช้เรือในการสัญจรไปมา ทำให้ลำบากในการติดต่อราชการ

  นายอำเภอสมัยนั้นได้พิจารณาเห็นว่าควรย้ายที่ว่าการอำเภอไปตั้งอยู่บนพื้นที่เนิน ที่บ้านท่าโก ตำบลบางระกำ ซึ่งห่างจากที่ว่าการอำเภอปัจจุบัน 4 กิโลเมตร เพื่ออำนวยความสะดวกให้ราษฎรในการเดินทางมาติดต่อกับทางราชการ แต่ปรากฏว่าราษฎรต้องได้รับความเดือดร้อนมากยิ่งขึ้น  เพราะไม่มีถนน ประกอบกับมีบ้านเรือนคนอาศัยอยู่เป็นจำนวนน้อย และสัตว์ป่าดุร้ายชุกชุม ราษฎรต้องเดินเท้าเป็นระยะทางหลายกิโลเมตร จึงได้มีการร้องเรียนให้ย้ายที่ว่าการอำเภอกลับมาตั้งยังที่ว่าการอำเภอเดิม

วันที่ 24 เมษายน พ.ศ. 2460 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงมีพระราชโองการให้เรียกชื่ออำเภอตามชื่อตำบล ซึ่งเป็นที่ตั้งที่ว่าการอำเภอ จึงได้เปลี่ยนชื่อจากอำเภอชุมแสง มาเป็น "อำเภอบางระกำ" ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

ในปี พ.ศ. 2474 หลวงพิณพลราษฎร์ นายอำเภอขณะนั้น เห็นความเดือดร้อนของราษฎรในการเดินทางไปติดต่อราชการที่บ้านท่าโก จึงได้ย้ายที่ว่าการอำเภอมาตั้งยังริมฝั่งขวาของแม่น้ำยม ใกล้กับวัดสุนทรประดิษฐ์ หมู่ที่ 7 ตำบลบางระกำ จนถึงปัจจุบัน   

* วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอชุมแสง จังหวัดพิษณุโลก เป็น **อำเภอบางระกำ**
*วันที่ 23 มีนาคม 2472 ตั้งตำบลวังอีทก แยกออกจากตำบลบางระกำ และตำบลกำแพงดิน ตั้งตำบลพันเสา แยกออกจากตำบลบึงกอก
*วันที่ 2 เมษายน 2481 โอนพื้นที่หมู่ 12 (ในตอนนั้น) จากตำบลกำแพงดิน มาขึ้นกับตำบลวังอีทก
*วันที่ 17 เมษายน 2482 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดพิจิตรและจังหวัดพิษณุโลกโดยโอนตำบลกำแพงดิน อำเภอบางระกำ จังหวัดพิษณุโลก ไปขึ้นกับอำเภอสามง่าม จังหวัดพิจิตร
*วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลบึงกอก แยกออกจากตำบลปลักแรด ตำบลหนองกุลา และตำบลชุมแสงสงคราม ตั้งตำบลพันเสา แยกออกจากตำบลปลักแรด และตำบลวังอิทก
* วันที่ 30 พฤษภาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลบางระกำ ในท้องที่บางส่วนของตำบลบางระกำ
* วันที่ 13 ธันวาคม 2515 จัดตั้งนิคมสร้างตนเอง ในท้องที่อำเภอบางระกำ และอำเภอสามง่าม
* วันที่ 26 ธันวาคม 2515 เปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลบางระกำ เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น
* วันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2516 จัดตั้งสุขาภิบาลปลักแรด ในท้องที่บางส่วนของตำบลปลักแรด
* วันที่ 14 กรกฎาคม 2521 ยกเลิกประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 354 วันที่ 13 ธันวาคม 2515 และจัดตั้งนิคมสร้างตนเอง ในท้องที่อำเภอกงไกรลาศ จังหวัดสุโขทัย อำเภอบางระกำ จังหวัดพิษณุโลก อำเภอพรานกระต่าย อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร และอำเภอสามง่าม จังหวัดพิจิตร
* วันที่ 16 มิถุนายน 2524 ตั้งตำบลนิคมพัฒนา แยกออกจากตำบลบึงกอก
* วันที่ 15 กันยายน 2532 ตั้งตำบลบ่อทอง แยกออกจากตำบลพันเสา
* วันที่ 12 กันยายน 2533 ตั้งตำบลท่านางงาม แยกออกจากตำบลบางระกำ
* วันที่ 1 กรกฎาคม 2534 ตั้งตำบลคุยม่วง แยกออกจากตำบลชุมแสงสงคราม
* วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลบางระกำ และสุขาภิบาลปลักแรด เป็นเทศบาลตำบลบางระกำ และเทศบาลตำบลปลักแรด ตามลำดับ
* วันที่ 7 สิงหาคม 2544 กำหนดเขตตำบลบางระกำ ให้มีเขตการปกครองรวม 17 หมู่บ้าน ตำบลชุมแสงสงคราม ให้มีเขตการปกครองรวม 11 หมู่บ้าน ตำบลบึงกอก ให้มีเขตการปกครองรวม 11 หมู่บ้าน ตำบลคุยม่วง ให้มีเขตการปกครองรวม 9 หมู่บ้าน ตำบลท่านางงาม ให้มีเขตการปกครองรวม 11 หมู่บ้าน ตำบลปลักแรด ให้มีเขตการปกครองรวม 9 หมู่บ้าน ตำบลนิคมพัฒนา ให้มีเขตการปกครองรวม 12 หมู่บ้าน ตำบลหนองกุลา ให้มีเขตการปกครองรวม 20 หมู่บ้าน ตำบลพันเสา ให้มีเขตการปกครองรวม 11 หมู่บ้าน ตำบลบ่อทอง ให้มีเขตการปกครองรวม 10 หมู่บ้าน และตำบลวังอิทก ให้มีเขตการปกครองรวม 8 หมู่บ้าน
* วันที่ 5 กันยายน 2546 แยกบ้านกรับพวง หมู่ที่ 1 ตำบลวังอิทก และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 10 บ้านพวงทอง แยกบ้านดง หมู่ที่ 4 ตำบลคุยม่วง และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 10 บ้านนางพญา แยกบ้านคุยขวาง หมู่ที่ 2 ตำบลคุยม่วง และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 11 บ้านยิ่งเจริญ
* วันที่ 4 เมษายน 2549 แยกบ้านท่าโก หมู่ที่ 3 ตำบลบางระกำ และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 18 บ้านศรีมงคล
* วันที่ 13 ธันวาคม 2549 จัดตั้งและกำหนดเขตหมู่บ้านใหม่ ดังนี้ 
** แยกบ้านใหม่เจริญผล หมู่ที่ 2 ตำบลนิคมพัฒนา และจัดตั้งเป็น หมู่ที่ 13 บ้านเจริญผลพัฒนา 
** แยกบ้านคุยม่วง หมู่ที่ 1 ตำบลคุยม่วง และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 12 บ้านคุยม่วงมีสุข 
** แยกบ้านหนองกุลา หมู่ที่ 4 ตำบลหนองกุลา และจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 22 บ้านหนองกุลาใต้
** แยกบ้านคุยมะตูม หมู่ที่ 4 ตำบลบึงกอก และจัดตั้งเป็น หมู่ที่ 12 บ้านสุขสมบูรณ์
** แยกบ้านคลองวัดไร่ หมู่ที่ 4 ตำบลบางระกำ และจัดตั้งเป็น หมู่ที่ 19 บ้านคลองวัดไร่เหนือ
* วันที่ 25 ตุลาคม 2550 ยกฐานะองค์การบริหารส่วนตำบลพันเสา เป็น เทศบาลตำบลพันเสา
* วันที่ 18 กรกฎาคม 2551 เปลี่ยนแปลงชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลปลักแรด เป็น องค์การบริหารส่วนตำบลบึงระมาณ และยกฐานะเป็น เทศบาลตำบลบึงระมาณ
* วันที่ 6 มกราคม 2555 เปลี่ยนแปลงชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลบางระกำ เป็น องค์การบริหารส่วนตำบลบางระกำเมืองใหม่ และยกฐานะเป็น เทศบาลตำบลบางระกำเมืองใหม่

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอบางระกำห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 17 กิโลเมตร ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียง ดังต่อไปนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอกงไกรลาศ (จังหวัดสุโขทัย) และอำเภอพรหมพิราม 
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอเมืองพิษณุโลก
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอวชิรบารมีและอำเภอสามง่าม (จังหวัดพิจิตร) 
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอคีรีมาศ (จังหวัดสุโขทัย) และอำเภอลานกระบือ (จังหวัดกำแพงเพชร)

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอบางระกำแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 11 ตำบล 142 หมู่บ้าน ได้แก่

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอบางระกำประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 13 แห่ง ได้แก่
* **เทศบาลตำบลบางระกำ** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบางระกำ
* **เทศบาลตำบลปลักแรด** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของหมู่ที่ 1 หมู่ที่ 3 หมู่ที่ 5 ตำบลปลักแรด
* **เทศบาลตำบลพันเสา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพันเสาทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลบึงระมาณ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปลักแรด (นอกเขตเทศบาลตำบลปลักแรด)
* **เทศบาลตำบลบางระกำเมืองใหม่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบางระกำ (นอกเขตเทศบาลตำบลบางระกำ)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลวังอิทก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวังอิทกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบึงกอก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบึงกอกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกุลา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกุลาทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลชุมแสงสงคราม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลชุมแสงสงครามทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนิคมพัฒนา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนิคมพัฒนาทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ่อทอง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ่อทองทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่านางงาม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่านางงามทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลคุยม่วง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคุยม่วงทั้งตำบล

## ของดีของอำเภอบางระกำ
* **[[สุนัขบางแก้ว]]** สุนัขสายพันธุ์ไทยแท้ ขนสองชั้น หางเป็นพวง ขนที่แผงคอคล้ายสิงโต ฉลาด ดุ และจงรักภักดีต่อผู้เป็นนาย
* **น้ำปลาปลาสร้อย** น้ำปลาแท้ที่ผลิตจากปลาสร้อย
* **วัดสุนทรประดิษฐ์** มี หลวงพ่ออินทร์ พระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ ที่เป็นที่เคารพเลื่อมใสศรัทธาของประชาชนชาวบางระกำ และมี หลวงพ่อแขก พระเกจิอาจารย์ชื่อดัง
* **วัดปลักแรด ต.ปลักแรด** มี รูปปั้นองค์ หลวงพ่อทรัพย์ พรหมปัญญา เป็นที่เคารพเลื่อมใสศรัทธาของประชาชนชาวตำบลปลักแรด และ ตำบลใกล้เคียง

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ฐานิดา บุญวรรโณ. “จังหวะชีวิตของชาวนาบางระกำหลังโครงการบางระกำโมเดล." ใน ถนอม ชาภักดี และคนอื่นๆ (บก.), **เอกสารประกอบการประชุมวิชาการระดับชาติ เวทีวิจัยมนุษยศาสตร์ไทย ครั้งที่ 11 เปิดโลกสุนทรีย์ในวิถีมนุษยศาสตร์**. น. 251-266. กรุงเทพฯ: มีดี กราฟิก, 2560.


บางระกำ