พระวินัยปิฎก

**พระวินัยปิฎก** () เป็นส่วนหนึ่งของพระไตรปิฎก ซึ่งประมวลพุทธพจน์หมวดพระวินัย คือพุทธบัญญัติเกี่ยวกับความประพฤติ ความเป็นอยู่ ขนบธรรมเนียมและการดำเนินกิจการต่าง ๆ ของภิกษุและภิกษุณี รวมทั้งเหตุการณ์และมูลเหตุแห่งการบัญญัติพระวินัยในแต่ละข้อ

พระวินัยปิฎกนั้นนอกจากจะแสดงถึงมูลเหตุและข้อพุทธบัญญัติต่าง ๆ ทั้งข้อห้าม และข้ออนุญาตสำหรับภิกษุและภิกษุณีแล้ว ยังมีเนื้อหาสะท้อนประวัติศาสตร์ของอินเดียในสมัยพุทธกาลอีกด้วย

## เนื้อหา

### พระวินัยปิฎก 8 เล่ม

* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 1</u>** '''มหาวิภังค์ ภาค 1''' ว่าด้วยปาราชิก สังฆาทิเสส และอนิยตะสิกขาบท (สิกขาบทในปาฏิโมกข์ฝ่ายภิกษุสงฆ์ 19 ข้อแรก)
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 2</u>** '''มหาวิภังค์ ภาค 2''' ว่าด้วยสิกขาบทเกี่ยวกับอาบัติเบาของภิกษุ (เป็นอันครบสิกขาบท 227 หรือ ศีล 227)
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 3</u>** '''ภิกขุนีวิภังค์''' ว่าด้วยสิกขาบทของภิกษุณี
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 4</u>** '''มหาวรรค ภาค 1''' มี 4 ขันธกะ ว่าด้วยการอุปสมบท (เริ่มเรื่องตั้งแต่ตรัสรู้และประดิษฐานพระศาสนา) อุโบสถ จำพรรษา และปวารณา
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 5</u>** '''มหาวรรค ภาค 2''' มี 6 ขันธกะ ว่าด้วยเรื่องเครื่องหนังเภสัช กฐิน จีวร นิคหกรรม และการทะเลาะวิวาท และสามัคคี
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 6</u>** '''จุลวรรค ภาค 1''' มี 4 ขันธกะ ว่าด้วยเรื่องนิคหกรรม วุฏฐานวิธีและการระงับอธิกรณ์
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 7</u>** '''จุลวรรค ภาค 2''' มี 8 ขันธกะ ว่าด้วยข้อบัญญัติปลีกย่อยเรื่องเสนาสนะ สังฆเภท วัตรต่างๆ การงด สวดปาฏิโมกข์ เรื่องภิกษุณี เรื่องสังคายนาครั้งที่ 1 และครั้งที่ 1
* **<u>พระไตรปิฎกเล่มที่ 8</u>** **[[ปริวาร]]** คัมภีร์ถามตอบซ้อมความรู้พระวินัย

## การจัดแบ่งหมวดหมู่

### การจัดหมวดหมู่พระวินัยปิฎกเป็น 3 หมวด ตามแบบฉบับของ[[สมาคมบาลีปกรณ์|สมาคมบาลีปกรณ์ประเทศอังกฤษ]]:-
# สุตตวิภังค์ ว่าด้วยสิกขาบทของภิกษุ และภิกษุณีรวมเข้าด้วยกัน (ประกอบด้วยคัมภีร์มหาวิภังค์ และภิกขุนีวิภังค์)
# ขันธกะ ว่าด้วยสิกขาบทนอกพระปาฏิโมกข์ทั้ง 22 บทตอน (ประกอบด้วยคัมภีร์มหาวรรค และจุลวรรค)
# ปริวาร ว่าด้วยการถามตอบความรู้เกี่ยวกับพระวินัย

### การจัดหมวดหมู่พระวินัยปิฎกเป็น 5 หมวด แบบที่ 1:-
# **[[มหาวิภังค์]]** หรือ **ภิกขุวิภังค์** เนื้อหาว่าด้วย สิกขาบทในพระปาฏิโมกข์ 227 ข้อ ของภิกษุ
# **[[ภิกขุนีวิภังค์]]** เนื้อหาว่าด้วยสิกขาบท 311 ข้อ ของภิกษุณี
# **[[มหาวรรค]]** แบ่งได้เป็น 10 หมวดย่อย หรือ 10 ขันธกะ กำเนิดภิกษุสงฆ์ และกิจการเกี่ยวแก่ภิกษุสงฆ์ ได้แก่ มหาขันธกะ, อุโบสถขันธกะ, วัสสูปนายิกาขันธกะ, ปวารณาขันธกะ, จัมมขันธกะ, เภสัชชขันธกะ, กฐินขันธกะ, จีวรขันธกะ, จัมเปยยขันธกะ และโกสัมพิขันธกะ
# **[[จุลวรรค]]** แบ่งเป็น 12 หมวดย่อย หรือ 12 ขันธกะ เกี่ยวกับระเบียบความเป็นอยู่ของภิกษุ ภิกษุณี และเรื่องสังคายนา ได้แก่ กรรมขันธกะ, ปริวาสิกขันธกะ, สมุจจยขันธกะ, สมถขันธกะ, ขุททกวัตถุขันธกะ, เสนาสนขันธกะ, สังฆเภทขันธกะ, วัตตขันธกะ, ปาฏิโมกขัฏฐปนขันธกะ, ภิกขุนีขันธกะ, ปัญจสติกขันธกะ และสัตตสติกขันธกะ
# **[[ปริวาร]]** เป็นข้อปลีกย่อยต่าง ๆ และคู่มือถามตอบซักซ้อมเกี่ยวกับพระวินัย

### การจัดหมวดหมู่พระวินัยปิฎกเป็น 5 หมวด แบบที่ 2 (เรียกย่อหรือหัวใจว่า '''อา ปา มะ จุ ปะ'''):-
# **อาทิกัมมิกะ** หรือ **ปาราชิก** ว่าด้วยสิกขาบทที่เกี่ยวกับอาบัติหนักของฝ่ายภิกษุสงฆ์ ตั้งแต่ปาราชิก 4 ถึงอนิยตะ 2 (ประกอบด้วยคัมภีร์มหาวิภังค์ภาค 1)
# **ปาจิตตีย์** ว่าด้วยสิกขาบทที่เกี่ยวกับอาบัติเบา ตั้งแต่นิสสัคคิยปาจิตตีย์ถึงเสขิยะ รวมตลอดทั้งภิกขุนีวิภังค์ทั้งหมด (ประกอบด้วยคัมภีร์มหาวิภังค์ภาค 2 และภิกขุนีวิภังค์)
# **มหาวรรค** ว่าด้วยสิกขาบทนอกปาฏิโมกข์ตอนต้น 10 ขันธกะ หรือ 10 ตอน
# **จุลวรรค** ว่าด้วยสิกขาบทนอกปาฏิโมกข์ตอนปลาย 12 ขันธกะ
# **ปริวาร** คัมภีร์ประกอบหรือคู่มือ บรรจุคำถามคำตอบสำหรับซ้อมความรู้พระวินัย

## อ้างอิง

หมวดหมู่:คัมภีร์ของศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:พระไตรปิฎกภาษาบาลี
หมวดหมู่:วรรณกรรมภาษาบาลี
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ