อำเภอบ้านโพธิ์

**บ้านโพธิ์** เป็นอำเภอในจังหวัดฉะเชิงเทรา เป็น 1 ใน 3 อำเภอของจังหวัดฉะเชิงเทราที่มีทางรถไฟสายตะวันออกตัดผ่าน โดยมีสถานีในพื้นที่อำเภอคือ สถานีรถไฟดอนสีนนท์
[thumb|275x275px|[วัดดอนทราย (จังหวัดฉะเชิงเทรา)|วัดดอนทราย สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2413 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อุโบสถและพระปรางค์สร้างมาพร้อมการสร้างวัดตั้งแต่ พ.ศ. 2413 วิหารหลวงพ่อพระครูธรรมภาณีวรคุณ (หลวงพ่อช้วน อดีตเจ้าอาวาสวัดดอนทราย) สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์สถานอดีตเจ้าอาวาส]]

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอบ้านโพธิ์มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอและจังหวัดใกล้เคียงดังนี้
* **ทิศเหนือ**  ติดต่อกับอำเภอเมืองฉะเชิงเทรา
* **ทิศตะวันออก**  ติดต่อกับอำเภอบางคล้าและอำเภอแปลงยาว  
* **ทิศใต้**  ติดต่อกับ อำเภอพนัสนิคม อำเภอพานทอง (จังหวัดชลบุรี) และอำเภอบางปะกง
* **ทิศตะวันตก**  ติดต่อกับอำเภอบางปะกง และอำเภอบางบ่อ (จังหวัดสมุทรปราการ)
[thumb|275x275px|[ทางหลวงชนบท ฉช.3005|สะพานพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) เป็นสะพานข้ามแม่น้ำบางปะกง ตั้งอยู่ในพื้นที่ตำบลบ้านโพธิ์และตำบลสนามจันทร์ อำเภอบ้านโพธิ์ ]]
thumb|275x275px|หน้าที่ว่าการอำเภอบ้านโพธิ์

## ประวัติ
การตั้งชุมชนของคนในสมัยโบราณมักเลือกทำเลอยู่ใกล้แหล่งน้ำ  เมื่ออพยพมาตั้งบ้านเรือนหลายครัวเรือนมากขึ้นก็เกิดเป็นหมู่บ้าน แล้วจึงสร้างวัด  หรือศาสนสถานเอาไว้ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา  ถ้าหากจะคะเนว่าชุมชนใดมีอายุเท่าใด  หลักฐานที่พอจะเป็นที่เชื่อถือได้ก็คือ วัด หมู่บ้านสนามจันทร์เกิดขึ้นเมื่อใดนั้นไม่มีหลักฐานบ่งบอกได้เลย แต่ถ้าดูจากการสร้างวัดสนามจันทร์ซึ่งตั้งเมื่อ พ.ศ. 2400 บ้านสนามจันทร์มีอายุถึง 150 ปี

ในปี พ.ศ. 2446 ตำบลบ้านโพธิ์ในปัจจุบันมีชื่อว่า ตำบลสนามจันทร์ ดังรายงานการตรวจราชการมณฑลปราจีนของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมรุพงศ์สิริพัฒน์ กราบบังคมทูลพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 เรื่องการยุบอำเภอหัวไทรไปรวมกับอำเภอบางคล้า และจัดตั้งอำเภอบ้านโพธิ์ ความว่า 

"ถ้าดูตามลำน้ำที่ว่าการอำเภอหัวไทรกับอำเภอบางคล้าห่างกันทางราว 1 ชั่วโมง เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าควรจะยกเลิกอำเภอหัวไทรเสีย คงย้ายไปตั้งตำบลสนามจันทร์ ที่จะเรียกนามอำเภอสนามจันทร์ ใต้เมืองฉะเชิงเทรา" 

และอีกข้อความหนึ่งในความว่า อำเภอเมืองฉะเชิงเทรามีหมู่บ้านมาก ควรแบ่งท้องที่ตั้งเป็นอำเภอขึ้นอีกหนึ่งอำเภอ ที่ว่าการอำเภอถ้าไปตั้งในคลองประเวศบุรีรมย์ก็ไม่อยู่กึ่งกลางท้องที่ จึงเลือกที่ใต้วัดสนามจันทร์เป็นที่ตั้งอำเภอ ความกราบบังคมทูลดังนี้ "ราษฎรที่อยู่ทางลำน้ำไปมาลำบากเห็นด้วยเกล้าฯ ว่าควรตั้งที่ลำน้ำเมืองฉะเชิงเทรา เหนือปากคลองสนามจันทร์ เพราะเป็นท้องที่มีบ้านเรือนราษฎรตั้งอยู่โดยรอบ แลเป็นทำเลโจรผู้ร้ายปล้นสะดมชุกชุม ส่วนนามอำเภอเรียกว่าอำเภอสนามจันทร์ เกล้าฯ ได้เลือกที่ใต้วัดสนามจันทร์ เป็นที่ตั้งที่ว่าการอำเภอ แลจะยกโรงตำรวจภูธรที่อำเภอหัวไทรมาตั้งอยู่ที่อำเภอสนามจันทร์ด้วย"

สรุปได้ว่าพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมรุพงศ์สิริพัฒน์ สมุหเทศาภิบาล มณฑลปราจีน เป็นผู้จัดตั้งอำเภอบ้านโพธิ์ โดยแยกออกมาจากอำเภอเมืองฉะเชิงเทรา เมื่อวันที่  1 เมษายน  พ.ศ. 2447 ใช้ชื่อว่า **อำเภอสนามจันทร์**  ตามชื่อหมู่บ้านและตำบลที่ตั้งอำเภอ ที่ว่าการอำเภอสนามจันทร์หลังแรกเป็นอาคารไม้ชั้นเดียว หลังคามุงด้วยจาก นายอำเภอคนแรกคือขุนประจำจันทเขตต์

เหตุที่ชื่อบ้านสนามจันทร์ มีประวัติเล่ากันว่า สมัยที่ท้องที่ยังเป็นป่าอยู่ มีเสือชุกชุม มีพระยา 3 ท่าน ออกมาตั้งจั่นดักเสือที่หนองน้ำ ราษฎรเรียกว่า  "หนองสามพระยา" และเรียกหมู่บ้านว่า "สนามจั่น" เรียกขานกันนานเข้าจึงเพี้ยนเป็นบ้านสนามจันทร์ ส่วนหนองสามพระยาได้ตื้นเขินเป็นพื้นนา ปัจจุบันคือบริเวณที่ตั้งโรงพยาบาลบ้านโพธิ์

ระหว่าง พ.ศ. 2447–2449 มีการปรับแก้ไขเขตของหมู่บ้านและตำบลตามพระราชบัญญัติลักษณะการปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440)  มาตรา  22 มีแนวทางการกำหนดเขตตำบลดังนี้ 

"หลายหมู่บ้านรวมกันราว 10 หมู่บ้าน ให้จัดเป็นตำบล 1 ให้ผู้ว่าราชการเมืองปักหมายเขตรตำบลนั้นให้ทราบได้โดยชัดเจนว่าเพียงใด ถ้าที่หมายเขตรไม่มีลำห้วย หนอง คลอง บึง บาง หรือ สิ่งใด เป็นสำคัญได้ ก็ให้ผู้ว่าราชการเมืองจัดให้มีหลักปักหมายเขตรอันจะถาวรอยู่ไปได้ยืนนาน"

หมายความว่า การกำหนดเขตตำบลให้ใช้ลำห้วย หนอง คลอง บึง บาง เป็นแนวเขต ตำบลสนามจันทร์เมื่อก่อนนี้เข้าใจว่ามีพื้นที่อยู่ทั้งสองฝั่งแม่น้ำ จึงถูกแบ่งเขตออกจากกัน โดยมีแม่น้ำบางปะกงเป็นเส้นแบ่งเขต พื้นที่ทางฝั่งขวายังคงใช้ชื่อตำบลสนามจันทร์เหมือนเดิม ทั้งนี้อาจเป็นเพราะมีเนื้อที่มากกว่า ส่วนทางฝั่งซ้ายซึ่งเป็นที่ตั้งที่ว่าการอำเภอตั้งชื่อใหม่ว่า "ตำบลบ้านโพธิ์" มีหลักฐานคือโฉนดที่ดินที่ออกให้ราษฎรเมื่อ ร.ศ. 125 (พ.ศ. 2449) เปลี่ยนชื่อเป็นตำบลบ้านโพธิ์แล้ว เหตุที่ตั้งชื่อว่าบ้านโพธิ์ เนื่องจากถิ่นนี้มีต้นโพธิ์ขึ้นอยู่ทั่วไป เมื่อก่อนวัดสนามจันทร์ก็มีต้นโพธิ์ใหญ่หลายต้น ชาวบ้านมีความเคารพเพราะเป็นต้นไม้ที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ จึงเอาผ้าเหลืองห่มต้นโพธิ์ ถือว่าเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ 

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกองเสือป่าขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2454 และทรงสถาปนาพระราชวังสนามจันทร์ จังหวัดนครปฐม เป็นค่ายหลวงสำหรับประชุมและซ้อมรบแบบเสือป่าเพื่อเป็นกำลังร่วมป้องกันประเทศ และเสด็จพระราชดำเนินไปประทับแรมอยู่เนือง ๆ ทางราชการได้พิจารณาเห็นว่าชื่ออำเภอไปพ้องกับชื่อพระราชวังสนามจันทร์ จึงเปลี่ยนชื่อเป็น **อำเภอเขาดิน** ตามประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่องเปลี่ยนชื่ออำเภอ ลงวันที่  20 กรกฎาคม พ.ศ. 2457 สมัยขุนเหี้ยมใจหาญ (พงษ์ บุรุษชาติ) เป็นนายอำเภอ 

เขาดินอยู่ต่อแดนกับอำเภอบางปะกง เป็นเนินหินแกรนิต สูงประมาณ 15 เมตร เป็นที่ตั้งของวัดเขาดิน ภายในวัดมีมณฑปร้างเก่าแก่มาก เข้าใจว่าเป็นที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาท เหตุที่เอาเขาดินมาตั้งเป็นชื่ออำเภอแทนสนามจันทร์ คงเนื่องจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จประพาสวัดเขาดิน เมื่อปี พ.ศ. 2402 ซึ่งถือเป็นความปีติและเป็นสิริมงคล จึงเอาชื่อเขาดินมาเป็นชื่ออำเภอ

ต่อมาปรากฏว่าเขาดินไปอยู่ในเขตอำเภอบางปะกง จึงเปลี่ยนชื่ออำเภออีกครั้งหนึ่งจากเขาดินมาเป็น **อำเภอบ้านโพธิ์**  ตามชื่อของตำบลที่ตั้งอำเภอเมื่อปี พ.ศ. 2460 (ตามรายงานกิจการจังหวัดประจำปี 2401-2502) สมัยขุนเจนประจำกิจ (ชื้น) เป็นนายอำเภอ

อาคารที่ว่าการอำเภอหลังแรกหลังคามุงจาก หลังต่อมาปลูกสร้างเป็นอาคารไม้  2 ชั้น  หลังคามุงกระเบื้อง หันหน้าสู่แม่น้ำบางปะกง  ปัจจุบันใช้เป็นสำนักงานเทศบาลตำบลบ้านโพธิ์ หลังที่  3 ขยับเข้ามาสร้างริมถนนเป็นอาคารไม้  2 ชั้น  แบบสมัยใหม่  ปัจจุบันได้รื้อหลังเก่า และก่อสร้างหลังใหม่ในที่เดิม ซึ่งจะทำการเปิดที่ว่าการหลังใหม่  ในวันที่  15 มกราคม พ.ศ. 2547 พร้อมทั้งเฉลิมฉลองในวาระที่อำเภอมีอายุครบ 100 ปีด้วย

ตั้งแต่ตั้งอำเภอมา มีนายอำเภอปกครองรวม  41 คน  โจรผู้ร้ายที่ว่าชุมชุมก็หมดไป ชาวอำเภอบ้านโพธิ์มีความเป็นอยู่สงบสุข เรียบง่าย แม้ในปัจจุบันการทำมาหากินเปลี่ยนไปจากเดิม สภาพสังคมเปลี่ยนไป แต่มีสิ่งที่ไม่เปลี่ยน คือ ความสำนึกรักบ้านเกิดและความกตัญญูต่อแผ่นดิน ซึ่งจะทำให้บ้านโพธิ์มีความยั่งยืนตลอดไป

* วันที่ 6 มีนาคม 2446 แยกพื้นที่ตำบลคลองบ้านโพธิ์ ตำบลบางกรูด ตำบลหนองจอก ตำบลลาดขวาง  ตำบลสนามจันทร์ ตำบลวังอู่ ตำบลท่าพลับ ตำบลสิบเอ็ดศอก ตำบลคลองขุด ตำบลบางซ่อน ตำบลเกาะไร่ ตำบลหนองบัว ตำบลดอนทราย ตำบลหนองตีนนก ตำบลคลองประเวศ ตำบลแสนภูดาษ ตำบลแหลมประดู่ และตำบลบ้านโพธิ์ อำเภอเมืองฉะเชิงเทรา ตั้งขึ้นเป็น **อำเภอสนามจันทร์**
* วันที่ 3 มีนาคม 2449 รวมตำบลคลองสวนและตำบลเทพราช และเรียกชื่อว่าตำบลเทพราช
* วันที่ 3 พฤศจิกายน 2450 แยกพื้นที่ตำบลหนองจอก ของอำเภอสนามจันทร์ จังหวัดฉะเชิงเทรา กับบ้านคลองขุนเนินของอำเภอบางเหี้ย จังหวัดสมุทรปราการ และตำบลท่าหงอนไก่ ตำบลบางปะกง ของอำเภอเมืองชลบุรี จังหวัดชลบุรี ไปตั้งเป็น **[[อำเภอบางปะกง]]** และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับจังหวัดฉะเชิงเทรา
* วันที่ 26 กรกฎาคม 2457 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอสนามจันทร์ จังหวัดฉะเชิงเทรา เป็น **อำเภอเขาดิน**
* วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเขาดิน เป็น จังหวัดฉะเชิงเทรา **อำเภอบ้านโพธิ์**
* วันที่ 29 กรกฎาคม 2490 ตั้งตำบลหนองตีนนก แยกออกจากตำบลบ้านโพธิ์ ตั้งตำบลลาดขวาง แยกออกจากตำบลแสนภูดาษ ตั้งตำบลคลองบ้านโพธิ์ แยกออกจากตำบลบางซ่อน ตั้งตำบลท่าพลับ แยกออกจากตำบลหนองบัว ตั้งตำบลเกาะไร่ แยกออกจากตำบลเทพราช ตั้งตำบลคลองขุด แยกออกจากตำบลแหลมประดู่ ตำบลสิบเอ็ดศอก และตำบลดอนทราย ตั้งตำบลคลองประเวศ แยกออกจากตำบลบางกรูด
* วันที่ 3 สิงหาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลเทพราช ในท้องที่หมูู่ 1, 4–6 ของตำบลเทพราช
* วันที่ 7 มกราคม 2500 จัดตั้งสุขาภิบาลบ้านโพธิ์ ในท้องที่หมู่บ้านสนามจันทร์ ของตำบลบ้านโพธิ์
* วันที่ 22 เมษายน 2512 เปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลเทพราช เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น ครอบคลุมพื้นที่หมู่ 1, 4–6 ตำบลเทพราช (เดิม) และหมู่ 1–2, 4 ตำบลเกาะไร่
* วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลเทพราช และสุขาภิบาลบ้านโพธิ์ เป็น เทศบาลตำบลเทพราช และเทศบาลตำบลบ้านโพธิ์ ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย
* วันที่ 9 กรกฎาคม 2547 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลบางซ่อน รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลคลองบ้านโพธิ์
* วันที่ 15 กันยายน 2547 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลท่าพลับ รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัว และยุบองค์การบริหารส่วนตำบลบ้านโพธิ์ รวมกับเทศบาลตำบลบ้านโพธิ์
* วันที่ 27 ตุลาคม 2552 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลลาดขวาง เป็น เทศบาลตำบลลาดขวาง
* วันที่ 4 สิงหาคม 2554 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลแสนภูดาษ เป็น เทศบาลตำบลแสนภูดาษ

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอบ้านโพธิ์แบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 17 ตำบล 73 หมู่บ้าน ได้แก่ 

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอบ้านโพธิ์ประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 16 แห่ง ได้แก่
* **เทศบาลตำบลเทพราช** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลเกาะไร่และบางส่วนของตำบลเทพราช
* **เทศบาลตำบลบ้านโพธิ์** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านโพธิ์ทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลลาดขวาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลลาดขวางทั้งตำบล
* **[[ตำบลแสนภูดาษ|เทศบาลตำบลแสนภูดาษ]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแสนภูดาษทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลคลองประเวศ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคลองประเวศทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลเกาะไร่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเกาะไร่ (นอกเขตเทศบาลตำบลเทพราช) 
* **องค์การบริหารส่วนตำบลคลองขุด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคลองขุดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลคลองบ้านโพธิ์** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคลองบ้านโพธิ์และตำบลบางซ่อนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลดอนทราย** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอนทรายทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลเทพราช** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเทพราช (นอกเขตเทศบาลตำบลเทพราช)
* **[[ตำบลหนองตีนนก|องค์การบริหารส่วนตำบลหนองตีนนก]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองตีนนกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัว** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าพลับและตำบลหนองบัวทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบางกรูด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบางกรูดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลแหลมประดู่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแหลมประดู่ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสนามจันทร์** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสนามจันทร์ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสิบเอ็ดศอก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสิบเอ็ดศอกทั้งตำบล

## อ้างอิง

หมวดหมู่:อำเภอในจังหวัดฉะเชิงเทรา