อำเภอด่านขุนทด

**ด่านขุนทด** เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา จากทั้งหมด 32 อำเภอ ซึ่งอำเภอด่านขุนทดเป็นอำเภอศูนย์กลางการปกครอง การศึกษา สาธารณสุขที่สำคัญอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา

## ประวัติศาสตร์
เรื่องราวที่เป็นตำนานชาวด่านขุนทด ที่ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เป็นลายลักษณ์อักษรในพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนิพนธ์ไว้ได้กล่าวถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชตอนปราบชุมชนต่างๆและปรากฏในการปราบชุมนุมพระเจ้าพิมายโดยกล่าวไว้ว่า "ฝ่ายพระเจ้าพิมายได้ทราบข่าวศึก จึงแต่งตั้งให้พระยาวรวงศาธิราช(พระยาน้อย) ยกกองทัพลงมาตั้งค่ายรับอยู่ ณ ด่านขุนทด ทางหนึ่ง และให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ พระยามนตรี กับทั้งมองญา ยกกองทัพมาตั้งค่ายรับอยู่บ้านจอหอทางหนึ่ง" และ "สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พระเจ้าตากสิน) จึงดำรัสให้ พระมหามนตรี และพระราชวรินทร์ ยกกองทัพไปตีทัพพระยาวรวงศาธิราชซึ่งตั้ง ณ ด่านขุนทด นั้น" จึงกล่าวได้ว่าด่านขุนทดมีกำเนิดมาก่อนรัชสมัยของพระเจ้าตากสินค่อนข้างแน่ชัด

อำเภอด่านขุนทด มีประวัติเท่าที่รวบรวมค้นหาหลักฐานได้ ในด้านตัวบุคคลที่ได้รับการแต่งตั้งหรือสืบเชื้อสายปกครองดูแลด่านขุนทด คอยเก็บส่วยอากรไปยังแขวงสันเทียะ มีพระเสมารักษาเขตเป็นผู้ปกครองดูแลรักษาด่าน โดยมีที่ทำการอยู่ที่วัดโพธิ์ชุมพล (วัดโคกรักษ์) ต่อมาพระเสมารักษาเขตถึงแก่อนิจกรรมพระประเวชเข้มแข็ง บุตรชายได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่แทน ต่อมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งได้เปลี่ยนแปลงระบบการปกครอง 

* พ.ศ. 2451 (ร.ศ.127)ชุมชนด่านขุนทดจึงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอำเภอ เมื่อได้รับการจัดตั้งเป็นอำเภอ ได้ย้ายที่ทำการจากวัดโพธิ์ชุมพล (บ้านโคกรักษ์) มายังบริเวณตะวันตกของโรงเรียนบ้านหาญในปัจจุบัน และได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอบ้านหาญ ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอพันชนะ 

* วันที่ 20 กรกฎาคม 2457 เปลี่ยนชื่อเป็น **อำเภอด่านขุนทด** อีกครั้ง

* วันที่ 24 กันยายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลด่านขุนทด ในท้องที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด

* วันที่ 16 มีนาคม 2503 โอนพื้นที่หมู่ 2 และ หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด ไปขึ้นกับกิ่งอำเภอขามทะเลสอ

* วันที่ 17 พฤศจิกายน 2503 กำหนดเขตตำบลด่านใน หลังจาก ได้โอนมาจากตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด (หมู่ 2 และ หมู่ 7) ไปตั้งเป็น หมู่ 5 และหมู่ 6 ของตำบลหนองสรวง กิ่งอำเภอขามทะเลสอ

* วันที่ 30 กันยายน 2514 ตั้งตำบลหินดาด แยกออกจากตำบลตะเคียน ตั้งตำบลหนองกราด แยกออกจากตำบลกุดพิมาน และ ตั้งตำบลบ้านแปรง แยกออกจากตำบลหนองบัวตะเกียด

* วันที่ 20 กันยายน 2522 ตั้งตำบลสำนักตะคร้อ แยกออกจากตำบลพันชนะ

* วันที่ 15 สิงหาคม 2526 ตั้งตำบลห้วยบง แยกออกจากตำบลหินดาด

* วันที่ 1 ตุลาคม 2526 เปลี่ยนแปลงเขตตำบลหนองกราด และ ตำบลกุดพิมาน โดยโอนหมู่ 10 (หมู่บ้านสำนักพิมาน) ของตำบลหนองกราด ไปขึ้นกับตำบลกุดพิมาน แล้วตั้งเป็น หมู่ 12 ของตำบลกุดพิมาน

* วันที่ 6 กันยายน 2528 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลบ้านเก่า

* วันที่ 1 กรกฎาคม 2533 ตั้งตำบลหนองไทร แยกออกจากตำบลบ้านแปรง และ ตั้งตำบลโนนเมืองพัฒนา แยกออกจากตำบลหนองบัวละคร

* วันที่ 29 มีนาคม 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองกราด ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองกราด

* วันที่ 30 กันยายน 2535 จัดตั้งตำบลบึงปรือ แยกออกจากตำบลสำนักตะคร้อ

* วันที่ 1 เมษายน 2538 ได้แยกพื้นที่ตำบลสำนักตะคร้อ ตำบลหนองแวง และตำบลบึงปรือ ไปตั้งเป็น**[[อำเภอเทพารักษ์|กิ่งอำเภอสำนักตะคร้อ]]** ขึ้นกับอำเภอด่านขุนทด

* วันที่ 31 สิงหาคม 2539 เปลี่ยนชื่อเป็น **กิ่งอำเภอเทพารักษ์**

* วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลด่านขุนทด และ สุขาภิบาลหนองกราด เป็น เทศบาลตำบลด่านขุนทด และ เทศบาลตำบลหนองกราด

* วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะเป็นอำเภอเทพารักษ์

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอด่านขุนทดตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอบำเหน็จณรงค์และอำเภอจัตุรัส (จังหวัดชัยภูมิ)
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอพระทองคำและอำเภอโนนไทย
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอขามทะเลสอ อำเภอสูงเนิน และอำเภอสีคิ้ว
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอลำสนธิ (จังหวัดลพบุรี) และอำเภอเทพารักษ์

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอด่านขุนทดแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 16 ตำบล 225 หมู่บ้าน

***** ข้อมูลจำนวนประชากรและจำนวนหลังคาเรือน ปี พ.ศ. 2563

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอด่านขุนทดประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 18 แห่ง ได้แก่
* **[[เทศบาลตำบลด่านขุนทด]]** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด
* **[[เทศบาลตำบลหนองกราด]]** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองกราด
* **[[เทศบาลตำบลหนองบัวตะเกียด]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวตะเกียดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลกุดพิมาน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดพิมานทั้งตำบล
* **[[องค์การบริหารส่วนตำบลด่านขุนทด]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านขุนทด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลด่านขุนทด)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลด่านนอก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านนอกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลด่านใน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านในทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลตะเคียน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะเคียนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเก่า** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเก่าทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านแปรง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านแปรงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลพันชนะ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพันชนะทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสระจรเข้** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระจรเข้ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกราด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกราด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองกราด)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวละคร** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวละครทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหินดาด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหินดาดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยบง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยบงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลโนนเมืองพัฒนา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนเมืองพัฒนาทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองไทร** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไทรทั้งตำบล

## หน่วยงานราชการในอำเภอ
* ที่ว่าการอำเภอด่านขุนทด
* สำนักงานที่ดินจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด
* สำนักงานสรรพากรพื้นที่ สาขาด่านขุนทด
* สำนักงานสัสดี 
* สำนักงานเกษตรอำเภอด่านขุนทด
* สำนักงานขนส่งจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด
* สำนักงานประปาส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
* สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
** สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาย่อยห้วยบง
* สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอด่านขุนทด
* สำนักงานสาธารณสุขอำเภอด่านขุนทด
* โรงพยาบาลด่านขุนทด
* สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานครราชสีมา เขต 5
* สำนักงานการศึกษานอกระบบและตามอัธยาศัยอำเภอด่านขุนทด
* สถานีตำรวจภูธรด่านขุนทด
* สถานีตำรวจภูธรหินดาด

## ประชากร
อำเภอด่านขุนทด มีประชากรทั้งหมด 128,756 คน *(ข้อมูล ณ สิ้นปี 2564)*

## สถาบันการศึกษา
### โรงเรียน

### สถาบันอาชีวศึกษาและอุดมศึกษา

* สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๕ (ศูนย์กลางเทคนิคหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ)
* โครงการจัดตั้ง สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ศูนย์นครราชสีมา

## การสาธารณสุข
* โรงพยาบาลด่านขุนทด
* โรงพยาบาลหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ (โรงพยาบาลด่านขุนทดแห่งใหม่)
* โรงพยาบาลด่านเมดิคอล

## ตลาด
* ตลาดไชยณรงค์
* ตลาดเทศบาล 1
* ตลาดเทศบาล 2 (ตลาด บ.ข.ส.)
* ตลาดพงษ์ศิริ
* ตลาดคลองถม

## ทางหลวง
* 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 201 สีคิ้ว-ชัยภูมิ
* 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2148 ถนนเลิศประคอง,ด่านขุนทด-หนองสรวง
* 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2256 ชัยบาดาล-ด่านขุนทด
* 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2217 ด่านขุนทด-บำเหน็จณรงค์
* 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2161 มอสูง-สูงเนิน
* 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2164 ตะเคียน-ท่าขี้เหล็ก
* 20px ทางหลวงชนบท นม.3003 โคกน้อย-เจริญผล
* 20px ทางหลวงชนบท นม.3012 ห้วยยายจิ๋ว-บ้านดอน
* 20px ทางหลวงชนบท นม.3038 หนองบัวตะเกียด-ดอนใหญ่
* 20px ทางหลวงชนบท นม.3044 โนนประดู่-บ้านกุดนางทอหูก
* 20px ทางหลวงชนบท นม.3059 ห้วยทราย-ห้วยบง
* 20px ทางหลวงชนบท นม.4008 ถนนหักน้อย-ปะคำ
* 20px ทางหลวงชนบท นม.4014 หนองกราด-กุดสระแก้ว
* 20px ทางหลวงชนบท นม.4033 หนองใหญ่-ช่องสำราญ

## สถานที่ท่องเที่ยว
* บึงบ้านหาญ
* อนุสาวรีย์พ่อขุนทด
* อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี
* วัดบ้านไร่
* เขาผาแดง
* น้ำตกห้วยบง
* ศาลเจ้าพ่อด่านขุนทด
* อ่างเก็บน้ำห้วยปราสาทใหญ่
* ทุ่งกังหันลม ตำบลห้วยบง

## อ้างอิง

ด่านขุนทด