บูชา (ศาสนาฮินดู)

[thumb|การบูชาในเรือน ในภาพคือ "[สรัสวดีบูชา" (การบูชาพระสรัสวดี)]]

**บูชา** หรือ **ปูชา** (สันสกฤต: pūjā; เทวนาครี: पूजा) คือพิธีกรรมสวดภาวนาของศาสนาฮินดู เพื่อถวายการบูชาแด่เทพฮินดู, รับขวัญและให้การต้อนรับแขกผู้มาเยือน หรือ เพื่อเฉลิมฉลองในเชิงศาสนาเกี่ยวกับเหตุการณ์ในชีวิต *บูชา* เป็นภาษาสันสกฤต แปลว่า "ให้เกียรติ" หรือ "แสดงความเคารพ" บูชาเป็นพิธีกรรมจำเป็นในฮินดู ประกอบด้วยการถวายบุปผชาติ (ดอกไม้) น้ำสะอาดและอาหาร ต่อผู้ที่จะรับการบูชา ทั้งองค์เทพ บุคคล หรือวิญญาณผู้ล่วงลับ การมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับองค์เทพ หรือกับคุรุ เรียกว่า ***ทรรศน*** แปลว่า การมองเห็น (seeing)

บูชา สามารถพบได้ในพระพุทธศาสนา (ดูเพิ่มที่: บูชาในพระพุทธศาสนา) และในศาสนาเชน (ดูเพิ่มที่: ทราวยบูชา; Dravya Puja)

บูชาสามารถประกอบได้หลากหลายโอกาส และสถานที่ ตั้งแต่ที่เรือนของผู้ประกอบพิธีกรรมไปจนถึงในโบสถ์พราหมณ์ และในเทศกาลต่าง ๆ บูชายังใช้จัดเพื่อฉลองเหตุการณ์สำคัญของชีวิต เช่น การคลอดบุตร, พิธีมงคลสมรส และการขึ้นบ้านใหม่หรือเปลี่ยนอาชีพ ส่วนบูชาที่จัดเพื่อบูชาเทพเช่น ทุรคาบูชา ลักษมีบูชา เป็นต้น บูชาไม่ใช่พิธี "บังคับ" ในศาสนา สำหรับศาสนิกชนบางกลุ่มอาจเป็นพิธีประจำ, นาน ๆ ครั้ง, ประจำปี หรือไม่เคยประกอบเลยก็มี เช่นเดียวกับในโบสถ์พราหมณ์ที่บางแห่งมีการจัดเป็นประจำจนไปถึงแทบจะไม่เคยจัดเลย

บูชาแบ่งออกเป็นสองประเภท คือ **นิคมบูชา** (Nigama Puja) เป็นบูชาที่ไม่ต้องใช้เทวรูปหรือรูปเคารพของเทพเจ้า เช่น ในการบูชาพระอัคนี เทพแห่งไฟ จะใช้การจุดไฟแทนการใช้ภาพขององค์เทพ ตรงข้ามกับใน **[[อาคม (ศาสนาฮินดู)|อาคมบูชา]]** (Āgama Puja) ซึ่งต้องมีรูปเคารพ การบูชานั้นสามารถประกอบด้วยตัวศาสนิกชนเองผ่านการสวดบทสวดและเพลงสวด อาจมีการจุดตะเกียง (diya) และธูป ประกอบไปด้วย ในขณะที่บางโอกาสอาจมีนักบวช (บูชารี) มาช่วยสวดในกรณีที่เป็นบทและพิธีกรรมที่ซับซ้อน เครื่องเสวยเช่นอาหาร ผลไม้ และขนมหวาน สำหรับพิธีที่ประกอบในโบสถ์พราหมณ์หรือมีบูชารีประกอบพิธีกรรม หลังเสร็จการบูชาแล้วจะกลายเป็น "ประสาท" (Prasada)ซึ่งจะถูกนำมาแจกจ่ายระหว่างผู้ที่มาร่วมการบูชา

ทั้งนิคมบูชาและอาคมบูชานั้นพบโดยทั่วไปในอินเดีย ในขณะที่ศาสนาฮินดูแบบบาหลี ที่อินโดนีเซีย พบแบบอาคมบูชาเป็นหลัก ทั้งในเรือนและในวัด (ปูรา) การบูชานี้จะเรียกว่า "ฮียัง" (Hyang) หรือ "เซ็มบาฮียัง" (Sembahyang)

## องค์ประกอบ
การประกอบพิธีบูชานั้นแตกต่าง กันไปตามท้องที่และลัทธิ นักภารตวิทยา Jan Gonda สรุปขั้นตอน 16 ขั้นสำหรับพิธีบูชาเต็มรูปแบบ ที่พบในบูชาต่าง ๆ เรียกว่า โศทษะอุปัชรา (shodasha upachara) ได้แก่

# **อวาหนะ** (Avahana) - อัญเชิญองค์เทพมาจุติ
# **[[อาสนะ]]** (Asana) - อัญเชิญองค์เทพจุติบนที่นั่ง (อาสนะ) ที่จัดไว้
# **ปาทยะ** (Padya) - การชำระล้างพระบาท (เท้า) ขององค์เทพ ในกรณีที่มีเทวรูปจะใช้การรดน้ำสะอาดลงบนเท้าหรือฐานของเทวรูป
# ใช้น้ำชำระล้างองค์เทพ ในกรณีที่มีเทวรูป มีทั้งการใช้ผ้าชุบย้ำเช็ด รดน้ำ พรมน้ำ เป็นต้น
# **อารคยะ** (Arghya) - ถวายน้ำดื่มแด่องค์เทพ หรือบ้างว่าเป็นน้ำล้างพระโอษฐ์ (ปาก)
# **สนานะ** (Snana) หรือ **[[อภิเษก]]** (abhisekha) - ถวายน้ำเพื่อการสรงน้ำ 
# **วัสตระ** (Vastra) - การถวายผ้า เครื่องแต่งกาย หรือเครื่องประดับ ในกรณีที่มีเทวรูปอาจนำผ้ามาพันหรือนำเครื่องประดับมาตกแต่งเทวรูป
# **อุปวีตะ** (Upaveeda) หรือ **[[มงคลสูตร]]** (Mangalsutra) - การพันสายสิญจน์
# **อนุเลปนา** (Anulepana) หรือ **คันธา** (gandha) - การประพรมหรือละเลงน้ำหอม เครื่องหอม หรือไม้หอม เช่น ผงจันทน์บด หรือ kumkum
# **[[บุษบานชลี|ปุษปาญชลี]]** (Pushpanjali) หรือ **บุษบา** (Pushpa) - การถวายดอกไม้ หรือพวงมาลัยคล้องพระศอ (คอ) ของเทวรูป
# **[[ธูป]]** (Dhupa) - การจุดธูป
# **ทีป** (Dipa) หรือ **[[อารตี]]** (Aarti) - การนำตะเกียงจุดเพลิงหรือประทีปมาปัดแกว่งโดยรอบองค์เทวรูป
# **[[ไนเวทย์|ไนเวทยะ]]** (Naivedya) - การถวายภัตตาหาร ผลไม้ ของหวาน (เรียกรวมว่า "โภคะ" - Bhoga)
# **[[นมัสการ]]** (Namaskara) หรือ **[[ปรนัม]]** (pranama) - การกราบราบลงไปกับพื้นเพื่อถวายความเคารพ
# **[[ปริกรรม]]** (Parikrama) หรือ **[[ปรทักษินา]]** (Pradakshina) - การเวียนเทียน (Circumambulation) รอบองค์เทพ
# หยิบใบไม้ขึ้นมา

ในบางครั้งมีการเพิ่มขั้นตอนอื่น ๆ ด้วย เช่น
# **[[ไธยนะ|ธยานะ]]** (Dhyana) - คือการนั่งสมาธิ เป็นการจุติองค์เทพในจิตใจของผู้ประกอบการบูชา
# **Acamanıya** - น้ำสำหรับซดเบา ๆ 
# **Aabaran** - การประดับตกแต่งเทวรูป
# **ฉัตร** (Chatra) - การถวายร่ม (ฉัตร)
# **ฉมารา** (Chamara) - การถวายการพัดหรือ fly-whisk ที่เรียกว่า "ฉมารา"
# **Visarjana** หรือ **Udvasana** คือการเคลื่อนย้ายองค์เทพจากจุดหนึ่งไปอีกจุด

นอกเหนือจากพิธีกรรม 16 ขั้นนี้แล้ว ยังพบพิธีกรรมรูปแบบอื่น ๆ อีก เช่น
* ปัญจอุปชรา (Pancha upachara) คือมีห้าขั้น
* ฉตุศาสตีอุปชรา (Chatushasti upachara) คือมีหกสิบสี่ขั้น

อย่างไรก็ตาม องค์ประกอบ ขั้นตอน โครงสร้างของการบูชา แตกต่างกันไปตามความเชื่อ ภูมิภาค วัดที่จัด หรือแม้แต่บุคคล

## อ้างอิง

หมวดหมู่:พิธีกรรมในศาสนาฮินดู