เขนงนายพราน

**เขนงนายพราน** (, มีรากศัพท์มาจากคำในภาษาละตินว่า **' หมายถึง ''น่าพิศวง'') หรือ **Common Swamp Pitcher-Plant** เป็น[[พืชกินสัตว์]]ชนิดหนึ่ง ในวงศ์[[หม้อข้าวหม้อแกงลิง]] พบได้ตามหนองน้ำในเขตร้อนชื้นในแทบทุกภาคของ[[ประเทศไทย]] และมีการกระจายพันธุ์อย่างกว้างขวางในหลายพื้นที่ ได้แก่ [[เกาะบอร์เนียว]] [[เกาะสุมาตรา]] [[ไทย]] [[มาเลเซียตะวันตก|มาเลเซียตะวันตก]] [[กัมพูชา]] [[เกาะนิวกินี]] [[อินโดจีน]] [[ฟิลิปปินส์]] [[ออสเตรเลีย]] [[จีน]] [[ฮ่องกง|เกาะฮ่องกง]] [[ประเทศปาเลา|ปาเลา]] [[หมู่เกาะโมลุกกะ]] [[พม่า]] [[มาเก๊า|มาเก๊า]] และ[[ไมโครนีเซีย]] ซึ่งผลสืบเนื่องมาจากการกระจายพันธุ์อย่างกว้างขวางนี้เอง จึงทำให้เขนงนายพรานมีรูปร่างลักษณะแตกต่างกันไปหลากหลายรูปแบบ ที่เห็นได้เด่นชัดคือ ''N. mirabilis'' var. ''echinostoma'' ชึ่งเป็นรูปแบบที่หายากประจำถิ่นใน[[บรูไน]]และ[[รัฐซาราวัก]] ซึ่งเพอริสโตมจะบาน กว้างและหนาพิเศษ ทั้งยังมีร่องละเอียดอย่างเห็นได้ชัด

ในประเทศไทย เขนงนายพรานมีชื่อพื้นเมืองอื่น ๆ อีกดังนี้: กระบอกน้ำพราน (ภาคใต้)  (มลายู [[ปัตตานี]]) ลึงค์นายพราน ([[พัทลุง]]) หม้อแกงค่าง (ปัตตานี) หม้อข้าวลิง ([[จันทบุรี]]) หม้อข้าวหม้อแกงลิง (ใต้ [[นราธิวาส]])  (ใต้) 

== ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ ==

เขนงนายพรานเป็นไม้เลื้อยหรือเกาะกันเป็นพุ่มเล็กแน่น อาจยาวได้ถึง 10 เมตร 

=== ใบ ===
ใบเดี่ยวรี ใบเรียงตัวเป็นเกลียว บางเหมือนกระดาษ  ใบรูปไข่หรือรูปปลายหอก ขอบใบเป็นจักฟันเลื่อยเมื่อยังเล็กและจะหายไปเมื่อโตเต็มที่ ใบยาวไม่เกิน 30 ซม. กว้างไม่เกิน 7 ซม. ปลายใบแหลม โคนใบค่อย ๆ แคบลงหรือแคบลงอย่างลาดชัน โคนใบธรรมดา-โอบรัดลำต้นกึ่งหนึ่งหากไม่มีก้านใบ เส้นใบแนวยาวเห็นได้ชัดเจน ฝั่งละ 4-5 เส้น เส้นใบย่อยจำนวนมาก สายดิ่งหรือมือจับยาวไม่เกิน 10 ซม.
[[ไฟล์:Palau pitcher plant.jpg|thumb|right|200px|ช่อดอกเพศผู้ของเขนงนายพรานที่ขึ้นอยู่บนหินใน[[ปาเลา]]]]

=== หม้อ ===
หม้อล่างมีลักษณะยาว ก้นหม้อเป็นกระเปาะ มีเอวช่วง 1 ใน 3 จากก้น ด้านบนทรงกระบอก สูงไม่เกิน 20 ซม. กว้างไม่เกิน 4 ซม. มีครีบ 1 คู่  (กว้างไม่เกิน 4  มม.) ตั้งแต่ขอบปากถึงก้นหม้อ  บริเวณต่อมผลิตน้ำย่อยอยู่บริเวณก้นหม้อที่เป็นกระเปาะ ปากหม้อกลม ขนานกับพื้นหรือเฉียง [[เพอริสโตม]]แบนโค้งที่ขอบ หนาไม่เกิน 10 มม. ฟันเห็นไม่ชัดเจน ฝาหม้อเป็นรูปกลมรี ไม่มีเดือยใต้ฝา มีเดือย 1-2 เดือยที่ฐานด้านหลัง ยาวไม่เกิน 5 มม. หม้อบนทรงกระบอกครีบหดเล็กลง สีของหม้อมีสีตั้งแต่สีเขียวถึงแดง อาจมีจุด 

=== ดอก ===
ดอกเป็นแบบช่อกระจะ แบบดอกแยกเพศอยู่ต่างต้น ก้านช่อเดี่ยว ช่อดอกยาวไม่เกิน 30 ซม. ก้านดอกยาวไม่เกิน 15 มม. ไม่มีฐานรองดอก กลีบดอกรูปกลมหรือรูปไข่ ยาวไม่เกิน 7 มม. ดอกเพศผู้มีขดเกสรตัวผู้ 1 ขดมีลักษณะกลม ดอกเพศเมียมีรังไข่รูปรี เสมือนมีก้านดอก ออกดอกช่วงเดือนมิถุนายน-กุมภาพันธ์

=== อื่น&thinsp;ๆ ===
* ลำต้นหนาไม่เกิน 10 มม. ระยะระหว่างข้อไม่เกิน 15 ซม.
* ผล/ฝักเป็นรูปวงรีคล้ายแคปซูล 4 ลิ้นและแตกเมื่อแก่ ยาว 1.5–3 ซม. เมื่อแก่มีสีน้ำตาล เมล็ดรูปเส้นด้าย ยาว ประมาณ 1.2 ซม.
* เมื่อยังเล็กจะปกคลุมด้วยขนหนาสั้นสีขาว แต่เมื่อโตเต็มที่ขนจะหายไป

=== ญาติใกล้ชิด ===
เขนงนายพรานจะมีลักษณะใกล้เคียงกับญาติใกล้ชิดของมันมากคือ ''[[Nepenthes rowanae|N. rowanae]]'' และ ''[[Nepenthes tenax|N. tenax]]'' มาก ซึ่ง 2 ชนิดหลังนี้เป็นพืชถิ่นเดียวของ[[ออสเตรเลีย]]


== การกระจายพันธุ์และถิ่นอาศัย ==
เขนงนายพรานเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิง[[สปีชีส์|ชนิด]]หนึ่งที่มีการกระจายพันธุ์เป็นวงกว้าง ทำให้มีความหลากหลายที่สูงมาก แล้วด้วยเหตุนี้เองในต้นคริสต์ศตวรรษที่  20  เอฟ.เอ็ม.เบลีย์ (F.M.  Bailey) นักพฤกษศาสตร์ชาวออสเตรเลีย  ได้เข้าใจผิดและตั้งให้เขนงนายพรานเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงถึง 10 ชนิด เพราะลักษณะที่แตกต่างกันของตัวอย่างที่พบ ในการสำรวจหม้อข้าวหม้อแกงลิงในรัฐควีนส์แลนด์ ต่อมา บี.เอช. แดนเซอร์ (B. H. Danser) นักอนุกรมวิธานได้ตรวจสอบผลงานของเบลีย์และพบว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั้ง 10 ชนิดนั้น แท้ที่จริงล้วนเป็นเขนงนายพรานทั้งสิ้น  จึงได้แก้ไขใหม่หมดโดยระบุว่ามันเป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของเขนงนายพรานเท่านั้น เขนงนายพรานสามารถพบได้ที่ระดับความสูงตั้งแต่[[ระดับน้ำทะเล]] ไปจนถึงระดับสูงกว่าระดับน้ำทะเล 1,500 เมตร แต่ส่วนใหญ่จะพบเจริญเติบโตที่ระดับความสูงไม่เกิน 100 เมตรจากระดับน้ำทะเล และมักเป็นบริเวณริมตลิ่ง พบได้มากบริเวณที่โล่ง เฉอะแฉะ บึงน้ำซึ่งมีน้ำท่วมขังเป็นประจำ หรือแม้กระทั่งในสวนยางพารา

เขนงนายพรานสามารถพบได้ใน[[เกาะบอร์เนียว]] [[เกาะสุมาตรา]] [[ไทย]] [[มาเลเซียตะวันตก|มาเลเซียตะวันตก]] [[กัมพูชา]] [[เกาะนิวกินี]] [[อินโดจีน]] [[ฟิลิปปินส์]] [[ออสเตรเลีย]] [[จีน]] [[ฮ่องกง|เกาะฮ่องกง]] [[ประเทศปาเลา|ปาเลา]] [[หมู่เกาะโมลุกกะ]] [[พม่า]] [[มาเก๊า|มาเก๊า]] และ[[ไมโครนีเซีย]] ในประเทศไทย สามารถพบได้ตั้งแต่[[ภาคเหนือ (ประเทศไทย)|ภาคเหนือ]] [[ภาคอีสาน]] [[ภาคตะวันออก (ประเทศไทย)|ภาคตะวันออก]] และที่พบมากที่สุดคือ [[ภาคใต้ (ประเทศไทย)|ภาคใต้]] เขนงนายพรานมีชื่อพื้นเมืองอื่น ๆ อีกดังนี้: กระบอกน้ำพราน (ภาคใต้) ปูโยะ (มลายู [[ปัตตานี]]) ลึงค์นายพราน ([[พัทลุง]]) หม้อแกงค่าง (ปัตตานี) หม้อข้าวลิง ([[จันทบุรี]]) หม้อข้าวหม้อแกงลิง (ใต้ [[นราธิวาส]]) เหน่งนายพราน (ใต้) 

== ประวัติและการค้นพบ ==
[[ไฟล์:Cantharifera.jpg|thumb|right| ''Cantharifera'' ใน ''Herbarium Amboinensis (พรรณไม้จากอองบง) '' ของรัมฟิออซ เล่ม 5 ปี พ.ศ. 2290 ถึงแม้ว่าจะถูกวาดหลังคริสต์ศตวรรษที่ 17 แต่ไม้เถาทางขวาไม่ใช่หม้อข้าวหม้อแกงลิง แต่เป็น ''[[Flagellaria]]'']]

[[เกออร์จ เบเบอร์ฮาร์ด รัมฟิออซ]] () นักพฤกษศาสตร์[[ชาวเยอรมัน]]ได้ค้นพบหม้อข้าวหม้อแกงลิง 2 ชนิดใหม่ในหมู่เกาะมลายู จากภาพในหนังสือ ''Herbarium Amboinensis (พรรณไม้จากอองบง) '' ทั้ง 6 เล่มของเขาที่เขียนเสร็จสิ้นในปี พ.ศ. 2233 และได้ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2284 ในภาพหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่ชื่อ ''Cantharifera'' ที่แปลว่า "คนถือเหยือก" นั้นเมื่อนำมาพิจารณาแล้วคาดว่าคือเขนงนายพราน ส่วนชนิดที่เหลือก็คือ ''[[Nepenthes maxima|N. maxima]]'' แต่ยังไม่เป็นที่แน่ใจนัก

ปี พ.ศ. 2333 [[โจเอา เดอ เลอรีโร]] () นักบวชชาว[[โปรตุเกส]] ได้พรรณนาถึง ''Phyllamphora mirabilis'' หรือ "ใบรูปหม้ออันน่าพิศวง" จาก[[เวียดนาม]] หรือก็คือเขนงนายพรานนั่นเอง แม้เขาจะอยู่ในประเทศนี้มาถึง  35 ปี มันดูเหมือนว่า เลอรีโรจะไม่ได้เฝ้าศึกษาหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้อย่างจริงจังนัก เขาอ้างว่าฝาของหม้อเคลื่อนไหวได้ในรูปแบบเปิดและปิดฝาหม้อไว้ในงานที่มีชื่อเสียงของเขา ''Flora Cochinchinensis'' (พืชจากเวียดนามใต้) ซึ่งเขาเขียนไว้ว่า:



ในที่สุด ''Phyllamphora mirabilis'' ก็ถูกเปลี่ยนเข้าสู่สกุลของหม้อข้าวหม้อแกงลิงโดย[[เกออร์จ คลาริดก์ ดรูซ]] (George Claridge Druce) ในปี พ.ศ. 2459  ดังนั้น ''P. mirabilis'' จึงเป็น ''ชื่อเดิม (basionym) '' ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั่วโลกหลายชนิด

ในปี พ.ศ. 2382 พี.ดับเบิลยู. โคร์ทอลส์ (P. W. Korthals) ได้ตีพิมพ์เอกสารหม้อข้าวหม้อแกงลิงฉบับแรก โดยในรายชื่อหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั้ง 9 ชนิดมีเขนงนายพรานรวมอยู่ด้วย

== อนุกรมวิธาน ==
=== หน่วยอนุกรมวิธานต่ำกว่าระดับชนิด ===
[[ไฟล์:Miri roadside N. mirabilis var. echinostoma 9.JPG|thumb|150px|right|''Nepenthes mirabilis'' var. ''echinostoma'' ที่ขึ้นอยู่ริมถนน]]
การกระจายตัวที่กว้างจะทำให้เกิดการวิวัฒนาการที่แตกต่างของลักษณะของหม้อและสี ทำให้มีการแจกแจงไว้ดังนี้

*''Nepenthes mirabilis'' f. ''anamensis'' (Hort.Weiner) Hort.Westphal (1991)
*''Nepenthes mirabilis'' var. ''anamensis'' Hort.Weiner ''in sched.'' (1985) ''[[ชื่อตั้งไร้คำบรรยาย|nom.nud.]]''
*''Nepenthes mirabilis'' var. ''biflora'' J.H.Adam & Wilcock (1992)
*''Nepenthes mirabilis'' var. ''echinostoma'' (Hook.f.) Hort.Slack ''ex'' J.H.Adam & Wilcock (1992)
*''Nepenthes mirabilis'' var. ''globosa'' M.Catal. (2010)
*''Nepenthes mirabilis'' f. ''simensis'' (Hort.Weiner) Hort.Westphal (1991)
*''Nepenthes mirabilis'' var. ''simensis'' Hort.Weiner ''in sched.'' (1985) ''[[ชื่อตั้งไร้คำบรรยาย|nom.nud.]]''
*''Nepenthes mirabilis'' f. ''smilesii'' (Hemsl.) Hort.Westphal (2000) = ''[[Nepenthes smilesii]]''
*''Nepenthes mirabilis'' var. ''smilesii'' (Hemsl.) Hort.Weiner ''in sched.'' (1985) = ''[[Nepenthes smilesii]]''

====''N. mirabilis'' var. ''echinostoma''====
''N. mirabilis'' var. ''echinostoma'' (มีรากศัพท์มาจากคำในภาษาละตินว่า ''echinostoma'' อันหมายถึง ปากเป็นมันวาวคล้ายเปลือกกุ้ง หอย) มีลักษณะแปรผันที่เด่นชัด มีเพอริสโตมที่บาน กว้างและหนาพิเศษ ทั้งยังมีร่องละเอียดอย่างเห็นได้ชัด ถูกค้นพบโดย [[โอโดอาร์โด เบคคารี]] '' (Odoardo Beccari) '' ในปี พ.ศ. 2408 และถูกจำแนกชนิดโดยเซอร์ [[โยเซพ ดาลตัน ฮุคเกอร์]]ในปี พ.ศ. 2416 ''N. mirabilis'' var. ''echinostoma'' เป็นลักษณะเดียวของชนิดที่ผิดแปลกไปการลักษณะอื่นเป็นอย่างมาก พบในประเทศ[[บรูไน]] [[รัฐซาราวัก]] และ[[รัฐซาบะฮ์]] (ยังไม่ถูกยืนยัน)  ครั้งแรกที่พบมันถูกจัดจำแนกเป็น ''Nepenthes echinostoma'' แต่ในภายหลัง อดัมและวิลคัก ได้จัดลำดับอนุกรมวิธานให้พืชนี้เป็นความหลากหลายของเขนงนายพรานเท่านั้น

====''N. mirabilis'' var. ''globosa''====
[[ไฟล์:Nepenthes_globosa02.jpg|thumb|150px|right|''N. mirabilis'' var. ''globosa'']]
ในปี พ.ศ. 2550 หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิด ''[[Nepenthes globosa|N. globosa]]'' ที่ได้รับการระบุบโดย ไซเกะโอะ คุระตะ (Shigeo Kurata) หรือที่รู้จักกันในชื่อ ''Nepenthes'' sp. Viking ซึ่งสามารถพบในเกาะบริเวณชายฝั่ง[[ทะเลอันดามัน]]ของ[[จังหวัดพังงา]] ใกล้กับ[[จังหวัดตรัง]] [[ประเทศไทย]]  ในงาน Sarawak Nepenthes summit 2007 (งานประชุมเรื่องหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่รัฐซาราวัก ปี พ.ศ. 2550) ได้ลดระดับ ''N. globosa'' ลงเหลือ[[สปีชีส์ย่อย]]ของเขนงนายพรานแทน เพราะยังมีการศึกษาในหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้น้อยมาก และถ้า ''N. globosa'' เป็นสปีชีส์ย่อยของเขนงนายพรานจริง จะทำให้ ''N. globosa'' เป็นความแปรผันมากที่สุดในรูปทรงของหม้อของเขนงนายพราน ต่อมาในภายหลังได้รับการระบุบโดย มาร์เชลโล กาตาลาโน (Marcello Catalano) ในปี พ.ศ. 2553 ภายใต้ชื่อ ''Nepenthes'' sp. Phanga Nga

=== ลูกผสมตามธรรมชาติ ===
ลูกผสมตามธรรมชาติของเขนงนายพรานตามที่มีการบันทึกไว้มีดังนี้:
* ?  '' ([[Nepenthes alata|N. alata]] × [[Nepenthes merrilliana|N. merrilliana]]) × N. mirabilis = [[Nepenthes × tsangoya|N. × tsangoya]]''
* ?  ''[[Nepenthes alata|N. alata]] × N. mirabilis = [[Nepenthes × mirabilata|N. × mirabilata]]''
* ''[[Nepenthes ampullaria|N. ampullaria]] × N. mirabilis = [[Nepenthes × kuchingensis|N. × kuchingensis]], Nepenthes cutinensis''
* ?  '' ([[Nepenthes ampullaria|N. ampullaria]] × [[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]) × N. mirabilis = [[Nepenthes × hookeriana|N. × hookeriana]] × N. mirabilis''
* ''[[Nepenthes benstonei|N. benstonei]] × N. mirabilis''
* ''[[Nepenthes bicalcarata|N. bicalcarata]] × N. mirabilis''
* ?  '' ([[Nepenthes bicalcarata|N. bicalcarata]] × [[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]) × N. mirabilis'' var. ''echinostoma''
* ''[[Nepenthes gracilis|N. gracilis]] × N. mirabilis = [[Nepenthes × ghazallyana|N. × ghazallyana]], N. × grabilis, N. neglecta'' ? 
* ''[[Nepenthes insignis|N. insignis]] × N. mirabilis''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes northiana|N. northiana]]''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes rowanae|N. rowanae]]''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes smilesii|N. smilesii]]''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes spathulata|N. spathulata]]''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes sumatrana|N. sumatrana]]''
* ''N. mirabilis × [[Nepenthes tenax|N. tenax]]''
* ?  ''N. mirabilis × [[Nepenthes thorelii|N. thorelii]]''
* ?  ''N. mirabilis × [[Nepenthes tomoriana|N. tomoriana]]''

<gallery>
ไฟล์:Serian N. northiana X mirabilis 2.jpg|''N. mirabilis'' × ''N. northiana''
ไฟล์:Nepenthes hybrid borneo.jpg|''N. mirabilis × N. rafflesiana''
ไฟล์:Nepenthesmirabilissumatrana3.jpg|''N. mirabilis'' × ''N. sumatrana''
ไฟล์:Sulawesi Nepenthes.jpg|? ''N. mirabilis'' × ''N. tomoriana''
</gallery>

== สถานะการอนุรักษ์ ==
เนื่องจากมีการกระจายพันธุ์เป็นวงกว้าง เขนงนายพรานจึงถูกจัดให้อยู่ในสถานะ LR/lc โดย [[สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ|''IUCN'']] ซึ่งหมายความว่ามีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์ แต่ไม่มีแผนงานอนุรักษ์รองรับ และไม่ทราบว่าจะมีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์จากพื้นที่ธรรมชาติในอนาคตข้างหน้าหรือไม่ และอยู่ในบัญชีที่ 2 ของ[[อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าใกล้สูญพันธุ์|ไซเตส]] ที่กำหนดให้หม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิดอยู่ใน[[บัญชีแดงของสหภาพเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ|บัญชี]]ที่ 2 ยกเว้น ''[[Nepenthes khasiana|N. khasiana]]'' และ ''[[Nepenthes rajah|N. rajah]]'' จัดอยู่ในบัญชีที่ 1

ในส่วนของประเทศไทยที่เป็นสมาชิกของไซเตสนั้น ได้กำหนดนโยบาย มาตรการต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องให้เป็นไปตามอนุสัญญาฯ  ตามประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พุทธศักราช  2518 และแก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พุทธศักราช  2535 มีรายละเอียดเกี่ยวกับเขนงนายพรานดังนี้
* วงศ์หม้อข้าวหม้อแกงลิง
** พืชอนุรักษ์บัญชีที่ 2
*** ''Nepenthes spp.'' () (''Pitcher-plants'', [[สกุล (ชีววิทยา)|สกุล]][[หม้อข้าวหม้อแกงลิง]]ทุกชนิด)

โดยมีข้อบังคับไว้โดยสรุปเกี่ยวกับพืชอนุรักษ์ดังนี้   
# ห้ามมิให้ผู้ใดนำเข้า ส่งออก หรือนำผ่านพืชอนุรักษ์และซากของพืชอนุรักษ์ เว้นแต่ได้รับหนังสืออนุญาตจากอธิบดีหรือผู้ซึ่งอธิบดีมอบหมาย (มาตรา 29 ตรี) 
# ผู้ใดประสงค์จะขยายพันธุ์เทียมพืชอนุรักษ์เพื่อการค้า  ให้ยื่นคำขอขึ้นทะเบียนสถานที่เพาะเลี้ยงพืชอนุรักษ์ต่อกรมวิชาการเกษตร (มาตรา 29 จัตวา)

==สิ่งมีชีวิตอิงอาศัยหม้อข้าวหม้อแกงลิง==
มีการพบ[[สิ่งมีชีวิตอิงอาศัยหม้อข้าวหม้อแกงลิง|สิ่งมีชีวิตอิงอาศัย]]หลายชนิดในหม้อของเขนงนายพราน ประกอบไปด้วย [[แมลงวัน]]วงศ์ [[sarcophagid]]  ''[[Sarcophaga papuensis]]'' และแมลงหกขาขนาดเล็ก ''[[Nepenthacarus warreni]]'' ซึ่งทั้งคู่พบในประชากรของเขนงนายพรานใน[[ประเทศออสเตรเลีย]] ในทำนองเดียวกัน ยังพบ[[ยุง]] ''[[Aedes dybasi]]'' และ ''[[Aedes maehleri]]'' อาศัยอยู่ในหม้อของเขนงนายพรานบนเกาะของ[[ประเทศปาเลา]]และ[[เกาะยับ]] (Yap) ตามลำดับ ยุงทั้ง 2 ชนิดมีวงจรชีวิตที่ผิดแปลกไปและรูปร่างสัญฐานลักษณะเฉพาะที่สัมพันธ์กับถิ่นอาศัยนี้

[[นีมาโทดา]] ''[[Baujardia mirabilis]]'' ได้รับการระบุว่าพบได้จากเขนงนายพรานใน[[ประเทศไทย]] ซึ่งคาดกันว่าไม่ใช่ความบังเอิญที่หม้อของเขนงนายพรานจะเป็นถิ่นอาศัยตามธรรมชาติของนีมาโทดาชนิดนี้ ระบบนิเวศขนาดจิ๋วในหม้อถูกครอบครองโดยลูกน้ำยุง แมลงตัวเล็ก ๆ และ ''B. mirabilis'' มีการคาดเดากันว่านีมาโทดาชนิดนี้อาจมีความสัมพันธ์แบบพาหะกับแมลงอิงอาศัยชนิดหนึ่งหรือหลายชนิด

ในตอนใต้ของ[[ประเทศจีน]] มีการพบ[[กบต้นไม้]]ในหม้อของเขนงนายพราน สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำนี้ ไม่พลัดตกลงไปในหม้อจนกลายเป็นเหยื่อของเขนงนายพราน แต่น่าจะลงไปกินแมลงที่ตกลงไปในหม้อมากกว่า กบนั้นไม่ได้รับผลกระทบจากน้ำย่อยที่มีฤทธ์เป็น[[กรด]]ที่อยู่ในหม้อของเขนงนายพราน (ซึ่งอาจมีค่า [[ph]] ต่ำถึง 2) เป็นเพราะมีเมือกห่อหุ้มชั้นผิวหนังอยู่

มีบันทึกว่าพบ[[เห็ดรา]]ที่อาศัยอยู่ในน้ำครั้งแรกในหม้อของ[[พืชกินสัตว์]] มาจากตัวอย่างของเขนงนายพรานที่ขึ้นอยู่ริมแม่น้ำจาร์ดิน (Jardine) ใน[[ประเทศออสเตรเลีย]] เห็ดราที่เป็นเส้นใยนี้ สังเกตพบทั้งในน้ำที่อยู่ในกับดักของพืชกินสัตว์และติดกับ[[ไคทิน]]แมลงที่เหลืออยู่

นอกจากนี้ หม้อของเขนงนายพรานยังเป็นแหล่งอาศัยของชุมชน[[แบคทีเรีย]]ที่ซับซ้อนอีกด้วย

== ประโยชน์ ==

* เถาหรือลำต้นของเขนงนายพรานมีความเหนียวทนทานมาก ชาวบ้านนิยมไปทำเชือกเพื่อผูกมัดสิ่งของต่าง ๆ เช่น ผูกเสาทำรั้วบ้าน หรือ ใช้ถักเครื่องจักสาน เช่น พวกเครื่องดักปลา เป็นต้น
* รากของเขนงนายพรานใช้ฝนกับน้ำในกระเปาะใช้พอกแผลถอนพิษสัตว์ ใช้ผสมยาอื่นแก้โลหิตเป็นพิษ ส่วนของหม้อใช้ผสมยาอื่นกินแก้โรคน้ำเหลืองเสีย
* ทางภาคใต้ได้มีการนำเขนงนายพรานไปทำขนมที่มีชื่อว่า "**ข้าวเหนียวหม้อแกงลิง**" วิธีการทำเริ่มจากการแช่ข้าวเหนียว แล้วนำส่วนที่เป็นหม้อของเขนงนายพรานไปล้างให้สะอาด กรอกข้าวเหนียวลงไปในหม้อ จากนั้นหยอดหางกะทิตามลงไป ยกขึ้นเตานึ่ง พอข้าวเหนียวใกล้สุกจึงหยอดหัวกะทิที่ผสมเกลือพอเค็ม นำมานึ่งอีกครั้งจนสุก

== การปลูกเลี้ยง ==
: ''ดูเพิ่ม: [[หม้อข้าวหม้อแกงลิง#การปลูกเลี้ยง|การปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิง]]

เขนงนายพรานเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงพืชพื้นราบ ส่วนมากพบสูงจากระดับน้ำทะเลไม่เกิน  100&nbsp;เมตร สามารถปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่มีความชื้นต่ำได้ดี (ประมาณ 20%) จึงเป็นหนึ่งในหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ปลูกเลี้ยงได้ง่ายมาก เป็นพืชต้องการแสงมาก อากาศไหลเวียนได้ดี เครื่องปลูกต้องระบายน้ำได้ดีแต่ไม่จับตัวกันแน่น และต้องชุ่มน้ำทั่วกระถางเมื่อมีการให้น้ำ ถึงแม้จะมีรายงานว่าพบเขนงนายพรานในบึงน้ำซึ่งมีน้ำท่วมขัง แต่ไม่ควรแฉะมากและไม่ควรหล่อน้ำทิ้งไว้เพราะจะทำให้รากเน่าได้ แนะนำให้ใช้กาบ[[มะพร้าว]]สับเป็นเครื่องปลูก

การให้ปุ๋ยเคมี (ที่ประกอบไปด้วย [[Nitrogen|N]][[Phosphorus|P]][[Potassium|K]]) นั้นสามารถให้ได้แต่ควรใช้เจือจางกว่าที่ระบุบในฉลาก และเนื่องจากเขนงนายพรานเป็นไม้เลื้อยที่อาจยาวได้ถึง 10 เมตร จึงจำเป็นต้องทำหลักหรือร้านให้มันยึดเกาะและเลื้อยไต่

== การเผยแพร่ในสื่อ ==
[[ไฟล์:Carnivorous plant thai stamp.jpg|thumb|แสตมป์ชุดพืชกินแมลง พ.ศ. 2549]]
* [[ประเทศไทย]]ได้จัดพิมพ์[[แสตมป์]]ชุดพืชกินแมลง 4 ดวง เป็นที่ระลึกสัปดาห์สากลแห่งการเขียนจดหมาย พ.ศ. 2549 โดยใช้ภาพที่ชนะเลิศจากการประกวดในงานสัปดาห์สากลแห่งการเขียนจดหมายประจำปี พ.ศ. 2548 ในหัวข้อ "พืชกินแมลง" 1 ใน 4 ดวงนั้นเป็นรูปเขนงนายพราน ที่ออกแบบโดย นายพงศพล โพนะทา ราคา 3.00 บาท ออกจำหน่ายครั้งแรกเมื่อ [[9 ตุลาคม]] [[พ.ศ. 2549]]

== เชิงอรรถ ==
<div class="references-small">
**I.** เครื่องหมาย ? หมายถึง ผู้แต่งก็ยังไม่แน่ใจหรือยังมีความสับสนในหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนั้นอยู่

**II.** ''[[Nepenthes × mirabilata|N. × mirabilata]] ([[Nepenthes alata|N. alata]] × N. mirabilis) '' และ ''[[Nepenthes × tsangoya|N. × tsangoya]] (([[Nepenthes alata|N. alata]] × [[Nepenthes merrilliana|N. merrilliana]]) × N. mirabilis) '' เป็นแนวทางในการกล่าวอ้างของลูกผสมในธรรมชาติของลูกผสมหม้อข้างหม้อแกงลิงชนิดต่าง ๆ ( Nepenthes Hybrids (1995) )

**III.** ภาพหม้อบนของหม้อข้าวหม้อแกงลิงในรูปภาพบนแสตมป์ คาดว่าเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิด ''[[Nepenthes × ventrata|N. × ventrata]]'' มากกว่าที่จะเป็นเขนงนายพราน สังเกตได้จาก[[เพอริสโตม]]มีขอบเป็นจีบหยัก หม้อมีเอวคอด ซึ่งโดยปกติแล้วหม้อบนของเขนงนายพรานนั้นเพอริสโตมมีขอบเรียบกลม หม้อเป็นทรงกระบอก 
</div>

== อ้างอิง ==


== แหล่งข้อมูลอื่น ==

* Adam, J. H., R. Omar & C. C. Wilcock 2002.  ''OnLine Journal of Biological Sciences'' **2** (9) : 623–625.
* Bednar, B.L. 1983.  ''Carnivorous Plant Newsletter'' **12** (3) : 64.
* Bednar, B.L. 1985.  ''Carnivorous Plant Newsletter'' **14** (4) : 91.
* Bert, W., I.T. De Ley, R. Van Driessche, H. Segers & P. De Ley 2003. ''Baujardia mirabilis'' gen. n., sp. n. from pitcher plants and its phylogenetic position within Panagrolaimidae (Nematoda: Rhabditida). ''Nematology'' **5** (3) : 405–420.
* Chaveerach, A., A. Tanomtong, R. Sudmoon & T. Tanee 2006. Genetic diversity among geographically separated populations of ''Nepenthes mirabilis''. ''Biologia'' **61** (3) : 295–298.
* Clementi, G. 1843. Sull'aascidio della ''Nepenthes phyllamphora'' di Wildenow. ''Il Cimento''  **1** (13–14) : 217–220.
* Fashing, N.J. 2002.  ''Australian Journal of Entomology'' **41** (1) : 7–17.
* Hua, Y. & H. Li 2005.  ''Acta Botanica Gallica'' **152** (2) : 165–175.
* Lavarack, P.S. 1977.  ''Carnivorous Plant Newsletter'' **6** (3) : 49–50.
* Lavarack, P.S. 1981.  ''Carnivorous Plant Newsletter'' **10** (3) : 69–72, 74–76.
* Mokkamul, P., A. Chaveerach, R. Sudmoon & T. Tanee 2007.  ''Pakistan Journal of Biological Sciences'' **10** (4) : 561–567.
* Moran, J.A., W.E. Booth & J.K. Charles 1999.  ''Annals of Botany'' **83**: 521–528.
* Normawati, Y. 2002. The effect of stem length on pitcher and inflorescence production in ''Nepenthes gracilis'' and ''Nepenthes mirabilis'' at Serendah Selangor. B.Sc. Thesis. Universiti Kebangsaan Malaysia.
* Pavlovič, A., E. Masarovičová & J. Hudák 2007. Carnivorous Syndrome in Asian Pitcher Plants of the Genus ''Nepenthes''. ''Annals of Botany'' **100** (3) : 527–536. 
* Rice, B. 2007. Carnivorous plants with hybrid trapping strategies. ''Carnivorous Plant Newsletter'' **36** (1) : 23–27.
* Schulze, W., E.D. Schulze, J.S. Pate, A.N. Gillison 1997. The nitrogen supply from soils and insects during growth of the pitcher plants ''Nepenthes mirabilis'', ''Cephalotus follicularis'' and ''Darlingtonia californica''. ''Oecologia'' **112** (4) : 464–471. 
* Sota, T. & M. Mogi 2006. Origin of Pitcher Plant Mosquitoes in ''Aedes (Stegomyia) '': A Molecular Phylogenetic Analysis Using Mitochondrial and Nuclear Gene Sequences. ''Journal of Medical Entomology'' **43** (5) : 795–800.
* Ziemer, R.R. 1988.  ''Carnivorous Plant Newsletter'' **17''' (3) : 70–73.
* รูปความหลากหลายและรูปแบบของเขนงนายพราน

หมวดหมู่:หม้อข้าวหม้อแกงลิง