พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

**พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย** (24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2311 – 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367; ครองราชย์ 8 กันยายน พ.ศ. 2352 – 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367) เป็นพระมหากษัตริย์สยาม รัชกาลที่ 2 แห่งราชวงศ์จักรี ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2352 ถึง พ.ศ. 2367 เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 4 ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีพระนามเดิมว่า *ฉิม* หรือ *กรมหลวงอิศรสุนทร* 

รัชสมัยของพระองค์สงบสุข ปราศจากความขัดแย้ง และเป็น "ยุคทองของวรรณคดีไทย" เนื่องจากพระองค์ทรงอุปถัมภ์กวีหลายคนในราชสำนัก และพระองค์เองก็มีชื่อเสียงในฐานะกวีและศิลปิน กวีที่โดดเด่นที่สุดในราชสำนักคือพระสุนทรโวหาร (ภู่)

## พระนาม
[thumb|left|140px|ตราประจำพระองค์รัชกาลที่ 2 เป็นรูปครุฑยุดนาค ณ [วัดอรุณราชวราราม กรุงเทพมหานคร]]
หลังพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จสวรรคต กรมพระราชวังบวรสถานมงคลได้สืบทอดบัลลังก์ในทันทีพร้อมด้วยพระนามชั่วคราวว่า **สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล** ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นราชประเพณีว่าพระมหากษัตริย์ที่ยังไม่ได้ผ่านพิธีพระบรมราชาภิเษกจะได้รับพระอิสริยยศชั่วคราวเป็น **สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว** แทน **พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว**

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระนามเต็มเมื่อทรงรับการบรมราชาภิเษกแล้วว่า **พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องค์ปรมาธิเบศ ตรีภูวเนตรวรนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศรัย สมุทัยดโรมนต์ สากลจักรวาฬาธิเบนทร สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทรา ธาดาธิบดี ศรีวิบูลยคุณอกนิษฐ ฤทธิราเมศวรมหันต บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชชัย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมิทรปรมาธิเบศ โลกเชษฐวิสุทธิ รัตนมกุฎประกาศ คตามหาพุทธางกูรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว** ซึ่งเหมือนกับพระปรมาภิไธยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทุกตัวอักษร เนื่องจากในเวลานั้น ยังไม่มีธรรมเนียม ที่จะต้องมีพระปรมาภิไธยแตกต่างกันในแต่ละพระองค์

ในพระราชกำหนด สักเลข ขานพระนามว่า **พระบาทสมเด็จพระบรมธรรมิกราชา นราธิบดี ศรีสุริยวงษ์ องคราเมศวรราช บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว**

ในพระราชกำหนด ห้ามมิให้สูบแลชื้อขายฝิ่น ขานพระนามว่า **พระบาทสมเด็จพระบรมธรรมิกราชาธิบดี ศรีวิสุทธิคุณ วิบุลยปรีชา ฤทธิราเมศวรราช บรมนารถบรมพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว**

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ออกพระนามรัชกาลที่ 2 ว่า**พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าสุลาลัย** ตามนามของพระพุทธรูปที่ทรงโปรดให้สร้างอุทิศถวาย และต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนสร้อยพระนามเป็น "นภาลัย" และเฉลิมพระปรมาภิไธยใหม่เป็น **พระบาทสมเด็จพระบรมราชพงษเชษฐ มเหศวรสุนทร ไตรเสวตรคชาดิศรมหาสวามินทร์ สยารัษฎินทรวโรดม บรมจักรพรรดิราช พิลาศธาดาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระพุทธเลิศหล้านภาไลย**

ต่อมาวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เฉลิมพระปรมาภิไธยอย่างสังเขปเป็น **พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาอิศรสุนทร พระพุทธเลิศหล้านภาไลย**

## พระราชประวัติ

### พระราชสมภพ
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีพระนามเดิมว่า **ฉิม** พระราชสมภพเมื่อวันพุธ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 4 ปีกุน นพศก จ.ศ. 1129 ตรงกับวันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2311 (เมื่อเทียบปฏิทินสุริยคติแล้ว) เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (ขณะทรงมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี) พระราชสมภพแต่ท่านผู้หญิงนาค (ภายหลังเฉลิมพระนามเป็นสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี) เมื่อเจริญพระชนม์ได้ทรงศึกษาในสำนักพระพนรัตน์ (ทองอยู่) วัดบางว้าใหญ่ และได้ติดตามสมเด็จพระบรมชนกนาถไปในการสงครามทุกครั้ง

ในปี พ.ศ. 2325 เมื่อสมเด็จพระบรมชนกนาถปราบดาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีแล้ว จึงได้รับสถาปนาเป็น **สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร**

### ผนวช
เมื่อปีวอก สัมฤทธิศก พ.ศ. 2331 พระชันษาครบกำหนดที่จะทรงผนวชเป็นพระภิกษุ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงโปรดให้ทรงผนวช ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีสมเด็จพระสังฆราช (ศรี) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระญาณสังวรเถร เป็นพระกรรมวาจาจารย์ ทรงผนวชแล้ว วันแรกเสด็จประทับอยู่ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีการฉลองเสร็จแล้ว จึงเสด็จไปประทับอยู่ ณ วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร ทรงศึกษาสมณกิจในสำนักพระปัญญาวิสารเถร (นาค) ตลอดพรรษา 1 แล้วจึงลาผนวช

### กรมพระราชวังบวรสถานมงคล
ถึงวันอาทิตย์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 4 ปีขาล พ.ศ. 2349 (นับแบบปัจจุบันเป็นวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2350) เมื่อสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทเสด็จสวรรคต สมเด็จพระบรมชนกนาถจึงโปรดให้อุปราชาภิเษกเจ้าฟ้ากรมลวงอิศรสุนทรป็น"กรมพระราชวังบวรสถานมงคล*

=== ครองราชย์ ===
[[ไฟล์:Samutsongkram Wat Amphawan 1.jpg|thumb|left|พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จเลียบพระนครเนื่องในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ภาพจากงานจิตรกรรมภายในพระอุโบสถ[[วัดอัมพวันเจติยาราม]] [[จังหวัดสมุทรสงคราม]]]]
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช[[อาการบวมน้ำ|ประชวรพระโสภะ]]อยู่ 3 ปีก็เสด็จสวรรคตในวันที่ 7 กันยายน พ.ศ. 2352 ขณะมีพระชนมพรรษาได้ 73 พรรษา นับเวลาในการเสด็จครองราชย์ได้นานถึง 27 ปี กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจึงสำเร็จราชการแผ่นดินต่อมา เมื่อจัดการพระบรมศพเสร็จแล้ว พระบรมวงศานุวงศ์ขุนนางและพระราชาคณะจึงกราบบังคมทูลเชิญเสด็จขึ้นผ่านพิภพ

ต่อมาวันที่ 10 กันยายน พบหนังสือฟ้องว่า[[หม่อมเหม็น|เจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิต]]กับพวกร่วมกันคิดการขบถ ไต่สวนแล้วโปรดให้ประหารชีวิตทั้งหมดในวันที่ 13 กันยายน

การ[[พระราชพิธีบรมราชาภิเษก]]จัดขึ้นในวันที่ 17 กันยายน พ.ศ. 2352 โดยย้ายมาทำพิธีที่[[หมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน]] เนื่องจาก[[พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท]]ซึ่งสร้างขึ้นแทน[[พระที่นั่งอมรินทราภิเษกมหาปราสาท]]ที่เคยเป็นสถานที่ทำพิธีปราบดาภิเษกของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชนั้นใช้เป็นสถานที่ประดิษฐานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชอยู่ ในรัชกาลต่อ ๆ มา จึงใช้หมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเป็นสถานที่จัดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกและใช้พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทเป็นสถานที่ตั้งพระบรมศพ หลังจากเสร็จพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระองค์จึงเสด็จเลียบพระนครโดยกระบวนพยุหยาตราตามโบราณราชประเพณี

=== สวรรคต ===
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระประชวรด้วยโรคพิษไข้ ทรงไม่รู้สึกพระองค์เป็นเวลา 8 วัน พระอาการประชวรก็ได้ทรุดลงตามลำดับ และเสด็จสวรรคตเมื่อวันพุธ แรม 11 ค่ำ เดือน 8 ปีวอก ฉศก จ.ศ. 1186 ตรงกับวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 สิริพระชนมพรรษาได้ 56 พรรษา และครองราชย์สมบัติได้ 15 ปี พระบรมศพประดิษฐาน ณ [[พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท]] และได้มีพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพเมื่อ พ.ศ. 2368 ณ [[พระเมรุมาศ]] [[ท้องสนามหลวง]] ต่อมา[[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว]]ได้อัญเชิญพระบรมอัฐิ ไปประดิษฐาน ณ [[หอพระธาตุมณเฑียร]] จากนั้นได้นำพระบรมราชสรีรางคารไปบรรจุไว้ใต้พระอุโบสถ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]]

== พระปรีชาสามารถ ==
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระปรีชาสามารถในศิลปกรรมด้านต่าง ๆ หลายสาขา ดังจะขอยกตัวอย่างต่อไปนี้

=== ด้านกวีนิพนธ์ ===
[[ไฟล์:บทละครนอก - ฉิม - ๒๔๖๕.pdf|thumb|150px|left|หนังสือรวมบทละครนอก พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 2 รวม 6 เรื่อง ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ จัดพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2465]]
ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้รับการยกย่องว่า เป็นยุคทองของวรรณคดีสมัยหนึ่งเลยทีเดียว ด้านกาพย์กลอนเจริญสูงสุด จนมีคำกล่าวว่า "ในรัชกาลที่ 2 นั้น ใครเป็นกวีก็เป็นคนโปรด" กวีที่มีชื่อเสียงนอกจากพระองค์เองแล้ว ยังมี[[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว|กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ (รัชกาลที่ 3)]] [[สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส]] [[สุนทรภู่]] [[พระยาตรัง]] และ[[นายนรินทรธิเบศร์ (อิน)]] เป็นต้น พระองค์มีพระราชนิพนธ์ที่เป็นบทกลอนมากมาย ทรงเป็นยอดกวีด้านการแต่งบทละครทั้งละครในและละครนอก มีหลายเรื่องที่มีอยู่เดิมและทรงนำมาแต่งใหม่เพื่อให้ใช้ในการแสดงได้ เช่น [[รามเกียรติ์]] [[อุณรุท]] และ[[อิเหนา]] โดยเรื่องอิเหนานี้ เรื่องเดิมมีความยาวมาก ได้ทรงพระราชนิพนธ์ใหม่ตั้งแต่ต้นจนจบ เป็นเรื่องยาวที่สุดของพระองค์ [[วรรณคดีสโมสร]]ในรัชกาลที่ 6 ได้ยกย่องให้เป็นยอดบทละครรำที่แต่งดี ยอดเยี่ยมทั้งเนื้อความ ทำนองกลอนและกระบวนการเล่นทั้งร้องและรำ นอกจากนี้ยังมีละครนอกอื่น ๆ เช่น [[ไกรทอง]] [[สังข์ทอง]] [[ไชยเชษฐ์]] [[หลวิชัยคาวี]] [[มณีพิชัย]] [[สังข์ศิลป์ชัย]] วรรณคดีบางเรื่องได้ทรงเลือกเอาของเก่ามาทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่บางตอน และยังทรงพระราชนิพนธ์บทพากย์โขนอีกหลายชุด เช่น ชุดนางลอย ชุดนาคบาศ และชุดพรหมาสตร์ ซึ่งล้วนมีความไพเราะซาบซึ้งเป็นอมตะใช้แสดงมาจนทุกวันนี้

=== ด้านประติมากรรม ===
[[ไฟล์:วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร เขตบางกอกใหญ่ กรุงเทพมหานคร (7).JPG|thumb|150px|พระพุทธธรรมมิศรราชโลกธาตุดิลก พระประธานในพระอุโบสถ[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]]]]
นอกจากจะทรงส่งเสริมงานช่างด้านหล่อพระพุทธรูปแล้ว พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยยังได้ทรงพระราชอุตสาหะปั้นหุ่นพระพักตร์ของ[[พระพุทธธรรมมิศรราชโลกธาตุดิลก]] พระประธานในพระอุโบสถ[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] อันเป็นพระพุทธรูปที่สำคัญยิ่งองค์หนึ่งของไทยด้วยพระองค์เอง ซึ่งลักษณะและทรวดทรงของพระพุทธรูปองค์นี้เป็นแบบอย่างที่ประดิษฐ์คิดค้นขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ 2 นี้เอง ส่วนด้านการช่างฝีมือและการแกะสลักลวดลายในรัชกาลของพระองค์ได้มีความเจริญก้าวหน้าไปอย่างมาก และพระองค์เองก็ทรงเป็นช่างทั้งการปั้นและการแกะสลักที่เชี่ยวชาญยิ่งพระองค์หนึ่งอย่างยากที่จะหาผู้ใดทัดเทียมได้ 

นอกจากฝีพระหัตถ์ในการปั้นพระพักตร์พระพุทธธรรมิศรราชโลกธาตุดิลกแล้ว ยังทรงแกะสลักบานประตูพระวิหารพระศรีศากยมุนี [[วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร]] คู่หน้าด้วยพระองค์เองร่วมกับกรมหมื่นจิตรภักดี และทรงแกะหน้าหุ่นหน้าพระใหญ่และพระน้อยที่ทำจากไม้รักคู่หนึ่งที่เรียกว่าพระยารักใหญ่ และพระยารักน้อยไว้ด้วย

=== ด้านดนตรี ===
[[ไฟล์:Chintawannakhadi (p 595).jpg|thumb|150px|left|พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงซอสายฟ้าฟาด ผลงานภาพวิจิตรของ [[เหม เวชกร]]]]
กล่าวได้ว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระปรีชาสามารถในด้านนี้ไม่น้อยไปกว่าด้านละครและฟ้อนรำ เครื่องดนตรีที่ทรงถนัดและโปรดปรานคือ [[ซอสามสาย]] ซึ่งซอคู่พระหัตถ์ที่สำคัญได้พระราชทานนามว่า "ซอสายฟ้าฟาด" และเพลงพระราชนิพนธ์ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันดีคือ "เพลงบุหลันลอยเลื่อน" หรือ "บุหลัน (เลื่อน) ลอยฟ้า" แต่ต่อมามักจะเรียกว่า "เพลงทรงพระสุบิน" เพราะเพลงมีนี้มีกำเนิดมาจากพระสุบิน (ฝัน) ของพระองค์เอง โดยเล่ากันว่าคืนหนึ่งหลังจากได้ทรงซอสามสายจนดึก ก็เสด็จเข้าที่บรรทมแล้วทรงพระสุบินว่า ได้เสด็จไปยังดินแดนที่สวยงามดุจสวรรค์ ณ ที่นั่น มีพระจันทร์อันกระจ่างได้ลอยมาใกล้พระองค์ พร้อมกับมีเสียงทิพยดนตรีอันไพเราะยิ่ง ประทับแน่นในพระราชหฤทัย ครั้นทรงตื่นบรรทมก็ยังทรงจดจำเพลงนั้นได้ จึงได้เรียกพนักงานดนตรีมาต่อเพลงนั้นไว้ และทรงอนุญาตให้นำออกเผยแพร่ได้ เพลงนี้จึงเป็นที่แพร่หลายและรู้จักกันกว้างขวางมาจนทุกวันนี้

== พระมเหสี พระราชโอรส พระราชธิดา ==
[[ไฟล์:พระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย.jpg|thumb|พระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยที่[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]]]]
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระราชโอรสพระราชธิดารวมทั้งสิ้น 73 พระองค์ โดยประสูติเมื่อครั้งยังดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร 47 พระองค์ ประสูติเมื่อดำรงพระอิสริยยศเป็น[[กรมพระราชวังบวรสถานมงคล]] 4 พระองค์ และประสูติภายหลังบรมราชาภิเษกแล้ว 22 พระองค์

* พระมเหสี เจ้าจอมมารดา และเจ้าจอม 
* 

== ลำดับประวัติศาสตร์เหตุการณ์สำคัญ ==
หลังบรมราชาภิเษก ได้โปรดให้ตั้งพระราชพิธีอุปราชาภิเศกสถาปนาพระเกียรติยศ[[สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์|สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ พระบัณฑูรน้อย]]ในรัชกาลที่ 1 ขึ้นเป็น*'กรมพระราชวังบวรสถานมงคล**ตั้งแต่วันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2352 ต่อมาวันจันทร์ที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2353 จึงสถาปนาพระเกียรติยศสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเป็น**สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์**

กรุงสยามมีการเปลี่ยนธงประจำชาติ จากธงแดง เป็นธงช้าง มีลักษณะพื้นสีแดง ตรงกลางเป็นวงกลมสีขาว มีรูปช้างเผือกสีขาวภายในวงกลม แต่เมื่อจะใช้ชักเป็นธงบนเรือสินค้า ให้งดวงกลมออกเสีย เหลือแต่รูปช้างเผือกสีขาวเท่านั้น ดังนั้น บันทึกที่พบในต่างประเทศจึงระบุว่ากรุงสยาม ใช้ธงประจำชาติเป็นรูปช้างเผือกสีขาวบนพื้นแดง ดูเรื่อง [[ธงชาติไทย]]

* **พ.ศ. 2311**
** 24 กุมภาพันธ์ **พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย**พระราชสมภพ ณ ตำบลอัมพวา เมืองสมุทรสงคราม พระนามเดิม **ฉิม**

* **พ.ศ. 2325**
** พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์
** ทรงได้รับการสถาปนาพระยศเป็น **สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร**

* **พ.ศ. 2349**
** ทรงได้รับการสถาปนาพระยศจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเป็น**กรมพระราชวังบวรสถานมงคล**

* **พ.ศ. 2352**
** พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จสวรรคต
** พระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนางกราบบังคมทูลอัญเชิญพระองค์ขึ้นครองราชสมบัติเป็นรัชกาลที่ 2 แห่งพระราชวงศ์จักรี เฉลิมพระนามว่า **พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย**
** [[เจ้าฟ้ากรมขุนกษัตรานุชิต]]กับพวก คิดกบฏ โปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ชำระความ
** สงครามกับพม่าที่เมือง[[อำเภอถลาง|ถลาง]]

* **พ.ศ. 2353**
** โปรดเกล้าฯ ให้ส่งคณะทูตอัญเชิญพระราชสาส์นไปถวายจักรพรรดิเกียเข้งแห่งอาณาจักรจีน
** ราชทูต[[ญวน]]เข้ามาถวายราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการ พร้อมทั้งทูลขอเมือง[[บันทายมาศ]]คืน ซึ่งพระองค์ก็พระราชทานคืนให้

* **พ.ศ. 2354**
** โปรดเกล้าฯ ให้เจ้านายไปกำกับราชการตามกระทรวงต่าง ๆ
** โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานออก "เดินสวนเดินนา"
** ออกพระราชกำหนดห้ามสูบและซื้อขายฝิ่น
** จัดพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
** เกิด[[อหิวาตกโรค]]ครั้งใหญ่
** โปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธี "[[พระราชพิธีอาพาธพินาศ|อาพาธพินาศ]]"
** โปรดเกล้าฯ ให้กองทัพไทย ไประงับความวุ่นวายในกัมพูชา
** **อิน-จัน** แฝดสยามคู่แรกของโลกถือกำเนิดขึ้น

* **พ.ศ. 2355**
** โปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระแก้วผลึก (พระพุทธบุษยรัตน์) จากเมืองจำปาศักดิ์มายังกรุงเทพฯ

* **พ.ศ. 2356**
** พม่าให้ชาวกรุงเก่านำสาส์นจากเจ้าเมืองเมาะตะมะมาขอทำไมตรีกับสยาม
** **พระองค์เจ้าชายทับ (พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ** ได้รับการสถาปนาเป็น**กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์**

* **พ.ศ. 2357**
** โปรดเกล้าฯ ให้ส่งคณะสมณทูตเดินทางไปศรีลังกา
** โปรดเกล้าฯ ให้สร้าง **นครเขื่อนขันธ์** ขึ้นที่บริเวณพระประแดง เพื่อสำหรับรับข้าศึกที่มาทางทะเล

* **พ.ศ. 2359**
** โปรดเกล้าฯ ให้จัดการปรับปรุงการสอบปริยัติธรรมใหม่ กำหนดขึ้นเป็น 9 ประโยค

* **พ.ศ. 2360**
** ทรงฟื้นฟูประเพณี [[วันวิสาขบูชา]]

* **พ.ศ. 2361**
** ขยายเขต[[พระบรมมหาราชวัง]]จนจรดวัดพระเชตุพนฯ โดยสร้างถนนท้ายวังคั่น
** โปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการออกแบบและสร้างสวนขวาขึ้นใน[[พระบรมมหาราชวัง]]
** คณะสมณทูตที่พระองค์ทรงส่งไปฟื้นฟูพระพุทธศาสนาที่ ประเทศลังกาเดินทางกลับ
** เจ้าเมือง[[มาเก๊า]] ส่งทูตเข้ามาถวายพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการเพื่อเจริญทางพระราชไมตรี

* **พ.ศ. 2362**
** หมอจัสลิส มิชชันนารีประจำ[[ย่างกุ้ง]] หล่อตัวพิมพ์[[อักษรไทย]]เป็นครั้งแรก

* **พ.ศ. 2363**
** ฉลอง[[วัดอรุณราชวราราม]]
** สังคายนาบทสวดมนต์ภาษาไทยครั้งแรก ในประเทศไทย
** [[โปรตุเกส]]ตั้งสถานกงสุลในกรุงเทพฯ นับเป็นสถานกงสุลต่างชาติแห่งแรกของสยาม

* **พ.ศ. 2365**
** เซอร์[[จอห์น ครอว์เฟิร์ด]] เป็นทูตเข้ามาเจริญพระราชไมตรี

* **พ.ศ. 2367**
** เสด็จสวรรคต

== พระบรมราชอิสริยยศและพระเกียรติยศ ==


=== พระบรมราชอิสริยยศ ===
* ฉิม (24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2311 – สมัยรัชกาลที่ 1)
* สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (สมัยรัชกาลที่ 1 – 15 มีนาคม พ.ศ. 2350)
* กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (15 มีนาคม พ.ศ. 2350 - 7 กันยายน พ.ศ. 2352)
* สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (8 กันยายน พ.ศ. 2352 – 17 กันยายน พ.ศ. 2352)
* พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องค์ปรมาธิเบศ ตรีภูวเนตรวรนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศรัย สมุทัยดโรมนต์ สากลจักรวาฬาธิเบนทร สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทรา ธาดาธิบดี ศรีวิบูลยคุณอกนิษฐ ฤทธิราเมศวรมหันต บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชชัย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมิทรปรมาธิเบศ โลกเชษฐวิสุทธิ รัตนมกุฎประกาศ คตามหาพุทธางกูรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว (17 กันยายน พ.ศ. 2352 - 21 กรกฎาคม พ.ศ.2367)
***ภายหลังการสวรรคตในรัชกาลที่ 3***
* พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าสุลาลัย (สมัยรัชกาลที่ 3 – สมัยรัชกาลที่ 4)
***ภายหลังการสวรรคตในรัชกาลที่ 4***
* พระบาทสมเด็จพระบรมราชพงษเชษฐมเหศวรสุนทรฯ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย (สมัยรัชกาลที่ 4 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459)
***ภายหลังการสวรรคตในรัชกาลที่ 6***
* พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาอิศรสุนทร พระพุทธเลิศหล้านภาไลย (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 – สมัยรัชกาลที่ 7)
***ภายหลังการสวรรคตในรัชกาลที่ 7***
* พระบาทสมเด็จพระบรมราชพงษเชษฐมเหศวรสุนทร ไตรเสวตรคชาดิศรมหาสวามินทร์ สยารัษฎินทรวโรดม บรมจักรพรรดิราช พิลาศธาดาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระพุทธเลิศหล้านภาไลย (สมัยรัชกาลที่ 7 – ปัจจุบัน)

== การเฉลิมพระเกียรติ ==

=== วันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ครบ 200 ปี ===
**พระราชพิธีฉลองวันพระบรมราชสมภพและประดิษฐานพระมหามงกุฎ (วันเสาร์ที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2511)**

[[พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร|พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช]] และ [[สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง]] เสด็จพระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งไปยังท่าราชวรดิฐ ประทับเรือยนต์พระที่นั่งไปเทียบท่าหน้า[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] [[จังหวัดธนบุรี]] (ปัจจุบันคือ[[เขตธนบุรี]] [[กรุงเทพมหานคร]])

เวลา 09.30 น. เสด็จฯเข้าสู่พลับพลาพิธี ทรงจุดธูปเทียนนมัสการพระรัตนตรัย [[หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล|รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ]] ประธาน กรรมการกราบบังคมทูลพระกรุณาถวายรายงานการบูรณะพระปรางค์ วัดอรุณราชวรารามราชวรวิหาร จบแล้ว ทรงพระสุหร่ายและทรงเจิมพระมหามงกุฎ แล้วทรงถือสายสูตรเชิญพระมหามงกุฏขึ้นประดิษฐานบนยอด[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร#กลุ่มเจดีย์ประธาน|พระปรางค์วัดอรุณราชวรารามราชวรวิหาร]] พระสงฆ์เจริญชัยมงคลคาถา ชาวพนักงานลั่นฆ้องชัยประโคมสังข์แตรดุริยางค์ เมื่อประดิษฐานพระมหามงกุฏบนยอดพระปรางค์แล้ว พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงเสด็จพระราชดำเนินไปตามพระวิหารคตเข้าสู่[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร#พระอุโบสถ|พระอุโบสถ]] ทรงจุดธูปเทียนนมัสการพระพุทธนฤมิตร พระพุทธรูปฉลองพระองค์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แล้วเสด็จเข้าพระอุโบสถ ทรงจุดธูปเทียนนมัสการพระรัตนตรัย และทรงจุด ธูปเทียนเครื่องราชสักการะถวายบังคมพระบรมราชสรีรางคารพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยแล้ว [[สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี)|สมเด็จพระสังฆราช]]ถวายศีล พระสงฆ์ 200 รูปเจริญพระพุทธมนต์ จบแล้ว พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ทรงประเคนภัตตาหารสมเด็จพระสังฆราช พระสงฆ์ใน พระอุโบสถอีก 6 รูป ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้[[พระบรมวงศานุวงศ์|พระราชวงศ์]]ทรงประเคน ส่วนพระสงฆ์ที่รับพระราชทานฉันในพระวิหารคต โปรดเกล้าฯให้[[ราชสกุล#สายรัชกาลที่ 2|ราชสกุลในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย]]ประเคน เมื่อพระสงฆ์รับพระราชทานฉันเสร็จแล้ว พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราชทรงทอดผ้าไตร 10 ไตร ผ้าไตรอีก 150 ไตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ราชสกุลในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทอด พระสงฆ์สดับปกรณ์ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก เสด็จพระราชดำเนิน ไปประทับเรือยนตร์พระที่นั่งที่ท่าหน้าวัดอรุณราชวราราม ไปเทียบท่าราชวรดิฐ เสด็จฯกลับโดยรถยนตร์พระที่นั่ง

=== วันสวรรคตพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ครบ 200 ปี ===
**พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอภิลักขิตสมัย (วันจันทร์ที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2567)'''

พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งจากวัดพระศรีรัตนศาสดารามในพระบรมหาราชวัง ไปยังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย

เวลา 18.00 น. เสด็จเข้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการบูชาพระพุทธปฏิมาชัยวัฒน์รัชกาลที่ 2 และพระพุทธรูปประจำพระชนมวารคู่พระบรมอัฐิ ทรงจุดธูปเทียนเครื่องราชสักการะกราบถวายบังคมพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แล้วทรงประเคนพัดรองที่ระลึกพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอภิลักขิตสมัยคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย บรรจบครบ 200 ปี แด่สมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะที่จะสวดพระพุทธมนต์ และถวายพระธรรมเทศนา 58 รูป พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์จบ ทรงจุดธูปเทียนเครื่องทรงธรรม พระราชาคณะถวายศีล และถวายพระธรรมเทศนากัณฑ์ 1 จบแล้ว ทรงประเคนจตุปัจจัยไทยธรรมบูชาภัณฑ์เทศน์ แล้วทรงทอดผ้าไตรและย่ามที่ระลึกแด่พระสงฆ์ที่สวดพระพุทธมนต์และที่ถวายพระธรรมเทศนา พระสงฆ์สดับปกรณ์ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก ถวายพระพรลา เสด็จพระราชดำเนินกลับพระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต

## พงศาวลี



## ดูเพิ่ม

* รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย
* พระปฐมวงศ์ในพระบรมราชวงศ์จักรี

## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม

* 
* 
* 
* 

หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ไทยในราชวงศ์จักรี
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ไทยในคริสต์ศตวรรษที่ 19
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 1

หมวดหมู่:กรมพระราชวังบวรสถานมงคล
หมวดหมู่:เจ้าฟ้าชาย
หมวดหมู่:กวีชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภออัมพวา
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2325–2411
หมวดหมู่:นักเขียนจากจังหวัดสมุทรสงคราม
หมวดหมู่:ชาวไทยที่ได้รับการฉลองวาระครบรอบโดยยูเนสโก