จังหวัดของประเทศไทย

**[[จังหวัด]]** เป็นเขตบริหารราชการส่วนภูมิภาคของประเทศไทย ปัจจุบันมีทั้งสิ้น 76 จังหวัด (ทั้งนี้ กรุงเทพมหานครไม่เป็นจังหวัด) จังหวัดถือเป็นระดับการปกครองของรัฐบาลลำดับแรก โดยเป็นหน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคที่รวมท้องที่หลาย ๆ อำเภอเข้าด้วยกันและมีฐานะเป็นนิติบุคคล ในแต่ละจังหวัดปกครองด้วยผู้ว่าราชการจังหวัด

การจัดแบ่งกลุ่มจังหวัดออกเป็นภาคต่าง ๆ มีการใช้เกณฑ์ที่แตกต่างกัน โดยมีทั้งการแบ่งอย่างเป็นทางการโดยราชบัณฑิตยสถานสำหรับใช้ในแบบเรียน และการแบ่งขององค์กรต่าง ๆ ตามแต่การใช้ประโยชน์ ชื่อของจังหวัดนั้นจะเป็นชื่อเดียวกับชื่ออำเภอที่เป็นที่ตั้งของศูนย์กลางจังหวัด เช่น ศูนย์กลางการปกครองของจังหวัดเพชรบุรีอยู่ที่อำเภอเมืองเพชรบุรี เป็นต้น แต่ชื่ออำเภอเหล่านี้มักเรียกย่อแต่เพียงว่า "อำเภอเมือง" ยกเว้นจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ที่ใช้ชื่อจังหวัดเป็นชื่ออำเภอที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองโดยตรง (อำเภอพระนครศรีอยุธยา)

หน่วยการปกครองย่อยรองไปจากจังหวัดคือ "อำเภอ" ซึ่งมีทั้งสิ้น 878 อำเภอ ซึ่งจำนวนอำเภอนั้นจะแตกต่างกันไปในแต่ละจังหวัด ส่วนเขตการปกครองย่อยของกรุงเทพมหานครมีทั้งหมด 50 เขต

## ประวัติ
### สมัยก่อนการปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดิน

### การปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2435
thumb|471x471px|แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2458
พ.ศ. 2435 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้มีการปฏิรูประบบการบริหารราชการแผ่นดินครั้งใหญ่ ให้เป็นไปตามอย่างอารยประเทศในโลกตะวันตก โดยทรงตั้งกระทรวงขึ้นใหม่ 12 กระทรวง และโอนการปกครองหัวเมืองทั้งหมดให้มาขึ้นกับกระทรวงมหาดไทย โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ขณะนั้นดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ) เป็นองค์ปฐมเสนาบดี

เมื่องานการปกครองส่วนภูมิภาคขึ้นกับกระทรวงมหาดไทยแล้ว การจัดการปกครองด้วยระบบมณฑลเทศาภิบาลจึงได้เริ่มมีขึ้นใน พ.ศ. 2437 โดยแบ่งระดับการปกครองจากสูงสุดไปหาต่ำสุดเป็นมณฑล, เมือง (เทียบเท่าจังหวัด), อำเภอ, ตำบล และหมู่บ้าน มีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้กำกับดูแลมณฑล การก่อตั้งมณฑลนั้นจะเป็นไปตามลำดับโดยขึ้นอยู่กับความเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญในเชิงยุทธศาสตร์ด้วย วัตถุประสงค์สำคัญในการจัดการปกครองเช่นนี้ ก็เพื่อให้ส่วนกลางสามารถควบคุมดูแลหัวเมืองและจัดการผลประโยชน์แผ่นดินได้อย่างใกล้ชิด และลิดรอนอำนาจและอิทธิพลของเจ้าเมืองในระบบเดิมลงอย่างสิ้นเชิง 

การเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองดังกล่าว ทำให้ขุนนางท้องถิ่นที่ต้องการรักษาฐานอำนาจและอิทธิพลของตนไว้ ก่อการกบฏต่อต้านอำนาจรัฐในบางภูมิภาค เหตุการณ์กบฏครั้งสำคัญคือกบฏผู้มีบุญ (หรือ "กบฏผีบาปผีบุญ") ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2445 โดยอาศัยความเชื่อเรื่องยุคพระศรีอาริยเมตไตรย เป็นเครื่องมือในการปลุกระดมประชาชนให้ต่อต้านอำนาจรัฐ ขบวนการผู้มีบุญได้เคลื่อนไหวตามทั่วภาคอีสาน แต่ที่เป็นเหตุใหญ่ที่สุดอยู่ในพื้นที่จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งกลุ่มกบฏได้ก่อการถึงขั้นเผาเมืองเขมราฐและบังคับให้เจ้าเมืองเขมราฐร่วมขบวนการ แต่ที่สุดแล้วกบฏครั้งนี้ก็ถูกปราบปรามลงในเวลาไม่กี่เดือนต่อมา

หลัง พ.ศ. 2459 คำว่า "จังหวัด" ได้กลายเป็นคำที่เรียกหน่วยการปกครองระดับต่ำกว่ามณฑลแทนคำว่า "เมือง" เพื่อแยกความกำกวมจากคำว่าเมืองที่ใช้เรียกที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของจังหวัด

เมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงลาออกจาตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยใน พ.ศ. 2458 นั้น ประเทศสยามได้แบ่งการปกครองออกเป็น 19 มณฑล 72 จังหวัด ทั้งนี้ ได้รวมถึงจังหวัดพระนคร ซึ่งอยู่ในความรับผิดชอบของกระทรวงนครบาลจนถึง พ.ศ. 2465

เดือนธันวาคม พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งหน่วยการปกครองระดับ "ภาค" ขึ้นเพื่อกำกับมณฑล โดยมีผู้ปกครองภาคเรียกว่า "อุปราช" ในระยะนี้ได้มีการตั้งมณฑลต่าง ๆ เพิ่มขึ้นจนถึง พ.ศ. 2465 อีก 4 มณฑล แต่มณฑลดังกล่าวก็ถูกยุบลงใน พ.ศ. 2468 และมีอีกหลายมณฑลที่ถูกยุบรวมในช่วงเวลาเดียวกัน เพื่อลดรายจ่ายของรัฐบาล อันเนื่องมาจากปัญหาเศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลกในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 1

### สมัยหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง

หลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 ระบบมณฑลเทศาภิบาลถูกยกเลิกในปี พ.ศ. 2476 ทำให้จังหวัดกลายเป็นหน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคระดับสูงสุด และตั้งแต่หลัง พ.ศ. 2500 เป็นต้นมา ก็ได้มีการจัดตั้งจังหวัดเพิ่มเติมอีกหลายแห่ง โดยการตัดแบ่งอาณาเขตบางส่วนจากจังหวัดที่มีขนาดใหญ่กว่า เช่น ในปี พ.ศ. 2515 ได้มีการแบ่งพื้นที่บางส่วนของจังหวัดอุบลราชธานีมาจัดตั้งเป็นจังหวัดยโสธร ในปี พ.ศ. 2520 มีการแบ่งพื้นที่บางส่วนของจังหวัดเชียงรายมาจัดตั้งเป็นจังหวัดพะเยา ในปี พ.ศ. 2525 ได้มีการแบ่งพื้นที่บางส่วนของจังหวัดนครพนมมาตั้งเป็นจังหวัดจังหวัดมุกดาหาร ในปี พ.ศ. 2536 ได้มีการตั้งจังหวัดขึ้นมาพร้อมกัน 3 จังหวัดคือจังหวัดหนองบัวลำภู (แยกจากจังหวัดอุดรธานี) จังหวัดสระแก้ว (แยกจากจังหวัดปราจีนบุรี) และจังหวัดอำนาจเจริญ (แยกจากจังหวัดอุบลราชธานี) และจังหวัดล่าสุดของประเทศไทยคือจังหวัดบึงกาฬ (แยกจากจังหวัดหนองคาย) ในปี พ.ศ. 2554 

ในปี พ.ศ. 2514 ได้มีการรวมจังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรีขึ้นเป็นเขตปกครองรูปแบบพิเศษชื่อ "นครหลวงกรุงเทพธนบุรี" และได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพมหานคร" เมื่อ พ.ศ. 2515 ซึ่งเป็นการรวมภารกิจในการปกครองของทั้งสองจังหวัดในรูปแบบเทศบาลเข้าไว้ด้วยกัน ที่มาของผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครซึ่งเป็นผู้ปกครองสูงสุดของกรุงเทพมหานครนั้นมาจากการเลือกตั้ง ไม่ใช่การแต่งตั้งจากกระทรวงมหาดไทยอย่างผู้ว่าราชการจังหวัด 

### จังหวัดที่เสียไปหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
[center|thumb|322x322px|อาณาเขตของประเทศไทยใน[ประเทศไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง|สงครามโลกครั้งที่สอง]]

## ลำดับเหตุการณ์
* พ.ศ. 2449 
** จัดตั้งจังหวัดปราณบุรี ปัจจุบันใช้ชื่อจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ โดยแยกพื้นที่อำเภอเมืองปราณบุรี (อำเภอปราณบุรี อำเภอหัวหิน และอำเภอสามร้อยยอด) และอำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ (อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ อำเภอกุยบุรี) จากจังหวัดเพชรบุรีและอำเภอกำเนิดนพคุณ (คืออำเภอบางสะพานน้อย ภายหลังแยกเพิ่มคือ อำเภอทับสะแก และอำเภอบางสะพาน) จากจังหวัดชุมพร 
* พ.ศ. 2469
** ยุบเลิกจังหวัดกระบินทร์บุรี รวมเข้ากับจังหวัดปราจีนบุรี
* พ.ศ. 2474
** ยุบเลิกจังหวัดสุโขทัย รวมเข้ากับจังหวัดสวรรคโลก
** ยุบเลิกจังหวัดหล่มศักดิ์ รวมเข้ากับจังหวัดเพชรบูรณ์
** ยุบเลิกจังหวัดธัญญบุรี รวมเข้ากับจังหวัดปทุมธานี
** ยุบเลิกจังหวัดกาฬสินธุ์ รวมเข้ากับจังหวัดมหาสารคาม
** ยุบเลิกจังหวัดหลังสวน รวมเข้ากับจังหวัดชุมพร
** ยุบเลิกจังหวัดตะกั่วป่า รวมเข้ากับจังหวัดพังงา
** ยุบเลิกจังหวัดสายบุรี รวมเข้ากับจังหวัดปัตตานีและนราธิวาส
** ยุบเลิกจังหวัดพระประแดง รวมเข้ากับจังหวัดสมุทรปราการและธนบุรี
** ยุบเลิกจังหวัดมีนบุรี รวมเข้ากับจังหวัดพระนครและฉะเชิงเทรา
* พ.ศ. 2489
** จัดตั้งจังหวัดสมุทรปราการ โดยแยกจากจังหวัดพระนคร
** จัดตั้งจังหวัดนนทบุรี โดยแยกจากจังหวัดธนบุรี
** จัดตั้งจังหวัดสมุทรสาคร โดยแยกจากจังหวัดธนบุรี
** จัดตั้งจังหวัดนครนายก โดยแยกจากจังหวัดปราจีนบุรีและสระบุรี
* พ.ศ. 2490
** จัดตั้งจังหวัดกาฬสินธุ์ โดยแยกจากจังหวัดมหาสารคาม
* พ.ศ. 2514
** ยุบเลิกจังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรี โดยจัดตั้งเป็นเขตปกครองรูปแบบพิเศษ นครหลวงกรุงเทพธนบุรี (ปัจจุบันคือกรุงเทพมหานคร)
* พ.ศ. 2515
** จัดตั้งจังหวัดยโสธร โดยแยกจากจังหวัดอุบลราชธานี
* พ.ศ. 2520
** จัดตั้งจังหวัดพะเยา โดยแยกจากจังหวัดเชียงราย
* พ.ศ. 2525
** จัดตั้งจังหวัดมุกดาหาร โดยแยกจากจังหวัดนครพนม
* พ.ศ. 2536 
** จัดตั้งจังหวัดสระแก้ว โดยแยกจากจังหวัดปราจีนบุรี
**จัดตั้งจังหวัดอำนาจเจริญ โดยแยกจากจังหวัดอุบลราชธานี
** จัดตั้งจังหวัดหนองบัวลำภู โดยแยกจากจังหวัดอุดรธานี
* พ.ศ. 2554
** จัดตั้งจังหวัดบึงกาฬ โดยแยกจากจังหวัดหนองคาย

## การแบ่งภาคตามเกณฑ์ราชบัณฑิตยสถาน
ราชบัณฑิตยสถานแบ่งประเทศไทยออกเป็น 6 ภาค โดยใช้เกณฑ์ด้านภูมิศาสตร์ ซึ่งเป็นการแบ่งที่ใช้อย่างเป็นทางการและมีใช้ทั่วไปในแบบเรียน 

### [[ภาคเหนือ]]

### [[ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ]]

### [[ภาคกลาง]]

### [[ภาคตะวันออก]]

### [[ภาคตะวันตก]]

### [[ภาคใต้]]

## การบริหารราชการ

จังหวัดเป็นราชการส่วนภูมิภาค โดยมีส่วนราชการระดับจังหวัดซึ่งรับคำสั่งจากราชการส่วนกลาง มีผู้ว่าราชการเป็นผู้บังคับบัญชาข้าราชการฝ่ายบริหารส่วนภูมิภาค

ผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นตำแหน่งราชการฝ่ายพลเรือน มีสถานะเป็นข้าราชการพลเรือนสามัญ ประเภทบริหาร ระดับสูง สายงานบริหารงานปกครอง สังกัดสำนักงานปลัดกระทรวง กระทรวงมหาดไทย โดยผู้มีสิทธิ์เข้ารับการคัดเลือกเป็นผู้ว่าราชการจังหวัด จะต้องมีคุณสมบัติ ดังนี้
# เป็นข้าราชการพลเรือนสามัญในสังกัดกระทรวงมหาดไทย
# ดำรงตำแหน่งในตำแหน่งหนึ่งมาแล้ว ดังนี้ 
#* ประเภทบริหาร ระดับต้น ไม่น้อยกว่า 1 ปี
#* ประเภทบริหาร ระดับต้น และประเภทอำนวยการ รวมกันไม่น้อยกว่า 3 ปี

ผู้ว่าราชการจังหวัด เป็นผู้รับนโยบายและคำสั่งจากนายกรัฐมนตรีในฐานะหัวหน้ารัฐบาล คณะรัฐมนตรี กระทรวง ทบวง กรม มาปฏิบัติการให้เหมาะสมกับท้องที่และประชาชน และเป็นหัวหน้าบังคับบัญชาบรรดาข้าราชการฝ่ายบริหาร ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ในราชการส่วนภูมิภาคในเขตจังหวัด และรับผิดชอบในราชการจังหวัดและอำเภอ

## การตั้งจังหวัดใหม่
คณะรัฐมนตรีได้มีมติเห็นชอบหลักเกณฑ์การตั้งจังหวัดใหม่ ตามที่กระทรวงมหาดไทยเสนอ เมื่อวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2524 โดยให้พิจารณาเรื่อง ดังต่อไปนี้
# เนื้อที่และสภาพภูมิศาสตร์ จังหวัดที่จะแบ่งแยกควรมีเนื้อที่ประมาณ 10,000 ตร.ก.ม.ขึ้นไป และเมื่อแยกไปตั้งเป็นจังหวัดใหม่แล้วจังหวัดเดิมควรมีเนื้อที่ไม่น้อยกว่า 5,000 ตร.ก.ม. จังหวัดตั้งใหม่ควรมีเนื้อที่ 5,000 ตร.ก.ม.ขึ้นไป 
# จำนวนอำเภอและกิ่งอำเภอในเขตการปกครอง จังหวัดที่จะแบ่งแยกควรมีอำเภอในเขตการปกครองจำนวนไม่น้อยกว่า 12 อำเภอ และกิ่งอำเภอ และเมื่อแยกไปตั้งเป็นจังหวัดใหม่แล้ว จังหวัดเดิมควรมีอำเภอและกิ่งอำเภอในเขตการปกครองไม่น้อยกว่า 6 อำเภอและกิ่งอำเภอ ส่วนจังหวัดที่ตั้งใหม่ควรมีอำเภอและกิ่งอำเภอไม่น้อยกว่า 6 อำเภอและกิ่งอำเภอ 
# จำนวนประชากร จังหวัดที่จะแบ่งแยกควรมีจำนวนประชากรไม่น้อยกว่า 600,000 คน และเมื่อแยกไปแล้ว จังหวัดเดิมควรมีจำนวนประชากรไม่น้อยกว่า 300,000 คน จังหวัดตั้งใหม่ควรมีประชากรไม่น้อยกว่า 300,000 คน 
# ลักษณะพิเศษของจังหวัด 
# ผลดีในการให้บริการประชาชน 
# ปัจจัยเกี่ยวกับสถานที่ราชการที่มีอยู่แล้วและความพร้อมในด้านอื่น 
# ปัจจัยเกี่ยวกับอัตรากำลังเจ้าหน้าที่ 
# ความคิดเห็นของประชาชนและจังหวัด 
# รายได้ของจังหวัดเดิม เช่น ภาษีบำรุงท้องที่ ภาษีสรรพากร เป็นต้น มีจำนวนไม่น้อยกว่า 5,000,000 บาท และเมื่อแยกไปจัดตั้งจังหวัดใหม่แล้วจังหวัดเดิมควรมีรายได้คงเหลือไม่น้อยกว่า 2,500,000 บาท ส่วนรายได้ของจังหวัดใหม่ก็ควรมีจำนวนไม่น้อยกว่า 2,500,000 บาทเช่นกัน 
# หลักเกณฑ์อื่น ๆ เช่น เหตุผลทางประวัติศาสตร์ การเมือง และวัฒนธรรมของท้องถิ่นและนโยบายของรัฐบาล เป็นต้น

### การเสนอตั้งจังหวัดใหม่ที่อยู่ระหว่างการพิจารณา

## รายชื่อจังหวัดเรียงตามจำนวนและความหนาแน่นของประชากร
### รายชื่อจังหวัดเรียงตามจำนวนประชากร
: 
: 

: * ปี **พ.ศ. 2553** ประชากรจังหวัดหนองคายลดลงเนื่องจากการจัดตั้งจังหวัดบึงกาฬ
: * ปี **พ.ศ. 2558** มีการรวมผู้ที่ไม่ได้สัญชาติไทยในทะเบียนราษฎร ส่งผลให้ข้อมูลจำนวนประชากรปีดังกล่าวเพิ่มขึ้นเป็นจำนวนมาก

### รายชื่อจังหวัดเรียงตามความหนาแน่นของประชากร
หน่วย: คนต่อตารางกิโลเมตร 
: *วิธีคิด* นำจำนวนประชากรทั้งหมดในแต่ละจังหวัดมาหารกับพื้นที่ 

## เชิงอรรถ

**<small>ก</small>.**  ตามข้อมูลของกรมการปกครองเมื่อปี พ.ศ. 2552 ประเทศไทยแบ่งการปกครองออกเป็น 75 จังหวัด และต่อมา เมื่อวันที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2554 มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติตั้งจังหวัดบึงกาฬ พ.ศ. 2554 ทำให้จังหวัดบึงกาฬเป็นจังหวัดที่ 76 ของไทย

**<small>ข</small>.**  กรุงเทพมหานครเป็นองค์การปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของราชการส่วนท้องถิ่น กรุงเทพมหานคร*เคย*เป็นจังหวัด ซึ่งเป็นราชการส่วนภูมิภาค แต่บัดนี้มิใช่แล้ว


## อ้างอิง

* Tej Bunnag, *The Provincial Administration of Siam 1892-1915*, ISBN 0-19-580343-4

## ดูเพิ่ม
* จังหวัด
* กลุ่มจังหวัด, การแบ่งกลุ่มแบบจังหวัดต้นแบบการบริหารงานแบบบูรณาการ (CEO) เริ่มต้นในสมัยรัฐบาลของ ทักษิณ ชินวัตร แบ่งเป็น 18 กลุ่มจังหวัด
* รายชื่อจังหวัดในประเทศไทยเรียงตามพื้นที่
* ISO 3166-2:TH รหัสซึ่งใช้หมายถึงจังหวัดในประเทศไทย

; สัญลักษณ์
* รายการดอกไม้ประจำจังหวัดของไทย
* รายการสัตว์น้ำประจำจังหวัดของไทย

## แหล่งข้อมูลอื่น
* การจัดรูปการปกครองเมืองตามระบอบมณฑลเทศาภิบาล - เว็บไซต์บ้านจอมยุทธ์ดอตคอม
* กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย 

หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศไทย

หมวดหมู่:ภูมิศาสตร์ไทย

หมวดหมู่:รายชื่อหน่วยการบริหารของประเทศไทย