อำเภอพิบูลมังสาหาร

**พิบูลมังสาหาร** เดิมคือ** เมืองพิมูลมังษาหาร ** เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุบลราชธานี อยู่ห่างจากอำเภอเมืองอุบลราชธานี ประมาณ 45 กิโลเมตร เดินทางไปตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 217

## ประวัติ
**อำเภอพิบูลมังสาหาร** เดิมชื่อ ***บ้านกว้างลำชะโด*** *พระพรหมราชวงศา (กุทอง)* เจ้าเมืองอุบลราชธานีศรีวะนาไลประเทษราช ได้ขอตั้งขึ้นเป็นเมือง *เจ้าพระยากำแหงสงคราม* จึงนำความกราบบังคมทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยก ***บ้านกว้างลำชะโด*** เป็น ***เมืองพิมูลมังษาหาร*** เมื่อวันอาทิตย์ แรม 11 ค่ำ เดือน 12 ปีกุน เบญจศกจุลศักราช 1225 ตรงกับวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2406 และโปรดเกล้าตั้ง *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)* เป็น **[[พระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)]]** เป็นเจ้าเมืองคนแรก ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2443 ลดฐานะเป็นอำเภอ ขึ้นกับเมืองอุบลราชธานี และในปี พ.ศ. 2482 ได้เปลี่ยนชื่อ ***อำเภอพิมูลมังษาหาร*** เป็น **อำเภอพิบูลมังสาหาร** ในปัจจุบัน

### มูลเหตุการตั้งเมืองพิบูลมังสาหาร

ปี พ.ศ. 2402 *พระพรหมราชวงศา (กุทอง)* เจ้าเมืองอุบลราชธานี คนที่ 3 เห็นว่า ในจำนวนบุตรทั้งหมดมีหลายคนซึ่งพอจะเป็น เจ้าเมือง อุปฮาด (อุปราช) ราชวงศ์ ราชบุตร ทำราชการให้แก่บ้านเมืองได้  จึงได้หมอบหมายให้ *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)*, *ท้าวโพธิสาราช (เสือ)*, *ท้าวสีฐาน (สาง)* ซึ่งทั้ง 3 คนนี้เป็นบุตรที่เกิดจากหม่อมหมาแพงภรรยาคนที่ 2 ของพระพรหมราชวงศา (กุทอง) และ *ท้าวขัติยะ (ผู)* ซึ่งเป็นน้องต่างมารดาของ *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)* ปรึกษาราชการงานเมือง เมื่อเป็นที่ตกลงกันแล้ว จึงสั่งให้จัดเรือและคนชำนาญร่องน้ำเพื่อหาสถานที่สร้างเมืองใหม่ โดยล่องเรือไปทางทิศตะวันออกตามลำแม่น้ำมูล จนถึง *แก่งสะพือ* ได้จอดเรือและข้ามไปสำรวจภูมิประเทศฝั่งขวาแม่น้ำมูล ทิศตะวันตกของแก่งสะพือ เมื่อเห็นว่าภูมิสถานเหมาะแก่การตั้งเมืองได้ จึงทำการบุกเบิกป่าตั้งแต่แก่งสะพือไปถึงห้วยบุ่งโง้ง ให้พอที่จะตั้งบ้านเรือนได้ 30-80 ครอบครัว *พระพรหมราชวงศา* เจ้าเมืองอุบลราชธานี จึงได้จัดราษฎรเข้าไปอยู่หลายครอบครัว พร้อมทั้งให้ *ท้าวไชยมงคล* และ *ท้าวอุทุมพร* ผู้เป็นญาติลงไปอยู่ด้วย แล้วตั้งชื่อว่า ***บ้านกว้างลำชะโด*** เนื่องจากอาณาบริเวณตั้งอยู่ใจกลางของ 2 ลำห้วย คือ *ห้วยกว้าง* อยู่ทางทิศตะวันออกและ *ห้วยชะโด* อยู่ทางทิศตะวันตก

### ปัจจัยที่เอื้อต่อการตั้งเมืองพิบูลมังสาหาร

1.1 *พระราโชบายของพระมหากษัตริย์[[สยาม]]* หลังจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 เสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงเห็นว่าบ้านเมืองอยู่ในสภาพแตกกระจายเป็นก๊กเป็นเหล่า จึงมีพระราชประสงค์จะรวบรวมไพล่พลให้เป็นกลุ่มก้อนหรือเป็นเมือง จึงมีพระราโชบายให้จัดตั้งเมืองขึ้นและได้ถือเป็นแนวปฏิบัติของพระมหากษัตริย์ในรัชกาลต่อๆมา ดังนั้น เมื่อมีเจ้าเมืองใดขอตั้งเมืองใหม่จึงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งเมืองได้ตามประสงค์

1.2 *การปกครอง* *พระพรหมวงศา (กุทอง)* เจ้าเมืองอุบลราชธานี คนที่ 3 (พ.ศ. 2388-2409) มีบุตรหลายคน และเห็นว่า *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)* เป็นบุตรคนหนึ่งที่มีความรู้ความสามารถ มีสติปัญญาเฉียบแหลมและกล้าหาญ เมื่อตั้งเป็นเจ้าเมืองแล้ว ย่อมปกครองอาณาประชาราษฎร์ให้มีความร่มเย็นสงบสุขได้ และเป็นการขยายเขตการปกครองเพิ่มขึ้นด้วย 

1.3 *แหล่งอาหารอุดมสมบูรณ์* บริเวณที่ตั้งเมืองเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำมูลที่อุดมสมบูรณ์ ดินดีเหมาะแก่การเพาะปลูก มีแหล่งน้ำสาขาหลายสายไหลลงสู่แม่น้ำมูล จึงทำให้บริเวณนี้อุดมไปด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหารและสัตว์น้ำนานาชนิด เหมาะแก่การทำไร่ไถนาปลูกข้าว ซึ่งสามารถเป็นแหล่งเสบียงอาหารทั้งในยามสงบและเมื่อมีศึกสงคราม

1.4 *เมืองหน้าด่าน* ในขณะนั้นประเทศฝรั่งเศสได้แผ่ขยายล่าอาณานิคมเพื่อหาเมืองขึ้นในประเทศเวียดนามและเขมร ได้ขยายเข้ามาในลุ่มแม่น้ำโขงตอนบนและมีทีท่าว่าจะรุกล้ำเข้ามาตามลุ่มแม่น้ำมูล ซึ่งหากมีการรุกล้ำดินแดนเกิดขึ้นจริง เมืองพิบูลมังสาหารจะเป็นเมืองหน้าด่านที่สามารถต่อต้านข้าศึกสกัดกั้นไม่ให้ศัตรูเข้ามาถึงเมืองอุบลราชธานีโดยง่าย 

### โปรดเกล้าฯ ตั้งเมืองพิบูลมังสาหาร

ปี พ.ศ. 2406 เมื่อ *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)* ได้ตั้ง *บ้านกว้างลำชะโด* ขึ้นแล้ว ต่อมามีราษฎรเข้ามาอาศัยอยู่หนาแน่นขึ้นพอที่จะตั้งเป็นเมืองได้ จึงจัดสร้างศาลาว่าการขึ้นที่ริมฝั่งแม่น้ำมูลแล้วรายงานไปยัง *พระพรหมราชวงศา (กุทอง)* เจ้าเมืองอุบลราชธานีศรีวะนาไลประเทษราช ซึ่งเจ้าเมืองอุบลราชธานีก็เห็นชอบด้วย จึงมีใบบอกกราบเรียนไปยัง *เจ้าพระยากำแหงสงคราม* เจ้าเมืองนครราชสีมา เพื่อนำความกราบบังคมทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยก *บ้านกว้างลำชะโด* เป็น ***เมืองพิมูลมังษาหาร*** เมื่อวันอาทิตย์ แรม 11 ค่ำ เดือน 12 ปีกุน เบญจศกจุลศักราช 1225 ตรงกับวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2406 และโปรดเกล้าตั้ง *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)* เป็น **[[พระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)]]** เป็นเจ้าเมืองคนแรก, ให้ *ท้าวโพธิสาราช (เสือ)* เป็นอุปฮาด (อุปราช), ให้ *ท้าวสีฐาน (สาง)* เป็นราชวงศ์, ให้ *ท้าวขัติยะ (ผู)* เป็นราชบุตร ขึ้นกับเมืองอุบลราชธานีศรีวะนาไลประเทษราช

ตามที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยก *บ้านกว้างลำชะโด* เป็น *เมืองพิมูลมังษาหาร* นั้น เห็นจะให้ตรงกับชื่อแม่น้ำซึ่งแต่เดิมเรียกว่า *ลำน้ำมูล* และเพื่อให้ *เมืองพิมูลฯ* เป็นคู่กับ *เมืองพิมาย* ซึ่งตั้งอยู่เหนือลำน้ำมูลขึ้นไป และตามพระราชประเพณีที่เคยปฏิบัติมาในการตั้งเมืองขึ้นใหม่ พระมหากษัตริย์จะทรงโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามเมือง นามเจ้าเมือง พร้อมบรรดาศักดิ์และพระราชทานเครื่องยศส่วนเจ้าเมืองตามฐานะเมืองนั้นๆด้วย

### เจ้าเมืองและคณะอาญาสี่เมืองพิบูลมังสาหาร

พระมหากษัตริย์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองและคณะอาญาสี่ หรือคณะอาชญาสี่ ที่ปกครองเมืองก่อนการปฏิรูปการปกครอง ดังนี้

*เจ้าเมือง **พระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)** นามเดิม *ท้าวธรรมกิติกา (จูมมณี)* ครองเมือง พ.ศ. 2406-2430
thumb|อนุสาวรีย์พระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)

อุปฮาด *ท้าวโพธิสาราช (เสือ)* 

ราชวงศ์ *ท้าวสีฐาน (สาง)* 

ราชบุตร *ท้าวขัติยะ (ผู)* 

*เจ้าเมือง **พระบำรุงราษฎร์ (ผู)** นามเดิม *ท้าวขัติยะ (ผู)* ครองเมือง พ.ศ. 2430-2455

อุปฮาด *ท้าวลอด* เป็นบุตรของพระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)

ราชวงศ์ *ท้าวมิน* เป็นบุตรของพระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)

ราชบุตร *ท้าวแสง* เป็นบุตรของพระบำรุงราษฎร์ (ผู)

### ลำดับความเป็นมาของอำเภอพิบูลมังสาหาร

ปี พ.ศ. 2443 หลังจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงโปรดเกล้าฯ ตราพระราชบัญญัติการปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440) ขึ้น ทางราชการจึงได้ลดฐานะ *เมืองพิมูลมังษาหาร* เป็น *อำเภอพิมูลมังษาหาร* ให้พระบำรุงราษฎร์ (ผู) เจ้าเมืองคนที่ 2 เป็นนายอำเภอพิบูลมังสาหาร มีอาณาเขตกว้างใหญ่ครอบคลุมพื้นที่ 3,646.24 ตารางกิโลเมตร

ปี พ.ศ. 2482 ทางราชการได้เปลี่ยนชื่อ *อำเภอพิมูลมังษาหาร* เป็น **อำเภอพิบูลมังสาหาร**

ปี พ.ศ. 2502 *กิ่งอำเภอด่านปากมูล* สังกัดอำเภอพิบูลมังสาหาร ประกอบด้วย ด่านปากมูล สุวรรณวารี บ้านด่านและโขงเจียม ได้ยกฐานะเป็น *อำเภอบ้านด่าน* ต่อมาปี พ.ศ. 2514 จึงเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอโขงเจียม และอำเภอโขงเจียมเดิมได้รับพระราชทานเปลี่ยนนามเป็นอำเภอศรีเมืองใหม่ ในปัจจุบัน

ปี พ.ศ. 2521 ทางราชการได้แยกพื้นที่ตำบลตาลสุม ตำบลจิกเทิง ตำบลสำโรง ออกจากอำเภอพิบูลมังสาหาร และตั้งตำบลขึ้นใหม่อีก 3 ตำบล ได้แก่ ตำบลหนองกุง ตำบลนาคาย ตำบลคำหว้า แยกออกจากอำเภอพิบูลมังสาหาร เมื่อวันที่ 18 กันยายน พ.ศ. 2521 ยกฐานะเป็น *กิ่งอำเภอตาลสุม* และเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2531 ได้ยกฐานะเป็น อำเภอตาลสุม ในปัจจุบัน 

ปี พ.ศ. 2534 จังหวัดอุบลราชธานีได้ขอให้กระทรวงมหาดไทยจัดตั้ง *อำเภอสิรินธร* เป็นกรณีพิเศษ เพื่อเฉลิมพระเกียรติแด่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ในวโรกาสที่มีพระชนมายุครบ 36 พรรษาในปี พ.ศ. 2534 ทางราชการจึงได้แยกตำบลคำเขื่อนแก้ว ของอำเภอโขงเจียม และตำบลคันไร่ ตำบลช่องเม็ก ตำบลโนนก่อ ตำบลนิคมลำโดมน้อย ตำบลฝางคำ ของอำเภอพิบูลมังสาหาร จัดตั้งขึ้นเป็นอำเภอมีชื่อว่า อำเภอสิรินธร ตามพระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอสิรินธร พ.ศ. 2534 อันมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 4 มกราคม พ.ศ. 2535

## ที่ตั้งและอาณาเขต
thumb|แผ่นหินพระปรมาภิไธย พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9 ณ แก่งสะพือ
* **ที่ตั้ง** : ถนนเทศบาล 2 ตำบลพิบูลมังสาหาร อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี
* ** ห่างจากจังหวัดอุบลราชธานี** 45 กิโลเมตร
* ** ห่างจากกรุงเทพมหานคร** 691 กิโลเมตร
อำเภอพิบูลมังสาหารตั้งอยู่ทางตอนกลาง ค่อนไปทางทิศตะวันออกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอตาลสุม อำเภอศรีเมืองใหม่ และอำเภอโขงเจียม
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอสิรินธร 
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอบุณฑริก อำเภอเดชอุดม และอำเภอนาเยีย
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอนาเยียและอำเภอสว่างวีระวงศ์

## อาณาจักรและโบราณคดีที่เกี่ยวข้อง
thumb|จารึกวัดสระแก้ว  มี 1 ด้าน 3 บรรทัด : ภาพสำเนาจารึกจาก ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2545 (เลขทะเบียน CD; INS-TH-08, ไฟล์; OB_008)

นักประวัติศาสตร์เชื่อว่า ราวพุทธศตวรรษที่ 11 อาณาจักรฟูนันเสื่อมสลาย อาณาจักรเจนละได้เข้ามาครอบครองแทนที่ โดยที่กษัตริย์ทรงพระนามว่า *พระเจ้าภวรมันที่ 1* เป็นปฐมกษัตริย์ที่มีอำนาจและได้ปกครองดินแดนบริเวณนี้ อาณาจักรเจนละมีอิทธิพลระหว่างพุทธศตวรรษที่ 11-14 มีจุดศูนย์กลางอยู่ที่วัดภู แขวงจำปาศักดิ์ สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวและแผ่ขยายอำนาจในลุ่มแม่น้ำโขงตอนกลางถึงตอนล่าง ลุ่มแม่น้ำมูลและลุ่มแม่น้ำชีในภาคอีสานของประเทศไทยในปัจจุบัน จึงแสดงให้เห็นได้ว่าบริเวณที่เป็นอำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี เป็นพื้นที่ของอาณาจักรเจนละมาก่อนนั่นเอง กษัตริย์องค์สำคัญของอาณาจักรเจนละ คือ *พระเจ้าจิตรเสน* ซึ่งได้เฉลิมพระนามว่า *ศรีมเหนทรวรมัน* และโอรสของพระเจ้าจิตรเสนคือ *อีสานวรมัน* ทรงเป็นกษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่อีกพระองค์หนึ่ง ทรงตั้งเมือง *อีสานปุระ* เป็นเมืองหลวง เชื่อว่าตั้งอยู่ทางเหนือของนครธม ประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน อาณาจักรเจนละมีความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมกับดินแดนภาคอีสานและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวค่อนข้างมาก เพราะได้พบร่องรอยหลักฐานทางศิลปะและโบราณวัตถุมากมาย เช่น ปราสาทวัดภู แขวงจำปาศักดิ์ อันเป็นที่ประดิษฐาน *เทพเจ้าภัทเรศวร* หลักศิลาจารึกอักษรปัลลวะบริเวณปากมูล เป็นต้น ส่วนในพื้นที่อำเภอพิบูลมังสาหารนั้น ได้พบซากโบราณวัตถุหินทรายบริเวณแก่งสะพือ พบสระน้ำโบราณที่วัดสระแก้ว (วัดใต้) พบซากปราสาทหินและฐานศิวลึงค์บริเวณวัดสระแก้วและโรงเรียนบ้านสะพือใต้ พบ*จารึกวัดสระแก้ว* อายุราวพุทธศตวรรษที่ 13 -14 พบ *ทับหลัง* ที่อยู่ในสภาพที่สมบูรณ์และเก็บไว้ที่โบสถ์วัดสระแก้วในขณะนี้

แหล่งอารยธรรมลุ่มแม่น้ำมูลเป็นส่วนหนึ่งของที่ราบสูงชายขอบแอ่งโคราชที่มีความสูงกว่าระดับน้ำทะเลราว 500 เมตรได้มีชนเผ่าโบราณอาศัยอยู่มานานประมาณยุคโลหะ อายุเฉลี่ยราว 2,700 – 1,500 ปี มีการดำรงชีวิตอยู่ตามถ้ำและเนินเขาได้เทียบเคียงกับการขุดค้นพบเครื่องมือ อาวุธ และเครื่องดำรงชีวิตที่ *บ้านก้านเหลือง* จังหวัดอุบลราชธานี เมื่อ ปี พ.ศ. 2548 และที่บริเวณ *บ้านสะพือใต้* อำเภอพิบูลมังสาหาร ได้มีการขุดพบวัตถุโบราณที่เป็นหม้อ ไห ถ้วย ชามดินเผา กำไล และเครื่องมือสำริด ซึ่งพอสรุปได้ว่าในแถบลุ่มน้ำมูลตอนล่างบริเวณ *แก่งสะพือ* เคยมีมนุษย์โบราณอาศัยอยู่มานานแล้ว เคยเป็นแหล่งอารยธรรมมาก่อนดังปรากฏที่เป็นอยู่ในปัจจุบันนี้

ในบริบทของบริเวณ **[[แก่งสะพือ]]** ได้ปรากฏว่าเป็นแหล่งอารยธรรมที่เห็นได้ชัดเจนสืบต่อกันมานานหลายชั่วอายุคน มีตำนานเล่าขานของแหล่งงูใหญ่ในเกาะแก่งแห่งแม่น้ำมูล ซึ่งคำว่า *สะพือ* สันนิษฐานว่าเป็นภาษาส่วยหรือกวยหรือเขมรป่าดง มาจากคำว่า *กะไซพรืด* (*กะไซ* แปลว่า *งู* , *พรืด* แปลว่า *ใหญ่*) ต่อมาเพี้ยนเป็น *ซำพรืด* จนในที่สุดเพี้ยนมาเป็น *สะพือ*  ดังนั้น *แก่งสะพือ* จึงมีความหมายในภาษาไทยว่า *แก่งงูใหญ่* ซึ่งสอดคล้องกับความเชื่อของคนในท้องถิ่นที่เชื่อกันว่ามีงูใหญ่อาศัยอยู่บริเวณนี้เพื่อปกปักรักษาทรัพย์สมบัติอันทรงคุณค่า บ้างก็ว่าเป็นพญานาคเจ้าเมืองโบราณคอยปกปักรักษาบ้านเมือง บ้างก็ว่าเป็นทหารที่มารักษาเทวาลัยในวัดสระแก้วและศาลเจ้าพ่อพละงุม อย่างไรก็ตาม บริเวณแก่งสะพือได้มีวัตถุโบราณล้ำค่าปรากฏให้เห็นดังนี้ 

1. ***ซากปราสาทหิน*** โดยสร้างขึ้นตามความเชื่อเพื่อใช้เป็นสถานที่ประดิษฐาน *เทวรูป* ด้วยความเชื่อตามคติพราหมณ์ที่ว่า เมื่อตายแล้วก็จะกลับเข้าสู่พรหม ปัจจุบันองค์ปราสาทได้ถูกทำลายลงไปด้วยกาลเวลา ซึ่งในราวปี พ.ศ. 2490 ยังคงเหลือแต่พื้นศิลา ปรากฏที่ใต้ร่มศรีมหาโพธิ์ของวัดสระแก้ว ซึ่งเชื่อว่ามีการสร้างคู่กันกับปราสาทหินอีกฟากของแก่งสะพือมีแม่น้ำมูลคั่นกลางที่ปรากฏในบริเวณโรงเรียนบ้านสะพือใต้ อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี และมีโบราณสถานรายล้อมรอบอาณาบริเวณ มีตั้งแต่บ่อน้ำ สระน้ำโบราณ ตามหลักสถาปัตยกรรมในการปลูกสร้างตามรูปแบบความเชื่อเรื่องศูนย์กลางของจักรวาล อันมีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง ยิ่งเน้นย้ำถึงความสำคัญของสถานดังกล่าวมากยิ่งขึ้น

2. ***ใบเสมา*** เป็นหินทรายสีแดงที่บ่งบอกถึงความเจริญทางอารยธรรมของชนเผ่าที่แสดงถึงขอบเขตการขยายตัวทางความเชื่อและศาสนา ได้เก็บรักษาไว้ที่วัดสระแก้ว อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของใบเสมาในเขตของภาคอีสานยังมีอีกมากมาย เช่น เสมาหินบ้านบุ่งผักก้าม ถูกค้นพบที่วัดพัทธสีมาราม บ้านบุ่งผักก้าม ตำบลวังสะพุง จังหวัดเลย เป็นเสมาหินที่มีการกำหนดอายุโดยวิธีทางโบราณคดี โดยใช้วิธีเปรียบเทียบทางประวัติศาสตร์และศิลปะ โดยศึกษาจากศิลปะโบราณวัตถุ สถานที่ที่มีลักษณะรูปแบบลวดลายใกล้เคียงกันและเปรียบเทียบกับศิลปะโบราณวัตถุจากประเทศใกล้เคียง และคัมภีร์ที่ให้อิทธิพลการกำหนดรูปแบบสลักบนใบเสมา จึงกำหนดอายุได้ว่า สร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 13 - 16 มีอายุไม่ต่ำกว่า 900 – 1,200 ปี เป็นแบบศิลปะทวาราวดี เสมาหินที่พบมีทั้งสภาพสมบูรณ์และชำรุดปักรวมกันอยู่ในบริเวณวัดพัทธสีมาราม ส่วนใหญ่เป็นหินทรายสีขาว บางใบเป็นหินทรายสีแดงมีขนาดใหญ่เล็กปะปนกันตรงกลางมีลวดลายรูปสถูปเจดีย์ประดับอยู่เกือบทุกใบ บางใบเป็นหม้อ "ปูรณฆฏะ" ประกอบลายพันธุ์พฤกษา ซึ่งเป็นสัญลักษณ์แสดงถึงความอุดมสมบูรณ์

3. ***ฐานศิวลึงค์*** อุโรจนะเป็นฐานที่ตั้งศิวลึงค์ที่รอบ ๆ ฐานมีภาพจำหลักที่มีลักษณะคล้าย เต้านมหญิงสาว ประติมากรรมนี้สร้างขึ้นมาเพื่อตามคตินิยมให้เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์เป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์ หล่อเลี้ยงชาวโลกให้มีชีวิตที่บริบูรณ์ เป็นหินทรายสีแดงอมชมพู ได้เก็บรักษาไว้ที่วัดสระแก้ว อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี

4. ***แผ่นศิลาอักษรปัลลวะ*** เป็นศิลาประเภทหินทราย ขนาดกว้าง 45 เซนติเมตร สูง 63 เซนติเมตร หนา 16.5 เซนติเมตร เรียกกันว่า *“จารึกวัดสระแก้ว”* ได้เก็บรักษาไว้ที่วัดสระแก้ว อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี จารึกมีจำนวน 1 ด้าน 3 บรรทัด แต่ชำรุดเกือบทั้งด้าน เหลืออ่านได้เพียง 2 บรรทัดเท่านั้น ซึ่งไม่ครบบรรทัดและที่อ่านได้ปรากฏชื่อของ *มหิปติวรมัน* เท่านั้น ชื่อนี้ ไม่ปรากฏในทำเนียบพระมหากษัตริย์ของเมืองพระนคร ดังนั้น จึงสันนิษฐานว่า *มหิปติวรมัน* นี้น่าจะเป็นผู้ปกครองท้องถิ่น ซึ่งอาจจะได้รับอำนาจการปกครองมาจากเมืองพระนครให้ปกครองแว่นแคว้นแห่งนี้

5. ***ทับหลังวัดสระแก้ว*** โดยเดิมทีได้มีการขุดค้นพบทับหลัง จำนวน 2 แผ่น ซึ่งในแต่ละแผ่นนั้นมีลวดลาย เรื่องราวที่มีความแตกต่างกัน และอาจเป็นคนละสมัยก็เป็นได้ ซึ่งลักษณะของทับหลังนั้นจะอยู่ในตำแหน่งของส่วนบนของกรอบประตู แบ่งเป็น 2 ชนิด ได้แก่ ทับหลังจริงทำหน้าที่รับและถ่ายน้ำหนักของส่วนบนของอาคารให้น้ำหนักนั้นเฉลี่ยและถ่ายลงบนทั้งสองข้างของกรอบประตูซึ่งมีเสารองรับอยู่ ส่วนทับหลังประดับนั้นวางอยู่เป็นส่วนหนึ่งของทับหลังจริง ใช้ประดับซุ้มประตูโดยมีการสลักลวดลายต่างๆโดยไม่มีหน้าที่รับนำหนักอาคารปลายทั้งสองด้าน

- *ทับหลังแผ่นที่ 1* ได้เก็บรักษาไว้ที่วัดสระแก้ว อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี จัดอยู่ในศิลปะเขมรแบบไพรกเมง มีลักษณะเป็นหินทรายสีแดงอมชมพู เป็นลายพฤกษาวกกลับเข้าด้านใน ที่วงโค้งนี้มีวงกลมรูปไข่คั่นอยู่ 3 วง ภายในวงกลมรูปไข่ไม่มีการสลักรูปใด ๆ ไว้ ใต้วงโค้งทำเป็นลักษณะลวดลายพวงมาลัยสลับกับลายพวงดอกไม้  ดังนั้น รูปแบบนี้คงอยู่ในศิลปะเขมรแบบไพรกเม็ง อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 - 13 รูปร่างตอนกลางสลักลายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนแทนลายวงโค้ง มีลายอุบะดอกไม้ห้อยลงด้านล่าง และลายช่อดอกไม้ด้านบน ที่กรวยด้านข้างสลักลายดอกไม้อยู่ในกรอบสี่เหลี่ยมมีความงดงามเป็นอย่างยิ่ง

- *ทับหลังแผ่นที่ 2* เป็นศิลปะเขมรแบบถาราบริวัตร ได้นำไปเก็บไว้ที่โบสถ์วัดสุปัฏนารามวรวิหาร อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี ของวงโค้งสลักเป็นลายพฤกษาวกกลับเข้าด้านใน ที่วงโค้งนี้มี วงกลมรูปไข่คั่นอยู่ 3 วง ภายในวงกลมรูปไข่ไม่มีการสลักรูปใด ๆ ไว้ ใต้วงโค้งทำเป็นลายพวงมาลัยสลับกับลายพวงดอกไม้ ลักษณะลวดลาย คลี่คลายมาจากลวดลาย แบบสมโบร์ไพรกุก
thumb|เทวรูป พระพือ ณ วัดสระแก้ว

6. ***พระพือ*** เป็นแผ่นหินทรายที่จารเป็นลายเส้นลักษณะของ *เทวรูป* ในท่าประทับนั่ง หัตถ์ขวาทรง *จักร* และหัตถ์ซ้ายทรง *ดอกบัว* เป็นหินทรายสีแดงอมชมพู ค้นพบที่ร่องน้ำลึกกลางแก่งสะพือบริเวณที่เรียกว่า *แปวเดือนห้า* ในลำแม่น้ำมูล ซึ่ง *เทวรูป* นี้เป็นความเชื่อในคติพราหมณ์ อันแสดงถึงความอุดมสมบูรณ์ คนโบราณได้เคารพนับถือสืบกันมาจนปัจจุบัน และในช่วงเทศกาลวันสงกรานต์ทุกปี ได้มีการนำออกมาให้ประชาชนชาวอำเภอพิบูลมังสาหารเคารพสักการะและสรงน้ำ เพื่อเป็นสิริมงคลแก่ตนเองและครอบครัว แล้วจึงนำไปเก็บรักษาไว้ในอุโบสถของวัดสระแก้ว อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี

7. ***สระแก้ว*** เป็นสระน้ำโบราณที่ขุดขึ้นคู่กับปราสาทหิน ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของวัดสระแก้ว ตามความเชื่อของขอมโบราณเป็นสระน้ำศักดิ์สิทธิ์หรือสระน้ำที่ใช้เป็นที่ชำระร่างกายก่อนที่จะเข้าสู่พิธีกรรมอันศักดิ์สิทธิ์ เพื่อทำให้ร่างกายให้เกิดความบริสุทธิ์ มีความยาว 79 เมตร กว้าง 35 เมตร ลึก 3 เมตร มีแม่น้ำมูลเป็นลำน้ำสายสำคัญ ซึ่งผู้คนปลายน้ำจำเป็นต้องใช้ดื่มใช้กิน เมื่อน้ำไหลไปถึงไหนก็ทำให้เห็นว่า ผู้คนจะสัมพันธ์กับสายน้ำ มีวิถีชีวิตผูกพันกับแม่น้ำมูล เพราะหลังประกอบพิธีกรรมลำน้ำทั้งสายจะกลายเป็นสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ เป็นสายน้ำบริสุทธิ์ สายน้ำจะแสดงความมั่งคั่งของชนเผ่า ลำน้ำมูลสายนี้อาจมีความเชื่อว่าได้ไหลลงมาจากยอดเขา คล้ายกับแม่น้ำคงคาอันศักดิ์สิทธิ์ของอินเดีย เป็นเรื่องราวความเชื่อที่สืบทอดกันมาตั้งแต่อดีต ซึ่งพิธีกรรมที่จะกระทำในสระน้ำจะต้องมีผู้แทนแต่งการนุ่งขาว ห่มขาว แล้วจุดธูป เทียน ดอกไม้ ไปบูชาทวยเทพสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ณ สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ แล้วตักน้ำไปประกอบพิธีกรรม

8. ***เจ้าพ่อพละงุม*** เป็นมเหศักดิ์ของชาวอำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี ที่เคารพนับถือกันมาก บางความเชื่อกล่าวว่าเป็นเชื้อเจ้าชาวเมืองนครจำปาศักดิ์ ที่มาตรวจราชการได้ถึงแก่ อนิจกรรมลงที่ข้างสระแก้ว เหล่าทหารจึงฝังศพพละงุมพร้อมกับแก้วแหวนเงินทอง อาวุธ ไว้ที่นั่น หรืออีกนัยหนึ่งเชื่อว่าอาจเป็นทหารที่ปกปักรักษาคุ้มครองปราสาทหินที่สร้างขึ้นมาดังปรากฏตามแผ่นหินที่ค้นพบเป็นรูปแกะสลักเทวรูปบนหินทรายที่รอการไขปริศนาอยู่ ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่วัดสระแก้ว อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี ปัจจุบันได้มีการสร้างศาลขึ้นโดยคนไทยเชื้อสายจีนพิบูลมังสาหาร อย่างสวยงามเพื่อให้เป็นที่เคารพสักการะโดยมีพิธีบวงสรวงบูชาในวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 7 ของทุกปี 

9. ***แท่นหิน 3 ชั้น*** เป็นแท่นปูนซีเมนต์ ที่ยึดติดกับหินที่ใจกลางแก่งสะพือ ห่างจากฝั่ง 80 เมตร ที่มีส่วนผสมของหินกรวด ทราย และซีเมนต์ ชั้นแรกฐานเป็นหินทรายตามธรรมชาติ ชั้นที่ 2 กว้าง 2.01 เมตร สูง 0.70 เซนติเมตร และชั้นบนสุดกว้าง 1.48 เมตร สูง 0.56 เมตร มีรูตรงกลางเส้นผ่าศูนย์กลาง 0.45 เมตร ลึก 1.25 เมตรเป็นที่สำหรับปักเสาประภาคารในการกำหนดเส้นทางเดินเรือในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 สงครามอินโดจีน

10. ***ตึกดิน*** ตั้งอยู่ที่ถนนบำรุงราษฎร์ อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี ห่างจากแก่งสะพือประมาณ 120 เมตร จากการค้นคว้าทราบได้ว่าเป็นอาคารพานิชย์สร้างในราว พ.ศ. 2475 โดยช่างชาวจีนและชาวญวนที่อพยพ ค้าขายมาทางเรือกลไฟตามลำน้ำมูล โดยเป็นสถาปัตยกรรม อาคารตึกดินชั้นเดียวแบบจีน มีลักษณะของตัวอาคารก่อสร้างด้วยอิฐดินดิบที่มีส่วนผสมของดินเหนียว แกลบ ฟางข้าว น้ำอ้อย กาวหนัง และยางบงที่นวดเข้ากันเป็นเนื้อเดียวกันแล้วจึงขึ้นรูปเป็นก้อน สี่เหลี่ยมผืนผ้า เมื่อนำไปตากแดดจนแห้งจึงนำมาก่อเป็นผนังอาคาร สอด้วยดินโคลนแล้วจึงฉาบด้วย *สะทายโบก* ที่มีส่วนผสมของปูนขาว 5 ส่วน ทราย 7 ส่วน น้ำอ้อย 2 ส่วน น้ำหนัง 1 ส่วน และยางบง 9 ส่วน ทำให้มีการระบายถ่ายเท ของอากาศได้ดีเพราะที่เหนือเพดานขึ้นไปใช้ไม้ไผ่ขัดปูทับด้วยดินเหนียวก่อนจึงมุงด้วยสังกะสี เหนือประตูขึ้นไปหรือที่เรียกว่า *หน้าบรรณ* ฉาบด้วยปูนสอเป็นลายดอกพิกุล หรือบางอาคารเป็นลายไม้ฉลุ และตึกดินหลังนี้ ท่านประธานโฮจิมินห์แห่งเวียดนามเคยมาลี้ภัยอยู่ระยะหนึ่ง

11. ***โบราณสถานดอนขุมเงิน*** ตั้งอยู่บริเวณโรงเรียนบ้านสะพือ หมู่ที่ 6 ตำบลโพธิ์ศรี อำเภอพิบูลมังสาหาร จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งตั้งอยู่ฝั่งซ้ายของแม่น้ำมูล ห่างจากโบราณคดีศาลเจ้าปู่ไปทางทิศตะวันออก ประมาณ 1,300 เมตร โดยได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 118 ตอนพิเศษ 124 ง เมื่อวันที่ 17 ธันวาคม 2544 มีเนื้อที่ 1 ไร่ 3 งาน 72 ตารางวา สภาพปัจจุบัน เป็นซากฐานปราสาทหิน พบแหล่งหินทรายขนาดใหญ่ และอิฐจำนวนมาก และพบชิ้นหินทรายเป็นส่วนประกอบของอาคารด้านสถาปัตยกรรมหลายชิ้น

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอพิบูลมังสาหารแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 14 ตำบล 185 หมู่บ้าน ได้แก่
thumb|สะพานพิบูลมังสาหาร ข้ามแม่น้ำมูล

### การปกครองส่วนท้องถิ่น

ท้องที่อำเภอพิบูลมังสาหารประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 15 แห่ง ได้แก่

* **[[เทศบาลเมืองพิบูลมังสาหาร]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพิบูลทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลอ่างศิลา** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลอ่างศิลา
* **เทศบาลตำบลกุดชมภู** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดชมภูทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลโพธิ์ไทร** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโพธิ์ไทรทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลโพธิ์ศรี** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโพธิ์ศรีทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลดอนจิก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอนจิกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลทรายมูล** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทรายมูลทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนาโพธิ์** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาโพธิ์ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลโนนกลาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนกลางทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลระเว** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลระเวทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลไร่ใต้** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไร่ใต้ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวฮี** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวฮีทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลอ่างศิลา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลอ่างศิลา (นอกเขตเทศบาลตำบลอ่างศิลา)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลโนนกาหลง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนกาหลงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านแขม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านแขมทั้งตำบล

## โรงเรียนในเขตอำเภอพิบูลมังสาหาร

### [[สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน|สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาอุบลราชธานี เขต 3]]
* โรงเรียนอนุบาลพิบูลมังสาหารวิภาคย์วิทยากร
* โรงเรียนอ่างศิลา

### [[สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๔|สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 4]]
* วิทยาลัยเทคนิคพิบูลมังสาหาร
### [[เทศบาลเมืองพิบูลมังสาหาร]]
*โรงเรียนเทศบาล 1 (บ้านโพธิ์กลาง)
*โรงเรียนเทศบาล 2 พิบูลวิทยาคาร
### [[องค์การบริหารส่วนจังหวัด]][[อุบลราชธานี]]
*โรงเรียนพิบูลมังสาหาร
*โรงเรียนโนนกลางวิทยาคม
*โรงเรียนไร่ใต้ประชาคม
*โรงเรียนหนองบัวฮีวิทยาคม

## สถานที่สำคัญ
**แหล่งท่องเที่ยว**
*แก่งสะพือ thumb|แก่งสะพือ อ.พิบูลมังสาหาร จ.อุบลราชธานี
*แก่งไก่เขี่ย
*แก่งลำดวน
*แก่งไฮ
*ภูกระแต
*ดอนคำพวง
*ฆ้องใหญ่ บ้านทรายมูล
*อนุสาวรีย์พระบำรุงราษฎร์ (จูมมณี)
*ดอกสุพรรณิการ์ สวนสาธารณะภูหล่น
*โบราณสถานดอนขุมเงิน

**วัดสำคัญ**
*วัดภูเขาแก้ว  thumb|พระอุโบสถวัดภูเขาแก้ว อ.พิบูลมังสาหาร จ.อุบลราชธานี
*วัดสระแก้ว
*วัดดอนธาตุ
*วัดป่าปากโดม thumb|วัดป่าปากโดม อ.พิบูลมังสาหาร จ.อุบลราชธานี
*วัดกุดชมภู
*วัดป่าสนามชัย
*วัดโพธิ์ตาก
*วัดสนามชัย
*วัดกิตติราชเจริญศรี

**ธนาคาร**
*ธนาคารออมสิน                         
*ธนาคารกสิกรไทย                      
*ธนาคารกรุงศรีอยุธยา                  
*ธนาคาร ธ.ก.ส.                         
*ธนาคารไทยพาณิชย์                                                                   
*ธนาคารกรุงเทพ
*ธนาคารกรุงไทย

## อ้างอิง

*  
*  
*  
*  
*เรวัต สิงห์เรือง และคณะ. รายงานโครงการศึกษาแนวทางการบริหารจัดการแก่งสะพือแบบมีส่วนร่วม เพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน. สกว. อุบลราชธานี, 2549.
*เรวัต สิงห์เรือง.แก่งสะพือ แหล่งอารยธรรมลุ่มน้ำมูลตอนใต้. บทความ, 2 กันยายน พ.ศ. 2553. http://singruang.blogspot.com/2010/09/blog-post.html
*ตรงใจ หุตางกูร. โครงการฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย. ศมส.,2547
*ชะเอม แก้วคล้าย, “จารึกวัดสระแก้ว” ใน จารึกในประเทศไทย เล่ม 1 : อักษรปัลลวะ หลังปัลลวะ พุทธศตวรรษที่ 12 - 14 (กรุงเทพฯ : หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร, 2529), 284-286.
*ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)., 2549. http://www.sac.or.th/databases/inscriptions/inscribe_detail.php?id=933 
*ภาพสำเนาจารึกจาก : ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2545 (เลขทะเบียน CD; INS-TH-08, ไฟล์; OB_008)
*ภาพหินพระปรมาภิไธย : สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอพิบูลมังสาหาร, 10 เมษายน 2560. http://district.cdd.go.th/phibunmangsahan/gallery/ 
*ภาพแก่งสะพือ : สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอพิบูลมังสาหาร, 10 เมษายน 2560. http://district.cdd.go.th/phibunmangsahan/gallery/ 
*ภาพวัดป่าปากโดม : สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอพิบูลมังสาหาร, 4 มิถุนายน 2560. http://district.cdd.go.th/phibunmangsahan/gallery/ 
*ภาพสะพานพิบูลมังสาหาร : งานข้อมูลท้องถิ่น สำนักวิทยบริการ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 2560. http://www.lib2.ubu.ac.th/isaninfo/?p=2943
*ภาพพระอุโบสถวัดภูเขาแก้ว : งานข้อมูลท้องถิ่น สำนักวิทยบริการ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 2560. http://www.lib2.ubu.ac.th/isaninfo/?p=2951
*ภาพประกอบ : เทศบาลเมืองพิบูลมังสาหาร. 2560. https://www.facebook.com/phiboonmunicipality/ 

พิบูลมังสาหาร