ต้นพระศรีมหาโพธิ์

250px|thumb|ต้นพระศรีมหาโพธิ์ เหนือพระแท่นวัชรอาสนพุทธบัลลังก์ สถานที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ต้นโพธิ์ที่สำคัญที่สุดของชาวพุทธ|left**ต้นพระศรีมหาโพธิ์** () เป็นต้นโพที่พระโคตมพุทธเจ้าเคยประทับและตรัสรู้ ดังปรากฏในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาว่าต้นโพธิ์เปรียบได้กับพุทธอุเทสิกเจดีย์อย่างหนึ่ง ทำให้พันธ์ต้นโพกลายเป็นพันธ์ไม้ที่เป็นที่เคารพนับถือของชาวพุทธเสมอมานับแต่สมัยพุทธกาล ต้นโพธิ์ในพระพุทธประวัติสองต้นคือ ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ณ พุทธคยา สถานที่ตรัสรู้ และต้นอานันทโพธิ์ ณ วัดเชตวันมหาวิหาร ซึ่งอานันทโพธิ์ยังคงยืนต้นมาจนถึงปัจจุบัน โดยคำว่า "ต้นพระศรีมหาโพธิ์" นั้น อาจหมายถึงต้นที่อยู่ที่พุทธคยา ต้นโพธิ์ที่สืบมาจากหน่อโพธิ์ตรัสรู้ที่พุทธคยา หรือต้นโพธิ์ที่เป็นอุเทสิกเจดีย์อื่น ๆ ก็ได้ เช่น ต้นโพตามวัดต่าง ๆ

ในปัจจุบันต้นพระศรีโพธิ์สำคัญที่ยังคงยืนต้นอยู่ในปัจจุบันมี 3 ต้นด้วยกัน คือ ต้นพระศรีมหาโพธิ์ตรัสรู้ที่พุทธคยา, ต้นพระชัยศรีมหาโพธิ์เมืองอนุราธปุระ, และต้นอานันทโพธิ์วัดพระเชตวันมหาวิหาร แต่ต้นโพธิ์พระเจ้าอโศกแห่งเมืองอนุราธปุระ ที่นำหน่อพันธ์มาจากพุทธคยา ได้รับการเคารพนับถือและปฏิบัติบูชาด้วยความเคารพอย่างสูงมาตลอดตั้งแต่สองพันปีโดยไม่ขาดช่วง มีการทำกำแพงทองคำและมีชาวพุทธผู้ศรัทธามาทำการสักการะตลอดเวลา ซึ่งต่างจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พุทธคยาที่ถูกทำลายและล้มลงตามธรรมชาติหลายครั้ง และต้นอานันทโพธิ์ที่วัดเชตวันที่ขาดช่วงการดูแลจากชาวพุทธหลังจากพระพุทธศาสนาเสื่อมไปจากอินเดีย

แม้ในประเทศไทย จะไม่ค่อยให้ความสำคัญกับต้นพระศรีมหาโพธิ์เท่ากับชาวพุทธในศรีลังกา แต่ปรากฏตามความเชื่อในประเทศไทยว่า ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ที่พุทธคยา เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำปีเกิดสำหรับผู้ที่เกิดปีมะเส็ง สำหรับชาวล้านนายังมีความเชื่ออีกว่า ต้นโพธิ์เป็นไม้ศักดิ์สิทธิ์ช่วยขจัดความทุกข์ได้ จึงมีประเพณีถวายไม้ค้ำโพธิ์ และเครื่องประกอบพิธีกรรม ใต้ต้นโพธิ์ โดยผูกคติกับความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งไม่ใช่ความหมายเดิมของการบูชาต้นพระศรีมหาโพธิ์ตามคัมภีร์ในพระพุทธศาสนา

อย่างไรก็ตามต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่สืบหน่อมาจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ตรัสรู้ในประเทศไทยยังคงมีอยู่หลายต้น เช่น ต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่วัดต้นศรีมหาโพธิ์ (ที่เชื่อว่านำเข้ามาปลูกสมัยทวาราวดี), วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร, วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร วัดมณีชลขัณฑ์  (ปลูกในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)วัดพระศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร เป็นต้น

แม้การทำลายต้นโพธิ์ตามคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาจะระบุว่าเป็นการทำบาปและหลบหลู่พระรัตนตรัย แต่ในมหาสมณวินิจฉัย ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส กล่าวว่าเฉพาะต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่เป็นอุทเทสิกเจดีย์เท่านั้น ต้นโพที่งอกทั่วไปและไม่ได้เป็นอุเทสิกาเจดีย์ คือไม่มีผู้เคารพบูชาในฐานะตัวแทนของพระพุทธเจ้า (เช่นเดียวกับพระพุทธรูป)

## ต้นโพธิ์ในพุทธกาลต่าง ๆ

## ประเทศไทย
[300px|thumb|[วัดต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์|ต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์ ที่จังหวัดปราจีนบุรี เชื่อว่าเป็นต้นโพต้นแรกในไทย อายุมากกว่า 2,000 ปี|left]]ในประเทศไทย มีความเชื่อว่าเคยมีการปลูกต้นพระศรีมหาโพธิ์มาแล้วเมื่อมากกว่า 2,000 ปีก่อน โดยเป็นหน่อแตกออกมาจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ในพุทธคยา นำมาปลูกภายในวัดต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์ ที่จังหวัดปราจีนบุรี และถือเป็นสัญลักษณ์ประจำจังหวัดอีกด้วย

ในปี พ.ศ. 2568 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวจะทรงปลูกต้นพระศรีมหาโพธิ์ ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต ในวันที่ 11 พฤษภาคม ซึ่งตรงกับวันวิสาขบูชา และพระราชทานนามว่า "พระศรีมหาโพธิยาลงกรณ์" (พระ - สี - มะ - หา - โพ - ทิ - ยา - ลง - กอน) หมายถึง พระศรีมหาโพธิ์อันงดงามด้วยพระปัญญาตรัสรู้ พร้อมทั้งยังพระราชทานต้นพระศรีมหาโพธิ์ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องอัญเชิญไปปลูกในกรุงเทพมหานครและจังหวัดอื่น ๆ ทั้ง 76 จังหวัดในวันเดียวกันอีกด้วย โดยพระราชทานนามว่า "พระศรีมหาโพธิทศมราชบพิตร" (พระ - สี - มะ - หา - โพ - ทิ - ทด - สะ - มะ - ราด - ชะ - บอ - พิด) หมายถึง พระศรีมหาโพธิ์พระราชทานจากพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 10 และต่อมาพระราชทานฤกษ์การปลูกพระศรีมหาโพธิทศมราชบพิตรในเวลา 9:29 น. โดยแต่ละจังหวัดกำหนดสถานที่ปลูกต้นไม้แตกต่างกัน ประกอบด้วย ภายในวัด 43 จังหวัด, ศาสนสถาน 23 จังหวัด, สวนสาธารณะ 9 จังหวัด และศาลากลางจังหวัด 2 จังหวัด ยกตัวอย่างวัดที่ได้ปลูกต้นพระศรีมหาโพธิทศมราชบพิตร วัดศรัทธาประชากร(เขารวก) ตำบลหน้าพระลาน อำเภอเฉลิมพระเกียรติ (จังหวัดสระบุรี) จังหวัดสระบุรี 

## อ้างอิง

; บรรณานุกรม

* 

## แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:ต้นไม้ในพุทธประวัติ
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:อุเทสิกเจดีย์
หมวดหมู่:พุทธคยา
หมวดหมู่:พระโคตมพุทธเจ้า