Nepenthes rajah

***Nepenthes rajah*** (, ราชา) เป็นพืชกินสัตว์ชนิดหนึ่งในวงศ์หม้อข้าวหม้อแกงลิง เป็นพืชถิ่นเดียวที่พบได้ในภูเขากีนาบาลูและภูเขาทามบูยูกอนที่ใกล้กันในรัฐซาบะฮ์ ประเทศมาเลเซียบนเกาะบอร์เนียว *N. rajah* ขึ้นบนดินแบบเซอร์เพนทีน ร่วน และชื้น สูงจากระดับน้ำทะเล 1,500 – 2,650&nbsp;เมตร *N. rajah* ได้รับการจัดเป็นพืชที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์จากถิ่นที่อยู่อาศัยโดย IUCN และอยู่ในบัญชีที่ 1 ของ ไซเตส

*N. rajah* ถูกพบครั้งแรกโดยฮักฮ์ โลว (Hugh Low) บนภูเขากีนาบาลูในปี ค.ศ. 1858 และถูกจัดจำแนกลักษณะในปีนั้นเองโดยโยเซพ ดาลตัน ฮุคเกอร์และตั้งชื่อตามเจมส์ บรุค คนขาวคนแรกที่ได้ปกครองรัฐซาราวัก (*White Rajah*) ฮุคเกอร์เรียกมันว่า "**พืชที่โดดเด่นที่สุดเท่าที่มีการค้นพบมา**" ตั้งแต่ถูกค้นพบจนเริ่มมีการปลูกเลี้ยงในปี ค.ศ. 1881 เป็นเวลายาวนานที่ *N. rajah* เป็นที่ต้องการอย่างมาก เป็นพืชที่ไม่ค่อยได้เห็นนักในนักสะสมทั่วไปเพราะหายาก มีราคาแพง และต้องการการดูแลเป็นพิเศษ จนกระทั่งมีเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ราคาของ *N. rajah* จึงลดลงมาอย่างมาก ทำให้เป็นที่นิยมในหมู่ผู้เลี้ยง

*N. rajah* มีหม้อที่ใหญ่มาก สูงได้ถึง 35&nbsp;เซนติเมตร กว้าง 18&nbsp;เซนติเมตร ซึ่งสามารถจุน้ำได้ถึง 3.5&nbsp;ลิตร และมีน้ำย่อยถึง 2.5 ลิตร ทำให้มันอาจเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ใหญ่ที่สุดในสกุล ส่วนลักษณะอื่น ๆ ของ *N. rajah* ไม่ว่าจะเป็นใบ สายดิ่ง ก็พบได้น้อยมากในชนิดอื่น ๆ

มีการพบซากสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กในหม้อของ *N. rajah* (มีการยืนยันว่าพบหนูตกลงไปในหม้อของ *N. rajah*) มันเป็น 1 ใน 2 ชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่มีรายการว่าสามารถดักจับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้ตามธรรมชาติ ซึ่งอีกชนิดหนึ่งก็คือ *[[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]* นอกจากนี้ยังมีสัตว์มีกระดูกสันหลัง รวมถึงกบ สัตว์เลื้อยคลาน และนกบางชนิด แต่โดยปกติแล้วอาหารของมันก็คือแมลงและมด

ถึงแม้หม้อข้าวหม้อแกงลิงจะดักและกินสัตว์หลายชนิดก็ตาม แต่ก็มีสัตว์บางชนิดที่ได้รับประโยชน์ซึ่งเป็นการพึ่งพากันทั้ง 2 ฝ่าย เหมือนเป็นสัญลักษณ์พิเศษประจำต้นไม้ และเป็นสัตว์ที่ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ในที่อื่นได้ เรียกว่า *nepenthebionts (สิ่งมีชีวิตที่อาศัยหม้อข้าวหม้อแกงลิง) * ในส่วนของ *N. rajah* เองก็มีลูกน้ำ 2 ชนิดที่อาศัยอยู่ และได้ชื่อวิทยาศาสตร์ตามมันว่า: *[[Culex rajah]]* และ *[[Toxorhynchites rajah]]*

ลูกผสมตามธรรมชาติของ *N. rajah* กับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นในป่าสามารถแยกออกจากกันได้ง่ายมาก เพราะลูกผสมที่พบบนภูเขากีนาบาลู (ยกเว้น *[[Nepenthes lowii|N. lowii]]*) จะโตช้าเหมือน *N. rajah* ซึ่งไม่มีชนิดไหนคล้ายกับมันในตอนนี้

## ศัพทมูลวิทยา
1ฮุคเกอร์ได้จัดจำแนก *N. rajah* เป็นสปีชีส์ในปี ค.ศ. 1859 และได้ตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่เซอร์ เจมส์ บรุค คนผิวขาวคนแรกที่ได้ปกครองรัฐซาราวัก : (*White Rajah*)  คำว่า *rajah* ในภาษามลายูแปลว่า "ราชา" ในอดีต ชื่อของ *N. rajah* เขียนว่า *Nepenthes Rajah* ซึ่งเป็นการเขียนที่ผิดหลักเกณฑ์ (ที่ถูกต้องคือ *Nepenthes rajah*)  บางครั้ง *N. rajah* ก็ถูกเรียกว่า *Giant Malaysian Pitcher Plant* (*หม้อข้าวหม้อแกงลิงยักษ์แห่งมาเลเซีย*)  หรือ *Giant Pitcher Plant* (*หม้อข้าวหม้อแกงลิงยักษ์*) 


## ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

thumb|left|300px|หม้อล่างและหม้อบนของต้นที่โตเต็มที่

*Nepenthes rajah* เป็นไม้เลื้อยเหมือนกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นในสกุล ลำต้นทอดยาวไปบนดิน และจะยึดเกี่ยวเพื่อดึงตัวสูงขึ้น เมื่อเจอวัตถุที่สามารถค้ำจุนมันได้ ลำต้นหนา (≤30&nbsp;มิลลิเมตร) ยาวประมาณ 3 เมตร และอาจยาวได้ถึง 6 เมตร *N. rajah* ไม่สร้างไหลเหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น แต่จะแตกกอแทน เมื่อมีอายุมากขึ้น

### ใบ

ใบถูกสร้างขึ้นมาตลอดลำต้นด้วยระยะห่างที่เท่า ๆ กัน และยึดติดกับลำต้นไว้ด้วยก้านใบที่ยาวลู่ไปตามใบจรดสายดิ่ง ปลายสายดิ่งจะมีตุ่มนิ่ม ๆ เล็ก ๆ เมื่อถูกกระตุ้นทางสรีรวิทยาก็จะพัฒนาจนกลายเป็นกับดัก ด้วยเหตุนี้หม้อนั้นพัฒนามาจากใบไม่ใช่ดอกอย่างที่เข้าใจกัน แผ่นใบมีสีเขียวเหมือนกับใบไม้ทั่วไป
thumb|180px|ลักษณะของโล่ (หลุม) บนใบของ ''N. rajah''
ใบของ *N. rajah* มีขนาดใหญ่เป็นพิเศษ เหมือนหนัง ขอบใบพริ้วเป็นคลื่น มีลักษณะคล้ายโล่ตรงบริเวณสายดิ่งเชื่อมต่อกับข้างใต้แผ่นใบ ก่อนที่จะถึงปลายใบ ลักษณะนี้พบใน *N. rajah* เด่นชัดกว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น และยังพบใน *[[Nepenthes clipeata|N. clipeata]]* อีกด้วย อย่างไรก็ตามมันไม่ใช่ลักษณะเฉพาะที่พบใน 2 ชนิดนี้เท่านั้น ในหม้อข้าวหม้อแกงลิงหลาย ๆ ชนิดที่โตเต็มที่ก็จะแสดงลักษณะนี้ออกมาเหมือนกันเพียงแต่ไม่เด่นชัดเท่า ๆ นั้น สายดิ่งจะเชื่อมต่อตรงจุดห่างจากปลายใบประมาณ 5&nbsp;เซนติเมตร และยาวประมาณ 50&nbsp;เซนติเมตร มีเส้นใบ 3 - 5 ยาวขนานตามยาวไปกับแผ่นใบและเส้นใบย่อยยาวไปจรดขอบใบ ใบเป็นรูปหอกยาวประมาณ 80&nbsp;เซนติเมตร กว้างประมาณ 15&nbsp;เซนติเมตร

### หม้อ

หม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิดมีลักษณะพื้นฐานที่เหมือนกันคือประกอบได้ด้วยตัวหม้อ มีฝาหม้ออยู่ด้านบนที่คอยป้องกันน้ำฝนตกลงไปเจือจางของเหลวในหม้อ มีวงแข็งเป็นมัน หรือที่เรียกว่าเพอริสโตมล้อมรอบทางเข้าไปสู่ตัวหม้อ (ยกเว้นหม้อบนของ *[[Nepenthes inermis|N. inermis]]* ที่ไม่มี) มีปีกเป็นคู่ยาวไปตลอดด้านหน้าหม้อของหม้อล่างสันนิษฐานว่าไว้ให้แมลงไต่จากพื้นมาสู่ปากหม้อ แต่ปีกจะลดขนาดลงหรือหายไปเมื่อกลายเป็นหม้อบน สำหรับแมลงที่บินได้ที่เป็นเหยื่อหลักของหม้อบน

left|thumb|135px|หม้อล่าง

*N. rajah* ก็เหมือนกับชนิดอื่น ๆ ในสกุล ที่ผลิตหม้อขึ้นมา 2 ชนิด **หม้อล่าง**โดยทั่วไปมีขนาดใหญ่ มีสีสันมากกว่าหม้อบน เป็นรูปไข่ ในหม้อล่างสายดิ่งจะอยู่ด้านหน้าของหม้อด้านเดียวกับปากและปีก จากตัวอย่างที่เก็บได้หม้ออาจมีขนาดสูงถึง 40&nbsp;เซนติเมตร สามารถจุน้ำได้ถึง 3.5&nbsp;ลิตร และภายในบรรจุไปด้วยน้ำย่อยถึง 2.5 ลิตร แม้ว่าโดยสว่นมากแล้วจะมีไม่เกิน 200&nbsp;มิลลิลิตร *N. rajah* อาจมีหม้อล่างใหญ่ที่สุดในสกุล คู่แข่งของมันก็เห็นจะมีเพียง *[[Nepenthes merrilliana|N. merrilliana]]*, *[[Nepenthes truncata|N. truncata]]* และ *[[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]] ไจแอนท์ฟอร์ม*เท่านั้น หม้อจะพบวางเอนกอยู่บนพื้นไม่ก็อยู่รอบ ๆ วัตถุที่สามารถค้ำยันมันไว้ได้ สีภายนอกของมันมีสีแดงถึงม่วง ส่วนภายในมีสีเขียวมะนาวถึงม่วง ตัดกับส่วนอื่นของต้นที่มีสีเขียวเหลือง หม้อล่างของ *N. rajah* สามารถแยกจากหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นบนเกาะบอร์เนียวได้ง่าย

thumb|หม้อบนที่หาดูได้ยาก

เมื่อต้นโตเต็มที่ก็จะสร้าง**หม้อบน** ที่เล็กกว่ารูปกรวยและสีสันน้อยกว่าหม้อล่าง สายดิ่งจะอยู่ด้านหลังของหม้อ หม้อบนที่แท้จริงควรเป็นเช่นนั้น แต่หม้อบนของ *N. rajah* กลับไม่ค่อยได้เห็นนัก เพราะลำต้นของมันไม่เคยยาวเกิน 1-2 เมตร ก่อนจะแห้งและกลายเป็นรากให้หน่อใหม่ที่แตกขึ้นมา

เป็นเพราะหม้อล่างและหม้อบนมีความแตกต่างทางด้านรูปร่างลักษณะ ตามความสามารถที่ดึงดูดและจับเหยื่อต่างชนิดกัน มันจึงไม่มีหม้อกลาง

เพอริสโตมของ *N. rajah* มีลักษณะพิเศษเป็นจักกว้างที่ขอบ มีแดงดึงดูดใจ มีสันแคบสั้นบนเพอริสโตม มีฟันที่ปลายที่ขอบเส้นด้านในตลอดรอบปาก ปีกทั้งคู่ยาวจากสายดิ่งไปสุดใต้ปาก

ฝาหม้อของ *N. rajah* มีขนาดใหญ่ที่สุดในสกุล ซึ่งเป็นลักษณะเด่นอย่างหนึ่งของชนิดนี้ มีรูปไข่และมีสันหนาคล้ายกระดูกงูเรือผ่าตรงกลางยาวตลอดฝา มีเดือยเดี่ยวยื่นออกมาด้านหลังฝายาวประมาณ 20&nbsp;มิลลิเมตร

*N. rajah* มีต่อมน้ำหวานขนาดใหญ่ซ่อนอยู่ทั่วทั้งหม้อ ซึ่งต่างจากชนิดอื่น ๆ ทำให้ง่ายต่อการจดจำ ในผิวของหม้อ จะมีต่อมทั้งหมดอยู่ 300 - 800 ต่อม/ตารางเซนติเมตร
right|thumb|150px|ช่อดอกของ ''N. rajah''

### ดอก
เราสามารถจะเห็นดอกของ *N. rajah* ได้ตลอดทั้งปี ดอกจำนวนมากจะถูกสร้างขึ้นบนช่อดอกที่เกิดจากบริเวณส่วนยอดของลำต้น ช่อดอกนั้นจะมีขนาดประมาณ 80 - 120 เซนติเมตร แต่ละดอกของ *N. rajah* จะอยู่บนก้านดอกย่อย (ก้านคู่) หรือเป็นช่อดอกที่เรียกว่า "**ช่อกระจะ**" (ตรงข้ามกับช่อแยกแขนงที่มีก้านดอกย่อยหลายดอก) สีเหลืองออกน้ำตาล มีกลิ่นหอมแรง กลีบเลี้ยงเป็นรูปไข่ถึงสี่เหลี่ยมผืนผ้าและยาวน้อยกว่า 8&nbsp;มิลลิเมตร *N. rajah* มีดอกแบบดอกแยกเพศอยู่ต่างต้นเหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ฝักมีสีน้ำตาลส้ม ยาว 10 - 20 มิลลิเมตร (ดูรูป)

### ลักษณะอื่น ๆ

* ระบบรากของ *N. rajah* จะยาวและแผ่ขยายออกไปกว้างมาก แม้ว่ามันจะเป็นระบบรากที่ตื้นเหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ๆ ก็ตาม
* ทุกส่วนของจะพบขนสีขาวเมื่อต้นไม้ยังมีอายุน้อย แต่ขนเหล่านี้จะหายไปและเปลี่ยนเป็นขนแข็ง (indumentum) แทน
* สีของหม้อที่แห้งหรือตัวอย่างทางวิทยาศาสตร์ในพิพิธภัณฑ์พืชที่เก็บมาจะเป็นสีน้ำตาลเข้ม (ดูรูป).
* มีความแตกต่างน้อยมากในจำนวนประชาการของ *Nepenthes rajah* ตามธรรมชาติ และด้วยเหตุนี้เองจึงไม่มีรูปแบบหรือความหลากหลายอื่น ๆ ที่ถูกบันทึกไว้ ยิ่งไปกว่านั้น *N. rajah* ยังไม่มีชื่อพ้องไม่เหมือนกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ๆ ที่มีความหลากหลายมากกว่า

## เหยื่อ
thumb|135px|สัตว์เลื้อยคลานในภาพถูกพบในหม้อที่เพิ่งเปิดฝาใหม่ ๆ

*Nepenthes rajah* เป็นพืชกินสัตว์ที่มีเหยื่อหลายประเภท บางครั้งก็เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็ก มีการบันทึกไว้อย่างน้อย 2 ครั้งที่พบหนูตกลงไปในหม้อ ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1862 โดยสเพนเซอร์ เซนต์ จอห์น (Spenser St. John) ผู้ติดตามของฮักฮ์ โลวในการปีนขึ้นยอดเขากีนาบาลูทั้ง 2 ครั้ง และในปี ค.ศ. 1988 แอนเทีย ฟิลลิปซ์ (Anthea Phillipps) และ แอนโทนี แลมบ์ (Anthony Lamb) ได้ยืนยันสิ่งที่ถูกบันทึกไว้นี้อีกครั้งด้วยการพบซากหนูอยู่ในหม้อขนาดใหญ่ของ *N. rajah* ทำให้ *N. rajah* เป็นที่รู้กันดีว่าบางครั้งมันสามารถดักเหยื่อที่เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดเล็กได้ รวมถึงกบ สัตว์เลื้อยคลาน และ นกบางชนิด สัตว์พวกนี้ที่ตกลงไปในกับดักน่าจะเป็นสัตว์ป่วย หาที่หลบภัย หรือกระหายน้ำจนมาดื่มน้ำจากในหม้อของ *N. rajah* และแน่ใจได้ว่าร่างกายของสัตว์เหล่านั้นคงไม่ได้อยู่ในสภาวะที่ปกติ แต่แมลงและมดต่างหากที่เป็นเหยื่อหลักของมัน สัตว์ขาปล้องอื่น ๆ เช่น ตะขาบก็มีรายงานว่าพบซากในหม้อของ *N. rajah* ด้วย

*[[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นเพียงชนิดเดียวที่มีเอกสารยืนยันว่าสามารถจับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในถิ่นอาศัยตามธรรมชาติเป็นอาหารได้ ในบรูไนมีการพบซากกบ ตุ๊กแก และ จิ้งเหลนในหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้เหมือนกัน แม้แต่หนูก็เคยมีรายงานบันทึกไว้ ในวันที่ 29 กันยายน ปี ค.ศ. 2006 ที่ *Jardin botanique de Lyon (สวนพฤกษศาสตร์แห่งเมืองลียง) * ในประเทศฝรั่งเศสได้พบว่า *[[Nepenthes truncata|N. truncata]]* ที่ได้เลี้ยงไว้ มีหนูที่กำลังเน่าอืดอยู่ในหม้อ ซึ่งมีรูปถ่ายยืนยัน

## ผลกระทบซึ่งกันและกันกับสัตว์
### สัตว์อิงอาศัย
ถึงแม้ว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงจะมีชื่อเสียงทางด้านดักและกินสัตว์ต่าง ๆ เป็นอาหาร แต่หม้อของมันก็ยังมีสัตว์อาศัยอยู่หลายชนิดหรือที่รู้จักกันในชื่อสัตว์อิงอาศัย (*Fauna animals*) เช่นแมลงวันและตัวอ่อนริ้น แมงมุม (โดยเฉพาะแมงมุมปู) ไร มด และปูบางชนิดเช่น *[[Geosesarma malayanum]]* แต่ที่พบมากที่สุดคือลูกน้ำซึ่งเป็นผู้บริโภคตัวอ่อนหรือไข่สัตว์ชนิดอื่น ๆ อีกหลายชนิดในระหว่างการพัฒนาตัวเป็นยุง สัตว์ที่แสนพิเศษจำนวนมากนี้ไม่สามารถอยู่รอดได้ถ้าไม่มีหม้อข้าวหม้อแกงลิง พวกมันจึงได้ชื่อว่า nepenthebionts (*สิ่งมีชีวิติที่อาศัยหม้อข้าวหม้อแกงลิง*) 

ความสัมพันธ์ที่ผสมผสานระหว่างสัตว์ต่าง ๆ เหล่านี้ยังไม่เป็นที่เข้าใจมากนัก คำถามก็คือทำไมสัตว์เหล่านี้ต้องขโมยอาหารจากหม้อข้าวหม้อแกงลิง หรือ อะไรคือผลประโยชน์ที่ยุ่งเหยิงของทั้ง 2 ฝ่าย โดยนัยยะของการอยู่ร่วมกันที่ต้องทดลองและสืบสวนและต้องอภิปรายกันต่อไป ชาร์ลส์ คลาร์ก (Charles Clarke) ชี้แจงว่าผู้ถูกอิงอาศัยเป็นเหมือนกับ"บ้านที่ผู้อิงอาศัยอาศัยอยู่ ได้รับการปกป้องและอาหารจากต้นไม้ ขณะที่ผู้อิงอาศัยก็ช่วยย่อยสลายเหยื่อ และรักษาระดับแบคทีเรียให้คงที่ไว้ในระดับต่ำ" 

### การจำแนกชนิด

ขนาดและรูปทรงหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงจะแตกต่างกันไปตามแต่ละชนิด จึงไม่ต้องสงสัยเลยว่าสัตว์ผู้อิงอาศัยหลายชนิดจะมีการปรับตัวเป็นพิเศษให้เข้าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่อิงอาศัยอยู่ ใน *N. rajah* ก็ไม่เป็นข้อยกเว้น ยุง 2 ชนิดที่มีชื่อตามมันว่า *Culex (Culiciomyia) rajah* และ *Toxorhynchites (Toxorhynchites) rajah* ถูกค้นพบโดยมัสซุฮิซะ สึคะโมะโตะ (Masuhisa Tsukamoto) ในปี ค.ศ. 1989 อ้างอิงจากลูกน้ำที่ถูกเก็บตัวอย่างจากในหม้อของ *N. rajah* บนภูเขกีนาบาลู 3 ปีก่อนหน้า ทั้ง 2 ชนิดพบว่าอาศัยอยู่ร่วมกับตัวอ่อนของ *Culex (Lophoceraomyia) jenseni* *Uranotaenia (Pseudoficalbia) moultoni* และ *Tripteroides (Rachionotomyia) * sp. No. 2 ซึ่งที่ยังไม่ถูกจำแนกตามหลักอนุกรมวิธาน ใน *C. rajah* สึคะโมะโตะบันทึกไว้ว่า

ในปัจจุบันยังไม่มีความรู้เกี่ยวกับยุงชนิดนี้ที่เป็นที่ยอมรับ ไม่ว่าเป็นด้านชีววิทยาเมื่อกลายเป็นยุง ถิ่นที่อยู่ หรือความรู้ด้านแพทย์ที่สำคัญเกี่ยวกับทิศทางของโรค ซึ่งก็เหมือนกับ *T. rajah* ที่ไม่มีความรู้ด้านชีววิทยาเกี่ยวกับมันเลย ยกเว้นรู้แต่แค่ว่าไม่เป็นพาหนะนำโรคไข้เลือดออก

thumb|180px|ความเสียหายที่ถูกทำลายโดนศัตรูพืช

อีกชนิดหนึ่งคือ *Culex shebbearei* ในอดีตมีการบันทึกว่าเป็นสัตว์ผู้อิงอาศัยใน *N. rajah* พบครั้งแรกในปี ค.ศ. 1931 โดย *เอฟ.ดับเบิลยู. เอ็ดวาดซ์ (F. W. Edwards) * อ้างอิงจากตัวอย่างของ *เอช.เอ็ม. เพนด์ลิบูรี (H. M. Pendlebury) * ในปี ค.ศ. 1929 ที่เก็บจากต้นไม้บนภูเขากีนาบาลู อย่างไรก็ตามสึคะโมะโตะมีการเขียนถึงข้อมูลใหม่ในชนิดนี้เพียงเล็กน้อย

### ศัตรูพืช

ปฏิกิริยาต่อกันระหว่างหม้อข้าวหม้อแกงลิงและสัตว์ท้องถิ่นนั้น ไม่ได้เอื้อประโยชน์ต่อกันทั้งหมด บางครั้ง *N. rajah* ก็ถูกโจมตีโดยแมลงด้วยการกัดกินใบและอาจจะทั้งแผ่นใบเลยด้วยซ้ำ อีกทั้งลิงและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ออกหากินตอนกลางคืนบางชนิดก็ฉีกทำลายหม้อเพื่อจะดื่มน้ำที่อยู่ข้างใน

## การจัดจำแนก

*Nepenthes rajah* ไม่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นเลย โดยดูได้จากหม้อที่ผิดแปลก และลักษณะรูปร่างของใบ แต่อย่างไรก็ตาม มีความพยายามที่จะพิจารณาจัดมันให้อยู่ในสกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิง เนื่องมาจาก ความเกี่ยวเนื่องในสกุลตามหลักการอนุกรมวิธาน ที่ *N. rajah* มีร่วมกับชนิดอื่น ๆ ในมัน

### ศตวรรษที่ 19

หม้อข้าวหม้อแกงลิงถูกแบ่งเป็นสกุลย่อยครั้งแรกในปี ค.ศ. 1873 เมื่อฮุคเกอร์ได้เขียนถึงสกุลนี้ลงในเอกสารตีพิมพ์ของเขา โดยฮุคเกอร์ได้แยก *[[Nepenthes pervillei|N. pervillei]]* ออกจากชนิดอื่นบนข้อเท็จจริงที่ว่าเมล็ดของชนิดนี้ไม่มีสิ่งที่ยื่นต่อออกมาเหมือนกับที่พบชนิดอื่น ๆ (คิดว่าน่าจะหมายถึง *[[Nepenthes madagascariensis|N. madagascariensis]]*) และจัดมันให้อยู่ในสกุลย่อย *Anurosperma* (มาจากภาษาละติน: *anuro*: ปราศจากเส้นประสาท, *sperma*: เมล็ด) และชนิดอื่น ๆ อยู่ในสกุลย่อย *Eunepenthes* (มาจากภาษาละติน : *eu*: จริง; *หม้อข้าวหม้อแกงลิงที่แท้จริง*)

ความพยายามครั้งที่ 2 เกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1895 โดย กึนเทอร์ ฟอน มันน์นาเกทท์ทา นูด์ แลร์เคนเนา เบค (Günther von Mannagetta und Lërchenau Beck) ในผลงานที่ชื่อ *Monographische Skizze* (*ภาพร่าง*) ของเขา เบคคง 2 สกุลย่อยที่ถูกสร้างโดยฮุคเกอร์ไว้ แต่แบ่ง *Eunepenthes* ออกเป็น 3 กลุ่มย่อย ได้แก่ : *Retiferae*, *Apruinosae* และ *Pruinosae* *N. rajah* ถูกจัดอยู่ใน *Apruinosae * (มาจากภาษาละติน: *apruinosa*: ไม่แข็งเย็น) แต่มีคนเห็นด้วยกับเบคน้อยมาก และส่วนมากจะใช้แค่พื้นฐานการจัดหมวดหมู่เท่านั้น

### ศตวรรษที่ 20

มีการพิจารณาแก้ไขการจัดหมวดหมู่ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงใหม่อีกครั้งในปี ค.ศ. 1908 โดยจอห์น มิวร์เฮด แมกฟาร์แลน (John Muirhead Macfarlane) ในเอกสารตีพิมพ์ของเขา น่าประหลาดที่แมกฟาร์แลนไม่ตั้งชื่อกลุ่มที่เขาทำการแบ่ง อาจเพราะความสนใจของเขาไม่ได้มุ่งเน้นพิจารณาลักษณะการแบ่งชั้นของสกุล

ในปี ค.ศ. 1928 บี.เอช. แดนเซอร์ (B. H. Danser) แจงไว้ในเอกสารสัมมนาของเขาที่ชื่อ The Nepenthaceae of the Netherlands Indies (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์) ในนั้นเขาได้แบ่งหม้อข้าวหม้อแกงลิงออกเป็น 6 กลุ่ม (clade) จากลักษณะพื้นฐานของตัวอย่างทางวิทยาศาสตร์ที่เก็บไว้ แต่ละกลุ่มมีชื่อดังนี้: *Vulgatae*, *Montanae*, *Nobiles*, *Regiae*, *Insignes* และ *Urceolatae*. แดนเซอร์จัด *N. rajah* ไว้ใน *Regiae* (ภาษาละติน: ออกเสียง *rēgia*= ขนาดใหญ่) กลุ่ม *Regiae* แสดงตามตารางด้านขวามือ

พืชส่วนมากในกลุ่มนี้มีขนาดหม้อที่ใหญ่ รวมถึงใบกับก้านใบ มีขนหยาบสีน้ำตาลแดง มีช่อดอกแบบช่อกระจะ หม้อบนเป็นแบบทรงกรวย มีติ่งบนผิวใต้ฝาหม้อใกล้ยอด (ยกเว้น *N. lowii*) มีปากที่แบนราบหรือแผ่ออก ชนิดหลัก ๆ ใน *Regiae* ส่วมมากเป็นพืชประจำถิ่นในเกาะบอร์เนียว แต่พื้นฐานความรู้ในปัจจุบันในพืชสกุลนี้ ทำให้ต้องมีการไตร่ตรองถึงความสัมพันธ์ของสมาชิกใน *Regiae* อย่างรอบคอบ ถึงแม้ความคล้ายคลึงจะไม่เป็นที่กล่าวถึงว่าเหมือนสกุลอื่น ๆ  และถึงแม้จะมีข้อขัดข้องบ้างก็ตาม แต่การจำแนกของแดนเซอร์ก็เป็นการพยายามที่ดี ที่พยายามจะทำให้ดีขึ้นจากแต่ก่อน

งานอนุกรมวิธานของแดนเซอร์ (1928) ถูกปรับปรุงใหม่โดย แฮร์มันน์ ฮาร์มส์ (Hermann Harms) ในปี ค.ศ. 1936 ฮาร์มส์แบ่งหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็น 3 สกุลย่อย ได้แก่: *Anurosperma* Hooker.f. (1873) , *Eunepenthes* Hooker.f. (1873) และ *Mesonepenthes* Harms (1936) (ภาษาละติน: *meso*: กลาง) ชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่พบในสกุลย่อย *Anurosperma* และ *Mesonepenthes* แตกต่างจากใน *Vulgatae* ที่แดนเซอร์ได้จัดไว้ ฮาร์มส์เพิ่ม *N. rajah* ลงในสกุลย่อย *Eunepenthes* ร่วมกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงส่วนใหญ่ สกุลย่อย *Anurosperma* เป็นกลุ่มที่มีสมาชิกเพียงชนิดเดียว (*monotypic*) ในขณะที่ *Mesonepenthes* มีสมาชิกเพียง 3 ชนิดเท่านั้น และเขายังเพิ่มกลุ่ม *Distillatoriae* (ตาม *[[Nepenthes distillatoria|N. distillatoria]]*) อีกด้วย

### รูปร่างลักษณะของต่อม

ในปี ค.ศ. 1976 ไซเกะโอะ คุระตะ (Shigeo Kurata) เสนอว่าต่อมในหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวในแต่ละชนิดและสามารถใช้แบ่งระหว่างความสัมพันธ์ใกล้ชิดในอนุกรมวิธานหรือใช้เป็นพื้นฐานในการจัดประเภทของพวกมัน คุระตะศึกษาต่อม 2 ชนิด คือ ต่อมน้ำหวานบนฝาหม้อ และ ต่อมย่อยอาหารในตัวหม้อ โดยอย่างหลังเขาแบ่งออกเป็น "ส่วนล่าง" "ส่วนบน" และ "ส่วนกลาง" ถึงแม้จะเป็นวิธีที่แปลกใหม่ที่นักพฤกษศาสตร์และนักอนุกรมวิธานที่ศึกษาในสกุลนี้ส่วนมากไม่ใส่ใจนัก แต่ก็เป็นวิธีที่ทำให้แยกชนิดที่คล้ายคลึงออกจากกันได้โดยง่าย เป็นการสนับสนุนการจัดชั้นในอนุกรมวิธานพื้นฐานในการแบ่งรูปร่างลักษณะ

### การวิเคราะห์ทางไบโอ-เคมี

เมื่อที่ผ่านมาเร็ว ๆ นี้ มีการใช้การวิเคราะห์ทางชีวเคมีมาใช้หาความสัมพันธ์ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงแต่ละชนิด ในปี ค.ศ. 1975 เดวิด อี. เฟร์บรอเทอส์ (David E. Fairbrothers) *et al.* เป็นคนแรกที่เสนอให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างคุณสมบัติทางเคมีกับกลุ่มรูปร่างลักษณะ โดยอยู่บนทฤษฎีที่ว่าต้นไม้ที่มีรูปร่างลักษณะเหมือนกันจะผลิตสารประกอบทางเคมีที่ให้ผลทางอายุรเวทที่เหมือนกัน

ในปี ค.ศ. 2002 การจำแนกองค์ประกอบสารพฤกษเคมีและการวิเคราะห์โครมาโทกราฟีถูกใช้ในการศึกษา สารประกอบฟีนอลิก (phenolic) และลูโคแอนโทไซยานิน (leucoanthocyanin) ในลูกผสมตามธรรมชาติและชนิดที่คาดว่าน่าจะเป็นพ่อแม่ของมัน (รวมถึง *N. rajah*) จากรัฐซาบะฮ์และรัฐซาราวัก การวิจัยใช้ใบจากตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์พืช 9 ตัวอย่าง 8 จุดที่ศึกษาประกอบไปด้วย : กรดฟีนอลิก, ฟลาโวนอล (flavonol), ฟราโวน (flavone), ลูโคแอนโทไซยานิน และ ฟลาโวนอยด์ (flavonoid) ที่ไม่รู้จัก 1 และ 3 ถูกระบุบจากข้อมูลโครมาโทกราฟี การกระจายพันธุ์ในลูกผสม *N. × alisaputrana* และชนิดที่คาดว่าเป็นพ่อแม่ *N. rajah* และ *N. burbidgeae* ถูกแสดงในตารางด้านซ้ายมือ ตัวอย่างของ *N. × alisaputrana* ที่เกิดจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ (*in vitro*) ก็ถูกทดสอบด้วย

ฟีนอลิกและกรดเอลลาจิกไม่พบใน *N. rajah* ขณะที่ความเข้มของแคมฟ์เฟอรอล (kaempferol) พบว่าจางมาก รูปแบบโครมาโทกราฟีของ *N. × alisaputrana* เป็นการศึกษาตัวอย่างที่แสดงให้เห็นถึงการสืบค้นชนิดของพ่อและแม่

ไมริซีทิน (Myricetin) พบว่าไม่มีในการศึกษาในอนุกรมวิธาน ความเห็นเดียวกันนี้พบในผู้ศึกษาสมัยก่อน (อาร์.เอ็ม. ซม (R. M. Som) ในปี ค.ศ. 1988; เอ็ม. เจย์ (M. Jay) และ พี. เลบเบรทอน (P. Lebreton) ในปี ค.ศ. 1972)  มีการเสนอแนะว่าการไม่มีอยู่ของสารประกอบที่กระจายเป็นวงกว้างอย่างไมริซีทินในพวกหม้อข้าวหม้อแกงลิงอาจต้องพิจารณาเตรียมการ"เพิ่มการวินิจฉัยข้อมูลสำหรับ 6 ชนิดนี้"

### การเรียงตัว

บรรดาโปรตีนและนิวคลีโอไทด์ของ *N. rajah* มีการนำมาเรียงตัวเป็นบางส่วนหรือสมบูรณ์ทั้งหมด ดังนี้ :
* translocated tRNA-Lys (trnK) pseudogene (DQ007139)
* trnK gene & maturase K (matK) gene (AF315879)
* trnK gene & maturase K (matK) gene (AF315880)
* maturase K (AAK56010)
* maturase K (AAK56011)

### ชนิดที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิด?

ในปี ค.ศ. 1998 หม้อข้าวหม้อแกงลิงที่โดดเด่นชนิดหนึ่งได้ถูกค้นพบในประเทศฟิลิปปินส์โดยแอนเดรส์ วิสทูบา (Andreas Wistuba) มีชื่อชั่วคราวว่า *N.* sp. Palawan 1 มีลักษณะคล้ายกับ *N. rajah* เป็นอย่างมาก ไม่ว่าทั้งหม้อ หรือรูปร่างลักษณะใบ (ภาพที่1ภาพที่2 ภาพที่3 ) แต่เพราะภูมิประเทศที่ห่างไกลกันของทั้งสองชนิด ทำให้ไม่มีทางที่ทั้งสองชนิดจะมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกัน ดังนั้นนี่อาจเป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นถึงการวิวัฒนาการบรรจบ ที่พืชทั้งสองชนิดไม่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกันเลย กลับมามีลักษณะรูปร่างที่คล้ายกัน จากการวิวัฒนาการมาคนละสถานที่ เปรียบได้กับการสะท้อนซึ่งกันและกัน ในปี ค.ศ. 2007 หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ก็ได้ถูกจัดหมวดหมู่โดยวิสทูบาและโจชีม นาซ (Joachim Nerz) เป็น *[[Nepenthes mantalingajanensis|N. mantalingajanensis]]*

## ประวัติ และความนิยม
: *ดูเพิ่ม: [[Nepenthes rajah#ลำดับเหตุการณ์|ลำดับเหตุการณ์ของ Nepenthes rajah และลูกผสมทางธรรมชาติของมัน]]*

เพราะขนาด รูปร่างที่แปลก และสีที่เด่นสะดุดใจ *N. rajah* จึงเป็นไม้กินแมลงยอดนิยมอย่างสูง อย่างไรก็ตาม ก็ยังมีข้อจำกัดในความนิยมของหมู่ผู้ที่ต้องการเพาะเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ มันสามารถกล่าวได้ว่า *Nepenthes rajah* เป็นเศษซากของความรู้อันน้อยนิดเกี่ยวกับพืชชนิดนี้นอกถิ่นกำเนิด เพราะมันต้องการสภาพแวดล้อมที่พิเศษ มีเพียงผู้เชี่ยวชาญกลุ่มเล็ก ๆ ทั่วโลกที่นั้น ที่สามารถปลูกเลี้ยงได้ แต่กระนั้น *N. rajah* ก็ยังมีชื่อเสียงมากที่สุดในหมู่หม้อข้าวหม้อแกงลิง เป็นเพราะหม้อที่แสนวิเศษของมัน นับย้อนได้ไปถึงคริสต์ศตวรรษที่ 18

### ประว้ติ ตอนต้น
thumb|หนึ่งในภาพวาดยุคแรก ๆ ของ ''N. rajah'', ถูกตีพิมพ์ใน ''Life in the Forests of the Far East'' ในปี ค.ศ. 1862.
*N. rajah* ถูกพบครั้งแรกโดยฮักฮ์ โลวบนยอดเขากีนาบาลูในปี ค.ศ. 1858. และถูกจัดแนกในปีเดียวกันโดยโยเซพ ดาลตัน ฮุคเกอร์ ชื่อของมันตั้งเป็นเกรียติแก่เจมส์ บรุคซึ่งเป็นคนขาวคนแรกที่ได้ปกครองรัฐซาราวัก : (*White Rajah*) มีรายละเอียดอยู่ใน *The Transactions of the Linnean Society of London* ดังนี้ :

สเพนเซอร์ เซนต์ จอห์นเขียนถึงการพบกับ *N. rajah* ของเขาบนภูเขากีนาบาลูใน *Life in the Forests of the Far East* ถูกตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1862: ดังนี้

thumb|left|135px|ภาพวาดภาพแรกของ ''N. rajah'' ที่ได้รับการปลูกเลี้ยงในยุโรป, ตีพิมพ์ใน ''The Garden'', 1882
*N. rajah* ถูกเก็บกลับมาครั้งแรกสำหรับสถานเพาะเลี้ยงวีตช์ (Veitch Nurseries) โดยเฟรดเดอร์ริก วิลเลียม เบอร์บิดก์ (Frederick William Burbidge) ในปี ค.ศ. 1878 ระหว่างการเดินทางไปบอร์เนียวครั้งที่ 2 ของเขา ในระยะสั้น ๆ หลังมีการเริ่มปลูกเลี้ยงในปี ค.ศ. 1881 *N. rajah* ได้รับความนิยมและเป็นที่ต้องการอย่างมากในหมู่ผู้ปลูกเลี้ยงผู้มั่งคั่งในสมัยวิกตอเรีย บันทึกใน *[[The Gardeners' Chronicle]]* ของปี ค.ศ. 1881 พูดถึงต้นไม้ของวีตช์ดังนี้ : "***N. rajah'' ที่เห็นยังมีอายุน้อย และมันจะกลายเป็นภาพวาดในหน้าหนังสือของเราเมื่อเร็ว ๆ นี้'''..." 1 ปีให้หลัง ''N. rajah'' น้อยก็ปรากฏตัวที่ [[Royal Horticultural Society]] งานแสดงประจำปีเป็นครั้งแรก ของตัวอย่างในงาน ถูกจัดแสดงโดยสถานเพาะเลี้ยงวีตช์เป็น ''N. rajah'' ต้นแรกที่ถูกปลูกเลี้ยงในยุโรป และชนะในประกาศนียบัตรชั้น 1 ในบัญชีราคาขายของวีตช์ในปี ค.ศ. 1889 ''N. rajah'' มีราคา [[ปอนด์สเตอร์ลิง|£]]2.2[[shilling|s]] ต่อต้น ในเวลานั้นความสนใจและความต้องการในหม้อข้าวหม้อแกงลิงเพิ่มขึ้นสูงมาก ''[[The Garden]]'' รายงานว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงถูกขยายพันธุ์เป็นพันต้นเพื่อตอบสนองความต้องการใน[[ยุโรป]]ที่มีตลอดเวลา

อย่างไรก็ตาม ความสนใจในหม้อข้าวหม้อแกงลิงก็ลดน้อยถอยลงเมื่อขึ้นศตวรรษใหม่ ดูได้จากการปิดตัวลงของสถานเพาะเลี้ยงวีตช์และความสูญเสียต้นไม้ทั้งชนิดแท้และลูกผสมในการปลูกเลี้ยงหลาย ๆ ครั้ง รวมถึง ''[[Nepenthes northiana|N. northiana]]'' และ ''N. rajah'' ด้วย ในปี ค.ศ. 1905 ก็ถึงจุดสิ้นสุด ''N. rajah'' ของสถานเพาะเลี้ยงวีตช์ก็ได้ตายลง เพราะความต้องการตามธรรมชาติของต้นไม้นั้นยากที่จะสร้างขึ้นเพื่อตอบสนองได้ง่าย ๆ  ''N. rajah'' ต้นสุดท้ายที่เหลือรอดในการปลูกเลี้ยง ณ.เวลานั้นอยู่ที่สวนพฤกษศาสตร์แห่งชาติที่ [[Glasnevin]] ใน [[เกาะไอร์แลนด์]]แต่มันก็ตายตามในไม่ช้า ต้องใช้เวลาอีกหลายปีต่อมา ''N. rajah'' ถึงสามารถทำการปลูกเลี้ยงได้

=== ความนิยมที่กลับมา ===

เมื่อไม่นานมานี้ความสนใจในหม้อข้าวหม้อแกงลิงก็กลับมาใหม่อีกครั้งทั่วโลก อาจเป็นเพราะไซเกะโอะ คุระตะ ผู้เขียนหนังสือ ''Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู) '' (ค.ศ. 1976) ที่มีรูปถ่ายสีสวย ๆ ของหม้อข้าวหม้อแกงลิง ได้นำความสนใจเป็นอย่างมากมายมาสู่พืชที่พิสดารนี้

หม้อข้าวหม้อแกงลิง ''N. rajah'' ที่รู้จักกันดีในประเทศมาเลเซีย พืชท้องถิ่นของรัฐซาบะฮ์ ถูกนำมาใช้เพื่อโฆษณารัฐซาบะฮ์และ[[อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู]]ให้เป็นจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวและถูกใช้เป็นลักษณะพิเศษบน[[ไปรษณียบัตร]] ''N. rajah'' ยังปรากฏว่าเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงยอดนิยมที่ปรากฏบนสิ่งพิมพ์ รวมถึง ''Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู) '' (คุระตะ, ค.ศ. 1976) และ ''Nepenthes of Borneo (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งบอร์เนียว) '' (คลาร์ก, ค.ศ. 1997) ที่ถูกพิมพ์ในโกทา กีนาบาลู (Kota Kinabalu) ประเทศมาเลเซีย ในวันที่ 6 เมษายน ค.ศ. 1996 ประเทศมาเลเซียได้จัดพิมพ์[[แสตมป์]] 4 ดวง เป็นรูปหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่มีชื่อเสียง แสตมป์ราคา 30[[ริงกิต|¢]] 2 ดวง เป็นรูป ''[[Nepenthes macfarlanei|N. macfarlanei]]'' และ ''[[Nepenthes sanguinea|N. sanguinea]]'' ส่วนราคา 50¢ อีก 2 ดวงเป็นรูป ''[[Nepenthes lowii|N. lowii]]'' และ ''N. rajah'' ออกจำหน่าย แสตมป์ ''N. rajah'' ถูกกำหนด ให้มีการระบุบหมายเลยพิเศษในสองระบบระบุบหมายเลขแสตมป์ โดยมีของสก็อต แคททาล็อก (Scott catalogue) เป็นหมายเลข 580 และ Yvert et Tellier เป็นหมายเลข 600

== นิเวศวิทยา ==
=== ภูเขากีนาบาลู ===
[[ไฟล์:Mount kinabalu 01.png|thumb|180px|ภูเขากีนาบาลู, บอร์เนียว]]

''Nepenthes rajah'' มีการแพร่กระจายพันธุ์อยู่ในวงแคบ จำกัดอยู่แค่[[ยอดเขากีนาบาลู|ภูเขากีนาบาลู]]และภูเขาทามบูยูกอนที่อยู่ใน[[อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู]] [[รัฐซาบะฮ์]] ประเทศ[[มาเลเซีย]]บน[[เกาะบอร์เนียว]] ภูเขากีนาบาลูเป็นภูเขา[[หินแกรนิต]]มีรูปร่างคล้ายโดม ซึ่งในทาง[[ธรณีวิทยา]]นั้น ยังเป็นภูเขาที่มีอายุน้อยเกิดจากการแทรกและยกตัวของแผ่นหินแกรนิตที่อยู่ลึกลงไปใต้เปลือกโลก (''granitic batholith'') ที่ความสูง 4095.2&nbsp;เมตรนี่เอง ทำให้มันเป็นภูเขาสูงที่สุดบนเกาะบอร์เนียวและเป็นหนึ่งในภูเขาสูงใน[[เอเชียตะวันออกเฉียงใต้]] ที่ฐานล่างของภูเขาประกอบไปด้วยหินทรายและหินเฌล (''shale'') ที่แปลสภาพมาจากโคลนทรายใต้ท้องทะเลเมื่อราว ๆ 35 ล้านปีมาแล้ว แทรกไปด้วยหินเซอเพ็นทีน (''serpentine'') ที่อุดมไปด้วยแร่เหล็กและแมกนีเซียม ซึ่งเป็นแกนของแผ่นหินที่ยกตัวขึ้นมา มีสภาพเหมือนปลอกคอที่ล้อมรอบภูเขา ดินแบบนี้นี่เองที่ทำให้พืชบนภูเขากีนาบาลูหลาย ๆ ชนิดเป็นพืชถิ่นเดียว และพืชหายากหลาย ๆ ชนิดก็สามารถพบได้ที่นี่เช่นกัน

[[ไฟล์:Kinabalu ultramafic soil.png|thumb|left|บริเวณที่พบแร่เหล็กและแมกนีเซียม (สีเหลือง) ในอุทยานกีนาบาลู (สีเขียว)]]

=== ธรณีวิทยา ===

''N. rajah'' จะขึ้นบนดินที่มีหินเซอเพ็นทีนที่ประกอบไปด้วย[[นิกเกิล]]และ[[โครเมียม]]ในปริมาณที่สูงซึ่งเป็นพิษกับพืชชนิดอื่นอีกหลาย ๆ ชนิดแต่ไม่มีผลต่อ ''N. rajah'' ซึ่งหมายความว่ามันขึ้นในระบบ[[นิเวศวิทยา]]ที่แทบจะไม่มีการแข่งขันแย่งชิงพื้นที่และสารอาหารกันเลย ก็เหมือนระบบรากของ ''[[Nepenthes x alisaputrana|N. × alisaputrana]]'' และ ''[[Nepenthes villosa|N. villosa]]'' ที่รู้กันว่าทนต่อโลหะหนักในดินที่มีหินเซอเพ็นทีนปะปน มี[[แมกนีเซียม]]สูงและมี[[อัลคาไล]]เล็กน้อย เหมือนชั้นบาง ๆ บนหินอัลตราเมฟิก (หินที่มีเหล็กและแมกนีเซียมเป็นส่วนประกอบหลัก, ดินลูกรัง) ดินประเภทนี้มีประมาณ 16% ของ[[อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู]] ทำให้เกิดพืชถิ่นเดียวจำนวนมาก รวมถึง[[หม้อข้าวหม้อแกงลิง]]ด้วย ซึ่งมีถึง 4 ชนิดในสกุล รวมถึง ''N. rajah'' ที่สามารถพบได้ในอุทยานแห่งนี้เท่านั้น

[[ไฟล์:Nepenthes rajah climate.jpg|thumb|135px|อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธที่อ่านได้จาก "เส้นทางศึกษาธรรมชาติ ''Nepenthes rajah''" (~2000 เมตร จากระดับน้ำทะเล) ที่เวลา 10 โมงเช้า บรรยายกาศท้องฟ้ามืดคลึ้ม]]

ปกติ ''N. rajah'' ขึ้นบนทุ่งหญ้าเปิดโล่งบนที่ลาดเอียงหรือบนที่ราบบนยอดเขา เฉพาะในพื้นที่ซึมน้ำ ดินไม่จับตัวแน่นและมีความชื้นสูง น้ำสามารถระบายได้อย่างรวดเร็ว ดังนั้นถึงแม้ว่าจะมีฝนตกมากแต่ดินก็ไม่แฉะ ''N. rajah'' มักพบขึ้นในพง[[หญ้า]]โดยเฉพาะ[[หญ้าทรงกระเทียม]]

=== ภูมิอากาศ ===

''N. rajah'' ตามธรรมชาติขึ้นสูงจาก[[ระดับน้ำทะเล]] 1500–2650&nbsp;เมตร  จึงจัดได้ว่าเป็นพืชที่สูง (highland)  เพราะในความสูงระดับนั้นเองทำให้อุณหภูมิในเวลากลางวันไม่เกิน 25&nbsp;℃ และเวลากลางคืนมีอากาศหนาวเย็น และเพราะอุณหภูมิที่ลดลงในเวลากลางคืนทำให้[[ความชื้นสัมพัทธ์]]เพิ่มจาก 65–75% ไปถึง 95% หรือมากกว่านั้น พืชที่ขึ้นสูงในระดับนั้นมักจะโตช้ามากหรือแทบจะไม่โตขึ้นเลยเพราะสิ่งแวดล้อมที่สุดโต่งนั้น ซึ่งมีสภาพมีลมและฝนที่รุนแรง แต่ก็ได้รับแสงอาทิตย์โดยตรง มีอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ที่แกว่งไปมา มีโอกาสที่เมฆปกคลุมสูง เมื่อเมฆน้อยอุณหภูมิจะสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ความชื้นสัมพัทธ์ลดลง ได้รับแสงมาก แต่เมื่อเมฆมาก อุณหภูมิและแสงจะลดลง ความชื้นสัมพัทธ์จะสูงขึ้น ระดับ[[หยาดน้ำฟ้า|น้ำฝน]]โดยเฉลี่ยอยู่ที่ 3000&nbsp;มิลลิเมตร

== สถานะอนุรักษ์ ==
=== มีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ ===

''Nepenthes rajah'' ถูกจัดอยู่ในสถานะมีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ (EN – B1+2e) ในสิ่งมีชีวิตที่ถูกคุกคาม[[บัญชีแดงของสหภาพเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ|บัญชีแดง]]โดยสหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ ([[สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ|''IUCN'']])  อยู่ในรายการที่ 1 ส่วนที่ 2 ของพระราชบัญญัติสงวนพันธุ์สัตว์ป่าและพืชพันธุ์ของประเทศมาเลเซียในปี ค.ศ. 1997 และในบัญชีที่ 1 ของ[[อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าใกล้สูญพันธุ์]] (''CITES'')  ซึ่งเป็นข้อห้ามระดับนานาชาติเรื่องการซื้อขายแลกเปลี่ยนสิ่งมีชีวิตที่มีรายชื่อในบัญชีที่นำออกมาจากป่าหรือได้มาโดยมิชอบโดยไม่ได้รับอนุญาต แต่เพราะความนิยมในหมู่ผู้สะสม ต้นไม้จำนวนมากยังถูกลักลอบนำออกมาจาป่าอย่าผิดกฎหมาย ถึงแม้ว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จะสามารถพบได้ในบริเวณอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูเท่านั้น ความนิยมของมันในช่วงปี ค.ศ. 1970 นำไปสู่ การถูกบรรจุในบัญชีที่ 1 ของไซเตสในปี ค.ศ. 1981. ร่วมกับ ''[[Nepenthes khasiana|N. khasiana]]'' นอกจาก 2 ชนิดนี้ หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่เหลือมีรายชื่ออยู่ในบัญชีที่ 2

ในอนาคตอันใกล้ของ ''N. rajah'' จะมีการลดระดับลงเป็นสภาวะ"สิ่งมีชีวิตที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ (VU) " หรือในบัญชีอนุรักษ์ของอุทยานแห่งชาติจัดให้อยู่ในสภาวะ "สิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์ (LR (cd) ) "  ตามข้อตกลงของ[[ศูนย์ติดตามผลการอนุรักษ์]] (WCMC) และภายใต้องค์การนี้ได้พิจารณา ''N. rajah'' เป็น"สิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายใกล้การสูญพันธุ์"ด้วยเช่นกัน ซึ่งหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้แต่เดิมถูกจัดเป็น"สิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายใกล้การสูญพันธุ์ (V) "โดย IUCN ในบัญชีสิ่งมีชีวิตที่ถูกคุกคามเบื้องต้น ค.ศ 1994

ถึงแม้ว่า ''N. rajah'' จะมีการกระจายตัวที่แคบ แต่มันก็ไม่ใช่สถานที่ที่หายากที่จะมันจะสามารถขึ้นได้และประชาการไม่ถูกจำกัดด้วยจำนวนนักท่องเที่ยว และอยู่ในที่ห่างไกลของ[[อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู]] ยิ่งกว่านั้น ''N. rajah'' มีใบที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่ยากจะตบตาศุลกากรโดยการตัดหม้อออกเมื่อถูกส่งออกอย่างผิดกฎหมาย

การมาถึงของการ[[เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ]]หรือเทคโนโลยีการสืบพันธุ์ภายนอก (in vitro) ใน[[ยุโรป]]และ[[สหรัฐอเมริกา]] ทำให้มีการผลิตพืชชนิดต่าง ๆ ออกมาจำนวนมากและมีราคาขายที่ต่ำ (ประมาณ[[ดอลลาร์สหรัฐ|US$]]20-$30 ในกรณีของ ''N. rajah'') การขยายพันธุ์แบบภายนอก (''In vitro'') เป็นการเพาะพันธุ์ต้นไม้จากเซลล์ที่ได้จากต้นแม่ (ทั่ว ๆ ไปเป็นเมล็ด) เทคโนโลยีนี้ช่วยกำจัดนักสะสมที่ตั้งใจจะไป[[รัฐซาบะฮ์]]เพื่อเก็บต้นไม้ออกมาอย่างผิดกฎหมายให้หมดไป ทำให้ความต้องการไม้จากป่าลดลงอย่างรวดเร็ว

ร็อบ แคนต์ลีย์ (Rob Cantley) นักอนุรักษ์ที่มีชื่อเสียงและนักโฆษณาให้เลือกซื้อหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่มาจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ได้ประเมินสถานะของต้นไม้ในป่าดังนี้:



อย่างไรก็ตาม ''N. rajah'' สำหรับในเชิงพานิชย์ที่ได้จากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อนั้นมีขนาดต้นที่เล็กและมีด้วยกัน 4 แบบ เป็นแม่แบบที่ได้มาจาก[[สวนพฤกษศาสตร์หลวงเมืองคิว]]ใน[[ลอนดอน]] [[อังกฤษ]]

การเก็บไม้ออกจากป่าอย่างผิดกฎหมายไม่ใช่เป็นภัยคุกคามชนิดเดียวเท่านั้น [[เอลนีโญ]]หรือสภาพอากาศที่ผิดเพี้ยนในปี ค.ศ. 1997/98 มีผลรุนแรงต่อหม้อข้าวหม้อแกงลิงบนภูเขากีนาบาลู ช่วงเวลาที่แห้งแล้งก่อให้เกิดการลดลงของประชากรในธรรมชาติอย่างรุนแรง เกิด[[ไฟไหม้ป่า|ไฟป่า]] 9 จุดในอุทยาน กินพื้นที่ 25 ตารางกิโลเมตรและเกิดกลุ่มหมอกควันขนาดใหญ่ ระหว่างเกิดเอลนีโญ ต้นไม้จำนวนมากถูกย้ายไปที่สถานอนุบาลของอุทยานเป็นการชั่วคราวเพื่อรักษามันไว้ ในภายหลังมันถูกย้ายไปสวนหม้อข้าวหม้อแกงลิงในเมซีเลา (Mesilau) (ดูต่อด้านล่าง) แต่มันกลับเป็นเจตนาร้ายแทน ''N. rajah'' เป็นหนึ่งในจำนวน 2-3 ชนิดที่ล้มตายลง การกระทำเช่นนี้ได้ส่งผลดีน้อยมากกับพืชพวกนี้ ต่อมาอันโบะว์ กุนซาลัม (Ansow Gunsalam) ได้สร้างสถานอนุบาลถาวรใกล้กับสถานีเมซีเลาที่ทำการของอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูเพื่อปกป้องพืชที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในพื้นที่ รวมถึง ''N. rajah'' ด้วย

[[ไฟล์:Nepenthes rajah mountain garden.jpg|thumb|left|180px|ต้นไม้ที่สวนถูเขากีนาบาลู]]

=== การกระจายตัวในวงแคบ ===

[[Mesilau Nature Resort]] ที่เปิดใหม่ ใกล้ ๆ กับสนาม[[กอล์ฟ]]ข้างหลังหมู่บ้านของ [[Kundasang]] เป็นสถานที่ที่นักท่องเที่ยวสามารถพบหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ตามธรรมชาติได้อย่างแน่นอน ที่นี่มี ''N. rajah'' นับโหลขึ้นใกล้กับจุดสูงสุดของพื้นที่ ทั้งต้นเล็ก ๆ และโตเต็มที่ หม้อมีขนาดใหญ่พอใช้ สูงประมาณ 35 เซนติเมตร ต้นไม้พวกนี้ที่นี่มีอายุมากกว่า 100 ปี สถานที่นี้มันถูกเรียกว่า "เส้นทางศึกษาธรรมชาติ ''Nepenthes rajah'' " เปิดทำการทุกวันตั้งแต่เวลา 9:00 น. ถึง 16:00 น.
ประชากรส่วนมากของหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้มักเกิดในส่วนที่ห่างไกลของอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูและยากที่นักท่องเที่ยวจะเข้าถึง นักท่องเที่ยวที่ไปเที่ยวที่อุทยานสามารถเจอ ''N. rajah'' ที่แสดงในสถานอนุบาลที่อยู่ติดกับ "สวนภูเขา" ที่สำนักงานใหญ่อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู

สถานที่อื่น ๆ ในธรรมชาติที่เป็นที่นิยมที่สามารถพบ ''N. rajah'' มีที่ราบสูงมาเร เพเร (Marai Parai) แม่น้ำเมซีเลา ทางตะวันออกใกล้ ๆ ถ้ำเมซีเลา ส่วนบนของแม่น้ำโกโลปิสและด้านตะวันออกของภูเขาทามบูยูกอน

== ลูกผสมตามธรรมชาติ ==

''Nepenthes rajah'' เป็นที่รู้กันว่ามันสามารถผสมข้ามชนิดกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นได้ง่ายเนื่องจากมันออกดอกตลอดทั้งปี ''[[Charles Clarke (botanist)|Charles Clarke]]'' บันทึกไว้ว่า

อย่างไรก็ตามละอองเกสรสามารถไปได้ไกลสุดประมาณ 10&nbsp;กิโลเมตรเท่านั้น ลูกผสมระหว่าง ''N. rajah'' กับ''หม้อข้าวหม้อแกงลิง''ชนิดอื่นบนภูเขากีนาบาลูที่ถูกบันทึกมีอัตราการเจริญเติบโตที่ช้ามาก แบบไม่มีลูกผสมชนิดไหนเหมือน (ยกเว้นลูกผสม ''[[Nepenthes lowii|N. lowii]]'')

ปัจจุบันลูกผสมตามธรรมชาติที่ได้มีการบันทึกไว้มีดังนี้ :

* ''[[Nepenthes burbidgeae|N. burbidgeae]]'' × ''N. rajah'' [=''[[Nepenthes × alisaputrana|N. × alisaputrana]]'' [[J. H. Adam|J.H.Adam]] & [[C. C. Wilcock|Wilcock]] (1992)]
* ''[[Nepenthes edwardsiana|N. edwardsiana]]'' × ''N. rajah''
* ''[[Nepenthes fallax|N. fallax]]'' × ''N. rajah''
* ''[[Nepenthes fusca|N. fusca]]'' × ''N. rajah''
* ''[[Nepenthes macrovulgaris|N. macrovulgaris]]'' × ''N. rajah''
* ''N. rajah'' × ''[[Nepenthes tentaculata|N. tentaculata]]''
* ''N. rajah'' × ''[[Nepenthes villosa|N. villosa]]'' [=''[[Nepenthes × kinabaluensis|N. × kinabaluensis]]'' [[Shigeo Kurata|Sh.Kurata]] (1976) ''[[ชื่อตั้งไร้คำบรรยาย|nom.nud.]]'']

ในสวนภูเขาของอุทยานกีนาบาลู มีลูกผสมที่หายากระหว่าง ''N. fallax'' และ ''N. rajah'' ลูกผสมชนิดนี้มีใบเหมือน ''N. fallax'' แต่มีฝาหม้อและปีกคล้าย ''N. rajah'' มีปากแข็งที่ได้มาจาก ''N. fallax'' และขนแข็งที่ริมฝาหม้อ ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของลูกผสมชนิดนี้ พบได้ที่ความสูง 1500–2600 เมตร

ลูกผสม 2 ชนิดของ ''N. rajah'' ที่มีชื่อว่า : ''N. × alisaputrana'' และ ''N. × kinabaluensis'' มีรายชื่ออยู่ในบัญชีที่ 2 ของไซเตส และชนิดหลังถูกจัดอยู่ในสภาวะเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ (EN (D) ) โดย IUCN

[[ไฟล์:Kinabalu N.× alisaputrana 10.jpg|thumb|left|''Nepenthes × alisaputrana'']]
=== Nepenthes × alisaputrana ===

''N. × alisaputrana'' (ชื่อเดิม : "''Nepenthes × alisaputraiana''")  ถูกตั้งชื่อเป็นเกียรติแก่ดาทูต แลมรี อารี (Datuk Lamri Ali) ผู้อำนวยการของอุทยานแห่งซาติ[[รัฐซาบะฮ์]] พบใน[[อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู]]ในที่เปิดโล่งบนดินเซอเพนทีนเหนือ[[ระดับน้ำทะเล]] 2000 เมตร บ่อยครั้งพบอยู่ท่ามกลาง ''[[Nepenthes burbidgeae|N. burbidgeae]]'' หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้มีชื่อเสียงจากการรวมลักษณะเด่นที่เกิดจากพ่อแม่ไว้ด้วยกัน โดยได้หม้อขนาดใหญ่จาก ''N. rajah'' (สูง ≤35&nbsp;เซนติเมตร, กว้าง ≤20&nbsp;เซนติเมตร)  ซึ่งไม่มีลูกผสมอื่นของ ''N. rajah'' จะเทียบเท่าได้ และได้ความสวยเด่นจาก ''N. burbidgeae'' มี[[เพอริสโตม]]กว้าง ฝาขนาดใหญ่ โค้งที่เหมือนกัน แต่กระนั้น ''N. × alisaputrana'' ก็คล้ายกับ ''N. rajah'' มากกว่า ''N. burbidgeae'' แต่สามารถแยกชนิดออกจาก ''N. rajah'' ได้ โดยต่างกันตรงรูปทรงของฝาหม้อ มีขนสีน้ำตาลสั้นปกคลุม มีสันแคบทรงกระบอกรอบปาก สีของหม้อมีสีเหลือง-เขียว มีจุดแดงหรือน้ำตาล และด้วยเหตุนี้ฟิลลิปซ์และแลมบ์ (ค.ศ. 1996) จึงให้ชื่อสามัญว่า ''Leopard pitcher-plant'' หรือ ''หม้อข้าวหม้อแกงลิงเสือดาว'' แม้ว่าชื่อนี้ไม่เป็นที่นิยมนัก เพอริสโตมมีสีเขียวถึงแดงดำมีแถบสีม่วง ใบบางรูปโล่ ต้นเลื้อยไต่ได้ดีและผลิตหม้อบนได้บ่อยและง่ายกว่า อย่างไรก็ตามเมื่อก่อนก็มีความผิดพลาดเกิดขึ้นในรูปวาดใน ''Insect Eating Plants & How To Grow Them (พืชกินแมลงและการปลูกเลี้ยง) '' โดยอันเรียน แสลก (Adrian Slack) ปี ค.ศ. 1986) ในรูปวาดหม้อของ ''N. rajah'' กลับวาดเป็นหม้อของ ''N. burbidgeae × N. rajah''

=== Nepenthes × kinabaluensis ===
[[ไฟล์:Kinabalu N. × kinabaluensis 6.JPG|thumb|135px|''Nepenthes × kinabaluensis'']]
''N. × kinabaluensis'' เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงอีกชนิดหนึ่งที่น่าตื่นตาตื่นใจ มีหม้อขนาดใหญ่ถึงจะไม่เท่ากับ ''N. rajah'' หรือ ''N. × alisaputrana'' เป็นลูกผสมทางธรรมชาติของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่โดดเด่น 2 ชนิดบนเกาะบอร์เนียว นั่นก็คือ ''N. rajah'' และ ''N. villosa'' ''N. × kinabaluensis'' สามารถพบได้ที่ภูเขากีนาบาลูเพียงที่เดียวเท่านั้น (จึงเป็นที่มาของชื่อ) และในภูเขาตัมบูยูกอนที่อยู่ใกล้ ๆ ซึ่งเป็นที่พ่อและแม่ของมันอยู่ร่วมกัน เราสามารถพบหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จากทางเดินใกล้ถ้ำพากา (Paka) และ หลาย ๆ สถานที่ตามเส้นทางบนสันเขาด้านตะวันออกเฉียงใต้ ที่วางตัวอยู่ทางด้านตะวันตกของส่วนบนของแม่น้ำโกโลปิส (Kolopis)  สถานที่ที่เดียวที่เข้าถึงได้จากสถานที่ข้างต้นหรือที่รู้จักกันในชื่อเส้นทางสู่ยอดกีนาบาลู พบได้ระหว่างลายัง-ลายัง (Layang-Layang) และลานจอดเฮลิคอปเตอร์ สถานที่ที่มันขึ้นสูงประมาณ 2900 เมตรโดยไม่มีต้น ''[[Dacrydium gibbsiae]]'' และต้น ''[[Leptospermum recurvum]]'' ปกคลุม ''N. × kinabaluensis'' กระจายตัวที่ความสูง 2420 - 3030 เมตรจาก[[ระดับน้ำทะเล]] มันขึ้นในที่โล่งของป่าเมฆ ลูกผสมชนิดนี้มีลักษณะเด่นที่ได้จาก ''N. rajah'' คือสันที่ยกสูงที่ด้านในขอบ[[เพอริสโตม]]และฟันที่ยาว มีปุ่มมากกว่าที่พบใน ''N. rajah'' และมีรูปร่างคล้ายแม่ของมัน (''N. villosa'' มีสันปากที่ยกสูง) เพอริสโตมหยาบและแผ่ออก (แต่ไม่เป็นจักเหมือน ''N. rajah'') ฝาหม้อกลมหรือรูปไตและแบน โดยทั่วไปหม้อมีขนาดใหญ่กว่าหม้อของ ''N. villosa'' และสายดิ่งต่อจากใต้ปลายใบห่างจากยอดประมาณ 1–2&nbsp;เซนติเมตร คล้ายกับ ''N. rajah'' ในต้นที่มีอายุมาก[[มือจับ|สายดิ่ง]]จะมีลักษณะคล้ายไม้ ''N. × kinabaluensis'' มีขนอุยปกคลุมหม้อและขอบใบกลาง ๆ ระหว่างพ่อและแม่ หม้อล่างมีปีกชายครุย 2 ปีก ส่วนหม้อบนปีกจะหายไป สีของหม้อมีความหลากหลายจากสีเหลืองถึงสีเลือดหมู ''N. × kinabaluensis'' ผลิตหม้อบนได้ง่ายกว่าพ่อและแม่ ลักษณะทั่วไปจะอยู่กึ่งกลางระหว่างพ่อและแม่ทำให้ง่ายต่อการระบุบมันออกจากหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นของเกาะบอร์เนียว อย่างไรก็ตามก็ยังเกิดความสับสนขึ้นได้ เมื่อมันถูกระบุบเป็น ''N. rajah'' ใน ''Letts Guide to Carnivorous Plants of the World'' (Cheers, 1992) 

''N. × kinabaluensis'' ถูกเก็บได้ครั้งแรกใกล้กับกัมบารังโอะห์ (Kambarangoh) โดยลิเลียน กิบบส์ (Lilian Gibbs) ในปี ค.ศ. 1910 และถูกจัดจำแนกโดยแมกฟาร์แลนเป็น "''Nepenthes'' sp." ในปี ค.ศ. 1914 ถึงแม้ว่าแมกฟาร์แลนจะไม่ตั้งชื่อให้ต้นไม้ แต่เขาบันทึกไว้ว่า "'''จากรูปร่างลักษณะที่เห็นแสดงว่ามันเป็นลูกผสมระหว่าง ''N. villosa'' และ ''N. rajah***" มันได้ถูกจัดจำแนกครั้งสุดท้ายโดยคุระตะในปี ค.ศ. 1976 ว่า *N. × kinabaluensis* แต่ชื่อของมันกลับถูกเผยแพร่ในชื่อของ "หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู (Nepenthes of Mount Kinabalu) " เพราะ "*kinabaluensis*" เป็นชื่อตั้งไร้คำบรรยายจากการที่มันมีรายละเอียดไม่เพียงพอและข้อมูลที่ขาดคลานในตัวอย่าง ต่อมาชื่อถูกเผยแพร่ซ้ำอีกครั้งโดยคุระตะในปี ค.ศ. 1984 และโดยอดัมและวิลคักในปี ค.ศ. 1996

### ลูกผสมหรือสปีชีส์?
thumb|หม้อล่างของ ''N. × kinabaluensis''
*N. × alisaputrana* และ *N. × kinabaluensis* สามารถสืบพันธุ์ได้ และเหตุนี้อาจมีการผสมระหว่างพวกมันเอง ไคลฟ์ เอ. สทีซ (Clive A. Stace) เขียนไว้ว่า

*[[Nepenthes hurrelliana|N. hurrelliana]]* และ *[[Nepenthes murudensis|N. murudensis]]* เป็น 2 ชนิดตัวอย่างที่คาดกันว่าเป็นลูกผสมดั้งเดิม ส่วน *N. × alisaputrana* และ *N. × kinabaluensis* จะเสถียรเพียงพอที่จะเป็นชนิดใหม่หรือไม่ยังต้องมีการพิจารณากันต่อไป อันที่จริง *N. kinabaluensis* ถูกพรรณนาลักษณะเป็นสปีชีส์โดยเจ.เอช. อด้ม (J. H. Adam) และ ซี.ซี. วิลคัก (C. C. Wilcock) ในปี ค.ศ. 1996 อย่างไรก็ตามก็ยังไม่มีหลักการทางวิทยาศาสตร์มากพอที่จะรองรับและก็ยังไม่มีการตีพิมพ์ในผลงานอื่น ๆ อีกเลย

เพราะดอกแยกเพศอยู่ต่างต้นของมันในธรรมชาติ ลูกผสมระหว่างหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่เข้าคู่กัน สามารถแสดงออกมาเหมือนพ่อหรือแม่หรือทั้งคู่ ขึ้นอยู่กับชนิดไหนเป็นแม่ชนิดไหนเป็นพ่อ เมื่อมีการผสมเพศเมีย (หรือฝัก) จะถูกอ้างอิงเป็นอันดับแรก ตามด้วยเพศผู้ (หรือเรณู) นี้คือความแบ่งแยกที่สำคัญมาก ลูกผสมปกติจะแสดงรูปร่างลักษณะที่แตกต่างกันตามชนิดที่ถูกผสม ฝักของแม่จะมีอำนาจเหนือกว่าในแทบทุก ๆ เรื่องและในกรณีลูกผสมจะคล้ายแม่มากกว่าพ่อที่ได้เรณูมา *N. × kinabaluensis* ในป่าส่วนมากจะแสดงลักษณะเกี่ยวดองกับ *N. rajah* มากกว่า *N. villosa* และเหตุนี้จึงคิดว่าน่าจะเป็น *N. rajah* × *N. villosa* อย่างไรก็ตามยังมีตัวอย่างที่พบว่าคล้าย *N. villosa* มากกว่า แสดงให้เห็นว่าอาจมีการผสมกลับกัน (ดู ภาพ ) เหมือนกับลูกผสม *N. rajah* อื่น ๆ ที่ไม่รู้ว่าลูกผสมนี้สืบพันธุ์ได้หรือไม่และนี้เป็นรากฐานความไม่แน่นอนที่เพิ่มในสับสนในความแตกต่างระหว่างลูกผสมที่เสถียรและชนิด

## การปลูกเลี้ยง

: *ดูเพิ่ม: [[หม้อข้าวหม้อแกงลิง#การปลูกเลี้ยง|การปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิง]]

*Nepenthes rajah* เป็นหนึ่งในหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ปลูกเลี้ยงได้ยากมาก

[[ไฟล์:2005-12-18 N rajah 034.jpg|thumb|left|135px|หม้อล่างขนาดใหญ่ของ *N. rajah* ที่ได้จากการปลูกเลี้ยง]]

=== สิ่งแวดล้อม ===

*N. rajah* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ขึ้นบนภูเขาหรือเป็น "พืชที่สูง" โดยขึ้นสูงจากระดับน้ำทะเล 1500 - 2650&nbsp;เมตร ดังนั้นจึงต้องการสภาพอากาศที่อุณหภูมิประมาณ 25 - 30&nbsp;℃ ในตอนกลางวัน และ อากาศเย็นในตอนกลางคืน อุณหภูมิประมาณ 10 - 15&nbsp;℃ นี่คือข้อสำคัญ แต่มันก็ไม่ได้จำเป็นขนาดนั้น (พออลุ่มอล่วยได้ ขอให้อยู่ในระดับนั้น) แต่อุณหภูมิในตอนกลางคืนต้องลดลงประมาณ 10&nbsp;℃ หรือมากกว่านั้นจากตอนกลางวัน นี่เป็นความต้องการที่สำคัญและเพิกเฉยไม่ได้ เพราะในระยะยาวจะทำต้นไม้ตาย หรืออย่างน้อยที่สุดก็แคระแกร็น

มันก็เหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ที่ต้องการอากาศชื้นประมาณ 75% [[ความชื้นสัมพัทธ์|R.H.]] จึงจะเติบโตได้ดีที่สุด และเพิ่มประมาณ 90% R.H. ในตอนกลางคืน อย่างไรก็ตาม *N. rajah* ทนต่อความชื้นที่แกว่งไปมาได้ และทนเป็นพิเศษเมื่อยังเล็ก แต่มีข้อแม้ว่าไม่ควรต่ำกว่า 50% R.H. ซึ่งในปัจจุบันมีเครื่องควบคุม[[ความชื้นสัมพัทธ์]]จำหน่ายแล้ว

ในที่อยู่อาศัยตามธรรมชาติ *N. rajah* ขึ้นในพื้นที่เปิดที่มันได้รับแสงอาทิตย์โดยตรง ดังนั้นผู้ปลูกเลี้ยงหลายคนได้ใช้โคมไฟเม็ตทอล ฮาลไลด์ (metal halide lamp) ในระดับ 500–1000&nbsp;วัตต์ แทนแสงอาทิตย์ ซึ่งเป็นที่ประสบความสำเร็จ โดยควรแขวนโคมสูงจากต้นไม้ 1 - 2 เมตรขึ้นกับสถานที่ ผู้เลี้ยงสามารถใช้แสงอาทิตย์โดยตรงก็ได้ แต่แนะนำสำหรับผู้เลี้ยงที่อยู่ในพื้นที่แถบเส้นศูนย์สูตรที่มีแสงจัดเพียงพอสำหรับต้นไม้ และต้องได้รับแสง 12&nbsp;ชั่วโมงให้เหมือนกับที่อยู่อาศัยตามธรรมชาติ เพราะบอร์เนียวอยู่ในแถบ[[เส้นศูนย์สูตร]]

=== เครื่องปลูกและการให้น้ำ ===

*สแฟกนัม* [[มอสส์]]แบบเส้นใยยาว ๆ เป็นเครื่องปลูกที่เหมาะสมที่สุด หรือจะผสม [[พีทมอสส์]], [[เพอร์ไลต์]], [[เวอร์มิคูไลต์]], [[ทราย]], [[หินอัคนี|หินภูเขาไฟ]], [[หินภูเขาไฟ|หินพัมมิซ]], [[รากชายผ้าสีดา]], เปลือกและราก[[กล้วยไม้]] และ [[ถ่าน]] ลงไปด้วยก็ได้ เครื่องปลูกต้องระบายน้ำได้ดีแต่ไม่จับตัวกันแน่น และต้องชุ่มน้ำทั่วกระถางเมื่อมีการให้น้ำ และใช้มอสส์คลุมโคนต้นเพื่อรักษาความชุ่มชื้น

*N. rajah* มีระบบรากที่แผ่กว้างถึงต้องใช้กระถางที่มีขนาดกว้างเพียงพอสำหรับระบบรากของมัน อย่าเปลี่ยนกระถางบ่อยเพราะต้นไม้จะชะงักหรืออาจตายได้

น้ำที่ใช้แนะนำเป็นน้ำบริสุทธิ์ แม้ว่าจะใช้น้ำกระด้าง *N. rajah* ก็สามารถทนได้ แต่จะทำให้เกิดการสะสมของ[[แร่ธาตุ]]และปฏิกิริยาทาง[[เคมี]]ในเครื่องปลูกได้ ซึ่งไม่เป็นผลดีต่อต้นไม้ในระยะยาว น้ำที่ให้ควรมีความสะอาดมากกว่า 100&nbsp;[[parts per million|p.p.m.]] ของสิ่งเจือปน จะเป็นน้ำที่ผ่านกระบวนการออสโมซิสผันกลับ (*reverse osmosis*) หรือจะเป็น[[น้ำกลั่น]]ก็ได้ ควรให้น้ำเป็นเวลา แต่ไม่ควรหล่อน้ำทิ้งไว้เพราะจะทำให้รากเน่าได้

[[ไฟล์:2008-1-1 cultivated Nepenthes rajah (126).jpg|thumb|135px|หม้อของ *N. rajah* ที่ได้จากการปลูกเลี้ยง]]

=== การให้อาหารและการให้ปุ๋ย ===

*N. rajah* เป็นพืชกินสัตว์ที่ต้องการสารอาหารแหล่งอื่นเพิ่มเติมจากที่ได้รับจากดิน มันจึงจับเหยื่อเพื่อชดเชยแร่ธาตุที่ขาดแคลนเช่น [[ไนโตรเจน]], [[ฟอสฟอรัส]] และ [[โพแทสเซียม]] ในธรรมชาติสารอาหารของพืชสกุลนี้นอกจากที่ได้รับจากดินแล้วมันยังรวมถึงได้จากแมลงหรือเหยื่ออื่น ๆ ที่มันจับได้ แม้ว่ามันอาจไม่ใช่สิ่งสำคัญในการปลูกเลี้ยง จากการทดลองของฟาร์มเพาะเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิง ปรากฏว่า"*แร่ธาตุรองมีผลทำให้ใบมีสีสันที่ดีขึ้น มีแต่ประโยชน์โดยไม่มีโทษแต่อย่างใด*" แต่อย่างไรก็ดีการทดลองนี้ก็ยังต้องมีการตรวจสอบผลการทดลอง [[จิ้งหรีด]]นั้นเหมาะสมที่สุดทั้งขนาดและราคา มันสามารถหาซื้อได้ง่าย วิธีให้ก็แค่ใส่มันลงไปในหม้อ ไม่ว่าทั้งยังเป็น ๆ หรือตายแล้วก็ได้

การให้ปุ๋ยเคมี (ที่ประกอบไปด้วย [[Nitrogen|N]][[Phosphorus|P]][[Potassium|K]]) นั้น พบว่าถ้าให้มากเกินไป "จะทำลายต้นไม้และทำให้เกิดโรคได้ง่าย ซึ่งไม่มีประโยชน์" ดังนั้นการใช้ปุ๋ยเคมีควรใช้เจือจางกว่าที่ระบุบในฉลาก

จำไว้ว่าถ้าต้องการจะปลูกเลี้ยงให้สำเร็จ ให้ได้ดีนั้น เราต้องพยายามจำลองสภาพแวดล้อมจากถิ่นที่อยู่ของพืชชนิดนั้น ๆ ให้ได้ ที่สำคัญ *N. rajah* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่โตช้ามาก และใช้เวลาถึง 10 ปี จึงจะมีดอกนับตั้งแต่งอกจากเมล็ด และอาจใช้เวลาถึง 100 ปีจึงจะโตเต็มที่ ถ้าสิ่งแวดล้อมไม่เปลี่ยนไป *N. rajah* อาจจะมีชีวิตอยู่ได้ตลอดไป

== ความเข้าใจผิด ==

[[ไฟล์:Kinabalu water fall N. rajah 11.JPG|thumb|220px|*N. rajah* ที่ขึ้นใกล้ ๆ กับน้ำตกเล็ก ๆ]]

ความที่ *Nepenthes rajah* เป็นที่รู้จักและต้องการอย่างมากมานานกว่าศตวรรษ ทำให้มีเรื่องเล่าขานมากมายเกี่ยวกับมัน ตัวอย่างหนึ่งที่เกี่ยวกับตำนานที่มีชื่อเสียงของมันก็คือ *N. rajah* จะเติบโตเฉพาะในบริเวณที่มีละอองน้ำของ[[น้ำตก]] บนดินที่มีธาตุ[[เหล็ก]]และ[[แมกนีเซียม]]สูง (ดินอัลตราเมฟิก, ดินลูกรัง) ถึงแม้ว่าอย่างหลังจะเป็นจริง แต่ไม่พบ *N. rajah* แม้แต่ต้นเดียวในบริเวณละอองน้ำตก และเรื่องเล่านั้นดูเหมือนจะมีข้อเท็จจริงอยู่น้อยมาก เหมือนความเข้าใจผิดนี้ถูกทำให้เป็นที่รู้กันอย่างกว้างขวางโดยไซเกะโอะ คุระตะในหนังสือของเขาที่มีชื่อว่า *Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู) * ที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1976 ได้เขียนไว้ว่า



จากข้อเล่าลือจากข้อความบรรทัดบนนั้น ในข้อเท็จจริงแล้ว *N. rajah* นั้นขึ้นในบริเวณ*ใกล้เคียง*น้ำตก (บันทึกโดย ฮิวโก สไทเนอร์ (Hugo Steiner) , ค.ศ. 2002) "*เป็นบริเวณที่มีอากาศชื้นเหมือนถูกจัดเตรียมไว้*" มันอาจเป็นแหล่งข้อมูลที่ทำให้เกิดความเข้าใจผิดนี้ขึ้นมา

ส่วนเรื่องเล่าอื่น ๆ ก็อย่างเช่น มันสามารถดักจับ[[ลิง]]ตัวเล็ก ๆ หรือสัตว์ขนาดใหญ่ชนิดอื่น ๆ ด้วยหม้อของมันได้ เช่นเดียวกับเรื่องเล่าลือทั้งหลายที่ถูกเล่าจนฝังใจกันมาเป็นเวลานาน แต่ก็สามารถอธิบายถึงความเข้าใจผิดในชนิดอื่น ๆ ได้ และมันน่าสนใจตรงในบันทึกของชื่อเรียกสามัญของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่เรียกว่า *'หม้อแกงลิง** (''Monkey Cups'') นั้นเป็นชื่อที่มาจากข้อเท็จจริงที่ว่า ลิงมักจะมาดื่มน้ำฝนจากหม้อของพืชชนิดนี้ แสดงให้เห็นว่าเรื่องเล่านี้ยังมีข้อเท็จจริงอยู่บ้าง

== อ้างอิง ==





* [Anonymous] 1881. Messr's Veitch's Nepenthes House. ''[[The Gardeners' Chronicle]]'' n. ser. **16**: 598.
* [Anonymous] 2006. [https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/frankreich-pflanze-verdaut-maus-a-440010.html Pflanze verdaut Maus.] ''Spiegel Online'' [[29 กันยายน|29 September]] [[พ.ศ. 2549|2006]].
* [[J. H. Adam|Adam, J. H.]] & [[C. C. Wilcock]] 1992. A new natural hybrid of ''Nepenthes'' from Mt. Kinabalu (Sabah). ''Reinwardtia'' **11**: 35–40.
* [[J. H. Adam|Adam, J. H.]] & [[C. C. Wilcock]] 1996. ''[[Sarawak Museum Journal]]'' **71**: 152.
* [[J. H. Adam|Adam, J. H.]], [[Ramlan Omar|R. Omar]] & [[C. C. Wilcock]] 2002. . ''[[OnLine Journal of Biological Sciences]]'' **2** (9) : 623–625. ISSN 1608–4127
* [[Wolfram Adlassnig|Adlassnig, W.]], [[Marianne Peroutka|M. Peroutka]], [[Hans Lambers|H. Lambers]] & [[Irene K. Lichtscheidl|I. K. Lichtscheidl]] 2005. [https://www.esalq.usp.br/lepse/imgs/conteudo_thumb/The-roots-of-carnivorous-plants.pdf The roots of carnivorous plants.] ''Root Physiology: from Gene to Function'' **4**: 127–140.  (print)  (online)
* [[Bertrand von Arx|Arx, B.]], [[Jan Schlauer|J. Schlauer]] & [[Madeleine Groves|M. Groves]] 2001. [https://www.kew.org/sites/default/files/2019-02/CITES%20and%20Carnivorous%20Plant%20Checklist%202001.pdf CITES Carnivorous Plant Checklist.] The Trustees of the Royal Botanic Gardens Kew. 99 pp. 
* [[R. A. Beaver|Beaver, R. A.]] 1979. Fauna and food webs of pitcher plants in West Malaysia. ''The Malayan Nature Journal'' **33** (1) : 1–10.
* [[Günther von Mannagetta und Lërchenau Beck|Beck von Mannagetta, G. Ritter]]. 1895. Die Gattung ''Nepenthes''. ''Wiener Illustrierte Gartenzeitung''.
* [[Frederick William Burbidge|Burbidge, F. W.]] 1880. ''The Gardens of the Sun''. [[Murray]], [[London]]. 364 pp.
* Chan, S. 2005. [http://www.cuti.com.my/news.php?op=show_article&aid=102 Pitcher plant paradise] . ''The Star'', [[August 27]], [[2005]].
* [[Gordon Cheers|Cheers, G.]] 1992. ''Letts Guide to Carnivorous Plants of the World''. Letts of London House, Parkgate Road, London SW11 4NQ. x + 174 pp. 
* [[Charles Clarke (botanist)|Clarke, C. M.]] 1997. ''Nepenthes of Borneo''. [[Natural History Publications (Borneo)|Natural History Publications]] ([[เกาะบอร์เนียว|Borneo]]) , [[Kota Kinabalu]]. xi + 207 pp. 
* [[Charles Clarke (botanist)|Clarke, C. M.]] 2001a. ''Nepenthes of Sumatra and Peninsular Malaysia''. [[Natural History Publications (Borneo)|Natural History Publications]] ([[เกาะบอร์เนียว|Borneo]]) , [[Kota Kinabalu]]. ix + 325 pp. 
* [[Charles Clarke (botanist)|Clarke, C. M.]] 2001b. ''A Guide to the Pitcher Plants of Sabah''. [[Natural History Publications (Borneo)|Natural History Publications]] ([[เกาะบอร์เนียว|Borneo]]) , [[Kota Kinabalu]]. iv + 40 pp. 
* [[Charles Clarke (botanist)|Clarke, C. M.]] & [[Rod Kruger|R. Kruger]] 2005. [http://www.carnivorousplants.org/cpn/Species/v34n2p36_41.html ''Nepenthes rowanae'' (Nepenthaceae) , a remarkable species from Cape York, Australia.] ''[[Carnivorous Plant Newsletter]]'' **34** (2) : 36–41.
* [[Charles Clarke (botanist)|Clarke, C. M.]], [[Rob Cantley|R. Cantley]], [[Joachim Nerz|J. Nerz]], [[Heiko Rischer|H. Rischer]] & [[Andreas Wistuba|A. Witsuba]] 2000. ''[http://www.redlist.org/search/details.php?species=39690 Nepenthes rajah.]'' [[World Conservation Union|IUCN]] 2006, ''2006 [[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]]''.
* [[Peter D'Amato|D'Amato, P.]] 1998. ''The Savage Garden: Cultivating Carnivorous Plants''. [[Ten Speed Press]], [[Berkeley, California|Berkeley]], [[California]]. xxii + 314 pp. 
* [[B. H. Danser|Danser, B. H.]] 1928. [http://www.omnisterra.com/botany/cp/pictures/nepenthe/dansermg/dans49.htm 38. ''Nepenthes Rajah''.]  ''In:'' The Nepenthaceae of the Netherlands Indies. ''[[Bulletin de Jardin de Botanique]]'', [[Buitenzorg]], Série III, **9** (3–4) : 249–438.
* [[F. W. Edwards|Edwards, F. W.]] 1931. Mosquitoes breeding in plant pitchers. ''[[Natural History Magazine]]'' **3**: 25–28.
* [[Richard Ellis|Ellis, R.]] 2000. [http://www.carnivorousplants.org/cpn/samples/Cons293Stamps.htm Carnivores on Stamps and Currency]. ''[[Carnivorous Plant Newsletter]]'' **29** (3) : 90–92.
* [[David E. Fairbrothers|Fairbrothers, D. E.]], [[J. J. Mabry]], [[R. L. Scogin]] & [[B. L. Turner]] 1975. ''Annals of the Missouri Botanical Garden'' **62**: 765–800.
* [[Thomas C. Gibson|Gibson, T. C.]] 1983.  ''[[Carnivorous Plant Newsletter]]'' **12** (4) : 82–84.
* [[Thomas C. Gibson|Gibson, T. C.]] 1988.  ''[[Carnivorous Plant Newsletter]]'' **17** (3) : 84.
* [[William Hemsley (botanist)|Hemsley, W. B.]] 1905. ''Nepenthes Rajah''. ''[[Curtis's Botanical Magazine]]'', CXXXI (4th series, I) t. 8017.




* [[Joseph Dalton Hooker|Hooker, J. D.]] 1859. On the origin and the development of the pitchers of ''Nepenthes'', with an account of some new Bornean plants of that genus. ''The Transactions of the Linnean Society of London'' **22**: 415–424.
* [[M. Jay|Jay, M.]] & [[P. Lebreton]] 1972. Chemotaxonomic research on vascular plants. The flavonoids of Sarraceniaceae, Nepenthaceae, Droseraceae and Cephlotaceae, a critical study of the order Sarraceniales. ''[[Naturaliste Canadien]]'' **99**: 607–613.
* [[Robert B. Kaul|Kaul, R. B.]] 1982. Floral and Fruit Morphology of ''Nepenthes lowii'' and ''N. villosa'', Montane Carnivores of Borneo. ''[[American Journal of Botany]]'' **69** (5) : 793–803.
* [[Shigeo Kurata|Kurata, S.]] 1976. ''Nepenthes of Mount Kinabalu''. Sabah National Parks Publications No. 2, [[Sabah National Parks Trustees]], [[Kota Kinabalu]]. 80 pp.
* [[Shigeo Kurata|Kurata, S.]] 1984. ''Journal of the Insectivorous Plant Society'' (Japan) **35**: 65.
* [[Perry Malouf|Malouf, P.]] 1995.  ''[[Carnivorous Plant Newsletter]]'' **24** (3) : 64–69.
* [[John Muirhead Macfarlane|Macfarlane, J. M.]] 1908. Nepenthaceae. A. Engler, ''[[Das Pflanzenreich]]'' IV, 111, Heft. **36**: 1–91.
* [[John Muirhead Macfarlane|Macfarlane, J. M.]] 1914. ''Nepenthes'' sp.. ''[[Biological Journal of the Linnean Society]]'', XLII.
* [[Maxwell T. Masters|Masters, M. T.]] 1881. ''Nepenthes Rajah'' Hook. f.. ''[[The Gardeners' Chronicle]]'' (2nd series, XVI) , 1881, 2, p. 492, ic. 91.
* [[H. Meimberg|Meimberg, H.]], [[P. Dittrich]] & [[G. Heubl]] 2001. Molecular phylogeny of Nepenthaceae based on cladistic analysis of plastid trnK intron sequence data. ''Plant Biol.'' **3**: 164–175.
* [[H. Meimberg|Meimberg, H.]], [[S. Thalhammer]], [[A. Brachmann]] & [[G. Heubl]] 2006. Comparative analysis of a translocated copy of the trnK intron in carnivorous family Nepenthaceae. ''Mol. Phylogenet. Evol.'' **39** (2) : 478–490.
* [[J. A. Moran|Moran, J. A.]] 1991. The role and mechanism of ''Nepenthes rafflesiana'' pitchers as insect traps in Brunei. Ph.D. thesis, [[University of Aberdeen]], [[Aberdeen]], [[Scotland]].
* [[Ernest Charles Nelson|Nelson, E. C.]] The waxing of glorious ''rajah''. ''Kew magazine'' [May 1991] **8** (2) : 81–89.
* [[Joachim Nerz|Nerz, J.]] & [[Andreas Wistuba|A. Wistuba]] 2007. ''Nepenthes mantalingajanensis'' (Nepenthaceae) , eine bemerkenswerte neue Spezies aus Palawan (Philippinen). ''Das Taublatt'' **55** (3) : 17–25.
* [[Anthea Phillipps|Phillipps, A.]] 1988.  ''[[Carnivorous Plant Newsletter]]'' **17** (2) : 55.
* [[Anthea Phillipps|Phillipps, A.]] & [[Anthony Lamb|A. Lamb]] 1996. ''Pitcher Plants of Borneo''. [[Natural History Publications (Borneo)|Natural History Publications]] ([[เกาะบอร์เนียว|Borneo]]) , [[Kota Kinabalu]]. x + 171 pp. 
* [[Reginald]] 1883. ''Nepenthes Rajah'' J. D. Hooker. ''[[Gartenflora]]'', XXXII, p. 213.
* [[Spenser St. John|Saint-John, S.]] 1862. ''Life in the Forests of the Far East; or, Travels in northern Borneo''. 2 volumes. London: Smith, Elder & Co. (reprinted by [[Oxford University Press]], 1974)
* [[R. Simpson|Simpson, R.]] 1991. Plants in peril, 15: ''Nepenthes rajah''. ''Kew magazine'' [May 1991] **8** (2) : 89–94.
* [[Adrian Slack|Slack, A.]] 1986. ''Insect-Eating Plants and How to Grow Them''. Alphabooks, [[Dorset]], [[United Kingdom|UK]]. 172 pp.  (hardback)  (paperback)
* [[R. M. Som|Som, R. M.]] 1988. Systematic studies on ''Nepenthes'' species and hybrids in the Malay Peninsula. Ph.D. thesis, Fakulti Sains Hayat, [[Universiti Kebangsaan Malaysia]], UKM Bangi, Selangor Darul Ehsan.
* [[Clive A. Stace|Stace, C.A.]] 1980. ''Plant Taxonomy and Biosystematics''. Arnold, London.
* [[Hugo Steiner|Steiner, H.]] 2002. ''Borneo: Its Mountains and Lowlands with their Pitcher Plants''. Toihaan Publishing Company, [[Kota Kinabalu]]. viii + 136 pp. 
* [[Masuhisa Tsukamoto|Tsukamoto, M.]] 1989. . ''[[Japanese Journal of Tropical Medicine and Hygiene]]'', **17*' (3) : 215–228.



== แหล่งข้อมูลอื่น ==





=== ทั่วไป ===
* [http://www.arcbc.org.ph/arcbcweb/pdf/vol1no4/focus_pitcher_plant.pdf Focus: Rajah Brooke's Pitcher Plant]
* [http://www.captiveexotics.com/rajah.htm Captive Exotics Gallery: *Nepenthes rajah*] 
* [http://www.fleischfressendepflanzen.de/db/species.ffp?id=435 Die Karnivoren-Datenbank: *Nepenthes rajah*]  

=== รูปภาพ ===
* [http://www.joachim-nerz.de/rajah.htm Photographs of *N. rajah* in its natural habitat]
* [http://www.arkive.org/species/GES/plants_and_algae/Nepenthes_rajah/more_still_images.html Images of *N. rajah* in natural habitat and tissue culture] 
* [http://www.borneoexotics.com/Species%20Data/rajah.htm Borneo Exotics: *Nepenthes rajah*] 

=== การเพาะปลูก ===
* [http://www.cpzine.com/article.aspx?cid=13&y=2002&m=6&d=21 *N. rajah* Cultivation Notes] 
* [http://www.cpjungle.com/nucraj.htm Further Cultivation Notes] 
* [http://www.plantswithattitude.com/rajah.html Plants with Attitude: *Nepenthes rajah*]
* [http://home.arcor.de/j.danz/N_rajah_f.html Growth of plant in cultivation over several years] 
* [http://www-cp.stech.co.jp/cp/nepe/rajah_e.html Large plants in cultivation] 

=== อื่น ๆ ===
* [http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=603791-1 The International Plant Names Index: *Nepenthes rajah*]
* [http://www.omnisterra.com/botany/cp/pictures/nepenthe/dansermg/dans49.htm *Nepenthes rajah* entry from Danser's Monograph] 
* [http://www.redlist.org/search/details.php?species=39690 IUCN Red List of Threatened Species: *Nepenthes rajah'']

หมวดหมู่:หม้อข้าวหม้อแกงลิง
หมวดหมู่:สิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น
หมวดหมู่:พืชที่พบในทวีปเอเชีย
หมวดหมู่:พืชที่พบบนเกาะบอร์เนียว
หมวดหมู่:พืชที่พบในประเทศฟิลิปปินส์