ทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีน

**ทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีน** () เป็นทุพภิกขภัยที่เกิดขึ้นระหว่าง ค.ศ. 1959 ถึง 1961 ในสาธารณรัฐประชาชนจีน    นักวิชาการบางคนได้รวม ค.ศ. 1958 หรือ 1962 เข้าไปด้วย ถือเป็นทุพภิกขภัยครั้งร้ายแรงที่สุดและเป็นหนึ่งในภัยพิบัติที่เกิดจากมนุษย์ครั้งยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ โดยมีจำนวนผู้เสียชีวิตจากความอดอยากประมาณหลายสิบล้านคน (15 ถึง 55 ล้านคน) มณฑลที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุด ได้แก่ อานฮุย (เสียชีวิต 18%), ฉงชิ่ง (15%), เสฉวน (13%), กุ้ยโจว (11%) และหูหนาน (8%)

ปัจจัยหลักที่ก่อให้เกิดทุพภิกขภัยคือนโยบายก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า (ค.ศ. 1958–1962) และ คอมมูนประชาชน ริเริ่มโดยประธานพรรคคอมมิวนิสต์จีน เหมา เจ๋อตง เช่น การแจกจ่ายอาหารที่ไม่มีประสิทธิภาพภายใต้ระบบเศรษฐกิจแบบสั่งการของประเทศ; การกำหนดให้ใช้เทคนิคการเกษตรที่ด้อยคุณภาพ; การรณรงค์สี่ศัตรูพืชที่ลดจำนวนประชากรนกกระจอก (อันส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ); การรายงานผลผลิตธัญพืชเกินจริง; และการสั่งให้ชาวนาหลายล้านคนเปลี่ยนไปผลิตเหล็กและเหล็กกล้า

ระหว่างการประชุมเจ็ดพันแกนนำในช่วงต้น ค.ศ. 1962 หลิว เช่าฉี ประธานาธิบดีของจีนในขณะนั้น ระบุอย่างเป็นทางการว่า 30% ของทุพภิกขภัยเกิดจากภัยธรรมชาติและ 70% เกิดจากความผิดพลาดฝีมือมนุษย์ () หลังเริ่มต้นการปฏิรูปและเปิดประเทศ พรรคคอมมิวนิสต์จีนแถลงอย่างเป็นทางการในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1981 ว่าทุพภิกขภัยส่วนใหญ่เกิดจากความผิดพลาดของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าและการต่อสู้ต่อต้านพวกเบี่ยงขวา นอกเหนือไปจากภัยธรรมชาติบางส่วนและความแตกแยกระหว่างจีน–โซเวียต

## ศัพท์บัญญัติ
นอกจาก "สามปีแห่งมหาทุพภิกขภัย" () แล้วยังมีอีกสองชื่อที่รัฐบาลจีนใช้เรียกทุพภิกขภัยนี้ ในตอนแรก ชื่อที่ใช้กันทั่วไปคือ "สามปีแห่งภัยธรรมชาติ" () ต่อมาในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1981 ชื่อนี้ถูกเปลี่ยนเป็น "สามปีแห่งความลำบาก" () เป็นการแสดงว่าไม่ได้โทษธรรมชาติเพียงอย่างเดียวว่าเป็นสาเหตุแห่งทุพภิกขภัยอีกต่อไป

## สาเหตุ
ทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีนมีสาเหตุมาจากนโยบายการเกษตรรุนแรง แรงกดดันทางสังคม การบริหารจัดการเศรษฐกิจผิดพลาด และภัยธรรมชาติ เช่น ภัยแล้งและน้ำท่วมในพื้นที่เพาะปลูก

### การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า

พรรคคอมมิวนิสต์จีนนำการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงในนโยบายการทำไร่นามาใช้ในช่วงการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า

#### คอมมูนประชาชน

ในช่วงการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า การทำไร่นาถูกจัดระเบียบเป็นคอมมูนประชาชนและห้ามการเพาะปลูกในที่ดินส่วนบุคคล ก่อนหน้านี้ เกษตรกรเคยเพาะปลูกในที่ดินที่รัฐบาลจัดสรรให้ การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าทำให้เศรษฐกิจภาคเกษตรมีการวางแผนจากส่วนกลางมากขึ้นเรื่อย ๆ ผู้นำพรรคระดับภูมิภาคได้รับโควตาผลผลิตสำหรับคอมมูนที่อยู่ภายใต้การควบคุมของตน จากนั้นผลผลิตของพวกเขาจะถูกรัฐยึดไปและนำไปจัดสรรตามดุลยพินิจของรัฐ ใน ค.ศ. 2008 หยาง จี้เชิง อดีตรองบรรณาธิการเหยียนหวงชุนชิวและนักเขียน สรุปมุมมองของเขาเกี่ยวกับผลกระทบของเป้าหมายการผลิตว่าเป็นการที่ไม่สามารถส่งสินค้าไปในที่ที่มีความต้องการมากที่สุดได้:

ระดับที่คอมมูนของประชาชนช่วยบรรเทาหรือทำให้อดอยากแย่ลงนั้นเป็นที่ถกเถียงกัน แต่ละภูมิภาครับมือกับทุพภิกขภัยแตกต่างกัน และช่วงเวลาของทุพภิกขภัยก็ไม่สอดคล้องกันทั่วประเทศจีน ข้อโต้แย้งหนึ่งคือมีการกินมากเกินไปในโรงอาหารรวม และสิ่งนี้โดยตรงทำให้ทุพภิกขภัยแย่ลง นักวิชาการคนหนึ่งแย้งว่าถ้าไม่มีการกินมากเกินไป "ความเลวร้ายที่สุดของทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในสมัยก้าวกระโดดไกลอาจยังสามารถเลี่ยงได้ในช่วงกลาง ค.ศ. 1959" อย่างไรก็ตาม ความอดอยากแสนสาหัสไม่ได้เกิดขึ้นในสถานที่อย่างหมู่บ้านต้าฝัวจนกระทั่ง ค.ศ. 1960 และอัตราการเข้าร่วมโรงอาหารสาธารณะก็พบว่าไม่ใช่สาเหตุสำคัญของการอดอยากในอานฮุยและเจียงซี ในหมู่บ้านต้าฝัว "ผลผลิตอาหารไม่ได้ลดลงจริง แต่มีการสูญเสียอาหารจำนวนมหาศาลที่เกี่ยวข้องกับการยึดทรัพย์ของรัฐเหมาอิสต์"

#### เทคนิคการเกษตร
นอกจากการรวมกลุ่มแล้ว รัฐบาลกลางยังออกกฤษฎีกาให้มีการเปลี่ยนแปลงเทคนิคการเกษตรหลายอย่างที่จะอ้างอิงตามแนวคิดของโทรฟิม ไลเซนโค นักปฐพีวิทยาโซเวียตที่ต่อมาถูกปฏิเสธ หนึ่งในแนวคิดเหล่านี้คือการปลูกพืชถี่ ซึ่งความหนาแน่นของต้นกล้าในตอนแรกเพิ่มขึ้นสามเท่า แล้วเพิ่มขึ้นอีกสองเท่า ทฤษฎีคือพืชชนิดเดียวกันจะไม่แข่งขันกันเอง ในวงจรธรรมชาติพวกมันแข่งขันกันอย่างเต็มที่ ซึ่งแท้จริงแล้วไปขัดขวางการเจริญเติบโตและส่งผลให้ผลผลิตลดลง

นโยบายอีกอย่างหนึ่งที่รู้จักในชื่อ "การไถพรวนลึก" มีพื้นฐานมาจากแนวคิดของเทเรนตีย์ มัลต์เซฟ เพื่อนร่วมงานของไลเซนโค ซึ่งส่งเสริมให้ชาวนาทั่วประเทศจีนละทิ้งความลึกของการไถพรวนตามปกติที่ 15–20 เซนติเมตรและไถพรวนลงไปในดินให้ลึกกว่าเดิม (1 ถึง 2 ฟุตจีนหรือ 33 ถึง 66 ซม.) ทฤษฎีการไถพรวนลึกระบุว่าดินที่อุดมสมบูรณ์ที่สุดอยู่ลึกลงไปในโลก และการไถพรวนที่ลึกผิดปกติจะช่วยให้รากแข็งแรงเป็นพิเศษ แม้การไถพรวนลึกจะสามารถเพิ่มผลผลิตได้ในบางบริบท แต่นโยบายนี้โดยทั่วไปถือว่าขัดขวางผลผลิตในประเทศจีน

#### การรณรงค์สี่ศัตรูพืช

ในการรณรงค์สี่ศัตรูพืช ประชาชนถูกเรียกร้องให้ทำลายยุง หนู แมลงวัน และนกกระจอก การกำจัดนกกระจอกจำนวนมากส่งผลให้ประชากรแมลงที่กินพืชผลเพิ่มขึ้น ซึ่งไม่มีสัตว์ผู้ล่าเมื่อไม่มีนกกระจอก

#### ภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง
ตั้งแต่ ค.ศ. 1957 พรรคคอมมิวนิสต์จีนเริ่มรายงานผลผลิตธัญพืชเกินจริงเนื่องจากแรงกดดันจากผู้บังคับบัญชา อย่างไรก็ตาม การผลิตธัญพืชที่แท้จริงทั่วประเทศจีนกลับลดลงตั้งแต่ ค.ศ. 1957 ถึง 1961 ตัวอย่างเช่น:
* ในมณฑลเสฉวน แม้การเก็บเกี่ยวธัญพืชจะลดลงจาก ค.ศ. 1958 ถึง 1961 แต่ตัวเลขที่รายงานต่อรัฐบาลกลางกลับเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
* ในมณฑลกานซู่ ผลผลิตธัญพืชลดลง 4,273,000 ตันจาก ค.ศ. 1957 ถึง 1961

เหตุการณ์ต่าง ๆ เหล่านี้ส่งผลให้เกิด "ภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง" (浮夸风) และพรรคคอมมิวนิสต์เชื่อว่าพวกเขามีธัญพืชเหลือเฟือ ในทางตรงกันข้าม ผลผลิตพืชกลับต่ำกว่าค่าเฉลี่ย ยกตัวอย่างเช่น ปักกิ่งเชื่อว่า "ใน ค.ศ. 1960 ยุ้งฉางของรัฐจะมีธัญพืช 5 หมื่นล้านจิน" ทั้งที่จริงแล้วมีเพียง 1.27 หมื่นล้านจิน" ผลกระทบจากภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริงนี้มีนัยสำคัญ ทำให้บรรดานักประวัติศาสตร์บางคนโต้แย้งว่านี่คือสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดความอดอยากไปทั่วประเทศจีน หยาง ต้าลี่โต้แย้งว่ามีผลสืบเนื่องหลักสามประการจากภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง:

#### การผลิตเหล็กและเหล็กกล้า

การผลิตเหล็กและเหล็กกล้าถูกระบุว่าเป็นข้อกำหนดสำคัญสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจ และชาวนาหลายล้านคนได้รับคำสั่งให้ออกจากงานเกษตรกรรมเพื่อเข้าร่วมกำลังคนในการผลิตเหล็กและเหล็กกล้า เหล็กส่วนใหญ่ที่ผลิตโดยประชากรชาวนาท้ายที่สุดแล้วอ่อนแอเกินกว่าจะนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ และแรงงานเกษตรกรรมและการผลิตก็สูญเสียไป

### นโยบายเพิ่มเติมจากรัฐบาลกลาง
นักเศรษฐศาสตร์ ซิน เหมิง, แนนซี เฉียน และปีแอร์ ยาเร็ดแสดงให้เห็นว่า เช่นเดียวกับที่อมรรตยะ เสน ผู้ได้รับรางวัลโนเบลเคยกล่าวอ้างไว้ก่อนหน้านี้ ผลผลิตรวมนั้นเพียงพอจะเลี่ยงทุพภิกขภัยได้ และทุพภิกขภัยนั้นเกิดจากการจัดซื้อจัดหาที่มากเกินไปและการกระจายสินค้าที่ไม่ดีภายในประเทศ  พวกเขาแสดงให้เห็นว่าไม่เหมือนกับทุพภิกขภัยส่วนใหญ่ที่เคยเกิดขึ้น กลับมีผู้เสียชีวิตมากกว่าในสถานที่ที่ผลิตอาหารต่อหัวได้มากอย่างน่าประหลาดใจ โดยอธิบายว่าความไม่ยืดหยุ่นในระบบการจัดหาอาหารแบบรวมศูนย์นั้นเป็นสาเหตุของอัตราการเสียชีวิตจากทุพภิกขภัยอย่างน้อยครึ่งหนึ่ง นักประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ เจมส์ กงและชั่ว เฉิน แสดงให้เห็นว่ามีการจัดซื้อจัดหาที่มากเกินไปในสถานที่ที่นักการเมืองเผชิญกับการแข่งขันที่มากกว่า

นอกจากนี้ นโยบายจากพรรคคอมมิวนิสต์จีนและรัฐบาลกลาง โดยเฉพาะสามธงแดงและขบวนการศึกษาสังคมนิยมพิสูจน์แล้วว่าเป็นอันตรายทางอุดมการณ์ที่ทำให้ทุพภิกขภัยเลวร้ายลง สามธงแดงของพรรคคอมมิวนิสต์จีน "จุดประกายความคลั่งไคล้ใน ค.ศ. 1958" การนำแนวคิดวิถีมวลชน หนึ่งในสามธงแดงที่บอกให้ผู้คน "ทุ่มเทเต็มที่ มุ่งมั่นสู่เป้าหมายที่สูงขึ้น และสร้างสังคมนิยมให้ดียิ่งขึ้น ประสบผลสำเร็จมากขึ้น และประหยัดยิ่งขึ้น" ถูกอ้างอิงว่าเชื่อมโยงกับแรงกดดันที่เจ้าหน้าที่รู้สึกว่าต้องรายงานผลผลิตธัญพืชที่ล้นเหลือ ขบวนการศึกษาสังคมนิยม จัดตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1957 ยังนำไปสู่ความรุนแรงของทุพภิกขภัยในหลาย ๆ ด้าน รวมถึงการทำให้เกิด "ภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง" (浮夸风) เมื่อมีการรายงานตัวเลขผลผลิตพืชผลเกินจริงจากการนำวิถีมวลชนไปใช้ "ไม่มีใครกล้าจะ 'สาดน้ำเย็น'" รายงานอื่น ๆ ที่ตามมา ขบวนการนี้ยังนำไปสู่การก่อตัวของทฤษฎีสมคบคิดที่เชื่อว่าชาวนากำลังแกล้งทำเป็นหิวโหยเพื่อก่อวินาศกรรมการจัดซื้อธัญพืชของรัฐ

### ความสัมพันธ์เชิงอำนาจในรัฐบาลท้องถิ่น

รัฐบาลท้องถิ่นมีอิทธิพลต่อทุพภิกขภัยพอ ๆ กับหรืออาจจะมากกว่ารัฐบาลระดับสูงขึ้นไปเสียอีก เมื่อการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าดำเนินไป ผู้นำมณฑลหลายคนเริ่มปรับตัวเข้ากับเหมาและผู้นำพรรคระดับสูงกว่า ผู้นำท้องถิ่นถูกบีบให้เลือกระหว่างการทำสิ่งที่ดีที่สุดเพื่อชุมชนของตนกับการรักษาชื่อเสียงทางการเมือง เจ้าของที่ดินเริ่ม "ประณามการต่อต้านใด ๆ ว่าเป็น 'อนุรักษนิยมฝ่ายขวา'" ซึ่งถูกนิยามอย่างกว้าง ๆ ว่าเป็นสิ่งต่อต้านคอมมิวนิสต์ ในสภาพแวดล้อมที่มีทฤษฎีสมคบคิดมุ่งเป้าไปที่ชาวนา การเก็บธัญพืชสำรองไว้ให้ครอบครัวกิน การแสดงความเชื่อว่าไม่ควรนำการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้ามาใช้ หรือเพียงแค่ทำงานไม่หนักพอล้วนถูกมองว่าเป็นรูปแบบหนึ่งของ "อนุรักษนิยมฝ่ายขวา" ชาวนาไม่สามารถพูดอย่างเปิดเผยเกี่ยวกับการรวมกลุ่มและการซื้อธัญพืชของรัฐได้อีกต่อไป ด้วยวัฒนธรรมแห่งความกลัวและการกล่าวหาในระดับท้องถิ่นและระดับทางการ การพูดและการกระทำเพื่อต่อต้านทุพภิกขภัยจึงกลายเป็นภารกิจที่เป็นไปไม่ได้โดยสิ้นเชิง

อิทธิพลของรัฐบาลท้องถิ่นในทุพภิกขภัยสามารถเห็นได้จากการเปรียบเทียบมณฑลอานฮุยกับเจียงซี โดยที่อานฮุยซึ่งมีรัฐบาลที่สนับสนุนเหมาอย่างรุนแรงนั้นนำโดยเจิ๋ง ซีเชิ่ง ผู้ซึ่ง "เผด็จการ" และมีความสัมพันธ์กับเหมา เจิงเชื่อมั่นในการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าเป็นอย่างมากและพยายามสร้างความสัมพันธ์กับเจ้าหน้าที่ระดับสูงมากกว่าจะรักษาสัมพันธ์กับคนในท้องถิ่น เจิ๋งเสนอนโยบายโครงการเกษตรกรรมโดยไม่ปรึกษาเพื่อนร่วมงาน ซึ่งทำให้อานฮุยประสบความล้มเหลวอย่างร้ายแรงในการเกษตร จาง ไคฟ่าน เลขาธิการพรรคและรองผู้ว่าการมณฑล ได้ยินข่าวลือเรื่องการเกิดทุพภิกขภัยในอานฮุยและไม่เห็นด้วยกับนโยบายหลายอย่างของเจิ๋ง เจิ๋งรายงานจางต่อเหมาในเรื่องการคาดการณ์ดังกล่าว ด้วยเหตุนี้ เหมาจึงตราหน้าจางว่าเป็น "สมาชิกของ 'กลุ่มทหารต่อต้านพรรคของเผิง เต๋อหวย'" และเขาถูกขับออกจากพรรคท้องถิ่น เจิ๋งไม่สามารถรายงานเรื่องทุพภิกขภัยได้เมื่อสถานการณ์กลายเป็นเรื่องฉุกเฉิน เพราะนั่นจะพิสูจน์ความหน้าซื่อใจคดของเขา ด้วยเหตุนี้เขาจึงถูกกล่าวขานว่าเป็น "นักการเมืองหัวรุนแรงที่ทำให้อานฮุยเสียหายเกือบทั้งหมดด้วยตัวคนเดียว"

เจียงซีประสบสถานการณ์ที่เกือบจะตรงกันข้ามกับอานฮุย ผู้นำของเจียงซีคัดค้านโครงการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าอย่างเปิดเผย บางครั้งก็ปลีกตัวออกห่างอย่างเงียบ ๆ และดูเหมือนจะมีท่าทีเฉยเมยต่อเศรษฐกิจตามแนวทางของเหมา ขณะที่ผู้นำเหล่านี้ทำงานร่วมกัน พวกเขาก็ทำงานร่วมกับประชาชนในท้องถิ่นด้วย โดยการสร้างสภาพแวดล้อมที่ทำให้การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าไม่ถูกนำไปปฏิบัติอย่างเต็มที่ รัฐบาลเจียงซี "พยายามอย่างเต็มที่เพื่อลดความเสียหายให้น้อยที่สุด". จากการค้นพบเหล่านี้ นักวิชาการ แมนนิงและเว็มฮ็อยเออร์ สรุปว่า ความรุนแรงของทุพภิกขภัยส่วนใหญ่เป็นผลมาจากผู้นำระดับมณฑลและความรับผิดชอบของพวกเขาต่อภูมิภาคของตน

### ภัยธรรมชาติ

ใน ค.ศ. 1958 เกิดเหตุน้ำท่วมใหญ่ระดับภูมิภาคที่แม่น้ำหวงซึ่งส่งผลกระทบต่อบางส่วนของมณฑลเหอหนานและชานตง มีรายงานว่าเป็นเหตุน้ำท่วมแม่น้ำหวงครั้งรุนแรงที่สุดนับตั้งแต่ ค.ศ. 1933 ในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1958 น้ำท่วมแม่น้ำหวงส่งผลกระทบต่อประชาชน 741,000 คนใน 1,708 หมู่บ้านและท่วมพื้นที่เพาะปลูกกว่า 3.04 ล้านหมู่ (กว่าครึ่งล้านเอเคอร์) กระแสน้ำขนาดใหญ่ที่สุดของน้ำท่วมถูกระบายลงสู่ทะเลปั๋วไห่อย่างราบรื่นในวันที่ 27 กรกฎาคม และรัฐบาลประกาศ "ชัยเหนืออุทกภัย" หลังส่งทีมกู้ภัยกว่า 2 ล้านคน โฆษกศูนย์ป้องกันน้ำท่วมของรัฐบาลจีนกล่าวในวันที่ 27 กรกฎาคม ค.ศ. 1958 ว่า:

แต่รัฐบาลได้รับการสนับสนุนให้รายงานความสำเร็จและปกปิดความล้มเหลว เนื่องจากแรงงานภาคเกษตร 2 ล้านคนจากสองมณฑลได้รับคำสั่งให้ออกจากทุ่งนาเพื่อไปเป็นทีมกู้ภัยและกำลังซ่อมแซมฝั่งแม่น้ำแทนที่จะดูแลทุ่งนา "พืชผลถูกทอดทิ้งและผลผลิตจำนวนมากถูกปล่อยให้เน่าในทุ่งนา" ในทางตรงกันข้าม ฟรังก์ ดีเคิตเทอร์ นักประวัติศาสตร์โต้แย้งว่าน้ำท่วมส่วนใหญ่ในช่วงทุพภิกขภัยไม่ได้เกิดจากสภาพอากาศผิดปกติ แต่เกิดจากโครงการชลประทานขนาดใหญ่ที่วางแผนและดำเนินการอย่างเลวร้ายซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า ในเวลานี้ ผู้คนในจีนซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเหมา เจ๋อตง กำลังสร้างเขื่อนจำนวนมากและคลองชลประทานใหม่หลายพันกิโลเมตรเพื่อพยายามย้ายน้ำจากพื้นที่เปียกไปยังพื้นที่ที่กำลังประสบภัยแล้ง โครงการบางอย่าง เช่น คลองธงแดง มีส่วนช่วยในการชลประทานในเชิงบวก แต่นักวิจัยชี้ว่าโครงการก่อสร้างระบบชลประทานขนาดมหึมานำไปสู่การเสียชีวิตจำนวนมากจากความอดอยาก โรคระบาด และการจมน้ำ ซึ่งมีส่วนทำให้เกิดทุพภิกขภัย

อย่างไรก็ตาม มีความไม่เห็นด้วยเกี่ยวกับความสำคัญของภัยแล้งและน้ำท่วมในการก่อให้เกิดทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ จากข้อมูลที่ตีพิมพ์โดยสถาบันวิทยาศาสตร์อุตุนิยมวิทยาจีน () ภัยแล้งใน ค.ศ. 1960 ไม่ใช่เรื่องผิดปกติและความรุนแรงของมันถือว่า "ไม่รุนแรง" เมื่อเทียบกับปีอื่น ๆ โดยรุนแรงน้อยกว่า ค.ศ. 1955, 1963, 1965–1967 เป็นต้น ยิ่งไปกว่านั้น หยาง จี้เชิง นักข่าวอาวุโสจากสำนักข่าวซินหัว รายงานว่าเซฺว มู่เฉียว หัวหน้าสำนักสถิติแห่งชาติจีนในขณะนั้น กล่าวไว้ใน ค.ศ. 1958 ว่า "เราให้ตัวเลขตามที่ผู้บังคับบัญชาระดับสูงต้องการ" เพื่อกล่าวอ้างเกินจริงเกี่ยวกับภัยธรรมชาติและเพื่อบรรเทาความรับผิดชอบของทางการต่อการเสียชีวิตด้วยความอดอยาก หยางอ้างว่าเขาตรวจสอบแหล่งข้อมูลอื่น ๆ รวมถึงเอกสารเก็บถาวรที่ไม่ใช่ของรัฐบาลเกี่ยวกับข้อมูลอุตุนิยมวิทยาจากสถานีตรวจอากาศ 350 แห่งทั่วประเทศจีน และพบว่าภัยแล้ง น้ำท่วม และอุณหภูมิในช่วง ค.ศ. 1958–1961 นั้นอยู่ในรูปแบบปกติของจีน ตามที่เบซิล แอชตันกล่าวไว้:

แม้จะมีคำกล่าวเหล่านี้ แต่นักวิชาการคนอื่น ๆ ได้นำเสนอข้อมูลแผงประชากรระดับมณฑลซึ่งพิสูจน์เชิงปริมาณว่าสภาพอากาศก็เป็นปัจจัยสำคัญเช่นกัน โดยเฉพาะในมณฑลที่ประสบกับสภาพอากาศเปียกชื้นมากเกินไป ตามที่นักเศรษฐศาสตร์ แดเนียล เฮาเซอร์ และคณะกล่าวไว้ 69% ของทุพภิกขภัยเกิดจากนโยบายของรัฐบาลขณะที่ส่วนที่เหลือ (31%) เกิดจากภัยธรรมชาติ

## ขอบเขต
### การผลิตลดลง
นโยบายที่เปลี่ยนแปลงการจัดการไร่นาเพาะปลูกเกิดขึ้นพร้อมกับภาวะแห้งแล้งและน้ำท่วม สภาพอากาศค่อนข้างปกติมาตลอดทศวรรษ 1950 แต่กลับแย่ลงอย่างมากภายใน ค.ศ. 1959 ทำให้ผลผลิตทางการเกษตรลดลงอย่างฮวบฮาบ ด้วยเหตุนี้ ผลผลิตธัญพืชปีต่อปีจึงลดลงอย่างมาก ผลผลิตใน ค.ศ. 1959 ลดลง 15% เมื่อเทียบกับ ค.ศ. 1958 และภายใน ค.ศ. 1960 ผลผลิตอยู่ที่ 70% ของระดับ ค.ศ. 1958 โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ตามข้อมูลของรัฐบาลจีน ผลผลิตพืชผลลดลงจาก 200 ล้านตัน (หรือ 4 แสนล้านจิน)ใน ค.ศ. 1958 เหลือ 170 ล้านตัน (หรือ 3.4 แสนล้านจิน) ใน ค.ศ. 1959 และเหลือ 143.5 ล้านตัน (หรือ 2.87 แสนล้านจิน) ใน ค.ศ. 1960

### จำนวนผู้เสียชีวิต
อัตราการเสียชีวิตส่วนเกินที่เกี่ยวข้องกับภาวะข้าวยากหมากแพงนี้ได้รับการประเมินโดยอดีตเจ้าหน้าที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนและผู้เชี่ยวชาญต่างประเทศ โดยส่วนใหญ่ให้ตัวเลขอยู่ในช่วง 15–55 ล้านคน เกา มั่วปัว นักเขียนที่สนับสนุนลัทธิเหมา อ้างว่านักเขียนต่อต้านคอมมิวนิสต์ชอบที่จะขยายจำนวนผู้เสียชีวิตให้สูงที่สุดเท่าที่จะทำได้ขณะที่ผู้ที่เห็นอกเห็นใจการปฏิวัติคอมมิวนิสต์จีนชอบที่จะมองว่าตัวเลขนั้นต่ำที่สุดเท่าที่จะทำได้ เหมา เจ๋อตงเองเคยกล่าวในการสนทนากับจอมพลมอนต์โกเมอรีในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 1961 ว่า "การเสียชีวิตที่ไม่เป็นธรรมชาติ" เกินกว่า 5 ล้านคนใน ค.ศ. 1960–1961 ตามรายงานของซีไอเอที่ถูกยกเลิกการจัดชั้นความลับแล้ว 

เนื่องจากขาดแคลนอาหารและการขาดแรงจูงใจในการแต่งงานในช่วงเวลานั้น ตามสถิติอย่างเป็นทางการของจีน จำนวนประชากรของจีนใน ค.ศ. 1961 อยู่ที่ประมาณ 658,590,000 คน ต่ำกว่า ค.ศ. 1959 ประมาณ 14,580,000 คน อัตราการเกิดลดลงจาก 2.922% (1958) เป็น 2.086% (1960) และอัตราการตายเพิ่มขึ้นจาก 1.198% (1958) เป็น 2.543% (1960) ขณะที่ค่าเฉลี่ยสำหรับ ค.ศ. 1962–1965 อยู่ที่ประมาณ 4% และ 1% ตามลำดับ ทั้งอัตราการเกิดและอัตราการตายสูงสุดในปี 1961 และเริ่มฟื้นตัวอย่างรวดเร็วหลังจากนั้น ดังที่แสดงในแผนภูมิข้อมูลสำมะโนที่แสดงไว้ที่นี่ หลู เป่ากั๋ว นักข่าวซินหัวประจำซิ่นหยาง อธิบายกับหยาง จี้เชิงว่าทำไมเขาไม่เคยรายงานประสบการณ์ของเขา:

ยฺหวี เต๋อหง เลขานุการเจ้าหน้าที่พรรคในซิ่นหยางใน ค.ศ. 1959 และ 1960 กล่าวว่า:

### การกินเนื้อคน
มีรายงานจากคำบอกเล่าอย่างแพร่หลาย แม้จะมีเอกสารทางการน้อยมาก แต่มีการกล่าวถึงการกินเนื้อคนในรูปแบบต่าง ๆ อันเป็นผลมาจากทุพภิกขภัย เพื่อความอยู่รอด ผู้คนต้องพึ่งพาทุกวิถีทางที่เป็นไปได้ ตั้งแต่การกินดินและยาพิษไปจนถึงการขโมย การฆ่าและแม้กระทั่งการกินเนื้อคน หยาง จี้เชิง อดีตนักข่าวชาวจีนกล่าวว่า "พ่อแม่กินลูกตัวเอง ลูกกินพ่อแม่ตัวเอง และเราไม่สามารถจินตนาการได้เลยว่ายังมีธัญพืชอยู่ในโกดัง ในช่วงเวลาที่เลวร้ายที่สุด รัฐบาลก็ยังคงส่งออกธัญพืช" ด้วยขนาดของทุพภิกขภัย บางคนคาดการณ์ว่าการกินเนื้อคนที่เกิดขึ้นอาจถูกอธิบายได้ว่า "ในระดับที่ไม่เคยมีมาก่อนในประวัติศาสตร์ศตวรรษที่ 20"

## ผลพวง
### ปฏิกิริยาเบื้องต้นและการปกปิด

ผู้นำพรรคท้องถิ่นสมคบคิดกันปกปิดการขาดแคลนและโยนความผิดเพื่อปกป้องชีวิตและตำแหน่งของตน เหมาไม่ได้รับรู้ถึงความอดอยากของชาวบ้านในพื้นที่ชนบทที่กำลังทนทุกข์ เนื่องจากอัตราการเกิดเริ่มลดลงฮวบฮาบและการเสียชีวิตเพิ่มขึ้นใน ค.ศ. 1958 และ 1959 ใน ค.ศ. 1960 เพื่อเป็นการแสดงออกถึงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน เหมางดกินเนื้อเป็นเวลาเจ็ดเดือนและโจว เอินไหลลดการบริโภคธัญพืชรายเดือนลง

ในการเยือนมณฑลเหอหนานใน ค.ศ. 1958 เหมาสังเกตเห็นสิ่งที่เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นอ้างว่าเป็นการเพิ่มขึ้นของผลผลิตพืชผลหนึ่งพันถึงสามพันเปอร์เซ็นต์ คาดว่าทำได้จากการเร่งทำงานตลอด 24 ชั่วโมงที่เจ้าหน้าที่เรียกว่า "การปล่อยดาวเทียมสปุตนิก" แต่ตัวเลขเหล่านี้เป็นของปลอม และแปลงนาที่เหมาสังเกตเห็นก็เป็นของปลอมเช่นกัน ซึ่งเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นได้เตรียมการไว้ล่วงหน้าอย่างรอบคอบก่อนการมาเยือนของเหมา โดยพวกเขาย้ายหน่อข้าวจากหลายแปลงมาปลูกรวมกันอย่างระมัดระวังในแปลงที่เตรียมไว้เป็นพิเศษสำหรับเหมา เพื่อให้ดูเหมือนเป็นพืชผลอุดมสมบูรณ์

เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นติดกับดักการสาธิตที่หลอกลวงเหมา และคะยั้นคะยอให้ชาวนาทำตามเป้าหมายที่เป็นไปไม่ได้ ด้วยเทคนิคต่าง ๆ เช่น "การไถพรวนลึกและการปลูกพืชถี่" ซึ่งท้ายที่สุดกลับทำให้สถานการณ์เลวร้ายลงมาก พืชผลล้มเหลวโดยสิ้นเชิง ทิ้งไว้แต่ทุ่งนาว่างเปล่า ไม่มีใครอยู่ในฐานะจะโต้แย้งความคิดของเหมาว่าไม่ถูกต้อง ดังนั้นชาวนาจึงพยายามอย่างยิ่งยวดเพื่อรักษาสถานการณ์หลอกลวงนี้ไว้ บางคนปลูกต้นกล้าในเครื่องนอนและเสื้อโค้ท และหลังต้นกล้าแตกหน่ออย่างรวดเร็ว ก็ "ปลูก" มันลงในทุ่งนา โดยเครื่องนอนทำให้พืชดูสูงและสมบูรณ์

ที่ทำการไปรษณีย์ในซิ่นหยางยึดจดหมาย 1,200 ฉบับที่กำลังจะส่งออกซึ่งเป็นการร้องขอความช่วยเหลือ หยาง จี้เชิง อดีตนักข่าวชาวจีนกล่าวว่า:

ในทำนองเดียวกับทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ที่สหภาพโซเวียตสร้างขึ้นในยูเครน (ฮอลอดอมอร์) แพทย์ถูกห้ามไม่ให้ระบุ "ภาวะอดอาหาร" เป็นสาเหตุการเสียชีวิตในใบมรณบัตร การหลอกลวงประเภทนี้ไม่ใช่เรื่องแปลก ตัวอย่างเช่น ภาพโฆษณาชวนเชื่อที่มีชื่อเสียงจากทุพภิกขภัยครั้งนั้นแสดงให้เห็นเด็กชาวจีนจากมณฑลชานตงที่ดูเหมือนกำลังยืนอยู่บนทุ่งข้าวสาลีที่เติบโตอย่างหนาแน่นจนสามารถรับน้ำหนักของพวกเขาได้ ในความเป็นจริงแล้ว พวกเขากำลังยืนอยู่บนม้านั่งที่ซ่อนอยู่ใต้ต้นพืช และ "ทุ่ง" ดังกล่าวก็ประกอบขึ้นจากต้นข้าวสาลีที่ปลูกแยกกันทีละต้นทั้งสิ้น

### การตอบสนองจากไต้หวัน
เพื่อตอบสนองต่อทุพภิกขภัย รัฐบาลชาตินิยมในไทเปจัดส่งอาหารพร้อมใบปลิวโฆษณาชวนเชื่อของเจียง ไคเชกไปยังจีนแผ่นดินใหญ่ผ่านการหย่อนด้วยร่มชูชีพโดยดำเนินการโดยกองทัพอากาศของสาธารณรัฐจีน

### การปฏิวัติวัฒนธรรม

ในเดือนเมษายนและพฤษภาคม ค.ศ. 1961 หลิว เช่าฉี ประธานาธิบดีสาธารณรัฐประชาชนจีนในขณะนั้น สรุปหลังการวิจัยภาคสนามเป็นเวลา 44 วันในหมู่บ้านต่าง ๆ ของหูหนานว่าสาเหตุของทุพภิกขภัยมาจากภัยธรรมชาติ 30% และความผิดพลาดของมนุษย์ 70% (三分天灾, 七分人祸)

ในเดือนมกราคมและกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1962 "การประชุม 7,000 แกนนำ" ถูกจัดขึ้นในปักกิ่ง ซึ่งมีเจ้าหน้าที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนกว่า 7,000 คนจากทั่วประเทศเข้าร่วม ระหว่างการประชุม หลิวประกาศข้อสรุปอย่างเป็นทางการของเขาว่าด้วยสาเหตุของทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ ขณะที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนประกาศว่า "การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า" ได้สิ้นสุดลงแล้ว นโยบายของเหมา เจ๋อตงถูกวิพากษ์วิจารณ์

ความล้มเหลวของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าและทุพภิกขภัยครั้งนั้นบังคับให้เหมา เจ๋อตงต้องถอนตัวจากการตัดสินใจอย่างแข็งขันภายในพรรคคอมมิวนิสต์จีนและรัฐบาลกลาง และมอบหมายความรับผิดชอบในอนาคตต่าง ๆ ให้แก่หลิว เช่าฉีและเติ้ง เสี่ยวผิง มีการปฏิรูปเศรษฐกิจหลายชุดที่ดำเนินการโดยหลิวและเติ้ง รวมถึงนโยบายต่าง ๆ เช่น *ซานจื้ออีเปา* (三自一包) ซึ่งอนุญาตให้มีตลาดเสรีและความรับผิดชอบครัวเรือนสำหรับการผลิตทางการเกษตร

อย่างไรก็ตาม ความไม่ลงรอยกันระหว่างเหมา เจ๋อตง, หลิว เช่าฉีและเติ้ง เสี่ยวผิงในประเด็นนโยบายเศรษฐกิจและสังคมขยายวงกว้างขึ้น ใน ค.ศ. 1963 เหมาริเริ่มขบวนการศึกษาสังคมนิยมและใน ค.ศ. 1966 เขาริเริ่มการปฏิวัติวัฒนธรรม ซึ่งในช่วงนั้นหลิวถูกกล่าวหาว่าเป็นกบฏและสายลับของศัตรูจากการที่เขาระบุว่าภัยธรรมชาติเป็นสาเหตุเพียง 30% หลิวถูกทำร้ายร่างกายและถูกปฏิเสธยาสำหรับโรคเบาหวานและปอดบวม เขาเสียชีวิตใน ค.ศ. 1969 เติ้งถูกกล่าวหาว่าเป็น "ผู้เดินตามทุนนิยม" ในช่วงการปฏิวัติวัฒนธรรมและถูกกวาดล้างถึงสองครั้ง

### การปฏิรูปและสะท้อนกลับ

ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1978 เติ้ง เสี่ยวผิงก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำสูงสุดคนใหม่ของจีนและริเริ่มโครงการปฏิรูปและเปิดประเทศครั้งประวัติศาสตร์ซึ่งเปลี่ยนแปลงระบบเกษตรกรรมและอุตสาหกรรมในจีนอย่างพื้นฐาน กระทั่งถึงต้นทศวรรษ 1980 จุดยืนของรัฐบาลจีนคือทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ส่วนใหญ่เป็นผลมาจากภัยธรรมชาติหลายครั้ง ซ้ำเติมด้วยข้อผิดพลาดในการวางแผนหลายประการ สะท้อนได้จากชื่อที่เรียกว่า "สามปีแห่งภัยธรรมชาติ" ในระหว่างช่วง "ปัวล่วนฝ่านเจิ้ง" ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1981)ง พรรคคอมมิวนิสต์จีนเปลี่ยนชื่ออย่างเป็นทางการเป็น "สามปีแห่งความลำบาก" และระบุว่าทุพภิกขภัยส่วนใหญ่เกิดจากความผิดพลาดของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้ารวมถึงการต่อสู้ต่อต้านพวกเบี่ยงขวา นอกเหนือจากภัยธรรมชาติบางส่วนและความแตกแยกระหว่างจีน–โซเวียต การศึกษาเชิงวิชาการเกี่ยวกับทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีนมีความคึกคักมากขึ้นในจีนแผ่นดินใหญ่หลัง ค.ศ. 1980 เมื่อรัฐบาลเริ่มเผยแพร่ข้อมูลประชากรบางส่วนสู่สาธารณะ เจ้าหน้าที่ระดับสูงของจีนหลายคนได้แสดงความเห็นเกี่ยวกับทุพภิกขภัย:
* จ้าว จื่อหยาง อดีตเลขาธิการใหญ่พรรคคอมมิวนิสต์จีน เคยกล่าวไว้ว่า "พรรคของเราไม่เคยยอมรับความผิดพลาด หากสถานการณ์แย่ลงจริง ๆ เราก็จะหาแพะรับบาปแล้วโทษพวกเขา อย่างเช่นหลิน เปียวและแก๊งสี่คน หากหาแพะรับบาปยาก เราก็จะโทษภัยธรรมชาติ เช่นเดียวกับทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในช่วงปลายทศวรรษ 1950 และต้นทศวรรษ 1960 ที่มีผู้คนหลายสิบล้านเสียชีวิต ซึ่งเป็นเพียงเพราะความผิดพลาดทางการเมืองของพรรค"
* ปั๋ว อีปัว หนึ่งในแปดผู้อาวุโสและอดีตรองนายกรัฐมนตรีสาธารณรัฐประชาชนจีน เคยกล่าวไว้ว่า "ในช่วงเวลาสามปีที่ยากลำบาก ประชาชนทั่วประเทศประสบภาวะทุพโภชนาการจากการขาดแคลนอาหาร และอาการบวมน้ำก็แพร่หลาย ส่งผลให้จำนวนผู้เสียชีวิตจากความอดอยากเพิ่มขึ้นในพื้นที่ชนบทหลายแห่ง มีประมาณการว่าในปี 1960 เพียงปีเดียว มีผู้เสียชีวิตกว่า 10 ล้านคน การที่เรื่องเช่นนี้เกิดขึ้นในช่วงเวลาแห่งสันติ เราในฐานะสมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์รู้สึกผิดอย่างแท้จริงต่อหน้าประชาชน และเราจะต้องไม่มีวันลืมบทเรียนอันหนักอึ้งนี้เลย!"
* ว่าน หลี่ อดีตประธานสภาประชาชนแห่งชาติจีน ระบุว่า "ในช่วงสามปีที่ยากลำบากหลังการเคลื่อนไหวของคอมมูนประชาชน ผู้คนทุกหนทุกแห่งมีอาการบวมน้ำและถึงขั้นอดตาย เฉพาะในอานฮุยตามรายงาน มีประชาชนเสียชีวิต 'ผิดปกติ' ถึง 3-4 ล้านคน ...... พวกเรา 'ซ้ายจัด' มานานเกินไป และชาวนาก็ไม่มีแรงจูงใจในการทำงานอีกต่อไป"
* เถียน จี้ยฺหวิน อดีตรองนายกรัฐมนตรีจีนและอดีตรองประธานสภาประชาชนแห่งชาติจีน ระบุว่า "เมื่อมองย้อนกลับไปถึงช่วงสามปีแห่งความลำบาก ผู้คนทั่วทุกหนแห่งมีอาการบวมน้ำและเสียชีวิตจากความอดอยาก และมีผู้คนนับสิบล้านคนเสียชีวิตอย่างผิดปกติ มากกว่ายอดผู้เสียชีวิตทั้งหมดในช่วงการปฏิวัติประชาธิปไตยทั้งหมดเสียอีก อะไรคือสาเหตุของเรื่องนั้น? หลิว เช่าฉีกล่าวว่ามันเป็น 'ภัยธรรมชาติ 30% และความผิดพลาดของมนุษย์ 70%' แต่ตอนนี้เป็นที่ชัดเจนแล้วว่าทุพภิกขภัยครั้งนั้นส่วนใหญ่เกิดจากความผิดพลาดของมนุษย์ ซึ่งเป็นการสั่งการที่ผิดพลาด 'สังคมนิยมในอุดมคติ' และ 'โอกาสนิยมฝ่ายซ้าย'"

นักวิจัยนอกประเทศจีนได้โต้แย้งว่าการเปลี่ยนแปลงเชิงสถาบันและนโยบายครั้งใหญ่ที่มาพร้อมกับการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดทุพภิกขภัย หรืออย่างน้อยก็ทำให้ภัยธรรมชาติแย่ลงไปอีก โดยเฉพาะอมรรตยะ เสน นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล กล่าวถึงทุพภิกขภัยครั้งนี้ในบริบททั่วโลก โดยให้เหตุผลว่าการขาดประชาธิปไตยเป็นตัวการสำคัญ: "อันที่จริงแล้ว ไม่เคยมีทุพภิกขภัยครั้งใหญ่เกิดขึ้นในประเทศประชาธิปไตยเลย ไม่ว่าจะยากจนแค่ไหน" เขากล่าวเสริมว่า "เป็นเรื่องยากที่จะจินตนาการว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งเช่นนี้จะเกิดขึ้นได้ในประเทศที่มีการเลือกตั้งอย่างสม่ำเสมอและมีสื่อมวลชนที่เป็นอิสระ ในช่วงภัยพิบัติอันเลวร้ายนั้น รัฐบาลไม่ได้รับแรงกดดันจากหนังสือพิมพ์ ซึ่งถูกควบคุม และไม่ได้รับแรงกดดันจากพรรคฝ่ายค้าน ซึ่งไม่มีอยู่จริง" เสนยังโต้แย้งว่า: "แม้ขนาดมหึมาของการเสียชีวิตส่วนเกินในทุพภิกขภัยจีน แต่การเสียชีวิตเพิ่มเติมในอินเดียจากการขาดแคลนปกติในยามปกติกลับบดบังอดีตอย่างมาก [...] อินเดียดูเหมือนจะสามารถเติมเต็มตู้เสื้อผ้าด้วยโครงกระดูกได้มากกว่าทุก ๆ แปดปีที่จีนใส่ไว้ในช่วงปีแห่งความอดสู"

## ดูเพิ่ม
* การวิจารณ์การปกครองของพรรคคอมมิวนิสต์
* ประวัติศาสตร์พรรคคอมมิวนิสต์จีน
* ประวัติศาสตร์สาธารณรัฐประชาชนจีน
* รายชื่อการรณรงค์ของพรรคคอมมิวนิสต์จีน
** การรณรงค์สี่ศัตรูพืช
* รายชื่อทุพภิกขภัย
* รายชื่อทุพภิกขภัยในประเทศจีน
** ทุพภิกขภัยในภาคเหนือของจีน ค.ศ. 1876–1879
** ทุพภิกขภัยในจีน ค.ศ. 1906–1907
** ทุพภิกขภัยในจีน ค.ศ. 1928–1930
** ทุพภิกขภัยในจีน ค.ศ. 1942–1943
* รายชื่ออุบัติการณ์กินเนื้อคน
* ลัทธิเหมา

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## หนังสืออ่านเพิ่ม

* Ashton, Basil, Kenneth Hill, Alan Piazza, Robin Zeitz, "Famine in China, 1958–61", *Population and Development Review,* Vol. 10, No. 4. (Dec. 1984), pp.&nbsp;613–645.
* Banister, J. "Analysis of Recent Data on the Population of China", *Population and Development,* Vol. 10, No. 2, 1984.
* 
* 
* Cao Shuji, "The Deaths of China's Population and Its Contributing Factors during 1959–1961". *China's Population Science* (Jan. 2005) (In Chinese).
* *China Statistical Yearbook* (1984), edited by State Statistical Bureau. China Statistical Publishing House, 1984. pp.&nbsp;83, 141, 190.
* *China Statistical Yearbook* (1991), edited by State Statistical Bureau. China Statistical Publishing House, 1991.
* *China Population Statistical Yearbook* (1985), edited by State Statistical Bureau. China Statistical Bureau Publishing House, 1985.
* Coale, Ansley J., *Rapid Population Change in China, 1952–1982*, National Academy Press, Washington, D.C., 1984.
* Dikötter, Frank. *[[Mao's Great Famine|Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958–62]]*. Walker & Company, 2010. .
* Gao. Mobo (2007). *Gao Village: Rural Life in Modern China*. University of Hawaii Press. .
* Gao. Mobo (2008). *The Battle for China's Past*. Pluto Press. .
* Jiang Zhenghua (), "Method and Result of China Population Dynamic Estimation", Academic Report of Xi'a university, 1986(3). pp.&nbsp;46, 84.
* Li Chengrui(): Population Change Caused by The Great Leap Movement, Demographic Study, No.1, 1998 pp.&nbsp;97–111
* Li. Minqi (2008). *The Rise of China and the Demise of the Capitalist World Economy*. Monthly Review Press. 
* Peng Xizhe, "Demographic Consequences of the Great Leap Forward in China's Provinces", *Population and Development Review,* Vol. 13, No. 4. (Dec. 1987), pp.&nbsp;639–670
* Thaxton. Ralph A. Jr (2008). *Catastrophe and Contention in Rural China: Mao's Great Leap Forward Famine and the Origins of Righteous Resistance in Da Fo Village*. Cambridge University Press. 
* 
* Yang, Dali. *Calamity and Reform in China: State, Rural Society and Institutional Change since the Great Leap Famine*. Stanford University Press, 1996.
* Yang Jisheng. 墓碑 － 中國六十年代大饑荒紀實 (Mubei – Zhongguo Liushi Niandai Da Jihuang Jishi – "Tombstone: An Account of the Chinese Famine in the 1960s"), Hong Kong: Cosmos Books (Tiandi Tushu), 2008,  . By 2010, the title had been changed to 墓碑: 一九五八-一九六二年中國大饑荒紀實 (Mubei: Yi Jiu Wu Ba – Yi Jiu Liu Er Nian Zhongguo Da Jihuang Shiji – "Tombstone: An Account of the Chinese Famine of 1958–1962").
* Yang Jisheng, *[https://books.google.com/books?id=nadqrYU10eMC Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958–1962]*, Farrar, Straus and Giroux, 2012, . (Abridged English translation of the above work).
* Official Chinese statistics, shown as a graph. 

หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2501 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2502 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2503 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2504 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2505 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ทุพภิกขภัยในทศวรรษ 1950
หมวดหมู่:ทุพภิกขภัยในทศวรรษ 1960
หมวดหมู่:ทุพภิกขภัยในจีน
หมวดหมู่:อุบัติการณ์การกินเนื้อคน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติจากฝีมือมนุษย์ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า