นางสิบสอง

***นางสิบสอง*** หรือ ***พระรถเมรี*** หรือ ***พระรถเสน*** และในกัมพูชาเรียก ***พุทธแสนนางกังรี*** (រឿងភ្នំនាងកង្រី​​) เป็นนิทานพื้นบ้านที่ได้รับความนิยมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่าง ประเทศไทย กัมพูชา พม่า และลาว รวมถึงในมาเลเซียที่เผยแพร่ผ่านชาวมาเลเซียเชื้อสายสยามจนภายหลังได้รับความนิยมในหมู่ชาวมาเลเซียเชื้อสายจีน

## ประวัติและฉบับ
ราว พ.ศ. 2000 พระภิกษุชาวเชียงใหม่ได้แต่งชาดกในคัมภีร์พุทธศาสนาเรื่อง *รถเสนชาดก* ในปัญญาสชาดกเป็นภาษาบาลี  

วรรณคดีสมัยอยุธยาที่เอ่ยถึง *นางสิบสอง* เช่น โคลงนิราศหริภุญชัย กาพย์ห่อโคลงพระศรีมโหสถ นอกจากนี้หนังสือ *[[จินดามณี (ตำรา)|จินดามณี]]* ของพระโหราธิบดีซึ่งเชื่อว่าแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้นำเอาข้อความซึ่งน่าจะตัดมาจากเรื่อง *นางสิบสอง* สำนวนใดสำนวนหนึ่งมาแสดงตัวอย่างการประพันธ์ "สุรางคณาปทุมฉันท์" 

*นางสิบสอง* เป็นเรื่องที่สังคมไทยโบราณรู้จักแพร่หลาย มีการนำมาแต่งเป็นคำประพันธ์กาพย์ขับไม้ คำฉันท์ กลอนสวด หรือกาพย์ และคำกลอน โดยเฉพาะคำฉันท์นั้น พบไม่น้อยกว่า 3 สำนวน คำกลอนพบไม่น้อยกว่า 10 สำนวน เรื่อง *พระรถคำฉันท์* ที่พบต้นฉบับและกรมศิลปากรจัดพิมพ์เผยแพร่แล้วมี 3 สำนวน ได้แก่ พระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 1 บอกชื่อไว้ในเอกสารต้นฉบับว่า *พระรถนิราศคำฉันท์* สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นในสมัยอยุธยาตอนปลายหลังรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช *พระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 2* เข้าใจว่าน่าจะปรับปรุงแก้ไขจากพระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 1 และ *พระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 3* บอกชื่อเรื่องไว้ในเอกสารสมุดไทยว่า *พระรถคำหวน* สำนวนนี้น่าจะแต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ส่วน *พระรถนิราศ* ในลักษณะคำกลอน น่าจะเป็นผลงานของเจ้าพระยาพระคลัง (หน)

ในภาคเหนือและภาคอีสานของไทยรวมถึงในลาวปรากฏชื่อว่า *พุทธเสนกะ* *พุทธเสน*  *พุทธเสนากะ* และ *นางสิบสอง* เขตไทใหญ่ของรัฐฉานเรียก *นางสิบสองเมืองนาย* เขตไทลื้อและไทขึนเรียก *จันทโสภานางสิบสอง*

พงศาวดารล้านช้างกล่าวถึงตำนานของชาวล้านช้างซึ่งเป็นชนเผ่าไทยกลุ่มหนึ่งว่าสืบเชื้อสายมาจากนางกังรีหรือนางเมรีในเรื่องพระรถเสน

ฉบับตีพิมพ์ หลวงศรีอมรญาณที่รวมรวมเรียบเรียงพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2476 ในชื่อ *นิทานร้อยแก้วเรื่องพระรถเสน* ฉบับ *พระรถ สำนวนนายบุศย์* พิมพ์ที่โรงพิมพ์ราษฎร์เจริญในปี พ.ศ. 2492 ที่เป็นกลอนอ่านมี *พระรถเมรีกลอนสุภาพ* ของ ส.เลี้ยงถนอม พิมพ์ พ.ศ. 2512

## เนื้อหา
ชื่อและเนื้อหาปลีกย่อยแต่ละสำนวนแตกต่างกันไป แต่มีเนื้อเรื่องทำนองว่าพ่อแม่ยากจนเข็ญใจพาลูกสาว 12 คนไปปล่อยป่า
นางยักษ์มาพบ จึงไปเลี้ยงจนโต นางยักษ์ก็มีหลายชื่อเช่น สารตรา กังรี พอนางสิบสองนางรู้ความจริงว่าเป็นยักษ์ จึงคิดหนีโดยหนีไปแต่งงานกับพระราชา ได้เป็นมเหสีทั้งสิบสององค์

นางยักษ์ตามไปแก้แค้น แปลงเป็นสาวสวยหลอกให้พระราชารัก นางยักษ์ควักลูกตานางทั้งสิบสองแล้วเอาไปขังไว้ทั้งสิบสองนางมีลูก คลอดลูก แล้วต้องฆ่าลูกตัวเองกินเพราะหิว

นางสิบสองคนสุดท้องไม่ยอมฆ่า แอบเลี้ยงลูกจนโตคือ พระรถ หรือพระรถเสน เมื่อนางยักษ์รู้ หลอกพระรถให้ไปเมืองยักษ์ ฝากสารลับให้นางเมรี (ลูกสาว) ฆ่าพระรถ มีคนช่วยแปลงสารลับให้เป็นสารรัก นางเมรีจึงแต่งงานกับพระรถ

พระรถมอมเหล้านางเมรี หลอกถามความลับเอาดวงตาและของวิเศษกลับมาช่วยแม่และป้า นางเมรีตามมา พระรถไม่ยอมกลับ นางเมรีเลยตรอมใจตาย ส่วนสิบสองนางได้ตาคืน อยู่ดีมีความสุข นางยักษ์เห็นพระรถเลยกระอักเลือดตาย แล้วเมื่อพระรถเสนเห็นนางเมรีตาย จึงต้องตายตามกันไป โดยนางเมรีได้อธิษฐานไว้ว่า "ชาตินี้น้องตามพี่มา ชาติหน้านี้ขอให้พี่ตามน้องไป" จึงทำให้พระรถเสนเกิดใหม่เป็นพระสุธน และนางเมรีเกิดใหม่เป็นนางมโนราห์ และเป็นที่มาของ '''พระสุธน มโนราห์

## สถานที่อันเกี่ยวเนื่องกับนิทาน
ภาคตะวันออกของประเทศไทยแถบจังหวัดชลบุรี ฉะเชิงเทรา และปราจีนบุรี มีสถานที่เกี่ยวข้องกับนิทานหลายแห่ง โดยเฉพาะที่อำเภอพนัสนิคม อย่างเมืองที่ชื่อ เมืองพระรถ ถ้ำนางสิบสอง หมอนนางสิบสอง สระสี่เหลี่ยม มีเมืองพญาเร่ตั้งอยู่ที่อำเภอบ่อทอง จังหวัดชลบุรี

ที่จังหวัดพังงามีเขาอกเมรี ที่จังหวัดนครศรีธรรมราชมีหมู่บ้านสนทรา ที่กัมพูชามีภูเขานางกังรี ในจังหวัดกำปงฉนัง ปราสาทซัวปรัตในเสียมเรียบ ชาวบ้านเรียกปราสาทนี้ว่าเป็นปราสาทนางสิบสอง

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ชาดก
หมวดหมู่:วัฒนธรรมชาวเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
หมวดหมู่:คติชนเขมร
หมวดหมู่:คติชนไทย
หมวดหมู่:คติชนลาว
หมวดหมู่:บุคคลในตำนานไทย
หมวดหมู่:ตัวละครกลุ่มสิบสอง