นโยบายตะวันฉาย

**นโยบายการปรองดองและความร่วมมือต่อเหนือ** (; ) หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า **นโยบายตะวันฉาย** (; ) เป็นแนวทางหนึ่งสำหรับนโยบายการต่างประเทศของเกาหลีใต้ที่มีต่อเกาหลีเหนือ ดำเนินตั้งแต่ ค.ศ. 1998 ถึง 2008 และอีกครั้งใน ค.ศ. 2017 ถึง 2020

## ภูมิหลัง
นโยบายนี้เกิดขึ้นเป็นส่วนใหญ่ในบริบทช่องว่างทางเศรษฐกิจที่เพิ่มมากขึ้นระหว่างสองเกาหลี โดยที่เกาหลีใต้กำลังสร้างความเข้มแข็งและเผชิญกับความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจซึ่งเริ่มต้นขึ้นภายใต้ประธานาธิบดีพัก จ็อง-ฮีในทศวรรษ 1970 ในขณะที่เกาหลีเหนือกำลังเผชิญกับการถดถอยทางเศรษฐกิจอย่างรุนแรง ส่งผลให้เกิดทุพภิกขภัยในเกาหลีเหนือทศวรรษ 1990 และเผชิญภาวะล้มละลาย นโยบายตะวันฉายมีจุดมุ่งหมายเพื่อบรรเทาช่องว่างของอำนาจทางเศรษฐกิจนี้และฟื้นฟูการติดต่อสื่อสารที่ขาดหายไปตัวระหว่างทั้งสองรัฐ

นอกจากนี้ ภูมิหลังของการตัดสินใจของเกาหลีใต้ที่จะมีปฏิสัมพันธ์กับเกาหลีเหนือผ่านความร่วมมือ แทนที่จะรักษาจุดยืนอนุรักษนิยมดังเช่นในอดีตยังแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ในการเมืองภายในประเทศของเกาหลีใต้ ตามความเห็นของซน กี-ย็อง นักเขียนชาวเกาหลีใต้ นโยบายตะวันฉายเกิดขึ้นในฐานะหลักฐานของการวิวัฒน์ของอัตลักษณ์แห่งชาติเกาหลีใต้นับตั้งแต่สงครามเย็น การสิ้นสุดของสงครามเย็น "นำไปสู่ยุคแห่งความสับสนอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในเกาหลีใต้ว่าจะนิยามเกาหลีเหนือว่าเป็นมิตรหรือศัตรู"

รัฐบัญญัติตะวันฉายถูกสร้างขึ้นและเริ่มใช้โดยประธานาธิบดีคิม แด-จุงใน ค.ศ. 1998 นโยบายนี้ส่งผลให้เกิดการติดต่อทางการเมืองระหว่างสองรัฐที่มากขึ้นและก่อให้เกิดช่วงเวลาประวัติศาสตร์ในความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี ได้แก่ การประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลีสามครั้งในเปียงยาง (มิถุนายน ค.ศ. 2000, ตุลาคม ค.ศ. 2007 และ กันยายน ค.ศ. 2018) และการประชุมสองครั้งในพันมุนจ็อม (เมษายนและพฤษภาคม ค.ศ. 2018) ตลอดจนการร่วมทุนทางธุรกิจที่โดดเด่นหลายแห่ง และการพบปะสั้น ๆ ของสมาชิกในครอบครัว ที่พลัดพรากจากกันโดยสงครามเกาหลี ใน ค.ศ. 2000 คิม แด-จุง ประธานาธิบดีเกาหลีใต้ในขณะนั้น ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสันติภาพจากการดำเนินนโยบายตะวันฉายของเขา

ภายหลังการเลือกตั้งของมุน แจ-อินใน ค.ศ. 2017 เกาหลีใต้เริ่มสร้างความปรองดองกับเกาหลีเหนืออีกครั้ง จึงเป็นการฟื้นฟูนโยบายตะวันฉาย ความพยายามของมุน แจ-อินในการปรับปรุงความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีส่งผลให้เกิดการประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลีสามครั้งภายในปีเดียว รวมถึงการประชุมสุดยอดสองครั้งที่จัดขึ้นในพันมุนจ็อม (เมษายนและพฤษภาคม ค.ศ. 2018) นับเป็นการประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลีครั้งแรกที่จัดขึ้นนอกเปียงยาง และอีกหนึ่งครั้งในเปียงยาง (กันยายน ค.ศ. 2018) เพื่อเป็นการยอมรับในความพยายามของมุนต่อความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีในฐานะประธานาธิบดีคนแรกที่จัดการประชุมสุดยอดหลายครั้งภายในปีเดียว นโยบายตะวันฉายในฉบับของเขาจึงกลายเป็นที่รู้จักในชื่อ "นโยบายเดือนฉาย" (Moonshine Policy)

## นิรุกติศาสตร์
นโยบายนี้ยังเป็นที่รู้จักในชื่อ **นโยบายปฏิบัติการต่อเหนือ** () และ **นโยบายโอบกอด** ()

คำว่า "นโยบายตะวันฉาย" มีต้นกำเนิดมาจากสุนทรพจน์ของคิม แด-จุงภายหลังการเลือกตั้งของเขา ซึ่งเขาอ้างถึงเรื่อง*[[ลมเหนือกับพระอาทิตย์]]* (*The North Wind and the Sun*) หนึ่งในนิทานอีสป

ในนิทานเรื่องนี้ ลมเหนือและพระอาทิตย์โต้เถียงกันว่าใครแข็งแกร่งกว่ากัน ทั้งคู่ท้าทายกันเพื่อดูว่าใครจะสามารถทำให้นักเดินทางที่เดินผ่านมาถอดเสื้อคลุมออกได้ ลมพยายามใช้พละกำลังทั้งหมดในการคำรามและพัดเสื้อคลุมให้หลุดออกไป แต่ความหนาวเย็นของลมกลับทำให้นักเดินทางยิ่งยึดเสื้อคลุมของตนไว้แน่นขึ้น อย่างไรก็ตาม พระอาทิตย์ให้ผลลัพธ์แตกต่างออกไป รังสีที่แผดเผาของมันทำให้นักเดินทางหลั่งเหงื่อและไม่สามารถเดินต่อไปในความร้อนระอุได้ จึงตัดสินใจถอดเสื้อคลุมออก ดังนั้น ความหมายนี้จึงสามารถตีความได้ว่าการหว่านล้อมมีชัยเหนือกำลัง

ในกรอบของนิทานเรื่องนี้ เกาหลีใต้จำเป็นต้องมีความอบอุ่นต่อเหนือเพื่อให้ฝ่ายหลังรู้สึกมั่นใจเพียงพอที่จะ "ถอดเสื้อคลุมของตนออก" (สร้างสันติภาพและปลดอาวุธ) แทนการใช้ลมรุนแรง (กำลังบังคับและความก้าวร้าวทางทหาร) ซึ่งจะยิ่งทำให้ฝ่ายเหนือยึดติดกับ "เสื้อคลุม" (ชาตินิยมและการโดดเดี่ยวตนเอง) ของตนมากขึ้น ด้วยเหตุนี้ นโยบายตะวันฉายจึงตั้งอยู่บนแนวคิดที่ว่าความเมตตาและร่วมมือซึ่งกันและกันนั้นมีประสิทธิภาพมากกว่าการเรียกร้องและการก้าวร้าว

## ภาพรวม
เป้าหมายหลักของนโยบายนี้คือการลดท่าทีแข็งกร้าวของเกาหลีเหนือที่มีต่อเกาหลีใต้โดยการส่งเสริมการมีปฏิสัมพันธ์และการให้ความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจ

นโยบายความมั่นคงแห่งชาติมีสามหลักการพื้นฐาน:
*ไม่ยอมรับการยั่วยุทางทหารจากฝ่ายเหนือ;
*ฝ่ายใต้จะไม่พยายามผนวกดินแดนหรือยึดครองฝ่ายเหนือไม่ว่าในทางใด;
*ฝ่ายใต้จะแสวงหาสันติภาพและความเป็นหุ้นส่วนร่วมกันกับฝ่ายเหนืออย่างแข็งขัน

หลักการเหล่านี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อส่งสารว่าฝ่ายใต้ไม่ได้ปรารถนาจะกลืนกินฝ่ายเหนือหรือบ่อนทำลายรัฐบาลของฝ่ายเหนือ โดยเป้าหมายคือการอยู่ร่วมกันอย่างสันติมากกว่าการเปลี่ยนระบอบ รัฐบาลคิม แด-จุงตระหนักดีถึงความกลัวที่แพร่กระจายอยู่ภายในเกาหลีเหนือ ซึ่งเกรงว่าอัตลักษณ์ของตนเองในฐานะรัฐจะถูกพรากไปผ่านการรวมชาติโดยการบังคับหรือการมีปฏิสัมพันธ์ใด ๆ กับประชาคมระหว่างประเทศ

เพื่อให้สอดคล้องกับหลักการเหล่านี้ คิมสั่งให้ยกเลิกคำว่า "การรวมชาติ" (reunification) ออกจากศัพท์ที่ใช้บรรยายความสัมพันธ์กับประเทศเพื่อนบ้านทางเหนือเนื่องจากคำดังกล่าวส่งเสริมความคิดที่ว่าฝ่ายใต้แสวงหาการกลืนกินหรือทำลายฝ่ายเหนือ แต่กลับหันไปใช้คำเช่น "ความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี" (inter-Korean relations) หรือ "นโยบายต่อเกาหลีเหนือ" (policy towards North Korea) แทน

รัฐบาลของคิมยังได้กำหนดอีกสองนโยบายหลัก นโยบายแรกคือการแยกการเมืองออกจากเศรษฐกิจ โดยหวังว่าจะช่วยอำนวยความสะดวกในการค้าระหว่างเกาหลีแม้จะมีความท้าทายทางการเมืองใด ๆ เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจของฝ่ายเหนือและส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงนโยบายเศรษฐกิจของฝ่ายเหนือในทางกลับกัน

นโยบายที่สองคือการต่างตอบแทน ในตอนแรกมีการตั้งใจไว้ว่ารัฐทั้งสองจะปฏิบัติต่อกันอย่างเท่าเทียม โดยแต่ละฝ่ายมีการผ่อนปรนและประนีประนอม ภายใต้ปรัชญาที่ว่าต้องมี "การให้และการรับ" จากทั้งสองฝ่าย ข้อวิจารณ์ต่อนโยบายนี้ส่วนใหญ่อาจมีต้นตอจากการที่ฝ่ายใต้ถอยห่างจากหลักการนี้อย่างมากเมื่อเผชิญกับความแข็งกร้าวที่เหนือความคาดหมายจากฝ่ายเหนือ ปัญหาเกิดขึ้นเพียงสองเดือนหลังเข้าสู่ยุคตะวันฉาย เมื่อเกาหลีใต้ร้องขอให้มีการสร้างศูนย์รวมญาติสำหรับครอบครัวที่พลัดพรากเพื่อแลกกับการช่วยเหลือด้านปุ๋ย แต่เกาหลีเหนือประณามการกระทำนี้ว่าเป็นข้อตกลงแลกเปลี่ยนผลประโยชน์และตัดการเจรจา หนึ่งปีต่อมา ฝ่ายใต้ประกาศว่าเป้าหมายจะเป็น "การต่างตอบแทนที่ยืดหยุ่น" โดยยึดตามค่านิยมขงจื๊อ ในฐานะ "พี่ชาย" ของความสัมพันธ์ ฝ่ายใต้จะให้ความช่วยเหลือโดยไม่คาดหวังการตอบแทนในทันทีและโดยไม่ร้องขอรูปแบบการตอบแทนที่เจาะจง ฝ่ายใต้ยังประกาศด้วยว่าจะให้ความช่วยเหลือทางมนุษยธรรมโดยไม่มีความคาดหวังถึงการผ่อนปรนใด ๆ เป็นการตอบแทน

ตรรกะของนโยบายตั้งอยู่บนความเชื่อที่ว่าแม้จะมีการขาดแคลนและภาวะกดดันทางเศรษฐกิจอย่างต่อเนื่อง แต่รัฐบาลของฝ่ายเหนือจะไม่ล่มสลาย แตกสลาย หรือปฏิรูปตนเอง แม้ฝ่ายใต้จะใช้ความกดดันอย่างหนัก มีความเชื่อว่าความตึงเครียดทางทหารสามารถลดลงได้ผ่านกรอบการทำงานทวิภาคีและพหุภาคี สิ่งนี้เน้นย้ำถึงการทำให้ความสัมพันธ์ทางการเมืองและเศรษฐกิจระหว่างสหรัฐกับเกาหลีเหนือ ตลอดจนญี่ปุ่น กลับสู่สภาวะปกติ

นโยบายตะวันฉายมักถูกเปรียบเทียบกับ*[[อ็อสท์โพลีทีค]]* (นโยบายมุ่งตะวันออก) ของวิลลี บรันท์ นายกรัฐมนตรีเยอรมนีตะวันตก ซึ่งเป็นนโยบายการต่างประเทศที่สร้างการเปลี่ยนแปลงผ่านการผ่อนคลายความตึงเครียดด้วยความหวังที่จะปรับปรุงความสัมพันธ์กับเยอรมนีตะวันออก สหภาพโซเวียต โปแลนด์ และกลุ่มโซเวียตอื่น ๆ ในช่วงต้นทศวรรษ 1970

## รัฐบาลคิม แด-จุง: ค.ศ. 1998–2003

นโยบายตะวันฉายถูกกำหนดขึ้นและนำมาใช้เป็นครั้งแรกภายใต้รัฐบาลของคิม แด-จุง การพัฒนาธุรกิจความร่วมมือระหว่างเหนือ-ใต้ได้เริ่มต้นขึ้น รวมถึงทางรถไฟและเขตท่องเที่ยวภูเขาคึมกัง ที่ซึ่งพลเมืองเกาหลีใต้หลายพันคนยังคงเดินทางไปท่องเที่ยวจนกระทั่ง ค.ศ. 2008 เมื่อเกิดเหตุการณ์ยิงกันและการเดินทางถูกยกเลิกไป แม้ว่าการเจรจาจะเป็นไปอย่างลำบาก แต่ก็มีการจัดงานรวมญาติสำหรับครอบครัวที่พลัดพรากจำนวนสามครั้ง

ค.ศ. 2000 ถือเป็นก้าวย่างสำคัญในความสัมพันธ์ระหว่างสองรัฐ เมื่อคิม แด-จุงและคิม จ็อง-อิลมาพบกันในการประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลี ค.ศ. 2000 เป็นครั้งแรกที่ผู้นำของแต่ละเกาหลีได้พบกันนับตั้งแต่สิ้นสุดสงครามกลางเมือง การประชุมจัดขึ้นระหว่างวันที่ 13 ถึง 15 มิถุนายน เมื่อสิ้นสุดการประชุม ทั้งสองเกาหลีร่วมกันรับรองปฏิญญาร่วมเหนือ–ใต้ 15 มิถุนายน โดยในปฏิญญาดังกล่าว ทั้งสองเกาหลีบรรลุความตกลงในห้าประเด็น ได้แก่ การยุติปัญหาการรวมชาติอย่างเป็นอิสระ การส่งเสริมการรวมชาติอย่างสันติ การแก้ไขปัญหาด้านมนุษยธรรม เช่น ประเด็นครอบครัวที่พลัดพราก การสนับสนุนความร่วมมือและการแลกเปลี่ยนทางเศรษฐกิจ และการจัดให้มีการหารือระหว่างเหนือและใต้ อย่างไรก็ตาม ภายหลังการประชุมสุดยอด การเจรจาระหว่างสองรัฐกลับชะงักงัน การวิพากษ์วิจารณ์นโยบายทวีความรุนแรงขึ้น และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการรวมชาติ อิม ดง-ว็อน แพ้คะแนนเสียงไม่ไว้วางใจเมื่อวันที่ 3 กันยายน ค.ศ. 2001 เมื่อเดินทางกลับจากการพบปะกับประธานาธิบดีบุชที่เพิ่งได้รับเลือกตั้งใหม่ในวอชิงตัน คิม แด-จุงบรรยายถึงการพบปะครั้งนั้นว่าน่าอับอายในขณะที่แอบสบถสาปแช่งประธานาธิบดีบุชและแนวทางสายแข็งของเขา การพบปะครั้งนี้ลบล้างโอกาสใด ๆ ที่เกาหลีเหนือจะเดินทางมาเยือนเกาหลีใต้ เมื่อรัฐบาลบุชตราหน้าเกาหลีเหนือว่าเป็นส่วนหนึ่งของ "แกนแห่งความชั่วร้าย" เกาหลีเหนือจึงประกาศถอนตัวจากสนธิสัญญาไม่แพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ ขับไล่ผู้ตรวจสอบของสหประชาชาติออกไป และเริ่มโครงการนิวเคลียร์ใหม่อีกครั้ง ใน ค.ศ. 2002 การปะทะกันทางเรือช่วงสั้น ๆ เหนือพื้นที่ประมงที่เป็นข้อพิพาทส่งผลให้ทหารเรือเกาหลีใต้เสียชีวิต 6 นาย ทำให้ความสัมพันธ์เย็นชาลงไปอีก

## รัฐบาลโน มู-ฮย็อน: ค.ศ. 2003–2008

ประธานาธิบดีโน มู-ฮย็อนดำเนินนโยบายตามแบบผู้ดำรงตำแหน่งก่อนหน้าเขา และความสัมพันธ์บนคาบสมุทรที่ถูกแบ่งแยกก็อบอุ่นขึ้นบ้างจาก ค.ศ. 2002 ใน ค.ศ. 2003 ประเด็นเรื่องการครอบครองอาวุธนิวเคลียร์ของฝ่ายเหนือปรากฏขึ้นอีกครั้ง โดยทั้งเกาหลีเหนือและสหรัฐต่างกล่าวหากันและกันว่าละเมิดกรอบความตกลง

อย่างไรก็ตาม โนยังคงยึดมั่นในนโยบายนี้และรัฐบาลของเขายังคงจัดส่งความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมให้แก่ฝ่ายเหนือ รัฐบาลทั้งสองยังคงร่วมมือกันในโครงการต่าง ๆ ที่เริ่มต้นขึ้นภายใต้คิม แด-จุงและยังเริ่มโครงการนิคมอุตสาหกรรมแคซ็อง โดยเกาหลีใต้ได้ใช้จ่ายเงินมูลค่าเทียบเท่าจำนวนมากกว่า 324 ล้านดอลลาร์สหรัฐเล็กน้อยเพื่อช่วยเหลือฝ่ายเหนือใน ค.ศ. 2005

ปรากฏว่ามีแนวโน้มการสนับสนุนการรวมชาติเกาหลีในทัศนคติของสาธารณชนระหว่างรัฐบาลของโน แม้จะมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญระหว่างช่วงวัย กลุ่มการเมือง และภูมิภาค แต่พรรครัฐบาลอย่างพรรคอูรี ซึ่งสนับสนุนนโยบายนี้อย่างแข็งขัน กลับประสบความพ่ายแพ้ในการเลือกตั้งและใน ค.ศ. 2008 พรรคก็สูญเสียเสียงข้างมากในรัฐบาลไป รัฐบาลชุดใหม่จึงดำเนินจุดยืนที่รุนแรงกว่าเดิมต่อเกาหลีเหนือ

ทั้งรัฐบาลเกาหลีเหนือและใต้ตกลงจัดการประชุมสุดยอดในเปียงยางเมื่อวันที่ 20 สิงหาคม ค.ศ. 2007 แต่ต่อมาถูกเลื่อนออกไปเป็นวันที่ 2 ถึง 4 ตุลาคม ด้วยวิกฤตการณ์ภายในของเกาหลีเหนือส่วนหนึ่ง โนเดินทางจากโซลไปยังเปียงยางทางบกด้วยรถยนต์ในวันที่ 2 ตุลาคม ต่างจากคิม แด-จุง ผู้ดำรงตำแหน่งก่อนหน้าที่เดินทางไปยังเปียงยางโดยเครื่องบิน โนแวะพักที่พันมุนจ็อมและเดินเท้าข้ามเส้นปักปันเขตทหาร โดยระบุว่าท่าทางของเขาจะเป็นสัญลักษณ์ของการรวมชาติเกาหลีในอนาคต

## ข้อวิจารณ์
คัง ช็อล-ฮวัน ผู้แปรพักตร์เกาหลีเหนือและนักข่าวซึ่งเคยถูกจำคุกในเรือนจำเกาหลีเหนือนานเก้าปี อ้างว่าคิม แด-จุงตัดสินใจผิดพลาดในการเสนอความช่วยเหลือแก่เหนือโดยไม่มีเงื่อนไขใด ๆ ในการปรับปรุงสิทธิมนุษยชนเป็นการตอบแทน คังไม่เห็นด้วยกับคำกล่าวที่ว่านโยบายตะวันฉายได้นำไปสู่การตกลงสันติภาพระหว่างเหนือและใต้และตั้งคำถามต่อแนวคิดเรื่องความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมโดยไม่มีเงื่อนไขผูกมัด โดยกล่าวว่า "เป็นเรื่องสำคัญที่ต้องเข้าใจว่าชาวเกาหลีเหนือไม่ได้กำลังอดอยากเพราะขาดแคลนความช่วยเหลือจากเกาหลีใต้หรือสหรัฐ แต่เป็นเพราะพวกเขาถูกพรากเสรีภาพไป การให้ความช่วยเหลือมีแต่จะช่วยต่อลมหายใจให้รัฐบาล และทำให้ความอดอยากยืดเยื้อต่อไป เป็นผลลัพธ์ที่วิปริตอย่างแน่นอน"

นอกจากนี้ นโยบายที่สร้างขึ้นบน "การต่างตอบแทนที่ยืดหยุ่น" มักถูกวิจารณ์ว่าเป็นอุดมคติที่ไม่เหมาะสม ซึ่งย่อมต้องมีอุปสรรคตามความเป็นจริงในความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี แทนที่จะมองว่าเกาหลีเหนือมีความเท่าเทียมกับอำนาจของตนอย่างเต็มที่ เกาหลีใต้กลับดำเนินจุดยืนว่าคู่สัญญาที่แข็งแกร่งกว่าควรรอคอยอย่างอดทนจนกว่าอีกฝ่ายจะได้รับอำนาจเพียงพอ เพื่ออนุญาตให้เกาหลีเหนือสามารถทำการตอบแทนได้เมื่อเวลาผ่านไป มีการตั้งทฤษฎีว่า 'ส่วนต่างของเวลา' (time-differential) ในปฏิสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศไม่ได้ช่วยในการฟื้นฟูความเชื่อมั่นและความร่วมมือแต่กลับนำไปสู่ปัญหาเพิ่มเติมในการขาดความโปร่งใสและความล่าช้าในการทำความเข้าใจผลกระทบของนโยบายอย่างถ่องแท้ ซึ่งไม่ได้ให้ประโยชน์แก่คนหมู่มากเท่าที่คาดการณ์ไว้

ผู้วิจารณ์นโยบายตะวันฉายบางรายโต้แย้งว่า แทนที่จะเพิ่มโอกาสในการรวมชาติหรือบ่อนทำลายระบอบในเกาหลีเหนือ นโยบายนี้กลับถูกใช้เพื่อผลประโยชน์ทางการเมืองในการเมืองภายในประเทศของใต้ พวกเขาชี้ให้เห็นถึงสิ่งที่พวกเขากล่าวว่าเป็นการยั่วยุอย่างต่อเนื่องและกิจกรรมอาชญากรรมที่กระทำโดยฝ่ายเหนือ เช่น ยุทธนาวีใน ค.ศ. 2002 ที่ทำให้ลูกเรือเกาหลีใต้เสียชีวิตหลายนาย การปลอมแปลงเงินดอลลาร์สหรัฐ และสิ่งที่พวกเขาเรียกว่าความไม่เต็มใจโดยทั่วไปของฝ่ายเหนือในการตอบแทนท่าทีไมตรีจิตของโซล สิ่งเหล่านี้เป็นหลักฐานว่าฝ่ายเหนือสนใจเพียงการรับเงินและความช่วยเหลือเพื่อค้ำจุนระบอบคอมมิวนิสต์เท่านั้น ผู้วิจารณ์ยังเชื่อว่าในการแลกเปลี่ยนกับการให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม ฝ่ายใต้ควรเรียกร้องให้ฝ่ายเหนือส่งตัวพลเมืองเกาหลีใต้ที่ถูกกักตัวและอัฐิของเชลยศึกจากสงครามเกาหลีกลับคืนมา บางส่วน มองว่านิคมอุตสาหกรรมแคซ็องเป็นเพียงช่องทางสำหรับบริษัทใหญ่ของเกาหลีใต้ในการจ้างแรงงานราคาถูกเท่านั้น

ผู้สังเกตการณ์ที่มีแนวคิดอนุรักษนิยมในเกาหลีใต้จำนวนมากมองว่าความอ่อนแอของพันธมิตรสหรัฐ-เกาหลีใต้มีสาเหตุส่วนใหญ่มาจากนโยบายตะวันฉาย พวกเขากล่าวว่านโยบายนี้ทำให้ฝ่ายใต้หันไปสนับสนุนผลประโยชน์ของฝ่ายเหนือมากกว่าผลประโยชน์ของพันธมิตรอย่างสหรัฐ และทำให้นักการเมืองเกาหลีใต้ปิดปากหรือเซ็นเซอร์คำวิจารณ์ต่อฝ่ายเหนืออย่างไม่สมเหตุสมผลและแม้กระทั่งเพิกเฉยต่อการเสียสละของทหารของตนเองเพื่อเลี่ยงการทำให้ฝ่ายเหนือขุ่นเคือง พวกเขากล่าวว่าสิ่งนี้เป็นอันตรายต่อผลประโยชน์แห่งชาติของฝ่ายใต้ในการเป็นพันธมิตรกับสหรัฐ และสร้างความเสียหายต่อโอกาสในการรวมชาติอย่างราบรื่นและสันติในความเป็นจริง รัฐบาลเกาหลีใต้ถูกวิจารณ์ทั้งในระดับสากลและในประเทศจากการงดออกเสียงซ้ำแล้วซ้ำเล่าในการลงมติของสหประชาชาติที่ประณามประวัติสิทธิมนุษยชนของฝ่ายเหนือ โดยรัฐบาลแก้ต่างสำหรับการงดออกเสียงดังกล่าวโดยอ้างถึงลักษณะพิเศษของความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี

มีการกล่าวหาเรื่องทฤษฎีสมคบคิดเกี่ยวกับแรงจูงใจของเกาหลีใต้สำหรับนโยบายนี้ ผู้แปรพักตร์เกาหลีเหนือรายหนึ่งซึ่งเคยทำงานเกี่ยวกับระบบอาวุธอ้างว่าหน่วยข่าวกรองเกาหลีใต้ต้องการระงับเรื่องราวของเขา เนื่องจากจะทำให้ภาพลักษณ์ของนโยบายดูไม่ดี ตามรายงานของ*[[เดอะวอลล์สตรีทเจอร์นัล]]* วุฒิสมาชิกสหรัฐหลายรายเชื่อในเรื่องราวของเขา

ประสิทธิผลของนโยบายตะวันฉายยังคงเป็นที่ถกเถียง แม้แต่ฝ่ายคัดค้านก็เห็นพ้องว่าความช่วยเหลือฉุกเฉินด้านมนุษยธรรมที่จัดหาโดยประชาคมระหว่างประเทศและเกาหลีใต้มีส่วนช่วยในการบรรเทาทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ของเกาหลีเหนือในช่วงปลายทศวรรษ 1990 อย่างไรก็ตาม นโยบายความร่วมมือที่ตามมากลับก่อให้เกิดการตีกลับต่อข้อโต้แย้งเรื่องไมตรีจิต โดยระบุว่าความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจที่รัฐบาลชี้นำรวมถึงการลงทุนโดยตรงกลับเป็นการช่วยชีวิตหรือแม้แต่ดึงระบอบเกาหลีเหนือที่มีการจัดระเบียบทางทหารระดับสูง (hyper-militarized) ให้กลับมา ซึ่งความล่าช้าเหล่านี้ทำให้การปฏิรูปเศรษฐกิจที่เลี่ยงไม่ได้ต้องหยุดชะงักและส่งผลให้เกิดวิกฤตการณ์นิวเคลียร์ในที่สุด การถกเถียงนี้ได้เข้าสู่จุดตัดสินใจที่สำคัญ การทดสอบระเบิดไฮโดรเจนที่ถูกกล่าวอ้างล่าสุดดูเหมือนจะพิสูจน์ให้เห็นว่าประสิทธิผลและความสามารถในการผลิตผลลัพธ์ที่พึงประสงค์ของนโยบายจูงใจเชิงบวกตามนโยบายตะวันฉายนั้นเป็นเรื่องเท็จ แนวคิดเดิมคือความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจของเกาหลีใต้จะประสบความสำเร็จในการหว่านล้อมให้เกาหลีเหนือปฏิรูปและเปิดประเทศหลังยุคคอมมิวนิสต์ ซึ่งหวังว่าจะส่งเสริมสันติภาพระหว่างเกาหลีเหนือและเกาหลีใต้ แม้จะมีความพยายามและเจตนาดีทั้งหมดที่ใส่ลงไปในนโยบายตะวันฉาย แต่นโยบายนี้เองก็เริ่มพังทลายและจบสิ้นลงในไม่ช้า รัฐบาลเกาหลีใต้ยอมรับอย่างเป็นทางการถึงผลกระทบย้อนกลับของแนวทางการจูงใจทั้งในอดีตและปัจจุบัน ในการแถลงต่อรัฐสภา ประธานาธิบดีพัก กึน-ฮเยประกาศว่า "ยุคสมัยที่เรายอมสยบต่อการยั่วยุของฝ่ายเหนือและทุ่มความช่วยเหลือให้ฝ่ายเหนืออย่างไร้เงื่อนไขได้จบสิ้นลงแล้ว" การประเมินค่าใหม่เชิงวิพากษ์นี้นำไปสู่การปิดนิคมอุตสาหกรรมแคซ็องโดยสมบูรณ์ สัญลักษณ์สุดท้ายที่เหลืออยู่ของนโยบายตะวันฉาย อาคารดังกล่าวถูกปิดตัวลงเมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 2016

อย่างไรก็ตาม อาจเสนอได้ว่านโยบายตะวันฉายมีผลกระทบเชิงบวกบางประการต่อจุดยืนทางทหารและนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ คิม ซุก-ย็องระบุว่ารัฐบาลเกาหลีเหนือนั้น "ทั้งแข็งแกร่งและอ่อนแอ" และได้รับผลกระทบจาก "ความกดดันจากภายนอกและภายใน" และการตัดสินใจที่จะเสริมสร้างกำลังทหารและนิวเคลียร์หรือไม่นั้นขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์กับประเทศอื่น แพทริก แมกอีเชิร์น ผู้เขียนหนังสือ *Inside the Red Box: North Korea's Post-Totalitarian Politics* เห็นพ้องว่านโยบายของรัฐบาลเกาหลีเหนือไม่ได้ถูกกำหนดโดยอิทธิพลภายนอก โดยตั้งข้อสังเกตว่าเกาหลีเหนือไม่เคยและมีแนวโน้มว่าจะไม่เคยเปลี่ยนพฤติกรรมของตนให้กลายเป็นสันติเนื่องจากความกดดันภายนอก มุมมองที่ว่านโยบายตะวันฉายช่วยลดระดับความตึงเครียดอาจได้รับการสนับสนุนจากความน้อยนิดของการทดสอบขีปนาวุธและนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือในขณะที่นโยบายดังกล่าวยังมีผลบังคับใช้ เกาหลีเหนือทำการทดลองนิวเคลียร์ห้าครั้งและทดสอบขีปนาวุธแปดครั้งในช่วงแปดปีนับตั้งแต่นโยบายสิ้นสุดลงใน ค.ศ. 2008 ในการเปรียบเทียบ มีการทดลองนิวเคลียร์เพียงหนึ่งครั้งและทดสอบขีปนาวุธเพียงสามครั้งก่อน ค.ศ. 2008 อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นนี้อาจเป็นเครื่องบ่งชี้ว่าฝ่ายเหนือได้รับขีดความสามารถทางเทคโนโลยีในการทดลองนิวเคลียร์และทดสอบขีปนาวุธอย่างกว้างขวางในช่วงประมาณ ค.ศ. 2008 (อ้างอิง รายชื่อการทดสอบอาวุธนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ, รายการการทดสอบขีปนาวุธของเกาหลีเหนือ, ควังมย็องซ็อง-3, ควังมย็องซ็อง-1)

## สิ้นสุดนโยบาย: ค.ศ. 2008–2017
เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม ค.ศ. 2006 ก่อนการทดสอบนิวเคลียร์และขีปนาวุธ เกาหลีใต้ระงับการส่งความช่วยเหลือไปยังเกาหลีเหนือและประกาศให้กองทัพอยู่ในสถานะเตรียมพร้อมขั้นสูง มีความกังวลอย่างมากเกี่ยวกับวิธีการที่เกาหลีใต้จะสามารถรักษานโยบายความร่วมมือต่อเหนือเอาไว้ได้เมื่อเกิดการกระทำที่ยั่วยุเช่นนั้น อย่างไรก็ตาม รัฐบาลเกาหลีใต้ยืนกรานว่าอย่างน้อยบางแง่มุมของนโยบายตะวันฉาย รวมถึงเขตท่องเที่ยวภูเขาคึมกังและนิคมอุตสาหกรรมแคซ็องจะยังคงดำเนินต่อไป

ทว่าตั้งแต่เดือนมีนาคม ค.ศ. 2008 ประธานาธิบดีคนใหม่ของเกาหลีใต้ อี มย็อง-บัก และพรรคแกรนด์เนชันแนลซึ่งเป็นพรรคฝ่ายอนุรักษนิยมของเขา ใช้จุดยืนที่แตกต่างออกไปต่อเกาหลีเหนือ และรัฐบาลเกาหลีใต้ระบุว่าการขยายความร่วมมือทางเศรษฐกิจใด ๆ ที่นิคมอุตสาหกรรมแคซ็องจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อฝ่ายเหนือแก้ไขปัญหาความขัดแย้งระหว่างประเทศเรื่องอาวุธนิวเคลียร์เท่านั้น ความสัมพันธ์ได้กลับมาเย็นชากันอีกครั้ง โดยที่เกาหลีเหนือมีการเคลื่อนไหวทางทหาร เช่น การทดสอบขีปนาวุธจากเรือสู่เรือพิสัยสั้นหลายครั้ง

ภายหลังการทดลองนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือใน ค.ศ. 2009 ความสัมพันธ์ระหว่างโซลและเปียงยางก็ตึงเครียดอีกครั้ง ตามความเห็นของช็องมิน คังที่เขียนใน *[[Bulletin of the Atomic Scientists]]* ระบุว่า: "เนื่องจาก 'นโยบายตะวันฉาย' หลัง ค.ศ. 1998 องค์การนอกภาครัฐและสาธารณชนชาวเกาหลีใต้จำนวนมากจึงไม่ได้กังวลเกี่ยวกับการคุกคามของเกาหลีเหนือ โดยเชื่อว่าเปียงยางจะไม่มีวันใช้อาวุธนิวเคลียร์กับพวกเขา" การตอบโต้ของเกาหลีใต้ต่อการทดลองนิวเคลียร์ แม้จะถูกบดบังด้วยการถึงแก่อสัญกรรมของอดีตประธานาธิบดีโน มู-ฮย็อนที่เกิดขึ้นไม่นาน แต่ก็รวมถึงการลงนามในข้อริเริ่มด้านความมั่นคงจากการแพร่ขยายอาวุธ (Proliferation Security Initiative) เพื่อป้องกันการขนส่งวัสดุนิวเคลียร์ไปยังเกาหลีเหนือ

ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 2010 กระทรวงการรวมชาติเกาหลีใต้ประกาศอย่างเป็นทางการว่านโยบายตะวันฉายเป็นความล้มเหลว จึงเป็นการทำให้นโยบายนี้สิ้นสุดลงอย่างเป็นทางการ

## การกลับสู่นโยบาย: ค.ศ. 2017–2020

มุน แจ-อินได้รับเลือกตั้งเป็นประธานาธิบดีเกาหลีใต้ใน ค.ศ. 2017 โดยให้คำมั่นว่าจะนำเกาหลีใต้กลับไปสู่นโยบายตะวันฉาย ใน ค.ศ. 2018 ถึง 2019 มีการเร่งตัวอย่างรวดเร็วของการเจรจาระหว่างทั้งสองประเทศเพื่อแสวงหาการเจรจาระหว่างเกาหลี การปลดอาวุธนิวเคลียร์และการลดกำลังทหาร และการรวมชาติบนคาบสมุทรในท้ายที่สุด

เมื่อวันที่ 27 เมษายน ค.ศ. 2018 การประชุมสุดยอดครั้งแรกจากทั้งหมดสามครั้งระหว่างมุนและคิมเกิดขึ้นในฝั่งเกาหลีใต้ของพื้นที่ความมั่นคงร่วม (Joint Security Area) ภายในบ้านสันติภาพ (Peace House) การประชุมสุดยอดสิ้นสุดลงด้วยการที่ทั้งสองประเทศให้คำมั่นว่าจะดำเนินการไปสู่การปลดอาวุธนิวเคลียร์อย่างสมบูรณ์บนคาบสมุทรเกาหลี พวกเขายังประกาศเจตนารมณ์ที่จะประกาศการสิ้นสุดสงครามเกาหลีอย่างเป็นทางการภายในหนึ่งปี มีการลงนามในปฏิญญาพันมุนจ็อมโดยผู้นำของทั้งสองประเทศ ซึ่งกำหนดเป้าหมายของการเจรจาระหว่างเกาหลีและการเจรจาสันติภาพ ทั้งสองประเทศเรียกร้องให้ยุติกิจกรรมทางทหารที่มีมาอย่างยาวนานในบริเวณชายแดนเกาหลีและการรวมชาติบนคาบสมุทรในท้ายที่สุด นอกจากนี้ ผู้นำทั้งสองยังตกลงที่จะทำงานร่วมกันเพื่อเชื่อมต่อและพัฒนาทางรถไฟให้ทันสมัย

มุนและคิมพบกันเป็นครั้งที่สองเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม ครั้งนี้จัดขึ้นที่ฝั่งเกาหลีเหนือของพื้นที่ความมั่นคงร่วม ณ ศาลารวมชาติ การประชุมครั้งนี้ไม่มีการประกาศต่อสื่อมวลชนล่วงหน้า แต่มุ่งเน้นไปที่การหารือเกี่ยวกับการประชุมสุดยอดที่กำลังจะมาถึงของคิมกับดอนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐ การประชุมสุดยอดครั้งนี้ยังส่งผลให้เกิดความตกลงในการเปิดสำนักงานประสานงานร่วมในแคซ็องอีกครั้งที่เกาหลีใต้สั่งปิดไปเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 2016 ภายหลังการทดลองนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ สำนักงานดังกล่าวเปิดดำเนินการตั้งแต่เดือนกันยายน ค.ศ. 2018 ถึงมิถุนายน ค.ศ. 2020 และเป็นสถานที่จัดการเจรจาระหว่างเกาหลีหลายครั้ง จนกระทั่งอาคารถูกทำลายโดยเกาหลีเหนือท่ามกลางความตึงเครียดที่เพิ่มสูงขึ้น

ตั้งแต่วันที่ 18 ถึง 21 กันยายน คณะผู้แทนจากทั้งสองประเทศพบกันที่เปียงยาง ประเทศเกาหลีเหนือ สำหรับการประชุมสุดยอดครั้งที่สามและครั้งสุดท้ายระหว่างมุนและคิม การประชุมสุดยอดส่งผลให้เกิดความตกลงในหลายด้าน รวมถึงการรื้อถอนทุ่นระเบิดและป้อมยามตามพื้นที่ของพื้นที่ความมั่นคงร่วม เกาหลีเหนือตกลงจะรื้อถอนนิคมนิวเคลียร์ของตนต่อหน้าผู้เชี่ยวชาญระดับนานาชาติหากสหรัฐดำเนินการในลักษณะที่สอดคล้องกัน แม้สิ่งนี้จะไม่เคยเกิดขึ้น มุนกลายเป็นผู้นำเกาหลีใต้คนแรกที่กล่าวสุนทรพจน์ต่อสาธารณะในเกาหลีเหนือ

เกาหลีใต้ประกาศว่าจะไม่จัดการซ้อมรบประจำปีร่วมกับสหรั ในเดือนกันยายน ค.ศ. 2018 และจะยุติการฝึกซ้อมของตนเองในทะเลเหลือง เพื่อไม่ให้เป็นการยั่วยุเกาหลีเหนือและเพื่อสานต่อการเจรจาอย่างสันติ เมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม ค.ศ. 2018 เกาหลีใต้และเกาหลีเหนือกลับมาสื่อสารทางวิทยุระหว่างเรือต่อเรืออีกครั้ง ซึ่งสามารถป้องกันการปะทะโดยอุบัติเหตุระหว่างเรือรบเกาหลีใต้และเกาหลีเหนือบริเวณแนวจำกัดตอนเหนือ (NLL) ในทะเลตะวันตก (ทะเลเหลือง) เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม ค.ศ. 2018 เกาหลีใต้และเกาหลีเหนือฟื้นฟูสายสื่อสารทางทหารในฝั่งตะวันตกของคาบสมุทรอย่างสมบูรณ์

การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมยังเป็นส่วนสำคัญของการทำให้ความสัมพันธ์กลับสู่ปกติ ในการเตรียมการสำหรับโอลิมปิกฤดูหนาว 2018 ซึ่งจัดขึ้นในเกาหลีใต้ คิม จ็อง-อึน ผู้นำเกาหลีเหนือ เสนอให้ส่งคณะผู้แทนนักกีฬาและเจ้าหน้าที่ไปร่วมงาน ในพิธีเปิด เกาหลีเหนือและเกาหลีใต้ได้เดินขบวนร่วมกันภายใต้ธงรวมเกาหลี ในการแข่งขัน ทั้งสองประเทศส่งทีมฮอกกี้น้ำแข็งหญิงรวมทีมกัน นอกเหนือจากคณะผู้แทนด้านกีฬา เกาหลีเหนือยังส่งคณะผู้แทนทางการเมืองระดับสูงอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน คณะผู้แทนนี้มีคิม ยอ-จ็อง น้องสาวของคิม จ็อง-อึน และประธานคิม ย็อง-นัม เป็นผู้นำ และรวมถึงนักแสดงดนตรีอย่างวงดุริยางค์ซัมจีย็อน การมาถึงงานแข่งขันของคิม ยอ-จ็องถือเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่สงครามเกาหลีที่สมาชิกของราชวงศ์คิมผู้ปกครองประเทศเข้าสู่ดินแดนเกาหลีใต้ คณะผู้แทนได้ส่งคำเชิญให้ประธานาธิบดีมุนไปเยือนเกาหลีเหนือ เมื่อวันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 2018 ดาราเคป็อปของเกาหลีใต้แสดงคอนเสิร์ตในเปียงยางในชื่อ "Spring is Coming" ซึ่งมีคิม จ็อง-อึนและภรรยาเข้าร่วมรับชมด้วย ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 2018 เกาหลีเหนือปรับเขตเวลาของตนให้ตรงกับเกาหลีใต้ ในขณะที่เกาหลีใต้เริ่มถอดลำโพงโฆษณาชวนเชื่อออกจากพื้นที่ชายแดนตามปฏิญญาพันมุนจ็อม

เพื่อเป็นการยอมรับในความพยายามของประธานาธิบดีมุน แจ-อินในการเริ่มต้นการปฏิสัมพันธ์กับเกาหลีเหนืออีกครั้งและความร่วมมือกับวอชิงตัน การกลับสู่นโยบายตะวันฉายของมุนในบางครั้งจึงถูกเรียกว่า "นโยบายเดือนฉาย" หรือ "มุนไชน์" (Moonshine Policy) ในขณะที่มุนได้รับการยกย่องในความพยายามแสวงหาสันติภาพสำหรับคาบสมุทร แต่ความเป็นศัตรูทางทหารที่เพิ่มขึ้นจากเกาหลีใต้และสหรัฐทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีแย่ลงตั้งแต่ ค.ศ. 2019 การปลดอาวุธนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือยังมีความคืบหน้าเพียงเล็กน้อยตั้งแต่ ค.ศ. 2019 ในขณะที่การทดสอบอาวุธเพิ่มมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม ภายใน ค.ศ. 2020 การเจรจาเกือบจะหยุดชะงักลงโดยไม่มีความคืบหน้าเรื่องการปลดอาวุธนิวเคลียร์ โดยที่ทั้งทรัมป์และคิมต่างมุ่งเน้นไปที่ประเด็นในประเทศ กระทรวงการต่างประเทศเกาหลีเหนือวิจารณ์รัฐบาลทรัมป์ในปีนั้นสำหรับ "คำสัญญาที่ว่างเปล่า" และดำเนินการขั้นต่อไปด้วยการทำลายอาคารสำนักงานประสานงานร่วมสูงสี่ชั้นที่ใช้ร่วมกับเกาหลีใต้เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน

## กลุ่มสนับสนุน
### พรรคการเมือง
* พรรคประชาธิปไตยเกาหลี
* "กลุ่มฝักฝ่ายการมีส่วนร่วม" () ของพรรคยุติธรรม
* พรรคมินแซ็ง
* พรรคประชาธิปไตยประชาชน
* พรรคก้าวหน้า

### อื่น ๆ
* ฮุนไดอาซัน
* สมาพันธ์สหภาพแรงงานเกาหลี
** สหภาพครูและบุคลากรทางการศึกษาเกาหลี
* มินบย็อน

## ดูเพิ่ม
*การรวมชาติเกาหลี
*ความสัมพันธ์เกาหลีเหนือ–เกาหลีใต้
*องค์การพัฒนาพลังงานคาบสมุทรเกาหลี
*นโยบายมุ่งเหนือ

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## อ่านเพิ่ม
*Kang, David C, "They Think They're Normal: Enduring Questions and New Research on North Korea," International Security, Vol. 36, No. 3, Winter 2011/12, pp.&nbsp;142–171.
*Oberdorfer, Don. *The Two Koreas : A Contemporary History.* Addison-Wesley, 1997, 472 pages, 
*Levin, Norman D. "Shape of Korea's Future: South Korean attitudes toward unification and long-term security issues." RAND, 1999, 48 pages, 

## แหล่งข้อมูลอื่น
*Sunshine Policy in a Nutshell , a publication of the Federation of American Scientists.
*Sunshine Policy warms old rivals, The Guardian, 10 June 2000
*The Bush Administration and the Korean Peninsula: Interview with Dr. Suh Sang-mook, Stanford Journal of East Asian Affairs, Spring 2001, Volume&nbsp;1.
*Terrorism Eclipses The Sunshine Policy: Inter-Korean Relations and the United States, Asia Society, March 2002
*The Cost of Sunshine, Time, 3 February 2003
*Excerpt from Rand Corporation monograph
*Despite U.S. Attempts, N. Korea Anything but Isolated, Washington Post, 12 May 2005
*No sunshine yet over North Korea, Asia Times, 13 May 2005
*South Korea Formally Declares End to Sunshine Policy, Voice of America, 18 November 2010

หมวดหมู่:ความสัมพันธ์เกาหลีเหนือ–เกาหลีใต้
หมวดหมู่:การรวมชาติเกาหลี
หมวดหมู่:ประเทศเกาหลีเหนือในปี พ.ศ. 2541
หมวดหมู่:ประเทศเกาหลีใต้ในปี พ.ศ. 2541
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในปี พ.ศ. 2541
หมวดหมู่:หลักการนโยบายการต่างประเทศ
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์การทูต
หมวดหมู่:คิม แด-จุง
หมวดหมู่:เสรีนิยมในเกาหลีใต้
หมวดหมู่:สันติภาพในทวีปเอเชีย