ภวจักร

**ภวจักร** (สันสกฤต: भवचक्र; บาลี: *bhavacakka*; ทิเบต: *srid pa'i 'khor lo*) เป็นรูปสัญลักษณ์ของสังสารวัฏในศาสนาพุทธ คำว่าภวจักรอาจแปลได้ว่าเป็น "กงล้อแห่งชีวิต" โดยประกอบขึ้นจากคำว่า *[[bhava|ภว]]* () "การดำรงอยู่" ซึ่งในทางศาสนาพุทธใช้เรียกความสืบเนื่องของการเกิดขึ้น หรือเวียนว่ายตายเกิด ในบริบทของสังสารวัฏ ดังที่ปรากฏในปฏิจจสมุปบาทประการที่สิบ กับคำว่า *จักร* () ซึ่งอาจแปลได้ว่า "กงล้อ" หรือ "วัฏจักร" ภวจักรมักนิยมวาดไว้บนผนังภายนอกของอารามและวัดพุทธในทิเบตกับอินเดียแทบทุกแห่ง เพื่อให้ฆราวาสได้ชม

องค์ประกอบอื่น ๆ ที่สามารถพบประกอบภาพของภวจักรในศิลปะทิเบต ได้แก่ รูปสิ่งมีชีวิตตนหนึ่งซึ่งมีท่าทางดุร้ายเกรี้ยวกราด เป็นสัญลักษณ์สื่อถึงข้อเท็จจริงที่ว่า ทุกสิ่งทุกอย่างที่ดำเนินไปในสังสารวัฏล้วนไม่จีรังยั่งยืน และเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ พระจันทร์เหนือภวจักรอาจแปลความได้ว่า หมายถึงการปลดปล่อยให้หลุดพ้นจากวัฏจักร การที่พระพุทธเจ้าทรงชี้ไปยังพระจันทร์นั้น เป็นการสื่อว่าการหลุดพ้นจากสังสารวัฏนั้นสามารถกระทำได้

## อ้างอิง

### บรรณานุกรม

#### แหล่งข้อมูลทางพุทธศาสนา
* Chögyam Trungpa (1999). *The Myth of Freedom and the Way of Meditation*. Shambhala
* Chögyam Trungpa (2000). *The Tibetan Book of the Dead: The Great Liberation through Hearing in the Bardo*. Shambhala
* Chögyam Trungpa (2009). *The Truth of Suffering and the Path of Liberation*. Shambhala
* Dalai Lama (1992). *The Meaning of Life*, translated and edited by Jeffrey Hopkins. Wisdom.
* Dzongsar Khyentse (2004). *Gentle Voice* #22, September 2004 Issue. https://web.archive.org/web/20120214002613/http://www.siddharthasintent.org/gentle/GV22.pdf
* Dzongsar Khyentse (2005). *Gentle Voice* #23, April 2005 Issue. https://web.archive.org/web/20130621235028/http://www.siddharthasintent.org/gentle/GV23.pdf
*Epstein, Mark (2004). *Thoughts Without A Thinker: Psychotherapy from a Buddhist Perspective*. Basic Books. Kindle Edition.
* Gampopa (1998). *The Jewel Ornament of Liberation: The Wish-Fulfilling Gem of the Noble Teachings, by Gampopa, translated by Khenpo Konchog Gyaltsen Rinpoche*. Snow Lion.
* Goodman, Steven D. (1992). *"Situational Patterning: Pratītyasamutpāda." Footsteps on the Diamond Path, Crystal Mirror Series I-III*. Dharma Publishing.
* Geshe Sonam Rinchen (2006). *How Karma Works: The Twelve Links of Dependent Arising*. Snow Lion
* Karunaratne, T. B. (2008). *The Buddhist Wheel Symbol*. Buddhist Publication Society. (http://www.bps.lk/olib/wh/wh137.pdf)
* Khandro Rinpoche (2003). *This Precious Life*. Shambala
* Patrul Rinpoche (1998). *The Words of My Perfect Teacher*, translated by the Padmakara Translation Group. Altamira.
* Ringu Tulku (2005). *Daring Steps Toward Fearlessness: The Three Vehicles of Tibetan Buddhism*. Snow Lion.
* Simmer-Brown, Judith (1987). *"Seeing the Dependent Origination of Suffering as the Key to Liberation." [https://web.archive.org/web/20150112051742/http://www.windhorseguild.org/whp_document_JCP_4.html Journal of Contemplative Psychotherapy, VOLUME IV]*. The Naropa Institute. (ISSN 0894-8577)
* Thrangu Rinpoche (2001). *The Twelve Links of Interdependent Origination*. Nama Buddha Publications.
* Thubten Chodron. ''Articles & Transcripts of Teachings on Lamrim: The Gradual Path to Enlightenment''. Dharma Friendship Foundation.
* Thubten Chodron (1993). ''The Twelve Links – Part 1 of 5 (PDF)''
* Thubten Chodron (1993). ''The Twelve Links – Part 2 of 5 (PDF)''

#### แหล่งข้อมูลทางวิชาการ
* 
* 
* 
* 

#### เว็บไซต์

หมวดหมู่:ศิลปะทิเบต
หมวดหมู่:ศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:หลักธรรมของศาสนาพุทธ