ระบบขนส่งมวลชนเร็ว

[thumb|260px|right|รถไฟฟ้าใต้ดินในกรุง[วอชิงตัน ดี.ซี.]]

**ระบบขนส่งมวลชนเร็ว** () หรือที่มักเรียกว่า **รถไฟฟ้า** **รถไฟใต้ดิน** (subway, underground) **เมโทร** (metro) **รถไฟรางหนัก** (heavy rail) เป็นระบบขนส่งสาธารณะที่มีความจุผู้โดยสารสูง ซึ่งแตกต่างไปจากรถโดยสารสาธารณะ หรือรถราง ตรงที่เป็นระบบขนส่งที่มีเส้นทางที่สงวนไว้เป็นของตนเอง (right-of-way) ไม่ให้ยานยนต์ประเภทอื่นเข้ามาใช้ร่วมกันได้ โดยมักจะเป็นทางในอุโมงค์ใต้ดิน หรือ ทางยกระดับ ระบบขนส่งมวลชนเร็วถูกพบได้ในเมืองใหญ่ที่สำคัญทั่วโลก รถไฟฟ้าใต้ดินที่เก่าแก่ที่สุดในโลกอยู่ที่กรุงลอนดอน เปิดใช้เมื่อ ค.ศ. 1980 ปัจจุบันมีเมืองไม่ต่ำกว่า 162 เมืองที่มีรถไฟฟ้าใต้ดิน

## ศัพท์
[right|thumb|150px|''Underground'' ในสัญลักษณ์ของ[รถไฟใต้ดินลอนดอน]]
* *เมโทร* ()
* *ซับเวย์* ()
* *อันเดอร์กราวด์* ()
* *เอเลเวเท็ด* ()
* *สกายเทรน* ()
* *โอเวอร์เฮด* ()
* *โอเวอร์กราวด์* ()

## ประวัติ
[thumb|ภาพการก่อสร้าง[รถไฟใต้ดินลอนดอน ในปี ค.ศ. 1861 ]]

ระบบขนส่งมวลชนเร็วสายแรก เริ่มมีมาตั้งแต่ ค.ศ. 1863 คือ รถไฟใต้ดินลอนดอน ในปี ค.ศ. 1890 การรถไฟลอนดอนใต้ เป็นการรถไฟแรกที่มีรถไฟขับเคลื่อนด้วยกระแสไฟฟ้า ระบบขับเคลื่อนด้วยกระแสไฟฟ้าได้ใช้ในเส้นทางรถไฟใต้ดินลอนดอน ซึ่งพัฒนาไปได้เร็วกว่าประเทศอื่นๆ

สำหรับระบบขนส่งมวลชนเร็วสายแรกของประเทศไทย คือ รถไฟฟ้าบีทีเอส ซึ่งเป็นแบบยกระดับ ได้เปิดให้บริการเมื่อวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2542 ตามแผนแม่บทระบบขนส่งมวลชนกรุงเทพมหานครและปริมณฑล 27 กันยายน 2537 โดยขอยกเว้นมติคณะรัฐมนตรี 17 พฤษภาคม 2537 

ส่วนประเทศในอาเซียนได้มีระบบขนส่งมวลชนเร็วเรียงตามลำดับ คือ ฟิลิปปินส์ ในปี พ.ศ. 2527, สิงคโปร์ ในปี พ.ศ. 2530, มาเลเซีย ในปี พ.ศ. 2539, ไทย ในปี พ.ศ. 2542, อินโดนีเซีย ในปี พ.ศ. 2562, เวียดนาม ในปี พ.ศ. 2564

## การดำเนินการ
ระบบขนส่งมวลชนเร็วมักใช้ในเขตเมือง เพื่อที่จะใช้ขนส่งผู้คนมากมายได้อย่างรวดเร็ว ระบบขนส่งมวลชนเร็ว มีขอบเขตเส้นทางมากที่สุดเพียงแค่เส้นทางระหว่างเมือง ส่วนเขตชานเมืองอื่นๆ จะใช้รถไฟธรรมดา การดำเนินการของระบบขนส่งมวลชนเร็ว อาจส่งผลต่อความพึงพอใจต่อเจ้าของด้วย

ระบบขนส่งมวลชนเร็ว สามารถใช้เดินทางร่วมกับระบบอื่นๆ ได้ อาทิเช่น รถโดยสารประจำทาง รถราง หรือ รถไฟชานเมือง ซึ่งจะช่วยในเรื่องการรับรองผู้โดยสาร เนื่องด้วยความจำกัดในบางพื้นที่ อาจทำให้สร้างรถไฟฟ้าไม่เพียงต่อ จึงต้องใช้ระบบขนส่งมวลชนอื่นแทน

### รูปแบบผังเส้นทาง

ไฟล์:Circle-system.png|แบบวงกลม
ไฟล์:Circle-radial-system.png|แบบวงกลมมีเส้นผ่านศูนย์กลาง
ไฟล์:Secant-system.png|แบบตัดกันเป็นรูปสามเหลี่ยม
ไฟล์:Intermeshed-system.png|แบบกริด
ไฟล์:X-system.png|แบบตัว X
ไฟล์:Diameter-line.png|แบบเส้นตรง
ไฟล์:Air-bladder-system.png|แบบวงกลมตัดกัน
ไฟล์:Cross-system.png|แบบตัดกันธรรมดา


## โครงสร้างทั่วไป
ขบวนรถไฟฟ้า จะมีจำนวนตู้โดยสารตั้งแต่ 3 - 10 ตู้/ขบวน โดยจะรับกระแสไฟฟ้าจากรางที่สามหรือระบบจ่ายไฟฟ้าเหนือหัว ส่วนใหญ่ขบวนรถไฟฟ้าจะใช้ล้อที่ทำมาจากเหล็ก แต่ในบางสายอาจมีการใช้ล้อยางก็ได้ ซึ่งจะเกิดแรงเย็นระหว่างฉุดลากขบวนรถ

### ลักษณะเส้นทาง

[thumb|รถไฟฟ้าในเมือง[ฮัมบวร์ค]]

แบบใต้ดินจะอยู่ใต้ชั้นถนน ซึ่งจะทำให้การจราจรบนถนนคล่องตัวมากขึ้น เนื่องจากไม่ต้องเสียพื้นที่บริเวณเกาะกลางสำหรับตอม่อทางยกระดับ แต่ก็มีข้อเสียคือ ต้องใช้งบประมาณมาก และการขุดอุโมงค์ต้องทำการปิดการจราจรบางส่วน อาจทำให้การจราจรติดขัด สำหรับการสร้างอุโมงค์จะมีขั้นตอนที่เรียกว่า คัต-แอนด์-คัฟเวอร์ ซึ่งเป็นการฉาบคอนกรีตไปในเนื้ออุโมงค์ แบบระดับดินหรือระดับถนนมักใช้กับแถบชานเมือง ซึ่งใช้งบประมาณน้อยกว่าแบบใต้ดินหรือยกระดับ ส่วนรถไฟยกระดับ มีงบประมาณที่น้อยกว่าแบบใต้ดิน มักพบในเมืองที่การจราจรไม่ติดกันนัก

### สถานี
[thumb|upright|150px|สถานีรถไฟฟ้าของ[รถไฟใต้ดินมาดริด]]

สถานีเป็นจุดจอดของรถไฟฟ้าเพื่อใช้ขนส่งผู้คน ซึ่งจะมีเครื่องจำหน่ายบัตรโดยสาร ส่วนชานชาลาของแต่ละสถานีอาจแตกต่างกันไป เช่น ชานชาลาด้านข้าง ชานชาลาเกาะกลาง สถานีใต้ดินมักจะแบ่งเป็น 2 ชั้น บางสถานีจะอยู่ลึกมาก ต้องใช้บันไดเลื่อนที่ยาวเป็นพิเศษ ในบางสถานีจะมีศูนย์การค้าอยู่ด้วย ส่วนสถานีแถบชานเมือง จะมีอาคารจอดแล้วจร เพื่อให้ผู้ที่มาใช้บริการได้จอดรถส่วนตัว

สถานีส่วนใหญ่มักออกแบบให้มีความสูงของชานชาลาเท่าระดับประตูของรถไฟ และระหว่างที่ขบวนรถจอด ผู้โดยสารต้องระวังช่องว่างระหว่างชานชาลาและรถไฟด้วย บางสถานีใช้ประตูกั้นชานชาลา ซึ่งช่วยป้องกันคนตกลงไปในทางวิ่ง

สถานีรถไฟฟ้าที่อยู่ลึกที่สุดในโลก คือ สถานีอาร์เซนัลนา ที่เมืองเคียฟ ประเทศยูเครน สำหรับในประเทศไทยนั้น สถานีที่อยู่ลึกที่สุด คือ สถานีสีลมในเส้นทางรถไฟฟ้ามหานคร สายเฉลิมรัชมงคล โดยระดับชานชาลาอยู่ลึก 30 เมตรจากผิวดิน

## สมุดภาพ


ไฟล์:20230923 312000호대.jpg|รถไฟใต้ดินโซล มีผู้มาใช้บริการหนาแน่นที่สุดเป็นอันดับ 2
ไฟล์:Clapham Common Tube Station Platforms - Oct 2007.jpg|สถานีคลาพาม คอมมอน ทูก ในรถไฟใต้ดินลอนดอน
ไฟล์:Toronto Rocket gangway interior.jpg|ภายในรถไฟใต้ดินโตรอนโต
ไฟล์:L9 Santa Rosa.jpg|สถานีซานตาโรซา ในรถไฟใต้ดินบาร์เซโลนา มีประตูกั้นชานชาลา
ไฟล์:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|มะนิลาไลท์เรล ในประเทศฟิลิปปินส์
ไฟล์:DelhiMetroYellowLine.JPG|รถไฟฟ้าสายสีเหลืองของเดลีเมโทร ประเทศอินเดีย
ไฟล์:GuimardMon.JPG|ทางเข้าสถานีสแควร์-วิกตอเรีย ในรถไฟใต้ดินมอนทรีออล
ไฟล์:Meiji-jingumae station Fukutoshin Line platform.jpg|สถานีเมจิ-จิงกุแมะ ในโตเกียวเมโทร
ไฟล์:Kolkata Metro.jpg|รถไฟใต้ดินโกลกาตา ระบบรถไฟฟ้าที่เก่าแก่ที่สุดในอินเดีย
ไฟล์:Metro Turin Italy Tunnel.JPG|อุโมงค์รถไฟใต้ดินตูริน ประเทศอิตาลี
ไฟล์:Platform 1, Ximen Station 20110424.jpg|สถานีซิเมน ในไทเปเมโทร
ไฟล์:Alstom A96.2010 068.JPG|เซาเปาลูเมโทร
ไฟล์:CTA Night.jpg|เส้นทางรถไฟฟ้า ชิคาโก 'แอล'
ไฟล์:Wagon isolé à Place d'Italie.JPG|รถไฟฟ้าปารีส
ไฟล์:Metro SPB Line1 Avtovo.jpg|สถาปัตยกรรมสถานีรถไฟฟ้าแบบสหภาพโซเวียต ในเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กเมโทร ประเทศรัสเซีย
ไฟล์:NS 93, Metro de Santiago.jpg|ซานเตียโกเมโทร สาย 5
ไฟล์:Train in Government Center, Miami.jpg|เมโทรเรล ไมแอมี สายสีเขียว
ไฟล์:BangkokMetro SiLomStation.jpg|สถานีสีลมของรถไฟฟ้ามหานคร สายเฉลิมรัชมงคล ประเทศไทย มีประตูกั้นชานชาลา


## ดูเพิ่ม
* ระบบขนส่งทางราง
* รายชื่อระบบขนส่งมวลชนเร็ว

## อ้างอิง



หมวดหมู่:การไปกลับเป็นประจำ
หมวดหมู่:เปิดตัวในปี พ.ศ. 2406