ทางด่วน

[thumb|upright=1.0|ทางหลวงรัฐออนแทรีโอหมายเลข 401 ในทางตอนใต้ของ[รัฐออนแทรีโอ ประเทศแคนาดา เป็นฟรีเวย์สายสำคัญของประเทศ]]

**ทางหลวงที่ควบคุมการเข้าถึง** () หรือ **ทางด่วน** เป็นทางหลวงประเภทหนึ่งของที่มีความสามารถที่จะรองรับปริมาณการจราจรได้จำนวนหนึ่ง ออกแบบมาเพื่อรองรับการจราจรที่รวดเร็วอย่างปลอดภัย โดยอาจจะเปิดให้ใช้ในลักษณะถนนที่เก็บค่าผ่านทางหรือไม่ก็ได้ แต่ส่วนมากมักจะเก็บค่าผ่านทาง ซึ่งในแคนาดาและทวีปเอเชียเรียก *เอกซ์เพรสเวย์* () ในสหราชอาณาจักรและไอร์แลนด์เรียก *มอเตอร์เวย์* () และในสหรัฐอเมริกาและออสเตรเลียเรียก *ฟรีเวย์* ()

ทางหลวงที่ควบคุมการเข้าถึงจะไม่มีการขัดขวางของการจราจรด้วยไฟจราจร ทางแยก และไม่มีการเข้าถึงสถานที่ที่อยู่ติดถนน เป็นอิสระจากจุดตัดที่ผ่านถนน ทางรถไฟ หรือทางเท้าที่ระดับดิน โดยอาจออกแบบเป็นทางยกระดับหรือทางลอดก็ได้ สามารถเข้าและออกจากทางหลวงนี้ได้โดยทางลาดและทางแยกต่างระดับ และมีการแบ่งทิศทางการจราจรด้วยเกาะกลาง อาจเป็นแบบราว กำแพงกั้น หรือเป็นที่ว่างปลูกหญ้า การกำจัดจุดตัดในทิศทางต่าง ๆ ช่วยเพิ่มความปลอดภัยของนักเดินทาง รวมทั้งช่วยเพิ่มความสามารถในการรองรับปริมาณจราจร

ทางหลวงที่ควบคุมการเข้าถึงมีการพัฒนาขึ้นในช่วงครึ่งแรกของศตวรรษที่ 20 ประเทศอิตาลีได้เปิดใช้ *[[เอาโตสตราดา]]* () เป็นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1924 เชื่อมต่อระหว่างเมืองมิลานกับเมืองวาเรเซ (ปัจจุบันเป็น เอาโตสตราดาเอ 8) ประเทศเยอรมนีได้เริ่มสร้าง *[[เอาโทบาน]]* () สายแรกเป็นระยะทาง  ในปี ค.ศ. 1932 ระหว่างเมืองโคโลญกับเมืองบอนน์ (ปัจจุบันเป็นเอาโทบานหมายเลข 555) หลังจากนั้นก็ได้ก่อสร้างถนนดังกล่าวเป็นระบบทั่วประเทศ เพื่อใช้ในการเดินทางในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ส่วนในอเมริกาเหนือได้เปิดใช้ *ฟรีเวย์* () หรือที่รู้จักในชื่อพาร์กเวย์ () เป็นสายแรกในนครนิวยอร์กเมื่อยุคปี 1920 และประเทศที่มีอิทธิพลมากในด้านรถไฟอย่างบริเตน ได้มีการเปิดใช้ทางเลี่ยงเมืองเพรสตัน (ปัจจุบันเป็น เอ็ม 6 มอเตอร์เวย์) ในปี ค.ศ. 1958

## ประวัติศาสตร์
thumb|right|แผนที่ทางประวัติศาสตร์ของเอาโตสตราดาเอ 8 และเอาโตสตราดาเอ 9 ในประเทศอิตาลี เป็นทางที่ควบคุมการเข้าถึงสายแรกในโลก เปิดใช้เมื่อวันที่ 21 กันยายน ค.ศ. 1924
ทางหลวงที่ควบคุมการเข้าถึงรุ่นแรกพัฒนาขึ้นในช่วงครึ่งแรกของศตวรรษที่ 20 ลองไอแลนด์มอเตอร์พาร์กเวย์ ในเกาะลอง นครนิวยอร์ก ได้เปิดใช้เมื่อปี ค.ศ. 1908 เป็นถนนที่จำกัดการเข้าถึงสายแรกของโลก ประกอบด้วยสิ่งทันสมัยหลายอย่าง ได้แก่ พื้นเอียงบริเวณทางโค้ง ราวกันอันตราย และยางมะตอยคอนกรีตเสริมแรง

ทางหลวงที่ควบคุมการเข้าถึงสมัยใหม่มีต้นกำเนิดในช่วงต้นยุคปี 1920 เพื่อตอบสนองการเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วของรถยนต์ ความต้องการที่เดินทางที่รวดเร็วมากขึ้น เช่น ถนนในเบอร์ลินที่ชื่อ AVUS เปิดใช้ในปี ค.ศ. 1921 เป็นทางหลวงที่ควบคุมการเข้าถึงที่เก่าแก่ที่สุดในยุโรป แม้ว่าครั้งแรกจะเปิดใช้เพื่อการแข่งขันก็ตาม

ทางหลวงที่เป็นทางคู่สายแรกเปิดใช้ในประเทศอิตาลีเมื่อปี ค.ศ. 1924 ระหว่างเมืองมิลานกับเมืองวาเรเซ และในปัจจุบันก็ได้กำหนดให้เป็นส่วนหนึ่งของเอาโตสตราดาเอ 8 และเอาโตสตราดาเอ 9 ทางหลวงสายนี้ ประกอยด้วยช่องจราจรเดียวต่อทิศทางไม่มีทางแยกต่างระดับ หลังจากนั้นไม่นาน นครนิวยอร์กได้เปิดใช้บรองซ์ริเวอร์พาร์กเวย์ (Bronx River Parkway) ในปี ค.ศ. 1924 บรองซ์ริเวอร์พาร์กเวย์เป็นถนนสายแรกในอเมริกาเหนือที่ใช้เกาะกลางแยกการจราจรของทั้งสองทิศทาง ถูกก่อสร้างให้มีเส้นทางผ่านสวนสาธารณะและผ่านทางแยกต่างระดับ เซาเทิร์นสเตตพาร์กเวย์เปิดใช้ในปี ค.ศ. 1927 ขณะที่ลองไอแลนด์มอเตอร์พาร์กเวย์ได้ถูกปิดไปเมื่อปี ค.ศ. 1937 และแทนที่โดยนอร์ทเทิร์นสเตตพาร์กเวย์ (เปิดใช้ในปี ค.ศ. 1931) และเชื่อมต่อกับแกรนด์เซนทรัลพาร์กเวย์ (เปิดใช้ในปี ค.ศ. 1936) ส่วนในประเทศเยอรมนี ได้เริ่มก่อสร้างเอาโทบานสายบอนน์-โคโลญในปี ค.ศ. 1929 และเปิดใช้โดยนายกเทศมนตรีเมืองโคโลญในปี ค.ศ. 1932

## ทางด่วนในประเทศต่าง ๆ
### สหรัฐอเมริกา
[thumb|200px|right|ทางแยกต่างระดับที่เป็นจุดตัดของ[อินเตอร์สเตตในสหรัฐอเมริกา]]

ระบบทางหลวงในสหรัฐอเมริกา เรียกว่า **อินเตอร์สเตต** () ระหว่างรัฐของสหรัฐอเมริกาเริ่มต้นก่อสร้างขึ้นจนกระทั่งครอบคลุมทั่วทุกรัฐ ประกอบไปด้วยทางหลวง 3 แบบ ได้แก่ ทางหลวงที่ไม่จำกัดความเร็ว (freeway) ทางหลวงแผ่นดิน (highway) และทางด่วน (expressway) ใช้ระบบตัวเลขกำหนดสายทาง โดยตัวเลข 1 หลักและ 2 หลักจะเป็นถนนสายหลัก โดยเส้นทางที่ลงท้ายด้วยเลขคู่จะเป็นเส้นทางข้ามจากฝั่งตะวันออกมาตะวันตก ส่วนเส้นทางที่ลงท้ายด้วยเลขคี่จะเป็นเส้นทางจากเหนือจรดใต้ ส่วนตัวเลข 3 หลักจะเป็นถนนที่เป็นสาขาหรือเส้นทางวนรอบพื้นที่ในเขตชนบท กำหนดความเร็วจำกัดอยู่ที่ 105-129 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ขึ้นอยู่กับกฎหมายของแต่ละรัฐ

### จีน
[200px|thumbnail|right|ทางด่วนใน[ประเทศจีน]]
ประเทศจีนมีระบบทางหลวงพิเศษที่เรียกว่า **ระบบทางหลวงขนส่งแห่งชาติ** ( หรือ NTHS) มีการควบคุมการเข้าออก โดยยึดมาตรฐานของระบบทางหลวงระหว่างรัฐของประเทศสหรัฐอเมริกา เป็นต้นแบบในการก่อสร้าง มีระยะทางโครงข่ายรวม 74,000 กิโลเมตร (พ.ศ. 2553) กำหนดความเร็วจำกัดสูงสุดที่ 110-120 กิโลเมตรต่อชั่วโมง และต่ำสุด 70 กิโลเมตรต่อชั่วโมง

### สหราชอาณาจักร
โครงข่ายทางด่วนในสหราชอาณาจักรเป็นการเชื่อมโยงโครงข่ายคมนาคมตามหัวเมืองสำคัญเข้าไว้ด้วยกัน แนวคิดเรื่องมอเตอร์เวย์ในสหราชอาณาจักรเริ่มขึ้นในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง โดยออกพระราชบัญญัติทางหลวงพิเศษขึ้นใน พ.ศ. 2492 และเปิดให้บริการทางด่วนสายแรกของสหราชอาณาจักรในปี ค.ศ. 2501 คือ เส้นทาง M1 และได้ก่อสร้างทางด่วนเส้นทางอื่น ๆ จนครบ 1,600 กิโลเมตร จนกระทั่งใน พ.ศ. 2540 รัฐบาลอังกฤษได้ลดแผนการเพิ่มโครงข่ายถนน และหันไปสร้างระบบรางแทน

ทางด่วนเกือบทั้งหมดในสหราชอาณาจักร จะเป็นถนนที่มีรถวิ่ง 2 ทาง มีช่องจราจรทั้งหมด 2–4 ช่องจราจรในแต่ละทาง ซึ่งโดยส่วนมากมี 3 ช่องจราจร โดยในปัจจุบันทางด่วนในสหราชอาณาจักรมีระยะทางรวม 3,438 กิโลเมตร และกำหนดความเร็วจำกัด 113 กิโลเมตรต่อชั่วโมง

### ประเทศไทย

ทางหลวงของประเทศไทยมีมากกว่า 97,903 กิโลเมตร แต่ทางหลวงที่มีลักษณะทางด่วนมีเพียง 382 กิโลเมตร ได้แก่ ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง ทางพิเศษ และทางยกระดับอุตราภิมุข ปัจจุบัน ทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองอยู่ในความรับผิดชอบของกรมทางหลวงเปิดให้บริการ 2 เส้นทาง ได้แก่ ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 สายกรุงเทพมหานคร–บ้านฉาง ระยะทาง 126 กิโลเมตร และทางหลวงพิเศษหมายเลข 9 สายวงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานครด้านตะวันออก (บางพลี–บางปะอิน) ระยะทาง 64 กิโลเมตร รวมระยะทางทั้งหมด 190 กิโลเมตร

ตามกฎหมายไทย จะเรียกทางด่วนของการทางพิเศษแห่งประเทศไทยว่า **[[ทางด่วนในประเทศไทย|ทางพิเศษ]]** เรียกทางด่วนของกรมทางหลวงว่า **[[ทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทย|ทางหลวงพิเศษ (ระหว่างเมือง)]]** และเรียกทางด่วนอุตราภิมุขว่า **ทางยกระดับ**

## ชื่อเรียกในประเทศต่าง ๆ

ในแต่ละประเทศ มีชื่อเรียกทางด่วนแตกต่างกันไป : 
* autoroute ในประเทศฝรั่งเศส, ประเทศโมร็อกโก, รัฐเกแบ็กในประเทศแคนาดา, บางส่วนของประเทศสวิตเซอร์แลนด์ (ที่พูดภาษาฝรั่งเศส)
* auto-estrada ในประเทศโปรตุเกส
* Autobahn ในประเทศเยอรมนี, ประเทศออสเตรีย และบางส่วนของประเทศสวิตเซอร์แลนด์ (ที่พูดภาษาเยอรมัน)
* dálnice ใน สาธารณรัฐเช็ก
* autostrada ในประเทศอิตาลี, บางส่วนของประเทศสวิตเซอร์แลนด์ (ที่พูดภาษาอิตาลี), โปแลนด์ และ ประเทศโรมาเนีย
* autopista ในประเทศสเปนและประเทศเม็กซิโก
* autosnelweg ในประเทศเบลเยียม (แฟลนเดอส์) และประเทศเนเธอร์แลนด์
* Aftokinitódromos (Αυτοκινητόδρομος) ในประเทศกรีซ
* motorvej ในประเทศเดนมาร์ก
* autópálya ในประเทศฮังการี
* Moottoritie/motorväg ในประเทศฟินแลนด์
* motorväg ในประเทศสวีเดน
* motorvei ในประเทศนอร์เวย์
* автомагистраль *(avtomagistral)* ในประเทศรัสเซีย
* avtopat ในสาธารณรัฐมาซิโดเนีย
* Otoyol ในประเทศตุรกี
* ในทวีปอเมริกาเหนือและในบางส่วนของประเทศออสเตรเลีย เรียกว่า "freeway" หรือ "expressway"
* interstate ในสหรัฐอเมริกา

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* 

* Department for Transport (สหราชอาณาจักร)
* Highways Agency  (ประเทศอังกฤษ)
* Czech Motorways (สาธารณรัฐเช็ค)
* Slovak Motorways (ประเทศสโลวาเกีย)
* Swiss Motorways (ประเทศสวิตเซอร์แลนด์)
* National Roads Authority (สาธารณรัฐไอร์แลนด์)
* นโยบายการคมนาคมของสหภาพยุโรป 
* CBRD Motorway Database 
* ถนนในสหราชอาณาจักร 
* สำนักงานทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง กรมทางหลวง
* E-Information ทางหลวงพิเศษ กรมทางหลวง 

หมวดหมู่:ถนนแบ่งตามประเภท
หมวดหมู่:ประเภทถนน