อำเภอปัว

**ปัว** () เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดน่าน เป็นอำเภอศูนย์กลางทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวตอนเหนือของจังหวัด และมีสถานที่ท่องเที่ยวที่เก่าแก่และเป็นที่ตั้งของอุทยานแห่งชาติดอยภูคา

## ประวัติ
ปัวเริ่มปรากฏขึ้นราว พ.ศ. 1825 ภายใต้การนำของ **พญาภูคา** เจ้าเมืองย่าง ศูนย์การปกครองอยู่ที่เมืองย่าง (เชื่อกันว่าคือบริเวณริมฝั่งด้านใต้ของแม่น้ำย่าง ใกล้เทือกเขาดอยภูคาในเขตบ้านเสี้ยว ตำบลยม อำเภอท่าวังผา) เพราะปรากฏร่องรอย ชุมชนในสภาพที่เป็นคูน้ำ คันดิน กำแพงเมืองซ้อนกันอยู่ ต่อมาพญาภูคา ได้ขยายอาณาเขตปกครองของตนออกไปให้กว้างขวางยิ่งขึ้น โดยส่งราชบุตรบุญธรรม 2 คน ไปสร้างเมืองใหม่ โดย**ขุนนุ่น** ผู้พี่ไปสร้าง**เมืองจันทบุรี** (เมืองหลวงพระบาง) ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของแม่น้ำของ (แม่น้ำโขง) และ**ขุนฟอง**ผู้น้องสร้าง**เมืองวรนคร**(เมืองปัว) ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ การที่ให้ชื่อว่าเมือง **"วรนคร"** ก็เนื่องมาจาก พญาภูคา ได้เลือกชัยภูมิที่ดี เหมาะสมในการสร้างเมือง เสร็จแล้วจึงขนานนามว่าเมือง **"วรนคร"** ซึ่งหมายถึง **เมืองดี** นับว่าเป็นการเริ่มต้นราชวงศ์ภูคา

เมื่อบ้านเมืองวรนครเริ่มมั่นคงเป็นปึกแผ่น เจ้าขุนฟองก็ได้เป็นพญาแล้วเสวยราชสมบัติในเมืองวรนคร มีพระโอรส 1 พระองค์ ใส่ชื่อเบิกบายว่า **"เจ้าเก้าเกื่อน"** ต่อมาไม่นานักพญาขุนฟองถึงแก่พิราลัย เจ้าเก้าเถื่อนราชบุตรจึงได้ขึ้นครองเมืองปัวแทน ด้านพญาภูคาครองเมืองย่างมานานและมีอายุมากขึ้น มีความประสงค์จะให้เจ้าเก้าเถื่อนผู้หลานมาครองภูคาหรือเมืองย่างแทน จึงให้เสนาอำมาตย์ไปเชิญ แต่เจ้าเก้าเกื่อนไม่ค่อยเต็มใจนัก เจ้าเก้าเถื่อนเกรงใจปู่จึงยอมไปอยู่เมืองย่าง และมอบให้ชายาคือ **นางพญาแม่ท้าวคำปิน** ซึ่งทรงครรภ์อยู่คอยปกครองดูแลรักษาเมืองวรนคร (เมืองปัว) แทน เมื่อพญาภูคาถึงแก่พิราลัย เจ้าเก้าเถื่อนจึงครองเมืองย่างแทน

ในช่วงที่เมืองวรนคร (เมืองปัว) ว่างจากผู้นำ เนื่องจากเจ้าเก้าเถื่อนไปครองเมืองย่างแทนปู่คือ พญาภูคา **[[พญางำเมือง]]**เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา จึงได้ขยายอิทธิพลเข้าครอบครองบ้านเมืองปัวทั้งหมด นางพญาแม่เท้าคำปินพร้อมด้วยบุตรในครรภ์ ได้หลบหนีไปอยู่บ้านห้วยแร้ง จนคลอดได้บุตรชายท่ามกลางท้องไร่นั้น ชื่อว่า **"เจ้าขุนใส"** ปรากฏว่านายบ้านห้วยแร้งนั้น เป็นพ่อครัวพญาเก้าเกื่อนมาก่อน จึงรับนางพญาแม่ท้าวคำปินและกุมารไปเลี้ยงดูจนเติบใหญ่ อายุได้ 16 ปี ก็นำไปไหว้สาพญางำเมือง เมื่อพญางำเมืองเห็น ก็มีใจรักเอ็นดูรับเลี้ยงดูไว้ แลเติบใหญ่ได้เป็นขุนนาง รับใช้พญาคำเมืองจนเป็นที่โปรดปราน พญางำเมืองจึงสถาปนาให้เป็น **เจ้าขุนใสยศ** ครองเมือง เป็นเจ้าเมืองปราดภาย หลังมีกำลังพลมากขึ้นจึงยกทัพมาต่อสู้จนหลุดพ้นจากอำนาจเมืองพะเยา แล้วกลับมาเป็นพญาเสวยเมืองวรนคร (เมืองปัว) และได้รับการสถาปนาเป็น **"พญาผานอง"** เมืองวรนคร จึงกลายชื่อมาเป็น **เมืองปัว** ซึ่งหันไปมีความสัมพันธ์กับกรุงสุโขทัยในสมัยพ่อขุนรามคำแหง ดังปรากฏชื่อ**เมืองปัว**อยู่ในหลักศิลาจารึก หลักที่ 1

พญาผานองเสวยเมืองปัวอยู่ได้ 30 ปี มีโอรส 6 คน คนแรกชื่อ **เจ้าการเมือง** คนสุดท้องชื่อ **เจ้าใส** พอพญาผานองถึงแก่พิราลัยไปแล้ว เสนาอำมาตย์ทั้งหลายก็อภิเษกให้เจ้าใสผู้น้องเสวยเมืองแทน เพราะเป็นผู้มีความรู้เฉลียวฉลาด แต่อยู่ได้ 3 ปี ก็ถึงแก่พิราลัยไปอีก เสนาอำมาตย์ทั้งหลายจึงเชิญ **เจ้าการเมือง** ขึ้นเสวยเมืองแทน

ในสมัยของ**พญาการเมือง** (กรานเมือง) โอรสของพญาผานอง **เมืองปัว** ได้มีการขยายตัวมากขึ้น ตลอดจนมีความสัมพันธ์กับเมือง**[[สุโขทัย]]**อย่างใกล้ชิด พงศาวดารเมืองน่านกล่าวถึงพญาการเมืองว่า ได้รับเชิญจากเจ้าเมืองสุโขทัย (พระมหาธรรมราชาลิไท) ไปร่วมสร้าง**วัดหลวงอภัย** (วัดอัมพวนาราม) ขากลับเจ้าเมืองสุโขทัย ได้พระราชทานพระธาตุ 7 องค์ พระพิมพ์ทองคำ 20 องค์ พระพิมพ์เงิน 20 องค์ ให้กับพญาการเมืองมาบูชา ณ เมืองปัวด้วย

ครั้งนั้น **พญาการเมือง** ได้ปรึกษาพระมหาเถรธรรมบาลและได้เลือกสถานที่ บรรจุพระบรมธาตุ จึงได้ก่อสร้างพระธาตุแช่แห้งขึ้นที่บนภูเพียงแช่แห้ง ด้วยความเชื่อว่าเป็นที่เคยบรรจุพระบรมธาตุมาแต่ปางก่อน ดอยภูเพียงแช่แห้งเป็นเนินไม่สูงนัก ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำเตี๋ยนกับน้ำลิง ทางฟากตะวันออกของแม่น้ำน่าน จึงได้ระดมผู้คนก่อสร้างพระธาตุแช่แห้งขึ้นที่เนินแล้วอัญเชิญพระบรมธาตุมาบรจุไว้ พร้อมทั้งได้อพยพผู้คนจากเมืองปัว ลงมาสร้างเมืองใหม่ที่บริเวณพระธาตุแช่แห้ง เรียกว่า **"เวียงภูเพียงแช่แห้ง"** เมือปี พ.ศ. 1902 โดยมีพระธาตุแช่แห้งเป็นศูนย์กลางเมือง ทำให้เมืองปัวถูกลดบทบาทความสำคัญลงไปตามยุคสมัย

ต่อมา หลังจากพลตรี เจ้ามหาพรหมสุรธาดา ได้ถึงแก่พิราลัยลงในปี พ.ศ. 2474 และมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมืองปัว จึงลดฐานะลงเหลือเพียง **อำเภอปัว** เท่านั้น 

ซึ่งในสมัยก่อนอำเภอปัวมีการปกครองถึง 10 ตำบล ต่อมาได้แยกตำบลริม ตำบลป่าคา ตำบลตาลชุม และอำเภอยม และจัดตั้งเป็นกิ่งอำเภอท่าวังผา ซึ่งภายหลังได้ยกฐานะเป็นอำเภอเมื่อปี พ.ศ. 2508 ทำให้อำเภอปัวคงเหลือเพียง 6 ตำบลเท่านั้น ได้แก่ตำบลปัว ตำบลแงง ตำบลสถาน ตำบลศิลาเพชร ตำบลอวน และตำบลป่ากลาง แต่บางตำบลมีพื้นที่กว้างขวางมาก ทำให้ไม่สะดวกต่อการปกครอง จึงทำการจัดตั้งตำบลใหม่ ดังนี้

* วันที่ 18 มิถุนายน พ.ศ. 2506 จัดตั้งตำบลศิลาแลงแยกจากตำบลปัว และตำบลผาตอแยกจากตำบลริม
* วันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2522 จัดตั้งตำบลไชยวัฒนาแยกจากตำบลสถาน
* วันที่ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2523 จัดตั้งตำบลเจดีย์ชัยแยกจากตำบลแงง
* วันที่ 27 เมษายน พ.ศ. 2525 จัดตั้งตำบลภูคาแยกจากตำบลศิลาแลง
* วันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2527 จัดตั้งตำบลสกาดแยกจากตำบลสถาน
* วันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2531 แยกตำบลบ่อเกลือเหนือและตำบลบ่อเกลือใต้ จัดตั้งเป็น **กิ่งอำเภอบ่อเกลือ**
* วันที่ 29 กรกฎาคม พ.ศ. 2534 จัดตั้งตำบลภูฟ้าแยกจากตำบลบ่อเกลือใต้ และตำบลดงพญาแยกจากตำบลบ่อเกลือเหนือ
* วันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2538 ตั้งกิ่งอำเภอบ่อเกลือ อำเภอปัว จังหวัดน่าน เป็น **อำเภอบ่อเกลือ**
* วันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2538 จัดตั้งตำบลวรนครแยกจากตำบลปัว
* วันที่ 17 กันยายน พ.ศ. 2540 มีการกำหนดเขตตำบลในอำเภอปัวทั้งหมดใหม่ โดยให้ตำบลไชยวัฒนา มี 8 หมู่บ้าน ตำบลสถาน มี 11 หมู่บ้าน ตำบลสกาด มี 4 หมู่บ้าน ตำบลภูคา มี 11 หมู่บ้าน ตำบลศิลาแลง มี 7 หมู่บ้าน ตำบลศิลาเพชร มี 7 หมู่บ้าน ตำบลอวน มี 11 หมู่บ้าน ตำบลเจดีย์ชัย มี 9 หมู่บ้าน ตำบลแงง มี 6 หมู่บ้าน ตำบลปัว มี 8 หมู่บ้าน ตำบลวรนคร มี 8 หมู่บ้าน และตำบลป่ากลางมี 5 หมู่บ้าน
* วันที่ 10 กันยายน พ.ศ. 2547 แยกบ้านศาลา หมู่ที่ 2 ตำบลศิลาแลง โดยจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 8 บ้านนาแล และแยกบ้านพาน หมู่ที่ 4 ตำบลแงง โดยจัดตั้งเป็นหมู่ที่ 7 บ้านใหม่ไชยมงคล

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอปัวตั้งอยู่ทางตอนเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอเชียงกลาง อำเภอทุ่งช้าง และอำเภอเฉลิมพระเกียรติ
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอบ่อเกลือ
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอสันติสุข 
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอท่าวังผาและอำเภอเชียงกลาง

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค

อำเภอปัวแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 12 ตำบล 107 หมู่บ้าน ได้แก่

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอปัวประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 แห่ง ได้แก่
* **[[เทศบาลตำบลปัว]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปัวทั้งตำบล รวมทั้งบางส่วนของตำบลสถาน ตำบลไชยวัฒนา และตำบลวรนคร
* **[[เทศบาลตำบลศิลาแลง]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศิลาแลงทั้งตำบล
* **[[ตำบลวรนคร|องค์การบริหารส่วนตำบลวรนคร]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวรนคร (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสถาน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสถาน (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลแงง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแงงทั้งตำบล
* **[[ตำบลศิลาเพชร|องค์การบริหารส่วนตำบลศิลาเพชร]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศิลาเพชรทั้งตำบล
* **[[ตำบลอวน|องค์การบริหารส่วนตำบลอวน]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลอวนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลไชยวัฒนา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไชยวัฒนา (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)
* **[[ตำบลเจดีย์ชัย|องค์การบริหารส่วนตำบลเจดีย์ชัย]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเจดีย์ชัยทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลภูคา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลภูคาทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสกาด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสกาดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลป่ากลาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่ากลางทั้งตำบล

### การคมนาคม
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 101 (น่าน-ปัว-เฉลิมพระเกียรติ)
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข  1081 (ปัว-เฉลิมพระเกียรติ)
* ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข  1256 (ปัว-บ่อเกลือ)

## สถานศึกษา
[300px|thumb|'''[โรงเรียนปัว** โรงเรียนมัธยมศึกษาประจำอำเภอปัว]]
=== โรงเรียนมัธยมศึกษา ===
* [[โรงเรียนปัว]] (โรงเรียนมัธยมศึกษาประจำอำเภอปัว)
* [[โรงเรียนมัธยมป่ากลาง]]
* โรงเรียนเมืองแงง
* [[โรงเรียนศรัทธาศิลาเพชรรังสรรค์]]

=== อาชีวศึกษา ===
* วิทยาลัยเทคนิคปัว

=== โรงเรียนประถมศึกษา ===
* โรงเรียนบ้านปรางค์ (โรงเรียนประถมศึกษาประจำอำเภอปัว)
* โรงเรียนวรนคร
* โรงเรียนป่ากลางมิตรภาพที่ 166
* โรงเรียนบ้านปงสนุก
* โรงเรียนบ้านนาวงศ์
* โรงเรียนบ้านส้าน (คุรุราษฎร์รังสรรค์)
* โรงเรียนศรีสระวงศ์
* โรงเรียนจตุราษฎร์ศึกษา
* โรงเรียนสกาดพัฒนา
* โรงเรียนชุมชนศิลาแลง
* โรงเรียนชุมชนศิลาเพชร
* โรงเรียนบ้านไร่

===โรงเรียนเอกชน ===
* โรงเรียนอนุบาลปัวอินเตอร์คิดส์

== สถานพยาบาล ==
**อำเภอปัว** มีสถานพยาบาลบริการทั้งหมด 14 แห่ง ดังนี้
* **โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชปัว** (โรงพยาบาลประจำอำเภอ)
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลปัว**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลศิลาแลง**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลแงง**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสถาน**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลศิลาเพชร**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลอวน**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไชยวัฒนา**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลเจดีย์ชัย**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลภูคา**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสกาด**
* **โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลป่ากลาง**
* **สถานบริการสาธารณสุขชุมชนผาเวียง ตำบลภูคา**
* **สถานบริการสาธารณสุขชุมชนกอก ตำบลภูคา'''

## สถานที่ท่องเที่ยว
* อุทยานแห่งชาติดอยภูคา
* วัดต้นแหลง
*วัดปรางค์ (ต้นดิกเดียม)
* วัดดอนแก้ว
* วัดพระธาตุเบ็งสกัด
* วัดร้องแง
* วัดภูเก็ต
* วัดเฮี้ย
* พระธาตุจอมทอง
* พระธาตุจอมแจ้ง
* พระสถูปเจดีย์สมเด็จพระมหามุนีศรีภูคา
* วัดพระเจ้าทันใจ 
* โครงการขยายผลโครงการหลวงปางยาง
* น้ำตกศิลาเพชร
* น้ำตกตาดหลวง
* น้ำตกวังต้นตอง
* น้ำตกศิลาภูคา
* น้ำตกเหล่าหัวตาด
* น้ำตกห้วยมัด
* น้ำตกห้วยขวาก
* น้ำตกห้วยนที
* น้ำตกห้วยแวน
* น้ำตกห้วยเฮี้ย
* น้ำตกผาจา
* น้ำตกต้นตอง
* น้ำตกตาน้อย
* น้ำตกมะหินตากผ้า
* น้ำตกวังเขียว
* น้ำตกวิมานธารา
* น้ำตกสันสกาด
* ถ้ำผีไอ้ศรี
* ถ้ำผาฆ้อง
* ถ้ำยอดวิมาน
* ถ้ำเสือดาว
* ถ้ำกุ้ง
* ถ้ำผี
* ถ้ำนาง
* ถ้ำรวยสายไทย (ถ้ำหมา)
* ถ้ำพระ
* วังศิลาแลง
* วังน้ำปัว
* ดอยสกาด
* ถนนเลข 3

## อ้างอิง


ปัว