ป่านศรนารายณ์

**ป่านศรนารายณ์** (; ) เป็นพืชในสกุลอะกาเว (*Agave*)* เป็น[[ไม้พุ่ม]][[พืชอายุหลายปี|อายุหลายปี]] ลำเดี่ยวสั้น ใบเป็นรูปขอบขนานหรือรูปแถบ อวบน้ำ เป็นกระจุกที่โคนต้น ช่อดอกออกที่ปลายยอดแบบช่อแยกแขนง ก้านช่อดอกยาว 4–6 เมตร เส้นผ่าศูนย์กลาง 15–20 ซม. กลีบรวม เป็นหลอดสั้น เกสรเพศผู้ 6 อัน รังไข่อยู่ใต้วงกลีบ กลีบดอกมีสีเขียวอ่อน อับเรณูเรียวมีสีเหลือง ออกผลครั้งเดียว**

ป่านศรนารายณ์นิยมปลูกเป็น[[ไม้ประดับ]] เส้นใบจากใบใช้ทำเป็นของใช้ได้ ในต่างประเทศใช้น้ำหวานจากแกนต้นหมักเป็น[[เครื่องดื่มแอลกอฮอล์]]

ต้นกำเนิดที่แท้จริงของป่านศรนารายณ์ยังไม่แน่ชัด แต่เชื่อว่ามีต้นกำเนิดในรัฐเชียปัส (chiapas) ของเม็กซิโก ป่านศรนารายณ์มีอายุเฉลี่ย 7-10 ปี โดยสามารถผลิตใบที่นำมาใช้ประโยชน์ได้ประมาณ 200-250 ใบ ซึ่งมีเส้นใยสำหรับใช้งานหลากหลาย และป่านศรนารายณ์เป็นพืชที่เติบโตได้ดีในภูมิอากาศเขตร้อนและกึ่งเขตร้อน ต้องการอุณหภูมิสูงกว่า 25˚C (77˚F) และแสงแดดจัด

ในอดีต ป่านศรนารายณ์ถูกใช้โดยชาวแอซเท็กและมายาสำหรับทำผ้าและกระดาษ ต่อมาในศตวรรษที่ 19 ได้แพร่กระจายไปยังหลายประเทศทั่วโลก โดยบราซิลกลายเป็นผู้ผลิตหลัก ซึ่งการขยายพันธุ์ซิซัลทำได้โดยใช้หน่อ (suckers) หรือ บับบิล (bulblis) และสามารถพัฒนาสายพันธุ์ให้ดีขึ้นได้ด้วยการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เส้นใยจะถูกสกัดด้วยกระบวนการปอกเปลือก จากนั้นจึงนำไปตากแห้ง แปรง และอัดเป็นก้อนเพื่อส่งออก

แม้ว่าการทำไร่ป่านศรนารายณ์ในช่วงแรกจะก่อให้เกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม แต่ปัจจุบันถือว่ามีผลกระทบน้อยกว่าการทำเกษตรกรรมประเภทอื่น อย่างไรก็ตาม ป่านศรนารายณ์ถือว่าเป็นพืชรุกรานในรัฐฮาวายและฟลอริดาของสหรัฐอเมริกา

ในปี 2020 ผลผลิตป่านศรนารายณ์ทั่วโลกอยู่ที่ 210,000 ตัน โดยบราซิลเป็นผู้ผลิตรายใหญ่ที่สุด รองลงมาคือแทนซาเนีย เคนยา มาดากัสการ์ จีน และเม็กซิโก

== อนุกรมวิธานพืช ==
แหล่งกำเนิดตามธรรมชาติของ *Agave sisalana* ยังไม่แน่ชัด แต่เดิมเชื่อกันว่ามีถิ่นกำเนิดในคาบสมุทรยูคาทาน (Yucatán Peninsula) อย่างไรก็ตาม ไม่มีบันทึกทางพฤกษศาสตร์ที่ยืนยันว่ามีการเก็บตัวอย่างพืชจากบริเวณนั้น ต้นป่านศรนารายณ์ (ซิซัล) ถูกส่งออกครั้งแรกจากท่าเรืออาณานิคมของสเปนที่ชื่อ "ซิซัล" ในยูคาทาน (ซึ่งเป็นที่มาของชื่อพืชชนิดนี้) ปัจจุบันไร่ในยูคาทานปลูกพืชที่ชื่อว่า "เฮเนเกน" (*Agave fourcroydes*) แทน 

H.S. Gentry ได้ตั้งสมมติฐานว่าป่านศรนารายณ์มีต้นกำเนิดในรัฐเชียปัส (Chiapas) โดยอ้างอิงจากการใช้ประโยชน์ในท้องถิ่นมาแต่ดั้งเดิม หลักฐานการมีอยู่ของอุตสาหกรรมในครัวเรือนพื้นเมืองในพื้นที่ดังกล่าว บ่งชี้ว่าอาจเป็นถิ่นกำเนิดดั้งเดิมของพืชชนิดนี้ และอาจเป็นการผสมข้ามพันธุ์ระหว่าง *Agave angustifolia* กับ *Agave kewensis.*

ในปัจจุบัน ป่านศรนารายณ์ได้กลายเป็นพืชที่แพร่กระจายและปรับตัวเข้ากับธรรมชาติ (naturalized) ในหลายพื้นที่ของเม็กซิโก รวมถึงในประเทศอื่นๆ เช่น สเปน หมู่เกาะคานารี เคปเวิร์ด มาดากัสการ์ เรอูนียง เซเชลส์ หลายพื้นที่ในแอฟริกา จีน อินเดีย ปากีสถาน เนปาล พม่า กัมพูชา ไทย หมู่เกาะโซโลมอน ควีนส์แลนด์ ฟิจิ ฮาวาย ฟลอริดา อเมริกากลาง เอกวาดอร์ และหมู่เกาะเวสต์อินดีส์ 

== ลักษณะของพืช ==
พืชมีลำต้นเตี้ย มักแตกหน่อจากเหง้าที่ยาว ลำต้นสูงประมาณ 0.4–1 เมตร; กอใบ (rosettes) ไม่ขึ้นรวมกันแน่น (non-cespitose)ขนาดประมาณ 15-20x15-25 เดซิเมตร ใบแผ่กว้าง ยาวประมาณ 90–130 เซนติเมตร กว้าง 9–12 เซนติเมตร; แผ่นใบมีสีเขียว มีลายขวางเล็กน้อยเมื่อยังอ่อน รูปใบหอก แข็ง แบนเรียบด้านบน (adaxially) และโค้งเล็กน้อยด้านล่าง (abaxially); ขอบใบตรง มีเส้นใยเล็กๆ โดยทั่วไปไม่มีหนาม หากมีจะเป็นหนามเดี่ยว ยาว 1–2 มิลลิเมตร ห่างกัน 2–5 เซนติเมตรหรือมากกว่า; ปลายใบมีหนามสีดำเข้ม รูปเข็ม ยาว 2–2.5 เซนติเมตร ช่อดอกแทงจากลำต้น (scape) สูง 5–6 เมตร เป็นช่อแบบแตกแขนง (paniculate) ลักษณะเปิด อาจมีหน่อ (bulbils) เกิดร่วมด้วย; ใบประดับติดทน รูปสามเหลี่ยม ขนาด 0.5–2 เซนติเมตร; กิ่งแขนงด้านข้างมีจำนวน 10–15 (อาจถึง 25) ชี้ขึ้น อยู่ที่ครึ่งบนของช่อดอก มีความยาวมากกว่า 10 เซนติเมตร ดอกตั้งตรง ยาว 5.5–6.5 เซนติเมตร; กลีบรวม (perianth) สีเขียวอมเหลือง ท่อล่างรูปคนโท (urceolate) ขนาด 15–18 × 10–12 มิลลิเมตร, กลีบบนตั้งตรง เท่ากัน ยาว 17–18 มิลลิเมตร; เกสรเพศผู้ยาว โผล่พ้นกลีบดอก; ก้านเกสรติดที่กลางท่อกลีบดอก ชูตั้งตรง สีเหลือง  ยาว 5–6 เซนติเมตร; อับเรณูสีเหลือง ยาว 20–25 มิลลิเมตร ยาว 2–2.5 เซนติเมตร ส่วนคอรังไข่หดแคบลงเล็กน้อย กว้าง 2–4 มิลลิเมตรผลและเมล็ด ไม่พบแคปซูล (ผล) และไม่พบเมล็ดจำนวนโครโมโซม 2n = 138, 147, 149, 150

== การเก็บเกี่ยว ==
ชาวแอซเท็ก (Aztecs) และมายา (Maya) ใช้ป่านศรนารายณ์ในการทำผ้าและกระดาษมาตั้งแต่สมัยโบราณ (7) ในศตวรรษที่ 19 การเพาะปลูกป่านศรนารายณ์ได้แพร่กระจายไปยังฟลอริดา หมู่เกาะแคริบเบียน และบราซิล (ในรัฐปาไรบาและบาเอีย) รวมถึงประเทศในทวีปแอฟริกา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแทนซาเนียและเคนยา และในทวีปเอเชีย มีรายงานว่าป่านศรนารายณ์ "เดินทางมาถึงแอฟริกาจากฟลอริดา ผ่านการนำเข้าของนักพฤกษศาสตร์ชาวเยอรมันผู้มีชื่อเสียงคนหนึ่งชื่อว่า ฮินดอร์ฟ (Hindorf)" 

ในประเทศคิวบา การปลูกพืชชนิดนี้เริ่มต้นขึ้นในปี ค.ศ. 1880 โดย เฟอร์นานโด ไฮดริช (Fernando Heydrich) ที่เมืองมาตันซัส (Matanzas) 

การปลูกป่านศรนารายณ์เชิงพาณิชย์ในประเทศบราซิลเริ่มต้นในช่วงปลายทศวรรษ 1930 และมีการส่งออกเส้นใยจากบราซิลครั้งแรกในปี ค.ศ. 1948 อย่างไรก็ตาม การผลิตป่านศรนารายณ์ของบราซิลยังไม่ขยายตัวอย่างรวดเร็วจนกระทั่งทศวรรษ 1960 ซึ่งเป็นช่วงที่มีการตั้งโรงงานปั่นเส้นใยแห่งแรกและแห่งต่อๆ มา ปัจจุบันบราซิลเป็นผู้ผลิตซิซัลรายใหญ่ที่สุดของโลก 

== การขยายพันธุ์ ==
การขยายพันธุ์ของป่านศรนารายณ์โดยทั่วไปใช้วิธีเพาะจาก บัลบิล (bulbils) ที่เกิดจากตาบนช่อดอก หรือโดยการใช้ หน่อ (suckers) ที่งอกอยู่บริเวณโคนต้น ซึ่งจะนำไปปลูกในแปลงเพาะจนเติบโตพอที่จะย้ายไปปลูกในพื้นที่ปลูกจริง วิธีเหล่านี้ไม่สามารถนำไปสู่การปรับปรุงพันธุกรรมได้ แต่การขยายพันธุ์ในห้องปฏิบัติการโดยใช้เนื้อเยื่อจากส่วนเจริญ (meristematic tissue culture) ของพันธุ์ที่คัดเลือกไว้ มีศักยภาพสูงในการพัฒนาวัสดุพันธุกรรมให้ดีขึ้นได้ 

== การสกัดเส้นใย ==
เส้นใยจะถูกสกัดด้วยกระบวนการที่เรียกว่า การขูด (decortication) ซึ่งใบป่านศรนารายณ์จะถูกบด ทุบ และขูดด้วยล้อหมุนที่ติดมีดทู่ๆ จนเหลือเพียงเส้นใยเท่านั้น อีกวิธีหนึ่ง ซึ่งพบได้ในแอฟริกาตะวันออกที่มีการผลิตในไร่ขนาดใหญ่ คือ ใบจะถูกลำเลียงไปยังโรงงานขูดกลาง ซึ่งใช้ น้ำล้างเอาส่วนที่ไม่ใช่เส้นใยออก  หลังจากนั้นเส้นใยจะถูกทำให้แห้ง แปรงให้เรียบ และอัดเป็นก้อนเพื่อส่งออก การทำให้แห้งอย่างเหมาะสมเป็นสิ่งสำคัญ เพราะคุณภาพของเส้นใยขึ้นอยู่กับปริมาณความชื้นเป็นหลัก การทำแห้งด้วยวิธีเทียมมักให้เส้นใยที่มีคุณภาพดีกว่าการตากแดด แต่ในประเทศที่ยังไม่พัฒนาอุตสาหกรรมมากนักซึ่งเป็นแหล่งปลูกป่านศรนารายณ์ ก็อาจไม่สามารถใช้วิธีนี้ได้

ในภูมิอากาศที่แห้งแล้งของภาคตะวันออกเฉียงเหนือของบราซิล มักปลูกโดยเกษตรกรรายย่อย และเส้นใยจะถูกสกัดโดยทีมงานที่ใช้ เครื่องขูดแบบพกพา (raspador) ซึ่งไม่ต้องใช้น้ำ หลังจากนั้นเส้นใยจะแปรงให้สะอาดอีกครั้ง เส้นใยแห้งจะถูกหวีด้วยเครื่องและคัดแยกเป็นเกรดต่างๆ ซึ่งส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับการคัดแยกขนาดของใบตั้งแต่ในไร่นั่นเอง

== ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ==
การปลูกป่านศรนารายณ์ในระยะแรกก่อให้เกิดความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม เนื่องจากพื้นที่เพาะปลูกไปแทนที่ป่าธรรมชาติ อย่างไรก็ตาม การปลูกป่านศรนารายณ์ยังถือว่า ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมน้อย กว่าการเกษตรรูปแบบอื่นๆ หลายประเภท โดยทั่วไป ไม่มีการใช้ปุ๋ยเคมี ในการปลูกป่านศรนารายณ์ และแม้ว่าอาจมีการใช้ สารกำจัดวัชพืชเป็นบางครั้ง แต่ผลกระทบนี้ก็อาจลดลงได้ เพราะส่วนใหญ่ใช้วิธีถอนวัชพืชด้วยมือ  น้ำเสียจากกระบวนการขูดเส้นใย (decortication) สามารถก่อให้เกิด มลพิษรุนแรง หากปล่อยลงสู่แหล่งน้ำและป่านศรนารายณ์ยังถือว่าเป็น พืชรุกราน (invasive species) ในรัฐฮาวายและฟลอริดาของสหรัฐอเมริกาอีกด้วย

== การใช้ประโยชน์ ==
ตามธรรมเนียมดั้งเดิม ป่านศรนารายณ์เป็นวัสดุหลักที่ใช้ทำเชือกเกษตรกรรม (เชือกมัดฟางและเชือกมัดหญ้าแห้ง) เนื่องจากมีคุณสมบัติด้าน ความแข็งแรง ทนทาน ยืดหยุ่นได้ดี ดูดซับสีย้อมบางชนิดได้ดี และยัง ทนต่อการเสื่อมสภาพในน้ำเค็ม อย่างไรก็ตาม ความสำคัญในบทบาทดั้งเดิมนี้เริ่มลดลง เนื่องจาก การแข่งขันจากโพลีโพรพิลีน และการพัฒนาเทคนิคทำหญ้าแห้งแบบใหม่ ขณะที่ผลิตภัณฑ์จากป่านศรนารายณ์ที่มีมูลค่าสูงกว่าแบบใหม่ก็ถูกพัฒนาขึ้นมาแทนที่

นอกจากใช้ทำ เชือกและเส้นใยทั่วไปแล้ว ถูกใช้ในผลิตภัณฑ์อื่นๆ เช่น กระดาษต้นทุนต่ำและกระดาษเฉพาะทาง, เป้ายิงปาเป้า, ผ้าขัดเงา, ไส้กรอง, จีโอเท็กซ์ไทล์ (ผ้าใยใช้ทางวิศวกรรม), ที่นอน, พรม, แกนเชือกลวดเหล็ก, และ งานแมคราเม่ (macramé) อีกทั้งยังถูกใช้แทน แร่ใยหิน (asbestos) และ ไฟเบอร์กลาส เพื่อเป็นวัสดุเสริมแรงที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมในวัสดุผสม ซึ่งใช้ในหลายอุตสาหกรรม รวมถึงอุตสาหกรรมยานยนต์ด้วย 

เส้นใยคุณภาพต่ำจะถูกนำไปใช้ในอุตสาหกรรมกระดาษ เพราะมีปริมาณเซลลูโลสและเฮมิเซลลูโลสสูง เส้นใยคุณภาพปานกลางจะใช้ในอุตสาหกรรมเชือก สำหรับทำเชือกมัดฟางและเชือกมัดหญ้าแห้ง ซึ่งใช้อย่างแพร่หลายทั้งในงานทางทะเล เกษตรกรรม และงานอุตสาหกรรมทั่วไป ส่วนเส้นใยคุณภาพสูงจะถูกนำไปผ่านกระบวนการแปรรูปเป็นเส้นด้าย และใช้ในอุตสาหกรรมพรม (19)

ผลิตภัณฑ์อื่นๆ ที่พัฒนาจากเส้นใยซิซัล ได้แก่ ผลิตภัณฑ์สปา, เสาให้แมวลับเล็บ, เข็มขัดพยุงหลัง, พรมเช็ดเท้า, รองเท้าแตะ, ผ้าเช็ดทำความสะอาด, และ แผ่นขัดเงา (disc buffers) ผนังบุด้วยซิซัลยังสามารถผ่านมาตรฐานความทนต่อการขัดถูและการฉีกขาดของสมาคม ASTM และสมาคมป้องกันอัคคีภัยแห่งชาติของสหรัฐฯ

ผนังซิซัลถูกนำมาใช้บ่อยมากในการก่อสร้างโบสถ์ของชาวมอรมอน ที่สร้างขึ้นระหว่างปี 1985 ถึง 2010 จนกลายเป็น มีมในวัฒนธรรมมอรมอน เพราะการใช้อย่างแพร่หลายของมัน

เนื่องจากการสกัดเส้นใยใช้เพียงส่วนน้อยของพืช จึงมีความพยายามพัฒนาเศรษฐกิจโดยใช้เศษวัสดุเหลือทิ้งจากซิซัลไปผลิตเป็น ก๊าซชีวภาพ, อาหารสัตว์, หรือสกัดเป็น สารทางเภสัชกรรม 

ซิซัลยังเป็นพืชอาหารสัตว์ที่มีคุณค่าสำหรับผึ้ง เพราะ ออกดอกยาวนาน และเป็นที่ดึงดูดโดยเฉพาะในช่วงที่ มีละอองเกสรขาดแคลน อย่างไรก็ตาม น้ำผึ้งที่ได้จะมีสีเข้มและ รสชาติแรงที่ไม่น่าพึงพอใจ

เนื่องจากซิซัลเป็นพืชในสกุลอากาเว (agave) จึงสามารถ หมักและกลั่นเป็นเครื่องดื่มเมซคาล (mezcal) ได้เช่นเดียวกัน (23) และในอินเดียบางแห่ง ซิซัลอาจเป็น ส่วนผสมในของว่างริมทาง บางประเภทด้วย

== รูปแบบการผลิตและการค้าระดับโลก ==
ในปี *'2020** การผลิตเส้นใยซิซัลทั่วโลกมีปริมาณรวม **210,000 เมตริกตัน** โดยที่ **บราซิล** ซึ่งเป็นประเทศผู้ผลิตรายใหญ่ที่สุด ผลิตได้ **86,061 ตัน**  **แทนซาเนีย** ผลิตได้ประมาณ **36,379 ตัน**, **เคนยา** ผลิตได้ **22,768 ตัน**, **มาดากัสการ์** ผลิตได้ **17,578 ตัน**, และ **จีน** ผลิตได้ **14,006 ตัน** ส่วน **เม็กซิโก** มีการผลิตอยู่ที่ **13,107 ตัน** โดยประเทศอื่นๆ เช่น **เฮติ, โมร็อกโก, เวเนซุเอลา** และ **แอฟริกาใต้** ผลิตได้น้อยกว่านั้น

ซิซัลถือเป็นพืชเส้นใยที่มีความสำคัญเป็น **อันดับที่ 6** ของโลก คิดเป็นประมาณ **2%** ของการผลิตเส้นใยจากพืชทั่วโลก (ซึ่งเส้นใยจากพืชคิดเป็น **65%*' ของเส้นใยทั้งหมดที่ใช้ทั่วโลก) 

=== ระเบียงภาพ ===
<gallery perrow="5">
ภาพ:Caribbean Agave (Agave angustifolia) with inflorescence at Secunderabad, AP W IMG 6676.jpg|ก้านช่อดอกยาว 4–6 เมตร
ภาพ:Caribbean Agave (Agave angustifolia) inflorescence- close up at Secunderabad, AP W IMG 6679.jpg|ช่อดอก - ระยะใกล้
ไฟล์:Agave angustifolia (Caribbean Agave) in Hyderabad W IMG 8663.jpg|ต้นอ่อนขึ้นจากช่อดอก ซึ่งเรียกว่าไววิพารี ([[vivipary]]) 
</gallery>

== อ้างอิง ==


== แหล่งข้อมูลอื่น ==
* 
* 
*[http://hort.ifas.ufl.edu/database/documents/pdf/shrub_fact_sheets/agaanga.pdf Hort.ifas.ufl.edu: *Agave angustifolia'']

หมวดหมู่:วงศ์หน่อไม้ฝรั่ง
หมวดหมู่:วงศ์ย่อยศรนารายณ์
หมวดหมู่:ไม้พุ่ม
หมวดหมู่:ไม้ประดับ
หมวดหมู่:พืชที่ใช้ทำของใช้