อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2383–2388

**สงครามอานามสยามยุทธ พ.ศ. 2383–2388** เป็นความขัดแย้งทางทหารระหว่างอาณาจักรไดนามซึ่งปกครองโดยจักรพรรดิเถี่ยว จิ กับอาณาจักรสยามซึ่งปกครองโดยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก่อนหน้านี้ ฝ่ายไทยสยามได้สูญเสียอำนาจและอิทธิพลเหนือกับพูชาให้แก่ญวนเวียดนาม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) และเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาและเวียดนามภาคใต้ ในพ.ศ. 2376 (อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2376)  ซึ่งเป็นปีที่เวียดนามราชวงศ์เหงียนเกิดกบฏต่อต้านพระเจ้ามินมางขึ้นทั้งในเวียดนามภาคเหนือและภาคใต้ ถึงแม้ว่าจะต้องเผชิญกับกบฏในประเทศ แต่ฝ่ายญวนเวียดนามสามารถเอาชนะทัพไทยได้ ในยุทธนาวีคลองวามนาว ทำให้ฝ่ายไทยต้องล่าถอยกลับไปตั้งมั่นที่เมืองพระตะบอง

เมื่อสามารถมีชัยเหนือทัพไทยที่เข้ารุกรานกัมพูชาและเวียดนามภาคใต้ได้แล้วนั้น ฝ่ายญวนเวียดนามพระเจ้ามินมางมีนโยบายเข้าควบคุมรวบรัดอำนาจในกัมพูชาอย่างแน่นแฟ้นมากขึ้น ในพ.ศ. 2378 พระเจ้ามินมางผนวกกัมพูชาเข้าเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนาม เป็นมณฑลเจิ๊นเตย (Trấn Tây) มี"องเตียนกุน"เจืองมิญสาง (Trương Minh Giảng)  เป็นข้าหลวงผู้สำเร็จราชการของญวนในกัมพูชา และนักองค์มี เจ้าหญิงกัมพูชา ขึ้นเป็นกษัตรีพระนางเจ้าแห่งกัมพูชา เป็นเพียงหุ่นเชิดไร้ซึ่งอำนาจ ฝ่ายเวียดนามนำระบบราชการแบบจีน-เวียดนาม เข้ามาใช้ในกัมพูชา ขุนนางกรมการเวียดนามเข้าปกครองกุมอำนาจเหนือขุนนางพระยาเขมรในกัมพูชา นอกจากนี้ เวียดนามยังดำเนินนโยบายการกลืนทางวัฒนธรรม ให้ชาวเขมรรับวัฒนธรรมของเวียดนาม และละทิ้งวัฒนธรรมกัมพูชาเดิม รวมทั้งกรมการเมืองเจิ๊นเตยยังเกณฑ์แรงงานชาวกัมพูชาไปสร้างสาธารณูปโภคและทำการเกษตร ทำให้ชาวกัมพูชาได้รับความลำบากเดือดร้อน จนในพ.ศ. 2383 ฝ่ายเวียดนามสำเร็จประหารชีวิตเจ้าหญิงนักองค์แบน รวมทั้งถอดนักองค์มีออกจากราชสมบัติ และเนรเทศนักองค์มีไปอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน ทำให้ขุนนางพระยาเขมรและชาวกัมพูชา ไม่อาจอดทนต่อการปกครองที่กดขี่ของญวนเวียดนามได้อีกต่อไป จึงลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อต้านเวียดนามโดยทั่วไปในพ.ศ. 2383

สงครามอานามสยามยุทธ พ.ศ. 2383-2389 นี้ แบ่งออกได้เป็นสามช่วงได้แก่;

* พฤศจิกายน พ.ศ. 2383 - พฤศจิกายน พ.ศ. 2384: ฝ่ายไทยนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองพระตะบอง เมื่อขุนนางและราษฎรกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม จึงยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชา ในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2383 โดยพระยาราชนิกูล (เสือ สนธิรัตน์) ยกทัพลาวเขมรป่าดงจำนวน 13,000 คน ยกจากเมืองเสียมราฐ เข้าโจมตีเมืองกำปงสวาย ต่อสู้กับฝ่ายญวนที่กำปงธมและชีแครง ส่วนเจ้าพระยาบดินทรเดชานั้น ยกทัพจากพระตะบองเข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ องเตียนกุนเจืองมิญสางยกทัพขนาดใหญ่จากเมืองพนมเปญ เข้าโจมตีทัพฝ่ายไทยของพระยาราชนิกูล ที่กำปงธมและชีแครง ทัพฝ่ายไทยของพระยาราชนิกูลพ่ายแพ้ถอยกลับมา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ทำการเจรจาสงบศึกกับองเดดกเมืองโพธิสัตว์ ซึ่งองเดดกยินยอมสงบศึกแต่โดยดี พระเจ้าเวียดนามมินมางทิวงคต ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2384 ทำให้ฝ่ายเวียดนามเสื่อมกำลังและอำนาจลงในกัมพูชา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ พระราชทานให้นักองค์ด้วง ออกมาเป็นเจ้ากัมพูชา เจ้าพระยาบดินทรเดชา ส่งให้นักองค์ด้วงออกไปตั้งที่เมืองอุดง ในขณะที่ฝ่ายเวียดนามองเตียนกุนเจืองมิญสาง ส่งนักองค์มีออกมาตั้งที่พนมเปญ แข่งขันกันเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้เข้ามาสวามิภักดิ์ แต่ทว่าพระเจ้าเวียดนามเทียวตรี เจ้าเวียดนามองค์ใหม่ มีราชโองการให้ถอนกำลังเวียดนามออกจากกัมพูชาทั้งหมดไปตั้งที่เมืองโจดก ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2384 ทำให้เวียดนามสูญเสียอำนาจและการควบคุมกัมพูชา และฝ่ายไทยเข้าควบคุมกัมพูชาแทนที่เวียดนาม องเตียนกุนเจืองมิญสางจบชีวิตของตนเองด้วยการดื่มยาพิษ
* มกราคม - เมษายน พ.ศ. 2385: เมื่อฝ่ายญวนเวียดนามถอนกำลังออกจากกัมพูชาไปตั้งที่เมืองโจดกแล้วนั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงนำทัพฝ่ายไทยเข้าควบคุมกัมพูชาได้สำเร็จ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้ถมทำลายคลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế) หรือคลองขุด ที่เชื่อมระหว่างเมืองโจดกและห่าเตียน เพื่อป้องกันไม่ให้ฝ่ายญวนนำทัพเรือออกมาทางอ่าวไทย โปรดฯให้เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์และจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ยกทัพเรือกำปั่นเจ้าโจมตีเมืองห่าเตียน ในเดือนสาม (มกราคม) พ.ศ. 2384 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2385 แต่ไม่สำเร็จ จำต้องถอยทัพเรือกลับ และเจ้าพระยาบดินทรเดชายังได้ส่งเจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) ยกทัพไทยเข้าโจมตีคลองหวิญเต๊ทางเมืองโจดก แต่พ่ายแพ้ให้แก่ญวนต้องถอยทัพกลับเช่นกัน

การฝ่ายญวนเวียดนามสามารถป้องกันการโจมตีจากฝ่ายไทย ที่เมืองห่าเตียนและโจดกได้ ทำให้ฝ่ายไทยต้องล่าถอยกลับมาที่กัมพูชา และกลายเป็นฝ่ายตั้งรับ แต่ทว่าหลังจากนั้นทั้งฝ่ายไทยและเวียดนาม หมดสิ้นกำลังแรงและกำลังพล จึงไม่สามารถยกทัพเข้าโจมตีกันได้ จึงคุมเชิงกันอยู่ เป็นเวลาสามปี ฝ่ายไทยเข้าควบคุมกัมพูชาโดยมีนักองค์ด้วงตั้งอยู่ที่เมืองอุดง จนกระทั่งพ.ศ. 2388 มีขุนนางของนักองค์ด้วงแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม นักองค์ด้วงจับได้จึงถูกประหารชีวิต ทำให้ฝ่ายญวนเวียดนามเริ่มเคลื่อนไหว

* กรกฎาคม - ธันวาคม พ.ศ. 2388: เหงียนจิเฟือง (Nguyễn Văn Chương) เจ้าเมืองโจดก และหวอวันสาย (Võ Văn Giải) เจ้าเมืองไซ่ง่อน ยกทัพเวียดนามจากเมืองโจดก ยกขึ้นมาโจมตีกัมพูชาในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 ฝ่ายเวียดนามสามารถเข้ายึดเมืองบาพนมในเดือนแปด (กรกฎาคม) และเข้ายึดเมืองพนมเปญได้ในเดือนสิบ (กันยายน) นักองค์ด้วงและฝ่ายไทยจำต้องถอยมาตั้งมั่นอยู่ที่เมืองอุดง เหงียนจิเฟืองนำทัพญวนเวียดนามเข้าปิดล้อมเมืองอุดง ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) สามารถต้านทานการโจมตีของเวียดนามที่เมืองอุดงได้ ทำให้เกิดภาวะคุมเชิงขึ้นอีกครั้งระหว่างไทยและเวียดนามที่เมืองอุดง ฝ่ายเวียดนามโจมตีเมืองอุดงแต่ไม่สามารถยึดเมืองอุดงได้ ฝ่ายไทยป้องกันเมืองอุดงแต่ไม่สามารถขับไล่เวียดนามออกไปได้ สุดท้ายในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2388 ทั้งฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนามจึงสงบศึกต่อกัน
ฝ่ายเวียดนามยอมรับให้นักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชา โดยมีเงื่อนไข้ให้นักองค์ด้วงส่งบรรณาการแก่พระเจ้าเวียดนามเทียวตรี ให้กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นของทั้งสยามและเวียดนาม ทั้งฝ่ายไทยและเวียดนาม ต่างลังเลที่จะยอมรับสัญญาสงบศึกนี้ ทำให้การยุติสงครามยืดเยื้อออกไป จนกระทั่งเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ เห็นว่าฝ่ายเวียดนามกำลังสะสมกำลังเพื่อโจมตีรอบใหม่ จึงยินยอมให้นักองค์ด้วงส่งเครื่องบรรณาการไปถวายแด่พระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ ในเดือนสาม (มกราคม พ.ศ. 2390) ฝ่ายเวียดนามพระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้นักองค์ด้วงเป็น*กาวเมียนโกว๊กเวือง* (Cao Miên quốc vương,  高棉國王) เป็นกษัตริย์แห่งกัมพูชา ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2390 แล้วฝ่ายเวียดนามจึงถอยทัพถอนกำลังออกจากกัมพูชาไป จากนั้นฝ่ายไทยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการให้อัญเชิญพระสุพรรณบัฏจากกรุงเทพไปที่กรุงอุดง อภิเษกนักองค์ด้วงเป็นสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดีเจ้ากัมพูชา ในเดือนสี่ (มีนาคม พ.ศ. 2391) จากนั้นเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงยกทัพไทยออกจากกัมพูชากลับคืนสู่พระนคร เป็นการสิ้นสุดสงครามอานามสยามยุทธที่ดำเนินมาอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาสิบห้าปี นับตั้งแต่พ.ศ. 2376

## ภูมิหลัง

### กัมพูชาภายใต้อิทธิพลของเวียดนาม
ในพ.ศ. 2337 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกโปรดฯพระราชทานให้นักองค์เอง ยุวกษัตริย์กัมพูชาที่ได้มาประทับที่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพ ให้ออกไปครองกรุงกัมพูชา เป็นสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณ และทรงให้เมืองพระตะบองและเสียมราฐแยกขาดออกมาจากกัมพูชา ให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) เป็นผู้สำเร็จราชการปกครองเมืองพระตะบองขึ้นแก่ไทยโดยตรง พระนารายณ์รามาธิบดีนักองค์เอง กษัตริย์กัมพูชา ถึงแก่พิราลัย ในพ.ศ. 2340 นักองค์เองมีโอรสสี่องค์ได้แก่ นักองค์จัน นักองค์สงวน นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯทรงอภิเษกให้นักองค์จัน โอรสองค์โตของนักองค์เอง ให้เป็นสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชฯ ออกไปครองกรุงกัมพูชาในพ.ศ. 2349 แต่ทว่านักองค์จันมีความขัดแย้งกับทางกรุงเทพ เอาใจออกห่างไปพึ่งพิงพระเจ้าเวียดนามยาล็องแห่งเวียดนามราชวงศ์เหงียน เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จสวรรคตในพ.ศ. 2352 พระอุไทยราชานักองค์จันกษัตริย์กัมพูชา ไม่เข้ามาร่วมพระราชพิธีที่กรุงเทพ แต่ให้อนุชาทั้งสองคือนักองค์สงวนและนักองค์อิ่มเป็นผู้แทนเข้ามา พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงทรงแต่งตั้งให้นักองค์สงวนเป็นพระมหาอุปโยราชแห่งกัมพูชา และนักองค์อิ่มเป็นพระมหาอุปราชแห่งกัมพูชา นับจากนั้นมานักองค์สงวนจึงฝักใฝ่ไทย และมีท่าทีแข็งกร้าวต่อนักองค์จันซึ่งฝักใฝ่ญวนเวียดนาม เพื่อใช้อิทธิพลของเวียดนามมาคานอำนาจกับไทย
[thumb|280x280px|กัมพูชาสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น: กัมพูชามีเมืองเอกห้าเมืองได้แก่ [โพธิสัตว์ (เมือง)|โพธิสัตว์ กำปงสวาย ตรัง (เชิงกรรชุม) บาพนม และตะโบงคมุม เจ้าเมืองเอกของกัมพูชา เรียกว่า *เสด็จตรัญ*]]
ในพ.ศ. 2355 นักองค์สงวนตั้งตนเป็นกบฏต่อนักองค์จัน ที่เมืองโพธิสัตว์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระราชโองการให้เจ้าพระยายมราช (น้อย) ยกทัพไทยจำนวน 5,000 คน เข้าสู่กัมพูชาเมื่อระงับเหตุ แล้วเจ้าพระยายมราช (น้อย) แห่นักองค์สงวนจากเมืองโพธิสัตว์ไปยังเมืองอุดงบันทายเพชร ราชธานีของกัมพูชา นักองค์จันมีความตกใจจึงหลบหนีออกจากเมืองอุดงไปลี้ภัยอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน ภายใต้ความคุ้มครองของเวียดนาม อนุชาอีกสององค์ของนักองค์จันคือ นักองค์อิ่ม และนักองค์สงวน ย้ายมาเข้ากับฝ่ายไทย เจ้าพระยายมราช (น้อย) อยู่ที่เมืองอุดงจนสิ้นเสบียง จึงให้เผาทำลายเมืองอุดงบันทายเพชร ซึ่งเป็นราชธานีของกัมพูชาเป็นเวลาร่วมสองร้อยปี แล้วเจ้าพระยายมราชจึงนำทัพไทยถอยกลับในพ.ศ. 2356 พร้อมทั้งนำนักองค์สงวน นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วง ไปประทับอยู่ที่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพ พระเจ้ายาล็องให้"องต๋ากุน"เลวันเหยวียต (Lê Văn Duyệt, 黎文悅) นำทัพญวนจำนวน 13,000 คน แห่นำพระอุไทยราชานักองค์จัน จากเมืองไซ่ง่อนให้กลับมาครองกัมพูชาดังเดิม และองต๋ากุนเลวันเหยวียตยังสร้างเมืองบันทายแก้วที่พนมเปญให้เป็นราชธานีใหม่ของนักองค์จันด้วย นักองค์จันเลือกที่จะอยู่ที่พนมเปญมากกว่าเมืองอุดง เนื่องจากเมืองพนมเปญนั้นเป็นที่ราบลุ่มอยู่ติดแม่น้ำ หากทัพไทยยกมาอีกทัพเรือเวียดนามจะสามารถมาช่วยป้องกันได้ทันท่วงที เหตุการณ์ความขัดแย้งในกัมพูชา พ.ศ. 2354 นี้ ทำให้ไทยสูญเสียอำนาจและอิทธิพลเหนือกัมพูชาให้แก่เวียดนาม เวียดนามเข้ามาอิทธิพลในกัมพูชา ตั้งองเบาฮอ (bảo hộ) หรือข้าหลวงญวนผู้สำเร็จราชการในกัมพูชา
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/ไฟล์:Kinh_Vĩnh_Tế.jpg|thumb|230x230px|คลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế) เชื่อมต่อระหว่างเมือง[เจิวด๊ก|โจดกและห่าเตียน การขุดล่าช้าเนื่องจากการลุกฮือของภิกษุแก้วในพ.ศ. 2363 ต่อมาจึงขุดแล้วเสร็จ ในพ.ศ. 2367]]
นักองค์สงวนถึงแก่อนิจกรรมที่กรุงเทพในพ.ศ. 2360 เหลือนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง เป็นเจ้าชายเขมรที่ฝักใฝ่ไทยอยู่ที่วังเจ้าเขมร ในพ.ศ. 2362 พระเจ้ายาล็องให้ขุดคลองเชื่อมระหว่างเมืองโจดกและเมืองห่าเตียน พงศาวดารไทยเรียกว่า"คลองขุด" ชาวกัมพูชาถูกเกณฑ์แรงงานอย่างสาหัสไปขุดคลองได้รับความเดือดร้อน พระเจ้าเวียดนามยาล็องสิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2363 โอรสขึ้นครองราชสมบัติต่อมาเป็นพระเจ้าเวียดนามมินมาง ในปีเดียวกันนั้นพระภิกษุชาวกัมพูชาชื่อแก้วตั้งตนเป็นนักศิลป์ (Neak Sel)  หรือผู้วิเศษ ปลุกระดมชาวกัมพูชาให้ลุกฮือขึ้นต่อต้านการกดขี่ของญวนเวียดนาม พระอุไทยราชานักองค์จันส่งทัพออกปราบกบฏไม่สำเร็จ ทำให้องต๋ากุนเลวันเหยวียตต้องส่งทัพเวียดนามออกไปปราบกบฏภิกษุแก้วลงได้ ฝ่ายไทยเห็นว่าคลองขุดใหม่นี้เป็นอันตรายต่อกรุงเทพ เนื่องจากจะทำให้ฝ่ายเวียดนามยกทัพเรือจากเวียดนามภาคใต้ลัดเข้าสู่อ่าวไทยได้สะดวกยิ่งขึ้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงมีพระราชโองการให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์เป็นแม่กอง สร้างป้อมผีเสื้อสมุทรขึ้นในพ.ศ. 2365 ที่สมุทรปราการ เป็นด่านป้องกันหากทัพเรือญวนเข้าโจมตีจากทางอ่าวไทย คลองขุดเวียดนามนี้ขุดแล้วเสร็จในพ.ศ. 2367 พระเจ้ามินมางให้นามว่าคลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế)

### อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2376

องต๋ากุนเลวันเหยวียต ดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองไซ่ง่อน รวมทั้งเป็นผู้สำเร็จราชการในเวียดนามภาคใต้ มีอำนาจอิทธิพลในเวียดนามภาคใต้ไปจนตลอดถึงกัมพูชา พระเจ้ามินมางรอคอยโอกาสที่จะได้ลดอำนาจของเลวันเหยวียต เมื่อเลวันเหยวียตถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2375 พระเจ้ามินมางจึงถือโอกาสปฏิรูปการปกครอง ยกเลิกตำแหน่งผู้สำเร็จราชการ แล้วแต่งตั้งขุนนางชุดใหม่เข้าปกครองเวียดนามภาคใต้ ขุนนางชุดใหม่ในเวียดนามใต้นี้ถวายรายงานพระเจ้ามินมางว่า องต๋ากุนเลวันเหยวียตผู้ล่วงลับไปแล้ว ได้ซ่องสุมกำลังพลและอาวุธไว้มาก เตรียมการกบฏ พระเจ้ามินมางจึงลงอาญาลงโทษประหารชีวิตและจำคุกขุนนางฝ่ายเลวันเหยวียตในเวียดนามภาคใต้ ฝ่ายขุนนางเดิมขององต๋ากุนไม่พอใจ จึงก่อกบฏขึ้นที่เมืองไซ่ง่อนในพ.ศ. 2376 นำโดยเลวันโคย (Lê Văn Khôi) บุตรบุญธรรมของเลวันเหยวียต มีชาวเวียดนามภาคใต้ ชาวจีน และชาวญวนคริสเตียนเข้าร่วมด้วยจำนวนมาก ฝ่ายไทยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเห็นว่าฝ่ายญวนเกิดกบฏใหญ่ขึ้นที่เมืองไซ่ง่อน เป็นโอกาสที่ฝ่ายไทยจะยกเข้าโจมตีเพื่อนำกัมพูชากลับมาอยู่ภายใต้อิทธิพลของไทย จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) นำทัพจำนวน 40,000 คน เข้าโจมตีกัมพูชา นำนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วงออกไปตั้งขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา และโปรดฯให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ยกทัพไปทางเรือโจมตีเมืองห่าเตียน ทัพทั้งสองยกออกไปในเดือนอ้าย (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2376

เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพไทยจากเมืองพระตะบองเข้าสู่กัมพูชา พระอุไทยราชานักองค์จันกษัตริย์กัมพูชา ให้พระยาจักรี (หลง) นำทัพออกมาสู้รับทับไทย แต่พระยาจักรี (หลง) เกณฑ์ชาวกัมพูชาได้เพียงเล็กน้อย ไม่อาจต้านทานทัพไทยที่มีกำลังมากกว่า นักองค์จันจึงเสด็จหลบหนีออกจากเมืองบันทายแก้วพนมเปญ ลงไปลี้ภัยประทับอยู่ที่เมืองล่องโห้ในเวียดนามภาคใต้ เจ้าพระยาบดินทรเดชานำทัพไทยเข้าครองเมืองบันทายแก้วพนมเปญราชธานีของนักองค์จัน ให้นักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง รวมทั้งพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) เจ้าเมืองพระตะบอง อยู่ดูแลเมืองพนมเปญ ฝ่ายเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ยกทัพเรืองเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน ล่องไปตามคลองหวิญเต๊ตีได้ไปจนถึงเมืองโจดกอย่างรวดเร็ว ฝ่ายเวียดนามพระเจ้ามินมาง และแม่ทัพฝ่ายราชวงศ์เหงียน ที่กำลังสู้กับกบฏเลวันโคยที่เมืองไซ่ง่อนอยู่นั้น ไม่ทราบข่าวมาก่อนว่าไทยยกทัพมาโจมตี ไม่ทันได้เตรียมการป้องกัน พระเจ้ามินมางให้แบ่งกำลังจากเมืองไซ่ง่อน นำโดยเหงียนซวน (Nguyễn Xuân, 阮春) และเจืองมิญสาง (Trương Minh Giảng, 張明講) ออกมารับทัพไทย

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ส่งให้กองของเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน ณ ราชสีมา) และพระยาราชนิกูล (เสือ สนธิรัตน์) ยกแยกออกไปทางบกโจมตีเมืองไซ่ง่อน แล้วเจ้าพระยาบดินทรเดชายกทัพหลวงลงไปสมทบกับทัพของเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ที่เมืองโจดก แล้วทัพไทยรวมกันยกจากเมืองโจดก ล่องไปตามแม่น้ำบาสักไปทางเมืองไซ่ง่อน ทัพไทยพบกับทัพญวนที่คลองวามนาว นำไปสู่ยุทธนาวีที่คลองวามนาว ในเดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2376 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2377 *ได่นามถึกหลุก*เรียกว่าคลองถ่วนกั๋ง (Thuận Cảng)  พงศาวดารกัมพูชาเรียกว่าเปียมเงียว ฝ่ายญวนเวียดนามสามารถเอาชนะทัพฝ่ายไทย ทำให้ฝ่ายไทยต้องถอยทัพกลับเมืองโจดก เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ถอยจากเมืองโจดก กลับมาที่จันทบุรี เจ้าพระยาบดินทรเดชามีคำสั่งให้เผาทำลายเมืองบันทายแก้วพนมเปญ เมืองที่องต๋ากุนเลวันเหยวียต ได้สร้างให้แก่นักองค์จัน ในพ.ศ. 2356 แล้วกวาดต้อนชาวเมืองพนมเปญกลับมา แต่ชาวเมืองพนมเปญลุกฮือขึ้นต่อต้าน ไม่ยอมถูกกวาดต้อน เมื่อฝ่ายไทยเพลี่ยงพล้ำ ชาวกัมพูชานำโดยพระยาจักรี (หลง) และพระยายมราช (โห้) ลุกฮือขึ้นเป็นกองโจรโจมตีทัพไทยที่กำลังถอย พระยาจักรี (หลง) และพระยายมราช (โห้) นำกำลังกัมพูชาซุ่มโจมตีทัพของเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาราชนิกูล (เสือ) ที่สโมง (Smaong)

ฝ่ายญวนเวียดนาม เมื่อมีชัยชนะเหนือฝ่ายไทยแล้ว เหงียนซวน เจืองมิญสาง รวมทั้งพระยาจักรี (หลง) แยกย้ายกันโจมตีรุกไล่ฝ่ายไทยที่กำลังถอย ไปจนถึงสุดปลายเขตแดนของกัมพูชา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ถอยมาอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ สู้รบพยายามที่จะกอบกู้สถานการณ์ แต่สุดท้ายหมดสิ้นเสบียง เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงถอยกลับคืนสู่เมืองพระตะบอง พร้อมกับนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง ฝ่ายไทยไม่ประสบความสำเร็จ ในความพยายามที่จะสถาปนาอำนาจอิทธิพลของไทยในกัมพูชาขึ้นอีกครั้ง ฝ่ายเวียดนามพระเจ้ามินมางให้แห่นำนักองค์จันจากเมืองล่องโห้กลับมาคืนปกครองกัมพูชาในพ.ศ. 2377 เมื่อเมืองบันทายแก้วพนมเปญ ถูกฝ่ายไทยเผาทำลายลงสิ้นแล้ว นักองค์จันจึงสร้างที่ประทับชั่วคราว เรียกว่า ค่ายโพธิ์พระบาท อยู่ฝั่งตรงข้ามกับเมืองพนมเปญริมแม่น้ำบาสักบนเกาะสลาเกต เจืองมิญสางแม่ทัพญวนอยู่คุ้มครองนักองค์จันที่พนมเปญ พระอุไทยราชานักองค์จันปูนบำเหน็จให้แก่พระยาจักรี (หลง) และพระยายมราช (โห้) เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าฟ้าทะละหะ และสมเด็จเจ้าพระยาตามลำดับ

### เวียดนามผนวกกัมพูชาเป็นมณฑลเจิ๊นเตย
สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์จัน กษัตริย์กัมพูชาซึ่งฝักใฝ่ญวน ถึงแก่พิราลัยเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ. 2377 (นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2378) นักองค์จันไม่มีโอรสมีธิดาสี่องค์ ได้แก่ นักองค์แบน นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน เมื่อนักองค์จันถึงแก่พิราลัย ฝ่ายเวียดนามใช้โอกาสนี้เข้ายึดอำนาจในกัมพูชา ฝ่ายเวียดนามเห็นว่าหากปล่อยให้กัมพูชาเป็นอิสระ กัมพูชาจะไม่สามารถป้องกันทัพไทย ที่รุกโจมตีเข้าไปถึงเวียดนามภาคใต้ได้ ดังนั้นเวียดนามจึงสมควรที่จะเข้าปกครองกัมพูชาโดยตรง เพื่อเสริมสร้างให้กัมพูชาเป็นด่านกันชนกับไทย สามารถป้องกันทัพไทยไม่ให้ลงไปถึงเวียดนามภาคใต้ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงได้ พระเจ้ามินมางและเจืองมิญสาง คัดเลือกให้นักองค์มี ธิดาองค์รองของนักองค์จัน อายุ 20 ชันษา ขึ้นเป็นกษัตริย์สตรี เป็นพระนางเจ้าแห่งกัมพูชา พระองค์เดียวในประวัติศาสตร์กัมพูชา นักองค์แบนธิดาองค์โตนั้น เป็นบุตรของนักนางเทพ ซึ่งเป็นธิดาของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) เท่ากับนักองค์แบนเป็นหลานของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ ฝ่ายเวียดนามจึงไม่เลือกนักองค์แบนให้ขึ้นเป็นกษัตรีครองกัมพูชา เนื่องจากมีสายสัมพันธ์ที่แน้นแฟ้นกับฝ่ายไทย พระเจ้ามินมางส่งข้าหลวงมาประกอบพิธีรับมอบตำแหน่ง ให้แก่นักองค์มี เป็น*เกวิ่นจั๊ว* (Quận chúa, 郡主) หรือราชินีแห่งกัมพูชา และเจ้าสตรีอีกสามองค์เป็น *เหวิยนเกวิน* (Huyện quân, 縣君) ทั้งเจ้าสตรีและขุนนางพระเขมร ต่างสวมชุดญวนทำพิธีคารวะราชโองการของพระเจ้ามินมางในพิธีแบบญวน
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/ไฟล์:Tran_Tay_Thanh_1838.jpg|thumb|200x200px|[สมัยอุดง|กัมพูชาภายใต้การปกครองของเวียดนามในมณฑลเจิ๊นเตย พ.ศ. 2378 ถึง พ.ศ. 2384 มีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองพนมเปญ หรือเมืองเจิ๊นเตย มีหัวเมืองเอกได้แก่ เมืองกำปงธม (หายดง) เมืองโพธิสัตว์ (หายเตย)]]
ฝ่ายเวียดนามสร้างเมืองเจิ๊นเตย (Trấn Tây Thành, 鎮西城) ขึ้นที่พนมเปญ ในพ.ศ. 2378 เพื่อทดแทนเมืองบันทายแก้วที่ถูกฝ่ายไทยเผาทำลายไป แต่นักองค์มีและเจ้ากัมพูชาประทับอยู่ที่โพธิ์พระบาท ในปีเดียวกันพระเจ้ามินมางจัดตั้งการปกครองเมืองเจิ๊นเตย แต่งตั้งเจืองมิญสางให้เป็น*เจิ๊นเตยเตื๊องเกวิน* (Trấn Tây tướng quân,  鎮西將軍) หรือ "องเตียนกุน" เป็นผู้สำเร็จราชการญวนในกัมพูชา มีอำนาจสูงสุด องเตียนกุนเจืองมิญสางแบ่งกัมพูชาออกเป็นเขตต่าง ๆ สามสิบสามเขต แต่ละเขตเรียกว่า*ฝู* (phủ, 府) และมีชื่อเขตเป็นภาษาเวียดนาม มณฑลเจิ๊ยเตยมีเมืองเอกสามเมืองได้แก่;

* เมืองเจิ๊นเตย หรือเมืองพนมเปญ เป็นศูนย์กลางการปกครองของเวียดนามกรมการเมืองเจิ๊นเตยในกัมพูชา
* เมืองกำปงธม หรือเมืองหายดง (Hải Đông, 海東) ใกล้กับเมืองกำปงสวาย อยู่ทางทิศตะวันออกของทะเลสาบเขมร อยู่ติดต่อกับเมืองเสียมราฐของไทย ที่เมืองสะโทงและเมืองชีแครง
* เมืองโพธิสัตว์ หรือเมืองหายเตย (Hải Tây, 海西) อยู่ทางฝั่งตะวันตกของทะเลสาบเขมร อยู่ติดต่อกับเมืองพระตะบองของไทย ทางเมืองระสือ

กรมการเมืองเจิ๊นเตยนำระบบราชการแบบจีน-เวียดนามเข้ามาใช้ และส่งขุนนางเวียดนามไปปกครองเมืองต่าง ๆ ในกัมพูชา ขุนนางพระยาเขมรได้รับตำแหน่งแบบเวียดนามแต่มีอำนาจและบทบาทลดลง เจืองมิญสางจัดตั้งระบบการฝึกทหารในกัมพูชาขึ้นใหม่ และนำกองกำลังเวียดนามจำนวน 5,000 คน เข้ามาเพื่อฝึกร่วมกับชาวกัมพูชาเป็นกองกำลังป้องกันการรุกรานของสยาม

นอกจากนี้ พระเจ้ามินมางมีนโยบายการกลืนทางวัฒนธรรม (Assimilation) เพื่อให้กัมพูชาเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนามอย่างสมบูรณ์ องเตียนกุนเจืองมิญสางสานต่อนโยบายของพระเจ้ามินมาง มีคำสั่งให้ชาวกัมพูชารับนำภาษาวัฒนธรรมเวียดนามไปปฏิบัติใช้ ให้พูดภาษาเวียดนาม ให้แต่งกายโพกศีรษะอย่างเวียดนาม เพื่อเป็นการลบล้างวัฒนธรรมกัมพูชา พระเจ้ามินมางให้ชาวเวียดนามภาคใต้ อพยพเข้าสู่กัมพูชา ปีละจำนวนประมาณ 5,000 คน

กรมการเมืองเจิ๊นเตยเกณฑ์ชาวกัมพูชาไปสร้างถนน สร้างสาธารณูปโภค ทำไร่ไถนาทำการเกษตร เพื่อเพิ่มผลผลิตทางเศรษฐกิจ ทำให้ชาวกัมพูชาได้รับความทุกข์ยากลำบาก ในพ.ศ. 2380 พระยาเดโช (ราม)  *เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองกำปงสวาย ใกล้กับเมืองกำปงธม ก่อกบฏขึ้นต่อต้านการปกครองของเวียดนาม แต่ถูกเจืองมิญสางปราบลงได้และถูกประหารชีวิต ปีต่อมา พ.ศ. 2381 สนองเอ๊ย (Snang Ey) ขุนนางกัมพูชาที่เมืองกำปงธม กบฏขึ้นต่อต้านเวียดนาม สังหารข้าหลวงญวนในเมืองกำปงธมหรือหายเตย ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2381 สนองเอ๊ยปลุกระดมชาวกัมพูชาขึ้น กว่า 1,000 คน ให้เข้าสังหารชาวเวียดนาม ตลอดทั้งเขตเมืองกำปงสวาย-กำปงธม องเตียนกุนเจืองมิญสางใช้เวลาหนึ่งเดือนจึงสามารถปราบกบฏสนองเอ๊ยได้ในเดือนมีนาคม สนองเอ๊ยหลบหนีไปทางอาณาจักรจำปาศักดิ์ นอกจากนี้ยังมีกบฏของขุนนางกัมพูชาที่เมืองกำปงโสม

### การเตรียมการของสยาม
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/ไฟล์:Cannon_in_Pireepinat_Fort.jpg|thumb|200x200px|[ป้อมไพรีพินาศ|ป้อมภัยพินาศ ต่อมาเรียกว่า ป้อมไพรีพินาศ เป็นหนึ่งในป้อมสองป้อมที่ปากแม่น้ำจันทบุรี ที่จมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) ควบคุมการสร้างขึ้นในพ.ศ. 2377]]
เมื่อทัพไทยล่าถอยจากกัมพูชาในพ.ศ. 2377 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงวิตกว่า ฝ่ายญวนเวียดนามจะย้อนเข้ามาโจมตีทางกรุงเทพและจันทบุรี จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เป็นแม่กองสร้างเรือป้อมอย่างญวนไว้แปดสิบลำ ไว้ที่กรุงเทพพระนครสี่สิบลำ อีกสี่สิบลำส่งออกไปรักษาหัวเมืองชายทะเล แล้วในเดือนอ้าย พ.ศ. 2377 จึงมีพระราชโองการ ให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ออกไปสร้างป้อมปราการป้องกันเมืองจันทบุรีขึ้นใหม่ทั้งหมด เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ให้รื้อกำแพงเมืองเดิม ที่อยู่ริมแม่น้ำจันทบุรี ย้ายขึ้นไปอยู่บนที่สูง สร้างเป็นป้อมเนินวงขึ้น เจ้าพระยาพระคลังให้บุตรชายของตนสองคน คือ จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) และจมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) ไปสร้างป้อมสองแห่งที่สองฟากฝั่งปากแม่น้ำจันทบุรี ได้แก่ ป้อมภัยพินาศ และป้อมพิฆาตปัจจามิตร โดยที่จมื่นราชามาตย์ (ขำ) สร้างป้อมภัยพินาศ และจมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) สร้างป้อมพิฆาตปัจจามิตร แต่สุดท้ายจมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) ได้ให้พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย บุตรของเจ้าพระยามหาเสนาบุญมา) เป็นผู้สร้างป้อมพิฆาตปัจจามิตร ดังพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า;

จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ได้เรียนรู้การต่อเรือกำปั่นอย่างตะวันตก และได้ต่อเรือกำปั่นขึ้นสองลำที่จันทบุรี ได้แก่ เรือ*แอเรียล* (Ariel) เป็นเรือชนิดบริก (Briq) ขนาดเล็ก เป็นเรือกำปั่นตะวันตกลำแรกที่ต่อขึ้นในสยาม และเป็นลำแรกที่จมื่นไวยวรนารถต่อขึ้นได้สำเร็จ ในพ.ศ. 2378 นำเข้ามาถวายให้ทอดพระเนตรที่กรุงเทพฯ พระราชทานนามว่า เรือ*แกล้วกลางสมุทร* และจมื่นไวยวรนารถยังต่อเรือกำปั่นอีกลำหนึ่งที่จันทบุรี คือ เรือ*คองเคอเรอ* (Conqueror) เป็นเรือแบบชิพ (Ship) ขนาดใหญ่ สร้างเสร็จเมื่อพ.ศ. 2379 พระราชทานนามว่า เรือ*ระบิลบัวแก้ว* ต่อมาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ได้ทรงศึกษาต่อเรื่อกำปั่นอย่างตะวันตก และทรงต่อเรือกำปั่นขึ้นหลายลำ โดยมีจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) เป็นที่ปรึกษาในพระองค์ ได้แก่;

* เรือ*แฟรี่* (Fairy) พระราชทานนามว่า เรือ*พุทธอำนาจ* ต่อขึ้นเมื่อพ.ศ. 2379 เป็นเรือชนิดบาร์ก (Barque)
* เรือ*เซอร์ วอลเตอร์ สก็อต* (Sir Walter Scott) พระราชทานนามว่า เรือ*ราชฤทธิ์* เป็นเรือชนิดบาร์ก ต่อขึ้นเมื่อพ.ศ. 2379
* เรือ*ไลอ้อน* (Lion) พระราชทานนามว่า เรือ*อุดมเดช* เป็นเรือชนิดบริก ต่อขึ้นเมื่อพ.ศ. 2384

และต่อมาจมื่นไวยวรนารถยังต่อเรือกำปั่นขึ้นอีกหลายลำ เช่น;

* เรือ*วิกตอรี* (Victory) พระราชทานนามว่า เรือ*วิทยาคม*
* เรือ*เทพโกสินทร์* เป็นเรือประเภทชิพ

มีการว่าจ้างชาวอังกฤษมาเป็นกัปตันเรือกำปั่นเหล่านี้ เรือแกล้วกลางสมุทร กับตันชื่อว่า นายเอคลัน (Egain) หรือระบิลบัวแก้ว กัปตันชื่อว่ายาคอบ (Jacob) เรือพุทธอำนาจ กัปตันชื่อเดลูซ เรือวิทยาคม กัปตันชื่อว่าโรเยอร์ (Roger)

หลังจากสงครามเจ้าอนุวงศ์ ฝ่ายกรุงเทพสามารถเข้าควบคุมกำลังพลในหัวเมืองลาวอีสานได้อย่างสมบูรณ์ และยังมีการกวาดต้อนและอพยพชาวลาวจากฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ข้ามมาที่ฝั่งขวาของแม่น้ำโขงจำนวนมาก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) พระยามหาอำมาตย์ (ป้อม อมาตยกุล) และพระพิเรนทรเทพ (ขำ ณ ราชสีมา) ออกสำรวจสำมะโนจัดทำบัญชีกำลังไพร่พลในหัวเมืองลาวฝ่ายตะวันออกและเขมรป่าดง ในเดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2379 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2380;

* เจ้าพระยาบดินทรเดชา จัดทำบัญชีที่หัวเมืองเขมรป่าดง และลาวฝ่ายใต้ ได้แก่; ขุขันธ์ สุรินทร์ สังขะ ศรีสะเกษ เดชอุดม จำปาศักดิ์ อุบล สุวรรณภูมิ ยโสธร ศรีทันดอน เชียงแดง แสนปาง อัตตะปือ
* พระยามหาอำมาตย์ (ป้อม) ชำระเลขจัดทำบัญชีที่หัวเมืองลาวฝั่งแม่น้ำโขง ได้แก่ นครพนม ท่าอุเทน สกลนคร ไชยบุรี กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด มุกดาหาร เขมราฐ โขงเจียม สะเมียะ สาละวัน คำทองใหญ่
* พระพิเรนทรเทพ (ขำ) ชำระเลขจัดทำบัญชีที่หัวเมืองลาวอีสาน ได้แก่ หนองคาย หนองหาร ขอนแก่น ชนบท ภูเวียง ปากเหือง

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เดินทางออกจากรุงเทพ จึงเมืองพระตะบอง ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) เจ้าพระยาบดินทรเดชาเห็นว่ากำแพงเมืองพระตะบองเดิมชำรุดทรุดโทรมลงไปมาก จึงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาติให้สร้างเมืองพระตะบองขึ้นใหม่ ที่ริมแม่น้ำสังแก เจ้าพระยาบดินทรเดชาเกณฑ์เลขหัวเมือง ประกอบด้วยเลขจากนครราชสีมา 2,000 คน จากหัวเมืองลาวอีสาน 6,405 คน จากนครนายก ประจันตคาม กบินทร์บุรี 1,474 คน เผาอิฐสร้างเมืองพระตะบองแห่งใหม่ขึ้น จากนั้นเจ้าพระยาบดินทรเดชา พระยามหาอำมาตย์ และพระพิเรนทรเทพ ออกเดินทางไปถึงหัวเมืองลาวเขมรป่าดง ในพ.ศ. 2380 จัดทำบัญชีกำลังพล หัวเมืองลาวและเขมรป่าดง ได้จำนวนไพร่พลทั้งสิ้นกว่า 80,000 คน เมื่อเสร็จสิ้นการสร้างเมืองพระตะบองใหม่ และการจัดทำบัญชีไพร่พลแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงเดินทางกลับกรุงเทพฯ ต่อมาในพ.ศ. 2382 โปรดฯให้พระยาราชสุภาวดี (โต กัลยาณมิตร) ออกไปสร้างกำแพงเมืองเสียมราฐขึ้นใหม่

### นักองค์อิ่มแปรพักตร์เข้ากับเวียดนาม
ฝ่ายเมืองพระตะบองของไทย เมื่อพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง ถึงแก่กรรมหลังจากกลับจากศึกในพ.ศ. 2377 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯโปรดฯให้นักองค์อิ่มเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง และให้นายรศเป็นพระยาปลัดเมืองพระตะบอง และให้นักองค์ด้วงเป็นเจ้าเมืองมงคลบุรี องเตียนกุนเจืองมิญสาง มีหนังสือลับมาถึงนักองค์อิ่มเจ้าเมืองพระตะบอง ให้นักองค์อิ่มแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม แล้วองเตียนกุนจะตั้งให้นักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) อัครเสนาบดีกัมพูชา มีหนังสือลับถึงนักองค์ด้วงเช่นกัน ให้นักองค์ด้วงแปรพักตร์ออกไปครองกัมพูชา ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง กลุ่มการเมืองภายในเมืองพระตะบอง พระยาปลัด (รศ) เข้าฝ่ายนักองค์อิ่ม พระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) บุตรของพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) เข้ากับฝ่ายนักองค์ด้วง เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เดินทางกลับกรุงเทพแล้ว ในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2381 นักองค์ด้วงวางแผนกันกับพระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) เตรียมก่อการยึดอำนาจในเมืองพระตะบอง แต่ฝ่ายองค์อิ่มทราบแผนเสียก่อน มีใบบอกเข้าไปแจ้งที่กรุงเทพ เป็นเหตุให้นักองค์ด้วงถูกคุมตัวมาจำคุกที่กรุงเทพ ต่อมาพระยาศรีสหเทพ (เพ็ง ศรีเพ็ญ) ขอพระราชทานนำตัวนักองค์ด้วงไปดูแล

นักองค์อิ่มเป็นเจ้าชายเขมรที่ฝ่ายไทยให้การสนับสนุนมาเป็นเวลายาวนานนับยี่สิบปี นับตั้งแต่ที่นักองค์สงวนถึงแก่พิราลัยเมื่อพ.ศ. 2360 แต่นักองค์อิ่มมีความผิดหวังที่ฝ่ายไทยไม่สามารถยกให้นักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชาได้สำเร็จ ได้เป็นเพียงเจ้าเมืองพระตะบองเท่านั้น เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ไม่อยู่ที่เมืองพระตะบอง นักองค์อิ่มจึงก่อการกบฏยึดอำนาจในเมืองพระตะบอง ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2382 นักองค์อิ่มยกกองกำลังเข้าจับกุมพระยาปลัด (รศ) พร้อมทั้งขุนนางกรมการเมืองพระตะบอง กวาดต้านชาวเมืองพระตะบองไปประมาณครึ่งหนึ่ง รวมทั้งกวาดต้อนชาวเมืองระสือ ล่องเรือออกไปทางทะเลสาบเขมรเพื่อเข้าสวามิภักดิ์ต่อฝ่ายญวนเวียดนามที่เมืองโพธิสัตว์ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2382 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2383 แต่ทว่าพระเจ้าเวียดนามมินมาง ไม่ประสงค์ที่จะฟื้นฟูเจ้ากัมพูชา แต่ประสงค์จะผนวกรวมเอากัมพูชาเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนาม จึงไม่ประสงค์ที่จะยกนักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชาแต่อย่างใด พระเจ้ามินมางจึงให้องเตียนกุนเจืองมิญสาง ประหารชีวิตขุนนางกรมการเมืองพระตะบองสิบคนที่เมืองพนมเปญ แล้วจับกุมตัวนักองค์อิ่มและพระยาปลัดรศไปกุมขังที่เมืองเว้ ส่วนไพร่พลเมืองพระตะบองนั้น องเตียนกุนให้แยกย้ายกันลงหลักปักฐานที่เมืองต่าง ๆ ในเขตเมืองโพธิสัตว์ ได้แก่ เมืองตะคร้อ เมืองตรอง เมืองขลุง เมืองบริบูรณ์ และเมืองลาดปะเอีย บางส่วนถูกส่งลงไปถึงเวียดนามภาคใต้ เมืองไซ่ง่อน เมืองล่องโห้ ฯลฯ

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่กรุงเทพ ได้ทราบข่าวว่านักองค์อิ่มแปรพักตร์กวาดต้อนชาวเมืองพระตะบองไปเข้ากับฝ่ายญวน จึงรีบรุดเดินทางออกจากกรุงเทพในเดือนยี่ (มกราคม) ถึงเมืองพระตะบอง เจ้าพระยาบดินทรเดชาให้พระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) บุตรของพระยาอภัยภูเบศร์ (เชด) ขึ้นว่าที่ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง และให้พระนรินทรโยธา (พระยาวัง นอง) เป็นว่าที่ปลัดเมืองพระตะบอง เจ้าพระยาบดินทรเดชาประสบปัญหาเมืองพระตะบองขาดแคลนเสบียงและกำลังพล ทำให้เมืองพระตะบองอยู่ในภาวะวิกฤต หากฝ่ายกัมพูชาและญวนยกขึ้นมาโจมตี จะไม่สามารถป้องกันได้ ในเวลานั้น ทัพหัวเมืองเขมรป่าดง จากขุขันธ์ สุรินทร์ สังขะ และศรีสะเกษ จำนวน 4,300 คน ยกมาถึงเมืองพระตะบองพอดี แต่เจ้าพระยาบดินทรเดชาไม่สามารถให้ทัพเขมรป่าดงนี้ อยู่ป้องกันเมืองพระตะบองได้เนื่องจากขาดเสบียง เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงส่งกองกำลังออกไปป้องกันที่เมืองเสียมราฐ เมืองระสือ และที่กำปงพระ ในขณะที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาเร่งฟื้นฟูเมืองพระตะบองค้นหาขนถ่ายเสบียงเข้าสู่เมืองพระตะบองโดยเร็ว ในขณะที่องเตียนกุนเจืองมิญสาง มีคำสั่งให้เสนาบดีกัมพูชา ได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้ หรือ โสร์) และพระยากลาโหม (กิญ) ใช้โอกาสที่เมืองพระตะบองกำลังอ่อนแอ ยกทัพไปโจมตีเมืองพระตะบอง เพื่อยึดเมืองพระตะบองคืนจากไทย แต่เสนาบดีกัมพูชาปฏิเสธ ให้เหตุผลว่าหลังจากที่นักองค์อิ่มแปรพักตร์ ฝ่ายไทยเมืองพระตะบองระมัดระวังป้องกันแน่นหนา ทัพฝ่ายกัมพูชาจะต้องปราชัยอย่างแน่นอน และองเตียนกุนไม่ต้องการที่จะยกทัพไปเอง เนื่องจากยังไม่ต้องการสร้างสงครามครั้งใหม่กับไทย

### กัมพูชากบฏต่อต้านเวียดนาม

ในช่วงต้นปี พ.ศ. 2383 พระเจ้าเวียดนามมินมางรวบรัดอำนาจการปกครองของญวนเวียดนามในกัมพูชาให้เบ็ดเสร็จเด็ดขาดมากขึ้น พระเจ้ามินมางให้สำรวจสำมะโนจำนวนกำลังพลในกัมพูชาทั้งปวง ได้กำลังพลถึง 40,000 คน แต่พระเจ้ามินมางพบว่าฝ่ายขุนนางกัมพูชาเบียดบังจำนวนไพร่พลที่แท้จริงไปถึง 15,000 คน พระเจ้ามินมางจึงลงอาญาขุนนางเสนาบดีกัมพูชาสามคนได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) และพระยากลาโหม (กิญ) ซึ่งกำลังเข้าเฝ้าพระเจ้ามินมางอยู่ที่เมืองเว้นั้น ให้เนรเทศไปอยู่ที่เวียดนามภาคเหนือ ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2383 พระเจ้ามินมางให้ลดยศของนักองค์มี จาก"ราชินีแห่งกัมพูชา" เป็น "เจ้าหญิงแห่งหมีเลิม" (Mỹ Lâm quận chúa) รวมทั้งลดยศของเจ้าสตรีกัมพูชาอีกสามองค์ด้วย เพื่อเป็นขั้นตอนสุดท้ายในการผนวกกัมพูชาเข้ากับเวียดนามอย่างสมบูรณ์ ต่อมาในเดือนสิงหาคม องเตียนกุนเจืองมิญสางค้นพบว่าเจ้าหญิงนักองค์แบนได้ลักลอบติดต่อกับมารดาคือนักนางเทพและลุงคือพระองค์แก้ว (มา) ที่เมืองพระตะบอง (ทั้งสองคนนี้เป็นบุตรของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์แบน) วางแผนให้นักองค์แบนหลบหนีไปเมืองพระตะบอง เหตุการณ์นี้ทำให้พระเจ้ามินมางพิโรธต่อเจ้ากัมพูชาอย่างมาก และประสงค์จะไม่ให้เจ้ากัมพูชาตั้งอยู่ได้อีกต่อไป

ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2383 พระเจ้ามินมางแต่งตั้งให้เลวันดึ๊ก (Lê Văn Đức, 黎文德) มาเป็นข้าหลวงญวนคนใหม่ในกัมพูชา ช่วยราชการองเตียนกุน เมื่อเลวันดึ๊กเดินทางมาถึงเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญในเดือนสิงหาคม กรมการเมืองเจิ๊นเตยได้แต่งตั้งตรีภูเป็นตำแหน่งขุนนางญวนเข้ากำกับทุกเมืองของกัมพูชา รวบรัดอำนาจเบ็ดเสร็จ และลดอำนาจของพระยาเขมร องเตียนกุนให้ริบเอาตราของขุนนางกัมพูชาไปทั้งหมด แล้วตั้งตราใหม่อย่างเวียดนามแจกจ่ายให้แก่ขุนนางกัมพูชา ซึ่งตราญวนใหม่ของพระยาเขมรนั้น ไม่เป็นตราศักดินา คือไม่บ่งบอกยศตำแหน่ง ทำให้ขุนนางกัมพูชาเกรงว่ายศและบรรดาศักดิ์ของตนเองจะถูกยกเลิก ในวันแรมสิบค่ำ เดือนเก้า (23 สิงหาคม พ.ศ. 2383) องเตียนกุนเจืองมิญสางจัดงานเลี้ยงให้แก่เลวันดึ๊กที่จวนขององเตียนกุน แล้วบังคับให้ขุนนางกัมพูชาและเจ้าสตรีกัมพูชาทั้งสี่องค์เข้าร่วมงานเลี้ยง ในงานเลี้ยงนี้ องเตียนกุนประกาศว่าเจ้าหญิงนักองค์แบนเป็นกบฏ วางแผนหลบหนีไปเข้ากับฝ่ายไทยที่เมืองพระตะบอง จึงให้จับกุมนักองค์แบนไว้สอบสวน แล้วให้เนรเทศเจ้าหญิงอีกสามองค์ ได้แก่ นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน ไปที่เมืองไซ่ง่อนในเวียดนามใต้ องเตียนกุนสอบสวนพบนักองค์แบนมีความผิดเป็นกบฏต่อเวียดนามจริง แต่ไม่อาจสำเร็จโทษประหารนักองค์แบนเจ้าหญิงกัมพูชาอย่างเปิดเผยได้ มิฉะนั้นชาวกัมพูชาจะลุกฮือขึ้น ฝ่ายญวนเวียดนามจึงนำตัวนักองค์แบนไปประหารชีวิตด้วยการถ่วงน้ำในแม่น้ำโขงที่เมืองล่องโห้ในเวียดนามใต้อย่างเป็นความลับ ในขณะที่นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน ถูกเนรเทศไปประทับที่เมืองไซ่ง่อน
[left|thumb|302x302px|'''การลุกฮือของกัมพูชาต่อต้านการปกครองของเวียดนาม<br>ช่วงแรก: เดือนสิบ (กันยายน) - เดือนสิบเอ็ด (ตุลาคม) พ.ศ. 2383'''<br>รายละเอียดเกี่ยวกับชุมนุมพระยาเขมรมาจาก [https://vajirayana.org/จดหมายเหตุเรื่องทัพญวน-ครั้งรัชชกาลที่-๓/ ''จดหมายเหตุเรื่องทัพญวน ครั้งรัชชกาลที่ ๓'']<br>'''ชุมนุมพระยาเขมร:'''<br> ออกญาอุไทยธิราช (หิง) เมืองสำโรงทอง<br> ออกญาวงษานุชิต (มี) เมืองบาที<br> ออกญาเชษฐมนตรี (บา) เมืองบาราย<br> ออกญาจักรี (นวง) เมืองบาพนม<br> ออกญานเรนทรเสนา (แทน) เมืองโฉลง<br> การลุกฮือของ[เขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้]]
หลังจากที่ตกอยู่ภายใต้การปกครองของเวียดนามมาเป็นเวลาห้าปี ชาวกัมพูชาและขุนนางกัมพูชาต้องเผชิญกับการเกณฑ์แรงงานและการกลืนทางวัฒนธรรม ทำให้ชาวกัมพูชาได้รับความลำบาก จึงลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อเวียดนามเมืองเจิ๊นเตย ในช่วงต้นเดือนกันยายน พ.ศ. 2383 พระยาอุไทยธิราช (หิง) เจ้าเมืองสำโรงทอง และพระยาวงษานุชิต (มี) เจ้าเมืองบาที ลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อเวียดนาม ในทางตะวันตกและทางใต้ของเมืองพนมเปญ เป็นจุดเริ่มต้นของการลุกฮือของชาวกัมพูชาเพื่อต่อต้านและขับไล่ชาวเวียดนาม กัมพูชาเข้าสู่ภาวะจลาจล ขุนนางเจ้าเมืองในภูมิภาคต่างตั้งตนขึ้นเป็นเจ้าชุมนุมต่าง ๆ ชุมนุมต่าง ๆ ของขุนนางกัมพูชาที่ตั้งขึ้นเพื่อกบฏต่อเวียดนามที่สำคัญได้แก่;

* ชุมนุมของพระยาอุไทยธิราช (หิง) เมืองสำโรงทอง อยู่ทางตะวันตกของเมืองพนมเปญ ลุกฮือขึ้นสังหารชาวญวนในพื้นที่
* ชุมนุมของพระยาวงษานุชิต (มี) เมืองบาที อยู่ทางทิศใต้ของพนมเปญ ลุกฮือขึ้นสังหารชาวญวนในพื้นที่
* พระยาเชต ขุนนางกัมพูชาเมืองบาราย ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ปลุกระดมชาวกัมพูชา ในพื้นที่เมืองกำปงสวายและเมืองบาราย ให้ลุกฮือขึ้นสังหารชาวญวนในพื้นที่
* พระยาราชเดชะ (นวง) รวบรวมกำลังไพร่พลที่เกียนสวาย ตั้งตนเป็นพระยาจักรี ร่วมมือกับพระยาธรรมเดโช (มาด) *เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองบาพนม ตั้งชุมนุมมีอำนาจอาณาเขตบริเวณทางตะวันออกของเมืองพนมเปญทั้งหมด ปลุกระดมชาวเขมรให้ลุกฮือขึ้นสังหารชาวญวนในพื้นที่
* พระยาเสนานุชิต (เม้า) เจ้าเมืองกำปอต เข้าโจมตียึดและเผาค่ายญวน ที่กำปงบายและกำปงเกษ เข้าสังหารชาวญวนในเมืองกำปอต พระยาเสนานุชิต (เม้า) ส่งกองกำลังกัมพูชาเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนของเวียดนาม ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2383 แต่ถูกตีถอยกลับ เลกวังเฮวียน (Lê Quang Huyên) เจ้าเมืองห่าเตียนส่งกองเรือเข้าโจมตีเมืองกำปอตเป็นการตอบโต้ พระยาเสนานุชิตประสบปัญหาในการสู้รบกับญวนเนื่องจากขาดอาวุธ ทำให้ฝ่ายญวนสามารถยึดเมืองกำปอตคืนได้สำเร็จ
* พระยานเรทรเสนา (แทน) ปลุกระดมชาวกัมพูชาภาคตะวันออก ฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ได้แก่ ศรีสุนทร ตะโบงคมุม โฉลง กระแจะ ตั้งชุมนุมขึ้น ยกเข้าโจมตีศูนย์การปกครองของญวน ที่เมืองสมบุก

และในวันขึ้นสิบห้าค่ำ เดือนสิบ (11 กันยายน) พ.ศ. 2383 พระยาสังขโลก (หมก) ซึ่งเป็น*เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองโพธิสัตว์ เดินทางมาสวามิภักดิ์เข้าฝ่ายไทยกับเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่เมืองพระตะบอง ขอให้ฝ่ายไทยยกทัพออกไปขับไล่ญวนเวียดนามออกจากกัมพูชา บรรดาหัวหน้าชุมนุมพระยาเขมร ต่างพาราษฎรกัมพูชาหลบหนีเข้าป่า ตั้งเป็นกองโจร เข้าซุ่มโจมตีฝ่ายเวียดนาม ซึ่งยุทธวิธีแบบกองโจรนี้ เป็นลักษณะเดียวกับที่ฝ่ายกัมพูชา ได้ใช้กับทัพฝ่ายไทยที่กำลังถอยร่นจากเวียดนามภาคใต้ฝ่ายกัมพูชา เมื่อพ.ศ. 2376 องเตียนกุนเจืองมิญสางให้พระยาวัง (ตุม) เสนาบดีกัมพูชาที่อยู่ฝ่ายญวน นำกำลังจากเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ ออกไปปราบชุมนุมกบฏต่าง ๆ โดยรอบเมืองพนมเปญ แต่ไม่ประสบความสำเร็จ เมื่อได้รับทราบข่าวว่าชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนามโดยทั่วไปเกือบทุกเมือง พระเจ้ามินมางพิโรธอย่างมาก จนเส้นโลมาลุกชูชัน เมื่อชาวกัมพูชาออกลุกฮือขึ้นสังหารชาวญวนเวียดนามอย่างกว้างขวาง ทำให้ขุนนางเวียดนามและชาวเวียดนาม จำต้องล่าถอยเข้าสู่ค่ายญวนตามเมืองเอก ได้แก่ เมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ เมืองหายเตยโพธิสัตว์ และเมืองเซินติ๋ญหรือสมบุก ในช่วงต้นเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2383 พระยาอุไทยธิราช (หิง) เมืองสำโรงทอง พระยาวงษานุชิต (มี) เมืองบาที และพระยาไชยโยธา (ตน) เมืองไพรกะบาท ส่งกองกำลังเข้าตั้งอยู่โดยรอบเมืองพนมเปญ เพื่อปิดล้อมฝ่ายญวน

ฝ่ายญวนเวียดนาม องเตียนกุนเจืองมิญสาง และกรมการเมืองเจิ๊นเตย ประสบปัญหาขาดแคลนกำลังพล ในการต่อสู้กับชาวกัมพูชา เนื่องจากชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นเป็นกบฏทั้งสิ้น เหลือเพียงชาวเวียดนามและชาวกัมพูชาบางส่วน ที่ยังภักดีต่อกรมการเมืองเจิ๊นเตย องเตียนกุนจึงขอให้พระเจ้ามินมางส่งกองกำลังเข้ามาในกัมพูชาเพิ่มเติม เพื่อปราบกบฏกัมพูชา พระเจ้ามินมางมีราชโองการให้จัดแบ่งกองกำลังทหารจากเวียดนามภาคใต้ จำนวน 10,000 คน จากเมืองโจดก เมืองล่องโห้ เมืองสมิถ่อ และเมืองไซ่ง่อน เข้ามาช่วยองเตียนกุนปราบกบฏกัมพูชา เมื่อพระยาสังขโลก (หมก) เจ้าเมืองโพธิสัตว์ ไปเข้ากับฝ่ายไทยแล้ว องเตียนกุนจึงให้องเอดกหวอดึ๊กจุง (Võ Đức Trung)  ยกทัพจากพนมเปญไปรักษาการที่เมืองโพธิสัตว์ ซึ่งอยู่ทางติดต่อกับเมืองพระตะบองของไทย

## สยามโจมตีกัมพูชา พ.ศ. 2383

### เกณฑ์ทัพลาวเขมรป่าดง
ในเดือนสิบ (กันยายน) พ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ทราบข่าวว่า องเตียนกุนเจืองมิญสาง ข้าหลวงใหญ่ของญวนในกัมพูชา จะยกทัพเข้ามาโจมตีเมืองพระตะบองและเสียมราฐ ในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) ซึ่งเป็นช่วงฤดูน้ำหลาก เจ้าพระยาบดินทรเดา (สิงห์) จึงให้เกณฑ์ทัพลาวเขมรป่าดง มาตั้งไว้ที่เมืองพระตะบองและเสียมราฐ ได้แก่;

* เมืองสุรินทร์ 2,900 คน เมืองสังขะ 500 คน รวม 3,400 คน ให้ลงมาอยู่รักษาเมืองเสียมราฐ
* เมืองสุวรรณภูมิ 2,600 คน เมืองยโสธร 1,500 คน เมืองร้อยเอ็ด 2,000 คน ของขอนแก่น 400 คน นครราชสีมา 2,000 คน มาตั้งอยู่รักษาเมืองพระตะบอง และมงคลบุรี
* เมืองขุขันธ์ 4,000 คน เมืองศรีสะเกษ 3,300 คน เมืองจำปาศักดิ์ 2,500 คน เมืองโขงสีทันดร 1,000 คน เมืองแสนปาง 800 คน เมืองเชียงแตง 600 คน เมืองเดชอุดม 1,500 คน จากเมืองมลายูไทรบุรี 300 คน เมืองอุบล 4,300 คน เขมราฐ 1,700 คน มุกดาหาร 1,100 คน นครพนม 1,500 คน สกลนคร 1,300 คน กาฬสินธุ์ 900 คน หนองหาน 600 คน หนองคาย 1,500 คน รวมทั้งสิ้น 26,900 คน เตรียมไว้
* ทัพจากกรุงเทพฯ นำโดยจมื่นสรรเพชญภักดี (ปาน สุรคุปต์) เกณฑ์จากหัวเมืองไทยภาคกลาง ได้แก่ กรุงเก่า อ่างทอง พรหมบุรี อินทรบุรี ชัยนาท นครสวรรค์ สิงห์บุรี สรรคบุรี อุทัยธานี สุพรรณบุรี นครไชยศรี ลพบุรี วิเชียรบุรี เพชรบูรณ์ ฉะเชิงเทรา นครนายก

### สยามเข้าโจมตีกำปงธมและโพธิสัตว์
ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2383 พระยาเชต ขุนนางกัมพูชาที่เมืองบาราย ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ร่วมมือกับพระยาเดโช ซึ่งเป็น*เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองกำปงสวาย ปลุกระดมชาวกัมพูชาให้ลุกฮือขึ้น ต่อต้านการปกครองของเวียดนามสังหารชาวญวน ในพื้นที่เขตกำปงสวาย ได้แก่ กำปงสวาย บาราย เชิงไพร กำปงเสียม และสตึงตรอง ทำให้ชาวญวนเวียดนามในพื้นที่เขตกำปงสวาย ต่างถอยร่นเข้าไปรวมกันอยู่ที่เมืองกำปงธม เมืองกำปงธมอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของเมืองกำปงสวาย อยู่ริมแม่น้ำสตึงแสน เมืองกำปงธมหรือเมืองหายดง เป็นศูนย์กลางการปกครองของเวียดนามในเขตกำปงสวาย พระยาเชตและพระยาเดโช นำกำลังชาวกัมพูชายกเข้าโจมตีเมืองกำปงธม เจ้าเมืองกำปงธมฝ่ายญวนคือเจิ่นวันทง (Trần Văn Thông)  เป็น*เตวียนฝู* และแม่ทัพเป็นองลัญบิญชื่อว่าฮว่างเฟื้อกเหล่ย (Hoàng Phước Lợi)  ฝ่ายญวนเมืองกำปงทมสามารถต้านทานการโจมตีจากฝ่ายกัมพูชาได้ พระยาเชตและพระยาเดโชจึงถอยออกจากเมืองกำปงธม เจิ่นวันทงให้องลัญบิญฮว่างเฟื้อกเหล่ยยกทัพออกติดตามฝ่ายกัมพูชาไป ปรากฏว่าฮว่างเฟื้อกเหล่ยถูกพระยาเชตซุ่มโจมตี ทัพญวนถูกสังหารองลัญบิญฮว่างเฟื้อกเหล่ยสิ้นชีวิตในที่รบ

การลุกฮือของพระยาเชตและพระยาเดโชต่อต้านเวียดนามในเขตเมืองกำปงสวาย ทำให้ฝ่ายไทยสามารถแผ่ขยายอิทธิพลจากทางเมืองเสียมราฐเข้าสู่เมืองกำปงสวายได้ ในช่วงต้นเดือนกันยายน พ.ศ. 2383 พระยาเขมรกำลังเข้าล้อมเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ ฝ่ายไทยจึงอาศัยโอกาสนี้ เข้าโจมตีกัมพูชาอีกครั้ง นับเป็นเวลาหกปี นับตั้งแต่ที่ฝ่ายไทยถอยร่นออกมาจากกัมพูชา ในพ.ศ. 2377 วันขึ้นสิบสามค่ำเดือนสิบสอง (3 พฤศจิกายน) พ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่เมืองพระตะบอง มีคำสั่งให้พระยาราชนิกูล (เสือ สนธิรัตน์) และพระยาอภัยสงคราม ยกทัพลาวเขมรป่าดง 13,000 คน ยกไปทางเมืองสะโทง เมืองกำปงสวาย ช่วยพระยาเดโช เจ้าเมืองกำปงสวาย สู้รบกับฝ่ายญวนเวียดนาม เมืองกำปงสวาย หรือเมืองหายดง เป็นหนึ่งในเมืองเอกห้าเมืองของกัมพูชา และเป็นศูนย์กลางการปกครองของเวียดนาม ในภูมิภาคทางตะวันออกของทะเลสาบเขมร หลังจากกบฏของสนองเอ๊ยที่เมืองกำปงสวาย ในพ.ศ. 2381 ฝ่ายกรมการเมืองเจิ๊นเตยจึงย้ายมาตั้งศูนย์กลางการปกครองที่เมืองกำปงธมแทน แต่ฝ่ายขุนนางกัมพูชายังอยู่ที่เมืองกำปงสวายเหมือนเดิม พระยาราชนิกูล (เสือ) ร่วมกับพระยาเดโชเจ้าเมืองกำปงสวาย นำทัพไทยเขมร 15,000 คน ยกเข้าโจมตีค่ายญวนที่ชีแครงแตกพ่าย ยึดเมืองชีแครงได้สำเร็จ

ในวันแรมหนึ่งค่ำ เดือนสิบสอง (10 กันยายน พ.ศ. 2383)  เจ้าพระยาบดินทรเดชา และพระนรินทรโยธา (นอง) ปลัดเมืองพระตะบอง ส่งจดหมายถึงพระยาเขมร ในกัมพูชาภาคใต้ ที่กำลังล้อมเมืองพนมเปญอยู่นั้น ให้รำลึกถึงนักองค์ด้วง เจ้าชายกัมพูชาที่อยู่กับฝ่ายไทย และให้ลุกฮือเข้าโจมตีฝ่ายเวียดนามอย่างแข็งขัน ฝ่ายพระยาเขมรเมื่อได้รับจดหมายจากเจ้าพระยาบดินทรเดชา และพระนรินทรโยธาแล้ว จึงมีความคิดที่จะขอความช่วยเหลือจากฝ่ายไทย ในการขับไล่เวียดนามออกไปจากกัมพูชา ในวันแรมแปดค่ำ เดือนสิบสอง (17 พฤศจิกายน) พระยาเจ้าเมืองเขมรได้ร่วมกันเขียนหนังสือจดหมายถึงเจ้าพระยาบดินทรเดชาพร้อมกันหลายฉบับ;

* พระยาอุไทยธิราช (หิง) เจ้าเมืองสำโรงทอง แจ้งว่าขณะนี้เมืองกัมพูชาทุกเมืองได้ลุกฮือขึ้นต่อสู้กับญวน แต่ขาดผู้นำ ขอนักองค์ด้วงออกมาเป็นผู้นำให้แก่พระยาเขมร และขอเป็นข้าขันธสีมาของไทย
* พระยาเสนานุชิต (เม้า) เจ้าเมืองกำปอต แจ้งว่าขณะนี้เขมรเมืองกำปอตสู้รบกับญวนอย่างยากลำบาก เนื่องด้วยขาดอาวุธ มีเพียงมีดพร้ากับไม้กระบอง ขอให้นักองค์ด้วงยกทัพออกมาช่วยเมืองกำปอตสู้รบกับญวน
* พระยาวงษานุชิต (มี) เจ้าเมืองบาที พระยาธิเบศสงคราม (แก) เจ้าเมืองกำปงโสม และพระยาไชยโยธา (ตน) เจ้าเมืองไพรกะบาท เจ้าเมืองทั้งสาม เขียนหนังสือร่วมกัน ขอให้นักองค์ด้วงออกมาเป็นเจ้ากัมพูชา ขอให้กัมพูชากลับไปเป็นดั่งสมัยของสมเด็จพระนารายณ์ราชานักองค์เอง และสมัยของเจ้าฟ้าทะละหะ (ปก) ซึ่งไทยมีอำนาจปกครองเหนือกัมพูชา

เจ้าเมืองพระยาเขมรเขียนจดหมายต่าง ๆ ร้องขอให้ฝ่ายไทยให้นักองค์ด้วงออกมาเป็นเจ้ากัมพูชา จำนวนทั้งสิ้น 18 ฉบับ ให้พระยาสังขโลก (หมก) เจ้าเมืองโพธิสัตว์ และพระยาวิบูลย์ราช (หลง) เป็นผู้แทนนำหนังสือจดหมายมามอบให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา
[left|thumb|320x320px|[อานามสยามยุทธ ไทยโจมตีฝ่ายเวียดนามในกัมพูชา ทางเมืองโพธิสัตว์และกำปงธม ช่วงเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2383 ถึง เดือนยี่ (มกราคม พ.ศ. 2384) เพื่อทวงสิทธิอำนาจเหนือกัมพูชา แสดงถึงพื้นที่ฝ่ายไทยควบคุม และเส้นทางเดินทัพของฝ่ายไทย แสดงถึงพื้นที่ฝ่ายเวียดนามควบคุม และเส้นทางเดินทัพของฝ่ายเวียดนามสีต่าง ๆ แสดงถึงชุมนุมพระยาเขมร]]
เมื่อมีความชัดเจนว่าขุนนางพระยาเขมรจะสนับสนุนฝ่ายไทยแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่เมืองพระตะบอง จึงมีคำสั่งให้พระพิเรนทรเทพ (ขำ ณ ราชสีมา) ซึ่งเป็นบุตรชายของเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอินทร์ ณ ราชสีมา) ยกทัพลาว 2,788 คน ออกจากเมืองพระตะบองเข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ของญวน และต่อมาในวันแรมสิบค่ำ (20 พฤศจิกายน) เจ้าพระยาบดินทรเดชาให้เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอินทร์) และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) ซึ่งเป็นบุตรชายของเจ้าพระยาบดินทรเดชา ยกทัพไทยลาวนครราชสีมา จำนวน 2,445 คน ยกจากเมืองพระตะบอง เข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ของญวนอีกทัพหนึ่ง และวันรุ่งขึ้น แรมสิบเอ็ดค่ำ (21 พฤศจิกายน) เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพหลัก ประกอบด้วยชาวไทยลาวและเขมรป่าดง จำนวน 3,520 คน เข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ ที่เมืองโพธิสัตว์ พระยาสังขโลก (หมก) และพระยาวิบูลย์ราช (หลง) มอบจดหมายจากพระยาเขมรสิบแปดฉบับให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา

### การรบที่สะโทงและชีแครง
พระยาราชนิกูล (เสือ) และพระยาอภัยสงคราม ยกทัพฝ่ายไทยจากเมืองเสียมราฐ ประกอบด้วยชาวลาวและชาวเขมรป่าดง ยกเข้าไปทางเมืองกำปงสวายกำปงธม จะต้องผ่านเมืองชีแครงก่อน แล้วจึงผ่านเมืองสะโทง แล้วจึงถึงเมืองกำปงสวายกำปงธม ที่เมืองสะโทง มีแม่ทัพญวนเป็นองพอลัญบิญ ชื่อว่าดว่านวันซ๊าค (Đoàn Văn Sách,  段文策) อยู่รักษาเมืองสะโทง ดว่านวันซ้าคให้ลูกน้องชื่อว่าเหงียนกงญั่น (Nguyễn Công Nhàn,  阮公閒) ไปอยู่รักษาเมืองชีแครงเป็นด่านหน้ารับทัพไทยจากเสียมราฐ ในเดือนพฤศจิกายนพ.ศ. 2383 พระยาราชนิกูล และพระยาอภัยสงคราม นำทัพไทยเข้าโจมตีเมืองชีแครงของญวน ฝ่ายไทยตั้งค่ายล้อมเมืองชีแครงชักปีกกาชุดสนามเพลาะถึงกัน แล้วจึงพูนดินขึ้นเป็นเนินสูงกว่ากำแพงเมืองชีแครงทั้งสี่ด้าน นำปืนใหญ่ขึ้นไปบนเนินดิน ระดมยิงเข้าใส่ภายในเมืองชีแครง ฝ่ายญวนได้รับความเสียหายล้มตาย ต้องขุดหลุมเพื่อหลบเลี่ยงกระสุนปืนใหญ่ของฝ่ายไทย และฝ่ายไทยยังทำป้อมสองฝั่งแม่น้ำเมืองชีแครง ตัดไม้มาทำเป็นระเนียดเป็นทำนบกั้นทางน้ำ ไม่ให้ฝ่ายญวนเข้าออก เหงียนกงญั่นแม่ทัพญวนที่รักษาเมืองชีแครง มีกำลังเพียงประมาณ 200 คน แต่เป็นทหารอาชีพ ในขณะที่ฝ่ายไทยเป็นไพร่เกณฑ์ลาวเขมรป่าดง ดว่านวันซ๊าคนำกำลัง 370 คน จากเมืองสะโทงมาช่วยที่เมืองชีแครง แต่ฝ่ายไทยทำทำนบแม่น้ำดว่านวันซ๊าคเข้ามาช่วยเหลือเหงียนกงญั่นไม่ได้ ดว่านวันซ๊าคจึงเข้าโจมตีป้อมไทยริมสองฝั่งแม่น้ำแตกพ่ายไป รื้อรั้วระเนียดออกสามารถนำทัพเรือเข้าช่วยเมืองชีแครงได้สำเร็จ ทัพลาวเขมรป่าดงของฝ่ายไทยจำต้องล่าถอยไป

ถึงแม้ว่าดว่านวันซ๊าคและเหงียนกงญั่นจะสามารถป้องกันเมืองชีแครงจากการโจมตีของฝ่ายไทยได้ แต่แม่ทัพญวนทั้งสองตระหนักว่า กำลังฝ่ายญวนมีน้อย ไม่สามารถป้องกันเมืองชีแครงได้นาน ดว่านวันซ๊าคและเหงียนกงญั่นจึงตัดสินใจถอนกำลังออกจากเมืองชีแครง ถอยไปอยู่ที่เมืองสะโทง ฝ่ายไทยพระยาราชนิกูลและพระยาอภัยสงคราม จึงเข้าประจำอยู่ที่เมืองชีแครงได้สำเร็จ ดว่านวันซ๊าคฝากฝังให้เหงียนกงญั่นอยู่รักษาประจำที่เมืองสะโทง พร้อมกำลังญวน 1,000 คน แล้วดว่านวันซ๊าคจึงไปอยู่ที่เมืองกำปงธม พระเจ้าเวียดนามมินมางสรรเสริญดว่านวันซ๊าคและเหงียนกงญั่นว่าเป็นแม่ทัพที่มีความสามารถ สามารถต้านทานทัพไทยได้ และเจ้ามินมางยังตำหนีข้าหลวงญวนผู้ใหญ่ที่เมืองพนมเปญ ว่าอยู่นิ่งเฉยไม่ทำสิ่งใด ต่อมาองเตียนกุนเจืองมิญสางส่งหวอเวี๊ยดเตวิ๊น (Võ Viết Tuấn) นำทัพญวนอาสาจากเมืองไซ่ง่อน จำนวน 1,300 คน ยกขึ้นมาช่วยรบกับฝ่ายไทย หวอเวี๊ยดเตวิ๊นยกทัพญวนจากเมืองสะโทงไปทางเมืองชีแครง พบกับป้อมค่ายของฝ่ายไทย หวอเวี๊ยดเตวิ๊นและกองกำลังเวียดนามตกอยู่ในที่ล้อมของฝ่ายไทย ฝ่ายไทยยึงปืนใหญ่น้อยโจมตีจากทุกทิศ ฝ่ายญวนล้มตายจำนวนมาก แม่ทัพญวนหวอเวี๊ยดเตวิ๊นสิ้นชีวิตในที่รบ

การที่แม่ทัพญวนหวูเวี๊ยดเตวิ๊นพ่ายแพ้และเสียชีวิตในการรบกับไทย ทำให้องเตียนกุนเจืองมิญสางตระหนักว่า สถานการณ์ของญวนเวียดนามที่เขตกำปงธมทางเมืองสะโทงอยู่ในภาวะวิกฤต องเตียนกุนจึงมีปณิธานที่จะตีทัพไทยทางเมืองสะโทงชีแครงออกไปให้ได้ก่อน ขณะเดียวกันนั้น มีกองกำลังอาสาเวียดนามจากจังหวัดบิ่ญดิ่ญจำนวน 3,100 คน เข้ามาช่วยองเตียนกุนปราบกบฏกัมพูชา องเตียนกุนจึงใช้กองกำลังอาสาจังหวัดบิ่ญดิ่ญนี้ ยกไปขับไล่ทัพไทยจากเมืองสะโทงชีแครง องเตียนกุนแบ่งกองกำลังให้;

* องเตียนกุนเจืองมิญสาง ข้าหลวงมณฑลเจิ้นเตย พร้อมทั้งปลัดมณฑลเจิ้นเตยคือ เลวันดึ๊ก ยกกองกำลังทหารอาชีพจากเมืองบิ่ญดิ่ญ จำนวน 2,600 คน ยกมาโจมตีทัพไทยเป็นทัพหน้า
* บุ่ยกงเฮวียน (Bùi Công Huyên, 裴公諠) เจ้าเมืองล่องโห้ เป็น*ต๋งด๊กลองเตื่อง* (Tổng đốc Long Tường, 總督隆祥) หรือ ผู้ว่าจังหวัดหวิญล็อง (ล่องโห้) และจังหวัดดิ่ญเตื่อง (สมิถ่อ) ยกกองกำลังเมืองบิ่ญดิ่ญ จำนวน 1,200 คน เป็นทัพหลังติดตามมา
* กองกำลังเมืองบิ่ญดิ่ญอีก 1,300 คนที่เหลือ ให้องบางเบียนชื่อว่ายว๋านอ๋วน (Doãn Uẩn) คุมอยู่รักษาเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ

เจืองมิญสาง เลวันดึ๊ก และบุ่ยกงเฮวียน ยกกองกำลังเมืองบิ่ญดิ่ญ ออกจากเมืองเจิ๊ยเตยพนมเปญ ออกไปช่วยเมืองสะโทง ต้านทานทัพไทย เมื่อข้าหลวงญวนทั้งสามคนยกทัพถึงทะเลสาบเขมร ได้รับรายงานฝ่ายไทยได้เข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์เช่นกัน องเตียนกุนเจืองมิญสางเห็นว่าทางเมืองโพธิสัตว์มีองเดดกหวอดึ๊กจุงคอยรักษาการอยู่แล้ว ในขณะที่ทางเมืองสะโทงกำปงธมมีความวิกฤตกว่า องเตียนกุนจึงตัดสินใจยังไม่ยกไปช่วยทางเมืองโพธิสัตว์ ยกไปช่วยทางเมืองกำปงธมอย่างเดียว พระเจ้ามินมางเมื่อทราบจากรายงานจึงตำหนิองเตียนกุนว่า ควรจะแบ่งกำลังยกไปช่วยทั้งทางฝั่งเมืองกำปงธมและฝั่งเมืองโพธิสัตว์ ซึ่งการที่องเตียนกุนไม่ยกไปช่วยเมืองโพธิสัตว์ในครั้งนี้ จะทำให้องเตียนกุนถึงจุดจบ เพราะในที่สุดองเดดกหวอดึ๊กจุงจะยอมจำนนต่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เป็นเหตุให้ฝ่ายญวนเวียดนามต้องถอนกำลังออกจากกัมพูชาทั้งหมด ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2384

ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2383 พระยาราชนิกูล (เสือ) และพระยาอภัยสงคราม ยกทัพไทยจากชีแครงเข้าโจมีเมืองสะโทงของญวน ซึ่งมีเหงียนกงญั่นรักษาอยู่ ฝ่ายไทยตั้งค่ายล้อมเมืองสะโทงชักปีกกาถึงกัน และใช้ยุทธวิธีเดิมคือ พูนดินขึ้นเป็นเนินสูงกว่ากำแพงเมืองสะโทง นำปืนใหญ่ขึ้นบนเนินดิน ระดมยิงปืนใหญ่เข้าสู่ภายในเมืองสะโทง ฝ่ายญวนเวียดนามเสียหายล้มตาย ต้องขุดหลุมเพื่อหลบกระสุนปืนใหญ่ของฝ่ายไทย ดว่านวันซ๊าคยกทัพญวนจากเมืองกำปงธม มาช่วยเหงียนกงญั่นที่เมืองสะโทง ฝ่ายไทยหลอกล่อให้ดว่านวันซ๊าคยกทัพญวนติดตามทัพไทยเข้าไปในป่า แล้วฝ่ายไทยจึงเข้าโจมตีดว่านวันซ๊าคจากทุกด้าน ฝ่ายญวนเวียดนามแม่ทัพนายกองสิ้นชีวิตจำนวนมาก ดว่านวันซ๊าคได้รับบาดเจ็บสาหัส น้องชายของดว่านวันซ๊าคสิ้นชีวิตในที่รบ เมื่อดว่านวันซ๊าคพลาดพลั้งให้แก่ฝ่ายไทย เหงียนกงญั่นจึงยกทัพออกจากเมืองสะโทง ออกมาสามารถขับไล่ฝ่ายไทยออกไปจากเมืองสะโทงสำเร็จ แต่ฝ่ายเวียดนามได้รับความเสียหายล้มตายจำนวนมาก

ข้าหลวงญวนทั้งสาม ได้แก่ องเตียนกุนเจืองมิญสาง เลวันดึ๊ก และบุ่ยกงเฮวียน ยกทัพถึงเมืองสะโทงในปลายเดือนธันวาคมพ.ศ. 2383 องเตียนกุนเห็นทัพไทยกำลังเก็บเกี่ยวข้าวอยู่นอกเมืองสะโทง องเตียนกุนแบ่งกำลังออกเป็นสามส่วน ให้องเตียนกุน เลวันดึ๊ก และบุ่ยกงเฮวียน คนละ 1,200 คน แล้วองเตียนกุนส่งเหงียนวันเญินเป็นทัพหน้า 700 คน เข้าโจมตีฝ่ายไทยที่เมืองสะโทง ฝ่ายไทยพ้ายแพ้แตกพ่ายถอยกลับไปอยู่เมืองชีแครง องเตียนกุนเจืองมิญสางยกทัพติดตามมาที่เมืองชีแครงอย่างรวดเร็ว ทัพฝ่ายไทยประกอบด้วยชาวลาวและชาวเขมรป่าดง มีขวัญกำลังใจที่ตกต่ำ เมื่อทัพญวนองเตียนกุนยกมาถึงเมืองชีแครงแล้ว ทัพไทยชาวลาวและชาวเขมรป่าดงไม่สู้รบ หลบหนีเข้าป่าหมดสิ้น พระยาราชนิกูล (เสือ) พยายามที่จะควบคุมชาวลาวและชาวเขมรป่าดงแต่ไม่เป็นผลสุดท้ายฝ่ายไทยจึงพ่ายแพ้ ทัพฝ่ายญวนเวียดนามนั้นประกอบด้วยทหารอาชีพ แต่ทัพไทยนั้นเป็นไพร่ทหารเกณฑ์

พระยาราชนิกูลและพระยาอภัยสงครามจึงนำทัพไทยถอยมาอยู่ที่เมืองพนมศก ทางใกล้กับเมืองเสียมราฐ ส่วนกองกำลังกัมพูชาของพระยาเดโช เจ้าเมืองกำปงสวายนั้น แตกพ่ายกระจัดกระจายเข้าป่า พระยาเดโชหลบหนีมาอยู่ที่เมืองพระตะบอง เมื่อสามารถเอาชนะทัพไทยและขับไล่ทัพไทยออกจากเมืองสะโทงและชีแครงได้แล้ว องเตียนกุนเจืองมิญสางจึงปรึกษากันกับข้าหลวงญวนอีกสองคน คือ เลวันดึ๊ก และบุ่ยกงเฮวียน ว่าจะยกทัพญวนไปช่วยเมืองโพธิสัตว์ ซึ่งกำลังถูกเจ้าพระยาบดินทรเดชาโจมตีอยู่ แต่ทว่าเมืองสมบุกหรือเซินติ๋ญ ซึ่งเป็นศูนย์กลางการปกครองของญวน ทางฝั่งแม่น้ำโขง ติดกับทางเมืองเชียงแตงอาณาจักรจำปาศักดิ์นั้น พระยานเรนทรเสนา (แทน) กำลังโจมตีเมืองสมบุกอยู่ บุ่ยกงเฮวียนจึงนำกองกำลังส่วนหนึ่งยกอกไปทางแม่น้ำโขง เพื่อเข้าช่วยเหลือญวนที่เมืองสมบุก ส่วนเจืองมิญสางและเลวันดึ๊กนั้น ยกทัพล่องเรือข้ามทะเลสาบเขมรมาช่วยญวนเมืองโพธิสัตว์

### การรบที่เมืองโพธิสัตว์
ในช่วงกลางเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) พร้อมทั้งเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอินทร์ ณ ราชสีมา) พระพิเรนทรเทพ (ขำ ณ ราชสีมา) และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) ยกทัพไทยลาวจำนวนทั้งสิ้น 8,753 คน เข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ หรือเมืองหายเตย ซึ่งองเตียนกุนเจืองมิญสางได้ส่งให้องเดดกหวอดึ๊กจุงยกทัพมาประจำการควบคุมเมืองโพธิสัตว์ เพื่อทดแทนที่พระยาสังขโลก (หมก) ได้หลบหนีมาเข้ากับฝ่ายไทย ในเดือนพฤศจิกายน ยังเป็นฤดูน้ำหลาก ทัพฝ่ายไทยตั้งอยู่ขานเมืองโพธิสัตว์ เจ้าพระยาบดินทรเดชามีคำสั่งให้พระอัคเนษร หลวงสิทธิ พระอินทรธิบาล พระศรีผาวัง และทัพเมืองนครราชสีมา จำนวน 4,000 คน เข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายเมืองโพธิสัตว์หมอดึ๊กจุงมีกำลัง 2,000 คน ยกออกมาสู้รบ ฝ่ายญวนพ่ายแพ้ถอยกลับเข้าไปในเมืองโพธิสัตว์

ต่อมาเมื่อสิ้นสุดฤดูฝนและเข้าสู่ฤดูน้ำแห้ง ต้นเดือนธันวาคม พ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีคำสั่งให้ทัพไทยตั้งค่ายเข้าล้อมเมืองโพธิสัตว์ ตั้งค่ายชักปีกกาถึงกัน ห่างจากกำแพงเมืองโพธิ์สัตว์เป็นระยะ 11 เส้น (440 เมตร) ถึง 12 เส้น (480 เมตร) รวมทั้งสร้างทำนบขวางแม่น้ำโพธิสัตว์ ไม่ให้ฝ่ายญวนเข้าออกได้ ฝ่ายญวนเวียดนามเมืองโพธิสัตว์หรือเมืองหายเตย มีองเดดกหวอดึ๊กจุง (Võ Đức Trung, 武德忠) เป็นผู้นำทางทหาร มีเจ้าเมืองเป็น*เตวียนฝู* ชื่อว่าเหงียนซองถ่าญ (Nguyễn Song Thành) และมีองลัญบิญชื่อว่าโตนเทิ๊ตกวี๊ (Tôn Thất Quý)  ปิดประตูเมืองโพธิ์สัตว์อาศัยกำแพงเมืองสู้รบกับฝ่ายไทย ต่อมาในกลางเดือนธันวาคม เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอินทร์) ปรึกษากันส่งหนังสือไปแขวนหน้าค่าย ถึงองเดดกหวอดึ๊กจุงขอเจรจาสงบศึกเป็นไมตรี องเดดกหวอดึ๊กจุงและขุนนางญวนตอบว่าไม่มีอำนาจ ไม่สามารถทำสัญญากับฝ่ายไทยได้โดยไม่ผ่านองเตียนกุนหรือพระเจ้ามินมาง เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงให้ระดมตีเมืองโพธิสัตว์ในระดับที่รุนแรงมากขึ้น เพื่อบีบบังคับให้ฝ่ายญวนยอมเจรจาสงบศึก ให้พูนดินเป็นเนินขึ้นทั้งสี่ด้านของเมืองโพธิสัตว์ สูงกว่ากำแพงเมืองโพธิสัตว์ห้าศอก (2.5 เมตร) แล้วนำปืนใหญ่ขึ้นเนิน เนินละสามกระบอก ระดมยิงใส่เมืองโพธิสัตว์ เป็นระยะเวลาสามวัน ฝ่ายญวนเสียชีวิตประมาณห้าสิบคน ที่เหลือต้องขุดหลุมเพื่อหลบกระสุนปืนใหญ่ของฝ่ายไทย *ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า กระสุนปืนใหญ่ของฝ่ายไทยตกลงมาในเมืองโพธิสัตว์ ทำให้บ้านเรือนอาคารลุกไหม้เพลิง

ในช่วงปลายเดือนธันวาคม พ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ให้ตั้งค่ายล้อมเมืองโพธิสัตว์เข้าไปประชิตใกล้มากขึ้นอีกชั้นหนึ่ง ห่างจากกำแพงเมืองโพธิสัตว์เพียงสามเส้น (1.5 เมตร) สู้รบการเป็นเวลาห้าถึงหกวัน จากนั้นพระยาอุไทยธิราช (หิง) เจ้าเมืองสำโรงทอง ที่กำลังตั้งล้อมเมืองพนมเปญอยู่ได้ จับได้ชาวญวนเวียดนามจากเมืองพนมเปญแปดคน ส่งตัวเป็นเชลยมาให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาที่เมืองโพธิสัตว์ เจ้าพระยาบดินทรเดชาทำการสอบสวนเชลยชาวญวนแปดคน จึงทราบข่าวว่า ทางฝั่งเมืองชีแครงและกำปงธม ทัพญวนองเตียนกุนได้ตีทัพของพระยาราชนิกูลแตกพ่ายไปแล้ว พระยาราชนิกูลถอยไปอยู่ที่พนมศก และองเตียนกุนเจืองมิญสางกำลังนำทัพใหญ่มาช่วยเมืองโพธิสัตว์

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอินทร์) เห็นว่าหากองเตียนกุนยกทัพใหญ่มาช่วยเมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายไทยอาจต้องปราชัยและถอยกลับ จึงสมควรต้องรีบบีบบังคับให้องญวนที่เมืองโพธิสัตว์ยอมจำนนและยอมสงบศึกโดยเร็ว ก่อนที่องเตียนกุนจะยกทัพมาถึง เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงให้พระนรินทรโยธา (นอง) ปลัดเมืองพระตะบอง เขียนหนังสือให้เชลยชาวเวียดนามแปดคนถือไปมอบให้แก่องเดดกหวอดึ๊กจุง ขอให้เจรจาสงบศึก ฝ่ายหวอดึ๊กจุงเห็นว่าสู้รบต่อไป ชาวญวนเวียดนามจะสูญเสียชีวิตและทรัพย์สิน หวอดึ๊กจุงจึงยินยอมเจรจาสงบศึก โดยให้องลัญบิญโตนเทิ๊ตกวี๊ ออกไปแจ้งให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา ว่าฝ่ายญวนองเดดกยินดีเจรจาสงบศึกกับฝ่ายไทย เมื่อองเดดกหวอดึ๊กจุงยินยอมทำสัญญาสงบศึกแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงให้ปลูกเรือนขึ้นที่นอกเมืองโพธิสัตว์ ในวันขึ้นห้าค่ำเดือนยี่ (28 ธันวาคม) พ.ศ. 2383 องเดดกหวอดึ๊กจุงแม่ทัพญวนเมืองโพธิสัตว์ และเตวียนภูเหงียนซองถ่าญเจ้าเมืองโพธิสัตว์ฝ่ายญวน จึงเดินทางออกมาพบกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาที่เรือนรับรอง

ที่เรืองรับรอง องเดดกหวอดึ๊กจุง และองเตวียนภูเหงียนซองถ่าญ โค้งคำนับเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เจ้าพระยาบดินทรเดชาไม่รับคำนับ ลุกขึ้นยืน และเชิญขุนนางญวนทั้งสองคนนั่งลงปรึกษากัน เจ้าพระยาบดินทรเดชาว่าเมืองญวนและเมืองไทยเคยเป็นไมตรีต่อกัน ตั้งแต่สมัยพระเจ้าเวียดนามยาล็อง ได้ทำหนังสือสัญญากับพระเจ้ากรุงไทย ให้เป็นไมตรีเกื้อกูลไปตราบชั่วกาลปาวสาน มีหนังสือสัญญาเขียนด้วยน้ำรดทองอยู่เป็นที่ประจักษ์ เจ้าพระยาบดินทรเดชาว่าเมืองไทยไม่เคยผิดสัญญา จนกระทั่งเมื่อมีเหตุการณ์กบฏเจ้าอนุวงศ์ และกบฏเลวันโคย ทำให้เมืองไทยและเมืองญวนผิดใจกัน เจ้าพระยาบดินทรเดชาเสนอว่า ให้เมืองเขมรเป็นเมืองขึ้นของทั้งเมืองไทยและเมืองญวน เหมือนดั่งที่เคยเป็นมาแต่ก่อน หวอดึ๊กจุง เหงียนซองถ่าญ และโตนเทิ๊ตกวี๊ จึงทำหนังสือสัญญากับเจ้าพระยาบดินทรเดชา ในวันขึ้นเจ็ดค่ำ (30 ธันวาคม) เดือนยี่ พ.ศ. 2383 ใจความว่า;

# ฝ่ายญวนเวียดนามเมืองโพธิสัตว์ จะมีหนังสือไปถึงแม่ทัพญวนในกัมพูชาให้เลิกรบกับชาวกัมพูชา แล้วถอยกลับคืนไปเมืองโจดกทั้งหมด
# จะแต่งหนังสือไปทูลพระเจ้าเวียดนาม ให้พระเจ้าเวียดนามแต่งสาส์นเข้ามาที่กรุงเทพฯ เพื่อเจริญสัมพันธไมตรีดังเดิม

### ผลสืบเนื่องจากสัญญาสงบศึกเมืองโพธิสัตว์
เมื่อองเตียนกุนเจืองมิญสา่งยกทัพญวนเวียดนามเข้าขับไล่ทัพไทยของพระยาราชนิกูล (เสือ) ออกไปจากเมืองสะโทงและชีแครงได้สำเร็จแล้ว องเตียนกุนพร้อมกับปลัดคือเลวันดึ๊ก นำทัพเวียดนามล่องเรือข้ามทะเลสาบเขมร มาเทียบท่าที่ท่ากำปงหลวงฝั่งเมืองโพธิสัตว์ ทางตะวันออกของเมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เมื่อสามารถเจรจาสงบศึกกับองเดดกญวนหวอดึ๊กจุงที่เมืองโพธิสัตว์ได้สำเร็จ ในวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2383 แล้วนั้น จึงวางแผนนำตัวแม่ทัพขุนนางญวนและชาวเวียดนามในเมืองโพธิสัตว์ทั้งหมด ออกไปส่งให้พ้นจากเมืองโพธิสัตว์โดยสวัสดิภาพ เป็นการสร้างไมตรีกับฝ่ายญวนเวียดนาม ให้เห็นว่าฝ่ายไทยไม่ได้ไม่ประทุษร้ายชาวเวียดนามที่เมืองโพธิสัตว์ ในวันเดียวกันนั้นเอง วันที่ 30 ธันวาคม องเตียนกุนเจืองมิญสางและเลวันดึ๊ก ยกทัพญวนจากท่ากำปงหลวง เข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ เมื่อทัพญวนยกเข้าใกล้เมืองโพธิสัตว์ มีขุนนางไทยออกไปป่าวประกาศไม่ให้องเตียนกุนเข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ เนื่องจากองเดดกแม่ทัพญวนในเมืองโพธิสัตว์ ได้เจรจาสงบศึกกับเจ้าคุณฯแม่ทัพใหญ่ เจ้าพระยาบดินทรเดชาแล้ว องเตียนกุนไม่เชื่อ ยังให้ทัพญวนตีกลองยกบุก จนกระทั่งมีขุนนางญวนออกไปแจ้งองเตียนกุนเรื่องอย่างเดียวกัน เจืองมิญสางและเลวันดึ๊กต่างมองหน้ากันด้วยความตกตะลึง ไม่รู้จะทำประการใด ด้วยเหตุเป็นไปอย่างไม่คาดฝัน ว่าแม่ทัพญวนเมืองโพธิสัตว์ ได้เจรจาสงบศึกกับศัตรูแล้ว ประกอบกับเวลาใกล้มืด องเตียนกุนเจืองมิญสางและเลวันดึ๊ก จึงตัดสินใจถอยทัพกลับไปที่ท่ากำปงหลวง รอดูเหตุการณ์

วันต่อมา วันรุ่งขึ้น วันขึ้นแปดค่ำเดือนยี่ (31 ธันวาคม) พ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีคำสั่งให้พระนรินทรโยธา (นอง) ปลัดเมืองพระตะบอง ยกทัพเขมรจำนวน 1,000 คน นำตัวขุนนางญวน ได้แก่ องเดดกหวอดึ๊กจุงแม่ทัพญวน องเตวียนภูเหงียนซองถ่าญเจ้าเมือง องลัญบิญโตนเทิ๊ตกวี๊ รวมทั้งชาวเวียดนามเมืองโพธิสัตว์กว่า 1,500 คน ออกไปส่งที่เมืองท่ากำปงฉนัง นอกจากนี้ เจ้าพระยาบดินทรเดชายังเขียนหนังสือถึง"เสนาบดีเมืองเว้"ออกไปกับชาวเวียดนามนี้ด้วย เมื่อได้รับการปล่อยตัวแล้ว องเดดกหวอดึ๊กจุง จึงเดินทางไปพบกับองเตียนกุนเจืองมิญสางที่ท่ากำปงหลวง องเตียนกุนตำหนิองเดดกหวอดึ๊กจุง ว่าได้ทรยศต่อชาติบ้านเมืองเวียดนาม ไปทำสัญญาเจรจาสงบศึกกับศัตรูโดยไม่ได้รับอนุญาต หวอดึ๊กจุงแย้งว่าต่อสู้กับทัพไทยต่อไปไม่มีประโยชน์ มีแต่จะสูญเสียชีวิตและทรัพย์สิน องเตียนกุนเจืองมิญสางจึงถวายรายงานพระเจ้ามินมาง ว่าเจ้าพระยาบดินทรเดชาแม่ทัพไทย ได้ยกกำลังจำนวนประมาณหมื่นคนออกมาช่วยชาวกัมพูชากบฏต่อเวียดนาม องเตียนกุนแก้ต่างให้กับความนิ่งเฉยของตนเองว่า ทัพไทยนั้นมีจำนวนมาก การสู้รบกับฝ่ายไทยนั้นไม่เกิดประโยชน์ มีแต่ทำให้สูญเสีย จึงควรที่จะหันเปลี่ยนมาเจรจากับฝ่ายไทย ควรที่จะรอคอยดูท่าทีของเจ้าพระยาบดินทรเดชา ว่าเจ้าพระยาบดินทรเดชามีความตั้งใจที่จะเจรจาสงบศึกสานสัมพันธ์กับเวียดนามจริงหรือไม่

เจ้าพระยาบดินทรเดชาสามารถบังคับให้แม่ทัพญวนองเดดกหวอดึ๊กจุง ทำหนังสือสัญญาสงบศึก ได้เพียงไม่กี่ชั่วโมงก่อนที่องเตียนกุนเจืองมิญสางจะยกทัพมาถึงเมืองโพธิสัตว์ สามารถหลี่กเลี่ยงการปะทะที่อาจเกิดขึ้นระหว่างฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนาม เจ้าพระยาบดินทรเดชาทราบว่า ขุนนางญวนที่เมืองโพธิสัตว์ทั้งสามคนนั้น ไม่มีอำนาจในการทำสนธิสัญญาสงบศึก หนังสือสัญญานี้ทำขึ้นเพื่อป้องกันไม่ให้องเตียนกุนยกทัพเข้าโจมตีเมืองโพธิสัตว์ เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงมีหนังสือถึงเสนาบดีเมืองเว้อีกฉบับหนึ่ง เพื่อให้ราชสำนักเวียดนามให้การรับรองแก่สัญญาที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาได้ทำไว้กับขุนนางญวนสามคน ว่าฝ่ายญวนเวียดนามจะสงบศึกและถอนทัพออกจากกัมพูชากลับสู่เมืองโจดกทั้งหมด

### ปฏิสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างไทยและญวน
ฝั่มวันเดี๋ยน (Phạm Văn Điển 範文典 เรียกว่า องตาเตียนกุน ในพงศาวดารไทย) ซึ่งพระเจ้ามินมางได้แต่งตั้งให้เป็น*กิญเหลือกได่เถิ่น* หรือที่ปรึกษาทางทหารของเมืองเจิ๊นเตย ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2383 นั้น ฝั่มวันเดี๋ยนใช้เวลาเดินทางร่วมสองเดือนจากเมืองเว้จนมาถึงกัมพูชา ในต้นเดือนมกราคม พ.ศ. 2383 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2384 เมื่อมาถึงเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญแล้ว องตาเตียนกุน หรือ ฝั่มวันเดี๋ยน เข้าจัดการปกครองดูแลกรมการเมืองเจิ๊นเตย ในขณะที่องเตียนกุนเจืองมิญสางกำลังอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์นั้น เกิดความขัดแย้ง ระหว่างข้าหลวงญวนผู้ใหญ่สองคนในกัมพูชา ได้แก่ องเตียนกุนเจืองมิญสาง และองตาเตียนกุนฝั่มวันเดี๋ยน หลังจากที่ฝ่ายไทยเข้ายึดเมืองโพธิสัตว์ได้สำเร็จแล้ว องเตียนกุนไม่ยอมกลับไปที่เมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ ซึ่งองตาเตียนกุนอยู่ แต่กลับยกทัพไปตั้งอยู่ที่ค่ายกำปงธม จนองทำตาน (เลวันดึ๊ก) ต้องยกทัพจากเมืองพนมเปญออกไปตามองเตียนกุน

หลังจากที่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) สงบศึกกับแม่ทัพญวนเมืองโพธิสัตว์ เมื่อวันขึ้นเจ็ดค่ำเดือนยี่ (30 ธันวาคม) พ.ศ. 2383 นับอย่างปัจจุบันพ.ศ. 2384 และส่งชาวเวียดนามเมืองโพธิสัตว์ออกในวันรุ่งขึ้น วันขึ้นแปดค่ำ (31 ธันวาคม) แล้วนั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและทัพไทยยังคงตั้งอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์อยู่เป็นเวลาสองสัปดาห์ จนกระทั้งหมดสิ้นเบียงอาหาร เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) จึงได้ถอนทัพไทยออกจากเมืองโพธิสัตว์ ในในวันแรมเจ็ดค่ำเดือนยี่ (14 มกราคม พ.ศ. 2384) ถอยกลับออกมาอยู่ที่เมืองพระตะบอง เป็นการสิ้นสุดสงครามที่ไทยยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชา ในช่วงเดือนพฤศจิกายน ถึงธันวาคม พ.ศ. 2383 นี้ โดยที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาให้พระยาสังขโลก (หมก) นำกองกำลังชาวเขมร 1,100 คน รักษาการอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์

จดหมายถึง"เสนาบดีเมืองเว้"ของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) สุดท้ายตกอยู่ในมือขององตาเตียนกุน (ฝั่มวันเดี๋ยน) เนื้อหาของจดหมายของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯนั้น คล้ายคลึงกับเนื้อความในสนธิสัญญาที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาได้ทำกับหวอดึ๊กจุงแม่ทัพญวนเมืองโพธิสัตว์ ว่าให้ฝ่ายญวนถอนกำลังทหารออกจากกัมพูชาทั้งหมดไปตั้งอยู่ที่เมืองโจดก และให้ราชสำนักเมืองเว้แต่งทูตเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับกรุงเทพดังเดิม ฝ่ายพระเจ้าเวียดนามมินมางเมื่อได้ทราบข่าวเหตุการณ์ในกัมพูชาแล้วก็พิโรธ ว่าฝ่ายสยามนั้นแสร้งทำเป็นดีผูกสัมพันธไมตรี แต่แท้จริงแล้วมีเป้าหมายเพื่อสนับสนุนชาวเชมรให้ลุกฮือต่อต้านเวียดนาม พระเจ้ามินมางตรัสว่า ฝ่ายไทยบอกว่าไม่เคยผิดสัญญาไมตรีกับเวียดนาม แต่แท้จริงแล้วฝ่ายไทยผิดสัญญาตลอด เพราะได้รุกรานล่วงล้ำเข้ากัมพูชาและเวียดนามภาคใต้หลายครั้ง อย่างไรก็ตาม พระเจ้ามินมางได้ทิวงคตไปเสียก่อน ด้วยพระชนมายุ 49 ชันษา เมื่อวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2384 หลังจากที่พระเจ้ามินมางได้รับอุบัติเหตุตกจากพระอาชาไนย ด้วยพระชนมายุ 49 ชันษา ก่อนที่พระเจ้ามินมางจะทิวงคต ได้มีราชโองการฝากฝังไว้;

* ให้เจืองมิญสาง (องเตียนกุน) และฝั่มวันเดี๋ยน (องตาเตียนกุน) สมัครสมานสามัคคี ร่วมกันต้านการรุกรานของสยาม
* ให้ดว่านวันซ๊าคและเหงียนกงญั่นเป็นผู้บัญชาการกองกำลังญวนในเขตเมืองหายดง หรือเขตเมืองกำปงสวาย-กำปงธม
* หวอดึ๊กจุง เหงียนซองถ่าญ และโตนเทิ้ตกวี๊ ขุนนางญวนทั้งสามคนนี้มีความผิด ฐานลักลอบทำสัญญาสงบศึกกับศัตรูคือฝ่ายไทย โดยไม่ได้รับความเห็นชอบจากพระเจ้าเวียดนาม มีความผิดฐานกบฏ แต่พระเจ้ามินมางเห็นพระทัย ว่าสถานการณ์ของแม่ทัพญวนเมืองโพธิสัตว์ขณะนั้นอยู่ในภาวะคับขัน ถูกเจืองมิญสางปล่อยให้สู้กับฝ่ายไทยโดยไม่ได้รับกำลังเสริม พระเจ้ามินมางจึงให้ภาคทัณฑ์อภัยโทษให้ครั้งหนึ่ง แต่ให้ปลดทั้งสามคนนี้ออกจากตำแหน่งส่งไปเป็นทหารแนวหน้าทั้งหมด

เมื่อพระเจ้ามินมางทิวงคตแล้ว พระโอรสองค์โตคือเจ้าชายเหงียนฟุกเมียนตง (Nguyễn Phúc Miên Tông, 阮福綿宗) ได้ขึ้นครองราชสมบัติเวียดนามต่อ เป็นพระจักรพรรดิเถี่ยวจิ (Thiệu Trị, 紹治) หรือ พระเจ้าเวียดนามเทียวตรี

องตาเตียนกุนฝั่มวันเดี๋ยน เขียนจดหมายตอบกลับเจ้าพระยาบดินทรเดชา เมื่อแรมห้าค่ำเดือนสาม (11 กุมภาพันธ์) พ.ศ 2384 ใจความว่า ฝ่ายไทยได้เข้ารุกรานละเมิดกัมพูชาและเวียดนามหลายครั้ง ในขณะที่ฝ่ายเวียดนามไม่เคยรุกล้ำเขตแดนของฝ่ายไทยเลยสักครั้ง และอธิบายว่าสาเหตุที่ราชสำนักเมืองเว้และกรมการเมืองเจิ๊นเตย ต้องส่งทัพออกปราบชาวกัมพูชานั้น เพราะมีขุนนางเขมรบางพวกไม่ภักดีต่อเวียดนาม ปลุกระดมให้ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม หากฝ่ายไทยต้องการเจรจากับฝ่ายเวียดนาม ฝ่ายไทยต้องถอนทัพจากเมืองโพธิสัตว์กลับไปอยู่ที่พระตะบองเสียก่อน ไม่ล่วงล้ำเขตแดนซึ่งกันและกัน การเจรจาจึงสามารถเกิดขึ้นได้ และหากฝ่ายไทยต้องการฟื้นฟูความสัมพันธ์กับเวียดนาม ให้ทางราชสำนักกรุงเทพฯเป็นฝ่ายแต่งทูตออกมาที่เมืองเว้ก่อน;

ฝั่มวันเดี๋ยนให้เลโกว๊กเฮือง (Lê Quốc Hương) นำหนังสือจดหมายเดินทางมาส่งให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ถึงที่เมืองพระตะบอง เมื่อวันขึ้นหกค่ำเดือนสี่ (27 กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2384 เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาได้ให้ล่ามแปลเนื้อความสาส์นเวียดนามจากองตาเตียนกุนแล้ว จึงได้เชิญให้เลโกว๊กเฮืองทูตญวนกลับไปในทันที องเตียนกุนเจืองมิญสาง ยกทัพจากค่ายกำปงธม กลับถึงเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ ในวันขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนสาม (5 กุมภาพันธ์) พงศาวดารไทยระบุว่า ทั้งองเตียนกุน และองตาเตียนกุน อยู่ที่เมืองพนมเปญ มีกำลัง 20,000 คน

องเตียนกุนเจืองมิญสาง และปลัดเลวันดึ๊ก ทูลพระเจ้าเวียดนามพระองค์ใหม่ คือพระเจ้าเทียวตรี ว่าค่ายญวนกำปงธมนั้น มีจำนวน 2,600 คน อยู่ภายใต้การบัญชาของดว่านวันซ๊าคและเหงียนกงญั่น เส้นทางขนส่งเสบียงและอาวุธไปยังกำปงธมมีความลำบาก ทหารญวนมีความเจ็บป่วย อีกทั้งหลังจากที่องเตียนได้ยกทัพไปขับไล่ทัพฝ่ายไทยออกจากทางสะโทงและชีแครงแล้ว กบฏชาวกัมพูชาในเขตเมืองกำปงสวาย ต่างตื่นตกใจหลบหนีเข้าป่ากระจัดกระจายไปแล้วหมดสิ้น (พระยาเดโช เจ้าเมืองกำปงสวาย หลบหนีไปอยู่เมืองพระตะบอง) จึงไม่มีประโยชน์ที่จะรักษาค่ายกำปงธมไว้ต่อไป จึงขอให้ฝ่ายญวนถอนกำลังออกจากกำปงธง มาตั้งรักษาการอยู่ที่กำปงฉนังแทน พระเจ้าเทียวตรีเห็นชอบด้วย องเตียนกุนจึงให้ถอนกำลังญวนออกจากพื้นที่กำปงสวาย-กำปงธม ดว่านวันซ๊าคและเหงียนกงญั่น ย้ายไปอยู่ที่กำปงฉนัง คอยตั้งรับทัพไทยที่อาจมาจากทางเมืองโพธิสัตว์

### สยามส่งนักองค์ด้วงออกไปกัมพูชา
ถึงปีพ.ศ. 2383 เจ้านายกัมพูชาทุกพระองค์ล้วนแต่ถูกจองจำกุมขังหรือกักบริเวณอยู่ทั้งสิ้น หลังจากที่นักองค์ด้วงพยายามที่จะก่อการยึดอำนาจในเมืองพระตะบอง ในพ.ศ. 2381 แต่ถูกจับได้เสียก่อน นักองค์ด้วงถูกส่งไปจำคุกที่กรุงเทพฯแต่พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) ได้ทูลขอพระราชทานนำนักองค์ด้วงไปดูแลที่บ้าน นักองค์ด้วงจึงอาศัยอยู่ที่บ้านของพระยาศรีสหเทพที่กรุงเทพ ส่วนนักองค์อิ่มนั้นได้แปรพักตร์ไปเข้ากับเวียดนาม ในพ.ศ. 2382 แต่ถูกพระเจ้ามินมางให้จองจำไว้ที่เมืองเว่ ไม่ได้เป็นเจ้ากัมพูชาตามประสงค์ ส่วนเจ้าหญิงกัมพูชาที่ยังเหลือยู่สามพระองค์ ได้แก่ นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวนนั้น ยังประทับอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน เมื่อพระยาสังขโลก (หมก) เจ้าเมืองโพธิสัตว์ และพระยาวิบูลย์ราช (หลง) ได้นำหนังสือจดหมายพระยาเขมรสิบแปดฉบับ มอบให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) แล้วนั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงให้พระยาวิบูลย์ราช (หลง) เดินทางไปที่กรุงเทพฯ เป็นผู้นำจดหมายทั้งสิบแปดฉบับนั้น ขึ้นทูลเกล้าฯถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯได้ทรงทราบเนื้อความในจดหมายของพระเขมรทั้งสิบแปดฉบับแล้ว จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) นำนักองค์ด้วง อายุ 44 ชันษา ออกไปตั้งให้เป็นเจ้ากัมพูชา สืบวงศ์กษัตริย์ปกครองกัมพูชา และพระราชทานพระราโชวาทแก่นักองค์ด้วงและพระยาเขมร ให้รักษาฟื้นฟูพุทธศาสนาสัมมาทิฏฐิในกัมพูชาให้มั่นคง "*ให้พระยาเขมรมีความรักใคร่เสียดายพระพุทธศาสนา รักษาชาติสัมมาทิฐิ อย่าให้อ้ายญวนมิจฉาทิฐิครอบงำบ้านเมืองล้างพระพุทธศาสนาเสีย ให้พร้อมมูลกันทำราชการต้านทานสู้รบญวนให้แข็งแรง ไว้ชื่อเสียงให้ปรากฏเป็นเกียรติยศอยู่ในแผ่นดินเมืองเขมร*" ให้นักองค์ด้วงเคารพเชื่อฟังเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เจ้าคุณฯแม่ทัพใหญ่ฝ่ายไทย "*ก็ให้ฟังบังคับบัญชาพระยาบดินทรเดชาฯ ให้ชอบด้วยราชการจงทุกประการ จะอยู่ใกล้อยู่ไกลประการใด ก็อย่าทำใจสูงล่วงบังคับบัญชา กลัวเกรงเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ให้เสมอเป็นอารมณ์*" ทรงอาลัยว่าพุทธศาสนาในกัมพูชาถูกฝ่ายญวนมิจฉาทิฏฐิเบียดเบียนทำลาย รื้อวัดสึกพระสงฆ์ "*ญวนจะทำลายพระบวรพุททศาสนาที่เมืองเขมรเสีย ให้สัมมาทิฏฐิเป็นมิจฉาทิฏฐิ จะแปลงเขมรให้ละเพศเป็นญวน ให้สึกพระสงฆ์*" และมีพระราชปณิธานที่จะฟื้นฟูธำรงพุทธศาสนาในกัมพูชา และรักษาอัตลักษณ์ทางเชื้อชาติวัฒนธรรมของกัมพูชาไว้ "*ทรงพระราชดำริจะรักษาพระบวรพุทธศาสนาเมืองเขมรไว้ให่ถาวรมั่นคง ไม่ให้ญวนมิจฉาทิฏฐิทำลายล้างเสีย ไม่ให้แปลงเขมรซึ่งเป็นสัมมาทิฏฐิให้กลับเป็นมิจฉาทิฏฐิ เขมรจะพากันไปสู่อบายเสียทั้งสิ้น จะให้เขมรคงชาติคงสกุลอยู่ตามเดิม*"

นอกจากนี้ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯยังมีพระบรมราโชวาทพระราชทานแก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ว่าฝ่ายไทยยกเข้าโจมตียึดอำนาจในกัมพูชานี้ ฝ่ายญวนต้องยกมาตอบโต้ ฝ่ายญวนมีความชำนาญในการรบทางแม่น้ำลำคลอง ในขณะที่ฝ่ายไทย-กัมพูชาถนัดรบทางบก จึงทรงมีพระราชกระแสให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา คิดสกัดทางเรือญวน ไม่ให้ฝ่ายญวนล่องเรือมาถึงบ้านเมืองกัมพูชาได้ หากฝ่ายญวนยกขึ้นบก ให้สู้รบต้านทานให้ได้นานที่สุด จนกว่าทัพจากกรุงเทพจะสามารถยกออกไปช่วยได้ทัน;

วันขึ้นสิบค่ำเดือนสาม (1 กุมภาพันธ์) ปีชวดโทศก พ.ศ. 2383 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2384 พระยาสีหราชเดโช อัญเชิญท้องตราพระราชสีห์ พร้อมทั้งนำตัวนักองค์ด้วงออกจากกรุงเทพฯ ถึงเมืองพระตะบอง เมื่อวันขึ้นสิบสองค่ำ เดือนสาม (3 กุมภาพันธ์) เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้รับราชโองการแล้ว จึงมีลิขิตทูลว่า จะปลุกระดมให้พระยาเขมรลุกฮือขึ้นสู้รบกับญวนให้แข็งแรงขึ้นอีก ให้เขมรกับญวนบาดหมางกัน ไม่กลับมาเป็นพันธมิตรกันอีกต่อไป "*ข้าพระพุทธเจ้าคิดอ่านเอาเขมรเก่าที่มีสติปัญญาไว้ใจได้ให้แยกไปกำกับพระยาพระเขมรที่ตั้งตัวเป็นนายทัพนายกองอยู่ทุกแขวงเมืองเขมร จะได้ยั่วเย้าให้สู้รบญวนให้แข็งแรงกว่าจะแตกร้าวขาดกัน ไม่กลับใจเข้าหาญวนอีกได้*" เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯมีความตั้งใจจะให้เมืองกัมพูชามาขึ้นกับไทยให้ได้ ถ้าไม่ได้ ก็จะป้องกันไม่ให้เมืองเขมรไปขึ้นกับญวน

## ช่วงสงบศึกช่วงแรก

### นักองค์ด้วงตั้งอยู่ที่เมืองอุดงฦๅชัย
ฝ่ายไทยสามารถเข้ายึดเมืองโพธิสัตว์ได้ และเมื่อฝ่ายญวนถอนกำลังออกจากเขตกำปงสวาย-กำปงธม เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) จึงให้พระยาเดโชเจ้าเมืองกำปงสวาย และพระยาเดโชภักดี (สนองอี หรือ สนองเอ๊ย ที่เคยลุกฮือขึ้นต่อต้านญวน เมื่อพ.ศ. 2380) รวบรวมไพร่พลกัมพูชาเมืองกำปงสวายที่ได้แตะกระจัดกระจายไปนั้น ตั้งขึ้นใหม่ให้อยู่รักษาการสู้กับฝ่ายเวียดนาม ฝ่ายไทยถึงสามารถควบคุมได้ทั้งทางเมืองโพธิสัตว์และเมืองกำปงสวาย ส่วนฝ่ายญวนเวียดนามนั้น ถอยร่นถอนกำลังออกจากส่วนต่าง ๆ ของกัมพูชา ไปรวมกันอยู่ที่เมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ มีกำลังประมาณ 20,000 คน ในขณะนั้น เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอินทร์ ณ ราชสีมา) ล้มป่วย จนต้องเดินทางกลับเมืองนครราชสีมา ในวันขึ้นหกค่ำเดือนสาม (26 มกราคม พ.ศ. 2383 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2384) เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงทูลขอพระราชทานให้เจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) ออกมาช่วยราชการแทน

ฝ่ายองเตียนกุนเจืองมิญสาง (Trương Minh Giảng) ผู้สำเร็จราชการเมืองเจิ๊นเตยกัมพูชา และเลวันดึ๊ก (Lê Văn Đức) ปลัดเมืองเจิ๊นเตย ได้เดินทางไปเจ้าเฝ้าพระเจ้าเทียวตรีพระเจ้าเวียดนามพระองค์ใหม่ที่เมืองเว้ เมื่อเจืองมิญสางและเลวันดึ๊ก เดินทางกลับมาที่เมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ แล้วองเตียนกุนเจืองมิญสางจึงยกทัพออกตีฝ่าวงล้อมของพระยาเขมร ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2384) ตีค่ายของพระยาวงษานุชิต (มี) ที่แพรกโตนด (Prek Thnot ปัจจุบันคือตาเขมา) แตก ตีค่ายของพระยาอุไทยธิราช (หิง) ที่สตึงมีชัย (Stueng Meanchey) แตก แล้วองเตียนกุนส่งให้โตนเทิ๊ตกวี๊ (Tôn Thất Quý)  หนึ่งในขุนนางสามคนที่ได้ทำสัญญาสงบศึกกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ให้ยกทัพญวนไปประชิดเมืองโพธิสัตว์อีกครั้งหนึ่ง เมืองโพธิสัตว์นั้น มีพระยาสังขโลก (หมก) เจ้าเมืองโพธิสัตว์ ที่ได้สวามิภักดิ์ต่อไทย รักษาการอยู่

เนื่องด้วยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) นำนักองค์ด้วงไปตั้งเป็นเจ้ากัมพูชาเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงนำนักองค์ด้วงออกจากเมืองพระตะบอง เมื่อวันขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนสี่ (6 มีนาคม พ.ศ. 2384) ไปตั้งอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯออกมาอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์อีกครั้งหนึ่ง แม่ทัพญวนโตนเทิ๊ตกวี๊จึงถอยทัพกลับ นับจากนี้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯมียุทธวิธีตั้งฐานที่มั่นบนที่สูง เพื่อให้สามารถรับมือต่อสู้กับทัพฝ่ายญวน ที่มักจะยกมาทางเรือทางแม่น้ำลำคลอง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯให้สร้างเมืองใหม่ให้แก่นักองค์ด้วง ที่บันทายเลียดเป็นที่สูงเหนือเมืองโพธิสัตว์

เลวันดึ๊ก ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็น*ทามต๊านได่เถิ่น* หรือปลัดเมืองเจิ๊นเตย ล้มป่วยจึงทูลพระเจ้าเทียวตรีลาออกจากตำแหน่ง พระเจ้าเทียวตรีจึงแต่งตั้งให้เหงียนกงจื๊อ (Nguyễn Công Trứ) เป็น*ทามต๊านได่เถิ่น*หรือปลัดเมืองเจิ๊นเตยคนใหม่ เหงียนกงจื๊อมีความเห็นว่า ทางฝ่ายเวียดนามราชวงศ์เหงียน ควรที่จะปล่อยตัวเจ้านายกัมพูชาให้กลับคืนสู่กัมพูชา เกลี้ยกล่อมให้ชาวกัมพูชาภักดีต่อเวียดนามดังเดิม ใช้วิธีทางจิตวิทยามากกว่าที่จะใช้กำลังทางทหาร องเตียนกุนเจืองมิญสางจึงมีฎีกาถวายพระเจ้าเทียวตรี ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2384 ทูลพระเจ้าเทียวตรีว่า ฝ่ายไทยได้ฉวยโอกาสที่ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม เข้าสนับสนุนกัมพูชาให้สู้รบกับเวียดนาม ทำให้ในขณะนี้ ฝ่ายญวนเวียดนามสูญเสียอำนาจในกัมพูชาเกือบทั้งหมด โดยที่ฝ่ายไทยสามารถเข้าควบคุมกัมพูชาได้โดยส่วนใหญ่ การที่จะยกทัพญวนไปปราบปรามกบฏกัมพูชาที่ซุ่มซ่อนเป็นกองโจรอยู่ตามป่าเขานั้น กระทำได้ยากลำบากและไม่เกิดประโยชน์ ยิ่งจะทำให้ชาวกัมพูชาหันไปเข้ากับฝ่ายไทยมากขึ้น องเตียนกุนจึงของพระราชทาน ให้พระเจ้าเทียวตรีอนุญาตให้เจ้าสตรีกัมพูชาที่เมืองไซ่ง่อน ได้แก่ นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน กลับคืนสู่เมืองพนมเปญ รวมทั้งของพระราชทานอภัยโทษให้แก่นักองค์อิ่ม เจ้าชายกัมพูชาที่เคยฝักใฝ่ไทยแต่แปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายญวน แล้วจึงถูกพระเจ้ามินมางกุมขังไว้ที่เมืองเว้ รวมทั้งปล่อยตัวขุนนางผู้ใหญ่กัมพูชา ได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) พระยากลาโหม (กิญ) สามคนนี้ถูกเนรเทศไปอยู่ที่เวียดนามภาคเหนือ และพระยาวัง (ตุม) ซึ่งถูกเนรเทศไปอยู่เมืองล่องโห้
[left|thumb|327x327px|'''อานามสยามยุทธ เดือนสาม (กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2384) - เดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2384<br>ไทยรุกคืบเข้าสู่กัมพูชา:'''<br>ในพ.ศ. 2384 [เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)|เจ้าพระยาบดินทรเดชาและนักองค์ด้วงเข้าควบคุมกัมพูชาฝั่งตะวันตก ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองอุดง ในขณะที่ฝ่ายเวียดนามถอยร่นไปอยู่บริเวณเมืองพนมเปญ จนกระทั่งต่อมาเวียดนามจึงถอนกำลังออกจากกัมพูชาในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2384 พื้นที่ซึ่งฝ่ายไทยปกครองโดยตรง พื้นที่ภายใต้การควบคุมของเจ้าพระยาบดินทรเดชาและนักองค์ด้วง**เวียดนามปราบกบฏเขมรกรอม:**ในพ.ศ. 2384 ชาวเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้เป็นกบฏขึ้นต่อเวียดนาม ที่เมืองป่าสักและพระตะพัง พื้นที่ซึ่งเวียดนามปกครองโดยตรง บริเวณการลุกฮือของเขมรกรอม ที่เมืองป่าสักและพระตะพัง]]

พระเจ้าเทียวตรีอนุญาตให้เจ้าสตรีทั้งสาม ได้แก่ นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน ที่เมืองไซ่ง่อน รวมทั้งพระยาวัง (ตุม) จากเมืองล่องโห้ ให้นิวัติหวนคืนสู่กรุงพนมเปญเมืองเจิ๊นเตย แต่พระเจ้าเทียวตรียังไม่ปล่อยตัวนักองค์อิ่ม และเสนาบดีกัมพูชาทั้งสามคน พระยาวัง (ตุม) นำนักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน รวมทั้งนักนางรศ นักพระมารดาของนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง จากเมืองไซ่ง่อน ล่องเรือมาจนถึงเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ วันขึ้นเจ็ดค่ำเดือนหก (27 เมษายน พ.ศ. 2384) เมื่อเจ้านายสตรีกัมพูชากลับมาประทับอยู่ที่เมืองพนมเปญ โดยมีพระยาวัง (ตุม) เป็นเสนาบดีของนักองค์มีแล้วนั้น องเตียนกุนจึงมิญสางจึงให้แต่งหนังสือภาษาเขมรออกไปปักตามที่ต่าง ๆ ป่าวประกาศเกลี้ยกล่อมให้แก่ชาวกัมพูชา ว่าขณะนี้เจ้ากัมพูชาได้หวนคืนมาแล้ว ให้ชาวกัมพูชากลับเข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามดังเดิม

ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ทราบข่าวว่าฝ่ายญวนเวียดนาม ได้นำเจ้าสตรีกัมพูชากลับมาเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชา จึงเห็นว่าหากฝ่ายเวียดนามสนับสนุนเจ้ากัมพูชาที่เมืองพนมเปญ จะทำให้ชาวกัมพูชาเอาใจออกห่างไทยกลับไปสวามิภักดิ์กับเวียดนามดังเดิม เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเห็นว่า นักองค์ด้วงประทับตั้งอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ ยังอยู่ห่างไกลไม่เข้าถึงราษฎรกัมพูชาโดยส่วนใหญ่ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงยกเลิกแผนการสร้าเมืองให้แก่นักองค์ด้วงที่โพธิสัตว์ แล้วมีคำสั่งให้บุตรชายคือพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) นำกำลังไทยลาวเขมร 5,000 คน แห่นำนักองค์ด้วงออกจากเมืองโพธิสัตว์ ในวันขึ้นเก้าค่ำเดือนหก (29 เมษายน) เดินทางถึงเมืองอุดง ในวันแรมหนึ่งค่ำ (6 พฤษภาคม พ.ศ. 2384) ตั้งอยู่ที่บริเวณที่เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) เคยตั้งอยู่ เมื่อครั้งสำเร็จราชการกัมพูชา เรียกว่า คลังสแบก (Khleang Sbek)

ในขณะนั้น กัมพูชาจึงแบ่งออกเป็นสามฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายนักองค์ด้วง ซึ่งฝ่ายไทยให้การสนับสนุน นักองค์ด้วง และฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีอำนาจตั้งแต่เขตเมืองโพธิสัตว์ เขตเมืองกำปงสวาย ลงไปถึงเมืองกำปอดและกำปงโสมทางชายฝั่งทะเล ฝ่ายญวนเวียดนามเมืองเจิ๊นเตย ตั้งเชิดชูนักองค์มีอยู่ที่เมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ มีอำนาจอยู่เพียงที่เมืองพนมเปญเท่านั้น และยังมีพระยาจักรี (นวง) ตั้งชุมนุมเป็นอิสระอยู่ที่เมืองบาพนม ทางด้านตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา ทั้งฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนาม นำนักองค์ด้วงและนักองค์มี ตั้งเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้เข้ามาสวามิภักดิ์กับฝ่ายของตน ถึงแม้ว่าเจ้ากัมพูชาจะอยู่ฝั่งตรงข้ามกันในทางการเมือง แต่เจ้ากัมพูชาทุกพระองค์ล้วนแต่เป็นประยูรญาติ นักองค์มีเจ้าสตรีกัมพูชา และนักนางรศมารดานักองด์ด้วงที่เมืองพนมเปญ ได้มีหนังสือลับมาถึงนักองค์ด้วงที่เมืองอุดงฦๅชัย ขอให้นักองค์ด้วงแต่งทัพมารับเจ้านายสตรีมาอยู่ด้วยที่เมืองอุดง เมื่อพระยาวัง (ตุม) ทราบว่านักองค์มีลักลอบมีหนังสือถึงนักองค์ด้วง จึงคุ้มกันนักองค์มีเข้มงวดมากขึ้น

### การลุกฮือของเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้
[thumb|307x307px|พื้นที่ที่มีชาว[เขมรกรอมอาศัยอยู่ในภาคใต้ของประเทศเวียดนามในปัจจุบัน]]
ถึงแม้ว่าในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เวียดนามราชวงศ์เหงียนจะสามารถเข้าควบคุมและยึดครองเวียดนามภาคใต้ ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ซึ่งเดิมเป็นพื้นที่การปกครองของกัมพูชา ได้เกือบทั้งหมดแล้ว แต่ยังคงมีเมืองกัมพูชาบางเมืองในเวียดนามใต้ ที่ยังอยู่ภายใต้การปกครองของราชสำนักกัมพูชา มีพระยาเขมรเป็นเจ้าเมือง ได้แก่ เมืองมัตจรูก เมืองกระมวนสอ เมืองอุมร และเมืองป่าสัก ในสมัยที่ราชวงศ์เหงียนเข้าปกครองกัมพูชาโดยตรงเป็นมณฑลเจิ๊นเตยนั้น องเตียนกุนเจืองมิญสาง ให้ผนวกเอาเมืองเชิงกรรชุม เมืองมัตจรูก เมืองอุมร และเมืองป่าสัก เข้ากับจังหวัดอางซาง (โจดก) ชาวกัมพูชาที่ตกอยู่ภายใต้การปกครองของเวียดนาม ถูกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนามในเวียดนามภาคใต้ เรียกว่า ชาวกัมพูชาภาคต่ำหรือชาวเขมรกรอม

เมื่อชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อเวียดนามโดยทั่วไป ในเดือนสิบ (กันยายน) พ.ศ. 2383 นั้น ที่เมืองมัตจรูก หรือ ติ่ญเบียน (Tĩnh Biên) พระยาราชาเศรษฐีเจ้าเมืองมัตจรูก (กี่ลา Kỳ La) และพระยาอธิกวงศาโต๊ดเจ้าเมืองป่าสัก (เหวียดโต๊ด Việt Tốt) ลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ฝ่ายเวียดนามส่งให้นายกองเขมรกรอมเมืองกระมวนสอ (เขมร: ក្រមួនស) หรือเมืองสักซ้า (Rạch Giá) ได้แก่ พระยารวิเดโชทิต (เจินเจี๊ยต Chân Triết) และพระยาวงษาสงครามเมียด (หั่นเบี่ยน Hàn Biện) ให้ยกทัพเขมรกรอมเมืองกระมวนสอไปปราบเขมรกรอมเมืองมัตจรูกด้วยกัน แต่สุดท้ายพระยาเขมรกรอมทั้งพระยารวิเดโชและพระยาวงษาสงครามไปเข้ากับกบฏเขมรกรอมที่เมืองมัตจรูก ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2383 พระยารวิเดโชและพระยาวงษาสงคราม รวมรวมกำลังเขมรกรอมลุกฮือขึ้นที่จีตน (Tri Tôn) ใกล้กับเขาเทิ๊ตเซิน (Thất Sơn) หรือเขาบ๋ายนุ้ย (Bảy Núi) พร้อมทั้งส่งกำลังเขมรกรอม 2,000 เข้าโจมตีเมืองสักซ้า หรือเมืองกระมวนสอ ของฝ่ายเวียดนาม ที่จังหวัดเกียนซาง เลกวังเฮวียน (Lê Quang Huyên) เจ้าเมืองห่าเตียน ยกทัพเรือจากเมืองห่าเตียน เข้าปราบกบฏเขมรกรอมที่เมืองสักซ้าได้สำเร็จ

เยืองวันฟอง (Dương Văn Phong, 楊文豐) เดิมดำรงตำแหน่งเป็น*ทามต๊านได่เถิ่น* เป็นที่ปรึกษาหรือปลัดเมืองเจิ๊นเตย เมื่อชาวกัมพูชาลุกฮือเป็นกบฏขึ้นต่อเวียดนาม พระเจ้ามินมางให้ย้ายเยืองวันฟองมาเป็น*ต๋งด๊กอานห่า* (Tổng đốc An Hà) ปกครองจังหวัดอานซางและห่าเตียน เป็นเจ้าเมืองโจดก พระเจ้ามินมางได้มอบหมายให้เยืองวันฟองเป็นผู้ปราบกบฏเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้ เยืองวันฟองเจ้าเมืองโจดก และเลกวังเฮวียนเจ้าเมืองห่าเตียน ยกทัพเข้าตีกระหนาบชุมนุมเขมรกรอมที่จีตนเขาบ๋ายนุ้ย ทำให้ชุมนุมกบฏเขมรกรอมพ่ายแพ้แตกพ่ายไป พระยารวิเดโช (ทิต) สิ้นชีวิต ส่วนพระยาวงษาสงคราม (เมียด) หลบหนีลงไปตามแม่น้ำบาสัก ไปตั้งหลักที่เมืองป่าสัก (เขมร: បាសាក់) ซึ่งเป็นเมืองของเขมรกรอมเช่นกัน
[thumb|190x190px|วัดมหาทัพ หรือ วัดมหาทุบ เป็นวัด[เขมรกรอมที่เมืองซ็อกจัง (Sóc Trăng) จังหวัดซ็อกจัง]]
ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2383 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2384 พระยาอธิกวงศาโต๊ดเจ้าเมืองป่าสัก (เซินโต๊ด Sơn Tốt) ได้ร่วมมือกับพระยาวงษาสงคราม (เมียด) ลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อเวียดนามที่เมืองป่าสัก เวียดนามเรียกว่า เมืองบาเซวียน (Ba Xuyên) ปัจจุบันคือเมืองซ็อกจัง (Sóc Trăng) จังหวัดซ็อกจัง อยู่ที่ปากแม่น้ำบาสัก นอกจากนี้ทางพระยาเขมรที่กัมพูชา ยังส่งกำลังเสริมนำโดยพระยาเสนาราชสงคราม (ปรัก) เจ้าเมืองบริบูรณ์ ลงมาช่วยพระยาเขมรกรอมต่อสู้กับเวียดนาม และยังมีชาวจีนโพ้นทะเลในเมืองป่าสัก นำโดยพ่อค้าชาวจีนชื่อว่าเจิ่นเลิม (Trần Lâm) หรือ เฉินหลิน (陳林) เข้าร่วมกับการลุกฮือของเขมรกรอมนี้ด้วย ในวันขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนสาม (5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2384) เยืองวันฟองเจ้าเมืองโจดก ยกทัพจากเมืองมัตจรูกติ่ญเบียน ล่องลงมาตามแม่บาสัก เข้าปราบกบฏเขมรกรอมเมืองป่าสักแตกพ่าย พระยาอธิกวงศาโต๊ดสิ้นชีวิต แต่ผู้นำฝ่ายเขมรกรอมคนอื่น ๆ หนีไปได้ และตั้งค่ายอยู่ที่วัดมหาทัพ ต่อมาในวันเจ็ดค่ำเดือนสี่ (27 กุมภาพันธ์) เยืองวันฟองล้มป่วย จึงให้ญาติของตนเองเป็นผู้ยกทัพญวนเมืองซ็อกจังออกมาปราบค่ายเขมรกรอมที่วัดมหาทัพ แต่ฝ่ายเขมรกรอม พระยาวงษาสงคราม (เมียด) เข้าซุ่มโจมตี ทำให้ฝ่ายญวนพ่ายแพ้สูญเสียแม่ทัพนายกองจำนวนมาก

ฝ่ายเมืองเจิ๊นเตย องเตียนกุนเจืองมิญสาง มีความตกใจที่ฝ่ายญวนเวียดนามพ่ายแพ้ให้แก่ฝ่ายเขมรที่เมืองป่าสัก องเตียนกุนจึงส่งทัพนำโดยไมวันด๋ง (Mai Văn Đổng) 1,000 คน ยกลงมาจากพนมเปญลงมาช่วยเยืองวันฟองที่เมืองป่าสัก เยืองวันฟองที่ยังป่วยอยู่ ส่งไมวันด๋งยกทัพออกไปปราบเขมรที่วัดมหาทัพ ในวันแรมสิบสี่ค่ำเดือนสี่ (21 มีนาคม พ.ศ. 2384) ปรากฏว่าฝ่ายญวนถูกฝ่ายเขมรนำโดยพระยาเสนาราชสงคราม (ปรัก) และเฉินหลิน ซุ่มโจมตีอีกครั้งพ่ายแพ้สูญเสีย ไมวันด๋งนายกองญวนสิ้นชีวิตในที่รบ พระเจ้าเวียดนามเทียวตรีพระพิโรธอย่างมาก ที่เยืองวันฟองเจ้าเมืองโจดกกระทำความเสื่อมเกียรติพ่ายแพ้ให้แก่กบฏหลายครั้ง พระเจ้าเทียวตรีจึงให้ปลดเยืองวันฟองออกจากตำแหน่ง และให้บุ่ยกงเฮวียน (Bùi Công Huyên) เจ้าเมืองล่องโห้ อยู่ที่เมืองพนมเปญ ซึ่งเป็น*ต๋งด๊กลองเตื่อง* ปกครองจังหวัดหวิญล็องและดิ่ญเตื่องอยู่เดิม มาควบตำแหน่ง*ต๋งด๊กอานห่า*ด้วย เพื่อลงมาปราบกบฏเขมรกรอม และให้เหงียนวันเจือง (Nguyễn Văn Chương 阮文章 ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น เหงียนจิเฟือง Nguyễn Trí Phương) จากเมืองดานัง ลงมาช่วยปราบกบฏเขมรกรอมอีกคนหนึ่ง ต่อมาไม่นานเยืองวันฟองจึงล้มป่วยเสียชีวิต
[thumb|200x200px|วัดนครราชบุรี เป็นวัด[เขมรกรอม ที่เมืองจ่าวิญ จังหวัดจ่าวิญ ในเวียดตามภาคใต้ เวียดนามเรียกว่า วัดจั่วเอิง Chùa Âng]]
ในระหว่างที่ชาวเขมรกรอมยังลุกฮืออยู่ที่เมืองป่าสักนี้นั้น ทางเมืองหลักฮว้า (Lạc Hóa) หรือเมืองจ่าวิญ (Trà Vinh) จังหวัดจ่าวิญในปัจจุบัน กัมพูชาเรียกว่า เมืองพระตะพัง (เขมร: ព្រះត្រពាំង) เดิมเป็นเมืองของกัมพูชา แต่ต่อมาถูกผนวกเข้ากับเวียดนาม ในจังหวัดหวิญลอง ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2384 ชาวกัมพูชาชื่อว่า เลิมเซิม (Lâm Sâm) เดิมเป็นขุนนางในราชสำนักกัมพูชา ได้ตั้งตนขึ้นเป็นนักศิลป์หรือผู้วิเศษ ห่มผ้าเหลืองเป็นพระสงฆ์ ปลุกระดมชาวกัมพูชาเขมรกรอมที่เมืองพระตะพังให้เป็นลุกฮือขึ้นต่อเวียดนาม เมื่อเกิดกบฏขึ้นใหม่ที่เมืองพระตะพังหรือจ่าวิญ พระเจ้าเทียวตรีจึงให้แบ่งงานใหม่ โดยที่บุ่ยกงเฮวียนรับหน้าที่ปราบกบฏเมืองพระตะพัง ส่วนเหงียนวันเจืองรับหน้าที่ปราบกบฏเมืองป่าสัก ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2384 บุ่ยกงเฮวียนส่งเจิ่นเตวียน (Trần Tuyên) เป็นทัพหน้า ยกทัพเมืองล่องโห้ 1,000 คน เข้าโจมตีเลิมเซิมที่เมืองพระตะพังแต่พ่ายแพ้ เจิ่นเตวียนถูกสังหาร แล้วเลิมเซิมจึงยกทัพเข้าโจมตีบุ่ยกงเฮวียน แต่บุ่ยกงเฮวียนสามารถต้านทานฝ่ายเขมรกรอมได้

ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2384 เหงียนวันเจือง (เหงียนจิเฟือง) ยกทัพบกทัพเรือ เข้าโจมตีฝ่ายกบฏเขมรกรอมที่เมืองป่าสักให้แตกพ่ายไปได้สำเร็จ ทางฝ่ายนักองค์ด้วง และเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่เมืองอุดง ส่งให้พระยาสังขโลก (เกาะ) เจ้าเมืองโพธิสัตว์คนเก่า และพระยาวิบูลย์ราช (หลง) นำกำลังเข้าถมทำลายคลองหวิญเต๊เป็นทำนบ เพื่อขัดขวางเส้นทางลำเลียงของญวน คลองหวิญเต๊เป็นเส้นทางคมนาคมที่สำคัญ เชื่อมต่อระหว่างเมืองโจดกและเมืองห่าเตียน เหงียนวันเจืองจึงยกทัพจากเมืองป่าสัก ย้อนขึ้นมาโจมตีพระยาสังขโลก (เกาะ) และพระยาวิบูลย์ราช (หลง) แตกพ่ายไปจากคลองหวิญเต๊ จากนั้นเหงียนวันเจืองจึงให้สร้างค่ายสร้างป้อมเพื่อป้องกันคลองหวิญเต๊ เสริมกำลังพลญวนเข้าป้องกันอย่างแน่นหนา ต่อมาในเดือนกรกฎาคม ในขณะที่เหงียนวันเจืองอยู่ที่คลองหวิญเต๊นั้น เลิมเซิมได้ส่งให้ชาวจีนชื่อว่า เฉินหง หรือ เจิ่นฮ่ง (Trần Hồng) รวมรวบกำลังเตรียมเข้าโจมตีเมืองซ็อกจังเมืองป่าสักอีกครั้ง บุ่ยกงเฮวียนจึงต้องยกทัพจากเมืองพระตะพัง มาช่วยเข้าโจมตีขับไล่เฉินหงแตกพ่ายไปได้สำเร็จ

### เวียดนามถอนกำลังออกจากกัมพูชา
นักองค์อิ่ม เจ้าชายกัมพูชา เคยเป็นเจ้าชายกัมพูชาที่ฝ่ายให้การสนับสนุน นักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง มีมารดาร่วมกันคือ นักนางรศ ทั้งนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง ได้เข้ามาอยู่ที่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพ ตั้งแต่พ.ศ. 2356 ในสมัยรัชกาลที่ 2 จนต่อมาในพ.ศ. 2376 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ยกทัพนำนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง เข้าไปตั้งเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาอยู่ที่เมืองพนมเปญ (อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2376) แต่เนื่องจากนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง อาศัยอยู่ที่กรุงเทพมาเป็นเวลานาน ทำให้ขาดการติดต่อกับราษฎรชาวกัมพูชา และยังไม่เป็นที่นิยมของชาวกัมพูชา สุดท้ายฝ่ายไทยจำต้องถอยทัพกลับจากกัมพูชา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯทรงแต่งตั้งให้นักองค์อิ่มเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง และนักองค์ด้วงเป็นเจ้าเมืองมงคลบุรี เพื่อให้เจ้าชายเขมรทั้งสองได้เรียนรู้การปกครอง แต่ทว่าเกิดความขัดแย้งระหว่างนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง เป็นเหตุให้นักองค์ด้วงถูกคุมตัวไปอยู่ที่กรุงเทพฯ องเตียนกุนเจืองมิญสาง ส่งคนมายุยงและเชื้อเชิญให้นักองค์อิ่มแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม นักองค์อิ่มเห็นว่าฝ่ายไทยไม่สามารถสนับสนุนให้ตนเป็นเจ้ากัมพูชาได้ จึงก่อกบฏขึ้นที่เมืองพระตะบอง ในพ.ศ. 2381 กวาดต้อนชาวเมืองพระตะบองไปเข้ากับเวียดนาม แต่พระเจ้าเวียดนามมินมางกลับให้กุมขังนักองค์อิ่มไว้ที่เมืองเว้ ส่วนโอรสขององค์อิ่มคือนักองค์พิมพ์นั้น ถูกเนรเทศไปอยู่ที่จังหวัดคั้ญฮหว่าในเวียดนามภาคกลาง

ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2383 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2384 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯพระราชทานให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) นำนักองค์ด้วงออกมาตั้งเป็นเจ้ากัมพูชา และเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯนำนักองค์ด้วงมาตั้งอยู่ที่เมืองอุดงฦๅชัยในเดือนหก (พฤษภาคม พ.ศ. 2384) ส่วนฝ่ายเวียดนามนั้น พระเจ้าเทียวตรีอนุญาติให้เจ้าสตรีกัมพูชา ได้แก่ นักองค์มี นักองค์เภา นักองค์สงวน รวมทั้งนักนางรศ มารดาของนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง ให้เสด็จกลับจากเมืองไซ่ง่อนมาอยู่ที่เมืองพนมเปญ เพื่อให้ฝ่ายญวนเวียดนามเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้สวามิภักดิ์ต่อเวียดนามดังเดิม ซึ่งองทำตานเหงียนกงจื๊อเป็นผู้ต้นคิด ให้นำเจ้ากัมพูชากลับมาเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชา เพื่อที่เวียดนามจะสามารถนำกัมพูชากลับมาในครอบครองโดยไม่เสียเลือดเนื้อ อย่างไรก็ตาม ชาวกัมพูชาโดยส่วนใหญ่นั้นเบื่อหน่ายกับอำนาจการปกครองของเวียดนาม และมีความนิยมต่อนักองค์ด้วงมากกว่า เมื่อนักองค์มีไม่สามารถสร้างความนิยมในหมู่ชาวกัมพูชาได้ เหงียนกงจื๊อจึงถวายฎีกาต่อพระเจ้าเทียวตรีอีกครั้ง ขอให้พระเจ้าเทียวตรีอภัยโทษและปล่อยตัวนักองค์อิ่มออกมาจากเมืองเว้ มาที่เมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ เพื่อเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชา

หลังจากที่นักองค์อิ่มถูกกุมขังอยู่ที่เมืองเว้เป็นเวลาหนึ่งปีกว่า พระเจ้าเทียวตรีจึงอนุญาติให้ปล่อยตัวนักองค์อิ่มจากเมืองเว้ และปล่อยตัวนักองค์พิมพ์โอรสขององค์อิ่ม ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2384 นักองค์อิ่มใช้เวลาเดินทางสามเดือน จากเมืองเว้ลงมาถึงเมืองพนมเปญ ในวันแรมแปดค่ำเดือนสิบเอ็ด (6 ตุลาคม พ.ศ. 2384) เหงียนกงจื๊อจึงให้นักองค์อิ่มเขียนหนังสือภาษาเขมรออกปักตามที่ต่าง ๆ เกลี้ยกล่อมให้ชาวกัมพูชาเข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม แต่ไม่ประสบผลเช่นกัน สถานการณ์ของฝ่ายเวียดนามในเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญในขณะนั้น เสื่อมถอยลงอย่างที่สุด ประสบภาวะขาดแคลนอาหาร โรคระบาด และมีศัตรูล้อมอยู่ทุกทิศ เมื่อนักองค์อิ่มไม่สามารถกอบกู้สถานการณ์ให้แก่เวียดนามได้ ฝ่ายเวียดนามจึงจำต้องถอนตัว ถอนกำลังทั้งหมดออกจากกัมพูชาไปตั้งอยู่ที่เมืองโจดก ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2384 บรรดาข้าหลวงญวนที่เมืองเจิ๊นเตย ได้แก่ องเตียนกุนเจืองมิญสาง องตาเตียนกุนฝั่มวันเดี๋ยน องทำตาน (องตาโด) ชื่อเหงียนกงจื๊อ องเดดกชื่อดว่านวันซ๊าค และองลัญบิญชื่อเหงียนกงญั่น ต่างเข้าชื่อกันถวายฎีกาแก่พระเจ้าเทียวตรี ขอถอนกำลังออกจากกัมพูชา พระเจ้าเทียวตรีเห็นว่ารักษากัมพูชาไว้ต่อไปไม่เกิดประโยชน์ ต้องใช้ทรัพยากรและกำลังพลมาก ทำให้ราษฎรชาวเวียดนามใต้ได้รับความเดือดร้อน จึงอนุญาติให้ถอนกำลังทั้งหมดออกจากกัมพูชามาตั้งที่เมืองโจดก

ปลายเดือนตุลาคม พ.ศ. 2384 องเตียนกุนเจืองมิญสาง ให้รื้อป้อมค่ายจามที่จะโรยจังวาลง แล้วนำเจ้ากัมพูชา ได้แก่ นักองค์อิ่ม นักองค์มี นักองค์เภา นักองค์สงวน นักองค์พิมพ์ (โอรสขององค์อิ่ม) และนักนางรศ พร้อมทั้งชาวกัมพูชา เวียดนาม จีน และแขกจาม ที่ยังภักดีต่อเวียดนาม จำนวน 2,000 คน ออกจากเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ ล่องเรือลงมาตามแม่น้ำบาสัก ไปถึงเมืองโจดก ในวันแรมสิบเอ็ดค่ำเดือนสิบสอง (9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2384) เมื่อถึงเมืองโจดกแล้ว เจืองมิญสางมีความเสียใจและอับอาย ที่เวียดนามต้องสูญเสียการควบคุมกัมพูชา จึงฆ่าตัวตายด้วยการดื่มยาพิษ พระเจ้าเทียวตรีให้ยกเลิกมณฑลเจิ๊นเตย ยกเลิกตำแหน่งขุนนางของมณฑลเจิ๊นเตยทั้งหมด เป็นการสิ้นสุดของมณฑลเจิ๊นเตย ซึ่งปกครองกัมพูชามาเป็นเวลาหกปี นับตั้งแต่พ.ศ. 2378 การที่เวียดนามถอนกำลังออกจากกัมพูชานี้ เป็นชัยชนะของฝ่ายไทย ที่สามารถผลักดันให้พระยาเขมรลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม จนทำให้ฝ่ายเวียดนามไม่สามารถตั้งอยู่ได้ จนต้องออกจากกัมพูชาไปในที่สุด

### สยามสถาปนาอำนาจเหนือกัมพูชา
ฝ่ายไทยเมื่อง่ายญวนเวียดนามกรมการเมืองเจิ๊นเตย ได้ถอนกำลังและข้าราชการทั้งปวงออกจากเมืองพนมเปญลงไปอยู่ที่เมืองโจดกแล้วนั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ซึ่งก่อนหน้านี้ได้ส่งให้บุตรชายคือพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) นำนักองค์ด้วงออกไปประทับอยู่ที่เมืองอุดงฦๅชัย ที่คลังสแบก ตั้งแต่เดือนหก (พฤษภาคม) พ.ศ. 2384 นั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชายังคงรักษาการอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ จนกระทั่งเมื่อฝ่ายญวนเวียดนามกรมการเมืองเจิ๊นเตยได้ถอนกองกำลังและข้าราชการขุนนางญวนทั้งปวงออกจากเมืองพนมเปญไปอยู่ที่เมืองโจดกแล้วนั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงเคลื่อนทัพใหญ่จากเมืองโพธิสัตว์ ลงไปถึงเมืองอุดง ในวันแรมสี่ค่ำเดือนอ้าย (2 ธันวาคม พ.ศ. 2384) เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) วางแผนที่จะสร้างเมืองใหม่ให้แก่นักองค์ด้วง ที่บริเวณคลองพระยาลือ ทางตอนใต้ของเมืองอุดงบันทายเพชร แต่ต่อมาเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯมีความเห็นว่า ชัยภูมิเมืองพนมเปญนั้น เป็นจุดเชื่อมต่อของแม่น้ำสี่ด้าน สามารถฟังราชการทั้งสี่ทิศได้อย่างรวดเร็ว เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงนำนักองค์ด้วง ออกจากเมืองอุดง ลงไปอยู่ที่เมืองพนมเปญ ถึงที่เมืองพนมเปญในวันแรมสิบเอ็ดค่ำเดือนสิบเอ็ด (18 ธันวาคม พ.ศ. 2384)

เมื่อฝ่ายเวียดนามมณฑลเจิ๊นเตยได้ถอนกำลังและข้าราชการออกไปจากกัมพูชาแล้ว ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2384 และพระเจ้าเวียดนามเทียวตรีได้ยกเลิกการปกครองมณฑลเจิ๊นเตย ทำให้เวียดนามสูญเสียการควบคุมกัมพูชา และฝ่ายไทยได้เข้ามามีอำนาจควบคุมกัมพูชาแทนที่เวียดนาม ผ่านทางนักพระองค์ด้วงซึ่งฝ่ายไทยให้การสนับสนุน ซึ่งครั้งนี้เป็นครั้งแรก ที่ฝ่ายไทยสามารถมีอำนาจควบคุมกัมพูชาได้ผ่านทางเจ้ากัมพูชาที่ไทยให้การสนับสนุน นับตั้งแต่ที่พระอุไทยราชาธิราชฯนักองค์จันกษัตริย์กัมพูชาได้ตีตนออกห่างจากไทย และเข้าหาฝ่ายเวียดนามราชวงศ์เหงียน ในสมัยรัชกาลที่ 2 ในพ.ศ. 2356 ทำให้ฝ่ายไทยสูญเสียอิทธิพลการควบคุมกัมพูชา เมื่อยี่สิบแปดปีก่อนหน้า อย่างก็ตาม ในเวลานี้ยังมีชุมนุมของพระยาจักรี (นวง) ตั้งตนเป็นอิสระอยู่ที่เมืองบาพนม ทางภาคตะวันตกเฉียงใต้ของกัมพูชา ยังไม่สวามิภักดิ์ต่อพระองค์ด้วง

### ยุทธศาสตร์ของฝ่ายไทย
เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) นำนักองค์ด้วงเข้าตั้งอยู่ที่เมืองพนมเปญแล้ว พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงมีพระราชดำริที่จะให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา ถมทำลายคลองหวิญเต๊ (Vĩnh Tế) ซึ่งเป็นคลองเชื่อมต่อระหว่างเมืองโจดกและเมืองห่าเตียน คลองหวิญเต๊เป็นคลองที่ใช้แรงงานชาวญวนและชาวเขมร ขุดขึ้นใช้เวลาหลายปีถึงแล้วเสร็จในพ.ศ. 2367 ในสมัยรัชกาลที่ 2 ตรงกับสมัยของพระเจ้าเวียดนามมินมาง คลองหวิญเต๊นี้ พงศาวดารไทยเรียกว่า"คลองขุด" ฝ่ายไทยมีความเห็นว่า คลองหวิญเต๊หรือคลองขุดนี้ จะทำให้ฝ่ายเวียดนามสามารถยกทัพเรือจากทางเมืองไซ่ง่อน ลัดเข้าสู่อ่าวไทยได้สะดวกมากขึ้น เป็นภัยต่อกรุงเทพฯ จนทำให้มีการสร้างป้อมผีเสื้อสมุทรขึ้นที่เกาะกลางน้ำที่สมุทรปราการ เมื่อพ.ศ. 2365 ในสมัยรัชกาลที่ 2 ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2384 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ทรงมีท้องตราพระราชโองการจากกรุงเทพฯมาให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่เมืองพนมเปญ ใจความว่า ขณะนี้นักองค์ด้วงได้ครอบครองกัมพูชาโดยส่วนใหญ่แล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯควรที่จะอาศัยโอกาสที่ฝ่ายเวียดนามพ่ายแพ้อ่อนแอนี้ ถมทำลายคลองหวิญเต๊ เพื่อตัดขาดการติดต่อระหว่างเมืองโจดกและห่าเตียนได้สะดวกขึ้น เนื่องจากเมืองโจดกและเมืองห่าเตียน อาศัยกำลังสนับสนุนซึ่งกันและกันโดยผ่านทางคลองหวิญเต๊

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ มีพระราชดำริให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพเข้าโจมตีเมืองโจดกและห่าเตียนในเวียดนามภาคใต้ เพื่อเบี่ยงเบนความสนใจของฝ่ายเวียดนาม เพื่อให้ฝ่ายไทยอาศัยจังหวะนี้ทำการถมคลองขุดหรือคลองหวิญเต๊ โดยมีพระราชดำริให้ฝ่ายไทยเข้าโจมตีเวียดนามภาคใต้สองทาง ได้แก่ ทางเมืองโจดก ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เกณฑ์ทัพไทยลาวเขมรยกเข้าโจมตีเมืองโจดกทางบก และทางเมืองท่าห่าเตียน ติดชายทะเลอ่าวไทย มีพระราชดำริแต่งตั้งแม่ทัพนายกองเรือที่มีความสามารถ ยกทัพเรือจากกรุงเทพเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนทางนาวี ก่อนหน้านี้ พระยาเขมรเมืองกำปอดได้เคยร้องขอให้ทางฝ่ายกรุงเทพฯแต่งทัพเรือออกมาช่วยเมืองกำปอดสู้รบกับญวน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯได้โปรดให้พระยาพิพัฒน์โกษานอกราชการนำทัพเรือจากกรุงเทพไปตั้งอยู่ที่เกาะกงแล้วก่อนหน้า นอกจากนี้ฝ่ายไทยในกัมพูชาประสบปัญหาขาดแคลนข้าว จึงขอพระราชทานให้เรือบรรทุกข้าวสารไปส่งให้เจ้าพระยาบดินทเดชาฯที่กัมพูชาด้วย ครั้งนี้จึงมีพระราชโองการให้พระยาราชวังสัน (นก) เจ้ากรมอาสาจาม คุมกองเรือ 10 ลำ พร้อมกำลังพล 552 คน ออกไปทางเมืองจันทบุรี ไปสมทบกับกองลาดตระเวนเมืองจันทบุรีและตราด ซึ่งตั้งอยู่ที่เกาะกงแล้วก่อนหน้า รวมทั้งสิ้นเรือ 17 ลำ ตั้งประจำอยู่ที่เกาะกง พร้อมทั้งพระราชทานให้พระอนุรักษ์โยธา คุมเรือกำปั่น*แกล้วกลางสมุทร* (*แอเรียล*) ที่จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ได้สร้างขึ้นเสร็จในพ.ศ. 2378 เป็นเรือกำปั่นฝรั่งที่สร้างโดยคนไทยลำแรก ขนบรรทุกข้าวสารไปส่งให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชกระแส ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ทำราชการโจมตีเวียดนามและถมทำลายคลองหวิญเต๊ให้แล้วเสร็จในปีพ.ศ. 2384 นี้ และทรงให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯสั่งการต่าง ๆ ได้ตามแต่เห็นสมควร "*ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา ตั้งใจอุตสาหะพากเพียรทำเสียให้เสร็จราชการในปีนี้เถิด จะคิดการเห็นการอย่างไรจะบอกเข้ามา อย่าระวังผิดระวังชอบ กลัวเหลือเกินเลย จะได้โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมจัดการให้ถูกตามใจเจ้าพระยาบดินทรเดชา*"

ยุทธศาสตร์ของฝ่ายไทยในการเข้าโจมตีเวียดนามภาคใต้ โจมตีเมืองโจดกและห่าเตียน เพื่อถมทำลายคลองหวิญเต๊นั้น เป็นแผนการที่มีความท้าทายอย่างมาก เนื่องจากหากฝ่ายไทยต้องการถมทำลายคลองหวิญเต๊อย่างถาวร โดยที่ไม่ให้ฝ่ายญวนเวียดนามกลับเข้ามาขุดลอกฟื้นฟูคลองหวิญเต๊ขึ้นมาได้อีกนั้น ฝ่ายไทยจะต้องเข้ายึดครอบครองพื้นที่ทั้งสองฝั่งของคลองหวิญเต๊ ซึ่งเป็นพื้นที่ภายในซึ่งเวียดนามปกครองโดยตรง เรียกว่า เขตห่าเอิม (Hà Âm 河陰 ฝั่งด้านเหนือของคลองหวิญเต๊ ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศกัมพูชา) และเขตห่าเยือง (Hà Dương 河陽 ฝั่งด้านใต้ของคลองหวิญเต๊) ถึงแม้ว่าฝ่ายไทยจะสามารถเข้าแทนที่เวียดนาม เข้ามามีอำนาจในกัมพูชาได้สำเร็จ แต่ก็สำเร็จได้ด้วยพระยาเขมรลุกฮือต่อต้านเวียดนาม ทำให้เวียดนามไม่สามารถรักษาเมืองอยู่ได้ต้องถอยกลับเมืองโจดก แต่บริเวณเมืองโจดก เมืองห่าเตียน และคลองหวิญเต๊นั้น เป็นดินแดนภายในที่เวียดนามปกครองโดยตรง การที่ฝ่ายไทยจะเข้าโจมตีแย่งชิงพื้นที่เวียดนามภายในนั้น จำต้องใช้สรรพกำลังและทรัพยากรจำนวนมาก ในการสู้รบยึดครองพื้นที่ และอยู่รักษาพื้นที่นั้นได้ในระยะยาว

ก่อนหน้านี้ ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2384 นักองค์ด้วงได้ส่งให้พระยาสังขโลก (เกาะ) นำกำลังเข้าโจมตีคลองหวิญเต๊ เพื่อถมทำลายคลอง เหงียนวันเจือง (เหงียนจิเฟือง) แม่ทัพฝ่ายญวน จึงยกทัพมาขับไล่ทัพกัมพูชาของพระยาสังขโลก (เกาะ) ออกไปจากคลองหวิญเต๊ เหตุการณ์ทำให้ฝ่ายเวียดนามรู้ตัวว่า ฝ่ายไทยมีเป้าหมายต้องการทำลายคลองหวิญเต๊ อันเป็นเส้นทางคมนาคมที่สำคัญของเวียดนาม เหงียนวันเจืองจึงให้สร้างป้อมสุมกำลังพลเข้าป้องกันคลองหวิญเต๊อย่างแน่นหนา เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้รับท้องตราพระราชโองการ พระราชดำริให้เจ้าพระยาบดินทรเดชายกทัพเข้าโจมตีเวียดนาม และถมทำลายคลองหวิญเต๊นั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีความตระหนักว่า ยุทธศาสตร์มีความท้าทายอย่างยิ่ง จำต้องใช้กำลังพลและแม่ทัพนายกองที่มีความสามารถ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงใบบอกเข้าไปที่กรุงเทพฯ ทูลฯว่าฝ่ายเวียดนามนั้น ได้สร้างค่ายหอรบไว้ป้องกันตลอดแนวคลอง เป็นจำนวนสิบเก้าป้อม แต่ละป้อมมีกำลังประมาณ 100-200 คน หากมีพระราชดำริที่จะให้โจมตีและถมทำลายคลองหวิญเต๊ หรือคลองขุด เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯขอพระราชทานแม่ทัพนายกองที่มีความสามารถ ออกมาช่วยคิดราชการ และขอพระราชทานให้พระอนุรักษ์โยธานำเรือ*แกล้วกลางสมุทร* ขนข้าวสารลงทางเมืองท่ากำปอด เพื่อส่งให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯต่อไป

### เวียดนามปราบกบฏเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้
เมื่อฝ่ายญวนเวียดนามถอนกองกำลังและข้าราชการทั้งหมดออกจากกัมพูชา ลงไปตั้งอยู่ที่เมืองโจดก จังหวัดอานซางแล้วนั้น ฝั่มวันเดี๋ยน อดีตองตาเตียนกุน เป็นอดีตขุนนางเมืองเจิ๊นเตย ที่อาวุโสที่สุด หลังจากที่เจืองมิญสางได้เสียชีวิตไป ฝั๋มวันเดี๋ยนให้นักองค์มีและเจ้านายสตรีกัมพูชาองค์อื่น ๆ ประทับอยู่ที่เจิวฟู้ (Châu Phú) นอกเมืองโจดกทางทิศใต้ไปพลางก่อน การที่ฝ่ายเวียดนามถอนกำลังออกจากกัมพูชามาตั้งอยู่ที่เมืองโจดก มีผลดีคือฝ่ายเวียดนามามารถมุ่งเป้าไปที่การปราบปรามกบฏเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้ได้อย่างเต็มที่ ในขณะนั้นมีชาวเขมรชื่อว่าเลิมเซิม ได้ตั้งตนเป็นผู้วิเศษ ปลุกระดมให้ชาวเขมรกรอม และชาวจีนอพยพ ลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ที่เมืองป่าสักหรือบาเซวียน และที่เมืองพระตะพังหรือเมืองหลักฮว่า เมื่อเดินทางจากกัมพูชาถึงเมืองโจดกแล้ว ฝั่มวันเดี๋ยนมีคำสั่งให้ดว่านวันซ๊าค และเหงียนกงญั่น (สองแม่ทัพญวนที่ได้เคยสู้รบกับฝ่ายไทยที่เมืองสะโทงและชีแครงได้) ยกทัพจำนวน 3,000 คน ยกออกไปช่วยเหงียนวันเจือง (เหงียนจิเฟือง) ปราบกบฏเขมรกรอมที่เมืองพระตะพังในทันที อย่างไรก็ตาม บรรดาอดีตข้าราชการเมืองเจิ๊นเตยล้วนแต่มีความผิด ในฐานที่ไม่สามารถรักษากัมพูชาไว้ให้แก่พระเจ้าเวียดนามได้ พระเจ้าเทียวตรีจึงให้คาดโทษภาคทัณฑ์ขุนนางชุดนี้ไว้ แล้วให้ทำราชการปราบกบฏเขมรกรอมเพื่อเป็นการไถ่โทษ แล้วพระเจ้าเทียวตรีจึงแต่งตั้งให้อดีตข้าหลวงเมืองเจิ๊นเตย เข้าดำรงตำแหน่งต่าง ๆ ที่สำคัญในเวียดนามภาคใต้;

* ฝั่มวันเดี๋ยน (Phạm Văn Điển) ก่อนหน้านี้คือองตาเตียนกุน ให้ว่าที่เจ้าเมืองโจดก เป็น*ต๋งด๊กอันห่า* (Tổng đốc An Hà) ปกครองจังหวัดอานซาง (โจดก) และห่าเตียน
** เหงียนกงจื๊อ (Nguyễn Công Trứ) ก่อนหน้านี้คือองตาโด ให้ว่าที่เป็นองตุมผู รองเจ้าเมืองโจดก
* เหงียนวันเจือง (Nguyễn Văn Chương ต่อมาคือ เหงียนจิเฟือง) ซึ่งไม่เคยรับราชการเมืองเจิ๊นเตย แต่มีบทบาทในการปราบกบฏเขมรกรอม ให้เป็นองตุมผูรองเจ้าเมืองล่องโห้ ให้รักษาการตำแหน่งเจ้าเมืองล่องโห้ เป็น*ต๋งด๊กลองเตื่อง* (Tổng đốc Long Tường) ปกครองจังหวัดหวิญล็อง (ล่องโห้) และจังหวัดดิ่ญเตื่อง (สมิถ่อ)
* เลวันดึ๊ก (Lê Văn Đức) ซึ่งเดิมเป็นปลัดเมืองเจิ๊นเตยคนเก่านั้น ได้ลาออกจากตำแหน่งในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2384 เนื่องจากเจ็บป่วย พระเจ้าเทียวตรีได้ตั้งให้เลวันดึ๊กดำรงตำแหน่งเป็น *ต๋งด๊กดิ่ญเบียน* (Tổng đốc Định Biên) ปกครองจังหวัดซาดิ่ญ (ไซ่ง่อน) และเบียนฮวา เป็นเจ้าเมืองไซ่ง่อน

*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ในขณะนั้น ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีกองกำลังอยู่ที่เมืองอุดงฦๅชัย จำนวน 10,000 คน และฝ่ายไทยมีกองกำลังอยู่ทางเมืองกำปงโสม (ทางเกาะกง) จำนวน 10,000 คน เช่นกัน และฝ่ายกบฏเขมรกรอมโดยรวมในเวียดนามภาคใต้ มีกำลัง 5,000 คน แต่พระเจ้าเทียวตรีไม่ทรงเชื่อว่า ฝ่ายไทยจะมีกำลังจำนวนมากตามที่รายงาน เนื่องจากในขณะนั้นเมืองกัมพูชากำลังอยู่ในภาวะขาดแคลนข้าว ฝ่ายไทยจึงไม่ควรที่จะสามารถเลี้ยงดูกองกำลังจำนวนมหาศาลในภาวะขาดแคลนข้าวได้ ทั้งฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนาม เมื่อเข้าควบคุมกัมพูชา ล้วนแต่ประสบปัญหาขาดแคลนข้าวทั้งสิ้น ฝ่ายเวียดนามต้องคอยขนส่งข้าวจากเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ ออกไปให้ตามหัวเมืองต่าง ๆ ส่วนฝ่ายไทยนั้น ต้องขนข้าวออกไปจากกรุงเทพฯ ขนออกไปทางเมืองปราจีนบุรี และขนออกลงเรือทางทะเลไปส่งที่เมืองกำปอด แม้แต่บรรดาพระยาเขมรยังไม่สามารถเลี้ยงดูไพร่พลของตนเองได้ ต้องปล่อยให้ไพร่เกณฑ์กลับบ้านไปหาข้าวกิน

ฝ่ายนักองค์อิ่ม เมื่อย้ายลงไปตั้งที่เมืองโจดกแล้ว ได้อาสาต่อเวียดนามช่วยปราบกบฏเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้ ฝั่มวันเดี๋ยนจึงให้เกณฑ์ชาวเขมรในเวียดนามภาคใต้ ที่ยังภักดีต่อเวียดนาม เข้าเป็นกองกำลังให้นักองค์อิ่มยกไปช่วยปราบกบฏเขมรกรอม ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2384 เนื่องจากฝ่ายเวียดนามได้ระดมสรรพกำลังทหารจากกัมพูชา ที่ได้ถอยออกมาจากกัมพูชานั้น เข้าปราบกบฏเขมรกรอมเมืองพระตะพัง หรือเมืองหลักฮว่า ประกอบกับที่มีนักองค์อิ่มเจ้ากัมพูชาร่วมทัพเข้าปราบกบฏด้วย ทำให้ชาวเขมรกรอมจำนวนมากหันเข้ามาสวามิภักดิ์กับนักองค์อิ่ม ทำให้ขบวนการกบฏเขมรกรอมนี้สูญเสียกำลังไป แม่ทัพญวนเหงียนวันเจือง จึงสามารถเข้ายึดเมืองหลักฮว่า หรือเมืองพระตะพังซึ่งเป็นฐานที่มั่นของกบฏได้สำเร็จ สามารถจับกุมฝ่ายกบฏได้ถึง 7,683 คน ประกอบด้วยชาวเขมรกรอม ชาวจีนโพ้นทะเล และชาวเวียดนามที่ไม่พอใจการปกครอง บรรดาผู้นำกบฏต่างถูกประหารชีวิตนำศีรษะเสียบประจานไว้ที่เมืองพระตะพัง แต่ทว่าเลิมเซิมผู้นำกบฏเขมรกรอมสามารถหลบหนีไปได้

พระเจ้าเทียวตรีมีความสะเทือนพระทัยที่เวียดนามต้องสูญเสียการควบคุมกัมพูชา ฉะนั้นงานราชการใดที่เกี่ยวกับการป้องกันเขตแดนทางกัมพูชา และเกี่ยวกับการสู้รบกับไทยนั้น พระเจ้าเทียวตรีล้วนแต่ไม่เห็นชอบด้วยทั้งสิ้น ในปลายเดือนธันวาคม พ.ศ. 2384 เลืองวันเหลียว (Lương Văn Liễu) องตวนผูเจ้าเมืองห่าเตียน สังเกตเห็นความเคลื่อนไหวของทัพเรือฝ่ายไทยทางเมืองกำปอด คาดการณ์ว่าฝ่ายไทยอาจเข้าโจมตีทางเมืองห่าเตียนในไม่ช้า เลืองวันเหลียวจึงทำฎีกาถวายพระเจ้าเทียวตรีขอพระราชทานกองกำลังมารักษาการที่เมืองห่าเตียนเพิ่ม 1,500 คน และให้สร้างบูรณะป้อมปราการต่าง ๆ ของเมืองห่าเตียนให้แข็งแรงยิ่งขึ้น แต่พระเจ้าเทียวตรีไม่เห็นชอบด้วย ตรัสว่าทางเมืองห่าเตียนมีเมืองอานซาง (โจดก) คอยคุ้มครองอยู่แล้ว อย่างไรก็ตาม บรรดาข้าราชการญวนในเวียดนามภาคใต้เริ่มสังเกตความเคลี่อนไหวของฝ่ายไทย ในต้นเดือนมกราคม พ.ศ. 2384 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2385 เหงียนกงจื๊อรองเจ้าเมืองโจดก พร้อมทั้งดว่านวันซ๊าค ยกกองกำลังไปสังเกตการณ์ที่คลองหวิญเต๊ แล้วเหงียนกงจื๊อจึงถวายรายงานพระเจ้าเทียวตรีว่า มีโอกาสที่ทัพฝ่ายกัมพูชาจะยกเข้าโจมตีคลองหวิญเต๊ในฤดูแล้งนี้ และขอกำลังสนับสนุนเพิ่มที่คลองหวิญเต๊ แต่พระเจ้าเทียวตรีไม่เห็นชอบด้วย ด้วยเหตุผลว่าฝ่ายกัมพูชาตั้งกำลังอยู่เป็นเพียงกองโจรเท่านั้น ไม่เป็นภัยคุกคามต่อคลองหวิญเต๊

เมื่อพระเจ้าเทียวตรีได้ทรงทราบว่า นักองค์อิ่มได้เข้าช่วยฝ่ายเวียดนามปราบกบฏเขมรกรอม มีชาวเขมรกรอมเข้าสวามิภักดิ์ต่อนักองค์อิ่มจำนวนมาก พระเจ้าเทียวตรีเห็นว่าไม่ควร จะเป็นภัยต่อเวียดนาม และลำพังกองทหารของเวียดนามสามารถปราบกบฏเขมรกรอมได้อยู่แล้ว โดยไม่ต้องให้นักองค์อิ่มเข้าเกลี้ยกล่อม พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้เหงียนกงจื๊อนำนักองค์อิ่มออกมาตั้งอยู่ที่เขาเทิ๊ตเซิน หรือเขาบ๋ายนุ้ย คอยเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาทางฝั่งเขาเชิงกรรชุม ทางฝากเหนือของคลองหวิญเต๊ ซึ่งอยู่ภายใต้อำนาจของนักองค์ด้วง พงศาวดารไทยระบุว่า นักองค์อิ่มมีสิทธิ์เหนือบรรดาหัวเมืองเขมรกรอม หรือกัมพูชาภาคต่ำ ได้แก่ เมืองตรังไตรตราษ (เชิงกรรชุม) เมืองตึกเขมา เมืองกระมวนสอ เมืองอุมร เมืองมัตจรูก เมืองป่าสัก และเมืองพระตะพัง (*ครั้งนั้นเขมรฝ่ายใต้ เมืองตรังเกรยกราษ เมืองตึกเขมา เมืองประมวลสอ เมืองอุมอ เมืองมัจรุก เมืองปาสัก เมืองพระตะพัง เป็นขององค์อิ่ม เขมรฝ่ายเหนือเป็นขององค์ด้วง*)  ในเดือนมกราคมพ.ศ. 2384 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2385 เหงียนวันเจือง ได้ยกทัพจากเมืองพระตะพัง ร่วมกับนักองค์อิ่ม ซึ่งยกทัพจากเมืองโจดก เข้าปราบกบฏเขมรกรอมเมืองป่าสักลงได้สำเร็จ ทำลายฐานที่มั่นสุดท้ายของเขมรกรอมที่เมืองป่าสัก ทำให้การกบฏลุกฮือของชาวเขมรกรอมขึ้นต่อต้านเวียดนาม ที่ดำเนินมากตั้งแต่ตั้งแต่เดือนตุลาคม พ.ศ. 2383 สิ้นสุดลงในที่สุด ต่อมาฝ่ายเวียดนามถึงสามารถจับกุมตัวเลิมเซิมผู้นำกบฏเขมรกรอมได้ เลินเซิมถูกตัดสินโทษประหารชีวิตด้วยการแล่เนื้อจนสิ้นชีวิต

## สยามโจมตีห่าเตียนและคลองหวิญเต๊ พ.ศ. 2385

### การเตรียมการของฝ่ายไทย
ฝ่ายเวียดนามเหงียนกงจื๊อ (Nguyễn Công Trứ) รองเจ้าเมืองโจดก และเลืองวันเหลียว (Lương Văn Liễu) องตวนผูเจ้าเมืองห่าเตียน มีความตื่นตัวอย่างมาก คอยสืบข่าวความเคลื่อนไหวของฝ่ายไทยอย่างใกล้ชิด ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2385 เลืองวันเหลียวเจ้าเมืองห่าเตียน ได้รับทราบข่าวว่า ฝ่ายไทยจะให้นักองค์ด้วงยกทัพมาถมทำลายคลองหวิญเต๊ และให้พระองค์แก้ว (มา) ยกทัพเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน อีกทั้งยังมีทัพหรือฝ่ายไทยตั้งรออยู่ที่เกาะกงทางเมืองกำปงโสมทางอ่าวไทย ส่วนเหงียนกงจื๊อรองเจ้าเมืองโจดกนั้น เมื่อได้ทราบข่าวทัพไทยจากเจ้าเมืองห่าเตียนแล้ว มีความตกใจ รีบยกทัพจากเมืองโจดกมาที่เมืองห่าเตียน คอยรับทัพไทยที่จะเข้าโจมตี และเหงียนวันเจือง (เหงียนจิเฟือง) ก็ได้ยกทัพมาจากเมืองล่องโห้มาที่ห่าเตียนเช่นกัน แต่สุดท้ายแล้วทัพเรือไทยยังไม่เข้าโจมตีเมืองห่าเตียน ทั้งเหงียนกงจื๊อและเหงียนวันเจือง จึงยกทัพกลับเมืองโจดกและล่องโห้ตามลำดับ

ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2385 นั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ซึ่งขณะนั้นมีอายุได้ 67 ปี ได้ล้มป่วย มีอาการคลื่นเหียนอาเจียนแน่นหน้าอก รับประทานอาหารได้เพียงวันละหนึ่งถึงสองช้อน เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงขอพระราชทานแม่ทัพออกมาทำราชการแทนเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่กำลังเจ็บป่วย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงพระราชทานให้เจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) ออกมาเป็นแม่ทัพไทยในกัมพูชา ทำราชการคุมกองทัพแทนเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่ล้มป่วย เจ้าพระยายมราชเดินทางถึงเมืองพนมเปญ ในเดือนสามข้างขึ้น (ปลายเดือนมกราคม) ทำให้ในสงครามที่ฝ่ายไทยเข้าโจมตีถมทำลายคลองขุดหรือคลองหวิญเต๊ในครั้งนี้ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ไม่ได้บัญชาการรบด้วยตนเอง แต่มอบหมายให้เจ้าพระยายมราช (บุนนาค) ทำหน้าที่แทน

แล้วพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ จึงมีพระราชโองการให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เป็นองค์จอมทัพ พร้อมกับจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) เสด็จยกทัพเรือเข้าโจมตีเมืองฮาเตียน โดยที่สมเด็จเจ้าฟ้าฯกรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เสด็จทรงเรือกำปั่น*พุทธอำนาจ* (*แฟรี่*) จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) เดินทางด้วยเรือกำปั่น*เทพโกสินทร์*เป็นทัพหน้า และบรรดาแม่ทัพนายกองเดินทางด้วยเรือกำปั่นต่าง ๆ ได้แก่ เรือ*ราชฤทธิ์* (*เซอร์ วอลเตอร์ สก็อต*) เรือ*วิทยาคม* (*วิกตอรี่*) เรือ*อุดมเดช* (*ไลอ้อน*) เรือ*ป้อมปักหลั่น* เรือ*มัจฉานุ* ซึ่งเรือกำปั่นอย่างตะวันตก ที่เจ้าฟ้าฯกรมขุนอิศเรศรังสรรค์ทรงสร้าง และจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) ได้อำนวยการสร้างขึ้นนี้ ล้วนแต่มีหัวหน้าเรือหรือกัปตันเรือเป็นชาวอังกฤษทั้งสิ้น พร้อมกันนี้ ยังมีราชโองการให้พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย บุตรของเจ้าพระยามหาเสนาบุญมา) เกณฑ์หัวเมืองภาคตะวันออก ได้แก่ เมืองชลบุรี เมืองระยอง เมืองจันทบุรี เมืองตราด ได้ 3,000 คน เข้ารวมกันทัพหลวง เป็นจำนวนทั้งสิ้น 5,000 คน สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เสด็จยกทัพหลวงออกไปทางทะเล เมื่อวันขึ้นสิบสามค่ำเดือนสาม (24 มกราคม) พ.ศ. 2385

*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ในต้นเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2385 ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ให้ชาวเวียดนามคนหนึ่งที่เมืองพนมเปญ อ้างตนว่าเป็นโอรสองค์หนึ่งของเจ้าชายเหงียนฟุกกั๋ญ (เจ้าชายเหงียนฟุกกั๋ญเป็นโอรสองค์โตขององเชียงสือพระเจ้าเวียดนามยาล็อง เหงียนฟุกกั๋ญประชวรทิวงคตไปก่อน ไม่ได้สืบราชสมบัติเวียดนาม ทำให้โอรสองค์รองขององเชืองสือ คือ เจ้าชายเหงียนฟุกด๋าม ได้ขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระเจ้ามินมางแทน) เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้ให้เจ้าญวนอุปโลกน์ผู้นี้ ปลุกระดมให้ชาวเวียดนามภาคใต้ลุกฮือขึ้นกบฏต่อพระเจ้าเทียวตรี และเหงียนกงจื๊อยังสืบทราบแผนการของฝ่ายไทย ว่าฝ่ายไทยมีแผนที่จะโจมตีเมืองห่าเตียนและทำลายคลองหวิญเต๊ ฝ่ายเวียดนามทราบว่าฝ่ายไทยต้องการทำลายคลองหวิญเต๊ เพื่อให้เมืองห่าเตียนขาดการติดต่อ ถูกแยกโดดเดี่ยว เพื่อที่ฝ่ายไทยจะสามารถยึดเมืองห่าเตียนได้โดยสะดวก เหงียนกงจื๊อถวายรายงานเรื่องแผนการของฝ่ายไทยนี้แด่พระเจ้าเทียวตรี แต่พระเจ้าเทียวตรีนั้นมีความเบื่อหน่ายต่อกิจการเกี่ยวกัมพูชา พระเจ้าเทียวตรีวางแผนที่จะเสด็จประพาสเวียดนามภาคเหนือในช่วงปีใหม่ญวนที่กำลังจะถึง พระเจ้าเทียวตรีจึงตำหนิเหงียนกงจื๊อว่ามีความตื่นตระหนกจนเกิดเหตุ และตรัสว่าหากเหงียนกงจื๊อยกทัพไปปราบเขมรที่เขาเทิ๊ตเซิน ทุกอย่างจะสงบราบคาบเรียบร้อยดี ไม่มีสิ่งใดต้องกังวล

### ทัพเรือไทยโจมตีเมืองห่าเตียน
[left|thumb|320x320px|'''อานามสยามยุทธ: ไทยโจมตีเมืองฮาเตียนและคลองหวิญเต๊'''<br>'''เดือนสาม (มกราคม พ.ศ. 2385) ถึง เดือนห้า (เมษายน) พ.ศ. 2385'''<br>[พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว|สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เสด็จเป็นองค์จอมทัพเรือ พร้อมทั้งจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ยกทัพเรือจากกรุงเทพเข้าโจมตีเมืองท่าฮาเตียนของเวียดนาม ในขณะที่เจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) พร้อมทั้งนักองค์ด้วง ยกทัพบกไทยเขมรจากพนมเปญ เข้าโจมตีคลองหวิญเต๊ทางเมืองโจดก]]
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ทรงเป็นองค์จอมทัพเรือ เสด็จยกทัพเรือออกจากกรุงฯ เมื่อวันขึ้นสิบสามค่ำเดือนสาม (24 มกราคม) พ.ศ. 2385 และเมื่อเสด็จถึงเมืองจันทบุรีแล้ว จึงมีพระบัญชาให้ทัพหน้า ประกอบด้วย พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) พระยาราชวังสัน (นก) พระยาพิไชยรณฤทธิ์ พระอนุรักษ์โยธา พระราชวรินทร์ ยกทัพล่วงหน้าไปก่อน ถึงช่องกระบือ เมื่อวันแรมสี่ค่ำเดือนสาม (30 มกราคม) พ.ศ. 2385 พบกับเรือลาดตระเวนฝ่ายญวนเวียดนามแปดลำ ได้สู้รบกัน ฝ่ายญวนมีกำลังน้อยกว่า จึงถอยหนีไป

ต่อมาในช่วงกลางเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2385 เลืองวันเหลียว องตวนผูเจ้าเมืองห่าเตียน ได้รับทราบว่า มีเรือรบฝ่ายไทยจำนวน 93 ลำ ยกทัพมาถึงที่เกาะฟู้โกว๊ก เลืองวันเหลียวมีความตื่นตระหนกอย่างมาก รีบถวายรายงานพระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ แต่ทว่าพระเจ้าเทียวตรีไม่สนพระทัย ดำริว่าเลืองวันเหลียวมีความตื่นตระหนกมากเกินไป ต่อมาพระยาพิไชยรณฤทธิ พระยาราชวังสัน พระอนุรักษโยธา ยกทัพเรือเข้าโจมตีเกาะเกาะฟู้โกว๊ก ประกอบด้วย เรือเรือป้อมอย่างญวน 40-50 ลำ และเรือกำปั่นฝรั่งหนึ่งลำ เข้าโจมตีค่ายญวนบนเกาะฟู้โกว๊ก ที่ชายหาดเถียนโมน (Thiển Môn) บนเกาะฟู้โกว๊ก ฟานวันสาง (Phan Văn Giảng)  นายกองญวนผู้รักษาค่ายเกาะฟู้โกว๊ก เห็นฝ่ายไทยมีกำลังมากกว่าสู้ไม่ได้ จึงถอนทัพถอยหนีออกมา ทัพเรือฝ่ายไทย ไปถึงค่ายญวนไม่พบผู้คน พบแต่เพียงรูปหุ่น 300 หุ่น ทัพเรือฝ่ายไทยจึงเผาทำลายค่ายญวนเกาะฟู้โกว๊กไปเสีย

พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้เจ้าเมืองทุกเมืองในเวียดนามภาคใต้ ส่งกำลังไปช่วยเหลือเมืองห่าเตียน ในการตั้งรับการโจมตีของทัพเรือไทย ให้เหงียนกงจื๊อ (พงศาวดารไทยเรียกว่า องตาโด) รองเจ้าเมืองโจดก และดว่านวันซ๊าค (Đoàn Văn Sách แม่ทัพญวนที่ได้เคยสู้รบกับไทยที่เมืองสะโทงและชีแครง) ยกทัพเมืองโจดกเข้าช่วยป้องกันเมืองห่าเตียน ให้เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองล่องโห้ เจืองวันเอวี๋ยนเจ้าเมืองสมิถ่อ และเลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน ส่งกำลังสนับสนุนไปช่วยเมืองห่าเตียน และให้เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน นำเรือรบใหญ่เมืองไซ่ง่อนสองลำเข้าช่วยเมืองห่าเตียนด้วยเช่นกัน แต่เรือรบญวนจากเมืองไซ่ง่อน ถูกทัพเรือไทยตีสกัดปล้นไป ฝั่มวันเดี๋ยนเจ้าเมืองโจดก มีคำสั่งให้ดว่านวันซ๊าคยกทัพไปช่วยเมืองห่าเตียน ให้เหงียนกงจื๊อรองเจ้าเมืองโจดก อยู่ประจำรักษาการคอยลาดตระเวนในแม่น้ำบาสัก คอยตั้งรับทัพเรือไทยที่อาจมาทางปากแม่น้ำโขง พระเจ้าเทียวตรีเสด็จออกจากเมืองเว้ราชธานีเวียดนาม ในวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2385 เพื่อเสด็จประพาสเวียดนามภาคเหนือ

เมื่อทัพเรือไทยถึงที่เกาะฟูโกว๊กแล้วนั้น พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) และพระราชวรินทร์ ลงเรือกำปั่นปักหลั่นมัจฉานุไปส่งข้าวสารให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ทางเมืองกำปอด พร้อมทั้งเกณฑ์ชาวกัมพูชาเมืองกำปอด 2,000 คน ให้เข้าร่วบรบกับฝ่ายไทยในครั้งนี้ด้วย

ฝ่ายเมืองห่าเตียน มีกำลังประมาณ 5,000 คน เมืองห่าเตียนนั้นมีชัยภูมิเป็นเมืองท่ามีภูเขาล้อมรอบ ฝ่ายเวียดนามได้ตั้งค่ายป้อมปราการบนภูเขาเหล่านี้เพื่อป้องกันเมือง ได้แก่;

* ป้อมค่ายภูเขาจูญัม (Chu Nham) ปัจจุบันคือภูเขาด้าซึ่ง (Núi Đá Dựng) อยู่ห่างจากเมืองห่าเตียนไปทางทิศเหนือ ประมาณห้ากิโลเมตร พงศาวดารไทยเรียกว่า ค่ายเขาโกนธม อยู่ทางหลังเมืองห่าเตียน
* ป้อมค่ายกิมหยือ หรือ กิมยี (Kim Dữ) อยู่ที่แหลมชายทะเล ห่างจากเมืองห่าเตียนไปทางตะวันตกประมาณสามกิโลเมตร พงศาวดารไทยเรียกว่า แหลมหอลำผี

กรมการญวนเมืองห่าเตียนในขณะนั้น ประกอบด้วย องตนภู ชื่อว่าเลืองวันเหลียว (Lương Văn Liễu, 梁文柳) เป็นเจ้าเมืองห่าเตียน องโบจัน ชื่อว่าเจิ่นวันทง (Trần Văn Thông) เป็นรองเจ้าเมืองห่าเตียน องอันสาด ชื่อว่าดิญวันฮวี (Đinh Văn Huy) และองลัญบิญ ชื่อว่าไมวันติ๊ค (Mai Văn Tích) เมื่อทัพเรือฝ่ายไทยเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน บรรดาแม่ทัพนายกองญวนเมืองห่าเตียนจึงแบ่งหน้าที่กัน องลัญบิญไมวันติ๊คคุมกองกำลังญวน 1,000 คน รักษาการทางปากน้ำหน้าเมืองห่าเตียน องอันสาดดิญวันฮวีนำกำลัง 200 คน ไปรักษาค่ายกิมหยือบนเขาน้อยหน้าเมืองห่าเตียน องตนภูเลืองวันเหลียว และองโบจันเจิ่นวันทง คุมกองกำลังญวน 3,400 คน รักษาการในเมืองห่าเตียน

ในวันแรมสิบสี่ค่ำ เดือนสี่ (10 มีนาคม) พ.ศ. 2385 สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ (*ได่นามถึกหลุก*ออกพระนามว่า โอเถียตเวือง Ô Thiệt Vương หรือ "เจ้าชายโอเถียต") ประทับอยู่ที่เกาะกระทะคว่ำ (เกาะฟูโกว๊ก) มีพระบัญชาให้จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค *ได่นามถึกหลุก*เรียกว่า กาลาฮาม Ca La Hâm มาจากคำว่า กลาโหม) ยกทัพเรือเข้าโจมตีเมืองฮาเตียนทางทะเล และให้พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) ยกทัพจากเมืองกำปอด เข้าโจมตีเมืองฮาเตียนทางบก

พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) พระราชวรินทร์ พระเทพสงครามปลัดเมืองจันทบุรี คุมทัพไทยภาคตะวันออก เมืองระยอง จันทบุรี ตราด จำนวน 600 คน พร้อมทั้งฝ่ายกัมพูชาเมืองกำปอด นำโดยพระยาโสรัชชะ และพระยาเสนาอันชิต (กน) เจ้าเมืองกำปอด คุมทัพกัมพูชาเมืองกำปอด 2,000 คน ยกทัพผสมไทยเขมรนี้ ยกเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนทางบก พระยาอภัยพิพิธ (กระต๋าย) ยกเข้าโจมตีทางค่ายจูญัม ทางตอนเหนือของเมืองห่าเตียน

วันรุ่งขึ้น แรมสิบห้าค่ำ เดือนสี่ (11 มีนาคม) จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) มีคำสั่งให้พระยาราชวังสัน (นก) ยกกองเรือเข้าโจมตีที่ปากน้ำเมืองห่าเตียน และให้พระยาพิไชยรณฤทธิ์ พระอนุรักษ์โยธา ยกทัพขึ้นตั้งค่ายชักปีกกาล้อมอยู่ที่ค่ายกิมหยือ ทางแหลมหอลำผี

### ทัพไทยเข้าประชิดคลองหวิญเต๊
เมื่อสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ พร้อมทั้งจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) ได้เสด็จกรีฑาทัพเรือเข้าโจมตีเมืองฮาเตียนของเวียดนามแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงมีคำสั่งให้เจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) เป็นแม่ทัพใหญ่ พร้อมทั้งนักพระองค์ด้วง และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) บุตรชายของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ รวมทั้งแม่ทัพนายกองฝ่ายไทยที่เมืองพนมเปญ ยกทัพไทยลาวเขมรป่าดง จำนวน 11,900 คน เข้าตั้งค่ายที่เขาเชิงกะชุม หรือเขาเชิงกรรชุม หรือเขาเชิงชุม ปัจจุบันคือขุมพระบาทเชิงชุม (Preah Bat Choan Chum) อยู่ที่เชิงเขาคีรีวงศ์ (Kirivong) เป็นที่ตั้งของโบราณสถานพนมบายาง (Phnom Bayang) จังหวัดตาแก้วในปัจจุบัน แม่ทัพนายกองฝ่ายไทยตั้งค่ายอยู่ที่เขาเชิงกรรชุม ทั้งหมดสิบค่าย อยู่ห่างจากป้อมค่ายของญวน ที่เหงียนวันเจืองให้สร้างไว้ตามรายทางตลอดแนวคลองหวิญเต๊ ห่างจากค่ายญวนเป็นระยะทางประมาณ 60 เส้น (2.4 กิโลเมตร) ประกอบด้วย;

* ค่ายของพระยาอภัยสงคราม หลวงรักษาเทพ หลวงฤทธิเดช จมื่นอินทรเสนา
* ค่ายของพระยาพิไชยสงคราม พระองค์แก้ว (มา) พระยานุภาพไตรภพ (อง) เจ้าเมืองเสียมราฐ และพระยาเสนาราชกุเชนทร
* ค่ายของพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) บุตรชายของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ และพระกำแพงมหิมา (ท้าวฟอง) เจ้าเมืองกบินทร์บุรี
* ค่ายของพระนรินทรโยธา (นอง) ปลัดเมืองพระตะบอง และพระยามหาเสนา (ต๊อน) ขุนนางกัมพูชา
* ค่ายของพระยาพรหมภักดี ยกกระบัตรเมืองนครราชสีมา

แม่ทัพนายกองฝ่ายไทย เริ่มตั้งค่ายประชิตฝ่ายเวียดนามที่คลองหวิญเต๊ ในวันขึ้นหกค่ำเดือนห้า (17 มีนาคม) พ.ศ. 2385 ทำเป็นป้อมพูนดินขึ้นสูง เพื่อนำปืนใหญ่ขึ้นระดมยิงใส่ฝ่ายเวียดนามที่คลอง ระหว่างที่ฝ่ายไทยสร้างป้อมค่ายอยู่นั้น ฝ่ายเวียดนามที่ป้อมคลองหวิญเต๊ ได้ยิงปืนใหญ่กราดใส่ฝ่ายไทยที่กำลังสร้างป้อมอยู่ จนสุดท้ายฝ่ายไทยจึงสามารถสร้างค่ายรายทางได้สำเร็จ ในวันขึ้นสิบค่ำเดือนห้า (21 มีนาคม)

### ยุทธการเมืองห่าเตียน
จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ยกทัพเรือไทยเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน ในแรมสิบห้าค่ำ เดือนสี่ (11 มีนาคม);

* ให้พระยาราชวังสัน (นก) ยกทัพเรือกรมอาสาจาม เรือป้อมอย่างญวน เข้าโจมตีที่ปากน้ำหน้าเมืองห่าเตียน
* ให้พระยาพิไชยรณฤทธิ พระอนุรักษโยธา พระนเรนทรโกษา ยกขึ้นไปตั้งค่ายล้อมปีกกาป้อมฝ่ายญวนคือป้อมคิมสือ หรือค่ายหอลำผี บนภูเขาทางตะวันออกของเมืองห่าเตียน
* ในขณะเดียวกันนั้น พระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) และพระยาเสนาอันชิต (กน) เจ้าเมืองกำปอด ยกทัพผสมไทยเขมร เป็นทัพบกจากเมืองกำปอด เข้าโจมตีป้อมจูญัมหรือเขาโกนธมทางเหนือของเมืองห่าเตียน ทางเขาลกสอ (Lộc Giác)

*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ฝ่ายไทยตั้งค่ายประชิตเมืองห่าเตียนทั้งที่ป้อมจูญัมทางเหนือและป้อมกิมหยือทางตะวันออก จำนวนสิบแปดค่าย ฝ่ายเวียดนามเมืองห่าเตียน องเดดก ชื่อว่า ดว่านวันซ๊าค และองอันสาด ชื่อว่า ดิญวันฮวี ยกทัพออกไปที่ป้อมกิมหยือสู้กับพระยาพิไชยรณฤทธิ ส่วนองตนภูเลืองวันเหลียวเป็นเจ้าเมือง และองโบจันเจิ่นวันทงเป็นรองเจ้าเมือง ตรึงกำลังรักษาอยู่ในเมืองห่าเตียน ต่อสู้กับพระยาราชวังสันที่เข้าโจมตีทางหน้าเมือง ฝ่ายไทยนำปืนใหญ่ขึ้นที่สูง ที่ภูเขาทั้งสองลูกนั้น ใช้ปืนใหญ่ระดมยิงใส่เมืองห่าเตียน

*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ฝ่ายญวนสามารถเอาชนะต้านทานทัพฝ่ายไทยได้ ทั้งที่ทางหน้าเมืองห่าเตียน และทางค่ายกิมหยือแหลมหอลำผี เรือของฝ่ายไทยแตกออกเป็นชิ้นส่วนต่าง ๆ ร่างของทหารฝ่ายไทยและกัมพูชาเกลื่อนกลาดกระจัดกระจาย สุดท้ายฝ่ายไทยจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) จับเชลยชาวญวนได้ สอบสวนได้ความว่า เจ้าเมืองบันทายมาศ (เจ้าเมืองห่าเตียน หมายถึง เลืองวันเลียว) ได้มีจดหมายให้เจ้าเมืองไซ่ง่อน (หมายถึง เลวันดึ๊ก) ให้ส่งกองกำลังเข้าช่วยเมืองห่าเตียนแล้ว หลังจากที่ฝ่ายไทยทำการรบเป็นเวลาสิบเอ็ดวันวัน ยังไม่สามารถเข้ายึดเมืองห่าเตียนได้ จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) เห็นว่า การสงครามเมืองห่าเตียนครั้งจะกระทำได้ไม่ตลอด จึงเดินทางออกจากแนวรบเมืองห่าเตียนไปเข้าเฝ้าฯ กรมขุนอิศเรศรังสรรค์ฯ ที่เกาะกระทะคว่ำ (ฟูโกว๊ก) ในวันขึ้นสิบเอ็ดค่ำเดือนห้า (22 มีนาคม พ.ศ. 2385) เพื่อปรึกษาราชการ ว่าขณะนี้ฝ่ายญวนกำลังมีกำลังมาช่วยเสริมจากเมืองไซ่ง่อน

สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ มีพระดำริว่า ขณะนี้เป็นปลายฤดูมรสุม (ตะวันออกเฉียงเหนือ กำลังจะเปลี่ยนเข้าสู่ฤดูมรสุมตะวันตกเฉียงใต้) และฝ่ายญวนเมืองฮาเตียนก็ได้กำลังสนับสนุนจากเมืองไซ่ง่อน ฝ่ายไทยจะสามารถตีเมืองฮาเตียนได้ลำบากยิ่งขึ้น อีกทั้งลมตะวันตกมีกำลังแรงขึ้นทุกขณะ เรือรบเรือไล่ เรือกำปั่นหลวง จะได้รับความเสียหายจากคลื่นลม "*การซึ่งจะทำเมืองบันทายมาศ อ้ายญวนก็เพิ่มเติมมารักษาบ้านเมืองมั่นคง การเป็นปลายมรสุมสิ้นที่อยู่แล้ว เดี๋ยวนี้ลมตะวันตกก็พัดกล้าขึ้น จะรั้งรออยู่ช้านักเรือรบเรือไล่ของหลวงก็ออกมามาก จะยับเยินเสียด้วยคลื่นลม*" สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ มีพระดำริว่า หากฝ่ายไทยไม่สามารถเข้าพิชิตเมืองฮาเตียนได้สำเร็จ จะเสด็จไปประทับที่หน้าเมืองกำปงโสม ให้จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) ขนถ่ายข้าวสารให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่เมืองกำปอดจนเสร็จสิ้น แล้วฝ่ายทัพเรือไทยแม่ทัพนายกอง เมื่อลมมรสุมตะวันตกทวีกำลังแรงกล้า จะทอดทุ่นอยู่นิ่งไม่ได้ ก็ให้ล่าถอยจากเมืองฮาเตียน เลิกทัพตามเสด็จมาที่เมืองกำปงโสม "*เมื่อลมตะวันตกพัดกล้าหนักมา เรือรบเรือไล่จะทอดทุ่นอยู่มิได้ จึ่งให้นายทัพนายกองเลิกถอยกองทัพตามเสด็จเข้าไป*"

หลังจากที่จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) ได้เดินทางไปปรึกษาราชการที่เกาะกระทะคว่ำ (ฟูโกว๊ก) แล้วนั้น วันรุ่งขึ้น วันขึ้นสิบสามค่ำ เดือนห้า (23 มีนาคม) พ.ศ. 2385 เกิดลมพายุใหญ่พัดมาจากทางทิศตะวันตก ทำให้เรือกำปั่นและเรือรบฝ่ายไทยทั้งหลายไม่สามารถตั้งอยู่ได้ แม่ทัพนายกองฝ่ายไทย ทั้งพระยาราชวังสัน พระยาพิไชยรณฤทธิ จำต้องถอยออกมาจากเมืองห่าเตียนทั้งหมดในวันนั้น มาหลบลมอยู่ที่เกาะโดดหน้าเมืองห่าเตียน (ปัจจุบันเรียกว่า เกาะห่าเตียน) จอดเพื่อรอคอยพายุให้ผ่านพ้นไป *ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ทัพฝ่ายไทยถอยออกจากเมืองห่าเตียนในเวลากลางคืน กองกำลังฝ่ายญวนรุกไล่ติดตามสามารถยึดศาสราวุธไปได้

ถึงแม้ว่าทัพไทยทางเรือจะถอยออกจากเมืองห่าเตียนแล้ว แต่ทัพทางบกไทยเขมร ของพระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) ยังคงต่อสู้โจมตีต่อไป พระยาโสรัชชะ และพระยาเสนาอันชิตเจ้าเมืองกำปอด สามารถยึดป้อมค่ายจูญัมหรือเขาโกนธมได้ ในวันแรมหนึ่งค่ำเดือนห้า (27 มีนาคม พ.ศ. 2385) ซึ่งก่อนหน้านี้ เมื่อพระยาเขมรเมืองกำปอดลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ในพ.ศ. 2383 ทัพกัมพูชาเมืองกำปอด เคยสามารถยึดป้อมจูญัมได้ครั้งหนึ่งแล้ว

### ยุทธการเมืองโจดก
ฝ่ายพระเจ้าเทียวตรี ขณะนั้นประทับอยู่ที่จังหวัดนิญบิ่ญ ในเวียดนามภาคเหนือ ในวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2385 เมื่อพระเจ้าเทียวตรีได้ทราบว่า ทัพเรือฝ่ายไทยเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนทุกทิศทาง จึงพิโรธและมีราชโองการแต่งตั้งให้เลวันดึ๊ก เจ้าเมืองไซ่ง่อน เป็น*ต๋งท้งเกวินหวุ* (Tổng thống quân vụ, 總統軍務) เป็นแม่ทัพใหญ่สำหรับป้องกันและต้านทานการรุกรานของฝ่ายไทย และให้เลวันฟู้ (Lê Văn Phú) ขุนนางจากเมืองเว้ เป็น*ทามต๊านได่เถิ่น* (Tham tán Đại thần, 參贊大臣) หรือปลัดผู้ช่วย ฝ่ายเวียดนามผันกำลังเพิ่มเติมจากเมืองไซ่ง่อน 2,500 คน จากเมืองล่องโห้ 2,000 คน จากเมืองสมิถ่อ 1,000 คน และจากเมืองโจดก 500 คน ออกมาช่วยเมืองห่าเตียน ต่อมาในต้นเดือนเมษายน พระเจ้าเทียวตรีได้รับรายงานว่า ฝ่ายญวนมีชัยชนะเหนือทัพไทยที่เมืองห่าเตียน ถึงแม้ว่าฝ่ายญวนจะมีกำลังน้อย แต่สามารถป้องกันเมืองได้ทัพไทยต้องถอยกลับ พระเจ้าเทียวตรียินดีพระทัยและสรรเสริญ ดว่านวันซ๊าค แม่ทัพญวนเมืองห่าเตียนอย่างมาก

*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ทัพฝ่ายไทย-กัมพูชา ของเจ้าพระยายมราช (บุนนาค) และนักองค์ด้วง ตั้งค่ายรายทางตามแนวคลองหวิญเต๊ ไปทั้งสองฝั่งของแม่น้ำบาสัก เลยออกเมืองโจดกไปทางตะวันออกไปจนถึงเมืองเตินเจิว (Tân Châu) ฝั่งแม่นำโขง ฝ่ายไทยเข้าโจมตีป้อมค่ายญวน ที่เมืองเตินเจิว ป้อมดาเฟื๊อก (Đa Phước) หน้าเมืองโจดก และโจมตีเมืองกำปงกระสัง (Kampong Krasang) ของกัมพูชา อยู่ติดกับหน้าเมืองโจดก ซึ่งเวียดนามยึดครองอยู่ เหงียนกงจื๊อ รองเจ้าเมืองโจดก มีความเห็นว่า ถึงแม้ว่าฝ่ายไทยจะถอยทัพออกไปจากเมืองห่าเตียนแล้ว แต่ยังไปตั้งอยู่ที่เมืองกำปอดกำปงโสม แต่ฝ่ายญวนเวียดนามเมืองห่าเตียนและโจดกมีกำลังน้อย ต้องรับศึกทั้งสองด้าน ทั้งทางด้านเมืองห่าเตียน และทางด้านคลองหวิญเต๊หน้าเมืองโจดก หากทัพเรือฝ่ายไทยเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนอีก ฝ่ายญวนจะพ่ายแพ้รักษาเมืองห่าเตียนไม่ได้ เหงียนกงจื๊อจึงถวายฎีกา ขอพระอนุญาตพระเจ้าเทียวตรีให้ถอยกำลังถอยออกมาจากเมืองห่าเตียน มาตั้งอยู่ที่เมืองโจดก พระเจ้าเทียวตรีไม่อนุญาตให้ถอนกำลังออกจากเมืองห่าเตียน ด้วยเหตุผลว่าฝ่ายไทยถอยไปแล้ว ฝ่ายญวนได้รับชัยชนะ ไม่มีเหตุอันใดที่ฝ่ายญวนจะต้องล่าถอย สุดท้ายเหงียนกงจื๊อรองเจ้าเมืองโจดกล้มป่วย รวมทั้งดว่านวันซ๊าค แม่ทัพญวนที่สามารถต้านทานทัพเรือไทยที่เมืองห่าเตียนได้นั้น ก็ล้มป่วยเช่นกัน กลับมารักษาตัวที่เมืองโจดก พระเจ้าเทียวตรีจึงให้เหงียนกงญั่นขึ้นบัญชาการทัพเมืองโจดกแทน

ในต้นเดือนเมษายน พ.ศ. 2385 ทัพฝ่ายไทย-กัมพูชา ที่ค่ายทั้งสองฝั่งแม่น้ำบาสัก ทั้งฝั่งซ้ายฝั่งขวา จำนวน 3,000 คน ต่างยกเข้าโจมตีค่ายดาเฟื๊อก ซึ่งอยู่ติดหน้าเมืองโจดก ฝั่มวันเดี๋ยนเจ้าเมืองโจดก จึงส่งทัพญวนจำนวน 1,000 คน ออกไปโจมตีค่ายของฝ่ายไทยบางส่วน ทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำบาสัก ทางเมืองเตินเจิว สามารถผลักดันฝ่ายไทยออกไปได้สำเร็จ จากนั้นค่ายไทยจึงเหลือเพียงฝั่งตะวันตก ทางฝั่งคลองหวิญเต๊ ซึ่งเป็นกองกำลังส่วนใหญ่ของฝ่ายไทยมีจำนวนหลายค่าย ในขณะนั้น เลืองวันเหลียว เจ้าเมืองห่าเตียน ส่งมาแจ้งแก่ฝั่มวันเดี๋ยนเจ้าเมืองโจดก ว่ากองเรือเมืองไซ่ง่อนไปถึงเมืองห่าเตียนแล้ว แต่ยังมีทัพเรือไทยขนาดใหญ่ยังอยู่ที่เกาะฟูโกว๊ก ขอให้ฝั่มวันเดี๋ยนไปช่วยเมืองห่าเตียนโดยเร็ว แต่ฝั่มวันเดี๋ยนเห็นว่า ฝ่ายไทยยังตีค่ายประชิดคลองหวิญเต๊อยู่ จะต้องตีฝ่ายไทยให้แตกไปจากคลองหวิญเต๊เสียก่อน จึงจะสามารถรักษาเมืองห่าเตียนได้

ฝ่ายเมืองโจดก มีกำลังประมาณ 5,000 คน ฝั๋มวันเดี๋ยน (พงศาวดารไทยเรียกว่า "องเตียนเลือก" มาจาก กิญเหลือก ซึ่งเป็นชื่อตำแหน่งเดิมของฝั่มวันเดี๋ยน สมัยที่รับราชการอยู่ที่มณฑลเจิ๊นเตย) หรือที่ก่อนหน้านี้เรียกว่า องตาเตียนกุน จัดทัพเมืองโจดกเข้าโจมตีค่ายไทยที่ตั้งเรียงไปตามแนวคลองหวิญเต๊ทั้งสามด้าน;

* ให้ ดว่านกวังเหมิต (Đoàn Quang Mật) นำกำลัง 1,500 คน เข้าโจมตีแนวค่ายฝ่ายไทยที่คลองหวิญเต๊ ทางด้านซ้าย
* ให้ เหงียนเลืองญั่น (Nguyễn Lương Nhàn) นำกำลัง 600 คน เข้าโจมตีแนวค่ายฝ่ายไทยที่คลองหวิญเต๊ ทางด้านขวา
* ให้ เหงียนกงญั่น (แม่ทัพญวนที่เคยรบไทยที่เมืองสะโทงและชีแครง) นำกำลัง 1,300 คน เข้าโจมตีแนวค่ายฝ่ายไทยที่คลองหวิญเต๊ บริเวณตรงกลาง
* ฝั่มวันเดี๋ยน เจ้าเมืองโจดก มีกำลัง 1,600 คน คอยสนับสนุนทั้งสามทัพ

ในวันแรมสิบสองค่ำ เดือนห้า (7 เมษายน) พ.ศ. 2385 สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เสด็จโดยเรือกำปั่น*วิทยาคม* (*วิกตอรี่*) พร้อมทั้งจมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) เสด็จพร้อมทั้งข้าในกรม ออกจากเกาะกระทะคว่ำ (ฟูโกว๊ก) ไปประทับที่หน้าเมืองกำปงโสม ต่อมาในเวลากลางคืน ของวันเดียวกันนั้น คือวันแรมสิบสองค่ำ (7 เมษายน) ต่อเช้าวันแรมสิบสามค่ำ เดือนห้า (8 เมษายน พ.ศ. 2385) ฝั่มวันเดี๋ยน ได้มีคำสั่งให้กองกำลังฝ่ายญวน ดว่านกวังเหมิต เหงียนเลืองญั่น และ เหงียนกงญั่น ยกเข้าโจมตีค่ายฝ่ายไทยที่แนวคลองหวิญเต๊ ทั้งทางด้านซ้าย ด้านขวา และตรงกลาง พร้อมกัน ฝ่ายไทย-กัมพูชา ขณะนั้นเป็นเวลากลางคืน จึงไม่ทันได้ตั้งตัว ฝ่ายญวนเวียดนามจึงสามารถตีฝ่ายไทยพ่ายแพ้แตกพ่ายไปจากแนวคลองหวิญเต๊

ไพร่ไทยสิ้นชีวิต 1,200 คน ไพร่เขมรสิ้นชีวิต 2,000 คน รวมทั้งสิ้น 3,200 คน*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ในยุทธการที่เขาเชิงกรรชุมคลองหวิญเต๊ในครั้งนี้ ฝ่ายญวนเวียดนามใช้เวลาเพียงประมาณสามชั่วโมง สามารถเอาชนะขับไล่ฝ่ายไทย-กัมพูชา ให้ถอยไปจากคลองหวิญเต๊ได้ และสามารถสังหารฝ่ายไทย-กัมพูชาได้ 1,012 คน สังหารแม่ทัพนายกองฝ่ายไทย-กัมพูชาได้ 7 คน รวมทั้งยึดได้ปืนใหญ่น้อย และปืนบาเรียมปืนใหญ่อย่างตะวันตกหนึ่งกระบอกใหญ่ แม่ทัพนายกองฝ่ายไทยที่สิ้นชีวิตในที่รบคือ พระยาอภัยสงคราม นายกองมอญรามัญสี่คน ขุนนางหัวเมืองนครนายก ปราจีนบุรี นครสวรรค์ อ่างทอง กรุงเก่า ฝ่ายกัมพูชาพระองค์แก้ว (มา) สิ้นชีวิตในที่รบ พระยามหาเสนา (ต๊อน) และพระยาเขมรอีกหลายนายสิ้นชีวิตในที่รบ เจ้าพระยายมราช (บุนนาค) แม่ทัพใหญ่ ถูกยิงเข้าที่หน้าอกแต่กระสุนปืนเข้าที่กระดุมเสื้อทำให้รอดชีวิต นายแสงมหาเล็กบุตรของเจ้าพระยายมราชบุนนาคสิ้นชีวิตในที่รบ หลวงรักษาเทพ แกล้งนอนตายทหารฝ่ายญวนตัดเอาใบหูทั้งสองข้างไปเป็นรางวัล หลวงรักษาเทพจึงรอดชีวิตในในสภาวะหูขาดทั้งสองข้าง

เมื่อฝ่ายญวนเวียดนามได้รับชัยชนะ และฝ่ายไทย-กัมพูชาเพลี่ยงพล้ำพ่ายแพ้ ในการรบที่เขาเชิงกรรมชุมคลองหวิญเต๊เมืองโจดก ในต้นเดือนเมษายน พ.ศ. 2385 นี้แล้วนั้น เจ้าพระยายมราช (บุนนาค) นักพระองค์ด้วง และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) จึงถอยทัพกลับเมืองพนมเปญ

### ฝ่ายไทยถอยทัพ
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ พร้อมทั้งจมื่นไวรวรนารถ (ช่วง บุนนาค) เสด็จพร้อมทั้งข้าในกรม ออกจากเกาะกระทะคว่ำ (ฟูโกว๊ก) เมื่อวันแรมสิบสองค่ำ เดือนห้า (7 เมษายน พ.ศ. 2385) มาประทับอยู่ที่ทางหน้าเมืองกำปงโสม ฝ่ายพระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) ได้ถอยทัพไทยเขมรออกมาจากเมืองห่าเตียนแล้ว จากนั้นกรมขุนอิศเรศรังสรรค์ฯจึงเสด็จยกทัพเรือกลับมาประทับอยู่ที่เมืองจันทบุรี ส่วนจมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) และพระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) นั้น ยังอยู่ที่เมืองกำปอด ทำการขนถ่ายข้าวสารและเกลือจากเรือกำปั่น เข้าไปทางเมืองท่ากำปอด ลำเลียงด้วยเรือเล็กส่งขึ้นไปทางเมืองพนมเปญ เพื่อมอบให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่เมืองพนมเปญ แต่ทว่าขนส่งได้เพียง ข้าวสาร 288 เกวียน 26 ถัง เกลือ 77 เกวียน กับอีก 2 ถัง จมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) เห็นว่า หากจะขนถ่ายข้าวสารให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯทั้งหมด จะใช้เวลานานมาก อีกทั้งฝ่ายญวนเวียดนามเมืองหาเตียน อาจรุกติดตามโจมตีโต้มาที่เมืองกำปอดเมื่อใดก็ได้ จมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) และพระยาอภัยพิพิธ (กระต่าย) จึงตัดสินใจเลิกขนถ่ายข้าวที่เมืองกำปอด ในวันแรมหกค่ำเดือนหก (30 เมษายน พ.ศ. 2385) แล้วจึงตามเสด็จฯมาที่เมืองจันทบุรี สุดท้ายแล้ว กรมขุนอิศเรศรังสรรค์ฯ พร้อมทั้งจมื่นไวรวรนารถ (ช่วง) จึงเสด็จยกทัพเรือกลับนิวัติคืนสู่พระนคร

"องเตียนเลือก"ฝั่มวันเดี๋ยน ยกทัพกลับถึงเมืองโจดก ในวันขึ้นหนึ่งค่ำเดือนหก (10 เมษายน) องเตียนเลือกเรียกให้นักองค์อิ่มเจ้าชายกัมพูชา มาดูศาสตราวุธที่ฝ่ายเวียดนามยึดมาได้จากฝ่ายไทย แล้วฝั่มวันเดี๋ยนจึงยกทัพเข้าปราบกบฏเขมรกรอมที่เขาเทิ๊ตเซิน หรือเขาบ๋ายนุ้ย อันเป็นฐานที่มั่นกบฏเขมรกรอมแห่งสุดท้าย ฝั่มวันเดี๋ยนให้ ดว่านกวังเหมิต อยู่รักษาค่ายคลองหวิญเต๊ แล้วฝั่มวันเดี๋ยนและเหงียนกงญั่น พร้อมทั้งนักองค์อิ่ม เจ้าชายกัมพูชาที่ฝักใฝ่ญวน จึงยกทัพเมืองโจดกเข้าปราบกบฏเขมรกรอมที่เขาเทิ๊ตเซิน ที่เขานุ้ยเกิ๊ม (Núi Cấm จดหมายเหตุไทยเรียกว่า เขาปูเบี้ยน หรือ พนมปู่เบี้ยน Pnom Po Piêl) และเขานุ้ยได่ (Núi Dài) ในวันขึ้นหกค่ำเดือนหก (15 เมษายน พ.ศ. 2385) แตกพ่ายไปได้สำเร็จ ฝ่ายพระเจ้าเวียดนามเทียวตรี ขณะนั้นประทับอยู่ที่เมืองฮานอยในเวียดนามภาคเหนือ ได้รับรายงานในปลายเดือนเมษายน พ.ศ. 2385 ว่า แม่ทัพญวนฝั่มวันเดี๋ยนสามารถตีทัพไทยเขมรให้แตกพ่ายไปจากคลองหวิญเต๊ได้สำเร็จ พระเจ้าเทียวตรีจึงยินดีพระทัยสรรเสริญฝั่มวันเดี๋ยนเป็นอันมาก พระเจ้าเทียวตรีเสด็จออกจากเมืองฮานอย ในวันที่ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2385 และเสด็จกลับถึงเมืองเว้ราชธานี ในวันที่ 21 พฤษภาคม

ในสมัยรัชกาลที่ 2 เมื่อทัพฝ่ายไทยได้เผาทำลายเมืองอุดงบันทายเพชร ราชธานีของกัมพูชา ในพ.ศ. 2355 นั้น พระอุไทยราชาฯนักองค์จันทร์ ได้ย้ายราชธานีกัมพูชา จากเมืองอุดงลงไปอยู่ที่เมืองพนมเปญ ด้วยเหตุผลว่า เมืองพนมเปญนั้นเป็นที่ลุ่มต่ำติดแม่น้ำ หากฝ่ายไทยยกมาโจมตีอีก ทัพฝ่ายญวนจะสามารถเข้าช่วยเหลือได้อย่างทันท่วงที ด้วยเหตุผลเดียวกันนี้ เมื่อฝ่ายไทยพ่ายแพ้เพลี่ยงพล้ำ แตกทัพมาจากคลองหวิยญเต๊ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ซึ่งอยู่รักษานักพระองค์ด้วงอยู่ที่พนมเปญ คาดการณ์ว่า ฝ่ายญวนเวียดนามจะยกทัพขึ้นมาโจมตีตอบโต้ถึงเมืองพนมเปญในไม่ช้า เมืองพนมเปญมีชัยภูมิที่ล่อแหลม สุ่มเสี่ยงต่อการโจมตีจากเวียดนามภาคใต้ ประกอบกับที่จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ไม่สามารถขนส่งข้าวสารให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ทั้งหมด ทำให้ทัพฝ่ายไทยในกัมพูชาที่เมืองพนมเปญ ประสบปัญหาขาดแคลนข้าว เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงตัดสินใจ พานักองค์ด้วงรวมทั้งถอนทัพไทยลาวเขมรป่าดงจากเมืองพนมเปญ ย้อนกลับมาตั้งอยู่ที่เมืองอุดง ในเดือนเจ็ด (พฤษภาคม) พ.ศ. 2385 โดยที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ให้กองกำลังชาวลาวเมืองนครราชสีมา จำนวน 5,000 คน และชาวเขมรอีก 3,000 คน อยู่รักษาเมืองพนมเปญไว้ก่อน เป็นหน้าด่านสำหรับต้านทานการรุกโจมตีของฝ่ายเวียดนาม รวมทั้งให้รื้อค่ายญวนเมืองเจิ๊นเตย ซึ่งเวียดนามได้สร้างขึ้นที่พนมเปญ ตั้งแต่เมื่อแรกตั้งมณฑลเจิ๊นเตย พ.ศ. 2378 อันเป็นสัญลักษณ์ของการปกครองของเวียดนามในกัมพูชา ฝ่ายไทยได้รื้อลงไปเสีย

ในเดือนเจ็ด (พฤษภาคม) พ.ศ. 2385 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้มอบหมายให้เจ้าพระยายมราช (บุนนาค) คุมกำลัง 3,000 คน ก่อสร้างป้อมปราการขึ้นเป็นเมืองใหม่ให้แก่นักองค์ด้วง ที่คลองพระยาลือ (Ponhea Lueu) ทางด้านใต้ของเมืองอุดง

## ช่วงสงบศึกช่วงที่สอง

### เวียดนามปราบกบฏเขมรกรอมเขาเทิ๊ตเซิน
ดว่านวันซ๊าค แม่ทัพญวนผู้สามารถป้องกันเมืองห่าเตียนจากการโจมตีของทัพเรือไทยได้ แต่ต่อมาได้ล้มป่วย รักษาตัวอยู่ที่เมืองโจดก และสุดท้ายจึงถึงแก่กรรม ในปลายเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2385 พระเจ้าเทียวตรีเสียพระทัยมาก ที่แม่ทัพดว่านวันซ๊าคด่วนสิ้นชีวิตไปถึงแม้ว่าเพิ่งจะได้รับชัยชนะเหนือสยามได้เพียงไม่นาน พระเจ้าเทียวตรีไว้ทุกข์ให้แก่ดว่านวันซ๊าคด้วยตนเอง และไม่ยินยอมให้ทูตจากจีนราชวงศ์ชิงเข้าเฝ้า พระเจ้าเทียวตรีตรัสสรรเสริญดว่านวันซ๊าคว่า ได้ทำราชการสงครามให้แก่เวียดนามอย่างกล้าหาญ ตั้งแต่รัชสมัยของพระเจ้ามินมาง ได้รับชัยชนะเหนือสยามที่เมืองสะโทงและชีแครง "*ทองเป็นร้อยเป็นพันนั้นสามารถหาได้ แต่ขุนพลผู้เก่งกล้านั้นหาได้ยาก*" ต่อมาดิญวันฮวีแม่ทัพญวนเมืองห่าเตียนอีกคนหนึ่งได้ล้มป่วยเสียชีวิตอีกเช่นกัน แล้วพระเจ้าเทียวตรีจึงราชโองการให้ เลวันดึ๊ก เจ้าเมืองไซง่อน ซึ่งพระเจ้าเทียวตรีได้แต่งตั้งให้เป็น*ต๋งท้งเกวินหวุ* เป็นแม่ทัพใหญ่ พร้อมทั้งฝั่มวันเดี๋ยน ยกทัพญวนเข้าสู่กัมพูชา เพื่อปราบชุมนุมของพระยาจักรี (นวง) ซึ่งยังตั้งตนเป็นอิสระ อยู่ที่ขสัจซอ (Khsach Sa) ทางใกล้กับเมืองบาพนม ไม่ยอมสวามิภักดิ์ต่อนักองค์ด้วงและต่อเวียดนาม

ในปลายเดือนพฤษภาคม เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซง่อน และเลวันฟู้ปลัดผู้ช่วย ยกทัพเมืองไซ่ง่อน มาสมทบกับทัพเมืองโจดก ของฝั่มวันเดี๋ยน และเหงียนกงญั่น ที่เขาเทิ๊ตเซิน ทั้งเลวันดึ๊กและฝั่มวันเดี๋ยนปราบกบฏเขมรกรอมที่เขานุ้ยเตื่อง (Núi Tượng) แต่ทว่าในเวลานั้น "องเตียนเลือก"ฝั่มวันเดี๋ยนเจ้าเมืองโจดก แม่ทัพญวนที่ตีทัพไทยเขมรแตกพ่ายไปจากคลองหวิญเต๊ อดีตคือ"องตาเตียนกุน"แห่งเมืองเจิ๊นเตย ได้ล้มป่วยถึงแก่กรรมไปอีกคนหนึ่ง พระเจ้าเทียวตรีจึงแต่งตั้งให้เหงียนกงญั่น แม่ทัพญวนที่เคยสู้ทัพไทยที่สะโทงและชีแครงอีกคนหนึ่ง ให้เป็นเป็น*ต๋งด๊กอันห่า* (Tổng đốc An Hà) ปกครองจังหวัดอานซาง (โจดก) และห่าเตียน เป็นเจ้าเมืองโจดกคนใหม่แทนที่ฝั่มวันเดี๋ยนซึ่งถึงแก่กรรมไป โดยที่เหงียนกงจื๊อยังคงเป็นองตวนภูรองเจ้าเมืองโจดก

ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2385 เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน นำเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองล่องโห้ และเหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดกคนใหม่ เข้าโจมตีฐานที่มั่นของกบฏเขมรกรอมที่จีตน (Tri Tôn) เขาโกโต (Núi Cô Tô) สามารถปราบกบฏให้แตกพ่ายกระจัดกระจายไปได้สำเร็จ จับกุมกบฏมีทั้งชาวเขมรกรอมและชาวจีน และเลวันดึ๊กยังให้นักองค์อิ่มเกลี้ยกล่อมชาวเขมรกรอมที่เป็นกบฏให้ยอมแพ้และยอมจำนนสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม เมื่อปราบกบฏเขมรกรอมได้แล้ว เลวันดึ๊กจึงมอบหมายให้เหงียนวันเจืองอยู่รักษาเขาเทิ๊ตเซิน คอยตามปราบกบฏเขมรกรอมที่ยังหลงเหลือ แล้วเลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน พร้อมทั้งเลวันฟู้ปลัดผู้ช่วย และเหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดก ยกกองเรือล่องไปตามคลองหวิญเต๊ ไปจนถึงเมืองห่าเตียนริมชายฝั่งทะเล ตรวจตราความเรียบร้อยว่าฝ่ายไทยจะไม่ยกเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนอีก แล้วเลวันดึ๊กจึงกลับเมืองโจดก นักองค์อิ่มสามารถเกลี้ยกล่อมชาวเขมรกรอมที่เขาเทิ๊ตเซิน จำนวน 2,700 คน ให้กลับมาเข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามได้สำเร็จ

ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2385 เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองล่องโห้ และเหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดก ยกทัพเวียดนามจำนวน 6,000 คน จากเมืองเตินเจิว ล่องขึ้นไปตามแม่น้ำโขง เข้าโจมตีเมืองบาพนม ชุมนุมของพระยาจักรี (นวง) ฝ่ายกัมพูชาพระยาจักรี (นวง) เห็นว่าจะสู้ญวนไม่ได้จึงยกไพร่พลหลบหนีเข้าป่าไปหมดสิ้น ฝ่ายญวนเวียดนามจึงเผาค่ายเมืองบาพนมของพระยาจักรี (นวง) เสีย แล้วเจ้าเมืองญวนทั้งสาม ได้แก่ เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองล่องโห้ และเหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดก จึงเลิกทัพกลับคืนสู่เมืองของตน

### แผนการของพระเจ้าเทียวตรีในการโจมตีกัมพูชา
เมื่อฝ่ายญวนเวียดนามมีชัยชนะสามารถตีทัพไทยให้แตกพ่ายออกไปได้ทั้งสองทาง ทั้งทางเมืองห่าเตียนและทางคลองหวิญเต๊ ทำให้พระเจ้าเทียวตรีมีความสนใจเรื่องกัมพูชาขึ้นมาอีกครั้งหนึ่ง พระเจ้าเทียวตรีดำริว่า นักองค์อิ่ม เจ้าชายกัมพูชาที่ฝักใฝ่ญวนนี้ มีประโยชน์ สามารถเกลี้ยกล่อมชักจูงให้ชาวเขมรกรอมที่เป็นกบฏต่อเวียดนาม หันกลับมาสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามได้ พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน อาศัยจังหวะโอกาสที่ฝ่ายไทยเพลี่ยงพล้ำพ่ายแพ้นี้ เกณฑ์กำลังพลทั้งจากเวียดนามภาคใต้และเวียดนามภาคกลาง ยกเข้าโจมตีกัมพูชาเพื่อยึดครองกัมพูชาให้กลับมาเป็นของเวียดนามอีกครั้งหนึ่ง ตั้งนักองค์อิ่มให้เป็นเจ้ากัมพูชา และให้ยกเลยไปเข้าโจมตีสยามด้วย;

แผนการของพระเจ้าเทียวตรี ในการเข้ายึดครองกัมพูชา ให้กลับเข้าไปอยู่ภายใต้อิทธิพลของเวียดนามอีกครั้ง คือการส่งทัพเวียดนามเข้าโจมตีกัมพูชาโดยตรง หรือถ้าหากว่าชาวเวียดนามอ่อนล้าเกินกว่าที่จะทำศึกได้ ก็ให้ใช้นักองค์อิ่มเป็นผู้เกลี้ยกล่อม ยุยงให้กัมพูชาและไทยขัดแย้งแตกออกจากกัน นำกองกำลังชาวกัมพูชาให้นักองค์อิ่มบัญชาการ ตั้งนักองค์อิ่มขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา ภายใต้การสนับสนุนของเวียดนาม ประกอบกับที่หากว่าฝ่ายไทยและกัมพูชาแตกหักจากกันเมื่อใด ฝ่ายเวียดนามจะฉวยโอกาสนี้เข้ายึดครองกัมพูชา เหมือนอย่างที่สยามได้ใช้โอกาสที่กัมพูชาขัดแย้งกับเวียดนาม ในการเข้ายึดครองกัมพูชาเช่นกัน เลวันดึ๊กเจ้าเมืองไซ่ง่อน ซึ่งในอดีตนั้นดำรงตำแหน่งเป็น*ทามต๊านได่เถิ่น* (Tham tán Đại thần) เป็นปลัดหรือรองผู้สำเร็จราชมณฑลเจิ๊นเตย ในช่วงที่ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ในพ.ศ. 2383 เห็นว่าการที่เวียดนามจะเข้ายึดครองกัมพูชาอีกครั้งหนึ่ง และฟื้นฟูมณฑลเจิ๊นเตยขึ้นมาอีกครั้งนั้น เป็นสิ่งที่เป็นภาระและไม่สามารถกระทำได้จริง เลวันดึ๊กเห็นว่า การของพระเจ้าเทียวตรีนี้ใหญ่โตเกินรับไหว จึงทำฎีกาทัดทานพระเจ้าเทียวตรี;

เลวันดึ๊กทูลพระเจ้าเทียวตรีว่า การที่จะกลับมายึดครองกัมพูชาเป็นมณฑลเจิ๊นเตยดังเก่านั้น เป็นสิ่งที่กระทำได้ลำบาก เนื่องจากกัมพูชามีดินแดนกว้างใหญ่ เต็มไปด้วยป่าเขาป่าทึบรกชัฏ จะต้องใช้กำลังพลและทรัพยากรจากเวียดนามใต้จำนวนมากเป็นการสิ้นเปลือง เลวันดึ๊กทูลเสนอว่าให้ราษฎรชาวเวียดนามใต้ได้พักผ่อนบ้างเสียก่อน ถ้ากัมพูชาเกิดความขัดแย้งแตกหักกับฝ่ายไทยเมื่อใด ฝ่ายเวียดนามจึงจะฉวยโอกาสเข้ายึดครองกัมพูชาอีกครั้งหนึ่ง พระเจ้าเทียวตรีเห็นชอบด้วยจึงให้ล้มเลิกแผนการโจมตีกัมพูชาออกไปก่อน ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2385 พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการมาประกาศให้แก่ชาวเวียดนามภาคใต้ว่า ขณะนี้สถานการณ์การสู้รบทางชายแดนกับกัมพูชานั้น สงบเรียบร้อยดีแล้ว ขอให้ราษฎรชาวเวียดนามภาคใต้ ทำมาหากิน ทำการเกษตรและค้าขายอย่างเป็นสุข พระเจ้าเทียวตรีให้นำปืนบาเรียมอย่างตะวันตกที่ยึดได้มาจากทัพไทยที่คลองหวิญเต๊ นำไปทดสอบการยิงที่เมืองเว้ พร้อมทั้งพระราชทานนามให้แก่ปืนใหญ่กระบอกนี้ว่า Bình Xiêm sung tiêu pháo หรือ "ปืนใหญ่สยามพ่าย" ต่อมาในเดือนสิงหาคม พระเจ้าเทียวตรีให้เลวันดึ๊กย้ายกลับเข้าไปรับราชการที่เมืองเว้ แต่งตั้งให้เลวันฟู้ (Lê Văn Phú, 黎文富) เป็น*ต๋งด๊กดิ่ญเบียน* (Tổng đốc Định Biên) เจ้าเมืองไซ่ง่อนคนใหม่แทนที่เลวันดึ๊ก ต่อมาไม่นานเลวันดึ๊กจึงล้มป่วยถึงแก่กรรม

### สภาวะคุมเชิงระหว่างไทยและเวียดนาม
เมื่อจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ไม่สามารถส่งข้าวขึ้นเมืองท่ากำปอดของกัมพูชา ให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) แม่ทัพใหญ่ฝ่ายไทยที่เมืองพนมเปญ ได้จำนวนไม่ครบถ้วนไม่ถึงครึ่งหนึ่งที่ขนไปจากกรุงเทพฯ เนื่องจากขาดแคลนเรือเล็กในการขนส่งข้าวจากเมืองกำปอดไปยังเมืองพนมเปญ จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง) จึงนำเรือขนข้าวกลับกรุงเทพฯเสียก่อน ในเดือนหก (เมษายน) พ.ศ. 2385 ทำให้กองทัพฝ่ายไทยของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ซึ่งประกอบไปด้วยชาวไทย ชาวลาว และชาวเขมร ที่อยู่ที่เมืองอุดงและพนมเปญ ประสบปัญหาภาวะอดอยากขาดแคลนอาหาร กัมพูชาอยู่ในสภาวะการสู้รบนับตั้งแต่ที่ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนามในเดือนสิบ (กันยายน) พ.ศ. 2383 ทำให้ราษฎรกัมพูชาไม่สามารถเพาะปลูกได้มาเป็นเวลาสองปีเศษ จึงเกิดภาวะขาดแคลนข้าวอย่างรุนแรงในกัมพูชา ราษฎรกัมพูชารวมทั้งพระสงฆ์กัมพูชาต่างเดินทางเข้าป่าค้นหาหน่อไม้และเผือกมันกินเพื่อประทังชีวิต ในเดือนแปด (มิถุนายน) พ.ศ. 2385 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีใบบอกเข้าไปกราบทูลฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพฯ ว่ากองทัพฝ่ายไทยในกัมพูชาอดอาหารจนล้มตายเสียชีวิตไปแล้วเป็นจำนวนกว่า 1,000 คน เศษ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจำต้องส่งข้าหลวงขึ้นไปหาซื้อข้าวที่เมืองลาวล้านช้างมาบรรเทา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ เมื่อทราบได้ทราบความตามใบบอกของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯแล้ว จึงดำรัสว่าทรงคาดคะเนไว้แล้วว่า จะเกิดความทุพภิกขภัยขึ้นในกัมพูชา เนื่องจากกัมพูชาอยู่ในภาวะสงครามหลายปีไม่ได้ทำการเพาะปลูก และยังทรงพระพิโรธแม่ทัพนายกอง ที่ทำราชการโจมตีเมืองฮาเตียนและคลองหวิญเต๊ไม่สำเร็จ;

ถึงแม้ว่าฝ่ายญวนเวียดนามราชวงศ์เหงียน จะไม่ได้ยกย่องนักองค์อิ่ม เจ้าชายกัมพูชาที่ฝักใฝ่ญวน ให้ขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา เหมือนอย่างที่ฝ่ายไทยได้ยกย่องนักองค์ด้วง ฝ่ายเวียดนามไม่ไว้ใจนักองค์อิ่มอย่างแนบสนิท เนื่องจากนักองค์อิ่มเคยเป็นเจ้านายที่อยู่ข้างฝ่ายไทยมาก่อนเป็นเวลายาวนาน แต่พระเจ้าเวียดนามเทียวตรี ก็ได้มอบหมายให้นักองค์อิ่ม ให้ตั้งอยู่ที่เมืองกำปงกระสัง ทางใกล้กับเมืองโจดก เข้าเกลี้ยกล่อมยุยงให้ชาวกัมพูชา แตกหักเอาใจออกจากฝ่ายไทย ไปเข้าภักดีกับเวียดนามดังเดิม ในเดือนแปด (มิถุนายน) พ.ศ. 2385 นักองค์อิ่มส่งจดหมายออกเกลี้ยกล่อมพระยาเขมร เป็นจำนวนสิบสองฉบับ และต่อมาในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2385 พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้พระยาเพชรเดโช (ทิด) อดีตเจ้าเมืองเชิงไพร ซึ่งภักดีต่อเวียดนาม ถูกพระยาเขมรขับไล่ไปเข้ากับเวียดนาม ให้มาเป็น*ฝูอวี๊* (Phủ uý) เป็นพระยาพิษณุโลกเจ้าเมืองตรังไตรตราษ (ติ่ญเบียน) *ฝูอวี๊*เป็นตำแหน่งที่เวียดนามตั้งให้แก่พระยาเขมรที่เป็นเจ้าเมือง ให้นักองค์อิ่ม และพระยาพิษณุโลก (ทิด) ตั้งเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชา ควบคู่กันกับนักองค์อิ่ม

ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และนักองค์ด้วง มีอำนาจปกครองกัมพูชาโดยส่วนใหญ่ทางฝั่งตะวันตก แต่ฝ่ายไทยนั้นยังไม่ได้จัดการป้องกันและปกครองกัมพูชาในทางภาคตะวันออก ในทางตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา พระยาจักรี (นวง) และพระยานราธิบดี (หมก) เจ้าเมืองไพรแวง ที่ได้ตั้งตนเป็นพระยากลาโหม ยังตั้งชุมนุมเป็นอิสระอยู่ที่เมืองบาพนม เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและนักองค์ด้วง จึงเดินทางลงไปที่เมืองพนมเปญอีกครั้งหนึ่ง เพื่อควบคุมการสร้างป้อมปราการต่าง ๆ ทางแม่น้ำโขง เพื่อเตรียมไว้ป้องกันการโจมตีจากเวียดนาม ได้แก่;

* ป้อมค่ายบันทายแดก (Banteay Daek) อยู่ริมฝั่งขวา (ตะวันตก) ของแม่น้ำโขง แปลเป็นภาษาไทยว่า ตำบลค่ายเหล็ก อยู่ในเขตเกียนสวาย จังหวัดกันดาลในปัจจุบัน
* ป้อมค่ายกบาลเขมร อยู่ริมฝั่งซ้าย (ตะวันออก) ของแม่น้ำโขง แปลเป็นภาษาไทยว่า เปียมศีรษะเขมร ซึ่งนักองค์ด้วงให้ชื่อใหม่ว่า เปียมมีชัย (Peam Meanchey) อยู่ใต้ลงไปจากค่ายบันทายแดก ประมาณยี่สิบกิโลเมตร ปัจจุบันอยู่ที่เขตเมืองเปียมรอ (Peam Ro) จังหวัดไพรแวง
* ป้อมค่ายแพรกโตจ (Preaek Touch) แปลเป็นภาษาไทยว่า คลองเล็ก อยู่ใต้ลงไปจากค่ายเปียมมีชัย ประมาณยี่สิบกิโลเมตร อยู่ในเขตเมืองเลิกแดก (Leuk Daek) จังหวัดกันดาลในปัจจุบัน
* ป้อมค่ายแพรกบักได (Preaek Bak Day) แปลเป็นภาษาไทยว่า คลองมือหัก ตั้งอยู่ประชิตกับค่ายกำปงกระสังของญวน ปัจจุบันคือเมืองโคกถลก (Kouk Thlok) จังหวัดตาแก้ว

นักองค์ด้วงเรียกตัวพระยาจักรี (นวง) เมืองบาพนม และพระยากลาโหม (หมก) เมืองไพรแวง ให้เข้ามาสวามิภักดิ์ และรักษาการป้องกันเมืองบาพนม และเมืองไพรแวง จากการโจมตีของเวียดนาม พระยาจักรี (นวง) และพระยากลาโหม (หมก) ไม่ยินยอมเข้าสวามิภักดิ์กับนักองค์ด้วง "*ดื้อดึงไม่ยอมอ่อนน้อมเข้ามากราบถวายบังคมสมเด็จพระองค์ด้วงตามอย่างธรรมเนียมข้ากับเจ้าบ่าวกับนาย*" เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และนักองค์ด้วง จึงให้คนไปตามตัวพระยาเขมรทั้งสอง พระยากลาโหม (หมก) ยินยอมเดินทางเข้ามาสวามิภักดิ์ต่อนักองค์ด้วงแต่โดยดี แต่พระยาจักรี (นวง) ซึ่งถูกฝ่ายเวียดนามโจมตีจนต้องหลบหนีเข้าป่าไปก่อนหน้านั้น ไม่ยินยอมเข้าสวามิภักดิ์ต่อนักองค์ด้วง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯต้องส่งคนไปตามตัวถึงสามครั้ง พระยาจักรี (นวง) จึงยินยอมเดินทางเข้ามาสวามิภักดิ์ต่อนักองค์ด้วง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ และนักองค์ด้วง จึงตัดสินโทษประหารชีวิตพระยาจักรี (นวง) ในข้อหาขัดขืนดึงดัน ไม่ภักดีต่อนักองค์ด้วง ส่วนพระยากลาโหม (หมก) นั้น เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯภาคทัณฑ์ไว้ แล้วให้กลับไปครองเมืองไพรแวงดังเดิม อย่างไรก็ตาม ชาวกัมพูชาและพระยาเขมรในเขตเมืองบาพนม ทางตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา ทางซึ่งติดกับเวียดนามนั้น ยังคงเป็นปฏิปักษ์ต่อนักองค์ด้วงและฝ่ายไทย

ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2385 เหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดก และเหงียนกงจื๊อรองเจ้าเมืองโจดก ถวายรายงานพระเจ้าเทียวตรีว่า ชาวเขมรกรอมและชาวจีนในเวียดนามภาคใต้ ที่ได้เข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามนั้น ได้อดอาหารล้มตายไปเป็นจำนวนกว่าหลายพันคน ฝ่ายกรมการเมืองโจดกได้เบิกข้าวล่วงหน้า เพื่อบรรเทาภาวะทุพภิกขภัย แต่ทว่าฉางข้าวเมืองโจดกนั้น ไม่เพียงพอเลี้ยงราษฏร ในเดือนพฤศจิกายน พระเจ้าเทียวตรีทรงเห็นว่า เลืองวันเหลียว (Lương Văn Liễu) เจ้าเมืองห่าเตียนนั้น มีความตื่นตระหนก ไม่มีความสามารถ จึงปลดเลืองวันเหลียวออกจากตำแหน่งเจ้าเมืองห่าเตียน แล้วแต่งตั้งให้เหงียนเลืองญั่น (Nguyễn Lương Nhàn, 阮良閑) นายกองเมืองโจดก มาเป็นเจ้าเมืองห่าเตียนคนใหม่ เหงียนกงญั่นและเหงียนกงจื๊อ กรมการเมืองโจดก ทูลพระเจ้าเทียวตรีว่า ข้าวเมืองโจดกไม่เพียงพอเลี้ยงราษฎร พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้ขนถ่ายข้าวเมืองไซ่ง่อน เมืองล่องโห้ และเมืองสมิถ่อ เมืองละ 20,000 *เฟือง* (เท่ากับประมาณ 500 เกวียน) ลงเรือเล็กเข้าไปบรรเทาทุพภิกขภัยที่เมืองโจดก แล้วพระเจ้าเทียวตรีจึงมีตรามายังเมืองโจดก ถามเหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดกว่า สถานการณ์ทางกัมพูชาเรียบร้อยดีหรือไม่? ให้นักองค์อิ่มและพระยาเพชรเดโชเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาได้บ้างหรือไม่? เหงียนกงญั่นถวายรายงานตอบพระเจ้าเทียวตรีว่า ชาวจีนและชาวเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้อยู่อย่างสงบสุขเรียบร้อยดี นักองค์อิ่มและนักองค์มีเป็นที่เคารพนับถือของชาวเขมรกรอม ส่วนฝ่ายไทยนั้นยังไม่มีความเคลื่อนไหวใด ๆ นับตั้งแต่การสู้รบครั้งก่อน

การโจมตีเมืองห่าเตียนและคลองหวิญเต๊ของฝ่ายไทย ในช่วงเดือนห้าถึงเดือนหก (มีนาคม ถึง เมษายน) พ.ศ. 2385 นั้น เป็นการโจมตีเวียดนามของฝ่ายไทย ครั้งสุดท้ายในประวัติศาสตร์ เนื่องจากฝ่ายไทยได้ปราชัยเพลี้ยงพล้ำ ทำให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ซึ่งอยู่รักษานักองค์ด้วงอยู่ที่เมืองอุดงฦๅชัย คาดการณ์ว่าฝ่ายญวนเวียดนามจะยกทัพจากเวียดนามภาคใต้ ยกขึ้นมาโจมตีกัมพูชาเพื่อตอบโต้ฝ่ายไทย แต่ฝ่ายเวียดนามไม่สามารถยกทัพขึ้นมาตอบโต้ฝ่ายไทยได้ เนื่องจากฝ่ายเวียดนามโดยเฉพาะเวียดนามภาคใต้ยังคงอ่อนล้าและบอบช้ำจากการทำศึกสงครามอย่างต่อเนื่องหลายปี นับตั้งแต่ที่ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านการปกครองเวียดนาม จนถึงการลุกฮือของชาวเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้ ในช่วงกลางปีพ.ศ. 2385 ทั้งฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนาม ต่างบอบช้ำสูญสิ้นกำลังไพร่พลและเสบียงอาหาร ในขณะที่กัมพูชาอยู่ในภาวะบ้านเมืองได้รับความเสียหาย เกิดภาวะทุพภิกขภัยขาดแคลนข้าว ทำให้ทั้งฝ่ายไทย กัมพูชา และเวียดนาม ไม่สามารถเกณฑ์ไพร่พลมาสู้รบได้ ทำให้เกิดภาวะการสงบศึกขึ้นเป็นเวลาสามปี ระหว่างไทยและเวียดนามในกัมพูชา นับตั้งแต่กลางปีพ.ศ. 2385 จนถึงกลางปีพ.ศ. 2388 พงศาวดารไทยระบุว่า ในช่วงปลายปีพ.ศ. 2385 เกิดไข้ป่วงโรคระบาดขึ้นในเวียดนามภาคใต้ ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2385 พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้เลวันดึ๊กเป็น*นามกี่กิญเหลือกได่เถิ่น* (Nam Kỳ Kinh lược đại thần,  南圻經略大臣) เป็นแม่ทัพใหญ่ในเวียดนามภาคใต้ ในการป้องการการโจมตีจากฝ่ายไทยและกัมพูชา เลวันดึ๊กถึงแม้ว่าเจ็บป่วยแต่ยังคงเดินทางออกจากเมืองเว้ จนล้มป่วยเสียชีวิตที่จังหวัดกว๋างนาม พระเจ้าเทียวตรีเมื่อทราบว่าเลวันดึ๊กเดินทางออกจากเมืองเว้ไม่ทันได้เท่าใด ได้ล้มป่วยสิ้นชีวิต พระเจ้าเทียวตรีหลั่งน้ำพระเนตรกันแสง สรรเสริญเลวันดึ๊กว่าเป็นขุนนางที่ทำความดีความชอบมาแต่สมัยพระเจ้ามินมางพระบิดาของพระเจ้าเทียวตรี

### สยามมีอำนาจเหนือกัมพูชา
เสนาบดีใหญ่ทั้งสามคนของกัมพูชา ได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) และพระยากลาโหม (กิญ) ถูกพระเจ้ามินมางเนรเทศไปอยู่ที่เมืองต่าง ๆ ในเวียดนามภาคเหนือ ตั้งแต่ช่วงต้นปีพ.ศ. 2383 เสนาบดีกัมพูชาทั้งสาม เป็นโทษกักบริเวณอยู่ในเวียดนามภาคเหนือ เป็นเวลาเกือบสามปี จนกระทั่งในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2385 พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้ปล่อยตัวเสนาบดีกัมพูชาทั้งสามมาอยู่ที่เมืองเว้ แล้วพระเจ้าเทียวตรีจึงอนุญาตให้ปล่อยตัวเสนาบดีกัมพูชาทั้งสาม ได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) และพระยากลาโหม (กิญ) กลับลงมาอยู่ที่เมืองโจดก ช่วยนักองค์อิ่มเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้หันมาเข้ากับเวียดนาม และยุยงให้กัมพูชาขัดแย้งกับฝ้ายไทย ต่อมาไม่นาน พระยากลาโหม (กิญ) ล้มป่วยเสียชีวิตที่เมืองโจดก

เมื่อฝ่ายเวียดนามยังไม่ยกทัพขึ้นมาโจมตี พระเจ้าบดินทรเดชา (สิงห์) จึงรวบรัดขยายอำนาจของนักองค์ด้วงและฝ่ายไทย ไปยังกัมพูชาภาคตะวันออกทางแม่น้ำโขง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯให้สร้างป้อมค่ายที่เมืองตะโบงคมุมค่ายหนึ่ง ที่โรงดำริหรือจังหวัดเตยนิญของเวียดนามห้าค่าย และที่โพธิ์พระอินทร์อีกค่ายหนึ่ง ให้ขุนนางไทยคือหลวงพิพิธเสนา พระวิชิตสงคราม ให้นายกองกัมพูชาได้แก่ พระยาพหลเทพ และพระยาเขมรอื่น ๆ นำกำลังไทยลาวเขมร อยู่รักษาทั้งหกค่าย ทางภาคตะวันออกของกัมพูชาเขตแดนต่อกับเวียดนาม ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2385 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2386 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีใบบอกเข้าไปกราบทูลฯพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพฯ ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเดินทางกลับไปกราบทูลข้อราชการที่พระนคร เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเดินทางออกจากพระนคร ตั้งแต่เมื่อครั้งที่นักองค์อิ่มกวาดต้อนเมืองพระตะบองแปรพักตร์ไปเข้ากับเวียดนาม ในเดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2383 และอยู่บัญชาการในกัมพูชา เป็นเวลาสามปีเต็ม

ฝรั่งเศสมีความไม่พอใจ ที่ราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียน ลงโทษทารุณมิชชันนารีคริสเตียนคาทอลิกชาวฝรั่งเศส ฟรองซัว กิโซต์ (François Guizot) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ในสมัยราชาธิปไตยเดือนกรกฎาคม (July Monarchy) นายเรือฝรั่งเศสชื่อว่า ฌ็อง-บาป์ติสต์ เซซิล (Jean-Baptiste Cécille) นำเรือรบฝรั่งเศสชื่อว่า*เอรวน* (Heroine) เข้าโจมตีเวียดนามเพื่อใช้เรื่องมิชชันนารีเป็นประเด็นในการขยายอำนาจเข้าสู่ภูมิภาค เซซิลมอบหมายให้ฟาแวง เลเวค (Favin-Lévêque) นำเรือเอรวนเข้าโจมตีเมืองท่าดานังของเวียดนาม ในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2386 เรียกร้องให้ราชสำนักราชวงศ์เหงียนปล่อยตัวมิชชันนารีฝรั่งเศสห้าคนที่เวียดนามได้กุมขังไว้ พระเจ้าเทียวตรียินยอมให้ปล่อยตัวมิชชันนารีให้แก่ฝรั่งเศสแต่โดยดี

ในเดือนสี่ (มีนาคม) พ.ศ. 2386 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ มีพระราชกระแสตอบเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯว่า ถ้าหากว่าไม่มีราชการสิ่งใดในกัมพูชาแล้ว พระราชทานพระบรมราชานุญาติให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเดินทางกลับพระนคร แต่ถ้าหากว่าฝ่ายญวนเวียดนามจะเข้ามาโจมตีกัมพูชาอีก ไม่สามารถถอนกำลังกลับคืนมาได้ ขอให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาอยู่รักษาการเมืองกัมพูชาไปพลางก่อน "*ถ้าเห็นว่าไม่มีราชการแล้วก็ให้เข้าไปเถิด ถ้าเห็นว่าญวนจะมากระทำกับเมืองเขมรอีก จะรื้อถอนผู้คนไม่ได้ ก็ให้รั้งรอฟังราชการอยู่ก่อน*" เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ทราบความพระราชโองการตามท้องตรานั้นแล้ว ยังไม่ไว้วางใจฝ่ายเวียดนาม คาดการณ์ว่าฝ่ายเวียดนามอาจยกทัพเข้ามาโจมตีกัมพูชาอีก จึงยังไม่เดินทางกลับกรุงเทพมหานคร

นักองค์อิ่ม เป็นเจ้าชายกัมพูชาซึ่งเดิมอยู่กับฝ่ายไทย ประทับอยู่ที่วังเจ้าเขมรในกรุงเทพฯเป็นเวลาถึงยี่สิบปี จนกระทั่งนักองค์อิ่มได้แปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2382 พระเจ้าเวียดนามมินมางให้กุมขังนักองค์อิ่มไว้ที่เมืองเว้ เป็นเวลาปีครึ่ง จนกระทั่งพระเจ้าเวียดนามเทียวตรีให้ปล่อยตัวนักองค์อิ่ม ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2384 ให้ลงมาเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้กลับเข้าสวามิภักดิ์กับเวียดนาม นักองค์อิ่มจึงกลายเป็นเจ้าชายกัมพูชา ที่ฝ่ายเวียดนามให้การสนับสนุน นักองค์อิ่มประทับอยู่ที่เจิวฟู้ (Châu Phú) นอกเมืองโจดกทางทิศใต้ ประทับอยู่กับเจ้านายกัมพูชาอื่น ๆ ได้แก่ นักองค์มี นักองค์เภา นักองค์สงวน รวมทั้งนักองค์ภิม บุตรของนักองค์อิ่ม และนักนางรศ มารดาขององค์อิ่มและองค์ด้วง นักองค์อิ่มล้มป่วยถึงแก่พิราลัย ที่เมืองเจิวฟู้ เมื่อวันแรมสิบค่ำ เดือนสี่ (25 มีนาคม) พ.ศ. 2386 อายุได้ 48 ปี นักองค์มี และนักนางรศมารดา ได้จัดพิธีศพถวายพระเพลิง ให้แก่นักองค์อิ่ม ที่เมืองโจดกนั้น นักองค์อิ่มมีโอรสคือนักองค์ภิม อายุ 21 ปี

ฝ่ายนักองค์ด้วง เมื่อเห็นว่าฝ่ายเวียดนามได้ปล่อยตัวให้เสนาบดีกัมพูชา เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) และสมเด็จเจ้าพระยา (โห้) ลงมาอยู่ที่เมืองโจดกแล้วนั้น นักองค์ด้วงจึงแต่งตั้งขุนนางเสนาบดีจตุสดมภ์ของตนเองขึ้นบ้าง;

* พระยาเอกราช (พรม) เป็นพระยายมราช และให้ว่าที่รักษาการตำแหน่ง*เจ้าฟ้าทะละหะ* อัครเสนาบดีกัมพูชาฝ่ายพระองค์ด้วงด้วย
* พระยาอุไทยธิราช (หิง) เจ้าชุมนุมเมืองสำโรงทอง เป็นพระยาวัง
* พระยาวงษานุชิต (มี) เจ้าชุมนุมเมืองบาที เป็นพระยาจักรี
* พระยากลาโหม (หมก) ซึ่งได้ตั้งตนขึ้นเป็นพระยากลาโหมที่เมืองไพรแวงนั้น ให้คงที่เป็นพระยากลาโหม

ในพ.ศ. 2386 นักองค์ด้วงได้ส่งให้พระยาวัง (หิง) และพระยาสังขโลก (หมก) เจ้าเมืองโพธิสัตว์ซึ่งฝักใฝ่ไทย เดินทางคุมเครื่องราชบรรณาการจากเมืองอุดงเข้าไปถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพฯ อย่างเจ้าประเทศราช ฝ่ายเจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) เสนาบดีกัมพูชาฝ่ายนักองค์มี ได้ให้นักองค์มี และนักนางรศ เขียนจดหมายมาถึงนักองค์ด้วงที่เมืองอุดง ใจความว่า นักองค์อิ่มถึงแก่พิราลัยแล้ว นักนางรศไม่มีที่พึ่ง ขอให้นักองค์ด้วงแตกหักกับฝ่ายไทย แล้วไปสวามิภักดิ์กับฝ่ายเวียดนาม เพื่อที่นักองค์ด้วงจะได้อาศัยอยู่ร่วมกับมารดาและประยูรญาติ "*นักมารดาหามีที่พึ่งไม่ ฉันใดมารดากับบุตรและญาติพี่น้องจะได้พบปะเห็นหน้ากัน*" และในปีพ.ศ. 2386 อีกเช่นกัน พระพิทักษ์บดินทร์ (โสม) ซึ่งเจ้าพระยาบดินทรเดชา ให้ดำรงตำแหน่งรักษาการผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง นับตั้งแต่เดือนมกราคม พ.ศ. 2383 เมื่อนักองค์อิ่มแปรพักตร์ไปเข้ากับญวนนั้น ได้ถึงแก่กรรม เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงให้พระนรินทรโยธา (นอง) ขึ้นดำรงตำแหน่งเป็นรักษาการผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนต่อมา

### เวียดนามยึดครองจังหวัดเตยนิญ
ในพ.ศ. 2378 องเตียนกุนเจืองมิญสาง ข้าหลวงมณฑลเจิ๊นเตย ได้ผนวกเอาบ้านดงดำริ หรือโรงดำริ (เขมร: រោងដំរី) ซึ่งเป็นบริเวณป่าทึบ ที่มีชาวกัมพูชาอาศัยอยู่อย่างเบาบาง ให้เป็นจังหวัดของเวียดนาม ชื่อว่า จังหวัดเต็ยนิญ (Tây Ninh, 西寧) โดยให้ขึ้นกับจังหวัดซาดิ่ญ (ไซ่ง่อน) ต่อมาเมื่อกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ในพ.ศ. 2383 ทั้งชุมนุมของพระยาจักรี (นวง) เมืองบาพนม และชาวจามจากชุมนุมเมืองตะโบงคมุม ต่างยกทัพเข้าโจมตีจังหวัดเตยนิญ ฝ่ายเวียดนามยังไม่สามารถเข้ามามีอำนาจปกครองจังหวัดเตยนิญได้อย่างเบ็ดเสร็จ เนื่องจากพื้นที่จังหวัดเตยนิญเป็นป่ารกชัฏ ชาวกัมพูชาซุ่มซ่อนอยู่ตามป่าเป็นกองโจรต่อต้านเวียดนาม พระเจ้าเทียวตรีดำริว่า จังหวัดเตยนิญเป็นเขตแดนพรมแดนของเวียดนาม ติดกับกัมพูชาทางเมืองบาพนม เวียดนามควรกระชับอำนาจในเตยนิญอย่างมั่นคง เพื่อรักษาเขตแดนของเวียดนามที่ติดต่อกับกัมพูชา และเพื่อเกลี้ยกล่อมแผ่ขยายอิทธิพลของเวียดนาม ไปยังภาคตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา บริเวณเขตเมืองบาพนม ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2386 พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการ ให้เลวันฟู้เจ้าเมืองไซ่ง่อน จัดสรรกองกำลังเมืองไซ่ง่อน 1,000 คน ประกอบด้วยนักโทษอาญาต่าง ๆ ให้องเดดกเมืองไซ่ง่อน ชื่อว่า โงวันซาย (Ngô Văn Giai, 吳文佳) ยกเข้าไปตั้งถิ่นฐานทำเกษตรกรรมในจังหวัดเตยนิญ และจัดทำแผนที่จังหวัดเตยนิญ เพื่อยึดครองให้จังหวัดเตยนิญเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนามอย่างแท้จริง รวมทั้งให้โงวันซายนำตัวเจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) และสมเด็จเจ้าพระยา (โห้) เข้าไปเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาที่บ้านโรงดำริหรือเตยนิญ ให้เข้าสวามิภักดิ์กับเวียดนาม
[thumb|313x313px|[จังหวัดเต็ยนิญในเวียดนามภาคใต้ในปัจจุบัน]]
โงวันซายใช้เวลาเตรียมการเกณฑ์กำลังเมืองไซง่อนใช้เวลาร่วมสามเดือน พระเจ้าเทียวตรีส่งอดีตขุนนางเมืองเจิ๊นเตย ชื่อว่า กาวหิวดึ๊ก (Cao Hữu Dực, 高有翼) พร้อมทั้งกองกำลังเมืองไซ่ง่อนอีก 500 คน ยกเข้าไปตั้งถิ่นฐานในเตยนิญ โงวันซาย และกาวหิวดึ๊ก รวมทั้งชาวเมืองไซ่ง่อนรวม 1,500 คน จึงยกเข้าไปในเตยนิญ ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2386 กาวหิวดึ๊กถวายรายงานพระเจ้าเทียวตรีว่า เตยนิญนั้นเป็นพื้นที่ป่าเขารกทึบโดยส่วนใหญ่ มีเพียงทำเลชัยภูมิริมแม่น้ำที่ไหลจากที่ราบสูงจังหวัดเตยนิญลงไปที่เมืองไซ่ง่อน (ปัจจุบันเรียกว่า แม่น้ำหวั่มเก๋อดง Vàm Cỏ Đông) ในเขตกวังฮว่า (Quang Hóa) ที่สามารถตั้งถิ่งฐานได้ และแม่น้ำสายนี้ยังสามารถใช้เดินทางติดต่อไปหาเมืองทงบิ่ญ (Thông Bình) และบงเหงวียน (Bông Nguyên) ซึ่งเป็นเมืองหน้าด่านของเวียดนาม ในการรับศึกจากกัมพูชา (กัมพูชาเรียกว่า กำภพสกาตรี และ จีระสือ) จากทางเมืองบาพนม กาวหิวดึ๊กทูลเสนอว่า หากฝ่ายเวียดนามสามารถสถาปนาอำนาจในเตยนิญได้อย่างมั่นคงแล้ว จะสามารถแผ่ขยายอำนาจเข้าทางกัมพูชาทางเมืองบาพนมได้ กาวหิวดึ๊กตั้งเมืองดิ่ญเลียว (Định Liêu) ปัจจุบันคือเมืองเบ๋นเกิ่ว (Bến Cầu) จังหวัดเต็ยนิญ ให้เป็นศูนย์กลางการปกครองของจังหวัดเตยนิญ

หลังจากที่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และนักองค์ด้วง มีคำสั่งให้ประหารชีวิตพระยาจักรี (นวง) เจ้าชุมนุมเมืองบาพนมนั้น ชาวกัมพูชาและบรรดาพระยาเขมร บริเวณเขตเมืองบาพนม ทางตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา จึงเป็นปฏิปักษ์ต่อนักองค์ด้วงและต่อฝ่ายไทย เหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดกตั้งข้อสังเกตว่า ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯไม่ได้วางกำลังไว้ฝั่งซ้าย (ตะวันออก) ของแม่น้ำโขงเลย ป้อมปราการทางเขตแดนต่อกับเวียดนามนั้นก็มีอยู่อย่างเบาบาง และเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯให้ชาวเขมรอยู่รักษาป้อมเหล่านี้ทั้งสิ้น เหงียนกงญั่นจึงเห็นเป็นโอกาสว่า ถ้าฝ่ายเวียดนามปลุกระดมให้ชาวเขมรเหล่านี้ โดยเฉพาะทางเมืองบาพนม ลุกฮือขึ้นต่อต้านฝ่ายไทย จะเป็นคุณต่อเวียดนาม โงวันซายจึงมอบหมายให้เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) เดินทางจากโรงดำริหรือเตยนิญ ออกมาเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาเขตเมืองบาพนม ให้ลุกฮือขึ้นต่อต้านไทย

เมื่อโงวันซายและกาวหิวดึ๊ก นำกำลังเวียดนามเข้าตั้งถิ่นฐานในโรงดำริหรือเตยนิญ ชาวกัมพูชาส่วนใหญ่ในพื้นที่เข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม ชาวกัมพูชาในเตยนิญอาศัยอยู่ร่วมกับชาวเวียดนามที่เข้ามาใหม่ อย่างไรก็ตาม ก่อนหน้าที่ ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ได้ส่งกองกำลังกัมพูชาที่ฝักใฝ่ไทย เข้าประจำอยู่ในเตยนิญ ซึ่งกองกำลังนี้ ได้เข้าโจมตีกองเบียงและค่ายญวนในเตยนิญอยู่เป็นระยะ หลังจากที่ฝ่ายเวียดนามเริ่มตั้งถิ่นฐานในเตยนิญแล้วเป็นเวลาเก้าเดือน พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้ยกเมืองดิ่ญเลียวให้เป็นศูนย์กลางการปกครองของเวียดนามในเตยนิญอย่างเป็นทางการ ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2387 และในเวลาเดียวกันนี้ พระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน ซึ่งอยู่ใกล้เคียงกับเตยนิญ และเคยอยู่ร่วมชุมนุมของพระยาจักรี (นวง) มาก่อน ได้ส่งจดหมายถึงกาวหิวดึ๊กที่เมืองดิ่ญเลียว ใจความว่า พระยาฦๅจักรีและพระยาเขมรในเขตเมืองบาพนม มีความยินดีที่เวียดนามเข้ามาตั้งอยู่ที่เตยนิญโรงดำริ และร้องขอให้ฝ่ายเวียดนามอนุญาตให้ชาวกัมพูชาและชาวเวียดนาม เดินทางค้าขายระหว่างกันได้โดยสะดวก เพราะนับตั้งแต่ที่เวียดนามถอนกำลังออกจากกัมพูชานั้น ราชสำนักราชวงศ์เหงียนไม่อนุญาตให้ชาวกัมพูชาและชาวเวียดนามเดินทางไปมาติดต่อกันข้ามเขตแดน อย่างก็ไรตาม พระเจ้าเทียวตรียังไม่อนุญาตให้ชาวกัมพูชาเขตเมืองบาพนมเดินทางเข้ามาค้าขายที่เตยนิญ ฝ่ายเวียดนามจังหวัดเตยนิญประสบปัญหาว่าชาวเวียดนามโดยส่วนใหญ่ที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานในเตยนิญนั้น เป็นนักโทษคดีอาญาและนักโทษเหล่านี้ได้หลบหนีออกไปเป็นจำนวนมาก พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้กาวหิวดึ๊กเป็น*เตวียนฝู* (Tuyên phủ) เป็นผู้ว่าราชการจังหวัดเตยนิญ

### นโยบายเศรษฐกิจของสยามในกัมพูชา
ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ผลกระวาน เป็นสินค้าส่งออกที่สำคัญและมีค่าที่สุดของกัมพูชา กระวานเป็นสินค้าที่มีความต้องการสูงและมีราคาสูงในตลาดพ่อค้าจีน ในสมัยรัชกาลที่ 3 เริ่มปรากฏว่าเมืองพระตะบองได้ส่งส่วยกระวานให้แก่กรุงเทพฯ โดยทางกรมการเมืองพระตะบองจัดเกณฑ์คนชาวกัมพูชาและชาวชองให้ไปเก็บผลกระวานมาจากเทือกเขาบรรทัด โดยมีข้าราชการไทยเรียกว่านายกองส่วย หรือจางวางส่วย เป็นผู้รับผิดชอบในการเกณฑ์ไพร่ออกไปเก็บกระวานและออกเก็บทอง ทำส่วยกระวานและส่วยทองส่งให้แก่กรุงเทพฯ ซึ่งราชสำนักไทยที่กรุงเทพพระคลังสินค้าเป็นผู้ขายสินค้ากระวานให้แก่พ่อค้าจีนในราคาสูง สร้างรายได้ให้แก่ราชสำนัก นอกจากเมืองพระตะบองแล้ว เมืองโพธิสัตว์ ซึ่งถึงแม้ว่าไม่ได้ขึ้นแก่กรุงเทพฯโดยตรง แต่เมืองโพธิสัตว์ได้ส่งส่วยกระวานและส่วยทองให้แก่กรุงเทพด้วย ในพ.ศ. 2385 นั้น เมืองพระตะบองส่งส่วยกระวานให้แก่กรุงเทพ เป็นจำนวนถึง 100 หาบ น้ำหนักประมาณ 6,000 กิโลกรัม ต้องใช้ช้างจำนวนเจ็ดเชือก กระบือเก้าสิบตัว เกวียนสามสิบเล่ม และคนจำนวนร้อยกว่าคน ขนกระวานจากเมืองพระตะบองผ่านทางเมืองกบินทร์บุรีไปยังกรุงเทพฯ ในปีเดียวกัน พ.ศ. 2385 เมืองโพธิสัตว์ มีเจ้าเมืองคือพระยาสังขโลก (หมก) ซึ่งภักดีต่อฝ่ายไทย อีกทั้งฝ่ายไทยยังตั้งจางวางส่วยไว้ที่เมืองโพธิสัตว์ สำหรับเกณฑ์ส่วยกระวานและทองให้แก่กรุงเทพฯ ในพ.ศ. 2385 เมืองโพธิสัตว์ส่งส่วยทองหนัก 60 บาท และส่วยเงิน 1,532 บาท ให้แก่กรุงเทพ ปีต่อมา พ.ศ. 2386 เมืองโพธิสัตว์ส่งส่วยกระวาน 70 หาบ ประมาณ 4,200 กิโลกรัม ให้แก่กรุงเทพ ส่วนราชสำนักกัมพูชาที่เมืองอุดงและพนมเปญนั้น ส่งออกกระวานให้แก่ทั้งสยามและเวียดนาม นักองค์ด้วงที่เมืองอุดง ถวายเครื่องราชบรรณาการเป็นผลกระวาน ในพ.ศ. 2387

นอกจากกระวานแล้ว เศรษฐกิจของกัมพูชายังพึ่งพิงเส้นทางการค้าขายของป่าจากลาวใต้ อาณาจักรล้านช้างจำปาศักดิ์ จากเมืองจำปาศักดิ์ เมืองโขงสีทันดร และเมืองเชียงแตง พ่อค้ากัมพูชาและจีนจะซื้อสินค้าของป่าเหล่านี้จากลาวใต้ พ่อค้าลาวและพ่อค้าจีนได้ขนส่งสินค้านำมาขายที่กัมพูชาทางเมืองสมบุก กัมพูชาฝากตะวันออกทางฝั่งแม่น้ำโขง ลงมาทางเมืองพนมเปญ แล้วส่งออกให้แก่เวียดนามภาคใต้ ในสมัยที่กัมพูชาอยู่ภายใต้อำนาจของเวียดนามนั้น เส้นทางการค้านี้ จากลาวใต้ลงสู่กัมพูชา ออกทางสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ในเวียดนามภาคใต้ มีความเจริญรุ่งเรือง พ่อค้าเวียดนาม พ่อค้าจีน และพ่อค้ากัมพูชา ต่างได้ประโยชน์จากเส้นทางการค้านี้ แต่ต่อมาเมื่อเวียดนามสูญสิ้นอำนาจไปจากกัมพูชา และฝ่ายไทยเข้ามามีอำนาจในกัมพูชาแทนที่นั้น ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มีนโยบายในการผันเปลี่ยนเส้นทางการค้า ไม่ให้สินค้าจากลาวใต้ลงไปที่กัมพูชาและเวียดนาม แต่ให้ไปที่ทางเมืองพระตะบองไปสู่กรุงเทพแทน สินค้าของป่าจากลาวใต้ได้แก่ ขี้ผึ้ง ผลเร่ว (ผลเร่วพบมากบริเวณเทือกเขาพนมดงรัก) น้ำรัก ครั่ง งาช้าง และนอระมาด (นอแรด) โดยเฉพาะงาช้างและนอระมาด เป็นสินค้าหายากที่มีมูลค่าสูง ในพ.ศ. 2390 หลังจากสงครามอานามสยามยุทธได้สิ้นสุดลงแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯมีคำสั่ง ห้ามไม่ให้พ่อค้าจีนลาว ขนสินค้าของป่าจากลาวใต้ทุกรายการ จากเมืองเชียงแตง เมืองแสนปาง และเมืองโขงสีทันดร ให้แก่พ่อค้าญวนและพ่อค้ากัมพูชา หรือลงไปขายที่กัมพูชาและเวียดนามโดยเด็ดขาด ผู้ใดฝ่าฝืนถูกจับกุม ซึ่งถึงแม้ว่าเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจะออกคำสั่งนี้ออกมาเป็นทางการในพ.ศ. 2390 แต่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯอาจได้เริ่มบังคับใช้นโยบายนี้ นับตั้งแต่ที่ฝ่ายไทยเริ่มเข้ามามีอำนาจในกัมพูชาแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชามีความเห็นว่า หากปล่อยให้พ่อค้าจีนและลาว นำสินค้ามีค่าจากลาวใต้ไปขายให้แก่เวียดนามและกัมพูชา ฝ่ายเวียดนามจะได้ประโยชน์และฝ่ายไทยจะเสียประโยชน์

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ส่งเสริมเส้นทางการค้า จากลาวใต้เข้าสู่งกรุงเทพผ่านทางเมืองพระตะบอง โดยที่ขบวนสินค้าของป่าจากลาวใต้ จากเมืองเชียงแตง ข้ามแม่น้ำโขงมาที่เมืองธาลาบริวัตร เดินบกต่อมาที่ทะเลระโป๊ะหรือเมืองมโนไพร เดินทางต่อมาที่เมืองเสียมราฐพระตะบอง แล้วเดินทางเข้าสู่ไทยทางเมืองกบินทร์บุรี แล้วจึงเข้าสู่กรุงเทพฯ อันเป็นเส้นทางการค้าที่ไม่ผ่านกัมพูชาโดยตรง ไม่ผ่านเมืองพนมเปญ และไม่เกี่ยวข้องกับเวียดนาม เป็นเส้นทางการค้าที่มีอยู่มาแต่เดิมแล้ว ควบคู่กับเส้นทางการค้าที่ไปลงทางเวียดนาม แต่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ส่งเสริมให้เส้นทางการค้าเข้าทางพระตะบองนี้ เจริญรุ่งเรืองมากขึ้น และลดความสำคัญของเส้นทางการค้าไปเวียดนามลง คำสั่งของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ที่ห้ามไม่ให้ขายของป่าจากลาวใต้ให้แก่กัมพูชาและเวียดนามนั้น บังคับใช้มาจนกระทั่งในสมัยรัชกาลที่ 4 ได้มีการผ่อนปรนให้นำสินค้าจากลาวใต้ลงไปขายที่กัมพูชาได้ ยกเว้นสินค้ามีค่าสองรายการได้แก่ งาช้าง และนอระมาด ยังคงห้ามขายให้แก่กัมพูชาและเวียดนาม จนกระทั่งในพ.ศ. 2426 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงมีพระราชโองการให้ยกเลิกคำสั่งของเจ้าพระยาบดินทรเดชานี้ สามารถค้าขายงาช้างและนอระมาดได้

นโยบายของฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ในการเปลี่ยนเส้นทางการค้าจากลาวใต้ ให้เข้าสู่กรุงเทพทางเมืองพระตะบอง แทนที่จะผ่านเมืองพนมเปญเข้าสู่เวียดนามภาคใต้ ทำให้พ่อค้าชาวกัมพูชา รวมทั้งขุนนางกัมพูชาพระยาเขมร ที่เคยได้ประโยชน์จากเส้นทางการค้านี้ ต่างสูญเสียประโยชน์ อีกทั้งฝ่ายเวียดนามเมื่อพ่ายแพ่ถอนกำลังออกจากไปกัมพูชาในพ.ศ. 2384 แล้ว พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการห้ามมิให้ชาวกัมพูชาและชาวเวียดนามติดต่อค้าขายต่อกันโดยเด็ดขาด เนื่องจากถือว่าเป็นชาติศัตรูกัน และฝ่ายไทยยังตั้งด่านขนอนเก็บภาษีจังกอบสินค้า หากนำสินค้าจากเมืองพระตะบองมาไปขายที่พนมเปญ ต้องเสียจังกอบสิบชักหนึ่ง หรือร้อยละสิบ และเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯยังไม่ส่งเสริมให้สินค้าจากลาวใต้ลงมาทางเมืองสมบุกอีกด้วย กัมพูชาจึงถูกปิดกั้นและกีดกันทางการค้า ทั้งทางฝ่ายไทยเมืองพระตะบองและเชียงแตง และทางฝ่ายเวียดนามใต้ ทำให้ชาวกัมพูชาเสียประโยชน์และอยู่ในภาวะขัดสนอย่างรุนแรง

ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2387 เหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดก ได้ย้ายให้เจ้าสตรีกัมพูชา ได้แก่ นักองค์มี ฯลฯ ซึ่งเดิมประทับอยู่ที่เมืองเจิวฟู้ ทางตอนใต้ของเมืองโจดก ย้ายให้ไปประทับอยู่ที่เมืองดาเฟื๊อก ทางทิศเหนือของเมืองโจดกฝั่งตรงข้ามแม่น้ำบาสัก อยู่ไปทางเขตแดนของกัมพูชา ต่อมาในปลายเดือนพฤษภาคม พระเจ้าเทียวตรีอนุญาตให้เปิดการค้าขายกัมพูชาที่เมืองโจดก โดยตั้งสถานีการค้าขึ้นเมืองดาเฟื๊อก ทางเหนือของเมืองโจดก อนุญาตให้ชาวกัมพูชา ชาวเวียดนาม ชาวจีน และชาวจาม เข้ามาค้าขาย หลังจากที่พ่อค้ากัมพูชาต้องเผชิญกับการปิดกั้นทางการค้าในทุกด้าน เมื่อฝ่ายเวียดนามเปิดการค้าขายที่ดาเฟื๊อก ทำให้ชาวกัมพูชาจำนวนมากนำสินค้าได้แก่กระวานและนอระมาดไปขายที่เมืองดาเฟื๊อก พ่อค้ากัมพูชาร้องเรียนต่อฝ่ายญวนเวียดนามว่า ฝ่ายไทยเบียดบังยึดสินค้าไปจำนวนมาก และยังเก็บภาษีจังกอบในอัตราสูง ทำให้ชาวกัมพูชาไม่พอใจโดยทั่วไป เมื่อพระเจ้าเทียวตรีได้ทราบว่า ชาวกัมพูชาเริ่มมีความไม่พอใจต่อสยาม และเริ่มที่จะหันมาเป็นไมตรีกับเวียดนาม พระเจ้าเทียวตรีมีความยินดีอย่างยิ่ง นอกจากนี้ เหงียนกงญั่นเจ้าเมืองโจดก ยังให้ขุดคลองเชื่อมระหว่างเมืองโจดกริมแม่น้ำบาสัก กับเมืองเตินเจิวริมแม่น้ำโขง เป็นการเชื่อมต่อระหว่างแม่น้ำบาสักและแม่น้ำโขงอีกด้วย และในเดือนมิถุยายน พ.ศ. 2387 พระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน และพระยาธรรมเดโช (เมียด) เจ้าเมืองบาพนม ได้นำชาวกัมพูชาเขตเมืองลำดวนและบาพนม จำนวน 4,800 คน กับกระบืออีก 2,300 ตัวเข้ามาขอค้าขายกับเวียดนามที่โรงดำริจังหวัดเตยนิญ โงวันซายและกาวหิวดึ๊กจึงนำความขึ้นทูลพระเจ้าเทียวตรี พระเจ้าเทียวตรีอนุญาตให้เปิดช่องทางการค้าขายกัมพูชาที่เตยนิญ

### เปลี่ยนตัวขุนนางเมืองโจดก
ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2387 พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้ปลดขุนนางกรมการเมืองโจดกออกจากตำแหน่งทั้งสี่คน เนื่องจากมีส่วนเกี่ยวข้องกับการทุจริตรับสินบน ได้แก่;

* เหงียนกงญั่น (Nguyễn Công Nhàn) เป็น*ต๋กด๊กอานห่า* เป็นเจ้าเมืองโจดก ปกครองจังหวัดอานซานและห่าเตียน เหงียนกงญั่นเป็นแม่ทัพญวนที่มีผลงานการสู้รบกับไทยมาโดยตลอด นับตั้งแต่การสู้รบที่เมืองสะโทงและชีแครง ในพ.ศ. 2383 และการสู้รบกับไทยที่เขาเชิงกรรชุมคลองหวิญเต๊ ในพ.ศ. 2385
* เหงียนกงจื๊อ (Nguyễn Công Trứ) เป็นองตวนผูเป็นรองเจ้าเมืองโจดก เหงียนกงจื๊อเดิมเป็น*ทามต๊านได่เถิ่น*หรือปลัดมณฑลเจิ๊นเตย เป็นผู้ต้นคิดให้ปล่อยตัวเจ้านายกัมพูชานักองค์มีและนักองค์อิ่มออกมาเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชา
* ฝุ่งเหงี๋ยเฟือง (Phùng Nghĩa Phương) เป็นองโบจันเมืองโจดก เดิมเป็นเตวียนฝูเป็นเจ้าเมืองสมบุกในกัมพูชา
* ดว่านกวังเหมิต (Đoàn Quang Mật) เป็นองเดดก หรือนายกองเมืองโจดก เคยมีความชอบในการสู้รบกับไทยที่คลองหวิญเต๊

เหงียนกงญั่น เหงียนกงจื๊อ และฝุ่งเหงี๋ยเฟือง ล้วนแต่เป็นอดีตข้าราชการมณฑลเจิ๊นเตย ที่ย้ายลงมารับราชการที่เมืองโจดก พระเจ้าเทียวตรีดำริว่า เหงียนกงญั่นเคยมีความชอบสู้รบกับไทยหลายครั้ง จึงลงอาญาเพียงแค่ให้ปลดออกจากตำแหน่งเท่านั้น ส่วนเหงียนกงจื๊อถูกเนรเทศไปที่ชายแดนลาวจังหวัดกว๋างหงาย ฝุ่งเหงี๋ยเฟืองถูกเนรเทศไปที่เกาะโกนด๋าว เมื่อพระเจ้าเทียวตรีได้ปลดข้าราชการเมืองโจดกออกแล้วนั้น จึงแต่งตั้งขุนนางชุดใหม่เข้าที่เมืองโจดก;

* เหงียนวันเจือง (Nguyễn Văn Chương 阮文章 ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น เหงียนจิเฟือง Nguyễn Tri Phương) เดิมเป็น*ต๋งด๊กล็องเตื่อง* เป็นเจ้าเมืองล่องโห้ ให้ย้ายมาเป็น*ต๋กด๊กอานห่า*หรือเจ้าเมืองโจดกคนใหม่ และพระเจ้าเทียวตรีจึงแต่งตั้งให้โงวันซายจังหวัดเตยนิญมาเป็น*ต๋งด๊กล็องเตื่อง*หรือเจ้าเมืองล่องโห้คนใหม่แทน
* ยว๋านอ๋วน (Doãn Uẩn, 尹蘊) ขุนนางจากเมืองเว้ ให้มาเป็นองตวนผูหรือรองเจ้าเมืองโจดก
* เหงียนบ๊างี (Nguyễn Bá Nghi, 阮伯儀) เป็นองโบจันเมืองโจดก

### ขุนนางกัมพูชาแปรพักตร์ไปเข้ากับเวียดนาม
เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดกคนใหม่นี้ มีนโยบายที่แข็งกร้าวต่อไทยและกัมพูชา มากกว่าเจ้าเมืองโจดกคนก่อน ๆ พระยาเขมรและชาวกัมพูชาเขตเมืองบาพนม ทางกัมพูชาภาคตะวันออกเฉียงใต้ เป็นปฏิปักษ์ต่อนักองค์ด้วงและฝ่ายไทย จึงหันไปผูกไมตรีกับฝ่ายเวียดนาม จนกระทั่งในเดือนกันยายน พ.ศ. 2387 เริ่มมีขุนนางกัมพูชาฝ่ายกลาง ในราชสำนักของนักองค์ด้วงที่เมืองอุดง แปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนาม โดยขุนนางกัมพูชาเหล่านี้ลักลอบมีหนังสือไปถึงเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก อาสาปลุกระดมชาวกัมพูชาให้ลุกฮือขึ้นต่อต้านไทย ได้แก่;

* พระยาจักรี (มี) เดิมคือพระยาวงษานุชิต (มี) เจ้าชุมนุมเมืองบาที ที่ได้ลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนามในพ.ศ. 2383 นั้น พระยาจักรี (มี) มีหนังสือลับถึงเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก อาสาปลุกระดมชาวกัมพูชาในเขตเมืองบาที เมืองสะอาง ให้ลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อนักองค์ด้วงและต่อต้านไทย
* พระยากลาโหม (หมก) ซึ่งตั้งชุมนุมอยู่ที่เมืองไพรแวงนั้น มีหนังสือลับถึงฝ่ายเวียดนาม อาสาปลุกระดมชาวกัมพูชาในเขตเมืองบาพนม ให้ลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อนักองค์ด้วงและฝ่ายไทย
* พระยาบวรราช (รศ) มีหนังสือลับถึงฝ่ายเวียดนาม อาสาปลุกระดมชาวกัมพูชาในเขตเมืองตะโบงคมุม ได้แก่ เมืองละว้าเอม เมืองศรีสุนทร เมืองกำปงเสียม และเมืองโฉลง ให้ลุกฮือขึ้นต่อต้านฝ่ายไทย

เมื่อได้รับจดหมายลับจากบรรดาพระยาเขมร ที่เตรียมการกบฏต่อฝ่ายไทยแล้ว เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก จึงทำฎีกาถวายพระเจ้าเทียวตรี รายงานให้ทราบ พระเจ้าเทียวตรีมีดำริว่า ขณะนี้ฝ่ายขุนนางกัมพูชาเริ่มที่จะมีความขัดแย้งกับฝ่ายไทยแล้ว เป็นโอกาสอันดีอย่างยิ่ง ที่ฝ่ายเวียดนามจะยกทัพเข้าไปในกัมพูชา เพื่อกอบกู้กัมพูชาให้กลับเข้ามาอยู่ภายใต้อำนาจของเวียดนามอีกครั้ง และเพื่อปลดปล่อยชาวกัมพูชาจากอิทธิพลของไทย พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้เกณฑ์กำลังเมืองไซ่ง่อน เมืองล่องโห้ เมืองสมิถ่อ และเมืองเบียนฮวา จำนวน 20,000 คน เข้ามาประจำการที่เมืองโจดก เพื่อเตียมการยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชา

ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2387 ทางการเวียดนามราชวงศ์เหงียน จับกุมมิชชันนารีชาวฝรั่งเศส ชื่อว่า โดมินิค เลอเฟฟร์ (Dominique Lefèbvre) ได้ที่เมืองล่องโห้ นำตัวไปสอบสวนที่เมืองเว้

### การเจรจาระหว่างสยามและเวียดนาม พ.ศ. 2387
ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ตั้งกองทัพรักษาการอยู่ในกัมพูชา อยู่รักษานักพระองด์ด้วง เป็นเวลาร่วมเกือบห้าปี ขาดแคลนเสบียงอาหาร และเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯยังไม่ไว้วางใจราชการทางเมืองญวน คาดการณ์ว่าฝ่ายเวียดนามอาจยกทัพขึ้นมาโจมตีกัมพูชาได้อีก เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงดำเนินการเจรจาสันติภาพกับฝ่ายเวียดนาม ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2387 พระยากลาโหม (หมก) ขุนนางของนักพระองค์ด้วง ได้ส่งคนมาเชื้อเชิญให้ขุนนางเวียดนามเมืองโจดก ออกมาทำการเจรจาสงบศึกกับกัมพูชา เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก จึงส่งให้เหงียนบ๊างี เป็นองโบจันเมืองโจดก เป็นผู้แทนออกมาเจรจา ฝ่ายไทยส่งพระยาณรงค์วิไชย (Phi Nhã Đầu Long)  ออกไปเป็นผู้แทนฝ่ายไทย ตั้งโต๊ะเจรจากันที่นอกเมืองโจดก พระยาณรงค์วิไชยกล่าวแก่เหงียนบ๊างีว่า นักองค์ด้วงมีความคิดถึงมารดา (หมายถึง นักนางรศ ซึ่งอยู่กับนักองค์มีที่เมืองดาเฟื๊อก) หากว่าฝ่ายญวนยอมปล่อยตัวนักนางรศมารดาของนักองค์ด้วง ให้กลับมาหานักองค์ด้วง นักองค์ด้วงจะยอมสวามิภักดิ์เป็นเมืองขึ้นส่งบรรณาการให้แก่เวียดนาม แล้วเมืองไทยกับเมืองญวน จะเป็นไมตรีกันดังเดิม แต่งทูตไปมาหากันทุกสามปี เหงียนบ๊างีผู้แทนฝ่ายเวียดนามตอบว่า หากนักองค์ด้วงมีจิตคิดสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามอย่างแท้จริง ให้นักองค์ด้วงมีสาสน์ไปถึงพระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ ขอนอบน้อมเป็นข้าของพระเจ้าเวียดนาม และพระยาเขมรทั้งปวงจึงพนมมือขึ้นเหนือศีรษะสาธุการทุกคน

เหงียนจิเฟืองเจ้าเมืองโจดก ทำฎีกาทูลเสนอพระเจ้าเทียวตรีว่า หากฝ่ายเวียดนามสามารถเจรจาสันติภาพกับกัมพูชาได้สำเร็จ จะเป็นคุณแก่เวียดนาม เนื่องจากความบาดหมางระหว่างกัมพูชาและเวียดนาม ทำให้ราษฎรชาวเวียดนามใต้อยู่อย่างไม่เป็นสุข หวาดกลัวว่าไทยและกัมพูชาและยกทัพเข้าโจมตีเมื่อใด และชาวเวียดนามภาคใต้อาจถูกเกณฑ์ไปสู้รบ กาวหิวดึ๊ก ผู้ว่าจังหวัดเตยนิญ ทำฎีกาถวายพระเจ้าเทียวตรี ขอพระราชทานให้พระเจ้าเทียวตรีอภัยโทษให้แก่นักองค์ด้วง พระเจ้าเทียวตรีนำความเรื่องกัมพูชาขอเป็นไมตรีนี้ ปรึกษาราชการกับขุนนางเมืองเว๊ ได้ข้อสรุปว่า หากทั้งเวียดนามและกัมพูชาสามารถบรรลุข้อตกลงสันติภาพได้ จะเป็นประโยชน์ต่อเวียดนาม แต่ฝ่ายกัมพูชาคือนักองค์ด้วง และฝ่ายไทยคือเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ จะต้องมีสาสน์มาขอเป็นไมตรีต่อพระเจ้าเวียดนามที่เมืองเว๊เสียก่อน ฝ่ายเวียดนามจึงจกยินยอมตกลงเป็นไมตรีกับไทยและกัมพูชา หากว่านักองค์ด้วงคิดถึงมารดา นักองค์ด้วงสามารถเข้ามาสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามและเข้ามาพบกับมารดาได้เลยในทันที ไม่จำเป็นต้องรอ ขุนนางเมืองเว๊ตั้งข้อสังเกตว่า ฝ่ายกัมพูชาขอเป็นไมตรีแต่ฝ่ายไทยกลับสงวนท่าที ไม่แสดงออกว่าต้องการเป็นไมตรีต่อเวียดนามแต่ประการใด

เหงียนจิเฟืองเจ้าเมืองโจดกจึงนำความไปแจ้งแก่พระยาณรงค์วิไชยว่า หากฝ่ายไทยและกัมพูชาต้องการเป็นไมตรีกับเวียดนาม ต้องมีสาสน์ไปถวายพระเจ้าเวียดนามเทียวตรีเสียก่อน พระยาณรงค์วิไชยยืนกรานปฏิเสธ แจ้งว่าฝ่ายเวียดนามต้องมีสาสน์มาเจริญสัมพันธไมตรีกับฝ่ายไทยก่อน เมื่อทั้งฝ่ายไทยและเวียดนาม ต่างต้องการให้อีกฝ่ายมีสาสน์ออกมาเจริญไมตรีก่อน ไม่ยอมเป็นผู้ริเริ่ม การเจรจาระหว่างไทยและเวียดนามในครั้งนี้ จึงไม่ประสบผล เหงียนวันเจืองจึงทูลพระเจ้าเทียวตรีว่า;

ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2387 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ให้พระยาทุกขราษฎร์เมืองนครราชสีมา พระยาพลเมืองพระตะบอง และพระยาวิบูลย์ราช (หลง) ไปสืบราชการเมืองห่าเตียนได้ความว่า องโบจันคนใหม่ (เหงียนบ๊างี) ให้ส่งกำลังเมืองโจดก 1,500 คน มาประจำที่เมืองห่าเตียน เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯอยู่รักษาการที่เมืองอุดง แต่ฝ่ายญวนเวียดนามยังไม่ยกทัพเข้ามาโจมตี เจ้าพระยาบดินทรเดชาจึงตัดสินใจยกทัพไทยกลับสู่กรุงเทพฯ ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2388 เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้มอบหมายให้พระยาณรงค์วิไชย พระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) และพระนรินทรโยธา (นอง) อยู่รักษาการคุ้มครองนักองค์ด้วงอยู่ที่เมืองอุดง หลังจากที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ได้เดินทางออกจากกรุงเทพฯ ตั้งแต่เดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2383 อยู่เป็นแม่ทัพใหญ่บัญชาการในกัมพูชาเป็นเวลาห้าปีเต็ม จึงเดินทางกลับกรุงเทพฯในที่สุด ย้อนไปเมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเดินทางกลับจากเมืองพระตะบองสู่งกรุงเทพ ในพ.ศ. 2381 นั้น นำไปสู่เหตุการณ์ที่นักองค์อิ่มแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายญวน และในครั้งนี้ เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา เดินทางจากเมืองอุดงกลับกรุงเทพในพ.ศ. 2388 จะนำไปสู่การกบฏในกัมพูชา และนำไปสู่สงครามครั้งใหม่ ระหว่างสยามและเวียดนามในกัมพูชา

ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2388 พระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน ที่อยู่ข้างฝ่ายเวียดนามนั้น ได้แจ้งแก่กาวหิวดึ๊กเจ้าเมืองเตยนิญ ว่าพระยาฦๅจักรีกำลังวางแผนลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อนักองค์ด้วง ขอกำลังสนับสนุนจากฝ่ายเวียดนาม กาวหิวดึ๊กส่งให้เหงียนบ๊าฮิ่ว (Nguyễn Bá Hựu, 阮伯佑)  เป็นชาวเวียดนามซึ่งเป็นล่ามภาษาเขมร ออกไปเจรจากับพระยาฦๅจักรี (ปาง) เมื่อเจรจาเสร็จแล้วเหงียนบ๊าฮิ่วกำลังขี่ม้ากลับ ปรากฏว่าพระยาฦๅจักรีเป่าเสียงส่งสัญญาณ ให้ชาวกัมพูชาที่ลอบซุ่มอยู่นั้น ยิงปืนเข้าโจมตีเหงียนบ๊าฮิ่ว ถูกม้าของเหงียนบ๊าฮิ่ว ทำให้เหงียนบ๊าฮิ่วตกจากม้าและพระยาฦๅจักรีได้จับกุมตัวเหงียนบ๊าฮิ่วไปเป็นตัวประกัน ส่งไปให้แก่พระยาณรงค์วิไชยที่เมืองพนมเปญ พระเจ้าเทียวตรีเมื่อทราบเรื่องจึงพิโรธมาก มีราชโองการให้ระงับการค้าขายกับกัมพูชาทางจังหวัดเตยนิญทั้งหมด พระยาฦๅจักรีแจ้งแก่กาวหิวดึ๊กเมืองเตยนิญว่า หากต้องการตัวเหงียนบ๊าฮิ่วคืน ให้ฝ่ายเวียดนามแต่งหนังสือไปเจรจาขอเป็นไมตรีกับพระยาณรงค์วิไชย กาวหิวดึ๊กจึงเขียนหนังสือไมตรีส่งให้แก่เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก เพื่อส่งให้แก่พระยาณรงค์วิไชยต่อไป แต่เหงียนวันเจืองไม่เห็นด้วย เหงียนวันเจืองคาดการณ์ว่า การที่พระยาฦๅจักรีได้ทำการล่อลวงชิงตัวเหงียนบ๊าฮิ่วไปเป็นตัวประกันนั้น เพื่อชักนำให้ฝ่ายเวียดนามมีหนังสือออกไปเจรจากับฝ่ายไทยก่อน เพื่อที่ฝ่ายไทยจะได้ใช้เป็นข้ออ้างในการบีบบังคับให้เฝ่ายเวียดนามทำสัญญาสงบศึกกับไทย เหงียนวันเจืองจึงระงับจดหมายของกาวหิวดึ๊ก ไม่ส่งให้แก่ฝ่ายไทย และพระยาณรงค์วิไชย จึงส่งตัวเหงียนบ๊าฮิ่วเข้าไปถวายฯที่กรุงเทพ การที่พระยาฦๅจักรี (ปาง) ได้ลักพาตัวเหงียนบ๊าฮิ่วในครั้งนี้ ทำให้เหงียนวันเจือง รวมทั้งพระเจ้าเทียวตรี มีความเจ็บแค้นอย่างมาก

## เวียดนามโจมตีกัมพูชา พ.ศ. 2388

### กัมพูชาภายใต้อิทธิพลของสยาม
เมื่อเวียดนามสูญเสียการควบคุมกัมพูชา จนต้องถอนกำลังออกจากกัมพูชา มาอยู่ที่เวียดนามภาคใต้ ในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2384 นั้น ทำให้กองทัพไทยนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) สามารถสถาปนาอำนาจของฝ่ายไทยในกัมพูชาขึ้นได้อีกครั้งหนึ่ง แต่ทว่าเมืองกัมพูชาตกอยู่ในภาวะสงคราม ไม่ได้ทำการเกษตรหลายปี ทำให้เกิดภาวะทุพภิกขภัยและภาวะขาดแคลนข้าวอย่างรุนแรงในกัมพูชา กองทัพฝ่ายไทยตั้งอยู่ในกัมพูชาได้อย่างยากลำบากเนื่องจากขาดเสบียงอาหาร ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพเข้าโจมตีคลองหวิญเต๊เมืองโจดก และโปรดฯให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เป็นองค์จอมทัพเรือ พร้อมทั้งจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) ยกทัพเรือไทยเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน ในช่วงต้นปีพ.ศ. 2385 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) มอบหมายให้เจ้าพระยายมราช (บุนนาค ยมนาค) ยกทัพบกเข้าโจมตีคลองหวิญเต๊เมืองโจดก ปรากฏว่าฝ่ายเวียดนามสามารถมีชัยชนะเหนือฝ่ายไทย ทั้งทางเมืองห่าเตียนและเมืองโจดก ความปราชัยของฝ่ายไทยต่อเวียดนามในครั้งนี้ ทำให้สถานการณ์ของฝ่ายไทยในกัมพูชาตกเป็นฝ่ายเพลี่ยงพล้ำ เนื่องจากสูญเสียกำลังพลและฝ่ายเวียดนามอาจยกขึ้นมาโจมตีตอบโต้ อย่างไรก็ตาม ฝ่ายเวียดนามยังไม่ยกทัพขึ้นมาโจมตีตอบโต้ เนื่องจากฝ่ายเวียดนามโดยเฉพาะเวียดนามภาคใต้บอบช้ำจากการทำสงครามต่อเนื่องในกัมพูชาเป็นเวลาหลายปี ยังไม่สามารถรวบรวมกำลังเกณฑ์กำลังขึ้นมาโจมตีกัมพูชาได้ นำไปสู่ภาวะคุมเชิงระหว่างไทยและเวียดนาม

ฝ่ายเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เมื่อฝ่ายเวียดนามยังไม่ยกทัพขึ้นมาโจมตี จึงสร้างเมืองใหม่ให้แก่นักพระองค์ด้วง ที่เมืองอุดง และเกณฑ์ชาวไทยลาวเขมร สร้างป้อมปราการต่าง ๆ ทางแม่น้ำโขงทางติดต่อกับเวียดนาม เพื่อป้องกันการโจมตีจากเวียดนามที่อาจเกิดขึ้น ฝ่ายไทยไม่สามารถแก้ไขปัญหาภาวะขาดแคลนข้าวในกัมพูชาได้ อีกทั้งยังเกณฑ์ชาวกัมพูชาให้สร้างป้อมปราการต่าง ๆ และให้ประจำการอยู่คอยรักษาระวังญวนทางชายแดน อีกทั้งกองทัพฝ่ายไทยจำนวนหลายหมื่นคน ต่างต้องดำรงชีพด้วยข้าวปลาอาหารที่มีอยู่ไม่มากในกัมพูชา ทำให้ราษฎรชาวกัมพูชาเริ่มเกิดความรู้สึกว่าได้รับความลำบาก สถานการณ์เช่นนี้ คล้ายคลึงกับเมื่อสมัยมณฑลเจิ๊นเตย ที่ฝ่ายเวียดนามเกณฑ์กำลังแรงงานไพร่พลกัมพูชา เพื่อสร้างป้อมปราการทำการเกษตรเพื่อปกป้องกัมพูชาจากการรุกรานของไทย ในครั้งนี้ฝ่ายไทยก็ได้เกณฑ์แรงงานไพร่พลกัมพูชาสร้างป้อมปราการต่าง ๆ เพื่อปกป้องกัมพูชาจากการรุกรานของเวียดนาม เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ประสบปัญหาเดียวกันกับองเตียนกุนเจืองมิญสางเมื่อก่อนหน้านี้คือ ไม่สามารถใช้งานขุนนางกัมพูชาหรือเกณฑ์ชาวกัมพูชามาทำงานให้เกิดประโยชน์อันใดได้ อีกทั้งนโยบายของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ ในการเปลี่ยนเส้นทางการค้าจากลาวใต้ เมืองจำปาศักดิ์และเมืองเชียงแตง ให้ไปค้าขายทางเมืองพระตะบองและกรุงเทพฯ ไม่ให้ลงมาค้าขายที่พนมเปญและเวียดนามใต้ ทำให้ชาวกัมพูชารวมทั้งบรรดาขุนนางพระยาเขมรเสียประโยชน์

ระยะทางทางภูมิศาสตร์มีผลต่อความภักดีของขุนนางกัมพูชาและชาวกัมพูชาต่อไทย ฝ่ายไทยซึ่งมีอำนาจปกครองทางเมืองพระตะบองและเสียมราฐโดยตรงนั้น มีการติดต่อสัมพันธ์ใกล้ชิดกับขุนนางกัมพูชาทางกรมการเมืองโพธิสัตว์และเมืองกำปงสวายมาเป็นเวลานาน ได้เคยสนับสนุนให้ขุนนางกัมพูชาทั้งสองเมืองนี้ลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ทั้งพระยาสังขโลก (หมก) *เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองโพธิสัตว์ และพระยาเดโช (สนองอี) *เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองกำปงสวาย ต่างภักดีต่อฝ่ายไทย เมื่อฝ่ายไทยสามารถเข้าควบคุมเขตเมืองโพธิสัตว์และกำปงสวายได้แล้ว จึงแผ่ขยายอำนาจเข้าควบคุมส่วนอื่น ๆ ของกัมพูชา ชาวกัมพูชาและพระยาเขมรเมืองอื่น ๆ ในเขตเมืองพนมเปญ เมืองตะโบงคมุม อาศัยที่ฝ่ายไทยได้สนับสนุนนักองค์ด้วงขึ้น เป็นเสาหลักในการลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนามแต่เพียงเท่านั้น ส่วนชาวกัมพูชาและขุนนางกัมพูชา ในเขตเมืองบาพนม ทางตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา ซึ่งอยู่ห่างไกลจากไทยและอยู่ใกล้ชิดกับเวียดนามนั้น และเป็นชุมนุมของพระยาจักรี (นวง) แต่เดิมนั้น เป็นปฏิปักษ์ต่อนักองค์ด้วงและต่อฝ่ายไทย และเริ่มหันไปหาเวียดนามให้มาคานอำนาจกับฝ่ายไทย ทั้งพระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน และพระยาธรรมเดโช (เมียด) *เสด็จตรัญ*เจ้าเมืองบาพนม ต่างมีสัมพันธ์ติดต่อค้าขายกับเวียดนาม

ต่อมาขุนนางกัมพูชาและชาวกัมพูชา ในเขตภาคกลางคือเมืองอุดงเมืองพนมเปญ เริ่มมีความไม่พอใจต่อฝ่ายไทยมากขึ้น ในพ.ศ. 2387 เสนาบดีของนักองค์ด้วง ได้แก่ พระยาจักรี (มี) และพระยากลาโหม (หมก) ได้มีจดหมายลับถึงเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก อาสาปลุกระดมให้ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านฝ่ายไทย ทำให้ฝ่ายเวียดนามพระเจ้าเทียวตรี และเหงียนวันเจือง เริ่มเตรียมการสะสมกำลัง หากชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อต้านไทยเมื่อใด ฝ่ายเวียดนามจะใช้โอกาสนี้ ยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชา เพื่อเข้าควบคุมกัมพูชาอีกครั้งหนึ่ง เหมือนอย่างที่ฝ่ายไทย ได้ใช้โอกาสที่ชาวกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม ยกทัพเข้าโจมตียึดครองกัมพูชาในพ.ศ. 2383 หลังจากที่ประจำการอยู่ในกัมพูชาเป็นเวลาสี่ปี เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงเดินทางจากเมืองอุดงกลับกรุงเทพฯ ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2388 โดยได้มอบหมายให้พระยาณรงค์วิไชย พระพรหมบริรักษ์ (แก้ว สิงหเสนี) และพระนรินทรโยธา (นอง) เป็นผู้รักษาการฝ่ายไทยในกัมพูชา ซึ่งในครั้งนี้ นักองค์ด้วงมีคำสั่งให้พระยายมราช (พรม) ผู้ว่าที่*เจ้าฟ้าทะละหะ* และพระยาเดโช (สนองอี) เจ้าเมืองกำปงสวาย คุมเครื่องราชบรรณาการเป็นผลกระวาน ติดตามเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเข้าไปถวายฯที่กรุงเทพด้วย

ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2388 เกิดเหตุการณ์ที่พระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน ต้องการให้ไทยและเวียดนามทำสัญญาสงบศึกกัน เพื่อให้มีการค้าขายระหว่างกัมพูชาและเวียดนามได้โดยสะดวก พระยาฦๅจักรี (ปาง) ได้ลักพาตัวเหงียนบ๊าฮิ่ว (Nguyễn Bá Hựu) ขุนนางญวนที่เป็นล่ามภาษาเขมร ส่งไปให้แก่พระยาณรงค์วิไชย พระยาฦๅจักรีแจ้งแก่กาวหิวดึ๊ก (Cao Hữu Dực) เจ้าเมืองเตยนิญว่า ให้ฝ่ายเวียดนามเขียนจดหมายมาเป็นไมตรีกับไทย เพื่อไถ่ตัวเหงียนบ๊าฮิ่วคืน กาวหิวดึ๊กเขียนจดหมายเตรียมส่งให้แก่พระยาณรงค์วิไชย แต่เหงียนวันเจือง (Nguyễn Văn Chương) เจ้าเมืองโจดกระงับไว้ ด้วยเหงียนวันเจืองคาดการณ์ว่าเหตุการณ์ลักพาตัวเหงียนบ๊าฮิ่วครั้งนี้ เป็นแผนการของฝ่ายกัมพูชา ที่ต้องการบีบบังคับให้เวียดนามเป็นไมตรีกับไทย สุดท้ายพระยาณรงค์วิไชยจึงส่งตัวเหงียนบ๊าฮิ่วไปถวายฯที่กรุงเทพ ต่อมาขุนนางกัมพูชาเมืองบาพนมและสวายพาบสองคน ชื่อว่า มัน และ โสร์ กวาดต้อนชาวกัมพูชาในเขตเมืองบาพนม และเมืองสวายพาบ อพยพไปเข้ากับเวียดนามทางเมืองสมิถ่อ อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์การลักพาตัวเหงียนบ๊าฮิ่ว ทำให้ฝ่ายเวียดนามยังไม่ไว้วางใจว่า ชาวกัมพูชาโดยทั่วไปจะลุกฮือขึ้นต่อต้านไทยและหันมาเข้ากับเวียดนาม

### ขุนนางกัมพูชากบฏต่อต้านไทย
ในเดือนหก (พฤษภาคม) พ.ศ. 2388 ที่เมืองพนมเปญ นักองค์ด้วง พระยาณรงค์วิไชย พระพรหมบริรักษ์ และพระนรินทรโยธา จับได้จดหมายของขุนนางกัมพูชานำโดยพระยาจักรี (มี) และขุนนางกัมพูชาในราชสำนักเมืองอุดงอื่น ๆ รวมทั้งสิ้น พงศาวดารไทยว่า 17 คน พงศาวดารกัมพูชาว่า 12 คน ลักลอบมีหนังสือลับโต้ตอบกับฝ่ายญวนเมืองโจดกหลายฉบับ พระยาจักรีมี (เดิมคือพระยาวงษานุชิตมี เจ้าเมืองบาที ที่ได้เคยลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนาม เมื่อพ.ศ. 2383 ด้วยการสนับสนุนของฝ่ายไทย เมื่อห้าปีก่อนหน้านี้) วางแผนปลุกระดมชาวกัมพูชาที่เมืองบาพนมให้ลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อนักองค์ด้วง แล้วจะให้ฝ่ายเวียดนามยกทัพนำนักองค์มีขึ้นมา กำจัดนักองค์ด้วงและฝ่ายไทยเสีย เมื่อนักองค์ด้วงและข้าหลวงฝ่ายไทย ได้รวบรวมรายชื่อขุนนางกัมพูชาที่แปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนามแน่ชัดแล้ว นักองค์ด้วงจึงมีคำสั่งให้จับกุมขุนนางกัมพูชาเหล่านี้ ประกอบด้วย พระยาจักรี (มี) พระยาบวรราช (รศ) พระยาพระคลัง (ศุข) พระยามโนราช (ศรี) พระยาศรีสุคนธ์ (เที่ยง) พระยาศรีสุทิพวัง (เกา) พระยามนตรีจตุรงค์ (โพช) พระยาเรืองณรงค์เสนา (อก) พระยารักษาภูมินทร์ (โสม) พระยาเสนาพิทักษ์ (โสม) พระยาศรีนครธรรมราช (มก) พระยาวงษาธิบดี (ศรี) พงศาวดารไทยระบุชื่อขุนนางเพิ่มเติมอีกได้แก่ พระยาเสนากุเชนทร์ (นพ) พระยาโกษาสงคราม (มุม) พระยากุเชนทร์เสนา (โพช) พระยามนตรีนุชิต (โตด) มโนศุกร์ และกลาภาษเสว

ในรายชื่อขุนนางกัมพูชาที่ลักลอบติดต่อกับเวียดนามเป็นกบฏนี้ ไม่ปรากฏชื่อของพระยากลาโหม (หมก) ทั้งที่ใน*ได่นามถึกหลุก* ปรากฏว่าพระยากลาโหม (หมก) ได้ติดต่อกับเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก อาจเป็นไปได้ว่า การที่พระยากลาโหม (หมก) ติดต่อขอเป็นไมตรีกับเวียดนามนั้น เป็นแผนการของฝ่ายไทย

นักองค์ด้วงเรียกพระยาจักรี (มี) ให้มาพบที่พระตำหนักแพ พระยาจักรี (มี) ไม่ทราบว่าแผนก่อการรั่วไหลไปถึงนักองค์ด้วงแล้ว จึงเดินทางไปเข้าพบนักองค์ด้วง แล้วนักองค์ด้วงจึงให้จับกุมพระยาจักรีไว้ ส่วนพระยาบวรราช (รศ) ไหวตัวทันหลบหนีไปที่เมืองศรีสุนทร พระยาพระคลัง (ศุข) พระยาศรีสุคนธ์ (เที่ยง) และพระยาศรีสุทิพวัง (เกา) หลบหนีไปเมืองโจดกของเวียดนาม และขุนนางในรายชื่อนี้คนอื่น ๆ ไม่ได้อยู่ที่เมืองพนมเปญ;

* พระยามโนราช (ศรี) นักองค์ด้วงได้ใช้ให้ไปจับโจรผู้ร้ายที่เมืองศรีสุนทร
* พระยามนตรีจตุรงค์ (โพช) พระยาเรืองณรงค์เสนา (อก) พระยารักษาภูมินทร์ (โสม) และพระยาวงษาธิบดี (ศรี) นักองค์ด้วงได้ใช้ไปเกณฑ์คนตัดไม้แขวงเมืองตะโบงคมุมมาสร้างวังให้แก่นักองค์ด้วง

เมื่อพระยาจักรี (มี) ถูกจับกุม พระยาบวรราช (รศ) จึงได้ขึ้นเป็นผู้นำขบวนการกบฏนี้ พระยาบวรราช (รศ) หลบหนีไปหาพระยามโนราช (ศรี) ซึ่งเป็นน้องชายของตน ที่เมืองศรีสุนทร และร่วมกับพระยามนตรีจตุรงค์ (โพช) พระยาเรืองณรงค์เสนา (อก) พระยารักษาภูมินทร์ (โสม) และพระยาวงษาธิบดี (ศรี) ปลุกระดมเกณฑ์ชาวกัมพูชาเมืองศรีสุนทรและเมืองตะโบงคมุม ตั้งเป็นชุมนุมอยู่ที่เมืองศรีสุนทร เป็นกบฏต่อต้านนักองค์ด้วงและต่อต้านไทย นักองค์ด้วงและพระยาณรงค์วิไชย จึงมีคำสั่งให้สมเด็จเจ้าพระยา (รศ) ยกทัพจากเมืองพนมเปญไปทางบก และพระยาวงศาอรรคราช (เปรียก)  ยกทัพทางเรือแม่น้ำ ยกทัพเข้าโจมตีชุมนุมค่ายกบฏที่เมืองศรีสุนทร ตีค่ายกบฏแตกพ่ายไปได้สำเร็จ สามารถจับกุมขุนนางกบฏได้ ยกเว้นพระยาบวรราช (รศ) หลบหนีไปที่จังหวัดเตยนิญของเวียดนาม เมื่อจับกุมขุนนางกบฏได้บางส่วนแล้ว นักองค์ด้วง พระยาณรงค์วิไชย และพระพรหมบริรักษ์ จึงมีใบบอกมาที่กรุงเทพฯ ขอพระราชทานให้ลงพระราชอาญาขุนนางกัมพูชากบฏเหล่านี้ให้ถึงแก่ชีวิต เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว นักองค์ด้วงจึงมีคำสั่งลงโทษ ให้ประหารชีวิตพระยาจักรี (มี) พระยามโนราช (ศรี) พระยามนตรีจตุรงค์ (โพช) พระยาเรืองณรงค์เสนา (อก) พระยารักษาภูมินทร์ (โสม) และพระยาวงษาธิบดี (ศรี) เสียที่เมืองพนมเปญ

### การเตรียมการของเวียดนาม
พระยาบวรราช (รศ) ซึ่งได้หลบหนีไปที่จังหวัดเตยนิญของเวียดนามนั้น ได้ร้องขอต่อกาวหิวดึ๊กเจ้าเมืองเตยนิญ ขอกำลังสนับสนุนออกไปสู้รบกับนักองค์ด้วงและฝ่ายไทย กาวหิวดึ๊กจึงจัดกำลังสนับสนุนให้แก่พระยาบวรราช (รศ) และส่งพระยาบวรราช (รศ) ไปหาเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก ที่เมืองโจดก เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดกเห็นว่า ขุนนางกัมพูชาที่ฝักใฝ่ญวน นำโดยพระยาจักรี (มี) ได้วางแผนลุกฮือเป็นกบฏต่อฝ่ายไทยแต่ไม่สำเร็จถูกจับได้เสียก่อน พระยาจักรี (มี) ได้ถูกประหารชีวิตไปแล้ว และชาวกัมพูชายังได้ลุกฮือเป็นกบฏต่อต้านนักองค์ด้วงอยู่ที่เมืองศรีสุนทรและเมืองบาพนม หากฝ่ายเวียดนามไม่ยกทัพเข้าช่วยเหลือกบฏโจมตีนักองค์ด้วงในเวลานี้ จะสูญเสียโอกาสอันมีค่าที่หาได้ยาก ที่จะมีขุนนางกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านไทย เหงียนวันเจืองจึงเห็นว่า ฝ่ายเวียดนามควรยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาโดยเร็ว ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2388 เหงียนวันเจืองทูลขอแม่ทัพใหญ่จากพระเจ้าเทียวตรี พระเจ้าเทียวตรีจึงแต่งตั้งให้หวอวันสาย (Võ Văn Giải, 武文解) แม่ทัพเรือจากเมืองเว้ ลงมาเป็น*ต๋งด๊กดิ่ญเบียน* (Tổng đốc Định Biên) หรือเจ้าเมืองไซ่ง่อนคนใหม่ แทนที่เลวันฟู้ ให้หวอวันสายเป็นแม่ทัพใหญ่ บัญชาการการเข้าโจมตีกัมพูชา ให้โตนเทิ้ตบัค (Tôn Thất Bạch, 尊室帛) ลงมาเป็นองตวนผูรองเจ้าเมืองไซ่ง่อน ให้เลวันฟู้ลดตำแหน่งลงเป็นองเดดกหรือผู้บัญชาการทหารเมืองไซ่ง่อน

ในปีพ.ศ. 2388 นั้น ขุนนางกรมการเมืองต่าง ๆ ในเวียดนามภาคใต้ประกอบด้วย;

* หวอวันสาย (Võ Văn Giải, 武文解) เป็น*ต๋งด๊กดิ่ญเบียน* (Tổng đốc Định Biên, 總督定邊) หรือเจ้าเมืองไซ่ง่อน
** โตนเทิ้ตบัค (Tôn Thất Bạch, 尊室帛) เป็นองตวนผูรองเจ้าเมืองไซ่ง่อน
** เลวันฟู้ (Lê Văn Phú, 黎文富) เป็นองเดดกหรือหรือผู้บัญชาการทหารเมืองไซ่ง่อน
* เหงียนวันเจือง (Nguyễn Văn Chương 阮文章 ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น เหงียนจิเฟือง) เป็น*ต๋กด๊กอานห่า* (Tổng đốc An Hà, 總督安河) เจ้าเมืองโจดก
** ยว๋านอ๋วน (Doãn Uẩn, 尹蘊) เป็นองตวนผูรองเจ้าเมืองโจดก
** เหงียนวันฮว่าง (Nguyễn Văn Hoàng, 阮文黃) เป็นองเดดกหรือผู้บัญชาการทหารเมืองโจดก
* โงวันซาย (Ngô Văn Giai, 吳文佳) เป็น*ต๋งด๊กล็องเตื่อง* (Tổng đốc Long Tường, 總督隆祥) เจ้าเมืองล่องโห้
* กาวหิวดึ๊ก (Cao Hữu Dực, 高有翼) เป็นองเตวียนภู ปกครองจังหวัดเตยนิญ
** เหงียนกงญั่น (Nguyễn Công Nhàn, 阮公閒) เดิมเป็น*ต๋กด๊กอานห่า*เจ้าเมืองโจดก แต่ถูกปลดออกจากตำแหน่ง ในพ.ศ. 2387 พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้เหงียนกงญั่นเป็นองลัญบิญหรือนายกองจังหวัดเตยนิญ ซึ่งเป็นตำแหน่งที่ต่ำว่าเดิมมาก
ในปลายเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2388 เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก ทำฎีกาทูลเสนอพระเจ้าเทียวตรีว่า เหงียนวันเจืองขออาสายกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาจากทางเมืองโดจกเข้าโจมตีทางเมืองบาพนม และให้ยว๋านอ๋วนรองเจ้าเมืองโจดกยกทัพจากเมืองทงบิ่ญ (Thông Bình) อีกทางหนึ่ง มาบรรจบสมทบกันที่เมืองบาพนม โดยให้เหงียนวันฮว่างอยู่รักษาเมืองโจดก พระเจ้าเทียวตรีแก้ไขว่า สมควรให้เหงียนวันเจืองอยู่รักษาเมืองโจดก แล้วให้เหงียนวันฮว่างออกไปเป็นทัพหน้า สุดท้ายจึงได้แผนการโจมตีกัมพูชาของฝ่ายเวียดนามดังนี้;

* เหงียนวันฮว่าง เป็นองเดดกเมืองโจดก ยกทัพเรือเวียดนาม จากเมืองเตินเจิว (Tân Châu) ทางฝั่งแม่น้ำโขง ล่องตามแม่น้ำโขงขึ้นมาโจมตีเมืองบาพนม
* ยว๋านอ๋วน เป็นรองเจ้าเมืองโจดก ยกทัพเรือเวียดนาม จากเมืองทงบิ่ญ ล่องตามแม่น้ำกำปงตระแบก ขึ้นมาโจมตีเมืองบาพนมอีกทางหนึ่ง
* เหงียนกงญั่น ยกทัพเวียดนามจากจังหวัดเตยนิญ (โรงดำริ) เข้ามาสมทบอีกทางหนึ่ง

พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการว่า หากป่าวประกาศแก่พระยาเขมรและชาวกัมพูชาทั้งปวงว่า หากชาวกัมพูชาผู้ใดยอมจำนนเข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามจะได้รับการละเว้นชีวิต หากชาวกัมพูชาผู้ใดอยู่ข้างฝ่ายไทยขัดขืนต่อเวียดนามจะต้องถูกฆ่าฟัน และให้เกณฑ์นักโทษตามเมืองต่าง ๆ ในเวียดนามภาคใต้ ส่งออกไปเป็นทัพหน้า

### เวียดนามโจมตีเมืองบาพนม
ในวันขึ้นหนึ่งค่ำเดือนแปด (4 กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 เหงียนวันฮว่างจากเมืองเตินเจิว และยว๋านอ๋วนจากเมืองทงบิ่ญ ยกทัพเวียดนามเข้าโจมตีกัมพูชาพร้อมกัน;

* เหงียนวันฮว่าง ซึ่งนำพระยาบวรราช (รศ) มาในกองทัพด้วย ให้โห่ดึ๊กตู๊ (Hồ Đức Tú) องลัญบิญเมืองโจดก เป็นทัพหน้า ให้เลดิ่ญลี้ (Lê Đình Lý) องพอลัญบิญเมืองล่องโห้ เป็นทัพหลัง เหงียนวันฮว่างยกทัพเมืองโจดกและล่องโห้ ออกจากเมืองเตินเจิว ยกล่องขึ้นมาตามแม่น้ำโขง ประกอบด้วยเรือแง่โอแรือแง่ทราย จำนวน 80 ลำ มีกำลัง 3,000 คน เข้าต่อสู้กับฝ่ายกัมพูชา ที่จะโรยตำบอง (Chruey Dombang) ใกล้กับเมืองเปียมจอ (Peam Chor) ฝ่ายกัมพูชาที่ค่ายจะโรยตำบอง ไม่สามารถต้านทานฝ่ายเวียดนามได้ จึงแตกพ่ายถอยไปทางป้อมค่ายเปียมมีชัย
* ยว๋านอ๋วน และเหงียนซ๊าง (Nguyễn Sáng) เป็นองลัญบิญเมืองสมิถ่อ ยกทัพจากเมืองทงบิ่ญ ประกอบด้วยเรือแง่โอแง่ทราย 120 ลำ มีกำลัง 3,000 คน ล่องเข้าโจมตีทางค่ายกำปงตระแบก (Kampong Trabaek)

ยว๋านอ๋วนและเหงียนซ๊าง ยกทัพเข้าโจมตีถึงค่ายกำปงตระแบก เมื่อวันขึ้นแปดค่ำเดือนแปด (11 กรกฎาคม) ฝ่ายกัมพูชาไม่สามารถต้านทานได้ จึกพ่ายแพ้แตกถอยหนีไปทางเมืองบาพนมเช่นกัน

ฝ่ายนักองค์ด้วง และพระยาณรงค์วิไชย เมื่อทราบว่าฝ่ายเวียดนามยกทัพขึ้นมาโจมตี พระยาณรงค์วิไชยจึงให้นักองค์ด้วง พร้อมทั้งพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) ไปตั้งประจำการอยู่ที่ป้อมบันทายแดก ทางฝั่งขวาแม่น้ำโขง ให้พระนรินทรโยธา (นอง) ไปสมทบกับพระยากลาโหม (หมก) ที่ป้อมค่ายเปียมมีชัยเมืองเปียมรอ พระองค์ด้วงให้พระยารักษาภูมินทร์คนใหม่ ชื่อ โส ถือหนังสือใบบอกกราบทูลฯเข้ามาที่กรุงเทพ ในเดือนแปด (กรกฎาคม) ว่าฝ่ายเวียดนามได้ยกทัพเรือขึ้นมาโจมตีกัมพูชาแล้ว

ยว๋านอ๋วนและเหงียนซ๊าง ตั้งทัพอยู่ที่ค่ายเมืองกำปงตระแบก พระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน และพระยาธรรมเดโช (เมียด) เจ้าเมืองบาพนม ซึ่งฝักใฝ่เวียดนามในตอนแรกนั้น สุดท้ายเข้ากับฝ่ายนักองค์ด้วงและฝ่ายไทยต่อสู้กับเวียดนาม พระยาฦๅจักรีและพระยาธรรมเดโชตั้งอยู่ที่ค่ายเมืองขสัจซอ (Khsach Sa) อยู่ที่ริมบึงขสัจซอใกล้กับเมืองบาพนมทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ เป้าหมายต่อไปของฝ่ายเวียดนามคือ การโจมตีค่ายเปียมมีชัยของพระนรินทรโยธา (นอง) และค่ายขสัจซอของพระยาฦๅจักรี (ปาง) พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้แม่ทัพญวน เหงียนวันฮว่าง และยว๋านอ๋วน เกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้เข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามให้ได้มากที่สุด เหงียนวันฮว่างยกทัพจากจะโรยตำบอง และยว๋านอ๋วนยกทัพจากกำปงตระแบก เข้าโจมตีกระหนาบค่ายขสัจซอ ทั้งสองด้าน ยว๋านอ๋วนและเหงียนซ๊างเข้าโจมตีทางด้านขวา โห่ดึ๊กตู๊และเลดิ่ญลี้เข้าโจมตีทางด้านซ้าย ทำให้พระยาฦๅจักรี (ปาง) และพระยาธรรมเดโช (เมียด) แตกพ่ายไป ฝ่ายเวียดนามจึงสามารถเข้ายึดค่ายขสัจซอและเมืองบาพนมได้สำเร็จ

เมื่อฝ่ายเวียดนาม นำโดยเหงียนวันฮว่างและยว๋านอ๋วน ยึดได้เขตเมืองบาพนมทั้งหมดแล้ว เหลือเพียงค่ายเปียมมีชัยของพระนรินทรโยธา (นอง) และพระยากลาโหม (หมก) ตั้งรักษาอยู่ ฝ่ายเวียดนามยว๋านอ๋วนสร้างป้อมค่ายใหม่ที่บันลิจ (Banlich Prasat) ประมาณเจ็ดกิโลเมตรทางทิศใต้ของค่ายเปียมมีชัย ฝ่ายเวียดนามตั้งค่ายอยู่ที่กำปงตระแบก ขสัจซอ และบันลิจ ฝ่ายกัมพูชา-ไทย เมื่อฝ่ายเวียดนามยึดพื้นที่ทางฝั่งตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชาได้บางส่วนแล้ว พบว่า ชาวกัมพูชาไม่ได้เข้ามาสวามิภักดิ์ต่อเวียดนามอย่างล้นหลามอย่างที่ได้คาดการณ์ไว้ นักองค์ด้วงและพระยาณรงค์วิไชย ส่งกองกำลังกัมพูชา-ไทย จำนวน 5,000 คน เข้าโจมตีเวียดนามที่ค่ายขสัจซอเพื่อทวงพื้นที่คืน แต่ไม่สำเร็จ ยว๋านอ๋วนสามารถรักษาค่ายขสัจซอไว้ให้แก่ฝ่ายเวียดนามได้

เมื่อได้ทรงทราบข่าวที่ฝ่ายเวียดนามยกทัพขึ้นมาโจมตีกัมพูชานั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำรัสว่า หากก่อนหน้านี้ฝ่ายไทยไม่สามารถจับกุมพระยาเขมรที่เป็นกบฏแปรพักตร์ไปเข้ากับเวียดนามได้ก่อน ฝ่ายไทยจะรักษากัมพูชาไว้ได้ลำบากมากกว่านี้ "*เขมรที่เป็นกบฏก็รู้ถึงกัน นี่หากว่าจับได้ไส้ศึกเสียก่อน ถ้าจับไม่ได้ก็จะรักษาตัวยาก*" และมีพระราชดำริว่า ลำพังกองกำลังแม่ทัพนายกองฝ่ายไทย ที่อยู่รักษาพระองค์ด้วงอยู่ เห็นจะไม่สามารถต้านทานเวียดนามได้ ด้วยฝ่ายเวียดนามในครั้งนี้ทำการใหญ่ยกทัพมาจำนวนมาก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯจึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) รุดยกทัพออกไปเมืองกัมพูชาก่อน แล้วจึงให้เกณฑ์ทัพหัวเมืองทยอยตามเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯออกไป เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ซึ่งขณะนั้นอายุได้ 69 ปี ยกทัพออกไปจากพระนคร เมื่อวันแรมแปดค่ำเดือนแปด (25 กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 ไปทางเมืองปราจีนบุรี กบินทร์บุรี โปรดฯให้พระยาราชสุภาวดี (โต กัลยาณมิตร) ออกไปตั้งอยู่ที่กบินทร์บุรี ตั้งกองลำเลียงส่งเสบียงอาวุธกระสุนดินดำให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ และให้จมื่นสรรเพธภักดี (ปาน สุรคุปต์) ตั้งอยู่ที่ท่าสวาย คอยส่งลำเลียงเสบียงอาวุธต่อกันไป เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาเดินทางถึงอรัญประเทศ ปืนคาบศิลาที่ใส่ไว้ในแอบสานข้างลำตัวของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเกิดระเบิดขึ้น ทำให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้รับบาดเจ็บเป็นแผลลวกตั้งแต่ไหลถึงศอก ต้องรักษาตัวไปจนถึงเมืองอุดง

### เวียดนามพิชิตเมืองพนมเปญ
ในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 ฝ่ายเวียดนามนำโดยเหงียนวันฮว่าง และยว๋านอ๋วน ยกทัพจากเวียดนามใต้ขึ้นมาโจมตีกัมพูชา สามารถยึดได้เขตเมืองบาพนมฝั่งซ้าย (ตะวันออก) ของแม่น้ำโขงทั้งหมด ทางตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา ฝ่ายไทยเหลือเพียงป้อมค่ายเปียมมีชัยใกล้กับเมืองเปียมรอ อยู่ทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง มีพระนรินทร์โยธา (นอง) และพระยากลาโหม (หมก) รักษาการอยู่ ส่วนทางฝั่งขวา (ตะวันตก) แม่น้ำโขงนั้น มีนักพระองค์ด้วง และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) รักษาการป้องกันอยู่ที่ค่ายบันทายแดก ริมฝั่งขวาแม่น้ำโขง ฝ่ายไทยและเวียดนามตั้งคุมเชิงกันอยู่ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้เกณฑ์ทัพหัวเมือง จำนวน 40,000 คน ทยอยยกทัพตามเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ออกไป รวมทั้งพระยายมราช (พรม) ผู้ว่าที่*เจ้าฟ้าทะละหะ* และพระยาเดโช (สนองอี) เจ้าเมืองกำปงสวาย ซึ่งได้เข้ามาถวายเครื่องราชบรรณาการนั้น ให้กลับไปที่กัมพูชาพร้อมกัน ในฤดูน้ำหลากปีพ.ศ. 2388 นั้น ระดับน้ำในกัมพูชาขึ้นสูงมากกว่าปกติ เข้าท่วมเมืองอุดงและท่วมวังของนักองค์ด้วง เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เดินทางถึงเมืองอุดงแล้ว นักองค์ด้วงจึงสร้างที่พักให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่ข้างใต้วัดระสือแก้วเมืองอุดงเป็นที่สูงพ้นน้ำ

หวอวันสายเจ้าเมืองไซ่ง่อน และโทนเติ้ดบัครองเจ้าเมืองไซ่ง่อน ยกกองกำลังเมืองไซ่ง่อนมาสมทบกับเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2388 หวอวันสายเจ้าเมืองไซ่ง่อน และเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก ยกทัพฝ่ายเวียดนามขึ้นมา พร้อมกับนักองค์พิมพ์ หรือองค์ภิม โอรสของนักองค์อิ่ม มาที่เมืองบาพนม จัดการเกลี้ยกล่อมให้ชาวกัมพูชาเขตเมืองบาพนมมาเข้าสวามิภักดิ์กับเวียดนาม แต่ชาวกัมพูชามาเข้ากับเวียดนามจำนวนน้อย ฝ่ายเวียดนามระบุว่า เป็นเพราะว่าฝ่ายไทยกีดกัดไม่ให้ชาวกัมพูชาเข้าสวามิภักดิ์กับเวียดนาม และชาวกัมพูชาเดินทางลี้ภัยเข้าอยู่กับฝ่ายไทยที่ป้อมค่ายเปียมมีชัยโดยส่วนใหญ่ เหงียนวันเจืองต้องการให้ฝ่ายเวียดนามยกทัพเข้าโจมตีค่ายเปียมมีชัยโดยทันที แต่หวอวันสายเจ้าเมืองไซ่ง่อนค้านว่ากำลังของฝ่ายเวียดนามยังไม่พร้อม ต้องมีกำลังเสริมหากฝ่ายเวียดนามต้องการที่จะโจมตีกัมพูชาต่อไป หวอวันสายจึงทูลถามพระเจ้าเทียวตรี พระเจ้าเทียวตรีเห็นด้วยกับเหงียนวันเจืองว่า ฝ่ายเวียดนามควรยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาต่อไปในทันที ในเวลาเดียวกันนี้เอง นักองค์ด้วงได้ให้เจ้าเมืองกำปอดส่งทัพกัมพูชาเข้าโจมตีเมืองห่าเตียนด้วย เพื่อเบี่ยงเบนความสนใจของฝ่ายเวียดนาม

ฝ่ายเวียดนามอยู่สะสมกำลังในเขตเมืองบาพนมอยู่เป็นเวลาประมาณสองเดือน จนกระทั่งถึงช่วงต้นเดือนสิบ (กันยายน) พ.ศ. 2388 ฝ่ายเวียดนามจึงยกทัพเรือในแม่น้ำเข้าโจมตีค่ายเปียมมีชัย เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก ยกทัพเรือเวียดนามจากเมืองบาพนม เข้าโจมตีค่ายเปียมมีชัย ฝ่ายไทยพระนรินทรโยธา (นอง) และพระยากลาโหม (หมก) และแม่ทัพนายกองไทยกัมพูชา ไม่สามารถต้านทานได้ จึงแตกพ่ายออกจากค่ายเปียมมีชัย ไปตั้งหลักอยู่ที่บ้านสำบักบัวดาว (Bak Dav) เขตเมืองศรีสุนทร เมื่อฝ่ายเวียดนามมีชัยชนะสามารถยึดค่ายเปียมมีชัยได้แล้ว ฝ่ายพระนรินทรโยธา (นอง) และพระยากลาโหม (หมก) พ่ายแพ้แตกพ่ายไปแล้ว ไม่ได้แจ้งให้แก่นักองค์ด้วงที่ค่ายบันทายแดกให้ทราบ ฝ่ายเวียดนามจึงเข้าโจมตีนักองค์ด้วงที่ค่ายบันทายแดก ซึ่งอยู่เหนือขึ้นไปจากค่ายเปียมมีชัยประมาณยี่สิบกิโลเมตร อย่างไม่ทันได้ตั้งตัว โดยที่เหงียนวันเจือง และโตนเทิ้ตหงิ (Tôn Thất Nghị) ยกทัพ 3,000 คน ยว๋านอ๋วนรองเจ้าเมืองโจดก และเหงียนวันฮว่าง ยกทัพ 2,000 คน เข้าโจมตีกระหนาบค่ายบันทายแดกทั้งสองด้าน นักองค์ด้วงและพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) นำกำลังไพร่พลไทยกัมพูชา สู้รบต้านทานฝ่ายเวียดนามได้สามวัน เห็นว่าไม่สามารถต้านทานได้ นักองค์ด้วงและพระพรหมบริรักษ์จึงถอยออกจากค่ายบันทายแดกไปอยู่ที่เมืองพนมเปญ ฝ่ายไทย-กัมพูชาจึงเสียทั้งค่ายเปียมมีชัยและค่ายบันทายแดกให้แก่ญวนในที่สุด

เจ้าพระยาบดินทรเดชาเห็นว่า เมืองพนมเปญมีชัยภูมิล่อมแหลมอันตราย จึงให้นักองค์ด้วงอยู่ที่เมืองอุดง แล้วส่งพระยาไชยวิชิตสิทธิสาตรา (ขำ ณ ราชสีมา) พระยาณรงค์วิไชย และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) ออกไปรักษาการที่เมืองพนมเปญคอยต้านเวียดนาม เมื่อฝ่ายเวียดนามมีชัยชนะเหนือฝ่ายกัมพูชา-ไทย ที่เปียมมีชัยและบันทายแดกแล้ว จึงได้รุกคืบบุกเข้าสู่เมืองพนมเปญอย่างรวดเร็ว ฝ่ายไทยที่เมืองพนมเปญ มีพระยาไชยวิชิตฯ (ขำ) พระยาณรงค์วิไชย และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) รักษาการอยู่ มีกำลัง 5,000 คน ในขณะนั้นน้ำท่วมสูง ท่วมเมืองพนมเปญไม่มีที่อยู่อาศัย ฝ่ายเวียดนามยกเข้าโจมตีเมืองพนมเปญ ในวันขึ้นสิบเอ็ดค่ำเดือนสิบ (11 กันยายน) พ.ศ. 2388 น้ำท่วมสูงทำให้เรือเวียดนามสามารถแล่นไปได้ทุกที่ในพนมเปญ ในขณะที่ฝ่ายไทยไม่มีที่ตั้งทัพและไม่มีที่ตั้งปืนใหญ่ ฝ่ายไทยไม่ได้สามารถต้านทานได้จึงแตกพ่ายถอยไปจากเมืองพนมเปญ แม่ทัพนายกองฝ่ายไทยและทหารไทยถูกฝ่ายเวียดนามสังหารจำนวนมาก ไพร่ไทยสิ้นชีวิตในที่รบ 600 คน ไพร่เขมรสิ้นชีวิต 1,200 คน ที่เหลือรอดไม่มีเรือต้องลอยตามน้ำมาหาเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่เมืองอุดง

นับตั้งแต่ที่องเตียนกุนเจืองมิญสางได้ถอนกำลังฝ่ายเวียดนามออกไปจากเมืองเจิ๊นเตยพนมเปญ เมื่อเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2384 เป็นเวลาสี่ปี ฝ่ายเวียดนามจึงสามารถเข้าพิชิตครอบครองเมืองพนมเปญได้อีกครั้ง พระเจ้าเทียวตรีเมื่อทราบว่าฝ่ายเวียดนามสามารถยึดเมืองพนมเปญได้ ก็ยินดีพระทัยยิ่ง ตรัสว่านับตั้งแต่ที่เวียดนามสูญเสียการควบคุมกัมพูชาเมื่อพ.ศ. 2384 พระเจ้าเทียวตรีไม่เคยมีพระประสงค์ที่จะยึดครองกัมพูชามาไว้ให้แก่เวียดนามอีกเลย คิดถึงแต่ความเป็นอยู่ของราษฎรชาวเวียดนามภาคใต้แต่เท่านั้น ครั้งนี้ได้เมืองพนมเปญกลับมาในครอบครองอีกครั้ง ถือเป็นความโชคดี แต่พระเจ้าเทียวตรีก็ได้ตรัสว่า ถึงแม้ว่าฝ่ายเวียดนามจะสามารถพิชิตเมืองพนมเปญได้ แต่การรักษาเมืองพนมเปญไว้นั้นเป็นสิ่งที่กระทำได้ยาก มีชาวกัมพูชาในเขตเมืองพนมเปญ จำนวน 23,000 คน เข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม ร้องต่อเวียดนามว่าถูกฝ่ายไทยกดขี่ข่มเหงต่าง ๆ นานา พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้เหงียนเจืองและยว๋านอ๋วนยกทัพติดตามฝ่ายไทยขึ้นมาที่เมืองอุดงให้เร็วที่สุด และให้ป่าวประกาศว่า หากชาวกัมพูชาผู้ใดยอมจำนนเข้าสวามิภักดิ์กับเวียดนาม จะได้รับการอภัยโทษ หวอวันสายเจ้าเมืองไซง่อน ทำฎีกาทูลเสนอพระเจ้าเทียวตรี ให้พระเจ้าเทียวตรีทรงแต่งตั้งสนับสนุนนักพระองค์พิมพ์ เจ้าชายกัมพูชาที่เป็นโอรสของนักองค์อิ่ม ให้ขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชาด้วยการสนับสนุนของเวียดนาม พระเจ้าเทียวตรีปรึกษากัมขุนนางเมืองเว้ว่าไม่เห็นด้วย ตรัสว่านักองค์พิมพ์ยังเยาว์เกินกว่าที่จะขึ้นเป็นผู้นำกัมพูชา ควรที่จะให้ขุนนางกัมพูชาอาวุโสที่ฝักใฝ่ญวน เช่น เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) ออกเกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้เข้ากับเวียดนามจะเป็นประโยชน์มากกว่า

### เวียดนามโจมตีเมืองอุดงครั้งที่หนึ่ง
พระเจ้าเวียดนามเทียวตรีดำริว่า กองกำลังของฝ่ายเวียดนามในกัมพูชานั้น ยังมีไม่เพียงพอที่จะพิชิตกัมพูชาได้ทั้งหมด พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้เกณฑ์กองกำลังเพิ่มเติมจากเมืองเว้ และจากจังหวัดต่าง ๆ ตลอดเวียดนามภาคกลาง เข้ามาในกัมพูชา ประกอบด้วย จังหวัดกว๋างนาม จังหวัดกว๋างหงาย จังหวัดบิ่ญดิ่ญ จังหวัดบิ่ญถ่วน จังหวัดฟู้เอียน และจังหวัดคั้ญฮหว่า พระเจ้าเทียวตรีตรัสว่า "*ฝ่ายเรายกทัพ [เข้าสู่กัมพูชา] เพื่อขจัดความโหดร้าย [ของสยาม] เพื่อช่วยอาณาประชาราษฏร์ [กัมพูชา] ให้รอด และเพื่อลงทัณฑ์พวกมิชอบ ตอนนี้ชาวเขมรยินยอมรับโทษโบยตี กราบขอขมาลาโทษ [ต่อเวียดนาม] ร้องว่าพวกสยามได้มากระทำแก่เขมร พวกเขมรชักศึกเข้าบ้านโดยแท้ ดังนั้น พวกหัวหน้าโจร [สยาม] ต้องถูกประหาร แต่พวกเขมรที่ถูก [สยาม] เบียดเบียน จะได้ละเว้นโทษ ขุนนางพระยาเขมรนายใด ที่อ่อนน้อมเข้าสามิภักดิ์ [ต่อเวียดนาม] จะได้ละเว้นโทษ ละเว้นชีวิต และให้อยู่อย่างเป็นสุข*" แล้วพระเจ้าเทียวตรีจึงตรัสแก่พระอนุชาเจ้าชายเหงียนฟุกเมียนดิ่ญ (Nguyễn Phúc Miên Định) ว่า "*พวกเขมรนี้เคยจับอาวุธเป็นขบถต่อเรา ตอนนี้พวกเขมรยอมจำนน พวกเขมรมีอยู่เป็นหลายพันหลายหมื่น ล้วนแต่กลับกลอกหาความสัจมิได้ ครั้งนี้ต้องลำบากตรากตรำพวกเขมรจึงยอมเข้าด้วย เมื่อปีก่อนฝ่ายเราต้องล่าถอยจากเจิ๊นเตย แล้วพวกสยามได้ยึดเอากัมพูชาไป ข้าคิดว่าพวกสยามจะมีอาหารบริบูรณ์อยู่รักษาเมืองกัมพูชา แต่พวกสยามได้ทิ้งค่ายหนีไปเสีย! เหลือแต่เศษซาก พวกสยามยังวางแผนอยู่ทุกเวลา จนเริ่มหมดปัญญา สุดท้ายพวกสยามก็ต้องล่าถอยหนีไปในยามราตรี*"

นอกจากนี้ พระเจ้าเทียวตรียังตั้งค่าหัวสำหรับแม่ทัพฝ่ายไทย หากผู้ใดสามารถสังหารตัดศีรษะแม่ทัพฝ่ายไทยสามารถนำมาขึ้นรางวัลกับฝ่ายเวียดนามได้ โดยที่ค่าหัวสำหรับเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ อยู่ที่ เงินอีแปะหนึ่งพันพวง กับเงินอีกหนึ่งร้อย*หลั่ง* (ประมาณสามชั่ง) สำหรับนักองค์ด้วงอยู่ที่ เงินอีแปะห้าร้อยพวง กับเงินอีกหนึ่งร้อย*หลั่ง* (ประมาณสามชั่ง) สำหรับพระยาณรงค์วิไชย (*ได่นามถึกหลุก*เรียกว่า Phi Nhã Đầu Long) และพระนรินทรโยธานอง (*ได่นามถึกหลุก*เรียกว่า Sá Na Lăng) อยู่ที่คนละเป็นเงินอีแปะสามร้อยพวง

เมื่อฝ่ายเวียดนาม นำโดยเหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก และยว๋านอ๋วนรองเจ้าเมืองโจดก ยกทัพเข้าพิชิตเมืองพนมเปญได้แล้ว จึงยกทัพเรือขึ้นติดตามฝ่ายไทยมาที่เมืองอุดงอย่างรวดเร็ว ฝ่ายเวียดนามให้โตนเทิ้ตบัค รองเจ้าเมืองไซ่ง่อน และเหงียนวันฮว่าง อยู่รักษาเมืองพนมเปญ คอยให้นักองค์พิมพ์เกลี้ยกล่อมชาวกัมพูชาให้เข้าสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม หวอวันสายเจ้าเมืองไซ่ง่อนแม่ทัพใหญ่ เหงียนวันเจืองเจ้าเมืองโจดก และยว๋านอ๋วนรองเจ้าเมืองโจดก ยกทัพเรือขึ้นมาจากเมืองพนมเปญ ในวันแรมสิบเอ็ดค่ำ เดือนสิบ (26 กันยายน) พ.ศ. 2388 เหงียนวันเจืองแม่ทัพญวนจัดกระบวนทัพเรือในแม่น้ำ ให้โห่ดึ๊กตู๊เป็นกองหน้า ให้ยว๋านอ๋วนเป็นกองหลัง ให้เหงียนกงญั่นเป็นปีกซ้าย ส่วนเหงียนวันเจืองเองนั้นเป็นปีกขวา ฝ่ายเวียดนามยกทัพเรือขึ้นมาจากเมืองพนมเปญ ยกมาตามแม่น้ำทะเลสาบเขมร จนในที่สุดทัพเรือเวียดนามก็ได้มาถึงเมืองอุดง;

* โห่ดึ๊กตู๊ (เป็นองลัญบิญเมืองโจดก พงศาวดารไทยเรียกว่า องลันบิน) มีกำลัง 1,000 คน มาตั้งอยู่ที่ท่ากำปงหลวงเมืองอุดง
* ยว๋านอ๋วน (พงศาวดารไทยเรียกว่า องตนผู้) โตนเทิ้ตหงิ (เป็นองเดดก) เหงียนกงญั่น (พงศาวดารไทยเรียกว่า องลันบิน) มีกำลัง 2,000 คน ตั้งอยู่ที่คลองพระยาลือ ทางด้านใต้ของเมืองอุดง
* เหงียนวันเจือง (พงศาวดารไทยเรียกว่า จงตกเจ้าเมืองโจฎก) มีกำลัง 2,000 คน

ฝ่ายเวียดนามได้วางกำลังขึ้นไปทางต้นน้ำทะเลสาบเขมร ไปจนถึงกำปงฉนัง เพื่อปิดทางป้องกันไม่ให้ฝ่ายไทยสามารถถอยทัพกลับไปทางเมืองพระตะบองได้ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้มอบหมายให้จมื่นสรรเพชรภักดี (ปาน สุรคุปต์) นำช้าง 300 เชือก ออกไปซุ่มอยู่ในป่าเตรียมคอยโจมตีทัพเวียดนาม ฝ่ายไทย-กัมพูชาระดมยิงใส่จากทั้งสองฝากฝั่งแม่น้ำ ฝ่ายญวนเคลื่อนทัพเรือขึ้นมาได้ยากลำบาก จนเหงียนวันเจืองมีคำสั่งให้ทัพเวียดนามทิ้งเรือทั้งหมดแล้วเดินบกเข้าโจมตีเมืองอุดง ฝ่ายเวียดนามตั้งค่ายอยู่ทางด้านตะวันออกของเมืองอุดง ที่ท่ากำปงเจ้าฟ้า และที่วัดวิหารตะกั่ว (วัดวิหารสำณร) และตั้งค่ายขึ้นสามแห่ง ที่วัดแสบง ที่เขาโพธิ์สามต้น (โพธิเบย) และที่วัดเจดีย์ใหม่ (เจดีย์ถมีย์) ฝ่ายไทย-กัมพูชา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ให้ขุดสนามเพลาะรอบเมืองอุดง เกณฑ์ชาวกัมพูชาลาวไทย ตั้งรับญวนที่บ้านกำปงกระสังและที่วัดวังเก่า (วัดเวียงจ่าส)  ส่วนครอบครัวราษฎรชาวเมืองอุดงนั้น ให้อพยพลี้ภัยไปอยู่ที่เมืองพระตะบองและไปอยู่ที่ตระพังกวง (Trapeang Kong) ปลายเขตแดนเมืองสำโรงทอง

ฝ่ายเวียดนามยกทัพเข้ามาประชิดที่เนินบาเรน จมื่นสรรเพชรภักดี (ปาน สุรคุปต์) พระไชยนาทเจ้าเมืองชัยนาท พระนรินทรโยธา (นอง) พระรัตนเพชรเจ้าเมืองสระบุรี และพระกำแพงมหิมา (ท้าวฟอง) เจ้าเมืองกบินทร์บุรี จึงนำกองทัพช้าง 300 เชือก ออกเข้าโจมตีต้านทานฝ่ายเวียดนาม ฝ่ายเวียดนามยังไม่ทันได้ขุดสนามเพลาะ ถูกกองช้างทัพฝ่ายไทยเข้าฟันแทงแตกพ่ายไป ช้างไทยเหยียบทัพเวียดนามล้มตายจำนวนมาก องลัญบิญโห่ดึ๊กตู๊ตกอยู่ในที่ล้อมของฝ่ายไทย จนขุนนางเขมรที่ฝักใฝ่ญวนชื่อแก้ว ต้องนำองลัญบิญฝ่าลงล้องฝ่ายไทยออกไป นายกองญวนชื่อ เยืองดึ๊กกว๋าง (Dương Đức Quảng) ถูกยิงสิ้นชีวิต ฝ่ายเวียดนามยิงปืนไล้ช้างได้บ้าง แต่ทว่ามีข่าวว่าองต๋าเตียนกุน (หวอวันสาย) แม่ทัพญวนล้มป่วยลงกระทันหัน สุดท้ายฝ่ายเวียดนามจำต้องล่าถอยออกจากเมืองอุดงกลับลงเรือไป ตั้งอยู่ที่กำปงหลวงและพระยาลือดังเดิม การรบที่เมืองอุดงในครั้งนี้ เป็นชัยชนะครั้งแรกของฝ่ายไทย และเป็นความปราชัยครั้งแรกของเวียดนาม ไพร่ญวนสิ้นชีวิตในที่รบประมาณ 1,000 คนเศษ ในสงครามเวียดนามโจมตีกัมพูชา พ.ศ. 2388 นี้ พงศาวดารไทยและพงศาวดารกัมพูชาต่างระบุว่า การสู้รบในครั้งนี้ ฝ่ายไทย-กัมพูชาได้รับชัยชนะ ส่วน*ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ฝ่ายเวียดนามได้รับชัยชนะ และฝ่ายไทย-กัมพูชาต้องถอยกลับเข้าสู่เมืองอุดง พระเจ้าเทียวตรีพิโรธองลัญบิญโห่ดึ๊กตู๊ ที่เสียทีพลาดท่าให้แก่ฝ่ายไทย จึงลงโทษให้โบยตีโห่ดึ๊กตู๊และแม่ทัพนายกองญวนที่พ่ายแพ้ให่แก่ฝ่ายไทยในครั้งนี้

ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2388 พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้เกณฑ์กำลังจากเวียดนามภาคใต้เข้ามาเสริมเพิ่มเติม จากเมืองโจดก ไซ่ง่อน สมิถ่อ และเบียนฮวา เมืองละ 500 คน ให้ขนข้าวจากเมืองไซ่ง่อนและเมืองสมิถ่อ จำนวน 60,000 *หก* (hộc รวมทั้งสิ้นประมาณ 2,000 เกวียน) มาไว้ที่เมืองโจดกเป็นเสบียง และมีราชโองการกำชับว่า ต้องสังหารเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและนักองค์ด้วงให้สำเร็จ อย่าให้ทั้งสองคนนี้หลบหนีกลับมาไปที่เมืองพระตะบองได้อีก เพราะจะเป็นภัยคุกคามต่ออำนาจของเวียดนามในกัมพูชาในอนาคต พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งตำแหน่งเพิ่มเติมให้แก่แม่ทัพฝ่ายเวียดนามได้แก่;

* หวอวันสาย เจ้าเมืองไซ่ง่อน และเป็นแม่ทัพใหญ่ในสงครามครั้งนี้ เป็น*ฝูเบียนเตื๊องเกวินเตี๊ยตเจ๊เจิ๊นเตย* (Phủ biên tướng quân tiết chế Trấn Tây, 撫邊將軍節制鎮西) หรือองเตียนกุน เป็นแม่ทัพใหญ่ปราบกัมพูชา ให้เลวันฟู้กลับขึ้นมาเป็นเจ้าเมืองไซง่อนแทนที่หวอวันสาย
* เหงียนวันเจือง เจ้าเมืองโจดก เป็น*เคิมซายได่เถิ่น* (Khâm sai đại thần, 欽差大臣, พงศาวดารกัมพูชาเรียกว่า องคำสาย)
* ยว๋านอ๋วน รองเจ้าเมืองโจดก เป็น*ทามต๊านได่เถิ่น* (Tham tán Đại thần, 參贊大臣) เป็นปลัดผู้ช่วย
* ให้นักพระองค์พิมพ์ เป็น*เตวียนฝู* (Tuyên phủ, 宣撫) เป็นตำแหน่งเจ้าเมือง เพื่อเตรียมการเชิดชูให้นักองค์พิมพ์เป็นเจ้ากัมพูชาต่อไป

### เวียดนามโจมตีเมืองอุดงครั้งที่สอง
หลังจากที่ฝ่ายเวียดนามล่าถอยกลับไปอยู่ที่ท่ากำปงหลวงและพระยาลือริมฝั่งแม่น้ำ และฝ่ายไทยถอยกลับเข้าสู่เมืองอุดงแล้วนั้น ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2388 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และนักพระองค์ด้วง ได้ให้องโดยอิน แม่ทัพญวนที่จับกุมตัวมาได้ นำสาสน์จากเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯไปมอบให้แก่เหงียนวันเจือง (องคำสายดายถัญ) แม่ทัพฝ่ายเวียดนามที่กำปงหลวง เสนอขอเจรจาสงบศึก "*เจ้าพระยาบดินทรเดชา แม่ทัพฝ่ายไทยกับสมเด็จพระองค์ด้วง ซึ่งเป็นเจ้านายฝ่ายเขมร มีความปรารถนาให้ประชาราษฎร์ได้อยู่เย็นเป็นสุขด้วยกันทั้งสองฝ่าย จึงใคร่ให้สงบการสงคราม จะได้เป็นไมตรีสุขด้วยกันต่อไป*" ว่ากัมพูชาเป็นเมืองน้อยขอเวียดนามอย่าถือสาหาความ ขอให้นักองค์ด้วงได้พบหน้ามารดา (นักนางรศ) พงศาวดารกัมพูชาระบุว่า องคำสายดายถัญหรือเหงียนวันเจืองแม่ทัพญวนที่กำปงหลวงนั้น ปฏิเสธไม่รับไมตรีและส่งตัวองโดยอินกลับมาที่เมืองอุดง ในขณะที่ฝ่ายเวียดนามเข้าใจว่า การที่ฝ่ายไทยเป็นฝ่ายเริ่มเปิดการเจรจาก่อน แสดงว่าฝ่ายไทยนั้นเป็นฝ่ายเสียเปรียบและต้องการสงบศึก *ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า เหงียนวันเจืองถวายรายงานพระเจ้าเทียวตรีว่า ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯขอเปิดการเจรจา พระเจ้าเทียวตรีดำริว่า การที่ฝ่ายไทยขอเปิดการเจรจาก่อนนั้น เนื่องด้วยฝ่ายไทยได้ปราชัยต่อเวียดนามและเปิดการเจรจาเพื่อถ่วงเวลาในการฟื้นฟูและสะสมกำลังเพิ่มเติม พระเจ้าเทียวตรีจึงปรึกษากับขุนนางเมืองเว้ ได้ข้อสรุปว่า ฝ่ายเวียดนามควรที่จะรับไมตรีของฝ่ายไทย เพื่อให้เกิดเสถียรภาพและความสงบสุขแก่ชาวเวียดนามภาคใต้;

พระเจ้าเทียวตรีในราชโองการให้แก่แม่ทัพญวนในกัมพูชาว่า หากฝ่ายไทยต้องการเจรจา ให้ฝ่ายไทยส่งมอบตัวชาวกัมพูชาและชาวเวียดนามซึ่งฝ่ายไทยได้จับกุมและกวาดต้อนไป มาคืนให้แก่เวียดนาม ให้ฝ่ายไทยแต่งสาสน์หรือทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับเมืองเว้ ให้นักองค์ด้วงมากราบขอขมาต่อฝ่ายเวียดนามด้วยตนเอง แต่หากว่าฝ่ายไทยยังคงขัดขืนสู้รบไม่ยอมเจรจา ก็ให้แม่ทัพนายกองญวนสู้รบให้ถึงที่สุด ยึดครองกัมพูชามาเป็นของเวียดนามให้จงได้ มีขุนนางเมืองเว้บางส่วน ทัดทานพระเจ้าเทียวตรีว่า ยังไม่ควรรีบด้วยเจรจากับฝ่ายไทยในตอนนี้ ควรเร่งเข้าโจมตียึดกัมพูชาให้ได้มากที่สุด พระเจ้าเทียวตรีตรัสตอบว่า "*ตลอดห้าปีที่ผ่านมา เราใส่ใจเรื่องเมืองเจิ๊นเตยทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน ทุกครั้งที่มีรายงานมาจากกัมพูชา เราให้ขุนนางทหารและพลเรือนปรึกษาราชการเรื่องกัมพูชาโดยทันทีทุกครั้ง เคยมีครั้งใดที่เราใช้คำว่า "เพื่อสันติ"* (cho hòa) *ในการแก้ไขปัญหาบ้างหรือไม่?*" ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2388 พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้เลวันฟู้เจ้าเมืองไซ่ง่อนเป็น*ต๋งท้งเตี๋ยวโบะเกวินหวุ* (Tổng thống tiễu bộ quân vụ,  總統勦捕軍務) เป็นแม่ทัพอีกคนหนึ่ง ให้นำทัพเรือเมืองไซ่ง่อนเข้ามาสนับสนุนที่กัมพูชาเมืองกำปงหลวง ที่กัมพูชา เหงียนวันเจืองได้คัดเลือกพระยาเขมรจำนวนยี่สิบคน ให้ดำรงตำแหน่ง ๆ ช่วยฝ่ายเวียดนามในการปกครองกัมพูชา

ฝ่ายเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ส่งกำลังเข้าตรึงที่ตามแนวแม่น้ำบาสัก เพื่อป้องกันการโจมตีของเวียดนามจากเมืองบาพนม;

* ให้พระยารัตนวิเศษ เจ้าเมืองสวายจิก ตั้งค่ายอยู่รักษาที่ปากน้ำเมืองอุดง ที่เปียมชำนึก ทางด้านกำปงหลวง
* ให้พระสำแดงฤทธิรงค์ พระณรงค์ฤทธิเดช กรมการเมืองนครราชสีมา และพระพิมายเจ้าเมืองพิมาย ตั้งค่ายอยู่รักษาที่ปากคลองพระยาลือจำนวนสามค่าย
* ให้พระยาพลเมืองพระตะบอง ชื่อ มา ยกกองกำลังเมืองพระตะบอง ไปตั้งอยู่รักษาที่แขวงเมืองบาทีริมน้ำไปทางเมืองโจดก
* ให้พระยาจตุรงค์นรินทรวิชัย ขุนนางกัมพูชา นำกองกำลังเขมรเมืองขุขันธ์ และเมืองลาดปะเอีย ไปตั้งรักษาอยู่ที่แขวงเมืองไพรกะบาทริมน้ำทางเมืองโจดก
* ให้พระยากลาโหม (หมก) และพระยาธรรมเดโช (เมียด) เจ้าเมืองบาพนม นำกองกำลังกัมพูชาตั้งเป็นกองโจร คอยโจมตีตัดเสบียงของฝ่ายเวียดนามทางเกาะแตง
* ให้พระยาเดโช (สนองอี) เจ้าเมืองกำปงสวาย ตั้งค่ายรักษาอยู่ที่แม่น้ำสะโทงทางเมืองสะโทง

ในขณะนั้นเกิดไข้ป่วงโรคระบาดขึ้นในค่ายของฝ่ายเวียดนามที่เมืองพนมเปญ หวอวันสายแม่ทัพใหญ่ล้มป่วย *ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า เหงียนวันเจืองได้เสนอเงื่อนไขให้ฝ่ายไทยส่งคืนตัวชาวเวียดนามที่ฝ่ายไทยได้จับกุมกวาดต้อนไป คืนให้แก่ฝ่ายเวียดนาม และให้นักองค์ด้วงมีหนังสือไปสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าเวียดนามเทียวตรีที่เมืองเว้ แต่ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และนักองค์ด้วงนิ่งเสีย ไม่ตอบแต่ประการใด จนถึงกำหนดเวลา ฝ่ายแม่ทัพญวน เหงียนวันเจืองและยว๋านอ๋วน จึงตัดสินใจยกทัพเข้าโจมตีเมืองอุดงอีกครั้งหนึ่ง เป็นครั้งที่สอง ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2388 ฝ่ายเวียดนามยกทัพจากท่ากำปงหลวงเข้ามาประชิดที่ตำบลวัดเจดีย์ใหม่ หรือเจดีย์ถมีย์ ไปจนถึงวัดแสบง ทางด้านตะวันออกของเมืองอุดง ฝ่ายเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯให้สร้างกำแพงค่ายขุดสนามเพลาะตั้งแต่วัดวิหารสำณร (วัดตะกั่ว) ไปจนถึงเขาพระราชทรัพย์ ทางใต้ของเมืองอุดง เป็นระยะทางประมาณสามกิโลเมตร ให้สร้างป้อมค่ายขึ้นสองแห่ง ได้แก่ ที่บ้านโพธิสามต้น (โพธิเบย) และที่วัดวังเก่า (วัดเวียงจ่าส) นำปืนใหญ่ขึ้นป้อม ระดมยิงถล่มใส่ฝ่ายเวียดนาม *ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า เมืองอุดงนั้นปีป่าล้อมรอมทุกทิศ มีคูน้ำล้อมรอบทั้งสามด้าน มีกำแพงเมืองป้อมปราการที่แข็งแรง มีทหารเป็นชาวสยามครึ่งหนึ่ง ชาวกัมพูชาและลาวอีกครึ่งหนึ่ง เมื่อพระเจ้าเทียวตรีทราบว่า เกิดการสู้รบระว่างฝ่ายไทยและเวียดนามที่เมืองอุดงขึ้นอีก จึงตรัสว่า "*พระยาจักรี* (Chất Tri หมายถึง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ) *นั้นหลอกลวง ก่อนหน้านี้ฝ่ายสยามปราชัย พวกสยามร้องขอเจรจาสงบศึก เรารู้ว่านี่เป็นแผน [ของฝ่ายไทย] ถ่วงเวลาเพื่อเตรียมเสริมกำลัง ขุนนางเสนาบดีทัดทานไว้เราจึงไม่ได้ให้เข้าโจมตีต่อ เราเตือนพวกกองทัพว่าอย่าประมาทและอย่าไว้ใจ [สยาม] นี่ก็ไม่เกินความคาดหมายของเรา*"

การสู้รบใช้เวลาร่วมเดือน จนกระทั่งองคำสาย (เหงียนวันเจือง) แม่ทัพฝ่ายเวียดนามที่กำปงหลวง เป็นฝ่ายเริ่มเปิดขอการเจรจากับฝ่ายไทย ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เห็นว่าเป็นกลอุบายจึงยังไม่ตอบรับไมตรีของฝ่ายเวียดนาม ฝ่ายเวียดนามเหงียนวันเจืองรบเร้าส่งหนังสือมาหานักองค์ด้วงหลายครั้ง จนสุดท้ายเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงส่งผู้แทนไปแจ้งแก่องคำสายเหงียนวันเจืองที่กำปงหลวง เมื่อวันขึ้นห้าค่ำเดือนอ้าย (3 ธันวาคม พ.ศ. 2388) ว่าหากฝ่ายเวียดนามต้องการเป็นไมตรีกับไทยอย่างแท้จริง ให้ส่งนักนางรศนักพระมารดาของนักองค์ด้วง พร้อมทั้งพระราชวงศ์กัมพูชาทั้งปวง คืนให้แก่นักองค์ด้วง ฝ่ายเวียดนามเหงียนวันเจืองจึงให้นัดสถานที่ตกลงเจรจากัน เจ้าพระยาบดินทรเดชาให้ปลูกโรงขึ้นที่ตำบลโพธิ์สามต้นหรือโพธิเบยทางตะวันออกของเมืองอุดง การเจรจาสงบศึกระหว่างฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนามจึงเริ่มขึ้น ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2388

## การเจรจาระหว่างสยามและเวียดนาม

### การเจรจาที่โพธิเบย
หลังจากสงครามครั้งล่าสุดระหว่างสยามและเวียดนามเหนือกัมพูชา ในวันขึ้นห้าค่ำเดือนอ้าย (3 ธันวาคม พ.ศ. 2388) เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) แม่ทัพใหญ่ฝ่ายไทยเมืองอุดง ส่งผู้แทนฝ่ายไทยและกัมพูชา ไปแจ้งแก่เหงียนวันเจืองหรือองคำสายแม่ทัพฝ่ายเวียดนามที่กำปงหลวง เนื่องจากเหงียนวันเจืองได้ยื่นข้อเสนอขอเป็นไมตรีต่อนักองค์ด้วงหลายครั้ง ใจความว่า หากฝ่ายเวียดนามมีความจริงใจในการที่จะเจรจาสงบศึกเป็นไมตรีแล้ว ฝ่ายเวียดนามต้องส่งตัวนักนางรศมารดาของนักองค์ด้วง รวมทั้งพระธิดาสามองค์ของนักองค์ด้วงที่อยู่กับนักนางรศ พระราชวงศ์กัมพูชา และชาวเขมรจีนแขกจาม ที่เวียดนามจับกุมเป็นเชลย คืนให้แก่นักองค์ด้วง "*ถ้าองคำสายดายถัญ ส่งนักพระมารดากับพระราชบุตรีบุตราพระวงศานุวงศ์เจ้านายเขมร แลมุขมนตรีพร้อมด้วยราษฎรจีนเขมรจามแขก บรรดาซึ่งญวนได้เอาตัวไว้เท่าใด ๆ นั้นกลับคืนมาให้พบพร้อมมูลกันกับสมเด็จพระองค์ด้วง จึงจะเห็นแน่ชัดว่า มีน้ำใจจะใคร่เป็นมิตรไมตรีต่อกันจริง*" องคำสายเหงียนวันเจืองตอบว่า เรื่องนี้เป็นเรื่องสำคัญ จะต้องปรึกษาเจรจากับเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และนักองค์ด้วงโดยตรง ฝ่ายไทยและเวียดนามจึงนัดทำการเจรจากันขึ้น ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2388 โดยเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯให้ปลูกโรงเรือนไม้หลังคามุงจากขึ้น ที่โพธิเบยทางตะวันออกของเมืองอุดง ไว้สำหรับใช้เป็นสถานที่ในการเจรจา เมื่อถึงวันนัดเจรจา เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ผู้แทนฝ่ายไทย นำนักองค์ด้วง พร้อมทั้งยกพลทหารไทยกัมพูชาจำนวน 500 คน มายังโพธิเบย หรือตำบลโพธิสามต้น โดยที่องคำสายเหงียนวันเจือง และองทำตานยว๋านอ๋วน เป็นผู้แทนฝ่ายเวียดนาม

*ได่นามถึกหลุก*บรรยายเหตุการณ์การพบเจรจากันระว่างฝ่ายไทยและเวียดนามครั้งนี้ไว้โดยละเอียด เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯลงจากหลังช้างเดินด้วยเท้าเปล่าเข้ามาถึงโรงไม้สถานที่นัดพบ องคำสายเหงียนวันเจือง และองทำตานยว๋านอ๋วน เดินเข้าทางประตูด้านซ้าย ในขณะที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯนั่งอยู่ทางด้านขวา โดยที่นักองค์ด้วง และขุนนางไทยกัมพูชาจำนวนมาก นั่งคุกเข่ารายล้อมเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯอยู่ด้วยความเงียบสงัด เหงียนวันเจืองและยว๋านอ๋วนโค้งคำนับเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯแล้วจึงนั่งลง เหงียนวันเจืองถามเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯว่าเหตุใดนักองค์ด้วงจึงยังไม่มีหนังสือมาขอขมาพระเจ้าเวียดนามเสียที เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯตอบว่าต้องการนำหนังสือมายื่นให้แก่ฝ่ายเวียดนามด้วยตนเอง แล้วเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงนำสมุดไทยสีดำหมึกสีขาว ออกมามอบให้แก่เหงียนวันเจืองแม่ทัพเวียดนาม ใจความว่า;

องคำสายเหงียนวันเจือง และองทำตานยว๋านอ๋วน ตอบว่า

เมื่อฝ่ายเวียดนามเสนอว่าจะปล่อยตัวพระราชวงศ์กัมพูชากลับคืนให้แก่นักองค์ด้วง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงตอบว่า

เหงียนวันเจืองและยว๋านอ๋วนตอบว่า "*ในเรื่องนี้เราจะตกลงยอมตามลำพังแห่งตนเองไม่ได้ จำต้องนำความกราบทูลให้สมเด็จพระเจ้ากรุงเวียดนามได้ทรงทราบเสียก่อน เมื่อโปรดเกล้าฯมีรับสั่งบังคับให้เราทำประการใด เราจึงจะปฏิบัติตามกระแสพระราชโองการ*" แล้วเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงชี้ไปยังนักองค์ด้วง ซึ่งนั่งคุกเข่าอยู่ข้างเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯชี้ให้แก่องค์แม่ทัพญวนทั้งสองดูว่า "*ผู้นี้คือนักองค์ด้วง ข้าพเจ้าได้มอบหมายให้นักองค์ด้วงเป็นไมตรีกับเวียดนาม ขอเวียดนามโปรดเมตตานักองค์ด้วงด้วย*" เหงียนวันเจืองจึงกล่าวแก่นักองค์ด้วงว่า "*หากเจ้าสำนึกในความผิดแห่งตน จงเขียนหนังสือกราบขอพระราชทานอภัยโทษ[ต่อพระเจ้าเวียดนาม] แล้วข้าจึงจะขอพระราชทานอภัยโทษให้แก่เจ้า*" แล้วนักองค์ด้วงจึงยกมือไหว้องคำสายเหงียนวันเจืองแม่ทัพเวียดนาม

เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ผลักดันให้ฝ่ายเวียดนามยอมรับนักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชา เพื่อยุติความขัดแย้งระหว่างสยามและเวียดนามที่กินเวลามาเป็นระยะเวลายาวนานหลายสิบปี โดยที่ให้นักองค์ด้วงครองกรุงกัมพูชาเป็นเมืองขึ้นของทั้งไทยและเวียดนาม อย่างไรก็ตาม ฝ่ายเวียดนามมีความได้เปรียบในการเจรจา เนื่องจากฝ่ายเวียดนามนั้นได้คุมตัวนักองค์นางรศมารดาของนักองค์ด้วง รวมทั้งธิดาสามองค์ของนักองค์ด้วง (นักนางรศและธิดาของนักองค์ด้วง ได้ถูกนักองค์อิ่มนำตัวจากเมืองพระตะบองไปเข้ากับเวียดนาม เมื่อครั้งนักองค์อิ่มแปรพักตร์ ตั้งแต่พ.ศ. 2382) ซึ่งเวียดนามจะใช้เป็นประเด็นต่อรอง ถึงแม้ว่าฝ่ายเวียดนามจะยอมรับให้นักองค์ด้วงเป็นเจ้าครองกัมพูชา แต่เวียดนามไม่ยินยอมให้ฝ่ายไทยเข้าไปมีอิทธิพลเหนือนักองค์ด้วงและเหนือกัมพูชา เหงียนวันเจืองต้องการให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและฝ่ายไทย ถอนกำลังออกจากกัมพูชากลับคืนไปเมืองพระตะบองให้เร็วที่สุด เพื่อที่ฝ่ายเวียดนามจะเข้ามาครอบงำและมีอิทธิพลเหนือนักองค์ด้วงและเหนือกัมพูชา เหงียนวันเจืองเสนอแก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯว่า ขอให้ฝ่ายไทยถอนกำลังออกไปจากกัมพูชา เพื่อที่พระเจ้าเวียดนามเทียวตรีจะได้แต่งตั้งยกให้นักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชา ซึ่งเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯปฏิเสธ ด้วยเหตุผล (ตาม*ได่นามถึกหลุก*) ว่า เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯมีความผิดอยู่ นำทัพให้ฝ่ายไทยเพลี้ยงพล้ำพ่ายแพ้ต่อเวียดนาม ที่บันทายแดก บันทายมีชัย และที่พนมเปญ หากกลับกรุงเทพฯโดยที่การเมืองกัมพูชายังไม่เรียบร้อยนั้นจะมีความผิด เจ้าพระยาบดินทรเดชาแจ้งแก่เหงียนวันเจืองว่า จะอยู่จัดการเรื่องกัมพูชาให้เรียบร้อยดีแล้วจึงจะกลับ และเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯยังแจ้งอีกว่า พระเจ้ากรุงสยามเท่านั้นที่มีสิทธิ์แต่งตั้งนักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชาอย่างถูกต้องตามประเพณี

### ข้อตกลงระหว่างสยามและเวียดนาม พ.ศ. 2388
ในช่วงต้นเดือนธันวาคม พ.ศ. 2388 ก่อนที่จะมีการเจรจาสงบศึกขึ้นที่โพธิเบย พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้นำเจ้านายกัมพูชาทั้งปวง ซึ่งประทับอยู่ที่ดาเฟื๊อก (Đa Phước) ทางเหนือของเมืองโจดก ประกอบด้วย นักองค์มี นักองค์เภา นักองค์สงวน นักนางรศ (มารดาของนักองค์ด้วง) ธิดาสามองค์ของนักองค์ด้วง นักนางกระจับ (มารดาของนักองค์มี) ฯลฯ ขึ้นจากดาเฟื๊อกมาอยู่ที่เมืองพนมเปญ รวมทั้งขุนนางเสนาบดีกัมพูชาฝ่ายนักองค์มี ได้แก่ เจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) พระยาพิษณุโลก (ทิต) ซึ่งนักองค์มีแต่งตั้งให้เป็นพระยาวัง (ทิต) ติดตามเจ้านายกัมพูชามาอยู่ที่เมืองพนมเปญด้วยเช่นกัน มาอยู่ร่วมกับเจ้าชายนักองค์ภิม ซึ่งประทับอยู่ที่เมืองพนมเปญอยู่เดิม

ในข้อตกลงระหว่างสยามและเวียดนาม ที่ทำหนังสือสัญญากันที่โพธิเบยนั้น ฝ่ายราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียนยินยอมยอมรับให้นักองค์เป็นเจ้ากัมพูชา และจะจัดส่งตัวมารดาบุตรภรรยาของนักองค์ด้วง รวมทั้งพระราชวงศ์กัมพูชาทั้งปวง คืนให้แก่นักองค์ด้วง โดยที่นักองค์ด้วงต้องส่งบรรณาการให้แก่เมืองเว้ เป็นประเทศราชของเวียดนาม เหมือนอย่างที่สมเด็จพระอุไทยราชาฯนักองค์จันเคยส่งให้แก่เวียดนาม นอกจากนี้ นักองค์ด้วงยังต้องสละสิทธิอำนาจเหนือหัวเมืองเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ยอมรับว่าหัวเมืองเขมรกรอมเหล่านี้เป็นของเวียดนามแล้วอย่างสมบูรณ์ *พงศาวดารเขมร ฉบับพระยาราชเสนา (เดช) * ระบุว่า "*ครั้งนั้นไทยญวรไปมาในค่ายกันได้ องค์กำซาย องค์กายทาน ได้พูดเจรจาการกับเจ้าพญาบดินเดชาและพระองค์ดวงว่า จะส่งนักมารดาบุตรภรรยาครอบครัว ซึ่งองค์อิมกวาดเอาไปมาให้พระองค์ดวง ญวรขอเมืองโจด่ก เมืองป่าสัก เมืองกระมวรซ่อ ซึ่งใกล้กับเมืองญวรเป็นของญวร สามปีให้พระองค์ดวงส่งบรรณาการครั้งหนึ่ง*"

ในข้อตกลงระหว่างสยามและเวียดนามนั้น ทั้งไทยและเวียดนามต่างตกลงที่จะถอนกำลังออกจากสมรภูมิกลับไปยังฐานที่มั่นของตน เมื่อเจรจาสงบศึกแก่กันแล้ว ชาวไทยและชาวญวนสามารถเดินทางไปมาหาสู่กันในค่ายได้ นอกจากนี้ องคำสายเหงียนวันเจืองยังต้องการให้ฝ่ายไทยนำตัวเหงียนบ๊าฮิ่ว (Nguyễn Bá Hựu พงศาวดารกัมพูชาเรียกว่า องถำเจียง)  ขุนนางเวียดนามที่พระยาฦๅจักรี (ปาง) เจ้าเมืองลำดวน ได้ลักพาตัวมาจากเต็ยนิญก่อนหน้านี้ กลับคืนให้แก่ฝ่ายเวียดนาม พร้อมทั้งชาวญวนและแขกจามจำนวนทั้งสิ้น 44 คน ที่พระยาเขมรได้จับกุมตัวไปจากเวียดนามภาคใต้ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ตอบเหงียนวันเจืองว่า ชาวเวียดนามเหล่านั้นถูกส่งตัวเข้าไปถวายฯเป็นเชลยศึกที่กรุงเทพฯแล้ว หากจะตามตัวคืนต้องทำเรื่องกราบทูลขอพระบรมราชานุญาต เหงียนวันเจืองกล่าวว่า ฝ่ายเวียดนามจะต้องได้ตัวเหงียนบ๊าฮิ่วและชาวญวนจามอีก 44 คน คืนมา มิฉะนั้นจะไม่ส่งตัวมารดาคืนให้แก่นักพระองค์ด้วง

เหงียนวันเจืองทำฎีกาถวายรายงานเรื่องการเจรจากับฝ่ายไทยที่โพธิเบยให้พระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ได้ทรงทราบ พระเจ้าเทียวตรีตกพระทัยและไม่เข้าพระทัยว่าเหตุใดเหงียนวันเจืองจึงต้องไปเจรจากับฝ่ายไทย ทั้งที่ตามที่แม่ทัพเวียดนามถวายรายงานฝ่ายเวียดนามนั้นได้รับชัยชนะอยู่เสมอ พระเจ้าเทียวตรีตรัสว่าอุตส่าห์แต่งตั้งเลวันฟู้ให้มาเป็นแม่ทัพปราบกัมพูชาคนใหม่แต่แม่ทัพเวียดนามในกัมพูชากลับไปเจรจากับข้าศึกเสียแล้ว อย่างไรก็ตาม พระเจ้าเวียดนามเทียวตรีก็ไว้วางพระทัยและมีราชโองการมอบหมายให้แม่ทัพและข้าหลวงเวียดนามในกัมพูชาจัดการราชการเรื่องกัมพูชาตามแต่เห็นสมควร

วันรุ่งขึ้นหลังจากการเจรจาที่โพธิเบย นักองค์ด้วงมีหนังสือถึงพระเจ้าเทียวตรี กราบขอพระราชทานอภัยโทษพระเจ้าเวียดนามให้แก่ขุนนางกัมพูชาพระยาเขมรทั้งหลาย ที่ได้เป็นกบฏลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนามเมื่อปีพ.ศ. 2383 ก่อนหน้านี้ "*ด้วยพระยาพระเขมรหัวเมืองทั้งปวงโฉดเขลา หารู้ผิดและชอบไม่ รับประทานโทษเสียเถิด*" นักองค์ด้วงส่งหนังสือขออภัยโทษนี้ให้แก่เหงียนวันเจืองที่กำปงหลวง ฝ่ายแม่ทัพเวียดนามคาดหวังว่าฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจะมีหนังสือมาเป็นไมตรีเช่นกัน แต่สุดท้ายฝ่ายไทยไม่ได้มีหนังสือไปหาเวียดนาม พระเจ้าเทียวตรีตรัสตอบว่า พอพระทัยเพียงแต่ว่านักองค์ด้วงมีหนังสือมาขออภัยโทษเท่านั้นก็เพียงพอ ไม่สนพระทัยว่าฝ่ายไทยจะมีหนังสือมาเป็นไมตรีหรือไม่อย่างไร หลังจากนั้นไม่นาน แม่ทัพและข้าหลวงเวียดนามในกัมพูชา ประกอบด้วย องคำสายเหงียนวันเจือง องทงตงเลวันฟู้ องตนผู้โตนเทิ้ตบัค องทำตานยว๋านอ๋วน และองเดดกเหงียนวันฮว่าง เข้าชื่อกันทำฎีกาถวายพระเจ้าเทียวตรี ขอพระราชทานอนุญาตให้ถอนทัพเวียดนามกลับออกมาจากเมืองอุดงลงไปอยู่ที่พนมเปญ;

พระเจ้าเทียวตรีจึงอนุญาตให้แม่ทัพเวียดนามถอยทัพออกจากเมืองอุดง เพื่อเห็นแก่กองกำลังเวียดนามที่เหนื่อยล้าจากการสงคราม "*ข้าพเจ้ามีดำริว่าทหารและราษฎรของเรามีความสำคัญ ให้ราษฎรที่เรารักใคร่ต้องลำบากเพื่อช่วยอ้ายพวกที่เราชังหาควรไม่*" พระเจ้าเทียวตรีจึงพระราชทานอภัยโทษให้แก่นักองค์ด้วง ในปลายเดือนธันวาคม พ.ศ. 2388 เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงให้รือกำแพงป้อมค่ายของฝ่ายไทยลงทั้งหมด แล้วถอยทัพกลับเข้าประจำอยู่ภายในเมืองอุดง อย่างไรก็ตาม มีกองกำลังกัมพูชา 2,000 คน เข้าโจมตีค่ายของฝ่ายเวียดนาม สังหารนายกองเวียดนามไปผู้หนึ่ง ต่อมานายกองเขมรนั้นขอโทษด้วยไม่ทราบว่าฝ่ายไทยและเวียดนามได้สงบศึกแก่กันแล้ว ในเดือนยี่ (มกราคม) พ.ศ. 2389 เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯส่งพระยาไชยวิชิตฯ (ขำ) พระยายมราช (พรม) ผู้ว่าที่เจ้าฟ้าทะละหะ เป็นเสนาบดีของนักองค์ด้วง และพระยาธิราชมนตรี (เพชร) ขุนนางกัมพูชา เข้ามาที่กรุงเทพฯ เพื่อทำเรื่องกราบทูลขอพระราชทานเบิกตัวองถำเจียงเหงียนบ๊าฮิ่วและชาวญวนจามอีก 44 คน คืนให้แก่เวียดนาม ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2389 ฝ่ายเวียดนามก็ได้รื้อค่ายถอนไปจากกำปงหลวงและพระลือเช่นกัน ลงไปอยู่ที่พนมเปญ แต่ฝ่ายเวียดนามได้นำเอาเสบียงข้าวลงไปด้วยทั้งหมด ไม่ให้ฝ่ายไทยนำไปได้ และเหงียนวันเจืองยังให้เลดิ่ญลี้ (Lê Đình Lý) ตั้งกองกำลัง 400 คน ไว้ที่ริมแม่น้ำใกล้เมืองอุดงคอยสังเกตการณ์ พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้โตนเทิ้ตบัค (Tôn Thất Bạch) เป็น*ต๋กด๊กอานห่า*เจ้าเมืองโจดกคนต่อมาแทนที่เหงียนวันเจือง

### สยามและเวียดนามยึดครองกัมพูชา
ในช่วงต้นปีพ.ศ. 2389 ทั้งฝ่ายไทยและฝ่ายเวียดนาม ต่างรื้อค่ายถอนทัพจากสมรภูมิกลับไปยังฐานที่มั่นของตน ฝ่ายไทยที่เมืองอุดงและฝ่ายเวียดนามที่เมืองพนมเปญ กัมพูชาจึงแบ่งออกเป็นสองส่วนอีกครั้ง ได้แก่ บริเวณที่เวียดนามยึดครองไว้อยู่ คือ บริเวณเขตเมืองบาพนม ทางตะวันออกเฉียงใต้ของกัมพูชา และเขตเมืองพนมเปญ ในขณะที่ส่วนที่เหลือของกัมพูชาอยู่ภายใต้อำนาจของนักองค์ด้วง ซึ่งอยู่ภายใต้อิทธิพลของไทย ฝ่ายเวียดนามสร้างป้อมค่ายที่เมืองพนมเปญเป็นฐานที่มั่น และเปิดตลาดใหญ่ที่เมืองพนมเปญให้ชาวกัมพูชาและชาวเวียดนามได้ค้าขาย อย่างไรก็ตาม ถึงแม้ว่าฝ่ายไทยและเวียดนามได้สงบศึกต่อกันแล้ว แต่ความตึงเครียดยังคงอยู่ ทั้งฝ่ายไทยและเวียดนาม ต่างรอคอยให้อีกฝ่ายทำตามข้อตกลง คือ ฝ่ายเวียดนามคืนมารดาและพระราชวงศ์กัมพูชาให้แก่นักองค์ด้วง และฝ่ายไทยตามตัวองถำเจียงและไพร่ญวนจาม 44 คน คืนให้แก่เวียดนาม

ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2389 องต๋าเตียนกุน หวอวันสาย แม่ทัพใหญ่ฝ่ายเวียดนาม มีความเห็นใจต่อนักองค์ด้วง จึงทำฎีกาต่อพระเจ้าเทียวตรี ทูลขอให้ส่งนักนางรศมารดาขององค์ด้วงคืนให้แก่นักองค์ด้วงโดยเร็ว มิฉะนั้นนักองค์ด้วงและฝ่ายไทยอาจไม่พอใจ พระเจ้าเทียวตรีจึงอนุญาตให้ส่งตัวนักมารดาคืนให้แก่นักองค์ด้วง แต่ทว่าเหงียนวันเจืองยังไม่ยอมให้ส่งตัวมารดาคืนให้แกานักองค์ด้วง จนกว่าที่ฝ่ายไทยจะได้ตัวองถำเจียงเหงียนบ๊าฮิ่วคืนมาให้แก่เหงียนวันเจืองเสียก่อน การขอพระบรมราชานุญาตให้ปล่อยตัวองถำเจียงจากกรุงเทพฯคืนมาให้แก่เวียดนามนั้น ใช้เวลานาน จนกระทั่งฝ่ายเวียดนามเริ่มไม่พอใจ อีกทั้งฝ่ายเวียดนามยังค้นพบว่า เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้วางกำลังไว้ทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำบาสัก หวอวันสายรายงานพระเจ้าเทียวตรีว่า ฝ่ายไทย-กัมพูชามีกองกำลังอยู่ทางเมืองบาที 2,000 คน ทางเมืองละว้าเอม 1,500 คน และทางเมืองห่าเตียนอีก 1,000 คน ทัพกัมพูชาเหล่านี้เริ่มเคลื่อนเข้าประชิดคลองหวิญเต๊และเมืองห่าเตียนทางบก คล้ายคลึงกับที่ฝ่ายไทยเข้าโจมตีคลองหวิญเต๊เมื่อพ.ศ. 2385 ก่อนหน้านี้ ทำให้ฝ่ายเวียดนามเข้าใจว่าฝ่ายต้องการที่จะเริ่มทำศึกอีกครั้ง ในเดือนกรกฎาคมพ.ศ. 2389 กองกำลังกัมพูชาได้เข้าโจมตีเมืองห่าเตียน เหงียนวันเยอ (Nguyễn Văn Do)  องลัญบิญเมืองห่าเตียนสามารถตีทัพกัมพูชาแตกออกไปได้ พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้ฝ่ายเวียดนามเริ่มเกณฑ์กำลังไพร่พลและเสบียงจากเวียดนามภาคใต้เข้ามาในกัมพูชาเพิ่มเติม เพื่อเตรียมทำสงครามครั้งใหม่กับไทยที่อาจเกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม สงครามครั้งใหม่ระหว่างไทยและเวียดนามยังไม่เกิดขึ้น

สุดท้ายเมื่อวันแรมแปดค่ำ เดือนสิบเอ็ด (13 ตุลาคม) พ.ศ. 2389 ฝ่ายเวียดนามจึงส่งตัวนักนางรศ มารดาของนักองค์ด้วง รวมทั้งธิดาสามองค์ของนักองค์ด้วง ได้แก่ นักองค์กระมล นักองค์อู และนักเมา รวมทั้งนักนางแอว (มารดาของนักองค์กระมลและนักองค์อู) สนมของนักองค์ด้วง พร้อมทั้งบ่าวไพร่คณะติดตามทั้งสิ้น 34 คน คืนให้แก่นักองค์ด้วงที่เมืองอุดง หลังจากที่พลัดพรากกันตั้งแต่เมื่อนักองค์ด้วงถูกจับกุมเข้าไปที่กรุงเทพฯเมื่อพ.ศ. 2381 ในที่สุดนักองค์ด้วงจึงได้พบกับมารดา ธิดาและพระสนม อย่างไรก็ตาม ฝ่ายเวียดนามยังไม่คืนตัวนักองค์มี นักองค์เภา นักองค์สงวน และนักองค์พิมพ์ ฝ่ายเวียดนามแจ้งแก่นักองค์ด้วงว่า หากนักองค์ด้วงต้องการเจ้านายพระราชวงศ์กัมพูชาที่ยังเหลืออยู่กับเวียดนามคืน นักองค์ด้วงต้องมีหนังสือส่งทูตไปถวายบรรณการแด่พระเจ้าเวียดนามเทียวตรีที่ราชธานีเมืองเว้ นักองค์ด้วงยังไม่ตอบตกลงในเรื่องนี้ แจ้งแก่ฝ่ายเวียดนามว่าต้องปรึกษาขุนนางพระยาเขมรให้เห็นพ้องต้องกันเสียก่อน แล้วฝ่ายเวียดนามจึงถามนักองค์ด้วงว่าเมื่อใดจึงจะได้ตัวองถำเจียงและญวนจาม 44 คนนั้นคืนมา นักองค์ด้วงตอบว่าได้ส่งขุนนางไปกราบทูลฯที่กรุงเทพแล้ว กำลังอยู่ในการดำเนินการ ขอผันผ่อนไปอีกสามเดือน

ในปีนั้น เมืองโพธิสัตว์ส่งส่วยกระวานให้แก่ทางกรุงเทพฯได้น้อยกว่าปริมาณที่กำหนด *ได่นามถึกหลุก*ระบุว่า ฝ่ายไทยได้ลงโทษจำคุกขุนนางกัมพูชาเมืองโพธิสัตว์แปดคน ในข้อหาจัดเก็บส่วยกระวานได้ไม่ถึงปริมาณที่กำหนด เป็นเหตุให้ขุนนางกัมพูชาเมืองโพธิสัตว์สองคน ได้แก่ ออกญามนตรี (แบน) และออกญาธิบดี (แบน)  พาครอบครัวหลบหนีเข้าป่าเดินทางไปสวามิภักดิ์ต่อฝ่ายเวียดนามที่พนมเปญ เมื่อครบกำหนดสามเดือน ในเดือนยี่ (ปลายเดือนธันวาคม) พ.ศ. 2389 หวอวันสายจึงส่งผู้แทนจากพนมเปญไปแจ้งแก่เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่เมืองอุดงว่า มีขุนนางกัมพูชาเมืองโพธิสัตว์แปรพักตร์มาเข้ากับเวียดนาม เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและนักองค์ด้วง ขอตัวนักองค์มีและเจ้ากัมพูชาที่เหลือที่พนมเปญคืน พระเจ้าเทียวตรีตรัสว่า "*พระยาจักรี (หมายถึงเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ) ผู้นี้ยังคงกลับกลอกและคาดการณ์ไม่ได้ การเรื่องเจรจาความเมืองเป็นไมตรีนี้ลุล่วงมาปีกว่าแล้ว แม่ทัพ [ฝ่ายเวียดนาม] รายงานขึ้นมาหลายครั้ง ข้าพเจ้าดำริว่าฝ่ายทหารและราษฎรฝ่ายเราจำต้องยินยอมเป็นไมตรี [กับสยาม] บัดนี้ [พวกสยาม] ใช้เรื่องส่งเจ้ากัมพูชามาต่อรองขอพลัดวันประกันพรุ่ง รอคอยโอกาสที่เหมาะสม จริงหรือไม่สุดแท้หยั่งรู้*" พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้เคลื่อนกำลังจากเมืองเว้ลงมาเสริมเพิ่มเติมในกัมพูชา พระเจ้าเทียวตรีบริภาษต่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯว่าเป็นคนที่มีเล่ห์เหลี่ยมหลายประการ และยังพิโรธต่อแม่ทัพนายกองเวียดนามในกัมพูชา ว่าทำการยืดเยื้อไม่เด็ดขาดปล่อยให้ฝ่ายไทยมาควบคุมนักองค์ด้วงอยู่;

พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้ข้าหลวงแม่ทัพเวียดนามในกัมพูชา ไปไต่ถามเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯให้แน่ชัด ว่าฝ่ายไทยยังคงต้องการเป็นไมตรีกับเวียดนามอยู่หรือไม่ หากฝ่ายไทยต้องการเป็นไมตรีต่อเวียดนามให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯทำหนังสือสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษร หากเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯไม่ยินนยอมทำตาม ก็ให้แม่ทัพนายกองเวียดนามเตรียมระดมไพร่พลสรรพาวุธเตรียมทำการสู้รบอีกครั้งหนึ่ง หวอวันสายและเหงียนวันเจือง ข้าหลวงใหญ่เวียดนามสองคนในกัมพูชา จึงส่งคนไปถามเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่อุดง ถามเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและนักองค์ด้วงว่า ถึงกำหนดครบสามเดือนแล้ว ได้ตัวองถำเจียงเหงียนบ๊าฮิ่วและไพร่ญวน 44 คน มาหรือยัง และนักองค์ด้วงจะส่งทูตไปเมืองเว้เมื่อใด นักองค์ด้วงตอบว่า ส่งผู้แทนเข้าไปที่กรุงเทพฯแล้วยังไม่กลับมา ต้องมีพระบรมราชานุญาตจากพระเจ้ากรุงสยามเสียก่อน เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯขอพลัดเวลาไปอีกหนึ่งเดือน ฝ่ายเวียดนามหวอวันสายและเหงียนวันเจืองจึงไม่พอใจ ว่าฝ่ายไทยและนักองค์ด้วงพลัดเวลาหลายครั้ง จึงยื่นคำขาดว่า ภายในตรุษญวนเดือนสาม (กุมภาพันธ์) นี้ หากนักองค์ด้วงยังไม่มีหนังสือและทูตไปเมืองเว้ ก็ให้ฝ่ายไทยและกัมพูชาเตรียมการรบให้ดี ฝ่ายเวียดนามจะโจมตียึดกัมพูชาให้ได้

### พระบรมราชานุญาตให้เป็นไมตรีกับเวียดนาม
หลังจากที่ฝ่ายไทยและเวียดนามได้เจรจาสงบศึกต่อกันและกัน ที่โพธิเบย ในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2388 ฝ่ายไทยนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชาได้ตั้งทัพอยู่ที่เมืองอุดง ซึ่งฝ่ายไทยนั้นประสบปัญหาเดิมคือภาวะขาดแคลนเสบียง ฝ่ายไทยขนข้าวจากกรุงเทพฯผ่านทางเมืองปราจีนบุรีและจันทบุรีเข้ามาถึงกัมพูชาเมืองอุดงด้วยเส้นทางที่ยาวไกล ในขณะที่ฝ่ายเวียดนามที่เมืองพนมเปญมีข้าวอุดมสมบูรณ์เนื่องจากพระเจ้าเทียวตรีได้มีราชโองการให้ขนข้าวมาสะสมไว้ที่เวียดนามภาคใต้เพื่อเตรียมทำศึกขนส่งเข้าสู่กัมพูชาได้โดยสะดวก และระยะทางขนส่งสั้นกว่า ฝ่ายไทยเมืองอุดงต้องอาศัยให้ชาวกัมพูชาฝ่ายไทยไปซื้อข้าวจากชาวกัมพูชาฝ่ายญวนที่เมืองพนมเปญเพื่อนำมาเลี้ยงประทังแก่กองทัพฝ่ายไทย เมื่อฝ่ายเวียดนามยื่นคำขาด ในเดือนยี่ (ธันวาคม) พ.ศ. 2389 ให้นักองค์ด้วงส่งทูตไปเมืองเว้ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯทราบข่าวว่าฝ่ายเวียดนามได้เสริมกำลังเข้ามาที่กัมพูชาเมืองพนมเปญจำนวนมาก เพื่อเตรียมทำศึกกับไทยครั้งใหม่ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯส่งคนไปสืบราชการ พบเรือญวนบรรทุกข้าวเสบียงและกำลังพลขึ้นมาที่เมืองพนมเปญไม่ขาดสาย และเนื่องจากครั้งก่อนในการรบที่เมืองอุดงฝ่ายเวียดนามพ่ายแพ้เนื่องจากไม่มีช้าง ฝ่ายเวียดนามจึงนำช้างขึ้นมาด้วยประมาณสามร้อยเชือก

กระบวนการขอพระบรมราชานุญาตให้การปล่อยตัวองถำเจียงหรือเหงียนบ๊าฮิ่วรวมทั้งไพร่ญวนแขกจาม 44 คน คืนให้แก่เวียดนามนั้น เป็นไปด้วยความล่าช้า ในสงครามครั้งก่อน เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้เสนอเป็นไมตรีกับเวียดนามหลายครั้ง ซึ่งฝ่ายเวียดนามมักมองว่าเป็นกลลวงกลอุบายของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯในการถ่วงเวลา เพื่อรวบรวมกำลังขึ้นมาต่อสู้กับเวียดนามอีกครั้ง อีกทั้งเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯยังเห็นว่า พระยาเขมรฝ่ายไทยมีอดอยากความท้อถอยไม่ต้องการทำศึกอีกต่อไป ในขณะที่พระยาเขมรฝ่ายญวนนั้นมีความสุขมีอาหารบริบูรณ์ "*ครั้นจะไม่เป็นไมตรีด้วยก็เห็นว่าพระยาพระเขมรไพร่บ้านพลเมืองคงจะกลับใจไปเสียเพราะความอดอยาก ด้วยเขมรฝ่ายเราได้อาศัยลูกค้าญวนขึ้นมาซื้อขายได้สิ่งของและเกลือรับประทาน ด้วยที่เมืองพนมเป็ญญวนก็ให้ตั้งตลาดซื้อขายกันสนุกสนาน เขมรฝ่ายญวนก็เบิกบานมีที่ซื้อขายกันไม่อดอยาก*" พระยาเขมรฝ่ายนักองค์ด้วงเข้าชื่อทำหนังสือขอให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯยินยอมเป็นไมตรีกับเวียดนาม เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงจำต้องยินยอมให้นักองค์ด้วงตอบตกลงแก่ฝ่ายเวียดนามว่าจะส่งทูตไปเมืองเว้ พร้อมทั้งทำใบบอกถวายรายงานเข้าไปกราบทูลที่กรุงเทพฯว่า ฝ่ายเวียดนามเสนอให้นักองค์ด้วงส่งทูตไปคารวะขอเป็นเมืองขึ้นของเวียดนาม แล้วเวียดนามจะยินยอมคืนเจ้านายสตรีกัมพูชาที่ยังอยู่กับเวียดนามคืนให้แก่นักองค์ด้วง ขอพระราชทานพระราชวินิจฉัยว่าควรที่จะทำประการใดต่อไป "*ญวนยกมาครั้งนี้มาตั้งอยู่เมืองพนมเป็ญเป็นอันมาก ใช้คนมาบอกพระองค์ด้วงแต่งทูตไปสารภาพยอมขึ้นกับญวนแล้ว จะส่งเจ้าผู้หญิงญาติพี่น้องมาอยู่ให้พร้อมมูลกัน การครั้งนี้เป็นการใหญ่เหลือสติปัญญาเจ้าพระยาบดินทรเดชา ขอพระแสพระราชดำริจะให้สู้รบหรือจะให้ประนีประนอมกันเสียให้แล้ว*"

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชกระแสท้องตราตอบเจ้าพระยาบดินทรเดชา มีพระบรมราชวินิจฉัยว่า ฝ่ายเวียดนามนั้นไม่มีความสุจริต หลอกลวงว่าจะส่งเจ้าสตรีคืนให่แก่องค์ด้วง ข่มขู่ว่าจะยกทัพมาโจมตี แต่ทรงมีพระราชดำริว่า ฝ่ายเวียดนามจะไม่คืนเจ้าสตรีและไม่ยกทัพขึ้นมาโจมตี เนื่องจากฝ่ายเวียดนามได้พ่ายแพ้สูญเสียกำลังไพร่พล หากยกทัพขึ้นมาจะขาดทุนไม่คุ้มค่าใช้จ่ายที่เวียดนามได้ใช้ไปในการยึดครองกัมพูชา จึงจะยึดตัวเจ้าสตรีกัมพูชาไว้เชิดชูเป็นคู่แข่งกับนักองค์ด้วงต่อไป อีกทั้งฝ่ายเวียดนามที่ได้ส่งมารดาธิดาและพระสนมคืนให้แก่องค์ด้วงนั้น ก็เพื่อเกลี้ยกล่อมนักองค์ด้วงให้ไปเข้าฝ่ายเวียดนาม เพื่อให้ฝ่ายกัมพูชาเห็นว่าฝ่ายเวียดนามนั้นมีความเมตตา ไม่โหดร้ายเหมือนสมัยพระเจ้ามินมาง;

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้นักองค์ด้วงตอบฝ่ายเวียดนามว่า เรื่องส่งตัวไพร่ญวนคืนให้แก่เวียดนามนั้น กำลังอยู่ในขั้นตอนการพิจารณา ถึงกำหนดเดือนสาม (มกราคม พ.ศ. 2390) แล้วจึงจะมีพระบรมราชวินิจฉัยออกมา หากฝ่ายเวียดนามยินยอมส่งเจ้าสตรีกัมพูชาที่เหลือคืนให้แก่พระองค์ด้วง ให้นักองค์ด้วงได้ครองเมืองกัมพูชาอย่างเป็นสุข และอยู่ภายใต้อำนาจของฝ่ายไทย เหมือนครั้งสมัยสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีฯนักองค์เอง ฝ่ายไทยจึงจะยินยอมเป็นไมตรีกับเวียดนาม ฝ่ายเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯและนักองค์ด้วง เห็นว่าหากยังไม่เป็นไมตรีกับเวียดนาม ฝ่ายเวียดนามจะยกทัพขึ้นมาโจมตี และพระยาเขมรฝ่ายนักองค์ด้วงจะเดือดร้อนและแปรพักตร์ไปเข้ากับฝ่ายเวียดนามเสียหมด เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงให้นักองค์ด้วง แต่งคณะทูตออกไปคารวะถวายบรรณาการแด่พระเจ้าเวียดนามที่เมืองเว้ บรรดาขุนนางพระยาเขมรล้วนแต่เกรงกลัวไม่กล้าไปเมืองญวน ด้วยกลัวว่าญวนจะเอาตัวไว้ สุดท้ายนักองค์ด้วงจึงให้พระยาราชเดชะ (นอง) ผู้ว่าที่พระยาจักรี บุตรของพระยาราชเดชะคือ พระยาธนาธิบดี (รศ) และขุนนางกัมพูชาอีกคนคือ พระยาบวรนายก (กุย) สามคนเป็นผู้แทนของนักองค์ด้วงคุมเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้

แล้วเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงมีใบบอกเข้ามากราบทูลเรื่องเป็นไมตรีกับเวียดนาม ว่าขอพระราชทานให้เป็นไมตรีกับเวียดนาม ราชการเมืองเขมรญวนครั้งนี้ไม่อาจหักหาญด้วยกำลังได้ แม่ทัพนายกองที่เคยร่วมรบกันกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯล้วนแต่ได้ล้มหายตายจากสิ้นชีวิตไปมากแล้ว มีแต่แม่ทัพนายกองทหารใหม่ หากไม่เป็นไมตรีกับเวียดนามถึงขั้นรบพุ่งกัน หากพ่ายแพ้จะเสื่อมเสียพระเกียรติยศ หากทำตามคำขอของเวียดนามแล้วเวียดนามไม่ส่งเจ้าสตรีให้ตามสัญญา ก็จะเสื่อมเสียแก่เวียดนามเอง และขอพระราชทานไพร่ญวน 44 คนออกมาตามคำขอของเวียดนามด้วย ในเดือนห้า (มีนาคม) พ.ศ. 2390 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯจึงมีพระบรมราชานุญาตให้เหงียนบ๊าฮิ่วองถำเจียง และไพร่ญวนแขกจาม 44 คน ออกจากกรุงเทพมากับพระยาไชยวิชิตฯ (ขำ) พระยายมราช (พรม) กลับออกไปคืนตัวให้แก่ฝ่ายเวียดนามองตาเตียนกุนหวอวันสายที่เมืองพนมเปญ และมีพระราชกระแสท้องตราตอบเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯออกมาว่า "*เจ้าพระยาบดินทรเดชาอยู่ใกล้ เห็นการจะทำได้อย่างไรก็ให้ผ่อนปรนไปตามการเถิด*"

### นักองค์ด้วงส่งทูตไปเมืองเว้
เป็นระยะเวลาประมาณหนึ่งปีหลังจากที่ฝ่ายไทยและเวียดนามทำสัญญาสงบศึกต่อกันที่โพธิเบย นักองค์ด้วงแต่งตั้งให้พระยาราชเดชะนองผู้ว่าที่จักรี พระยาธนาธิบดีรศ (บุตรของพระยาราชเดชะนอง) และพระยาบวรนายก (กุย) เป็นทูตเชิญศุภอักษรคุมเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้าเวียดนามเทียวตรีที่เมืองเว้ เหมือนอย่างที่สมเด็จพระอุไทยราชาฯนักองค์จันเคยส่งไปถวายพระเจ้าเวียดนามยาล็อง ประกอบด้วย ผลกระวานหนัก 50 ชั่ง ผลเร่วหนัก 50 ชั่ง รงหนัก 50 ชั่ง ครั่งหนัก 50 ชั่ง ขี้ผึ้งหนัก 50 ชั่ง นอระมาด 2 ยอด งาช้างสองกิ่งหนัก 50 ชั่ง น้ำรัก 20 หม้อ ไปสวามิภักดิ์ให้นักองค์ด้วงเป็นประเทศราชขึ้นแก่เวียดนาม ทูตกัมพูชาทั้งสามเดินทางออกจากท่ากำปงหลวงเมืองอุดง เมื่อวันขึ้นหกค่ำเดือนสาม (22 มกราคม) พ.ศ. 2390 ถึงเมืองพนมเปญที่ฝ่ายเวียดนามยึดครองอยู่ พระยาราชเดชะ (นอง) ถือพานใส่ศุภอักษรของนักองค์ด้วงเข้าไปในค่ายเวียดนามที่พนมเปญ ไปมอบให้แก่ข้าหลวงใหญ่ฝ่ายญวนสี่คนนั่งอยู่บนแคร่ ได้แก่ องเตียงกุน (หวอวันสาย) องคำทราย (เหงียนวันเจือง) องทำตาน (ยว๋านอ๋วน) และองตงทง (เลวันฟู้) ฝ่ายข้าหลวงญวนแปลศุภอักษรของนักองค์ด้วงออกเป็นภาษาญวน ใจความว่า;

องข้าหลวงญวนเมืองพนมเปญส่งข้อความแปลหนังสือของนักองค์ด้วงขึ้นไปถวายพระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ พระเจ้าเทียวตรีปรึกษาขุนนางเมืองเว้ มีดำริว่านักองค์ด้วงมีความจริงใจขอมาอ่อนน้อมต่อเวียดนามจึงควรรับไมตรีจากนักองค์ด้วง เพื่อที่ฝ่ายเวียดนามจะสามารถถอนทัพออกจากกัมพูชาได้ พระเจ้าเทียวตรีจึงมีราชโองการให้ทำตราเพื่อแต่งตั้งให้นักองค์ด้วงเป็น*กาวเมียนโกว๊กเวือง* (Cao Miên quốc vương, 高棉國王) หรือ "กษัตริย์แห่งเขมร" ซึ่งเป็นตำแหน่งที่พระเจ้ายาล็องได้เคยแต่งตั้งให้แก่นักองค์จัน เป็นตราทำจากทองเหลืองมีคันถือเป็นรูปอูฐตามอย่างตราโลโตของจีน

ต่อมาขึ้นสิบสองค่ำเดือนสาม (28 มกราคม) พ.ศ. 2390 ทูตของนักองค์ด้วงทั้งสามได้ไปเข้าเฝ้านักองค์มีที่พนมเปญ ได้พบกับขุนนางและพระราชวงศ์กัมพูชาฝ่ายนักองค์มี ได้แก่ เจ้าหญิงนักองค์มี เจ้าชายนักองค์พิมพ์ เจ้าหญิงนักองค์เภา เจ้าหญิงนักองค์สงวน รวมทั้งเจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) สมเด็จเจ้าพระยา (โห้) และพระยาวัง (ทิต) วันรุ่งขึ้น ขึ้นสิบสามค่ำ (29 มกราคม) องข้าหลวงญวนจัดขบวนเรือแจวนำทูตของนักองค์ด้วง ศุภอักษร และเครื่องบรรณาการออกจากเมืองพนมเปญ ล่องตามแม่น้ำบาสักลงไปถึงเมืองโจดกในวันรุ่งขึ้น ขึ้นสิบสี่ค่ำ (30 มกราคม) แล้วเดินทางต่อไปทางเมืองล่องโห้ เมืองสมิถ่อ ทางสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง จนถึงเมืองไซ่ง่อนเมื่อวันแรมห้าค่ำเดือนสาม (5 กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2390 องจงตก เจิ่นวันจุง (Trần Văn Trung) เจ้าเมืองไซง่อนเชิญศุภอักษรและเครื่องบรรณาการแห่ขึ้นไปตั้งไว้บนโรงเรือน แต่ยังไม่ต้อนรับทูตกัมพูชาทั้งสาม เนื่องจากตามธรรมเนียมทูตจะต้องเข้าเฝ้าพระเจ้าเวียดนามเสียก่อน จึงจะสามารถไปมาหาสู่กับขุนนางเวียดนามได้ เจ้าเมืองไซ่ง่อนรายงานไปทางเมืองเว้ แล้ววันแรมสิบเอ็ดค่ำเดือนสาม (11 กุมภาพันธ์) องเลโบเสนาบดีเจ้ากรมพิธีการเมืองเว้ จึงมีหนังสือลงมาหาเจ้าเมืองไซ่ง่อนให้ส่งตัวทูตทั้งสามขึ้นไปที่เมืองเว้

เจิ่นวันจุงเจ้าเมืองไซ่ง่อนจัดขบวนนำทูตของนักองค์ด้วง รวมทั้งศุภอักษรและเครื่องบรรณาการขึ้นไปที่เมืองเว้ จัดให้ทูตทั้งสามขึ้นแคร่เกณฑ์ไพร่ญวนมาแบกหามทูตทั้งสามรวมทั้งขึ้นบรรณาการ เดินทางโดยทางบกไปเมืองเว้ ออกจากเมืองไซ่ง่อนเมื่อวันแรมสิบสามค่ำเดือนสาม (13 กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2390 โดยที่เลคั๊กเหญื่อง (Lê Khắc Nhượng) เป็นองพอจันเมืองไซง่อน ติดตามคณะทูตไปเมืองเว้ด้วย คณะทูตทั้งสามได้พบกับชาวกัมพูชาเมืองพระตะบองที่ถูกนักองค์อิ่มกวาดต้อนมา เมื่อพ.ศ. 2382 ที่เมืองเบียนฮวา ประกอบด้วย อำแดงจันภรรยาของพระยาปลัด (รศ) และหมืนภักดีคงชาวฝรั่งบุตรของสมบัติพระคลังเมืองพระตะบอง แล้วคณะทูตของนักองค์ด้วงทั้งสามคน พร้อมทั้งศุภอักษรและบรรณาการ ไปถึงเมืองเว้ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2390 ที่เมืองเว้คณะทูตทั้งสามคนได้พบกับองเลโบเจ้ากรมพิธีการ ชื่อว่า ฟานทัญสาน (Phan Thanh Giản, 潘清簡) องเลโบฟานทัญสานให้พระยาราชเดชะ (นอง) ทำการไหว้กราบพระเจ้าเวียดนามให้ดู พระยาราชเดชะนองจึงทำการ*หงูไบ๊* (Ngũ bái,  五拜) ไหว้กราบห้าครั้งตามอย่างประเพณีเวียดนามให้ฟานทัญสานดู ฟานทัญสานว่าทำถูกต้องแล้ว พระเจ้าเทียวตรีตรัสว่า เมืองกัมพูชานี้เป็นเมืองขึ้นของเวียดนามมาเป็นเวลาถึงสิบสองชั่วคนแล้ว นับตั้งแต่สมัยของพระเจ้าไท้ตง (Thái Tông 太宗 หมายถึงเจ้าญวนใต้เหงียนฟุกเติ่น Nguyễn Phúc Tần ซึ่งได้ส่งทัพเวียดนามมาปลดสมเด็จพระรามาธิบดี หรือสุลต่านอิบราฮิม ออกจากราชสมบัติกัมพูชา เมื่อพ.ศ. 2201 และแต่งตั้งให้นักองค์สูรเป็นกษัตริย์กัมพูชา ในพ.ศ. 2217 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ) ได้แต่งตั้งเจ้ากัมพูชา จนมาถึงสมัยของพระเจ้าเท้โต๋กาวฮว่างเต๊ (Thế Tổ Cao hoàng đế 世祖高皇帝 หมายถึงพระเจ้ายาล็ององเชียงสือ) ได้เกลี้ยกล่อมให้กัมพูชาสงบสุข พระเจ้าเทียวตรีตรัสว่าเวียดนามได้เกื้อหนุนให้กัมพูชาอยู่เย็นเป็นสุขมาโดยตลอด ตั้งมณฑลเจิ๊นเตยปกครองกัมพูชา แต่เหตุการณ์ผันแปรไปด้วยความทุจริตของขุนนางบางคน ได้แก่ เยืองวันฟอง และเจืองมิญสาง นับตั้งแต่เริ่มมีสงครามผ่านไปเจ็ดแปดปีแล้ว ราษฎรและทหารเวียดนามต้องเดือดร้อนวุ่นวายไม่เป็นสุข บัดนี้นักองค์ด้วงเจ้ากัมพูชาได้ส่งทูตมาขออภัยโทษ พระเจ้าเทียวตรีจึงให้อภัยโทษแก่กัมพูชาสักครั้งหนึ่ง เพื่อให้ทหารและราษฎรเวียดนามได้เป็นสุข แล้วพระเจ้าเทียวตรีจึงอนุญาตให้แม่ทัพนายกองเวียดนามถอนทัพออกจากกัมพูชาไดเมื่อเหตุการณ์สงบเรียบร้อย

ในวันที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2390 องเลโบจึงนำคณะทูตของนักองค์ด้วงไปเข้าเฝ้าพระเจ้าเทียวตรีที่พระราชวังเมืองเว้ คณะทูตทั้งสามคนเข้าเฝ้าพระเจ้าเวียดนามที่ลานหน้าเก๋ง พระเจ้าเทียวตรีเสด็จออกหน้าเก๋ง ราชทูตพระยาราชเดชะนองทำการ*หงูไบ๊*คารวะกราบไหว้พระเจ้าเวียดนามห้าครั้ง แล้วพระยาราชเดชะนั่งคุกเข่าลงหน้าเจ้าเวียดนาม ชูหีบศุภอักษรของนักองค์ด้วงไว้ แล้วขุนนางเวียดนามจึงถวายอ่านศุภอักษรฉบับแปลให้พระเจ้าเทียวตรีได้สดับฟัง เพื่อสดับฟังเนื้อความศุภอักษรของนักองค์ด้วงจนจบแล้ว พระเจ้าเทียวตรีจึงเสด็จกลับขึ้นไป ไม่ได้มีปฏิสันถารกับทูตกัมพูชาแต่ประการใด คณะทูตกัมพูชาอยู่ที่เมืองเว้เป็นเวลาห้าวัน จนวันขึ้นสิบค่ำดือนห้า (26 มีนาคม) พ.ศ. 2390 องเลโบฟานทญสานเรียกตัวคณะทูตกัมพูชาไปพบ ให้ทูตทั้งสามทำการ*หงูไบ๊*กราบคำนับหนังสือราชโองการพระเจ้าเทียวตรีห้าครั้ง แล้วองเลโบจึงเปิดราชโองการพระเจ้าเทียวตรีออกอ่านให้ล่ามแปลให้ทูตกัมพูชาฟัง ใจความว่า "*ทรงพระเมตตาเจ้าพระองค์ด้วง ให้เจ้าพระองค์ด้วงเสวยราชเป็นเจ้ารักษาเมืองเขมร เหมือนอย่างสมเด็จพระอัยยกาพระราชบิดาพระเรียม อย่าให้สิ้นศูนย์พงศ์ เจ้าผู้หญิงก็ให้คงเป็นเจ้าไปอยู่กับพระองค์ด้วงแห่งเดียว รักษาแผ่นดินเมืองเขมรด้วยกัน เสด็จเทวดาให้มีหนังสือมาเถิงองญวนแม่ทัพทุกสิ่งทุกประการแล้ว*" ต่อมาวันขึ้นสิบสองค่ำ (28 มีนาคม) คณะทูตเข้าเฝ้าพระเจ้าเทียวตรีทำการ*หงูไบ๊*กราบคำนับห้าครั้งทูลลากลับกัมพูชา พระเจ้าเทียวตรีพระราชทานของมีค่าให้แก่คณะทูตและให้แก่นักองค์ด้วง เป็นผ้าแพรไหมชุดขุนนางเวียดนาม เงินมีดและเงินเหรียญพวงอีแปะ คณะทูตกัมพูชาเดินทางออกจากเมืองเว้เมื่อวันขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนห้า (30 มีนาคม) ระหว่างทางกลับคณะทูตได้พบกับหมื่นภักดีคงอีกครั้ง ได้รับทราบข่าวว่า เรือกำปั่นฝรั่งเศสเข้ามาที่อ่าวเมืองกวางนำ (เมืองดานัง หรือ ตูราน Tourane) ยิงปืนใหญ่ใส่เมือง (ทางราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียนได้คุมตัวมิชชันนารีฝรั่งเศสไว้ ทางการฝรั่งเศสจึงส่งเรือรบสองลำชื่อว่ากลัวร์ Gloire และวิกโตรืส Victorieuse เข้ามาเรียกร้องให้ปล่อยตัวมิชชันนารีฝรั่งเศส เมื่อฝ่ายเวียดนามไม่ยินยอมปล่อยตัว เรือรบฝรั่งเศสจึงยิงปืนใหญ่เข้าใส่เมืองท่าดานัง เมื่อวันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2390)

### เวียดนามแต่งตั้งนักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชา
พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้เลคั๊กเหญื่อง ขุนนางเมืองไซ่ง่อนที่ได้ติดตามคณะทูตไปเมืองเว้ ตั้งให้เป็นข้าหลวงผู้แทนของพระเจ้าเทียวตรี นำตราลงมาทำพิธีแต่งตั้งใหนักองค์ด้วงเป็น*กาวเมียนโกว๊กเวือง* (Cao Miên quốc vương, 高棉國王) เป็นกษัตริย์กัมพูชา และแต่งตั้งนักองค์มี ซึ่งเดิมเคยถูกพระเจ้ามินมางลดตำแหน่งลงเป็น"เจ้าหญิงแห่งหมีเลิม" (Mỹ Lâm quận chúa) ให้กลับขึ้นเป็น*กาวเมียนเกวิ่นจั๊ว* (Cao Miên quận chúa, 高棉郡主) เป็นเจ้าราชินีกษัตรีแห่งกัมพูชาดังเดิม **ให้นักองค์ด้วงและนักองค์มีปกครองกัมพูชาร่วมกัน** คณะทูตของนักองค์ด้วงกลับลงมาถึงเมืองไซ่ง่อน เมื่อวันขึ้นแปดค่ำดือนหก (22 เมษายน) พ.ศ. 2390 แล้วออกจากเมืองไซ่ง่อนถึงเมืองโจดก เมื่อวันขึ้นสิบสี่ค่ำ (28 เมษายน) ที่เมืองโจดกนั้น พระยาราชเดชะ (นอง) ได้รับแจ้งว่า พระเจ้าเวียดนามเทียวตรีมีราชโองการให้นำตรามาแต่งตั้งพระองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชา คณะทูตออกจากเมืองโจดกถึงเมืองพนมเปญเมื่อวันแรมสองค่ำ (1 พฤษภาคม) แล้วกลับถึงท่ากำปงหลวงเมืองอุดงวันแรมสามค่ำ (2 พฤษภาคม) ต่อมาวันแรมสิบค่ำเดือนหก (9 พฤษภาคม) เลคั๊กเหญื่องข้าหลวงเวียดนาม พร้อมทั้งเจ้าฟ้าทะละหะ (หลง) แห่ราชโองการพระเจ้าเทียวตรีและตราแต่งตั้งจากพนมเปญขึ้นมาถึงกำปงหลวง แล้วเลคั๊กเหญื่องจึงทำพิธีมอบราชโองการแต่งตั้งให้นักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชาในระบบข้าราชการราชสำนักเวียดนาม ทำพิธีที่เมืองอุดง โดยมีเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯคอยสังเกตการณ์อยู่ห่าง ๆ เมื่อทำพิธีแต่งตั้งนักองค์ด้วงแล้ว เลคั๊กเหญื่องแจ้งแก่นักองค์ด้วงว่าสามารถส่งตัวแทนไปรับนักองค์มีและพระราชวงศ์กัมพูชาที่ตกค้างอยู่ที่พนมเปญกลับมาได้เลย เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯส่งตัวพระยาราชเดชะ (นอง) ราชทูตของนักองค์ด้วงที่ไปเมืองเว้กลับมา ส่งเข้าไปที่กรุงเทพฯ เพื่อจดบันทึกรายละเอียดเหตุการณ์การเดินทางของคณะทูตของนักองค์ด้วงไปเมืองเว้ ให้แก่ทางกรุงเทพให้ได้รับทราบ

ฝ่ายเวียดนามทำพิธีแต่งตั้งให้ทั้งนักองค์ด้วงและนักองค์มี พิธีตามแบบลัทธิขงจื๊อ เป็น*กาวเมียนโกว๊กเวือง*และ*กาวเมียนเกวิ่นจั๊ว*ตามลำดับ เป็นเจ้าปกครองกัมพูชาร่วมกัน โดยทำพิธีแยกกัน ของนักองค์ด้วงทำที่เมืองอุดง ส่วนของนักองค์มีทำที่เมืองพนมเปญ ซึ่งการที่เวียดนามแต่งตั้งเจ้ากัมพูชาในปีพ.ศ. 2390 นี้ เป็นครั้งที่สามที่ราชวงศ์เหงียนได้เข้ามาแต่งตั้งเจ้ากัมพูชา (ครั้งแรก พ.ศ. 2350 แต่งตั้งนักองค์จัน และครั้งที่สอง พ.ศ. 2378 แต่งตั้งนักองค์มี)  ในพิธีแยกกัน นักองค์ด้วงและนักองค์มีต่างแต่งกายด้วยขุนนางข้าราชการเวียดนาม ทำการ*หงูไบ๊*คารวะกราบคำนับราชโองการของพระเจ้าเทียวตรีห้าครั้ง รับราชโองการของพระเจ้าเทียวตรี แล้วเลคั๊กเหญื่องจึงอ่านราชโองการของพระเจ้าเทียวตรี ใจความว่า;

ฉบับที่เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ให้แปลเข้าไปถวายฯที่กรุงเทพ ใจความว่า;

พระเจ้าเทียวตรีดำริว่า นักองค์ด้วงนั้นเพิ่งเข้ามาสวามิภักดิ์ได้ไม่นาน ฝ่ายเวียดนามจำใจต้องยอมรับนักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชา เพื่อบรรลุข้อตกลงกับสยาม แต่นักองค์มีนั้นเป็ฯเจ้ากัมพูชาที่ฝ่ายเวียดนามให้การเชิดชูมาเป็นเวลายาวนาน;

แล้วนักองค์ด้วงจึงส่งสมเด็จเจ้าพระยา (รศ) พระยากลาโหม (หมก) และพระยาเชษฐ์ จากเมืองอุดง ลงไปรับตัวเจ้ากัมพูชาที่เมืองพนมเปญ นักองค์มี นักองค์เภา นักองค์สงวน นักองค์พิมพ์ รวมทั้งสมาชิกพระราชวงศ์กัมพูชานักพระสนมโอรสและธิดาของกษัตริย์และเจ้าชายกัมพูชาองค์ก่อน ๆ ที่ทิวงคตไปแล้ว เสด็จมาถึงเมืองอุดงเมื่อวันขึ้นหกค่ำเดือนเจ็ด (20 พฤษภาคม) พ.ศ. 2390 พระราชวงศ์กัมพูชาต้องพลัดพรากจากกันด้วยแตกแยกออกเป็นฝ่ายที่ฝักใฝ่ไทยและฝักใฝ่ญวน ตั้งแต่เหตุการณ์พ.ศ. 2354 ประทับกระจัดกระจายอยู่ตามที่ต่าง ๆ ในที่สุดจึงสามารถกลับมาประทับรวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันได้สำเร็จ เมื่อทำพิธีแต่งตั้งนักองค์ด้วงและนักองค์มีแล้ว องตาเตียนกุนหวอวันสาย แม่ทัพใหญ่ฝ่ายเวียดนาม จึงให้รื้อถอนค่ายและป้อมปราการของเวียดนามที่เมืองพนมเปญลงทั้งหมด หวอวันสายทูลขออนุญาตพระเจ้าเทียวตรีให้ยกวัสดุก่อสร้างไม้อิฐต่าง ๆ ให้แก่นักองค์ด้วงนำไปใช้ประโยชน์ พระเจ้าเทียวตรีอนุญาต สุดท้ายฝ่ายเวียดนามได้ถอนกำลังออกจากเมืองพนมเปญ กลับไปยังเวียดนามภาคใต้ทั้งหมด เมื่อวันขึ้นสิบเอ็ดค่ำเดือนเจ็ด (25 พฤษภาคม) พ.ศ. 2390 สิ้นสุดการยึดครองพนมเปญของเวียดนาม หลังจากที่เวียดนามยกทัพขึ้นมายึดครองเมืองพนมเปญ เมืองบาพนม และกัมพูชาภาคตะวันออกเฉียงใต้ เป็นเวลาเกือบสองปี นับตั้งแต่เดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 นักองค์ด้วงนำวัสดุก่อสร้างที่ได้มาจากเวียดนาม นำไปบูรณะปฏิสังขรณ์วัดวาอารามต่าง ๆ ที่เมืองอุดง ได้แก่ วัดเวียงเก่า (วัดเวียงจ่าส) วัดพระพุทธไสยาสน์ วัดวิหารตะกั่ว (วัดวิหารสำณร) วัดกรงพิไลย (วัดกรงบันไล) 

เมื่อฝ่ายเวียดนามถอนทัพออกจากกัมพูชาแล้ว แม่ทัพเวียดนามจากกัมพูชา ได้แก่ หวอวันสาย เหงียนวันเจือง เลวันฟู้ และเหงียนวันฮว่าง จึงเดินทางไปเข้าเฝ้าพระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ ในขณะที่ยว๋านอ๋วนยังอยู่ที่เมืองโจดก ทางราชสำนักเวียดนามให้นักองค์ด้วงส่งบรรณการให้แก่เมืองเว้ทุกสามปี แต่ว่าทูตกัมพูชาไม่ต้องขึ้นไปถึงเมืองเว้ ให้ส่งที่เมืองโจดกก็เพียงพอ บรรดาแม่ทัพเวียดนามจากกัมพูชาเดินทางถึงเมืองเว้ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2390 ซึ่งพระเจ้าเทียวตรีให้การต้อนรับอย่างสมเกียรติ เพื่อฉลองคุณความชอบของแม่ทัพเหล่านี้ที่ได้มีชัยชนะเหนือกัมพูชา พระเจ้าเทียวตรีจัดงานเลี้ยงฉลองให้แก่บรรดาแม่ทัพที่กลับจากกัมพูชาที่พระราชวังเมืองเว้ โดยที่พระเจ้าเทียวตรีนั้นรินสุราให้แก่หวอวันสาย เหงียนวันเจือง และเลวันฟู้ ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง พระเจ้าเทียวตรีแต่งตั้งให้ยว๋านอ๋วนเป็น*ต๋งด๊กอานห่า*หรือเจ้าเมืองโจดกคนต่อมา หวอวันสายและเหงียนวันเจืองจึงเป็นขุนนางที่มีความชอบมาก ต่อมาเมื่อพระเจ้าเทียวตรีประชวรในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2390 หวอวันสายและเหงียนวันเจือง เป็นขุนนางสองคนในสี่คน ที่พระเจ้าเทียวตรีให้เข้าเฝ้าฝากฝังให้ยกเจ้ายอมราชบุตรองค์รองของพระเจ้าเทียวตรีขึ้นเป็นพระเจ้าเวียดนาม พระเจ้าเทียวตรีสวรรคตเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2390 ด้วยพระชนม์ 40 ชันษา โอรสองค์รองของพระเจ้าเทียวตรีคือเจ้ายอม หรือเจ้าชายเหงียน ฟุก ห่ง เหญิ่ม (Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, 阮福洪任) อายุ 18 ชันษา ขึ้นครองราชสมบัติเวียดนามเป็น พระจักรพรรดิตึดึ๊ก (Tự Đức, 嗣德) หรือพระเจ้าตือดึก นักองค์ด้วงจึงแต่งทูตไปคำนับพระศพพระเจ้าเทียวตรีที่เมืองเว้ตามธรรมเนียม

### สยามสถาปนานักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชา
ถึงแม้ว่านักองค์ด้วงจะสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าเวียดนามเทียวตรี ให้กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นของเวียดนาม แต่ทว่าในทางปฏิบัติแล้ว นักองค์ด้วงยังคงอยู่ภายใต้อิทธิพลของฝ่ายไทย ถึงแม้ว่าฝ่ายเวียดนามจะแต่งตั้งทั้งนักองค์ด้วงและนักองค์มีให้ขึ้นมาปกครองกัมพูชาร่วมกัน แต่ฝ่ายไทยรวมทั้งขุนนางของนักองค์ด้วง ต่างไม่ยอมรับให้นักองค์มีขึ้นมาเป็นเจ้ากัมพูชาอีกองค์หนึ่ง ยอมรับแต่เพียงให้นักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชาแต่องค์เดียว พงศาวดารกัมพูชาและพงศาวดารไทย ไม่ได้กล่าวถึงเหตุการณ์ที่นักองค์มีได้รับแต่งตั้งจากเวียดนามให้เป็นกษัตรีกัมพูชาอีกครั้งหนึ่ง

ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เมื่อฝ่ายเวียดนามได้มอบตรากาวเมียนโกว๊กเวืองแต่งตั้งนักองค์ด้วงให้เป็นเจ้ากัมพูชา ตามธรรมเนียมของเวียดนามแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จึงให้ปล่อยไพร่พลบางส่วนให้กลับไปยังเมืองของตน เนื่องจากกองทัพฝ่ายไทยมาประจำการอยู่ที่กัมพูชาเป็นเวลาสองปี ขาดแคลนเสบียงอาหาร ปล่อยไพร่พลไทยลาว 7,238 คน ให้กลับไปยังเมืองต่าง ๆ ได้แก่ ร้อยเอ็ด สุวรรณภูมิ ขุขันธ์ ศรีสะเกษ เขมราฐ นครราชสีมา และปราจีนบุรี ยังคงเหลือไพร่พลที่เมืองอุดงและเมืองโพธิสัตว์จำนวน 6,462 คน ซึ่งเป็นไพร่พลเขมรเมืองพระตะบองโดยส่วนใหญ่ และเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้ส่งพระยาราชเดชะ (นอง) พระยาธนาธิบดี (รศ) ทูตของนักองค์ด้วงที่ได้ไปเมืองเว้มา พร้อมทั้งคำให้การของพระยาราชเดชะเรื่องไปเมืองเว้ พร้อมทั้งหนังสือเจ้าเวียดนามแต่งตั้งนักองค์ด้วง เป็นอักษรเวียดนามเขียนผ้าแพรในหีบ พร้อมทั้งฉบับแปลหนังสือเจ้าเวียดนามเป็นภาษาไทย ให้เข้ามากราบทูลข้อราชการเรื่องเวียดนามแต่งตั้งนักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชาให้ทรงทราบ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชกระแส พระบรมราชานุญาต เมื่อวันขึ้นสี่ค่ำเดือนแปด (16 มิถุนายน) พ.ศ. 2390 ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจัดการราชการเรื่องเมืองกัมพูชาตามแต่ที่เจ้าพระยาบดินทรเดชาเห็นสมควร และมีพระบรมราชานุญาตให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯถอนทัพออกจากกัมพูชากลับสู่งกรุงเทพฯเมื่อราชการเมืองกัมพูชาเรียบร้อยดีแล้ว;

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชดำริว่า ฝ่ายไทยสูญเสียกัมพูชาให้ไปขึ้นแก่เวียดนาม ตั้งแต่ปีวอกจัตวาศก (พ.ศ. 2355 เมื่อนักองค์จันแปรพักตร์ไปเข้ากับเวียดนาม ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 2) จนกระทั่งกลับเข้ามาอยู่ภายใต้อำนาจอิทธิพลของไทย เมื่อวันขึ้นหกค่ำเดือนเจ็ดปีมะแมนพศก (20 พฤษภาคม พ.ศ. 2390 วันที่นักองค์มีและเจ้ากัมพูชาที่ตกค้างจากพนมเปญกลับมาอยู่กับนักองค์ด้วงที่เมืองอุดง) หลังจากนั้น ฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยังคงประจำอยู่ที่กัมพูชาเมืองอุดงอยู่อีกเป็นเวลาหนึ่งปี ในขณะที่นักองค์ด้วงนั้นเตรียมการราชาภิเษกขึ้นเป็นเจ้ากัมพูชา ด้วยพิธีแบบพราหมณ์ของไทยและกัมพูชา จนกระทั่งเมื่อวันขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนยี่ (17 มกราคม) พ.ศ. 2390 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2391 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้พระยาเพชรพิชัย (เสือ สนธิรัตน์) เป็นข้าหลวง พร้อมทั้งเจ้าพนักงาน ราชปุโรหิตพราหมณ์จากกรุงเทพฯ คุมเครื่องราชอิสริยยศ พร้อมทั้งพระสุพรรณบัฏจารึกพระนามของนักองค์ด้วง ออกไปที่เมืองอุดงเพื่ออภิเษกให้นักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชาอย่างถูกต้องครบถ้วนตามประเพณี พระยาเพชรพิชัย (เสือ) คุมเครื่องอิสริยยศและสุพรรณบัฏจากกรุงเทพฯออกไปทางบกถึงเมืองพระตะบอง แล้วจึงลงเรือไปจนถึงเมืองอุดง นักองค์ด้วงแต่งให้จัดชี้ม้ารี้พลเป็นขบวนออกมารับพระยาเพชรพิชัย (เสือ) มารับเครื่องอิสริยยศและสุพรรณบัฏจากท่ากำปงหลวงเข้ามาที่เมืองอุดง นักองค์ด้วงปลูกเรือนให้พระยาเพชรพิชัยได้อยู่อาศัย

ครั้นถึงวันขึ้นสามค่ำเดือนสี่ (7 มีนาคม) พ.ศ. 2390 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2391 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และพระยาเพชรพิชัย (เสือ) ข้าหลวงต่างพระองค์ผู้แทนฝ่ายไทย จึงจัดพิธี"ปราบดาภิเษก"ให้นักองค์ด้วง พระชนมายุ 52 ชันษา ขึ้นเสวยราชสมบัติเป็นเจ้ากัมพูชาอย่างเป็นทางการ พระนามตามพงศาวดารไทยว่า "*พระหริรักษ์รามาธิบดี ศรีสุริโยพันธุ ธรรมมิกวโรดม บรมศรีอินทรา มหาจักรพรรดิราช บรมนารถบรมบพิตร สถิตย์เป็นอิศวรกัมพูชารัตนราช โอภาศชาติวรวงศ์ ดำรงกัมพูชามหาประเทศราชนคร บวรวิวัฒนาดิเรก เอกอัครมหาเขมราธิบดินทร นรินทรวิสุทธิอุดม บรมบพิตร เจ้ากรุงกัมพูชา*" ในขณะที่พงศาวดารกัมพูชาออกพระนามว่า "*พระบาทสมเด็จพระราชโองการ พระหริรักษ์รามาอิศราธิบดี พระศรีสุริโยพรรณ ธรรมิกวโรดม บรมสุรินทรา มหาจักรพรรดิราช บรมนารถบรมบพิตร สถิตย์เป็นอิศวรยอดรัฐราษฎร์ โอภาษชาติวงษ์ บำรุงกัมพูชามหาอินทปัตนคร บวรอดิเรกเอกราช ขัตโยมหาธิบดินทร์ นรินทรวิสุทธิอุดม บรมบพิตร*" เมื่อทำการอภิเษกนักองค์ด้วงเป็นสมเด็จพระหริรักษ์รามาฯเจ้ากรุงกัมพูชาเสร็จสิ้นเรียบร้อยแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) แม่ทัพใหญ่ ซึ่งได้ยกทัพมาอยู่ที่กัมพูชาตั้งแต่เดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 เมื่อครั้งล่าสุดที่เวียดนามเข้าโจมตีกัมพูชา แล้วอยู่บัญชาการที่กัมพูชาเป็นเวลาเกือบสองปี จึงเดินทางยกทัพกลับออกจากกัมพูชา พร้อมทั้งพระยาเพชรพิชัย (เสือ) ในเดือนห้า (เมษายน) พ.ศ. 2391 โดยที่มอบหมายให้บุตรชายคือพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) อยู่ที่เมืองอุดง รอกลับเข้ามาพร้อมกับโอรสของพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วง ซึ่งการกลับออกจากกัมพูชาในครั้งนี้ เป็นการกลับจากกัมพูชาครั้งสุดท้ายของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) และพระยาเพชรพิชัย (เสือ) เดินทางกลับจากกัมพูชา มาถึงเมืองฉะเชิงเทรา พบเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) และจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) กำลังทำการปราบปรามกบฏจีนตั้วเหี่ยที่เมืองฉะเชิงเทราอยู่ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงช่วยเจ้าพระยาพระคลังปราบจีนตั้วเหี่ยสำเร็จแล้ว จึงเดินทางกลับเข้ามาเข้าเฝ้าฯที่กรุงเทพโดยพร้อมกัน ถึงกรุงเทพเมื่อวันขึ้นสามค่ำเดือนหก (5 พฤษภาคม) พ.ศ. 2391

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯโปรดฯแต่งตั้งให้พระนรินทรโยธา (นอง) ซึ่งดำรงตำแหน่งรักษาการเจ้าเมืองพระตะบองมาตั้งแต่พ.ศ. 2386 ให้เป็นพระยาอภัยภูเบศร์ (นอง) เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง ทรงแต่งตั้งให้พระไชยนาทเจ้าเมืองชัยนาทเป็นพระยาไชยนาท ต่อมาในเดือนหก (พฤษภาคม) พ.ศ. 2391 พระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) ได้นำตัวนักองค์ราชาวดี (ต่อมาคือสมเด็จพระนโรดมฯ) อายุ 15 ขันษา โอรสองค์ใหญ่ของพระหริรักษ์รามาฯ และนักองค์พิมพ์ อายุ 25 ชันษา โอรสของนักองค์อิ่ม เจ้าชายกัมพูชาทั้งสององค์ เดินทางเข้ามาที่กรุงเทพฯ เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ถวายตัวรับใช้ราชการในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯต่อไป สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วง ตรัสใช้ให้พระยาจักรี (มาศ) และพระยากลาโหม (หมก) ถือศุภอักษรพร้อมคุมเครื่องราชบรรณาการเข้ามาที่กรุงเทพ ประกอบด้วย ผ้าแพรไหมห้าสิบผืน ผ้าขาวสองร้อยผืน ผลกระวานหนึ่งหาบ ผลเร่วหนึ่งหาบ รงหนึ่งหาบ ครั่งหนึ่งหาบ ขี้ผึ้งหนึ่งหาบ น้ำรัก 50 กระออม เข้ามาถวายฯ พร้อมทั้งขอพระราชทานให้ทรงแต่งตั้งตำแหน่ง*เจ้าฟ้าทะละหะ*และ*สมเด็จเจ้าพระยา* อัตรเสนาบดีสองตำแหน่งของกัมพูชา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯจึงมีพระราชโองการแต่งตั้งให้;

* พระยาพิไชยณรงค์เรืองฤทธิสิทธิสงคราม เดิมเป็นที่พระพลเมืองพระตะบอง ชื่อ มา ให้เป็น*เจ้าฟ้าทะละหะ* อัครเสนาบดีของกัมพูชา ซึ่งเจ้าฟ้าทะละหะ (มา) จากเมืองพระตะบองคนนี้ เป็นญาติของนักแม่นางแป้น ซึ่งเป็นนักพระสนมของพระองค์ด้วง และเป็นมารดาของนักองค์ราชาวดี
* พระยาสังขโลก (เกาะ) เจ้าเมืองโพธิสัตว์คนเก่า ซึ่งได้เป็นกบฏต่อนักองค์จันและหลบหนีมากรุงเทพ ตั้งแต่พ.ศ. 2375 และต่อมาได้ทำราชการอยู่กับเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯในกัมพูชา ให้เป็น*สมเด็จเจ้าพระยา*
[thumb|163x163px|รูปปั้นของ[เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) สร้างเมื่อพ.ศ. 2441 ซึ่งพระมงคลเทพมุนี (มา) วัดจักรวรรดิราชาวาส ได้ให้คนถอดแบบมาจากรูปที่ศาลองค์บดินทร เมืองอุดงมีชัย ซึ่งสมเด็จพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงให้สร้างขึ้น]]
เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) เป็นแม่ทัพใหญ่ในกัมพูชา ตั้งแต่พ.ศ. 2376 จนถึง พ.ศ. 2391 เป็นเวลาทั้งสิ้น 14 ปี เริ่มจากเมื่อพ.ศ. 2376 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาและเวียดนามภาคใต้ หลังจากยุทธนาวีหวั่มนาวทำให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจำต้องถอยทัพ หลังจากนั้นเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯได้ประจำการอยู่ที่เมืองพระตะบอง คอยสนับสนุนนักองค์อิ่มและนักองค์ด้วง รวมทั้งจัดเตรียมไพร่พลลาวเขมรป่าดง จนกระทั่งเมื่อนักองค์อิ่มแปรพักตร์ไปเข้ากับเวียดนาม ในพ.ศ. 2382 และเมื่อขุนนางราษฎรกัมพูชาลุกฮือขึ้นต่อต้านเวียดนามโดยทั่วกันในพ.ศ. 2383 เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาอีกครั้ง เพื่อขจัดอิทธิพลของเวียดนามในกัมพูชา และนำนักองค์ด้วงมาในกัมพูชาในพ.ศ. 2384 เป็นเหตุให้มณฑลเจิ๊นเตยล่มสลาย ฝ่ายเวียดนามจำต้องถอยทัพไปอยู่เมืองโจดก และฝ่ายไทยสามารถสถาปนาอำนาจขึ้นเหนือกัมพูชาได้อีกครั้งหนึ่ง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯเดินทางกลับกรุงเทพในพ.ศ. 2388 แต่ทว่าเวียดนามได้ยกทัพขึ้นมาโจมตีกัมพูชาอีกครั้ง เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯจึงรุดยกทัพกลับเข้าสู่กัมพูชา นำไปสู่การเจรจาสงบศึกและการทำสัญญาระหว่างนักองค์ด้วงและฝ่ายเวียดนาม เมื่อทั้งฝ่ายไทยและเวียดนามทำการอภิเษกนักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชาเรียบร้อยแล้ว เจ้าพระยาบดินทรเดชา่ฯจึงยกทัพกลับมาพักอาศัยอยู่ที่กรุงเทพฯ ตั้งแต่เดือนหก (พฤษภาคม) พ.ศ. 2391 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) อยู่ที่กรุงเทพได้เป็นเวลาหนึ่งปี จนกระทั่งเดือนเจ็ด (มิถุนายน) พ.ศ. 2392 เกิดความไข้ป่วงอหิวาตกโรคระบาดขึ้นในกรุงเทพฯ เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯล้มป่วยถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2392 สิริอายุได้ 73 ปี ฝ่ายสมเด็จพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วง เมื่อทราบว่าเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ได้ถึงแก่อสัญกรรมลง จึงให้ปลูกเก๋งขึ้นหน้าค่ายเมืองอุดงมีชัย แล้วจึงให้ปั้นรูปของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯขึ้นไว้ แล้วพระหริรักษ์รามาฯจึงประกอบพิธีบังสุกุลให้แก่รูปของเจ้าพระยาบดินทรเดชาที่ศาลนั้นทุกปี ราษฎรกัมพูชาเรียกศาลของเจ้าพระยาบดินทรเดชาฯที่เมืองอุดงว่า "ศาลองค์บดินทร์" ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 พระมงคลเทพมุนี (มา) วัดจักรวรรดิราชาวาส ได้ส่งคนไปถอดแบบจำลองรูปปั้นของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) จากเมืองอุดง มาสร้างไว้ที่วัดจักรวรรดิราชาวาส แล้วเสร็จในพ.ศ. 2441

## อ้างอิง


หมวดหมู่:สงครามเกี่ยวข้องกับกัมพูชา
หมวดหมู่:สงครามเกี่ยวข้องกับเวียดนาม
หมวดหมู่:สงครามเกี่ยวข้องกับไทย
หมวดหมู่:สงครามเกี่ยวข้องกับอาณาจักรรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:การบุกครองกัมพูชา
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ทางการทหารกัมพูชา–ไทย
หมวดหมู่:สงครามเวียดนาม–สยาม
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์เวียดนาม
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์กัมพูชา
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์การทหารของไทย
หมวดหมู่:สงครามเกี่ยวข้องกับทวีปเอเชีย
หมวดหมู่:สงครามยุคใหม่
หมวดหมู่:การบุกครองกัมพูชา
หมวดหมู่:อาณาจักรเวียดนาม
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ทางการทหารไทย–เวียดนาม
หมวดหมู่:เหตุการณ์ในรัชกาลที่ 3