พระยาธรรมลังกา

**พระยาเชียงใหม่น้อยธรรม** หรือ **พระยาธรรมลังกา** (**พระญาธัมมลังกา**) (; พ.ศ. 2289 - 2365) เป็นพระยาเชียงใหม่องค์ที่ 2 ในราชวงศ์ทิพย์จักร และเป็นราชบุตรในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว โดยพระองค์ได้ร่วมกับพระเชษฐา และพระอนุชาในการต่อสู้อริราชศัตรูจนได้รับสมัญญานามว่า **"เจ้าเจ็ดตน"**

## พระราชประวัติ
พระยาธรรมลังกาเป็นเจ้าราชโอรสองค์ที่ 3 ในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว เจ้าผู้ครองนครลำปาง กับแม่เจ้าจันทาราชเทวี และเป็นเจ้าราชนัดดา (หลานปู่) ในพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) (พระญาสุละวะฤๅไชยสงคราม) กับ แม่เจ้าพิมพาราชเทวี ซึ่งเป็นองค์ปฐมวงศ์ "ราชวงศ์ทิพย์จักร"

พระยาธรรมลังกา เป็นพระอนุชาของพระเจ้ากาวิละมีพระเชษฏาพระอนุชาและพระขนิษฐา รวม 10 องค์ (หญิง 3 ชาย 7) (เจ้าชายทั้ง 7 พระองค์ได้ทรงช่วยกันต่อสู้อริราชศัตรูขยายขอบขัณฑสีมาล้านนาออกไปอย่างเกรียงไกร เป็นเหตุให้มีพระสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน") มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
# พระเจ้ากาวิละ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 1 (นับเป็น "พระเจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 3" ใน "ราชวงศ์ทิพย์จักร")
# พระยาคำโสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4
# พระยาธรรมลังกา เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 2
# พระเจ้าดวงทิพย์ เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 5
# เจ้าศรีอโนชา พระอัครชายาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
# เจ้าหญิงสรีวัณณา (ถึงแก่พิราลัยแต่เยาว์)
# พระยาอุปราชหมูล่า พระราชมหาอุปราชานราธิบดีศรีสุวรรณฝ่ายหน้าหอคำนครลำปาง
# พระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3 และ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 1
# เจ้าหญิงสรีบุญทัน (พิราลัยแต่เยาว์)
# พระเจ้าบุญมา พระเจ้านครลำพูน องค์ที่ 2 

ในปี พ.ศ. 2317 เมื่อพระเจ้ากาวิละ ร่วมมือกับพระยาจ่าบ้าน (บุญมา) และสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ปลดปล่อยล้านนาจากอำนาจของพม่าได้สำเร็จ พระเจ้ากรุงธนบุรีได้สถาปนาพระยาจ่าบ้านเป็นพระยาวิเชียรปราการ เจ้าเมืองเชียงใหม่ เจ้ากาวิละเป็นพระยานครลำปาง และแต่งตั้งเจ้าธรรมลังกาเป็นพระยาราชวงศ์เมืองนครลำปาง และได้เลื่อนอิสริยยศเป็น "พระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่" ในปี พ.ศ. 2348

หลังจากพระเจ้ากาวิละถึงแก่พิราลัย (พ.ศ. 2358) ในปี พ.ศ. 2359 พระยาอุปราชน้อยธรรมได้ไปเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเพื่อถวายช้างพลายเผือกเอก จึงทรงตั้งเป็น**พระยาเชียงใหม่** เมื่อกลับถึงเชียงใหม่จึงรับราชาภิเษกในวันขึ้น 12 ค่ำ เดือน 9 เหนือ (ตรงกับวันที่ 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2359) มีพระนามว่า**เสตหัตถีสุวัณณประทุมราชาเจ้าช้างเผือก** และเนื่องจากได้ถวายช้างเผือกจึงได้รับสมัญญาว่า**พระเป็นเจ้าช้างเผือก** (ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่) หรือ **พระยาเชียงใหม่ช้างเผือก** (พงศาวดารโยนก) 

พระยาธรรมลังกา ประชวรจนถึงแก่อนิจกรรมในวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 8 เหนือ (ตรงกับวันที่ 28 มิถุนายน พ.ศ. 2365) สิริอายุได้ 77 ปี ทรงปกครองนครเชียงใหม่รวมทั้งสิ้น 7 ปี

## ราชโอรส ราชธิดา
พระยาธรรมลังกา มีเจ้าราชโอรสและราชธิดา รวม 17 องค์ ดังนี้
# **[[พระเจ้ามโหตรประเทศ|เจ้าบุญทา]]**
# **เจ้าน้อยคำแสน
# **เจ้าอุปราช (หน่อคำ)** เจ้าอุปราชนครเชียงใหม่ - เจ้าปู่ใน "[[เจ้าไชยสงคราม (สมพมิตร ณ เชียงใหม่)]]" ซึ่ง "เจ้าไชยสงครามฯ" เป็นเจ้าปู่ของ[[ธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่]], อดีตรัฐมนตรีฯ" และเป็นเจ้าตาทวดของ[[ทักษิณ ชินวัตร]] และ[[ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร]] อดีตนายกรัฐมนตรี
# **เจ้าน้อยพรหมา**
# **เจ้าหนานอินตา**
# **เจ้าน้อยมหาพรหม**
# **เจ้าสุธรรมมา**
# **เจ้าปทุมมา**
# **เจ้าคำทิพย์** - ชายาเจ้าน้อยจักรคำ ณ เชียงใหม่ ราชโอรสใน[[พระยาคำฟั่น]] ผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3
# **เจ้าบัวคำ** - รับราชการฝ่ายในเป็นเจ้าจอมใน ร.3 (ไม่มีพระราชโอรส พระราชธิดา)
# **เจ้าองค์ทิพย์**
# **เจ้ากาบแก้ว**
# **เจ้าบุญปั๋น** - เจ้ามารดาใน "เจ้าหลวงมหาวงศ์ ณ เชียงใหม่, พระยามหิทธิวงศา เจ้าเมืองฝาง"
# **เจ้าเกี๋ยงคำ ตุงคนาคร** - ชายา "เจ้าราชภาติกวงษ์ น้อยดวงทิพย์ ตุงคนาคร, เจ้าราชภาติกวงษ์นครลำพูน" เจ้านายราชวงศ์มังราย จากเมืองเชียงตุง ซึ่งอพยพเข้ามาอยู่นครเชียงใหม่ตั้งแต่ปี 2348 ได้รับพระราชทานนามสกุลจาก ร.6
# **แม่เจ้าแก้วยวงคำ, เทวีใน เจ้าหลวงหนานสุยะ, พระยารัตนอาณาเขต เจ้าเมืองเชียงราย**
# **เจ้าจันทร์เป็ง ณ เชียงใหม่**

== พระราชกรณียกิจ ==

=== การศาสนา ===
ในรัชสมัยของพระเจ้ากาวิละ ได้ร่วมกับเจ้าน้อยธรรมลังกา และขุนนางไพร่ฟ้าในการสร้างวิหารในวัดอินทขีลที่เวียงป่าซาง และวิหารวัดอินทขีล ในกลางเมืองเชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2337 ต่อมาในปี พ.ศ. 2360 เจ้าหลวงธรรมลังกา เห็นว่ากู่ลาย [[วัดพระสิงห์]] ได้ทรุดโทรมลงไปมาก จึงดำรให้มีการซ่อมแซมและขุดแต่งพระเจดีย์ดังกล่าว และได้พบของมีค่าเป็นอันมาก ซึ่งก็ให้บรรจุไว้ในที่เดิมแล้วปฏิสังขรณ์พระเจดีย์นั้นต่อจนเสร็จแล้วจึงมีการฉลองใหญ่ และในปีเดียวกันก็ได้สร้างวิหารจตุรมุขของ[[วัดพระธาตุศรีจอมทอง]]ขึ้นใหม่ โดยทำการยกเสาเมื่อเดือนหกเหนือ ขึ้น 13 ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดี พร้อมกันนั้นได้สร้างมณฑปของเสาอินทขีล ที่บริเวณวัดเจดีย์หลวง และยังเริ่มก่อสร้างสถูปในที่ท่ามกลางอุโบสถภิกขุนีในวัดพระสิงห์ และได้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุในเดือนแปดเหนือ ขึ้น 10 ค่ำ ปี พ.ศ. 2361

ในปี พ.ศ. 2362 เจ้าหลวงได้ดำริให้มีการฉลองใหญ่ใน[[วัดอุโมงค์]] [[วัดดวงดี]] วัดสะเพา และวัดพันเท่า ในงานนี้มีการฉลองกันอย่างยิ่งใหญ่ และในเดือนแปดเหนือ ได้ดำริให้ยกเสาวิหารวัดป้านพิง วัดดอกคำ วัดเชียงยืน และวัดบุพผาราม อีกทั้งได้มีการก่อสร้างกำแพงวัดพระธาตุศรีจอมทองด้วย

ในปี พ.ศ. 2363 เจ้าหลวงธรรมลังกา ได้ไปนมัสการ[[พระพุทธบาทสี่รอย]]และได้สร้างวิหารคร่อมรอยพระพุทธบาทนั้น ในเดือนหกเหนือแรม 8 ค่ำ และจากนั้นจึงได้ไปนมัสการพระบาทเจ้าข่วงเพา และสร้างพระพุทรูปขนาดใหญ่ในวัดพระสิงห์

ในปี พ.ศ. 2365 ได้ทำบุญฉลองพระอุโบสถวัดเจดีย์หลวง และในปีเดียวกันนี้เจ้าหลวงธรรมลังกา ได้ทรงผนวชที่[[วัดเชียงมั่น]]ด้วย ในปีถัดมาได้ทรงดำริให้อัญเชิญพระพุทธรูปสำคัญที่อยู่ในวัดร้างนอกเขตกำแพงเมือง เข้ามาไว้ในตัวเมือง เช่น พระเจ้าแฅ่งฅม ไว้ที่[[วัดศรีเกิด (อำเภอเมืองเชียงใหม่)|วัดศรีเกิด]]

=== การขุดเหมือง ===
เมื่อปี พ.ศ. 2360 ได้ทรงดำริให้เสนาข้าราชการและประชาชนขุดเหมือง 3 สาย โดยเริ่มที่จุดรับน้ำจากแจ่งหัวลินไปทางแจ่งสรีภูมิ แล้ววนไปทางแจ่งคะท้ำ สายที่สองไปตามถนนหลวงหน้าวัดดับภัยและวัดพระสิงห์ลงไป สายที่สามเลียบตามเชิงเทินทิศตะวันตกไปทางใต้ ผ่านด้านเหนือของ "หอคำ" แล้วเลี้ยวออกท่อที่แจ่งคะท้ำหน้าวัดซานมูน (วัดทรายมูลพม่า ในปัจจุบัน) โดยให้ก่ออิฐทั้งสองข้างของลำเหมืองทุกสาย ประชาชนในตัวเมืองได้ใช้ประโยชน์จากลำเหมืองทั้งสามสาย

=== การบูรณะกำแพงเมือง ===
ในยุคของเจ้าหลวงธรรมลังกา ได้มีการบูรณะซ่อมแซม[[กำแพงเมืองเชียงใหม่]] ในปี พ.ศ. 2361 ซึ่งกำแพงดังกล่าวถูกสร้างขึ้นในรัชสมัยพระเจ้ากาวิละ (พ.ศ. 2339) โดยการบูรณะกำแพงเมือง เริ่มการขุดลอกคูเมืองตั้งแต่แจ่งกูเรืองไปจนถึงประตูไหยา มีความยาว 606 วา จนถึงปี พ.ศ. 2363 ได้เริ่มก่อสร้างกำแพงเมือง โดยเริ่มก่อสร้างในเวลารุ่งเช้า มีการยิงปืนใหญ่สามนัด นิมนต์ครูบาสมเด็จวัดผ้าขาว ครูบาจันทรังสี วัดพระสิงห์ และพระสงฆ์อีก 19 รูป สวดมนต์ โปรยน้ำโปรยทราย และเริ่มก่อสร้างจากแจ่งสรีภูมิเวียนไปทางซ้าย

== ฐานันดรศักดิ์และพระอิสริยยศ ==
* **พ.ศ. 2289 - 2317**: เจ้าน้อยธัมมลังกา ณ ลำปาง
* **พ.ศ. 2317 - 2325**: พระยาราชวงศ์เมืองนครลำปาง
* **พ.ศ. 2325 - 2359**: พระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่
* **พ.ศ. 2359 - 2365''': พระยาเชียงใหม่

## ราชตระกูล



## อ้างอิง
;เชิงอรรถ

;บรรณานุกรม

* 
* 
*  [พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระพิจิตรโอสถ (รอด สุตันตานนท์)]
* 
* 

2
หมวดหมู่:ราชโอรสและราชธิดาในเจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 2
หมวดหมู่:ราชวงศ์ทิพย์จักร
หมวดหมู่:สกุล ณ เชียงใหม่