คำร่วมเชื้อสาย

ในภาษาศาสตร์ **คำร่วมเชื้อสาย** () คือคำศัพท์ที่มีต้นกำเนิดทางศัพทมูลวิทยาหรือ *รากศัพท์* ร่วมกัน คำร่วมเชื้อสายมักจะถูกสืบทอดจากภาษาบรรพบุรุษร่วมกัน แต่ก็อาจมีการยืมคำจากภาษาอื่น ตัวอย่างเช่นคำว่า **' (''ดิช'') และ **' (*เดสฺก*) ในภาษาอังกฤษและคำว่า **' (''ทิช'', "โต๊ะ") ใน[[ภาษาเยอรมัน]]เป็นคำร่วมเชื้อสายเพราะทั้งสองมาจากคำว่า **' (*ดิสกุส*) ในภาษาละตินซึ่งเกี่ยวข้องกับพื้นผิวเรียบ ๆ ของพวกมัน คำร่วมเชื้อสายอาจวิวัฒน์ความหมายที่คล้ายกัน ต่างกัน หรือแม้กระทั่งตรงข้ามกัน แต่ในกรณีส่วนใหญ่จะมีเสียงหรือตัวอักษรที่คล้ายกันหรือในบางกรณีแตกต่างกัน บางคำที่เสียงเหมือนกันแต่ไม่ได้มีรากศัพท์ร่วมกันเรียกว่าคำร่วมเชื้อสายเทียม () ในขณะที่บางคำที่เป็นคำร่วมเชื้อสายแต่ความหมายต่างกันเรียกว่าเพื่อนเทียม ()

คำว่า *cognate* (*คอกเนต*) ในภาษาอังกฤษก็อนุพัทธ์มาจากคำนามในภาษาละตินว่า *[[:wikt:cognatus|cognatus]]* (*กองนาตุส*) ซึ่งแปลว่า "ญาติสายโลหิต"

## คุณลักษณะ
คำร่วมเชื้อสายไม่จำเป็นต้องมีความหมายเดียวกัน เพราะจะเปลี่ยนแปลง (semantic change) ไปในขณะที่ภาษาต่าง ๆ พัฒนาแยกจากกัน ตัวอย่างเช่นคำว่า **' (''สตารฺฟ'') ใน[[ภาษาอังกฤษ]] และ **' (*แชฺตรฺเวิน*) ในภาษาดัตช์หรือ **' (''แชฺตรฺเบิน'', "ตาย") ใน[[ภาษาเยอรมัน]]ล้วนอนุพัทธ์มาจากราก[[ภาษาเจอร์แมนิกดั้งเดิม]] (proto-germanic language) **' (*เสฺตรฺบานาง์*, "die") *Discus* ก็มาจากคำว่า *δίσκος* (*ดิสโกส*) ในภาษากรีก (จากกริยา *δικεῖν* *ดิเกน*, "โยน") คำทายาท (reflex (linguistics)) ของคำว่า *discus* ในภาษาอังกฤษที่มาทีหลังและเป็นคนละคำกันซึ่งอาจมาจากภาษาละตินยุคกลาง (medieval latin) คำว่า *desca* คือคำว่า **' (ดู[[พจนานุกรมภาษาอังกฤษ ฉบับออกซฟอร์ด]]ใต้คำว่า ''desk'')

แต่คำร่วมเชื่อสายไม่จำเป็นต้องมีรูปที่คล้ายกัน: คำว่า **' (*ฟาเธอรฺ*) ในภาษาอังกฤษ **' (''แปรฺ'') ใน[[ภาษาฝรั่งเศส]] และ  (''ฮายฺร'' ''hayr'') ใน[[ภาษาอาร์มีเนีย]]ล้วนอนุพัทธ์มาโดยตรงจากคำว่า **' (ประมาณ *เปฺหฺ<sub>2</sub>ตรฺ*) ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม ตัวอย่างที่สุดขีดคือคำว่า  (*เอรฺกุ* *erku*) ในภาษาอาร์มีเนียและ **' (''ทู'', "สอง") ในภาษาอังกฤษซึ่งทั้งสองเป็นคำร่วมเชื้อสายและอนุพัทธ์มาจากคำว่า ''*dwóh₁'' (ประมาณ ''โดฺวหฺ<sub>1</sub>'') ใน[[ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม]] (ทราบว่าการเปลี่ยนแปลงของเสียง ''*dw'' > ''erk'' ในภาษาอาร์มีเนียนั้นเกิดขึ้นตามปรกติ คือมีรูปแบบและลายที่แน่นอน)

==ระหว่างภาษา==
ตัวอย่างของคำร่วมเชื้อสายใน[[ตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน]]คือคำว่า "กลางคืน" เช่น ''night'' (ภาษาอังกฤษ) ''nicht'' ([[ภาษาสกอต]]) ''Nacht'' (ภาษาเยอรมัน) ''nacht'' (ภาษาดัตช์) ''nag'' ([[ภาษาอาฟรีกานส์]]) ''Naach'' ([[ภาษาโคโลญ]] (Colognian)) ''natt'' ([[ภาษาสวีเดน]]และ[[ภาษานอร์เวย์]]) ''nat'' ([[ภาษาเดนมาร์ก]]) ''nátt'' ([[ภาษาแฟโร]]) ''nótt'' ([[ภาษาไอซ์แลนด์]]) ''noc'' ([[ภาษาเช็ก]] [[ภาษาสโลวัก]]และ[[ภาษาโปแลนด์]]) ночь ''noch'' ([[ภาษารัสเซีย]]) ноќ ''noć'' ([[ภาษามาซิโดเนีย]]), нощ, ''nosht'' ([[ภาษาบัลแกเรีย]]), ''nishi'' ([[ภาษาเบงกอล]]), ''ніч'', ''nich'' ([[ภาษายูเครน]]), ''ноч'', ''noch''/''noč'' ([[ภาษาเบลารุส]]) ''noč'' ([[ภาษาสโลวีเนีย]]) ''noć'' ([[ภาษาบอสเนีย]] [[ภาษาเซอร์เบีย]]และ[[ภาษาโครเอเชีย]]) ''nakts'' ([[ภาษาลัตเวีย]]) ''naktis'' ([[ภาษาลิทัวเนีย]]) νύξ ''nyx'' ([[ภาษากรีกโบราณ]] ''νύχτα'' / ''nychta'' ใน[[ภาษากรีกสมัยใหม่]] (Modern Greek)) ''nakt-'' ([[ภาษาสันสกฤต]]) ''natë'' ([[ภาษาแอลเบเนีย]]) ''nos'' ([[ภาษาเวลส์]]และ[[ภาษาคอร์นวอลล์]]) ''noz'' ([[ภาษาเบรอตง]]) ''nox/nocte'' ([[ภาษาละติน]]) ''nuit'' ([[ภาษาฝรั่งเศส]]) ''noche'' ([[ภาษาสเปน]]) ''nueche'' ([[ภาษาอัสตูเรียส]]) ''noite'' ([[ภาษาโปรตุเกส]]และ[[ภาษากาลิเซีย]]) ''notte'' ([[ภาษาอิตาลี]]) ''nit'' ([[ภาษากาตาลา]]) ''nuèch'' / ''nuèit'' ([[ภาษาอ็อกซิตัน]])และ ''noapte'' ([[ภาษาโรมาเนีย]]) ล้วนมีความหมายว่า "กลางคืน" และอนุพัทธ์มาจากคำว่า ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม

ตัวอย่างของตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียนอีกคำคือคำว่า "ดาว" เช่น ''star'' (ภาษาอังกฤษ) ''starn'' (ภาษาสกอต) ''Stern'' (ภาษาเยอรมัน) ''ster'' (ภาษาดัตช์และภาษาอาฟรีกานส์) ''Schtähn'' (ภาษาโคโลญ) ''stjärna'' (ภาษาสวีเดน) ''stjerne'' (ภาษานอร์เวย์และภาษาเดนมาร์ก) ''stjarna'' (ภาษาไอซ์แลนด์) ''stjørna'' (ภาษาแฟโร) ''stairno'' ([[ภาษากอทิก]] (Gothic language)) ''str-'' (ภาษาสันสกฤต และเป็นรากศัพท์ของคำว่า "[[ดารา]]" ในภาษาไทย) ''tara'' ([[ภาษาฮินดี]]และภาษาเบงกอล) ''tera'' ([[ภาษาสิเลฏี]]) ''tora'' ([[ภาษาอัสสัม]]) ''setāre'' ([[ภาษาฟาร์ซี]]) ''stoorei'' ([[ภาษาปาทาน]]) ''estêre'' หรือ ''stêrk'' ([[ภาษาเคิร์ด]]) ''astgh'' ([[ภาษาอาร์มีเนีย]]) ''ἀστήρ (astēr)'' ([[ภาษากรีก]]หรือ ''ἀστέρι'' / ''ἄστρο'' ''asteri'' / ''astro'' ในภาษากรีกสมัยใหม่) ''astrum'' / ''stellă'' (ภาษาละติน) ''astre'' / ''étoile'' (ภาษาฝรั่งเศส) ''astro'' / ''stella'' ([[ภาษาอิตาลี]]) ''stea'' (ภาษาโรมาเนียและ[[ภาษาเวเนโต]] (Venetian language)) ''estel'' (ภาษากาตาลา) ''astru'' / ''isteddu'' ([[ภาษาซาร์เดญญา]] (Sardinian language)) ''estela'' (ภาษาอ็อกซิตัน) ''estrella'' และ ''astro'' (ภาษาสเปน) ''estrella'' (ภาษาอัสตูเรียสและ[[ภาษาเลโอน]] (Leonese dialect)) ''estrela'' และ ''astro'' (ภาษาโปรตุเกสและภาษากาลิเซีย) ''seren'' (ภาษาเวลส์) ''steren'' (ภาษาคอร์นวอลล์) และ ''[[:wikt:sterenn#ภาษาเบรอตง|sterenn]]'' (ภาษาเบรอตง) มาจากคำในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมว่า  แปลว่า "ดาว" 

ตัวอย่างของคำในภาษาไทยที่เป็นคำร่วมเชื้อสายกับคำภาษาอังกฤษซึ่งยืมมาจากภาษาเขมรโบราณและสันสกฤตตามลำดับคือคำว่า ''[[รถ]]'' (ดูวิกิพจนานุกรมภาษา[https://en.wiktionary.org/wiki/%E0%B8%A3%E0%B8%96#Thai อังกฤษ]และ[[:wikt:รถ|ไทย]]) กับคำว่า ''[[:wikt:rotate#ภาษาอังกฤษ|rotate]]'' ("หมุน") ทั้งสองมาจากคำว่า  ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมซึ่งแปลว่า "กลิ้ง"

คำว่า  ''salām'' ใน[[ภาษาอาหรับ]]  ''shalom'' ใน[[ภาษาฮีบรู]] ''shlama'' ใน[[ภาษาแอราเมอิกใหม่อัสซีเรีย]]และ ''selam''ใน[[ภาษาอัมฮารา]] (Amharic) ก็เป็นคำร่วมเชื้อสายที่แปลว่า ''สันติภาพ'' โดยอนุพัทธ์มาจากคำว่า [[:wikt:Reconstruction:ภาษาเซมิติกดั้งเดิม/šalām-|*šalām-]] ใน[[ภาษาเซมิติกดั้งเดิม]] (proto-semetic) ซึ่งมีความหมายเดียวกัน

บางครั้งคำร่วมเชื้อสายจะมองเห็นได้ยากกว่าตัวอย่างด้านบนและบางคนหรือองกรณ์ก็จะตีความหลักฐานไปแตกต่างกัน อย่างคำว่า **' ในภาษาอังกฤษเป็นคำร่วมเชื้อสายชัดเจนกับคำว่า **' ในภาษาเยอรมัน **' ในภาษาดัตช์ **' ในภาษารัสเซีย ''mleko'' ในภาษาเซอร์เบียและภาษาสโลวีเนีย และ **' ในภาษามอนเตเนโกร ภาษาบอสเนียและภาษาโครเอเชีย ในทางกลับกันคำว่า **' ในภาษาฝรั่งเศส ''llet'' ในภาษากาตาลา ''latte'' ในภาษาอิตาลี **' ในภาษาโรมาเนีย **' ในภาษาสเปน และ **' ในภาษาโปรตุเกสและภาษากาลิเซีย (ทั้งหมดแปลว่า "นม") นั้นเป็นคำร่วมเชื้อสายที่ชัดเจนน้อยกว่าของคำว่า **' ''gálaktos'' ''กาลักโตส'' ในภาษากรีกโบราณ (รูป[[สัมพันธการก]]เอกพจน์ (genitive singular) ของคำว่า  ''gála'' ''กาลา'' "นม") ความสัมพันธ์ที่เห็นได้ชัดยิ่งกว่าเดิมอยู่ในคำว่า **' "นม" ภาษาละตินซึ่งเป็นคำระหว่างทางไปสู่คำว่า **' และคำศัพท์อื่น ๆ ที่ยืมมาจากภาษาละตินในภาษาอังกฤษ

คำร่วมเชื้อสายบางคำตรงข้ามกันทางอรรถศาสตร์ หรือมีความหมายตรงข้ามกัน ตัวอย่างเช่นในขณะที่คำว่า  ''[[chutzpah]]'' ''คุตสปะห์'' ในภาษาฮิบรูแปลว่า "ความโอหัง" คำร่วมเชื้อสายใน[[ภาษาอาหรับคลาสสิก]]  ''ḥaṣāfah'' ''ฮะศอฟะฮ์'' แปลว่า "การตัดสินที่น่าเชื่อถือ" ตัวอย่างอีกคำคือคำว่า ''empathy'' "[[ความร่วมรู้สึก]]" ในภาษาอังกฤษ และคำว่า **' *empátheia* *เอมปะเธีย* "ความมุ่งร้าย" ในภาษากรีก

## ภายในภาษาเดียวกัน
คำร่วมเชื้อสายในภาษาเดียวกัน หรือคำฝาแฝด (doublet (linguistics)) อาจมีความหมายที่ต่างกันเล็กน้อยไปถึงต่างกันสิ้นเชิง ตัวอย่างเช่นคำว่า *ward* และ *guard* "ปกป้อง ระวัง"(<PIE **', "to perceive, watch out for" "รับรู้ ระวัง") ในภาษาอังกฤษเป็นคำร่วมเชื้อสาย เช่นเดียวกับคำว่า ''shirt'' "เสื้อ" และ ''skirt'' "กระโปรง" (<PIE **', "to cut" "ตัด") ในบางกรณีรวมถึงกรณีนี้ด้วย คำหนึ่ง ("skirt") ได้รับมาจากภาษาอื่นที่ใกล้เคียงกับภาษาอังกฤษ ส่วนอีกคำเป็นคำพื้นเมื่อง ("shirt") คำยืมหลายคำเป็นแบบนี้ ซึ่งคำว่า *skirt* ในตัวอย่างนี้ยืมมาจากภาษานอร์สเก่าในช่วงเดนลอว์

บางครั้งฝาแฝดทั้งสองก็มาจากภาษาอื่นทั้งคู่โดยปกติจะเป็นภาษาเดียวกันแต่ช่วงเวลาต่างกัน ตัวอย่างเช่นคำว่า *chief* (ที่แปลว่าหัวหน้าในภาษาอังกฤษ) มาจากคำว่า *chef* ("หัว") ในภาษาฝรั่งเศสสมัยกลางและการออกเสียงสมัยใหม่ก็อนุรักษ์เสียงพยัญชนะของภาษาฝรั่งเศสสมัยกลาง ส่วนคำว่า *chef* (เชฟ หัวหน้าครัว) ถูกยืมมาจากคำเดียวกันในศตวรรษต่อ ๆ มาแต่เสียงพยัญชนะได้เปลี่ยนแปลงเป็นเสียง "sh" แล้วในภาษาฝรั่งเศส คำเช่นนี้ก็สามารถเรียกได้ว่าเป็นฝาแฝดทางศัพทมูลวิทยา และยังพบได้ในปริมาณที่มากกว่าสองเช่นกับคำว่า *wain* ("เกวียน" ภาษาอังกฤษพื้นเมือง) *waggon/wagon* ("เกวียน รถตู้ ตู้รถไฟ" จากภาษาดัตช์) และ *vehicle* ("ยานพาหนะ" จากภาษาละติน) ในภาษาอังกฤษ

คำในภาษาหนึ่งอาจถูกยืมไปในภาษาอื่นและได้พัฒนาความหมายใหม่หรือรูปใหม่ขึ้นมาแล้วถูกยืมกลับเข้าไปภาษาต้นฉบับ นี่เรียกว่าการยืมใหม่ (reborrowing) ตัวอย่างเช่นคำว่า *κίνημα* (*กินิมา*, "การเคลื่อนไหว") ในภาษากรีกกลายเป็นคำว่า *cinéma* ในภาษาฝรั่งเศส (*สิเนมา* เปรียบเทียบกับภาษาอังกฤษอเมริกันคำว่า *movie*) และสุดท้ายถูกยืมกลับเข้าภาษากรีกเป็นคำว่า *σινεμά* (*สิเนมา*, "ศิลปะของภาพยนตร์" "โรงภาพยนตร์") คำว่า *κίνημα* และ *σινεμά* ในภาษากรีกจึงเป็นคำฝาแฝด

คำฝาแฝดที่ไม่ชัดเจนมากในภาษาอังกฤษอีกคู่คือคำว่า **' (''แกรมมาร์'' "ไวยากรณ์") และ **' (*แกลเมอร์* "เสน่ห์")

## คำร่วมเชื้อสายเทียม

คำร่วมเชื้อสายเทียมคือคำที่ผู้คนส่วนมากเชื่อว่าเกี่ยวข้องกัน (มีต้นกำเนิดร่วมกัน) แต่การตรวจสอบทางภาษาศาสตร์ได้เปิดเผยว่ามันไม่เกี่ยวข้องกัน ตัวอย่างเช่นคำกริยา ในภาษาละตินและ ในภาษาเยอรมันแปลว่า "มี" ทั้งสองดูเหมือนจะเกี่ยวข้องกันหากมองแค่ที่ความคล้ายคลึงแบบผิวเผิน แต่ทว่าคำทั้งสองวิวัฒน์มาจากรากที่ต่างกัน โดยในกรณีนี้เป็นรากภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (PIE) ที่ต่างกัน คำทั้งสองจึงไม่สามารถเป็นคำร่วมเชื่อสายกันได้ (ดูกฎของกริมม์สำหรับตัวอย่าง) คำว่า *haben* ในภาษาเยอรมันและ *have* ในภาษาอังกฤษมาจากราก **' (''จับ'') ใน PIE และคำร่วมเชื้อสายแท้ในภาษาละตินคือคำว่า ''capere'' (''ยึด จับ'') ในทางตรงข้ามคำว่า ''habēre'' ในภาษาละตินมาจากราก ''*gʰabʰ'' (''ให้ รับ'') ใน PIE และคำร่วมเชื้อสายแท้ในภาษาอังกฤษที่มีรากเดียวกันคือคำว่า ''give'' (''ให้'') และ ''geben'' (''ให้'') ในภาษาเยอรมัน

ในทางเดียวกันคำว่า ''much'' ในภาษาอังกฤษและ ''mucho'' ในภาษาสเปนดูคล้ายกันและมีความหมายคล้ายกันแต่ไม่ใช่คำร่วมเชื้อสาย เพราะทั้งสองวิวัฒน์มาจากรากต่างกัน: ''much'' มาจากราก **' ในภาษาเจอร์แมนิกดั้งเดิม < **' ใน PIE และ ''mucho'' มาจากคำว่า ''multum'' ในภาษาละติน < **' ใน PIE คำร่วมเชื้อสายแท้ของคำว่า *much* เป็นคำว่า *maño* แทนในภาษาสเปน

## ดูเพิ่ม

*กรรมร่วมเชื้อสาย (Cognate object)
*คำพ้องรูประหว่างภาษา (Interlingual homograph)
*ภาษาศาสตร์เชิงประวัติ
*ภาษาศาสตร์เปรียบเทียบ
*รายการของคำที่มีความหมายต่างกันในภาษาอังกฤษแบบอเมริกันและแบบบริติช (Lists of words having different meanings in American and British English)
* (List of German cognates with English) (ในวิกิพจนานุกรม)
*วงศัพท์อินโด-ยูโรเปียน (Indo-European vocabulary)
*ศัพทมูลภาพพจน์ (Figura etymologica)

## อ้างอิง

## อ่านเพิ่ม
* Rubén Morán (2011), *Cognate Linguistics*, Kindle Edition, Amazon.

## แหล่งข้อมูลอื่น

*Cognates.org 
*SpanishCognates.org

หมวดหมู่:ภาษาศาสตร์เชิงประวัติ
หมวดหมู่:ภาษาศาสตร์เปรียบเทียบ