ประเทศอิหร่าน

{{Infobox country
| conventional_long_name = สาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน
| common_name = อิหร่าน
| native_name            = 
| image_flag = Flag of Iran.svg
| image_coat = Emblem of Iran.svg
| symbol_type = ตราแผ่นดิน
| national_anthem = "เพลงชาติสาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน"
| image_map = Iran (orthographic projection).svg
| capital = เตหะราน
| coordinates = 
| largest_city = เตหะราน
| official_languages = เปอร์เซีย
| regional_languages = 
| ethnic_groups = 
| religion = 
| demonym = 
| government_type = รัฐเดี่ยว เทวาธิปไตย สาธารณรัฐอิสลามระบบประธานาธิบดี
| leader_title1 = ผู้นำสูงสุด
| leader_name1 = โมจแทบอ ฆอเมเนอี
| leader_title2 = ประธานาธิบดี
| leader_name2 = แมสอูด เพเซชคียอน
| leader_title3 = รองประธานาธิบดี  
| leader_name3 = โมแฮมแมด เรซอ ออเรฟ
|leader_title4 = ประธานรัฐสภา
| leader_name4 = โมฮัมหมัด-บาเกร์ กาลิบาฟ
|leader_title5 = ประธานศาลสูงสุด
| leader_name5 = โกลัม-ฮอสเซน โมห์เซนี-เอเจอี
| lower_house = 
| legislature = สภาที่ปรึกษาอิสลาม
| sovereignty_type = ประวัติการสถาปนา
| established_event1 = จักรวรรดิเมเดีย
| established_date1 =  678 ปีก่อน ค.ศ. 
| established_event2 = จักรวรรดิอะคีเมนิด
| established_date2 = 550 ปีก่อน ค.ศ. 
| established_event3 = จักรวรรดิพาร์เธีย
| established_date3 = 247 ปีก่อน ค.ศ. 
| established_event4 = จักรวรรดิซาเซเนียน
| established_date4 = 224 ปีก่อน ค.ศ. 
|established_event5 = ราชวงศ์บุยิด
|established_date5 = ค.ศ. 934
| established_event6 = ราชวงศ์ซาฟาวิด
| established_date6 = ค.ศ. 1501
| established_event7 = จักรวรรดิอาฟชาริยะห์
| established_date7 = ค.ศ. 1736
| established_event8 = ราชวงศ์แซนด์
| established_date8 = ค.ศ. 1751
| established_event9 = อิหร่านกอญัร
| established_date9 = ค.ศ. 1796
| established_event10 = รัฐราชาธิราชอิหร่าน
| established_date10 = 15 ธันวาคม ค.ศ. 1925
| established_event11 = การปฏิวัติอิสลามอิหร่าน
| established_date11 = 11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1979
| established_event12 = รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน
| established_date12 = 3 ธันวาคม ค.ศ. 1979
| established_event13 = รัฐธรรมนูญแก้ไขล่าสุด
| established_date13 = 28 กรกฎาคม ค.ศ. 1989
|established_event14=การปฏิวัติอิหร่าน|established_date14=ยังคงดำเนินต่อไป| area_km2 = 1,648,195
| area_rank = อันดับที่ 17
| area_sq_mi = 636,372
| percent_water = 1.63 (ใน ค.ศ. 2015)
| population_estimate =  83,183,741
| population_estimate_year = ค.ศ. 2019
| population_estimate_rank = อันดับที่ 17
| population_density_km2 = 48
| population_density_sq_mi = 124
| population_density_rank = อันดับที่ 162
| GDP_PPP                =  1.246,26 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ
| GDP_PPP_year           = ค.ศ. 2022
| GDP_PPP_rank           = อันดับที่ 18
| GDP_PPP_per_capita     =  14,520 ดอลลาร์สหรัฐ
| GDP_PPP_per_capita_rank = อันดับที่ 66
| GDP_nominal            =  1.136,68 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ
| GDP_nominal_year       = ค.ศ. 2022
| GDP_nominal_rank       = อันดับที่ 17
| GDP_nominal_per_capita =  13,240 ดอลลาร์สหรัฐ
| GDP_nominal_per_capita_rank = อันดับที่ 78
| Gini = 42.0
| Gini_year = ค.ศ. 2018
| Gini_change = increase
| Gini_ref = 
| Gini_rank = 
| HDI = 0.783
| HDI_year = ค.ศ. 2019
| HDI_change = decrease
| HDI_ref = 
| HDI_rank = อันดับที่ 70
| currency = เรียลอิหร่าน ()	
| currency_code = IRR
| time_zone = IRST
| utc_offset = +3:30
| utc_offset_DST = +4:30
| time_zone_DST = IRDT
| date_format = ปปปป/ดด/วว (SH)
| drives_on = ขวามือ
| calling_code = +98
| iso3166code = IR
| cctld = 
| national_motto = "เอกราช เสรีภาพ สาธารณรัฐอิสลาม"()
| official_religion = 
| today = 
}}

**อิหร่าน** (, ) มีชื่ออย่างเป็นทางการว่า **สาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน** () เป็นประเทศในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ มีเขตแดนติดกับประเทศอิรักทางทิศตะวันตก ติดประเทศตุรกี, ประเทศอาเซอร์ไบจาน และประเทศอาร์มีเนียทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ, ติดกับทะเลแคสเปียนทางทิศเหนือ, ติดประเทศเติร์กเมนิสถานทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ, ติดประเทศอัฟกานิสถานทางทิศตะวันออก, ติดประเทศปากีสถานทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ และติดติดอ่าวเปอร์เซียและอ่าวโอมานทางทิศใต้ อิหร่านเป็นประเทศที่มีขนาดใหญ่มากที่สุดเป็นอันดับที่ 17 ของโลกทั้งในแง่ขนาดพื้นที่และจำนวนประชากร โดยมีประชากรมากกว่า 92 ล้านคน และมีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 6 ในทวีปเอเชีย อิหร่านแบ่งการปกครองออกเป็น 5 ภูมิภาค และ 31 จังหวัด มีกรุงเตหะรานเป็นเมืองหลวงและนครใหญ่สุดของประเทศ และยังเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ

อิหร่านเป็นที่ตั้งของอารยธรรมเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ดินแดนทั้งหมดเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่สมัยยุคหินเก่าตอนล่าง เริ่มต้นด้วยการตั้งราชอาณาจักรก่อนเอลาไมต์และเอลาไมต์ใน 3200–2800 ปีก่อนคริสตศักราช ชาวมีดซ์มีบทบาทในการรวบรวมพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นจักรวรรดิแห่งแรก ๆ ใน 625 ปีก่อนคริสตศักราช หลังจากนั้น มีดซ์กลายเป็นชาติวัฒนธรรมและการเมืองที่ครอบงำในภูมิภาค อิหร่านเรืองอำนาจถึงขีดสุดระหว่างจักรวรรดิอะคีเมนิดซึ่งพระเจ้าไซรัสมหาราชทรงก่อตั้งใน 550 ปีก่อนคริสตศักราช ซึ่งเมื่อแผ่อาณาเขตไพศาลที่สุดนั้นล้วนกินส่วนสำคัญของโลกโบราณ ตั้งแต่บางส่วนของคาบสมุทรบอลข่าน (เธรซ, มาซิโดเนีย, บัลแกเรีย และ พีโอเนีย) และทางทิศตะวันตกของยุโรปตะวันออก จดลุ่มแม่น้ำสินธุทางทิศตะวันออก ทำให้เป็นจักรวรรดิใหญ่สุดในโลกในขณะนั้น จักรวรรดิล่มสลายใน 330 ปีก่อนคริสตศักราช ให้หลังการพิชิตของอเล็กซานเดอร์มหาราช จักรวรรดิพาร์เธียกำเนิดขึ้นตามด้วยด้วยการสถาปนาจักรวรรดิซาเซเนียนใน ค.ศ. 224 ซึ่งอิหร่านกลายเป็นชาตินำในโลกอีกครั้ง ร่วมกับจักรวรรดิโรมัน-ไบแซนไทน์ เป็นเวลากว่าสี่ศตวรรษซึ่งในช่วงเวลาดังกล่าวเริ่มมีการพัฒนาด้านการเขียน, เกษตรกรรม และการขยายตัวของเมือง การพิชิตจักรวรรดิเปอร์เซียโดยมุสลิมในศตวรรษที่ 7 (ค.ศ. 632–654) ส่งผลให้ศาสนาอิสลามเข้ามามีบทบาทต่อวิถีชีวิตของประชากร แทนที่ความเชื่อพื้นเมืองซึ่งนับถือศาสนามาณีกี และโซโรอัสเตอร์ อิหร่านเป็นผู้มีส่วนสำคัญต่อยุคทองอิสลาม โดยผลิตนักวิทยาศาสตร์, นักวิชาการ, ศิลปิน และนักคิดทรงอิทธิพลจำนวนมาก รวมทั้งเป็นยุครุ่งเรื่องของวรรณกรรม, ปรัชญา, คณิตศาสตร์, ดาราศาสตร์ และ การแพทย์ ราชวงศ์มุสลิมในอิหร่านยุติการปกครองด้วยกฎอาหรับ ตามด้วยการฟื้นฟูภาษาเปอร์เซีย และปกครองประเทศจนกระทั่งการพิชิตจักรวรรดิเซลจุค และข่านอิลในช่วงระหว่างศตวรรษที่ 11 ถึง 14

ในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ราชวงศ์ซาฟาวีซึ่งเป็นราชวงศ์พื้นเมืองของอิหร่านได้สถาปนารัฐอิหร่านที่เป็นเอกภาพขึ้นใหม่ และกำหนดให้อิสลามนิกายชีอะห์สิบสองอิหม่ามเป็นศาสนาประจำรัฐ อันเป็นรากฐานสำคัญของโครงสร้างรัฐอิหร่านสมัยใหม่ในเวลาต่อมา ในช่วงอิหร่านสมัยอัฟชาร์ในศตวรรษที่ 18 อิหร่านเคยก้าวขึ้นเป็นหนึ่งในมหาอำนาจของโลก อย่างไรก็ตาม อำนาจดังกล่าวเสื่อมถอยลงภายหลังราชวงศ์กอญัรขึ้นครองอำนาจในทศวรรษ 1790 ต่อมาในศตวรรษที่ 20 อิหร่านเผชิญกระแสการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองครั้งสำคัญจากการปฏิวัติรัฐธรรมนูญเปอร์เซียซึ่งนำไปสู่ความพยายามจำกัดพระราชอำนาจของกษัตริย์ และใน ค.ศ. 1925 พระเจ้าชาห์ เรซา ปาห์ลาวี ได้โค่นล้มกษัตริย์ราชวงศ์กอญัรองค์สุดท้าย และสถาปนาราชวงศ์ปาห์ลาวีขึ้น และใน ค.ศ. 1941 ภายหลังการรุกรานโดยอังกฤษและสหภาพโซเวียต พระราชบุตรอย่าง พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี ได้ขึ้นครองอำนาจสืบต่อ ความพยายามของนายกรัฐมนตรี โมฮัมหมัด โมซัดเดกห์ ในการชาตินิยมอุตสาหกรรมน้ำมันนำไปสู่รัฐประหารที่ได้รับการสนับสนุนจากอังกฤษและสหรัฐอเมริกาใน ค.ศ. 1953 ก่อนที่ในท้ายที่สุด การปฏิวัติ ค.ศ. 1979 ได้โค่นล้มระบอบกษัตริย์ และสถาปนาสาธารณรัฐอิสลามแห่งอิหร่านภายใต้การนำโดย รูฮุลลอฮ์ โคมัยนี ซึ่งกลายเป็นผู้นำสูงสุดคนแรกของประเทศ ใน ค.ศ. 1980 การรุกรานของอิรักก่อให้เกิดสงครามอิรัก–อิหร่านซึ่งยืดเยื้อนานถึงแปดปี และยุติลงด้วยภาวะชะงักงันโดยไม่มีฝ่ายใดได้รับชัยชนะอย่างเด็ดขาด ความขัดแย้งดังกล่าวได้หล่อหลอมโครงสร้างความมั่นคงในภูมิภาคตะวันออกกลางอย่างลึกซึ้ง และกลายเป็นจุดตั้งต้นของความไม่ไว้วางใจเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างรัฐในภูมิภาค ภายหลังสงคราม อิหร่านมีบทบาทในความขัดแย้งผ่านสงครามตัวแทนกับอิสราเอลและซาอุดีอาระเบีย ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 2025 การโจมตีทางอากาศของอิสราเอลต่อเป้าหมายในอิหร่านได้ยกระดับความตึงเครียดจนปะทุเป็นสงครามสิบสองวัน ก่อนที่การประท้วงครั้งใหญ่จะอุบัติขึ้นในเดือนธันวาคม ค.ศ. 2025 ท่ามกลางวิกฤตเศรษฐกิจที่ทวีความรุนแรง ตามมาด้วยการโจมตีครั้งใหญ่โดยอิสราเอล–สหรัฐในปลายเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 2026 ด้วยเป้าหมายในการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครอง โมจแทบอ ฆอเมเนอี ได้กลายเป็นผู้นำสูงสุดคนใหม่ของประเทศในเดือนมีนาคม 2026 หลังจากการลอบสังหารบิดาของเขา แอลี ฆอเมเนอี ในการโจมตีดังกล่าว

รัฐบาลอิหร่านเป็นระบอบเทวาธิปไตยอิสลาม ซึ่งประกอบด้วยทั้งสถาบันที่มาจากการเลือกตั้งและไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง โดยอำนาจสูงสุดอยู่ภายใต้ผู้นำสูงสุด แม้อิหร่านจะมีการจัดการเลือกตั้ง แต่ตำแหน่งสำคัญหลายตำแหน่งรวมถึงประมุขแห่งรัฐและผู้นำทางทหาร มิได้อยู่ภายใต้การลงคะแนนเสียงโดยตรงของประชาชน รัฐบาลอิหร่านถูกจัดว่าเป็นระบอบอำนาจนิยม และได้รับเสียงวิจารณ์จากนานาชาติอย่างกว้างขวางในประเด็นด้านสิทธิมนุษยชน โดยเฉพาะข้อจำกัดต่อเสรีภาพในการชุมนุม การแสดงความคิดเห็น และเสรีภาพของสื่อมวลชน ตลอดจนการปฏิบัติต่อสตรี ชนกลุ่มน้อยทางชาติพันธุ์ และผู้เห็นต่างทางการเมือง ผู้สังเกตการณ์ระหว่างประเทศยังแสดงความกังวลเกี่ยวกับความเป็นธรรมของกระบวนการเลือกตั้ง โดยเฉพาะกระบวนการคัดกรองผู้สมัครรับเลือกตั้งที่ดำเนินการโดยองค์กรซึ่งไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง เช่น สภาอารักษ์ ในด้านเศรษฐกิจ อิหร่านดำเนินระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนจากส่วนกลาง โดยรัฐถือครองกรรมสิทธิ์อย่างมีนัยสำคัญในภาคส่วนยุทธศาสตร์สำคัญ แม้ภาคเอกชนจะยังคงดำเนินกิจกรรมควบคู่กันไปก็ตาม ในเวทีระหว่างประเทศ อิหร่านถูกจัดให้เป็นมหาอำนาจระดับกลาง อันเนื่องมาจากปริมาณสำรองเชื้อเพลิงฟอสซิลขนาดมหาศาล (รวมถึงก๊าซธรรมชาติสำรองมากเป็นอันดับสอง และปริมาณน้ำมันสำรองที่พิสูจน์แล้วมากเป็นอันดับสามของโลก) รวมถึงที่ตั้งทางภูมิรัฐศาสตร์ซึ่งมีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ และบทบาทในฐานะศูนย์กลางสำคัญของศาสนาอิสลามนิกายชีอะห์ทั่วโลก อิหร่านยังถูกจัดว่าเป็นรัฐกึ่งศักยภาพนิวเคลียร์ โดยมีโครงการนิวเคลียร์ที่ได้รับการจับตามองอย่างใกล้ชิดมากที่สุดแห่งหนึ่งของโลก แม้รัฐบาลอิหร่านจะยืนยันว่าโครงการดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อการใช้ประโยชน์ในทางพลเรือนเท่านั้น อย่างไรก็ตาม ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ ซึ่งเป็นหน่วยงานภายใต้สหประชาชาติเคยมีมติถึงสองครั้งว่าอิหร่านไม่ปฏิบัติตามพันธกรณีด้านมาตรการตรวจสอบอย่างครบถ้วน อิหร่านเป็นหนึ่งในสมาชิกผู้ก่อตั้งสหประชาชาติ และเป็นสมาชิกขององค์การระหว่างประเทศหลายแห่ง นอกจากนี้ ยังมีแหล่งมรดกโลกโดยยูเนสโก จำนวน 29 แห่ง (มากเป็นอันดับที่ 10 ของโลก) และอยู่ในอันดับที่ 4 ของโลกในด้านมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม

## ศัพทมูลวิทยา
ในทางประวัติศาสตร์ โลกตะวันตกมักเรียกอิหร่านว่า “เปอร์เซีย” (Persia) มาอย่างยาวนาน เช่นเดียวกับคำว่า “เปอร์เซียน” (Persian) ในยุคสมัยใหม่ก็มักถูกใช้เรียกประชากรของประเทศโดยรวมไม่ว่าจะมีเชื้อสายเปอร์เซียโดยตรงหรือไม่ก็ตาม ธรรมเนียมการใช้คำดังกล่าวดำรงอยู่จนถึง ค.ศ. 1935 เมื่อในระหว่างการชุมนุมเนื่องในเทศกาลโนว์รูซ ชาห์แห่งอิหร่าน เรซา ชาห์ ปาห์ลาวี ได้ร้องขอให้ผู้แทนจากต่างประเทศเริ่มใช้คำเรียกประเทศตามชื่อที่ชาวอิหร่านใช้เรียกตนเอง คือ *“อิหร่าน” (Iran)* ในเอกสารทางการและการติดต่อราชการระหว่างประเทศ นับแต่นั้นมา คำว่า *“Iran” และ “Iranian”* จึงได้รับการกำหนดให้เป็นคำมาตรฐานสำหรับเรียกประเทศและพลเมืองของตนตามลำดับ

ต่อมาใน ค.ศ. 1959 พระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี ชาห์องค์สุดท้ายแห่งอิหร่าน ได้ประกาศว่าสามารถใช้ทั้งคำว่า “Persia” และ “Iran” ในการสื่อสารอย่างเป็นทางการได้อย่างเหมาะสม ในขณะที่นักวิชาการอย่าง ดานา พิชดาร์ ชี้ให้เห็นว่า การเปลี่ยนผ่านจาก “เปอร์เซีย” สู่ “อิหร่าน” ใน ค.ศ. 1935 มิใช่เพียงการปรับถ้อยคำตามธรรมเนียมการเรียกชื่อในต่างประเทศเท่านั้น หากยังเป็นการ “ทวงคืนอัตลักษณ์ชาติ” ที่หยั่งรากลึกอยู่ในประวัติศาสตร์อันยาวนานของภูมิภาคนี้ ยิ่งไปกว่านั้น นักปราชญ์ในยุคกลางจำนวนหนึ่ง เช่น อัล-บีรูนี นักปราชญ์ชาวคอวารัซเมีย ได้ใช้คำเรียกอย่าง “Xuniras” (ภาษาอเวสตะ: Xvaniraθa- แปลว่า “ผู้สร้างตนเอง มิได้ตั้งอยู่บนสิ่งอื่นใด”) เพื่อกล่าวถึงอิหร่าน โดยอธิบายว่าเป็น “ศูนย์กลางของโลก [...] และเป็นดินแดนที่ดำรงอยู่ ซึ่งกษัตริย์ทั้งหลายเรียกขานว่าอาณาจักรแห่งอิหร่าน”

## ประวัติศาสตร์

### ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ตอนต้น

[thumb|150px|[พระเจ้าอะห์หมัด ชาห์ กอญัร|พระเจ้าอะห์หมัด ชาห์ และ เรซาข่านซึ่งอยู่หลังพระองค์]]
หลังจากความระส่ำระสายของราชวงศ์กอญัร เปอร์เซียได้ตกอยู่ภายใต้ของมหาอำนาจต่างประเทศ โดยเฉพาะรัสเซียและอังกฤษ ตั้งแต่ในรัชสมัยของพระเจ้าฟัตฮ์ อะลี ชาห์องค์ที่สองแห่งราชวงศ์กอญัร ได้ทำสงครามกับรัสเซียถึง 2 ครั้ง และต้องเสียดินแดนแถบเทือกเขาคอเคซัสทั้งหมด แม้แต่ประเทศอังกฤษมีผลประโยชน์จำนวนมากในเปอร์เซียอย่างการขุดเจาะน้ำมันที่ขุดพบในคริสต์ศตวรรษที่ 19 วัฒนธรรมตะวันตกได้หลั่งไหลเข้าสู่ประเทศจำนวนมาก ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 (ค.ศ. 1914 - 1918) เป็นช่วงเวลาที่ยากลำบากของเปอร์เซีย เนื่องจากตกอยู่ภายใต้อำนาจของมหาอำนาจตะวันตกหลายประเทศ ทั้งรัสเซีย, อังกฤษ, ออตโตมัน, เยอรมัน และสหรัฐอเมริกา ทำให้เกิดกระแสต่อต้านที่กว้างขวางของประชาชนชาวเปอร์เซีย เพื่อปกป้องผลประโยชน์และเอกราชของประเทศ

จนเมื่อวันที่ 21 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1921 เรซา ข่าน ผู้บัญชาการกองพันน้อยคอสแซคได้นำกองทัพบุกเข้าเมืองหลวงได้ยึดอำนาจและทำการรัฐประหาร หลังการรัฐประหารพระเจ้าอะห์หมัด ชาห์ กษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งราชวงศ์กอญัรได้แต่งตั้งนายตะบาตะบาอี เป็นนายกรัฐมนตรี และเรซา ข่าน เป็นนายกรัฐมนตรีกระทรวงสงคราม

### ยุคปัจจุบัน

thumb|left|150px|ชาห์เรซากับการปราบดาภิเษกครองราชย์
จนในปี ค.ศ. 1923 พระเจ้าอะหมัด ชาห์ได้เสด็จไปประทับในยุโรปและไม่เดินทางกลับมายังอิหร่านเลย เรซา ข่าน อดีตรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสงคราม ได้ยึดอำนาจจากราชวงศ์กอญัรและประกอบพิธีราชาภิเษกเป็นกษัตริย์เป็นกษัตริย์องค์แรกของราชวงศ์ปาห์ลาวี เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม ค.ศ. 1925

เมื่อสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ได้ปะทุขึ้น กองทัพพันธมิตรจึงได้ตัดสินใจบุกอิหร่าน ซึ่งขณะนั้นอิหร่านมีความสัมพันธ์อันดีกับเยอรมนี โดยกองทัพสหราชอาณาจักรได้บุกยึดภาคใต้ของอิหร่าน และ กองทัพสหภาพโซเวียตได้เข้ายึดทางตอนเหนือของอิหร่าน ประเทศอิหร่านจึงถูกปกครองโดยกองทัพสัมพันธมิตร กษัตริย์เรซาจึงถูกบีบบังคับให้สละราชสมบัติ เพื่อให้พระโอรสองค์ใหญ่คือ โมฮัมหมัด เรซา ข่านขึ้นเป็นกษัตริย์แทน ประเทศอิหร่านหลังจากนั้นจึงมีความสัมพันธ์อันดีประเทศตะวันตก โดยเฉพาะสหรัฐอเมริกา

ใน ค.ศ. 1951 เป็นช่วงเวลาที่ประชาชนอิหร่านกำลังตื่นตัวเรื่องชาตินิยม ในพฤษภาคมปีเดียวกันนั้นเอง ดร.มุฮัมหมัด มูซัดเดก ผู้นำคนหนึ่งในขบวนการชาตินิยมอิหร่านได้รับแต่งตั้งให้เป็นนายกรัฐมนตรี หลังจากนั้นนายมูซัดเดกได้ดำเนินการยึดบริษัทน้ำมันแองโกล-อิหร่านออยล์ซึ่งเป็นของอังกฤษเป็นของรัฐ ทำให้ต่างชาติมีมาตรการตอบโต้บอยคอตน้ำมันอิหร่าน ในวันที่ 22 ตุลาคมปีเดียวกัน รัฐบาลอิหร่านได้ประกาศตัดสัมพันธ์ทางการทูตกับอังกฤษ ขณะเดียวกันสถานการณ์ทางเศรษฐกิจเริ่มปั่นป่วน และเสื่อมลงอย่างรวดเร็ว และเกิดความวุ่นวายมากขึ้น

[thumb|150px|พระ[ราชวงศ์ปาห์ลาวี ใน ค.ศ. 1967]]
เดือนสิงหาคม ค.ศ. 1953 ชาห์โมฮัมหมัดเรซา และราชินีได้เสด็จออกนอกประเทศ 3 วันหลังจากนั้นนายพลซาเฮดีประกาศตนเป็นนายกรัฐมนตรี และเข้าควบคุมอำนาจมูซัดเดก และคณะรัฐบาลของเขาถูกจับกุม ชาห์โมฮัมหมัดเรซาเสด็จฯ กลับอิหร่านและทำการแต่งตั้งรัฐบาลใหม่ที่มีนโยบายนิยมตะวันตก อิหร่านได้ทำการเปิดสัมพันธไมตรีกับการทูตกับอังกฤษใหม่อีกครั้ง และมีการเจรจาตกลงกับบริษัทน้ำมันอังกฤษและสหรัฐอเมริกา และนับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1955 เป็นต้นมา ชาห์โมฮัมหมัดเรซาได้เริ่มมีบทบาทในการบริหารประเทศมากขึ้น และพาประเทศเข้าสู่ระบอบการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ในปี ค.ศ. 1963 ชาห์ได้เริ่มโครงการสำคัญหลายอย่างเพื่อพัฒนาอิหร่านให้ก้าวหน้า อาทิเช่น การปฏิรูปที่ดิน ปฏิรูปการเลือกตั้ง การให้สิทธิแก่สตรี การตั้งหน่วยการศึกษา การจัดตั้งหน่วยอนามัย การพัฒนาการเกษตร การโอนป่าเป็นของรัฐเป็นต้น ซึ่งรัฐบาลอิหร่านเรียกโครงการเหล่านี้ว่า *"การปฏิวัติขาว"* เพราะเป็นการปฏิวัติที่ไม่เสียเลือดเนื้อ

การลงมติในสภาผู้แทนราษฎรที่ได้รับการเลือกตั้งมาอย่างเสรี ความขัดแย้งเรื่องนี้รุนแรงเพิ่มขึ้น จนกระทั่งเมื่อวันที่ 5 มิถุนายน ค.ศ. 1963 หลังปราศรัยโจมตีรัฐบาล ท่านโคมัยนีก็ถูกจับไปขังคุกที่กรุงเตหะราน ผลของการจับโคมัยนีทำให้ประชาชนโกรธแค้นมาก และพากันออกมาเดินขบวนเต็มไปหมดในถนนทุกสาย เหตุการณ์ต่อสู้เพื่อเรียกร้องให้ปล่อยอายะตุลลอฮ์ โคมัยนี ลุกลามรุนแรงถึงขั้นนองเลือด จนกลายเป็นจุดหักมุมของประวัติศาสตร์อิหร่าน รัฐบาลตัดสินใจเนรเทศโคมัยนีออกนอกประเทศในวันที่ 4 พฤศจิกายน ค.ศ. 1964 โดยให้ไปอยู่ตุรกี และต่อมาย้ายไปอยู่เมืองนาจาฟในอิรัก รวมเป็นเวลาถึง 13 ปี โดยหวังว่าจะทำให้ความนิยมในตัวโคมัยนีจางหายไป

### การปฏิวัติอิสลาม
ความไม่พอใจของประชาชนเริ่มถึงจุดระเบิดเมื่อวันที่ 19 สิงหาคม ค.ศ. 1978 ซึ่งตรงกับเดือนรอมฎอน ได้เกิดเหตุเพลิงไหม้ในโรงภาพยนตร์เร็กซ์ มีผู้เสียชีวิต 387 คน รัฐบาลได้ออกข่าวว่าพวกศาสนานิยมหัวรุนแรงเป็นผู้อยู่เบื้องหลัง ทว่าเมื่อตำรวจไม่สามารถหาผู้กระทำผิดได้ก็ทำให้ประชาชนเคียดแค้นรัฐบาล และเกิดการประท้วงตามเมืองต่าง ๆ  ส่วนคู่ปรับของนายชาห์ปูร์ บัคเตียร์ คืออายะตุลลอฮ์ โคมัยนี แม้จะถูกเนรเทศไปยังประเทศอิรัก 12 ปี และภายหลังถูกรัฐบาลอิรักขอร้องให้ออกไปนอกประเทศ โคมัยนีจึงได้อพยพไปอยู่ฝรั่งเศส แต่โคมัยนีก็ใช้การอัดเสียงใส่เทปคาสเซตได้ทำการอัดซ้ำและทำการเผยแพร่แก่นักศึกษาประชาชน และลุกลามถึงนักศึกษาอิหร่านในต่างประเทศด้วย

หลังโศกนาฏกรรมที่เมืองออบอดอน ประชาชนในกรุงเตหะรานได้รวมกันประท้วงนายชาห์ปูร์ บัคเตียร์  เผาธงชาติ ถือป้ายข้อความ "แยงกี้ โกโฮม" "ชาห์ต้องลาออก" และ "โคมัยนีต้องปกครองอิหร่าน" มีสตรีแต่งกายด้วยชุดดำสวมคลุมศีรษะจำนวนมาเข้าร่วมขบวนด้วย ขบวนได้ปะทะกับทหาร ทำให้มีผู้เสียชีวิต และบาดเจ็บหลายคน หลังจากเหตุการณ์นี้ ก็เกิดเหตุการณ์ประท้วงระลอกแล้วระลอกเล่าตามหัวเมืองอื่น กรรมกรนับแสนคนนัดหยุดงาน พนักงานรัฐวิสาหกิจ บรรดาครู อาจารย์ นักเรียน นักศึกษา ต่างเข้าร่วมกันประท้วง การประท้วงครั้งใหญ่ที่สุดเกิดขึ้นอีกครั้งเมื่อวันที่ 10 ธันวาคม ค.ศ. 1978 ซึ่งเป็นวันรำลึกถึงการเสียชีวิตของอิหม่ามฮุเซน วันนั้นประชาชนนับล้านได้ออกมาชุมนุมกันบนท้องถนนและที่สาธารณะ มีการชูรูปโคมัยนี มีการตะโกนด่าทออเมริกา และเรียกร้องรัฐอิสลาม

[thumb|150px|การประท้วงปฏิวัติอิสลาม หน้าจัตุรัสอิสรภาพในวันอาชูรอ ในปี [ค.ศ. 1979]]
การประท้วงใหญ่เกิดขึ้นอีกที่เมืองมาชาดมีการลุกฮือเผาบ้านของชาวอเมริกัน ตลอดจนกิจการต่าง ๆ ของชาวตะวันตก ทหารได้สกัดกั้นและทำให้มีผู้บาดเจ็บล้มตายนับร้อย เหตุการณ์ลุกลามใหญ่โตจนรัฐบาลอเมริกา และยุโรปสั่งให้คนของตนออกจากอิหร่าน ความตึงเครียดที่กดดันทำให้นายชาห์ปูร์ บัคเตียร์ ทำตามคำแนะนำของอเมริกา โดยการเสด็จออกนอกประเทศพร้อมครอบครัว เมื่อวันที่ 13 มกราคม ค.ศ. 1979 โดยที่รัฐบาลของนายชาห์ปูร์ บัคเตียร์ ได้ออกประกาศว่า พระองค์มิได้สละบัลลังก์แต่อย่างใด และแล้วในวันที่ 1 กุมภาพันธ์ โคมัยนีพร้อมผู้ช่วยราว 500 คน และนักหนังสือพิมพ์อีก 150 คน ได้โดยสารเครื่องบินโบอิ้ง 747 ของสายการบินแอร์ฟรานซ์กลับสู่อิหร่าน โดยมีประชาชนต้อนรับอย่างเนืองแน่น แม้ระยะแรกกองทัพบกประกาศว่าพร้อมหลั่งเลือดเพื่อค้ำบัลลังก์ชาห์ หรือหนุนรัฐบาลนายบัคเตียร์ ภายหลังกองทัพบกได้วางตัวเป็นกลาง ประชาชนฝ่ายอายะตุลลอฮ์ โคมัยนี จึงได้เข้าควบคุมกรุงเตหะรานไว้ได้โดยบุกยึดที่ทำการรัฐบาล กระทรวงทบวงกรม ตึกรัฐสภา และสถานีตำรวจไว้ได้หมด

ต่อมารัฐบาลที่ได้รับการแต่งตั้งจากโคมัยนีก็เข้ารับหน้าที่ควบคุมสถานการณ์ภายในประเทศ และนำอิหร่านเข้าสู่การปกครองของรัฐอิสลามตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา โดยมีผู้นำสูงสุดคือ อิหม่ามโคมัยนี เรียกว่า ฟากิฮ์ หรือ รอฮ์บัรร์ ถือเป็นผู้นำสูงสุดทางจิตวิญญาณมีอำนาจครอบคลุมทั้งการเมืองและการปกครองทั้งหมด

### หลังการปฏิวัติอิสลาม
หลังการปฏิวัติ ค.ศ. 1979 ซึ่งนำไปสู่การล่มสลายของระบอบกษัตริย์ภายใต้การปกครองของพระเจ้าชาห์ โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี ประเทศได้เปลี่ยนแปลงโครงสร้างการเมืองอย่างสิ้นเชิง โดยอายะตุลลอฮ์ รูฮุลลอฮ์ โคมัยนี ผู้นำทางศาสนาที่ลี้ภัยอยู่ต่างประเทศได้กลับมายังอิหร่านและกลายเป็นผู้นำสูงสุดของรัฐใหม่ที่เรียกว่า “สาธารณรัฐอิสลามอิหร่าน” ซึ่งระบอบการปกครองใหม่นี้ผสมผสานระหว่างสถาบันการเลือกตั้งกับอำนาจของนักการศาสนา โดยตำแหน่งผู้นำสูงสุดมีอำนาจเหนือรัฐบาล รัฐสภา และกองทัพ การจัดตั้งรัฐใหม่ตามหลักศาสนาอิสลามชีอะห์นำไปสู่การปรับเปลี่ยนกฎหมายและวิถีชีวิตสังคมอย่างกว้างขวาง กฎหมายศาสนาอิสลามถูกนำมาใช้ในระบบกฎหมาย การแต่งกายของสตรีในที่สาธารณะต้องสวมฮิญาบ มีการจำกัดสื่อบันเทิงบางประเภท และเกิดการปรับปรุงระบบการศึกษาและสังคมให้สอดคล้องกับอุดมการณ์ปฏิวัติ ขณะเดียวกันก็เกิดกระบวนการกวาดล้างฝ่ายการเมืองที่ถูกมองว่าเป็นภัยต่อระบอบใหม่ ทำให้ฝ่ายเสรีนิยม ฝ่ายซ้าย และกลุ่มการเมืองอื่น ๆ ถูกจำกัดบทบาทหรือถูกปราบปราม

ในปีเดียวกันนั้นเองเกิดวิกฤตตัวประกันเมื่อกลุ่มนักศึกษาที่สนับสนุนการปฏิวัติบุกยึดสถานทูตสหรัฐอเมริกาในกรุงเตหะรานและจับเจ้าหน้าที่เป็นตัวประกันเป็นเวลานานกว่า 1 ปี เหตุการณ์นี้ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างอิหร่านกับสหรัฐอเมริกาขาดสะบั้นและนำไปสู่การคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจซึ่งส่งผลกระทบต่ออิหร่านในระยะยาว ต่อมาในปี ค.ศ. 1980 อิรักภายใต้การนำของซัดดัม ฮุสเซน ได้เปิดฉากโจมตีอิหร่านเนื่องจากความขัดแย้งด้านพรมแดนและความกังวลว่าการปฏิวัติอิสลามอาจส่งอิทธิพลเข้าสู่อิรัก สงครามอิรัก–อิหร่าน ดำเนินยาวนานถึงแปดปีและสร้างความสูญเสียอย่างมหาศาลแก่ทั้งสองประเทศ เมืองและโครงสร้างพื้นฐานถูกทำลาย มีผู้เสียชีวิตหลายแสนถึงกว่าล้านคน และเศรษฐกิจของอิหร่านได้รับผลกระทบหนัก แม้ว่าสงครามจะสิ้นสุดลงโดยไม่มีฝ่ายใดได้รับชัยชนะชัดเจน แต่ก็ทำให้อิหร่านยิ่งรวมศูนย์อำนาจและสร้างความรู้สึกชาตินิยมและการต่อต้านอิทธิพลต่างชาติ

เศรษฐกิจของอิหร่านหลังการปฏิวัติพึ่งพารายได้จากน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเป็นหลัก แต่ต้องเผชิญกับปัญหาการคว่ำบาตรจากประเทศตะวันตกซึ่งจำกัดการลงทุนด้านการค้าระหว่างประเทศ และการเข้าถึงเทคโนโลยีสมัยใหม่ ทำให้เกิดภาวะเงินเฟ้อ การว่างงาน และปัญหาค่าครองชีพที่ส่งผลต่อประชาชน อย่างไรก็ตาม รัฐบาลได้ลงทุนในด้านการศึกษา การแพทย์ และโครงสร้างพื้นฐานบางส่วน ทำให้อัตราการรู้หนังสือและการเข้าถึงบริการสาธารณสุขเพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับยุคก่อนปฏิวัติ ในด้านการเมืองระหว่างประเทศ อิหร่านกลายเป็นมหาอำนาจที่สำคัญในตะวันออกกลาง โดยสนับสนุนกลุ่มและรัฐบาลที่เป็นพันธมิตรในประเทศต่าง ๆ เช่น เลบานอน ซีเรีย และอิรัก ส่งผลให้เกิดการแข่งขันอำนาจกับประเทศคู่แข่งในภูมิภาค โดยเฉพาะซาอุดีอาระเบีย รวมถึงความตึงเครียดกับอิสราเอลและสหรัฐอเมริกา

ประเด็นโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่านกลายเป็นข้อขัดแย้งสำคัญในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 และต้นศตวรรษที่ 21 หลายประเทศกังวลว่าอิหร่านอาจพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ ขณะที่อิหร่านยืนยันว่าโครงการดังกล่าวมีเป้าหมายด้านพลังงานและการวิจัย การเจรจาและการคว่ำบาตรเกิดขึ้นเป็นระยะ ส่งผลต่อเศรษฐกิจและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของอิหร่าน ภายในประเทศ ประชากรส่วนใหญ่เป็นคนรุ่นใหม่ที่เกิดหลังการปฏิวัติและมีการเชื่อมต่อกับโลกภายนอกผ่านอินเทอร์เน็ตและสื่อสังคมออนไลน์ ทำให้เกิดความต้องการเสรีภาพส่วนบุคคลและโอกาสทางเศรษฐกิจมากขึ้น ส่งผลให้เกิดการประท้วงและความไม่พอใจต่อสภาพเศรษฐกิจและข้อจำกัดทางสังคมในบางช่วงเวลา

โดยรวมแล้ว การปฏิวัติอิสลามปี 1979 เปลี่ยนอิหร่านจากรัฐที่สนับสนุนตะวันตกไปสู่รัฐศาสนาที่มีอุดมการณ์ทางศาสนาเป็นศูนย์กลาง ทำให้ประเทศมีบทบาทสำคัญในการเมืองตะวันออกกลาง แต่ก็ต้องเผชิญกับความท้าทายด้านเศรษฐกิจ การเมืองภายใน และความสัมพันธ์กับนานาชาติอย่างต่อเนื่อง ผลกระทบของสิ่งเหล่านี้ยังคงมีอิทธิพลต่อภูมิรัฐศาสตร์ของโลกจนถึงปัจจุบัน

## ภูมิศาสตร์
thumb|250px|ภูมิประเทศของอิหร่าน
อิหร่านมีพื้นที่ประมาณ 1,648,195 ตารางกิโลเมตร (636,372 ตารางไมล์) จัดเป็นประเทศที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับที่ 6 ในทวีปเอเชีย และเป็นอันดับ 2 ในภูมิภาคเอเชียตะวันตก พิกัดที่ตั้งอยู่ระหว่างละติจูด 24° ถึง 40° เหนือ และลองจิจูด 44° ถึง 64° ตะวันออก อิหร่านมีพรมแดนติดกับประเทศอาร์เมเนีย เขตปกครองนาคชีวานของอาเซอร์ไบจาน และสาธารณรัฐอาเซอร์ไบจานทางตะวันตกเฉียงเหนือ ทางเหนือจรดทะเลแคสเปียน ทางตะวันออกเฉียงเหนือติดประเทศเติร์กเมนิสถาน ทางตะวันออกติดประเทศอัฟกานิสถานและปากีสถาน ทางใต้ติดอ่าวเปอร์เซียและอ่าวโอมาน และทางตะวันตกติดประเทศอิรักและประเทศตุรกี 

ในเชิงธรณีวิทยา อิหร่านตั้งอยู่ในเขตที่มีความเคลื่อนไหวของเปลือกโลกสูง โดยเฉลี่ยจะเกิดแผ่นดินไหวขนาด 7.0 หรือมากกว่าประมาณหนึ่งครั้งในทุกสิบปี แผ่นดินไหวส่วนใหญ่มักเป็นแผ่นดินไหวตื้น ซึ่งสามารถสร้างความเสียหายอย่างรุนแรง ดังเช่นเหตุการณ์แผ่นดินไหวที่เมืองแบมใน ค.ศ. 2003 ภูมิประเทศของอิหร่านประกอบด้วยที่ราบสูงอิหร่านเป็นหลัก โดยบริเวณตะวันตกเฉียงใต้ตั้งอยู่บนแผ่นเปลือกโลกอาหรับ อิหร่านเป็นหนึ่งในประเทศที่มีภูมิประเทศเป็นภูเขามากที่สุดในโลก เทือกเขาสูงชันและสลับซับซ้อนแบ่งแยกลุ่มแอ่งและที่ราบสูงออกจากกัน พื้นที่ตะวันตกซึ่งมีประชากรหนาแน่นที่สุดเป็นเขตภูเขาเด่นชัด โดยมีแนวเทือกเขาสำคัญ เช่น คอเคซัส ซากรอส และอัลบอร์ซ

ยอดเขาดามาวันด์ซึ่งสูง 5,610 เมตร (18,406 ฟุต) เป็นทั้งยอดเขาที่สูงที่สุดของประเทศและเป็นภูเขาไฟที่สูงที่สุดในทวีปเอเชีย เทือกเขาเหล่านี้มีอิทธิพลต่อการเมือง เศรษฐกิจ และประวัติศาสตร์ของอิหร่านมาอย่างยาวนาน ทางตอนเหนือของประเทศปกคลุมด้วยป่าไฮร์คาเนียนอันเขียวชอุ่ม บริเวณชายฝั่งด้านใต้ของทะเลแคสเปียน ขณะที่ภาคตะวันออกส่วนใหญ่เป็นแอ่งทะเลทราย เช่น ทะเลทรายคาวีร์ ซึ่งเป็นทะเลทรายที่ใหญ่ที่สุดของประเทศ และทะเลทรายลุตซึ่งเคยถูกบันทึกว่าเป็นจุดที่ร้อนที่สุดบนพื้นผิวโลก โดยมีการวัดอุณหภูมิได้ถึง 70.7 องศาเซลเซียสใน ค.ศ. 2005 นอกจากนี้ยังมีทะเลสาบเกลือกระจายอยู่ในหลายพื้นที่ ที่ราบขนาดใหญ่พบได้ตามแนวชายฝั่งทะเลแคสเปียน และบริเวณตอนเหนือของอ่าวเปอร์เซีย ซึ่งอิหร่านมีพรมแดนติดปากแม่น้ำอาร์วานด์ ส่วนชายฝั่งที่เหลือตามแนวอ่าวเปอร์เซีย ช่องแคบฮอร์มุซ และอ่าวโอมาน

### สภาพอากาศ
สภาพภูมิอากาศของอิหร่านมีความหลากหลาย ตั้งแต่อากาศแห้งแล้งและกึ่งแห้งแล้ง ไปจนถึงกึ่งเขตร้อนตามแนวชายฝั่งทะเลแคสเปียนและป่าทางตอนเหนือ ทางตอนเหนือของอิหร่าน อุณหภูมิแทบจะไม่ลดลงต่ำกว่าจุดเยือกแข็ง และพื้นที่ยังคงมีความชื้นสูง อุณหภูมิในฤดูร้อนแทบจะไม่เกิน 29 องศาเซลเซียส (84.2 องศาฟาเรนไฮต์) ปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยต่อปีอยู่ที่ 680 มิลลิเมตร (26.8 นิ้ว) ในที่ราบทางตะวันออก และมากกว่า 1,700 มิลลิเมตร (66.9 นิ้ว) ในทางตะวันตก ผู้ประสานงานประจำสหประชาชาติประจำอิหร่านกล่าวว่า "การขาดแคลนน้ำเป็นความท้าทายด้านความมั่นคงของมนุษย์ที่ร้ายแรงที่สุดในอิหร่านในปัจจุบัน"

### ความหลากหลายทางชีวภาพ
thumb|เสือดาวเปอร์เซีย มีถิ่นกำเนิดในที่ราบสูงอิหร่าน
เกือบร้อยละ 60 ของประเทศอิหร่านเป็นพื้นที่ภูเขา และมีพื้นที่ป่าไม้น้อยกว่า 10% ป่าไม้และทุ่งนาประมาณ 120 ล้านเฮกตาร์ถือเป็นกรรมสิทธิ์ของรัฐบาลเพื่อการใช้ประโยชน์ภายในประเทศ เขตป่าไม้ของอิหร่านสามารถจำแนกออกได้เป็น 5 เขตพืชพรรณ ได้แก่ เขตไฮร์คาเนียน ซึ่งเป็นแถบสีเขียวทางตอนเหนือของอิหร่าน เขตทูราน ซึ่งส่วนใหญ่กระจายอยู่ทางตอนกลางของอิหร่าน เทือกเขาซากรอสซึ่งส่วนใหญ่ประกอบด้วยป่าโอ๊กทางตะวันตก เขตอ่าวเปอร์เซีย ซึ่งกระจายอยู่ตามแนวชายฝั่งทางใต้ และเขตอาราสบารานี ซึ่งมีพันธุ์ไม้หายากและมีเอกลักษณ์เฉพาะ มีการปลูกพืชมากกว่า 8,200 ชนิด พื้นที่ที่ปกคลุมด้วยพืชพรรณธรรมชาติมีขนาดใหญ่กว่าทวีปยุโรปถึง 4 เท่า มีพื้นที่คุ้มครองมากกว่า 200 แห่งเพื่ออนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพและสัตว์ป่า โดยกว่า 30 แห่งมีสถานะเป็นอุทยานแห่งชาติ

สัตว์ป่าที่พบในประเทศมีหลากหลายสายพันธุ์ ในจำนวนนี้รวมถึงค้างคาวกว่า 34 สายพันธุ์, พังพอนอินเดียสีเทา, พังพอนอินเดียขนาดเล็ก, หมาจิ้งจอกสีทอง, หมาป่าอินเดีย, หมาจิ้งจอก, ไฮยีนาลาย, เสือดาว, ลิงซ์ยูเรเซีย, หมีสีน้ำตาล, และหมีดำเอเชีย สัตว์กีบ ได้แก่ หมูป่า, แกะยูเรียล, มูฟลอนอาร์เมเนีย, กวางแดง และละมั่งคอพอก เสือชีตาห์เอเชียซึ่งใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่งนั้นเหลืออยู่เพียงในอิหร่านเท่านั้น อิหร่านสูญเสียประชากรสิงโตเอเชียทั้งหมดและเสือโคร่งแคสเปียนที่สูญพันธุ์ไปแล้วตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 20 อิหร่านเป็นที่อยู่อาศัยของนกมากกว่า 570 ชนิด เช่น ไก่ฟ้า นกกระทา นกกระสา นกอินทรี และเหยี่ยว

## การเมืองการปกครอง
### บริหาร

ตามรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน ซึ่งประกาศใช้เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2522 (ค.ศ. 1979) และแก้ไขเพิ่มเติมเมื่อ พ.ศ. 2532 (ค.ศ. 1989) กำหนดให้อิหร่านเป็นสาธารณรัฐอิสลาม โดยมีโครงสร้างดังนี้
[thumb|[แอลี ฆอเมเนอี ผู้นำสูงสุดอิหร่านขณะหารือกับเชห์บาซ ชะรีฟ นายกรัฐมนตรีปากีสถาน วันที่ 26 พฤษภาคม ค.ศ. 2025]]
; ผู้นำสูงสุด (Rahbar) 
ผู้นำสูงสุด หรือที่เรียกว่า “ราห์บาร์” (Rahbar) ผู้นำแห่งการปฏิวัติ หรืออำนาจสูงสุดทางการเมืองของรัฐ เป็นประมุขแห่งรัฐของอิหร่าน และมีหน้าที่กำกับดูแลทิศทางนโยบายโดยรวมของประเทศ อำนาจของประธานาธิบดีมีขอบเขตจำกัดเมื่อเทียบกับราห์บาร์ รัฐมนตรีสำคัญต้องได้รับความเห็นชอบจากราห์บาร์ ซึ่งมีอำนาจชี้ขาดสูงสุดในด้านนโยบายต่างประเทศ ราห์บาร์มีบทบาทโดยตรงในการแต่งตั้งรัฐมนตรีกระทรวงกลาโหม ข่าวกรอง และการต่างประเทศ รวมถึงตำแหน่งระดับสูงอื่น ๆ ภายหลังจากที่ประธานาธิบดีเสนอรายชื่อบุคคลเข้ามาให้พิจารณา นอกจากนี้ ราห์บาร์ยังควบคุมนโยบายระดับภูมิภาคโดยตรง โดยกระทรวงการต่างประเทศมีบทบาทจำกัดอยู่ในกรอบพิธีการและกิจกรรมเชิงสัญลักษณ์ ตัวอย่างเช่น เอกอัครราชทูตประจำประเทศอาหรับจำนวนหนึ่งได้รับการคัดเลือกโดยกองกำลังกุดส์ซึ่งขึ้นตรงต่อราห์บาร์

ราห์บาร์ยังมีอำนาจสั่งแก้ไขกฎหมาย และกำกับดูแลองค์กร “เซตาด” (Setad) ซึ่งเป็นรัฐวิสาหกิจขนาดใหญ่ภายใต้การควบคุม โดยมีการประเมินมูลค่าไว้ราว 95,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2013 ทั้งนี้ บัญชีทางการเงินขององค์กรดังกล่าวเป็นความลับ แม้แต่รัฐสภาก็ไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้อย่างโปร่งใส ในฐานะผู้บัญชาการทหารสูงสุด ราห์บาร์ควบคุมกองทัพ หน่วยข่าวกรอง และปฏิบัติการด้านความมั่นคง อีกทั้งมีอำนาจแต่เพียงผู้เดียวในการประกาศสงครามหรือสันติภาพ เขายังเป็นผู้แต่งตั้งประธานศาลยุติธรรม ผู้บริหารเครือข่ายวิทยุและโทรทัศน์ของรัฐ ผู้บัญชาการตำรวจและทหาร รวมถึงสมาชิกสภาอารักษ์

สภาผู้เชี่ยวชาญมีหน้าที่เลือกตั้งราห์บาร์ และมีอำนาจถอดถอนได้หากเห็นว่าไม่เป็นไปตามคุณสมบัติหรือขาดความยอมรับจากประชาชน อย่างไรก็ตาม นับจนถึงปัจจุบัน สภาผู้เชี่ยวชาญยังไม่เคยท้าทายการตัดสินใจของราห์บาร์ หรือพยายามถอดถอนเขา อดีตประธานฝ่ายตุลาการ ซาดิก ลาริจานี ซึ่งได้รับการแต่งตั้งโดยราห์บาร์ เคยระบุว่าการที่สภาผู้เชี่ยวชาญจะกำกับดูแลราห์บาร์นั้นเป็นสิ่งที่ขัดต่อกฎหมาย นักวิเคราะห์จำนวนมากจึงมองว่าสภาผู้เชี่ยวชาญได้กลายเป็นองค์กรเชิงพิธีการที่แทบไม่มีอำนาจจริงในทางปฏิบัติ ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 2025 *[[เดอะนิวยอร์กไทมส์]]* รายงานโดยอ้างคำให้สัมภาษณ์ของคาริม ซัดจาดปูร์ ผู้เชี่ยวชาญด้านอิหร่านแห่งสถาบัน Carnegie Endowment for International Peace ว่า ภายในสาธารณรัฐอิสลามอิหร่านมี “สองระบบคู่ขนาน” ดำรงอยู่ ระบบแรกถูกควบคุมโดยกองทัพและหน่วยข่าวกรองซึ่งขึ้นตรงต่อราห์บาร์ และมีบทบาทกำกับโครงการนิวเคลียร์ เครือข่ายพันธมิตรในภูมิภาค ตลอดจนปฏิบัติการปราบปราม จับตัวประกัน และลอบสังหาร ขณะที่อีกระบบหนึ่งประกอบด้วยนักการทูตและนักการเมืองซึ่งได้รับอนุญาตให้สื่อสารกับสื่อและเจ้าหน้าที่ตะวันตก แต่มีความรู้จำกัดเกี่ยวกับรายละเอียดของโครงการนิวเคลียร์

โครงสร้างทางการเมืองของอิหร่านตั้งอยู่บนพื้นฐานของรัฐธรรมนูญ อย่างไรก็ตาม อ้างอิงตามดัชนี Global State of Democracy (GSoD) และ Democracy Tracker ของ International IDEA อิหร่านอยู่ในระดับต่ำในด้านคุณภาพประชาธิปไตยโดยรวม โดยมีจุดอ่อนเด่นชัดในด้านความเท่าเทียมทางเพศ เสรีภาพในการรวมกลุ่มและการชุมนุม รวมถึงเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น นอกจากนี้ ดัชนี V-Dem Democracy Indices จัดให้อิหร่านอยู่อันดับที่ 158 ของโลกในด้านประชาธิปไตยเชิงการเลือกตั้งประจำ ค.ศ. 2024 และจัดประเภทอิหร่านเป็น “เผด็จการเชิงการเลือกตั้ง” ในกรอบการจัดประเภท Regimes of the World นักรัฐศาสตร์ ฆวน โฆเซ ลินซ์ เคยเขียนไว้ในปี 2000 ว่า “ระบอบการเมืองของอิหร่านผสมผสานลักษณะเชิงอุดมการณ์แบบเบ็ดเสร็จ เข้ากับพหุนิยมจำกัดในกรอบของระบอบอำนาจนิยม” ซึ่งสะท้อนถึงโครงสร้างรัฐที่มีทั้งองค์ประกอบทางอุดมการณ์เข้มข้น และขอบเขตการเปิดพื้นที่ทางการเมืองที่จำกัดอย่างมีนัยสำคัญ
; ประธานาธิบดี (Ra'is-e Jomhoor) 
เป็นตำแหน่งที่ได้รับเลือกตั้งโดยตรงจากประชาชนทุก ๆ 4 ปี และจะได้รับเลือกตั้งได้ไม่เกิน 2 สมัย ทำหน้าที่หัวหน้าฝ่ายบริหาร ถึงแม้ประธานาธิบดีจะได้รับเลือกตั้งโดยตรงจากประชาชนก็ตาม แต่อาจถูกถอดถอนจากตำแหน่งโดยประมุขสูงสุดได้ ประธานาธิบดีมีหน้าที่รับผิดชอบในการดำเนินการตามรัฐธรรมนูญและการใช้อำนาจบริหารในการดำเนินการตามพระราชกฤษฎีกาและนโยบายทั่วไปตามที่ราห์บาร์กำหนดไว้ ยกเว้นเรื่องที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับราห์บาร์ ซึ่งมีอำนาจตัดสินใจขั้นสุดท้าย ประธานาธิบดีทำหน้าที่บริหารกิจการต่าง ๆ เช่น การลงนามในสนธิสัญญาและข้อตกลงระหว่างประเทศอื่น ๆ และการบริหารการวางแผนระดับชาติ งบประมาณ และกิจการการจ้างงานของรัฐ โดยทั้งหมดนี้ต้องได้รับการอนุมัติจากราห์บาร์ มีตำแหน่งรองประธานาธิบดี 8 คน และคณะรัฐมนตรี 22 คน ขึ้นตรงต่อประธานาธิบดี ทั้งหมดได้รับการแต่งตั้งจากประธานาธิบดีผ่านความเห็นชอบจากสภานิติบัญญัติแห่งชาติ

### นิติบัญญัติ

สภานิติบัญญัติแห่งชาติ (Majlis) ประกอบด้วยสมาชิกที่ได้รับเลือกตั้งโดยตรงจากประชาชนทุก ๆ 4 ปี จำนวน 290 คน ทำหน้าที่ออกกฎหมายและควบคุมฝ่ายบริหาร

### การแบ่งเขตการปกครอง
ประเทศอิหร่านแบ่งออกเป็น **31 จังหวัด (provinces - ''ostanha'') ** แต่ละจังหวัดปกครองโดยผู้ว่าราชการจังหวัดซึ่งมาจากการแต่งตั้ง ( ostāndār)
460px|thumbnail|แผนที่เขตการปกครองของประเทศอิหร่าน

### ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
thumb|แผนภาพแสดงที่ตั้งประเทศต่าง ๆ (สีน้ำเงิน) ที่อิหร่านมีความสัมพันธ์ทางการทูต
อิหร่านมีความสัมพันธ์ทางการทูตกับ 165 ประเทศทั่วโลก ยกเว้นเพียงสองประเทศคือ สหรัฐอเมริกา และ อิสราเอล โดยอิหร่านได้ยกเลิกการยอมรับสถานะของอิสราเอลในฐานะรัฐตั้งแต่ ค.ศ. 1979 เป็นต้นมา ในระดับภูมิรัฐศาสตร์ อิหร่านมีความสัมพันธ์เชิงแข่งขันและเป็นปรปักษ์กับซาอุดีอาระเบีย อันเนื่องมาจากความแตกต่างด้านอุดมการณ์ทางการเมืองและบทบาทนำในโลกมุสลิม

ขณะเดียวกัน อิหร่านและตุรกี แม้จะมีผลประโยชน์ร่วมกันในบางประเด็น เช่น ปัญหาการแบ่งแยกดินแดนของชาวเคิร์ด และวิกฤตทางการทูตของกาตาร์ แต่ทั้งสองประเทศก็มีบทบาทอยู่คนละฝ่ายในความขัดแย้งตัวแทน (proxy conflicts) หลายแห่งในภูมิภาค ไม่ว่าจะเป็นในซีเรีย ลิเบีย และภูมิภาคคอเคซัสใต้ อิหร่านยังคงมีความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดกับทาจิกิสถาน และรักษาความร่วมมือกับปากีสถาน โดยเฉพาะในประเด็นผลประโยชน์ด้านความมั่นคงร่วมกัน เช่น กรณีพิพาทขบวนการแบ่งแยกดินแดนของชาวบาโลช
thumb|ที่ทำการกระทรวงการต่างประเทศ มีจุดเด่นคือสถาปัตยกรรมแบบอะคีเมนิด
ในระดับภูมิภาค อิหร่านได้สร้างเครือข่ายพันธมิตรที่เรียกว่า “แกนแห่งการต่อต้าน” (Axis of Resistance) ซึ่งเป็นกลุ่มพันธมิตรและองค์กรที่มีจุดมุ่งหมายร่วมกันในการถ่วงดุลอิทธิพลของสหรัฐอเมริกาและอิสราเอลในตะวันออกกลาง เครือข่ายดังกล่าวประกอบด้วยกลุ่มสำคัญ เช่น ฮิซบุลลอฮ์ในเลบานอน, กองกำลังในอิรัก และขบวนการฮูษีในเยเมน ในบางบริบท เครือข่ายนี้ยังอาจรวมถึง ฮามาส และกลุ่มติดอาวุธชาวปาเลสไตน์อื่น ๆ อีกหลายกลุ่ม อิหร่านยังมีความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและพันธมิตรทางยุทธศาสตร์อย่างลึกซึ้งกับอิรัก เลบานอน และซีเรีย ซึ่งเคยถูกมองว่าเป็นพันธมิตรที่ใกล้ชิดที่สุดของอิหร่านในภูมิภาค อย่างไรก็ตาม การล่มสลายของรัฐบาล บาชาร์ อัล-อัสซาด ในซีเรียเมื่อเดือนธันวาคม ค.ศ. 2024 ได้ถือเป็นความสูญเสียเชิงยุทธศาสตร์ครั้งสำคัญต่ออิทธิพลของอิหร่านในตะวันออกกลาง

ในระดับมหาอำนาจโลก รัสเซีย เป็นหนึ่งในคู่ค้าสำคัญของอิหร่าน โดยเฉพาะในด้านพลังงานและน้ำมัน ทั้งสองประเทศยังมีความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการทหารอย่างใกล้ชิด และต่างก็เป็นประเทศที่เผชิญมาตรการคว่ำบาตรอย่างหนักจากชาติตะวันตก อิหร่านยังเป็นประเทศเดียวในภูมิภาคเอเชียตะวันตกที่ได้รับเชิญให้เข้าร่วม องค์การสนธิสัญญาความมั่นคงร่วมกัน (CSTO) ซึ่งเป็นองค์กรความมั่นคงที่นำโดยรัสเซีย และมักถูกมองว่าเป็นโครงสร้างพันธมิตรทางทหารที่มีลักษณะคล้ายคลึงกับเนโท ด้านความสัมพันธ์กับจีนนั้นมีความแน่นแฟ้นทั้งในเชิงเศรษฐกิจ ยุทธศาสตร์ และการเมือง โดยใน ค.ศ. 2021 ทั้งสองประเทศได้ลงนามในข้อตกลงความร่วมมือระยะยาว 25 ปี ซึ่งครอบคลุมความร่วมมือในมิติทางการเมือง ยุทธศาสตร์ และเศรษฐกิจ ความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับอิหร่านมีรากฐานทางประวัติศาสตร์ยาวนาน โดยสืบย้อนกลับไปได้อย่างน้อยราว 200 ปีก่อนคริสตกาล และอาจเก่าแก่ยิ่งกว่านั้น

อิหร่านยังเป็นหนึ่งในไม่กี่ประเทศของโลกที่สามารถรักษาความสัมพันธ์ทางการทูตที่ดีกับทั้งเกาหลีเหนือและเกาหลีใต้ ในระดับพหุภาคี อิหร่านเป็นสมาชิกขององค์การระหว่างประเทศจำนวนมาก เช่น กลุ่ม 15, กลุ่ม 24, กลุ่ม 77, ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ, ธนาคารระหว่างประเทศเพื่อการบูรณะและการพัฒนา, สมาคมเพื่อการพัฒนาระหว่างประเทศ, ขบวนการไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด, บรรษัทเงินทุนระหว่างประเทศ, องค์การแรงงานระหว่างประเทศ, กองทุนการเงินระหว่างประเทศ, องค์การตำรวจอาชญากรรมระหว่างประเทศ, องค์การความร่วมมืออิสลาม, โอเปก, องค์การอนามัยโลก และสหประชาชาติ นอกจากนี้ อิหร่านยังมีสถานะเป็นประเทศผู้สังเกตการณ์ในองค์การการค้าโลก (WTO) อีกด้วย

### กองทัพ
thumb|upright=.7|ขีปนาวุธพิสัยกลางเซจจิล อิหร่านเป็นประเทศที่มีอำนาจด้านขีปนาวุธอันดับ 6 ของโลก และเป็นประเทศอันดับ 5 ของโลกที่มีเทคโนโลยีขีปนาวุธความเร็วเหนือเสียง
กองทัพอิหร่านถูกจัดโครงสร้างภายใต้ระบบบัญชาการแบบรวมศูนย์ที่เรียกว่า *"กองกำลังติดอาวุธแห่งสาธารณรัฐอิสลามแห่งอิหร่าน"* ซึ่งประกอบด้วยสององค์ประกอบหลัก ได้แก่ กองทัพอิหร่าน (IRIA) ซึ่งประกอบด้วยกองกำลังภาคพื้นดิน, กองกำลังป้องกันภัยทางอากาศ, กองทัพอากาศ และ กองทัพเรือ และยังมีกองพิทักษ์ปฏิวัติอิสลาม (IRGC) ซึ่งประกอบด้วย กองกำลังภาคพื้นดิน, กองกำลังอวกาศและขีปนาวุธ, กองทัพเรือ, กองกำลังโกดส์, กองกำลังอาสาสมัครบาซิจ (Basij) นอกจากนี้ยังมีกองกำลังตำรวจแห่งชาติ Faraja ซึ่งทำหน้าที่ในลักษณะใกล้เคียงกับกองกำลังตำรวจทหารหรือกองกำลังรักษาความสงบแบบกึ่งทหาร

โดยทั่วไปแล้ว กองทัพอิหร่าน (IRIA) มีบทบาทหลักในการปกป้องอธิปไตยของประเทศในรูปแบบกองทัพตามแบบแผนสากล ในขณะที่กองพิทักษ์การปฏิวัติมีภารกิจสำคัญในการปกป้องระบอบสาธารณรัฐอิสลามจากภัยคุกคามต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการแทรกแซงจากต่างชาติ ความพยายามก่อรัฐประหาร หรือความไม่สงบภายในประเทศ ใน ค.ศ. 2019 รัฐบาลสหรัฐภายใต้การนำของประธานาธิบดี ดอนัลด์ ทรัมป์ ได้ประกาศให้กองพิทักษ์ปฏิวัติอิสลามเป็นองค์กรก่อการร้ายต่างชาติ อย่างเป็นทางการ นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่หน่วยงานของรัฐจากต่างประเทศถูกจัดให้เป็นองค์กรก่อการร้ายโดยสหรัฐฯ ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1925 เป็นต้นมา ชายชาวอิหร่านทุกคนที่มีอายุครบ 18 ปีจะต้องเข้ารับการเกณฑ์ทหารเป็นระยะเวลาประมาณ 14 เดือน โดยสังกัดกองทัพอิหร่านหรือในกองพิทักษ์ปฏิวัติ

ในด้านกำลังพล อิหร่านมีกำลังทหารประจำการมากกว่า 610,000 นาย และกำลังสำรองราว 350,000 นาย รวมแล้วมีบุคลากรทางทหารมากกว่า 1 ล้านคน ซึ่งนับเป็นหนึ่งในประเทศที่มีสัดส่วนประชากรที่ผ่านการฝึกทางทหารสูงที่สุดในโลก กองกำลังบาซิจซึ่งเป็นกองกำลังอาสาสมัครกึ่งทหารภายใต้กองพิทักษ์ปฏิวัติอิสลามมีสมาชิกมากกว่า 20 ล้านคน โดยในจำนวนนี้ มีประมาณ 600,000 คนที่สามารถระดมกำลังได้ทันที, จำนวน 300,000 คนเป็นกำลังสำรอง และราว 1 ล้านคนที่สามารถถูกระดมกำลังได้เมื่อจำเป็น ส่วนกองกำลังตำรวจแห่งชาติ Faraja มีเจ้าหน้าที่ประจำการมากกว่า 260,000 นาย อย่างไรก็ตาม องค์กรด้านสถิติทางทหารจำนวนมากมักไม่รวมกองกำลัง Basij และ Faraja ในการประเมินกำลังทางทหารของประเทศ

อิหร่านถูกจัดอยู่ในอันดับที่ 7 ของโลก ในด้านจำนวนกำลังพลประจำการ และอันดับที่ 9 ของโลก ในด้านขนาดกองกำลังภาคพื้นดินและกองกำลังยานเกราะ กองทัพอิหร่านถือเป็นกองกำลังทหารที่ใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันตก และยังมีฝูงบินกองทัพบกที่ใหญ่ที่สุดในตะวันออกกลาง ในด้านงบประมาณทางทหาร อิหร่านอยู่ในกลุ่ม 15 ประเทศแรกของโลก โดยใน ค.ศ. 2021 งบประมาณทางทหารเพิ่มขึ้นเป็น 24.6 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือประมาณ 2.3% ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศซึ่งเป็นการเพิ่มขึ้นครั้งแรกในรอบสี่ปี โดยงบประมาณของกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติคิดเป็น 34% ของงบประมาณทางทหารทั้งหมดของประเทศ

หลังการปฏิวัติอิสลามใน ค.ศ. 1979 และเพื่อลดผลกระทบจากมาตรการคว่ำบาตรจากต่างประเทศ อิหร่านได้พัฒนาอุตสาหกรรมป้องกันประเทศภายในประเทศจนสามารถผลิตยุทโธปกรณ์ทางทหารได้ด้วยตนเอง ไม่ว่าจะเป็นรถถัง, รถลำเลียงพลหุ้มเกราะ, มิสไซล์, เรือดำน้ำ, เรือพิฆาตติดขีปนาวุธ, ระบบเรดาร์, เฮลิคอปเตอร์, เรือรบ และเครื่องบินขับไล่ รัฐบาลอิหร่านยังประกาศความก้าวหน้าในการพัฒนาอาวุธขั้นสูง โดยเฉพาะเทคโนโลยีด้านจรวดและขีปนาวุธ ส่งผลให้อิหร่านมีคลังขีปนาวุธนำวิถีแบบบอลลิสติกที่ใหญ่และหลากหลายที่สุดในตะวันออกกลาง และยังเป็นหนึ่งใน 5 ประเทศของโลกที่ครอบครองเทคโนโลยีขีปนาวุธไฮเปอร์โซนิก นอกจากนี้ อิหร่านยังออกแบบและผลิต อากาศยานไร้คนขับ (โดรน) ได้หลากหลายประเภท และได้รับการยอมรับว่าเป็นหนึ่งในห้าประเทศของโลกที่มีศักยภาพด้านสงครามไซเบอร์ โดยถูกจัดว่าเป็น *“หนึ่งในผู้เล่นที่มีบทบาทมากที่สุดในเวทีไซเบอร์ระหว่างประเทศ”*

ภายหลังจากที่รัสเซียจัดซื้อโดรนจากอิหร่านในช่วงสงครามรัสเซีย–ยูเครน ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 2023 กองทัพอากาศอิหร่านได้สรุปข้อตกลงในการจัดหาอาวุธยุทโธปกรณ์จากรัสเซียเพิ่มเติม ได้แก่ ซุคฮอย ซู-35, มิล เอ็มไอ-28 รวมทั้งระบบป้องกันภัยทางอากาศและขีปนาวุธ ขณะเดียวกัน กองทัพเรืออิหร่านก็ได้จัดการฝึกซ้อมทางทหารร่วมกับรัสเซียและจีนหลายครั้งในช่วงที่ผ่านมา

### โครงการอาวุธนิวเคลียร์
โครงการพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ของอิหร่านมีประวัติสืบย้อนไปถึงทศวรรษ 1950 อิหร่านกลับมาฟื้นฟูโครงการอย่างจริงจังอีกครั้งภายหลังการปฏิวัติอิสลาม ค.ศ. 1979 และวงจรเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่กว้างขวางของอิหร่าน รวมถึงความสามารถในการเสริมสมรรถนะยูเรเนียม ได้กลายเป็นประเด็นของการเจรจาและการคว่ำบาตรระหว่างประเทศอย่างเข้มข้น หลายประเทศแสดงความกังวลว่าอิหร่านอาจนำเทคโนโลยีนิวเคลียร์ที่ใช้เพื่อจุดประสงค์ด้านพลเรือนไปใช้ในโครงการอาวุธ ในปี 2015 อิหร่านและกลุ่ม P5+1 ตกลงกันในแผนปฏิบัติการร่วมที่ครอบคลุม โดยมีเป้าหมายเพื่อยุติการคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจเพื่อแลกกับการจำกัดการผลิตยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ

อย่างก็ตามใน ค.ศ. 2018 รัฐบาลสหรัฐภายใต้การนำของประธานาธิบดี ดอนัลด์ ทรัมป์ ถอนตัวจากข้อตกลงดังกล่าวและกลับมาถือมาตรการคว่ำบาตรต่ออิหร่านอีกครั้ง ซึ่งได้รับเสียงคัดค้านจากทั้งอิหร่านและสมาชิก P5+1 หนึ่งปีต่อมา อิหร่านเริ่มลดการปฏิบัติตามข้อตกลงลง ก่อนจะประกาศยุติการปฏิบัติตามข้อตกลงดังกล่าวอย่างสิ้นเชิงใน ค.ศ. 2020 เหตุการณ์ดังกล่าวนำให้อิหร่านกลายเป็นประเทศที่มีศักยภาพที่พร้อมสำหรับการถือครองอาวุธนิวเคลียร์อย่างเต็มรูปแบบ ณ เดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 2023 อิหร่านมีปริมาณยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูงถึง 60% ซึ่งใกล้เคียงกับเกรดที่ใช้ผลิตอาวุธนิวเคลียร์ นักวิเคราะห์บางกลุ่มจัดให้อิหร่านเป็นหนึ่งในประเทศอาวุธนิวเคลียร์โดยพฤตินัย

## เศรษฐกิจ
### โครงสร้าง

### พลังงาน
อิหร่านมีปริมาณแก๊สธรรมชาติสำรองมากเป็นอันดับสองของโลก และมีปริมาณน้ำมันสำรองมากเป็นอันดับสามของโลก เป็นผู้ส่งออกน้ำมันรายใหญ่ที่สุดอันดับสองของโอเปก และมีศักยภาพจะกลายมาเป็นมหาอำนาจด้านพลังงานของโลก ใน พ.ศ. 2548 อิหร่านใช้เงิน 4 พันล้านดอลล่าร์สหรัฐนำเข้าเชื้อเพลิง เพราะการใช้พลังงานในประเทศอย่างผิดกฎหมายและขาดประสิทธิภาพ ผลผลิตอุตสาหกรรมน้ำมันโดยเฉลี่ยอยู่ที่ 4 ล้านบาร์เรล (640,000 ลูกบาศก์เมตร) ต่อวัน ใน พ.ศ. 2548 เทียบกับในอดีตที่เคยมีผลผลิตสูงสุดที่ 6 ล้านบาร์เรลต่อวันเมื่อ พ.ศ. 2517 ในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 2000 โครงสร้างพื้นฐานด้านอุตสาหกรรมเริ่มขาดประสิทธิภาพมากขึ้นเพราะความล้าหลังของเทคโนโลยี มีการเจาะหลุมสำรวจเพียงไม่กี่หลุมในปีนั้น

ใน พ.ศ. 2547 แก๊สธรรมชาติสำรองในอิหร่านสัดส่วนมากยังไม่ได้นำมาใช้ประโยชน์ การเพิ่มสถานีไฟฟ้ากำลังน้ำและการปรับปรุงคุณภาพของโรงไฟฟ้าถ่านหินและโรงไฟฟ้าน้ำมันเชื้อเพลิงแบบเก่า ได้เพิ่มปริมาณการผลิตกระแสไฟฟ้าเป็น 33,000 เมกะวัตต์ ในจำนวนนั้น ราว 75% ใช้แก๊สธรรมชาติ, 18% ใช้น้ำมัน และ 7% ใช้ไฟฟ้าพลังน้ำ ใน พ.ศ. 2547 อิหร่านเปิดโรงไฟฟ้าพลังงานลมและความร้อนใต้พิภพเป็นแห่งแรก และโรงไฟฟ้าพลังงานความร้อนจากแสงอาทิตย์แห่งแรกเริ่มปฏิบัติการใน พ.ศ. 2552

แนวโน้มลักษณะประชากรและการเปลี่ยนเป็นอุตสาหกรรมที่มีมากขึ้นส่งผลให้ความต้องการกระแสไฟฟ้าเพิ่มขึ้น 8% ต่อปี เป้าหมายของรัฐบาลที่จะผลิตกระแสไฟฟ้าให้ได้วันละ 53,000 เมกะวัตต์ ภายใน พ.ศ. 2553 โดยการสร้างโรงไฟฟ้าพลังแก๊สและเพิ่มกำลังการผลิตกระแสไฟฟ้าด้วยพลังงานน้ำและพลังงานนิวเคลียร์ โรงไฟฟ้านิวเคลียร์บูเชห์‎ โรงไฟฟ้านิวเคลียร์แห่งแรกในอิหร่านที่บูเชห์ เริ่มผลิตกระแสไฟฟ้าเมื่อวันที่ 3 กันยายน พ.ศ. 2554

## ประชากรศาสตร์
### เชื้อชาติ
อิหร่านเป็นประเทศที่มีความหลากหลายทางด้านเชื้อชาติและศาสนา แต่ทั้งหมดนั้นได้หลอมรวมกันอยู่ภายใต้กรอบของวัฒนธรรมเปอร์เซีย ประชากรส่วนใหญ่ของประเทศนั้นใช้ภาษาเปอร์เซียเป็นภาษาราชการ ส่วนภาษาถิ่นอื่น ๆ นั้น ภาษาอาเซอร์ไบจานเป็นภาษาที่ใช้กันอย่างแพร่หลายมากที่สุด นอกจากนี้ภาษาอาหรับยังพบได้ทั่วไปทางภาคตะวันตกเฉียงใต้ของประเทศ

ตัวเลขการประมาณการกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศอิหร่านนั้นยังไม่มีตัวเลขที่เป็นทางการ แต่เว็บไซต์ *Factbook* ของซีไอเอ ได้มีตัวเลขการประมาณการประชากรตามกลุ่มเชื้อชาติดังนี้ ชาวเปอร์เซียร้อยละ 51 ชาวอาเซอร์ไบจานร้อยละ 24 ชาวกิลัคและมาซันดารานร้อยละ 8 ชาวเคิร์ดร้อยละ 7 ชาวอิหร่านเชื้อสายอาหรับร้อยละ 3 ชาวบาลูจีร้อยละ 2 ชาวลูร์ร้อยละ 2 ชาวเติร์กเมนร้อยละ 2 ส่วนชาวลัค กัชไก อาร์มีเนีย อิหร่านเชื้อสายยิว จอร์เจีย อัสซีเรีย อะดืยเก ตาต มันดีน ยิปซี บราฮุอี ฮาซารา คาซัค และอื่น ๆ คิดรวมกันเป็นร้อยละ 1 ของประชากรทั้งประเทศ

### ภาษา

อย่างไรก็ตามในรายงานดังกล่าวได้มีการรายงานว่ามีการใช้ภาษาเปอร์เซียเป็นภาษาแม่ร้อยละ 58 ภาษาอาเซอร์ไบจานร้อยละ 26 ภาษาเคิร์ดร้อยละ 9 ภาษาลูร์ร้อยละ 3 ภาษาบาลูจีร้อยละ 1 ภาษาอาหรับร้อยละ 1 และภาษาอื่น ๆ รวมกันร้อยละ 2 ของประชากร

ขณะที่ตัวเลขการประมาณการกลุ่มชาติพันธุ์จากหอสมุดรัฐสภาแห่งชาติสหรัฐอเมริกา ได้มีการประมาณการไว้คือ ชาวเปอร์เซียร้อยละ 65 ชาวอาเซอร์ไบจานร้อยละ 16 ชาวเคิร์ดร้อยละ 7 ชาวลูร์ร้อยละ 6 ชาวเปอร์เซียเชื้อสายอาหรับร้อยละ 2 ชาวบาลูจีร้อยละ 2 ชาวเติร์กเมนร้อยละ 1 ชนกลุ่มน้อยที่มาจากกลุ่มภาษาเติร์กกิก คือ กัชไก ร้อยละ 1 และกลุ่มที่มิได้มาจากกลุ่มภาษาอิหร่านหรือเติร์กกิก ได้แก่ ชาวอาร์มีเนีย อัสซีเรีย และจอร์เจีย น้อยกว่าร้อยละ 1

ส่วนด้านการใช้ภาษาในรายงานดังกล่าวได้รายงานผลที่แตกต่างออกไปจากรายงานชิ้นแรกคือ ประชากรใช้ภาษาเปอร์เซียซึ่งเป็นภาษาราชการเป็นภาษาแม่โดยน้อยกว่าร้อยละ 65 ของประชากร และใช้เป็นภาษาที่สองซึ่งถือเป็นสัดส่วนขนาดใหญ่คือร้อยละ 35

## ศาสนา

thumb|right|วัดไฟแห่งหนึ่งในเมืองยาซด์ ศาสนสถานในศาสนาโซโรอัสเตอร์ ซึ่งครั้งหนึ่งศาสนานี้เคยรุ่งเรืองในดินแดนเปอร์เซียก่อนการเข้ามาของศาสนาอิสลาม

ประเทศอิหร่านมีศาสนาประจำชาติคือ ศาสนาอิสลามนิกายชีอะฮ์อิสนาอะชะรียะห์ (Ithnā‘ashariyyah) ซึ่งมีศาสนิกชนร้อยละ 90-95 ของประชากร ส่วนศาสนาอิสลามนิกายซุนนี มีร้อยละ 4-8 ซึ่งศาสนิกชนส่วนใหญ่เป็นชาวเคิร์ดและชาวบาลูจี ส่วนอีกร้อยละ 2 คือศาสนิกชนนอกศาสนาอิสลามถือเป็นชนกลุ่มน้อย ได้แก่ ศาสนาบาไฮ ศาสนาพื้นเมืองของชาวมันเดียน ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ศาสนาพื้นเมืองของชาวยัซดาน ศาสนายาร์ซาน ศาสนาโซโรอัสเตอร์ ศาสนายูดาห์ และศาสนาคริสต์

ศาสนาโซโรอัสเตอร์, ยูดาห์ และคริสต์ นั้นเป็นศาสนาที่ได้รับการยอมรับอย่างเป็นทางการ และได้รับการสงวนสิทธิ์ที่นั่งในรัฐสภาด้วย อย่างไรก็ตาม ศาสนาที่มีศาสนิกชนจำนวนมากที่สุดในหมู่ศาสนิกชนนอกศาสนาอิสลามคือ ศาสนาบาไฮ แต่ศาสนาบาไฮกลับมิได้รับการยอมรับอย่างเป็นทางการ และได้รับการกดขี่ข่มเหงเนือง ๆ ตั้งแต่การดำรงอยู่ของศาสนานี้ ตั้งแต่ ค.ศ. 1972 ได้มีการจัดการกับศาสนิกชนของศาสนาบาไฮ เช่น การลิดรอนสิทธิพลเรือน และเสรีภาพของชาวบาไฮ รวมไปถึงการจำกัดสิทธิในการเข้าศึกษาในระดับอุดมศึกษา และการจ้างงาน

## วัฒนธรรม

[thumb|left|[พรมเปอร์เซีย ถือเป็นสินค้าที่มีชื่อเสียงของอิหร่าน ในภาพเป็นการซื้อขายพรมที่ย่านตลาดใหญ่ กรุงเตหะราน]]
วัฒนธรรมอิหร่านเป็นวัฒนธรรมผสมผสาน ระหว่างยุคก่อนอิสลามและยุคอิสลามเข้าไว้ด้วยกัน วัฒนธรรมอิหร่านถือเป็นวัฒนธรรมที่มีความโดดเด่นในตะวันออกกลางและในเอเชียกลาง และมีความรุ่งเรืองมายาวนานกว่าสองพันปี โดยเฉพาะยุคซาสซานิยะห์ ถือเป็ยุคที่มีความสำคัญของอิหร่านที่มีการผสมผสานระหว่างวัฒนธรรมจีน โรมัน และอินเดียเข้าไว้ด้วยกัน และมีอิทธิพลต่อยุโรปตะวันตกและแอฟริกา ซึ่งอิทธิพลดังกล่าวมีบทบาทโดดเด่นก่อให้เกิดศิลปะยุคกลางทั้งในเอเชียและแอฟริกา ซึ่งอิทธิพลดังกล่าวได้ถูกยกยอดไปที่วัฒนธรรมอิสลาม ซึ่งกลายเป็นการเรียนรู้แบบอิสลามที่ทำให้เกิดความเจริญทางด้านภาษาศาสตร์, วรรณคดี นิติศาสตร์ ปรัชญา การแพทย์ สถาปัตยกรรม และวิทยาศาสตร์ ซึ่งบางส่วนได้ก่อกำเนิดจากยุคซาสซานียะห์และเผยแพร่ไปสู่โลกมุสลิมภายนอก

วัฒนธรรมอิสลามได้แทรกซึมเข้าสู่วัฒนธรรมของอิหร่านอย่างแพร่หลาย ที่เห็นได้ชัดที่สุดคือการระลึกถึงอิหม่ามฮุเซนในวันอาชูรอ ซึ่งมีการรวมตัวของชาวอิหร่านมุสลิม ชาวคริสต์อาร์มีเนีย และชาวโซโรอัสเตอร์ที่มีส่วนร่วมในการไว้ทุกข์ให้กับผู้พลีชีพในการสู้รบที่กัรบาละห์ และวิถีชีวิตของชาวอิหร่านในยุคปัจจุบันก็ยังคงอิงอยู่กับศาสนาอิสลามนิกายชีอะห์ และสิ่งต่าง ๆ ยังคอยย้ำเตือนให้ชาวอิหร่านระลึกถึงประเพณีและวัฒนธรรมอันรุ่งเรืองของตน

### สถาปัตยกรรม

ประวัติความเป็นมาของสถาปัตยกรรมในอิหร่านย้อนกลับไปถึงยุคเจ็ดพันปีก่อนคริสตกาล ชาวอิหร่านเป็นกลุ่มแรก ๆ ที่ใช้คณิตศาสตร์ เรขาคณิต และดาราศาสตร์ในงานทางสถาปัตยกรรม สถาปัตยกรรมอิหร่านแสดงให้เห็นถึงความหลากหลายทั้งโครงสร้างและสุนทรียศาสตร์ ซึ่งค่อย ๆ พัฒนาและเชื่อมโยงกับขนบธรรมเนียมและประสบการณ์ที่สั่งสมมา 

อิหร่านอยู่ในอันดับที่เจ็ดในรายชื่อประเทศที่ยูเนสโกประกาศว่า มีซากปรักหักพังทางโบราณคดีและแหล่งท่องเที่ยวที่เก่าแก่ที่สุดจากยุคโบราณ

ตามธรรมเนียมแล้ว บรรทัดฐานการก่อสร้างสถาปัตยกรรมตามแนวทางของอิหร่านนั้นเป็นสัญลักษณ์ของจักรวาล "โดยที่มนุษย์ถูกนำเข้ามาในการสื่อสารและการมีส่วนร่วมกับพลังแห่งสวรรค์"  ชุดรูปแบบนี้ไม่เพียง แต่ให้ความเป็นเอกภาพและต่อเนื่องกับสถาปัตยกรรมของเปอร์เซียเท่านั้น แต่ยังเป็นแหล่งกำเนิดของความรู้สึกร่วมของสังคมด้วยเช่นกัน

ตามที่นักประวัติศาสตร์และนักโบราณคดีชาวเปอร์เซีย อาเธอร์ อูฟาม โปป (Arthur Upham Pope) กล่าว ศิลปะของชาวอิหร่านที่สูงที่สุดนั้น นิยามในความหมายที่เหมาะสมว่าเป็นงานสถาปัตยกรรมเสมอ ความสูงสุดของสถาปัตยกรรมนั้นใช้กับทั้งช่วงยุคก่อนและหลังอิสลาม 

### สิ่งทอ
การทอพรมของอิหร่านมีต้นกำเนิดในยุคสำริด และเป็นหนึ่งในผลงานศิลปะที่โดดเด่นที่สุดของอิหร่าน อิหร่านเป็นผู้ผลิตและส่งออกพรมทอมือรายใหญ่ที่สุดของโลก โดยผลิตได้สามในสี่ของผลผลิตทั้งหมดและมีส่วนแบ่ง 30% ของตลาดส่งออกโลก

### ดนตรี
ดนตรีของอิหร่านความสัมพันธ์กับเครื่องดนตรีในแถบตะวันออกกลางและเอเชียกลาง รวมไปถึงแถบอนุทวีปอินเดีย แม้บางส่วนจะมาจากแอฟริกา และในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 ก็มีการหลั่งไหลเข้ามาของดนตรีตะวันตก เพลงของอิหร่านจะใช้ทักษะการใช้เสียงผ่านช่องปาก, การฟัง และการเรียนรู้

นักร้องหญิงที่มีชื่อเสียงก่อนการปฏิวัติคือ ฆามัรอัลโมลูก วาซิรี ผู้ที่ได้สมญานาม *"ราชินีเพลงแห่งเปอร์เซีย"* ถือเป็นนักร้องหญิงคนแรกของอิหร่านที่ปราศจากฮิญาบ ตามพระราชประสงค์ในชาห์เรซา ปาห์ลาวี แต่ภายหลังการปฏิวัติอายะตุลลอฮ์ โคมัยนี เคยกล่าวถึงดนตรีตะวันตกว่ามีอิทธิพลทำลายจิตใจมนุษย์ เพราะมันทำให้เพลิดเพลิน ทำให้มีความสุข หลอนจิตใจให้ยินดี ซึ่งก็เหมือนยาเสพติดนั่นเอง ทำให้เป็นเรื่องยากที่จะหานักร้องหญิงอิหร่าน เพลงที่นักร้องหญิงอิหร่านร้องส่วนใหญ่ก็เป็นเทปที่อัดก่อนการปฏิวัติทั้งสิ้น และนักร้องก็เสียชีวิตไปแล้ว

เพลงที่มีผู้หญิงร้องของอิหร่านมีสองประเภท คือ บทกลอนหรือนิทานโบราณของกวีเปอร์เซียที่บรรยายถึงธรรมชาติ และอีกประเภทคือเพลงรักที่อัดก่อนการปฏิวัติ สำหรับเพลงสมัยใหม่ที่ขับร้องโดยนักร้องหญิงนั้นถือเป็นเรื่องผิดกฎหมาย แต่ก็มีการผลิตกันอย่างเป็นล่ำเป็นสันนอกประเทศ โดยอัดแผ่นในตุรกีหรือสหรัฐอเมริกา และลักลอบเข้าประเทศแล้วซื้อขายกันในตลาดมืด และชาวอิหร่านเองก็นิยมฟังเพลงเหล่านี้มาก

### อาหาร
[thumb|right|220px|[กะบาบ]]

อาหารอิหร่านมีความแตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาคเช่นเดียวกับวัฒนธรรมภายในประเทศ แต่ส่วนประกอบหลักของอาหารอิหร่าน ได้แก่ ข้าว, เนื้อไก่หรือปลา มีผักอย่างหัวหอมบาง, ผัก, ถั่ว และสมุนไพร อาหารของอิหร่านเช่น กะบาบ ซึ่งเป็นอาหารที่พบได้ทั่วไปตั้งแต่ระดับภัตตาคารจนถึงร้านอาหารขนาดเล็กก็ยังมีกะบาบขายเช่นกัน ในอิหร่านมีกะบาบหลากหลายชนิดตั้งแต่เนื้อวัว อูฐ แกะ แพะ ไก่ ปลา กุ้ง นำมาปรุงรสด้วยเครื่องเทศแล้วหมักจนได้ที่จึงเสียบเข้ากับไม้หรือโลหะย่างกับถ่าน โดยเฉพาะหากเป็นเนื้อวัว แพะ แกะ หรืออูฐ จะหมักร่วมกับมะนาว เกลือ และหัวหอมใหญ่ มีรสชาติออกเปรี้ยวเค็มเล็กน้อย

ส่วนมัสมั่นและกุรหม่าในอิหร่านนั้นจะมีลักษณะคล้ายสตู เรียกว่า โคเรช (Khoresh) ซึ่งใส่ทั้งเนื้อและผักหั่นชิ้นเล็ก ๆ ใส่เครื่องเทศเล็กน้อย กับผลไม้ตามฤดูกาล และเมื่อใส่ผักผลไม้ชนิดใดก็จะเรียกตามชื่อนั้น เช่น ใส่ฟักทองจะเรียกว่า โคเรชเบฮ์ หรือหากใส่กระเจี๊ยบจะเรียกว่า โคเรชบามิเยฮ์ เป็นต้น

อย่างไรก็ตามอิทธิพลของอาหารอิหร่านได้ตกทอดสู่อนุทวีปอินเดีย โดยเฉพาะราชสำนักโมกุล แม้แต่ในประเทศไทยเองก็ยังได้รับอิทธิพลมาจากอาหารของอิหร่านมาเป็นเวลานานเช่นกัน ดังที่ปรากฏในกาพย์เห่เรือชมเครื่องคาวหวาน พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ความว่า

เนื่องด้วยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยอาจทรงรับรู้หรือเสวยอาหารดังกล่าวจากกลุ่มชาวเปอร์เซีย และมีพระมเหสีที่สืบเชื้อสายจากชาวเปอร์เซียอย่าง เจ้าจอมมารดาเรียม ที่สืบเชื้อสายจากสุลต่านสุลัยมานแห่งสงขลา และเจ้าจอมจีบ ธิดาพระยาจุฬาราชมนตรี (เถื่อน) ที่สืบเชื้อสายจากเฉกอะหมัด ในรัชสมัยของพระองค์นี้เองก็ได้มีการแห่ตุ้มบุดและแขกเจ้าเซ็นลุยไฟแสดงให้ทอดพระเนตรหน้าพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ถึงสองครั้ง แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ของราชสำนักกับชาวเปอร์เซียในไทย

### วันหยุด

ในวันปีใหม่ของชาวอิหร่าน หรือ *วันเนารูซ* จะเริ่มขึ้นทุกวันที่ 21 มีนาคม ถือเป็นเครื่องหมายของการเริ่มต้นของฤดูใบไม้ผลิของอิหร่าน นอกจากที่อิหร่านแล้วยังมีการเฉลิมฉลองกันในประเทศเพื่อนบ้านอย่างอัฟกานิสถาน อุซเบกิสถาน ทาจิกิสถาน คาซัคสถาน และเติร์กเมนิสถาน ซึ่งก่อนหน้านี้วันเนารูซยังเคยจัดขึ้นในประเทศจอร์เจียและอาร์มีเนีย แต่ปัจจุบันได้ยกเลิกแล้ว นอกจากนี้ยังมีการเฉลิมฉลองวันเนารูซในหมู่ชาวเคิร์ดในอิรักและชาวเคิร์ดในอานาโตเลียอีกด้วย วันเนารูซได้รับการจัดไว้ในทะเบียนรายชื่อของมรดกชิ้นเอกแบบปากต่อปากที่ไม่มีตัวตนของมนุษย์ (Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) และอธิบายว่า *ปีใหม่เปอร์เซีย* โดยองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ใน ค.ศ. 2009

### กีฬา

ประเทศอิหร่านเป็นประเทศต้นกำเนิดของกีฬาโปโล ซึ่งเป็นที่รู้จักในภาษาท้องถิ่นว่า čowgān มีการละเล่นมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรไมเดสโบราณ นอกจากนี้ อิหร่านยังมีกีฬาประจำชาติ คือ มวยปล้ำฟรีสไตล์ ซึ่งอิหร่านเป็นชาติที่ประสบความสำเร็จอย่างสูงในการแข่งขันชิงแชมป์โลก ชาวอิหร่านเรียกกีฬามวยปล้ำของตนเองว่า košti e pahlevāni ซึ่งยูเนสโกได้ให้การรับรองในฐานะมรดกทางวัฒนธรรมด้วยแล้ว

ด้วยความที่ประเทศอิหร่านมีพื้นที่เทือกเขาสูงจำนวนมาก ทำให้มีการเล่นกีฬาสกี สโนว์บอร์ด การเดินเขา การปีนเขา และการปีนหินผาจำนวนมาก อิหร่านมีสถานที่ตั้งของรีสอร์ทสกีที่มีชื่อเสียงในเมืองโทชาล ดิซิน และ เชมชัค ทั้งสามเมืองอยู่ห่างจากเมืองหลวง กรุงเตหะราน เพียงสามชั่วโมง 

ชาวอิหร่านมีความชื่นชอบกีฬาฟุตบอล ทีมชาติอิหร่านเป็นแชมป์เอเชียนคัพ 3 สมัย ได้ชื่อว่าเป็นทีมชาติที่ดีที่สุดในเอเชีย อีกทั้งยังรั้งอันดับ 1 ของทวีป และรั้งอันดับ 22 ของฟีฟ่าแรงค์กิ้ง (จากการจัดอันดับเมื่อเดือนกันยายน 2021) ฟุตบอลคือกีฬาที่เป็นที่นิยมที่สุดของประเทศอิหร่าน

## อ้างอิง

* ประเทศอิหร่าน  จากเว็บไซต์กระทรวงต่างประเทศ

### บรรณานุกรม

*
*
**[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Iran.pdf Iran: A Country Study]*. 2008, Washington, DC: Library of Congress, 354 pp.
*
*
*

* จักรพันธ์ กังวาฬ. และคนอื่น ๆ. *กรุ่นกลิ่นอารยธรรมเปอร์เซียในเมืองสยาม.* กรุงเทพฯ : มติชน, 2550. 
* Foltz, Richard (2016). Iran in World History. Oxford University Press. 

## แหล่งข้อมูลอื่น

*The e-office of the Supreme Leader of Iran
*The President of Iran
*Iran.ir 
*Iran. *[[The World Factbook]]*. Central Intelligence Agency.
*
*
*

 


อิหร่าน
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่ก่อตั้งในปี พ.ศ. 2522
หมวดหมู่:ก่อตั้งในประเทศอิหร่านในปี พ.ศ. 2522
อ
หมวดหมู่:ประเทศในเอเชียตะวันตก