นครรัฐพะเยา

**นครรัฐพะเยา** หรือ **แคว้นพะเยา** เป็นนครรัฐอิสระ ในจังหวัดพะเยา ตั้งอยู่ใกล้น้ำแม่อิงซึ่งไหลลงมาจากเทือกเขาผีปันน้ำ เป็นอาณาจักรร่วมสมัยเดียวกับยุคปลายของหิรัญนครเงินยาง

นครรัฐพะยาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในรัชกาลของพญางำเมือง เคยขยายอำนาจปกครองนครรัฐน่านระยะหนึ่ง ทั้งยังมีความสัมพันธ์อันดีกับอาณาจักรล้านนา และอาณาจักรสุโขทัย แต่ภายหลังในช่วงปี พ.ศ. 1877-1879 พะเยาถูกผนวกเข้ากับล้านนาในสมัยพญาคำฟูที่เข้าปล้นพะเยาจากความร่วมมือของนครรัฐน่าน

## ประวัติ
นครรัฐพะยา เกิดจากการขยายตัวของราชวงศ์ลาวที่แยกตัวออกมาเพื่อสร้างเมืองใหม่ สันนิษฐานว่าประมาณพุทธศตวรรษที่ 17 โดยพญาลาวเงินแห่งเมืองเงินยางได้ทราบว่าเมืองสักกะวันราชธานี ของพระยาสุทธสม และ พระยาอนุราช ขาดเจ้าผู้ปกครองมาได้ 3 ปี จึงได้ส่งเจ้าราชบุตรนามขุนจอมธรรมไปปกครองเมือง แล้วสร้างเมืองพะเยาใหม่เป็นเมืองหลวงบริเวณใกล้เมืองสักกะวันราชธานีเดิม และปกครองในฐานะนครรัฐอิสระไม่ขึ้นกับใคร มีความสัมพันธ์อันดีกับเมืองเงินยางในฐานะญาติและพันธมิตร

นครรัฐพะยา เริ่มมีบทบาทโดดเด่นขึ้นต้นพุทธศตวรรษที่ 19 กษัตริย์นามพญางำเมือง กษัตริย์พระองค์ที่เก้า เป็นพระสหายของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช และพญามังราย ทั้งสามพระองค์ได้ร่วมมือกันทำสัญญาสามกษัตริย์ในปี พ.ศ. 1830 เพื่อต่อต้านการขยายตัวของจักรวรรดิมองโกล ทั้งที่ก่อนหน้านี้พญามังรายเคยยกทัพไปเมืองพะเยาในปี พ.ศ. 1819 ซึ่งไม่ได้รบกันแต่กลับเจรจากัน สรัสวดี อ๋องสกุล ได้สันนิษฐานว่าเป็นเพราะ *"...ความเป็นสหายและความเข้มแข็งของพญางำเมืองในขณะนั้นเป็นอุปสรรคต่อการยึดเมืองพะเยา"* ด้วยความเข้มแข็งดังกล่าวพญางำเมืองได้ขยายอำนาจและยึดครองนครรัฐน่านโดยส่งพระชายาและราชบุตรไปปกครอง ถือเป็นยุคที่พะเยาเจริญรุ่งเรืองสูงสุด

หลังสิ้นรัชกาลพญางำเมือง ท้าวคำแดงพระโอรสได้ครองเมืองสืบต่อ ยังคงสัมพันธ์อันดีกับล้านนา และเคยช่วยพญาไชยสงครามปราบกบฏขุนเครือ และหลังจากการปราบกบฏก็ได้ขอนางแก้วพอตาธิดาพญาไชยสงครามให้เสกสมรสกับท้าวคำลือ พระราชโอรสซึ่งเป็นกษัตริย์พะเยาองค์สุดท้าย ซึ่งเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี มองว่าการมาของนางแก้วพอตาเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้พะเยาเสียเอกราช เพราะในปี พ.ศ. 1877-1879 พญาคำฟูแห่งล้านนาทรงประสบความสำเร็จในการปล้นเมืองพะเยาจากความร่วมมือของนครรัฐน่าน และอาจได้รับการสนับสนุนจากนางแก้วพอตาที่เป็นพระปิตุจฉาพญาคำฟู อันเป็นการดีต่อล้านนาที่เมืองเชียงรายและเชียงแสนจะปลอดภัยจากการโจมตีของพะเยา และตั้งเมืองพะเยาเป็นฐานอำนาจที่จะขยายลงไปสู่นครรัฐแพร่และน่านต่อไป

หลังสิ้นเอกราช เมืองพะเยาปรากฏความสำคัญในฐานะส่วนหนึ่งของล้านนาในรัชสมัยพญาสามฝั่งแกน เพราะได้ส่งขุนนางที่มีฐานะเป็นอา ช่วยเหลือให้พระองค์ครองราชย์มาปกครองพะเยา และตอบแทนความชอบด้วยการกำหนดตำแหน่งเจ้าเมืองพะเยาเป็น "เจ้าสี่หมื่น" และในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช ทรงให้ความชอบแก่พระยายุทธิษฐิระ อดีตเจ้าเมืองสองแควผู้มาสวามิภักดิ์ให้การยกให้ครองพะเยา แต่กาลต่อมาเมือล้านนาได้ยึดครองนครรัฐแพร่และน่านแล้ว เมืองพะเยาจึงถูกลดบทบาทลง

## ที่มาของชื่อ
พะเยา เป็นคำที่กร่อนมาจาก พยาว ภูยาว และ ภูกามยาว ตามลำดับ โดยภูกามยาวเป็นส่วนหนึ่งของทิวเขาผีปันน้ำ ซึ่งคำว่า "ภู" แปลว่าเทือกเขา ส่วน "กามยาว" มาจากลักษณะทางภูมิศาสตร์ของทิวเขาที่ทอดยาวจากทิศเหนือลงไปทิศใต้ และลาดต่ำลงไปจนถึงที่ราบแม่น้ำอิง อันเป็นแหล่งที่ตั้งของจังหวัดพะเยาในปัจจุบัน
## ประชากร
ด้วยความที่พะเยาเป็นผลจากการขยายตัวของเมืองเงินยางที่ขยายลงมายังที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา เป็นดินแดนที่เรียกว่า "โยนก" มีประชากรเป็น *[[ไทยวน]]* ด้านการตั้งถิ่นฐานจะกระจายตามแอ่งหรือที่ราบลุ่มแม่น้ำเป็นแนวยาวตามลำน้ำอิง เมื่อขุนจอมธรรมตั้งเมืองพะเยา ได้รวบรวมไพร่พลจากหัวเมืองต่าง ๆ ได้ 80,000 คน แบ่งเป็น 36 พันนา นาละ 500 คน ชุมชนที่เกิดขึ้นในระยะแรก ๆ เป็นชุมชนเล็ก ๆ แยกกันอยู่เป็นแห่ง ๆ มีผู้นำชุมชนในนามของเจ้าผู้ปกครอง การตั้งชุมชนบ้านและเมืองได้พัฒนาจากถิ่นฐานที่อยู่ของชนเผ่าพื้นเมืองที่มีวัฒนธรรมด้อยกว่า ผสมผสานกับวัฒนธรรมต่างถิ่นที่เจริญกว่า นอกจากนี้ประชากรบางส่วนเป็นชาวกาว โดยเฉพาะที่เมืองงาวที่อยู่ใกล้กับนครรัฐน่านที่มีชาติพันธุ์เดียวกัน

ทั้งนี้นครรัฐพะยาแต่เดิมนับถือผี ต่อมาพญางำเมืองได้มีศรัทธารับคติพุทธศาสนาจากหริภุญชัยมาประดิษฐานในแคว้น หลังการรับพุทธศาสนาจึงมีการสร้างพระพุทธรูปหินทรายและศาสนาวัตถุอื่น ๆ กษัตริย์ทรงนับถือศาสนาพุทธ และตั้งพระองค์ตามหลักทศพิศราชธรรม

## ภูมิศาสตร์
จากการขยายตัวของราชวงศ์ลาวที่ขยายตัวลงมาตามที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา ทั้งนี้ตัวเมืองพะเยาตั้งอยู่บนลุ่มน้ำอิงที่ไหลลงสู่กว๊านพะเยา เป็นที่ราบปลายภูเขาที่มีชื่อเรียกตามตำนานว่า "ภูยาว" ต่อมาได้กลายเป็นคำว่า "พยาว" และเป็น "พะเยา" ที่ตั้งเมืองมีความอุดมสมบูรณ์ เพราะมีแหล่งน้ำสองแหล่งคือ น้ำแม่อิงและกว๊านพะเยา และเป็นที่ราบกว้างใหญ่เหมาะสมแก่การตั้งเมือง 

เมื่อขุนจอมธรรมมาตั้งเมืองพะเยา เวียงแห่งแรกมีผังเมืองเป็นรูปน้ำเต้าเรียก "เวียงน้ำเต้า" ต่อมาในสมัยพญาสิงหราชได้มีการขยายชุมชนออกมาทางกว๊านพะเยาเพราะใกล้แหล่งน้ำเป็นเวียงรูปสี่เหลี่ยมเรียก "เวียงลูกตะวันตก" และถือว่าเวียงทั้งสองเป็นเวียงแฝด ทั้งยังเป็นเวียงหลักของพะเยา นอกจากนี้ยังมีเวียงบริวาร ได้แก่ เวียงพระธาตุจอมทอง, เวียงปู่ล่าม, เวียงหนองหวี และเวียงต๋อม

แต่อย่างไรก็ตามนครรัฐพะยามีข้อจำกัดด้านที่ตั้ง เพราะแวดล้อมไปด้วยเขาสูง พะเยาจึงเป็นเมืองเล็กและค่อนข้างปิด มีเพียงทางตะวันออกเฉียงเหนือที่สามารถติดต่อกับเมืองเชียงของและเชียงรายได้สะดวก ส่วนทิศตะวันตกเป็นเทือกเขาสูงติดกับอำเภอวังเหนือ ด้านใต้ต่ออำเภองาวด้วยเขาสูง ส่วนตะวันออกติดกับนครรัฐน่านที่เต็มไปด้วยขุนเขาเช่นกัน ด้วยข้อจำกัดดังกล่าวทำให้นครรัฐแห่งนี้เจริญรุ่งเรืองเพียงช่วงแรก ๆ เท่านั้น ก่อนที่จะถูกผนวกเข้ากับอาณาจักรล้านนาในกาลต่อมา

โดยนครรัฐพะยา ปกครองเมืองต่าง ๆ ดังนี้
* **ทิศตะวันออก**  จรดขุนผากาดจำบอน ตาดม้าน บางสีถ้ำ ไทรสามต้น สบห้วยปู น้ำพุง สบปั๋ง ห้วยบ่อทอง ตาดซาววา กิ่วแก้ว กิ่วสามช่อง มีหลักหินสามก้อนฝังไว้กิ่วฤๅษี แม่น้ำสายตา กิ่วช้าง กิ่วง้ม กิ่วเปี้ย ดอยปางแม่นาค
* **ทิศตะวันตก**  โป่งปูดห้วยแก้วดอยปุย แม่คาว ไปทางทิศใต้กิ่วรุหลาว ดอกจิกจ้อง ขุนถ้ำ ดอยตั่ง ดอยหนอก ผาดอกวัว แซ่ม่าน 
* **ทิศตะวันตกเฉียงใต้** ไปจรดเอาดอยผาหลักไก่
**มีเมืองในอำนาจปกครอง** คือ เมืองงาว เมืองตีบ สะเอียบ เชียงม่วน เมืองเทิง เมืองสระ เมืองออย สะสาว เมืองดอบ เชียงคำ เมืองลอ เมืองเชียงแลง เมืองหงาว แซ่เหียง แซ่ลุล ปากบ่อง เมืองป่าเป้า เมืองวัง แซ่ซ้อง เมืองปราบ แจ้ห่ม  มีเมืองที่ติดต่อคือ

* **ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ** ต่อแดนขรนคร
* **ทิศใต้** จรดนครเขลางค์และนครหริภุญชัย
สุจิตต์ วงษ์เทศ ได้วิเคราะห์ตำแหน่งเมืองภายใต้การปกครองไว้ดังนี้ 

# เมืองงาว: อำเภองาว จังหวัดลำปาง
# เมืองกวา: เมืองน่าน(เมืองย่าง) 
# เมืองสะเอียบ: อำเภอสอง จังหวัดแพร่
# เมืองเชียงม่วน: อำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา
# เมืองสระ: ตำบลสระ อำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา
# เมืองออย: ตำบลออย อำเภอปง จังหวัดพะเยา
# ..... (ข้อมูลในพงสาวดารไม่ชัดเจน)
# เมืองควน: ตำบลควร อำเภอปง จังหวัดพะเยา
# เมืองเชียงคำ: อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา
# เมืองลอ: ตำบลลอ อำเภอจุน จังหวัดพะเยา
# เมืองเชียงแรง: ตำบลเชียงแลง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา
# เมืองหงาว: ตำบลหงาว อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย
# เมืองเทิง: อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย
# บ้านแช่เหียง: ยังไม่พบหลักฐาน
# เมืองแช่ลุง: ยังไม่พบหลักฐาน
# ปากบ่อง: ยังไม่พบหลักฐาน
# หนองขาว: ยังไม่พบหลักฐาน
# เวียงป่าเป้า: อำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย
# เมืองวัง: อำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง
# เมืองแช่ช้อน: ตำบลแช่ช้อน อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง
# เมืองปาน: กิ่งปาน อำเภอแจ้ห่ม จังวัดลำปาง
# เมืองแช่ห่ม: อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปางthumb|350x350px|เมืองภายใต้การปกครองของพะเยา จาก ประวัติศาสตร์ สังคมและวัฒนธรรมเมืองพะเยา โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ และเขตแดนโดยประมาณ|center

## ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
### [[เงินยาง|แคว้นเงินยาง]]
[''[พระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์* หน้าหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ ประกอบด้วย พ่อขุนรามคำแหงมหาราช พญางำเมือง และพญามังราย ตามลำดับ|200px|thumb|left]]
นครรัฐพะยามีความสัมพันธ์กับแคว้นเงินยางด้วยมีปฐมกษัตริย์มาจากเมืองเงินยางดังกล่าว การดำเนินการระหว่างสองรัฐจึงเป็นเป็นในฐานะเครือญาติ เมื่อมีศึกสงครามทั้งสองรัฐก็จะช่วยกันปกป้องบ้านเมือง เช่น *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่* กล่าวถึง[[พระยาเจือง|ขุนเจือง]]ครองเมืองพะเยาได้ไปช่วยเมืองเงินยางปราบแกว(บ้างบันทึกว่า แกวปะกัน) หลังจากทำสงครามไล่แกวแล้ว ขุนเจืองจึงขึ้นครองเมืองเงินยางสืบมา หรือกรณีของพระชายาของพญางำเมืองคือ *นางอั้วเชียงแสน* จากชื่อแสดงให้เห็นว่า นางอั้วเป็นธิดาจากเมืองเชียงแสน นั่นคือพะเยาและเงินยางมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติที่แนบแน่นผ่านการเสกสมรส ด้วยเหตุนี้แคว้นเงินยางจึงเป็นทั้งพระสหายและพระประยูรญาติสนิทสืบเนื่องหลายชั่วอายุคน

=== อาณาจักรล้านนา ===
พญางำเมืองได้มีสัมพันธภาพกับพญามังรายแห่งล้านนา โดยใน *พงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน* ระบุว่า พญางำเมืองกับพญามังรายเป็นสหายกันมาแต่รุ่นปู่ การเป็นพระสหายของสามกษัตริย์ทำให้เกิดการป้องกันภัยจากการรุกรานของมองโกล ด้วยการทำสนธิสัญญาสามกษัตริย์ในปี พ.ศ. 1830 ทั้งที่ก่อนหน้านี้พญามังรายเคยยกทัพไปเมืองพะเยาในปี พ.ศ. 1819 ซึ่งไม่ได้รบกันแต่กลับมีการเจรจากัน

แม้พะเยาและล้านนาจะมีการเสกสมรสเพื่อสร้างความสัมพันธ์เครือญาติกัน ดังกรณีของนางแก้วพอตาธิดาพญาไชยสงครามกับท้าวคำลือ กษัตริย์องค์สุดท้ายของพะเยา แต่พะเยาก็ถูกล้านนาหักหลังในสมัย[[พญาคำฟู]]ที่ได้รับความร่วมมือกับ[[นครรัฐน่าน]] และหลังจากนั้นเป็นต้นมาพะเยาจึงตกเป็นส่วนหนึ่งของล้านนามาแต่นั้น

=== อื่น ๆ  ===
* *'อาณาจักรสุโขทัย** — พญางำเมืองได้มีสัมพันธภาพกับพ่อขุนรามคำแหงแห่งสุโขทัย ด้วยทรงศึกษาที่[[เมืองละโว้]]ร่วมรุ่นกัน ทั้งมีความสัมพันธ์เชิงเครือญาติด้วยพระราชธิดาในพญางำเมืองเสกสมรสกับบุคคลชนชั้นปกครองของสุโขทัย ซึ่งเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมีเสนอว่าคือ[[พระยาเลอไทย]] มีพระราชโอรสด้วยกันคือ [[พ่องำเมือง]]
* **นครรัฐน่าน** — เคยถูกพญางำเมืองยึดครอง พร้อมกับส่งพระชายาและพระราชบุตรปกครองอยู่หลายปี แต่ได้อิสระในหลายปีต่อมา และภายหลังได้ร่วมมือกับล้านนาปล้นเมืองพะเยาจนเป็นสาเหตุให้นครรัฐพะยาสลายตัวไปเป็นส่วนหนึ่งของ[[อาณาจักรล้านนา|ล้านนา]]
* **อาณาจักรหริภุญชัย''' — เผยแผ่ศาสนาพุทธมายังนครรัฐพะยาจนเป็นที่แพร่หลายในรัชกาลพญางำเมือง

## รายนามกษัตริย์เมืองพะเยา

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดพะเยา
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:อาณาจักรล้านนา
หมวดหมู่:ประเทศราชของอาณาจักรสยาม
หมวดหมู่:อาณาจักรโบราณ
หมวดหมู่:นครรัฐ
หมวดหมู่:รัฐพุทธ