การเคี้ยวหมากในประเทศไทย

การเคี้ยวหมากเป้นส่วนสำคัญของวัฒนธรรมและประเพณีไทยเสมอ ในอดีต การเคี้ยวหมากเคยเป็นกิจกรรมยอดนิยมของชาวไทยทั่วประเทศในแต่ละวัน ผลหมากมาจากต้นไม้ที่มีชื่อว่า *[[Areca catechu]]* ที่เติบโตทั่วประเทศไทย

## การเตรียมการ
การเคี้ยวหมากแบบไทย มีวัตถุดิบหลัก 3 อย่าง คือ ใบพลู หมากพลู และหินปูนแดง ก่อนจะเคี้ยวหมาก จะต้องนำหมากไปต้ม หั่น และตากให้แห้งเสียก่อน วิธีหนึ่งที่นิยมใช้คือ หั่นหมากเป็นสี่ส่วนเล็ก ๆ ก่อนตากด้วยแสงอาทิตย์ เนื่องจากหมากมีความแข็งแรงมาก เมื่อหมากแห้งแล้ว ส่วนมักร้อยเชือก (โดยทั่วไปยาวถึง 50 เซนติเมตร) แล้วแขวนไว้รอบๆ บ้านเพื่อใช้เมื่อจำเป็น วิธีนี้เป็นที่นิยมเพราะหมากแห้งสามารถเก็บไว้ได้นานขึ้น นอกจากนี้ยังสามารถใส่ส่วนผสมอื่น ๆ ได้ เช่น ไพลหรือยาสูบ

ก่อนจะเคี้ยวหมาก คนไทยส่วนใหญ่มักผสมส่วนผสมทั้งหมดเข้าด้วยกัน ผู้สูงอายุหลายคน (ที่ฟันไม่แข็งแรงหรือไม่มีฟัน) ผสมและตำส่วนผสมทั้งหมดให้เข้ากัน โดยไม่ต้องห่อด้วยใบพลู

## อุปกรณ์
เชี่ยนหมากเป็นอุปกรณ์ทำหมากที่ประกอบด้วยอุปกรณ์ที่จำเป็นสำหรับการเคี้ยวหมาก โดยมีรูปร่าง ขนาด และวัสดุที่แตกต่างกัน ในอดีต อุปกรณ์นี้ใช้แสดงถึงความมั่งคั่งและฐานะทางสังคม วัสดุต่าง ๆ เช่น ทองเหลือง เงิน ทอง และไม้แกะสลักเป็นที่นิยมในหมู่คนรวย ในขณะที่ชาวนาและคนงานทั่วไปใช้ตะกร้าที่ทำจากวัสดุราคาถูก เช่น หวาย

อุปกรณ์ทำหมากเต็มชุดประกอบด้วยอุปกรณ์ดังต่อไปนี้:
* ครกสาก – ใช้สำหรับตำและผสมส่วนผสมต่าง ๆ เข้าด้วยกัน เป็นที่นิยมในผู้สูงอายุ เนื่องจากฟันของพวกเขาอ่อนแอ
* ที่ตัดหมาก
* ที่เก็บวัตถุดิบ (ใบพลู ชานพลู ปูนขาว ฯลฯ)
* กล่องสำหรับใส่น้ำที่เหลือ

## ประเพณีและวัฒนธรรมไทย
หมากยังมีบทบาทสำคัญต่อประเพณีและวัฒนธรรมไทย เช่น:
* **พิธีทำบุญต่ออายุ** คนไทยมีความเชื่อว่าหมากจะช่วยให้อายุยืนยาว โดยจะทำพิธีผ่านการนำต้นหมากเล็ก ๆ มาสวดมนต์ก่อนนำไปปลูกในวัดหรือในที่สาธารณะ
* **พิธีขันตั้ง/ขันครู** ขันตั้งเป็นถาดตกแต่งใส่หมากและเครื่องเซ่นต่าง ๆ ในพิธีที่นักเรียนใช้แสดงความเคารพและกตัญญูต่อครูบาอาจารย์ทั้งในอดีตและปัจจุบัน
* **พิธีในศาสนาพุทธในไทย** หมากใช้เป็นเครื่องบูชาศาลพระภูมิและในการอุปสมบทของพระสงฆ์ ส่วนใบของต้นพลูจะใช้สำหรับการบูชาทางพุทธศาสนาเท่านั้น 
*	"ขันหมาก": ตามประเพณีไทย คู่รักจะหมั้นกันในพิธีที่เรียกว่า "ขันหมาก" ซึ่งจัดขึ้นในงานแต่งงาน ขันหมากคือถาดตกแต่งที่มีหมากเป็นส่วนประกอบหลัก

## ประเพณี
การเคี้ยวหมากเป็นส่วนหนึ่งของประเพณีไทยตั้งแต่สมัยอาณาจักรสุโขทัย ในอาณาจักรล้านนา (พ.ศ. 1835) การเคี้ยวหมากถูกใช้เพื่อเกี้ยวพาราสีในบรรดาผู้ที่อยู่ช่วงวัยหนุ่มสาว คราบสีแดงหรือน้ำตาลบนฟันของผู้เคี้ยวหมากถือเป็นสิ่งที่สวยงาม ต้นหมากสามารถใช้งานในรูปแบบอื่นได้ดังต่อไปนี้ การใช้งานต้นหมากแบบทั่วไปคือใช้กิ่งไม้ให้เด็กเล่น การละเล่นยอดนิยมเรียกว่า ชักลาก ซึ่งเป็นการละเล่นที่ผู้เล่นคนหนึ่งดึงปลายข้างหนึ่ง ในขณะที่อีกคนหนึ่งนั่งบนปลายกิ่งที่กว้าง กิ่งของต้นหมากแข็งแรง ผู้คนจึงใช้กิ่งเป็นพัดมือ การใช้งานที่สำคัญอีกอย่างหนึ่งคือใช้ห่ออาหาร เช่น ข้าว กิ่งไม้ยังใช้เป็นฉนวนเพื่อรักษาความชื้นและความอบอุ่นภายในอาหาร นอกจากนี้ ชั้นกิ่งไม้ที่อ่อนนุ่มยังใช้เป็นมวนยาสูบได้อีกด้วย ท้ายที่สุด หมากยังใช้เป็นยาธรรมชาติในหมู่คนไทย ซึ่งใช้รักษาอาการไอ เจ็บคอ หรือผื่น

## การเสื่อมถอย
แปลก พิบูลสงคราม อดีตนายกรัฐมนตรีไทย ได้รณรงค์ให้ประชาชนเลิกเคี้ยวหมากใน พ.ศ. 2483 และยังสั่งให้ตัดต้นหมากทั้งหมดทั่วประเทศอีกด้วย นอกจากนี้ การเคี้ยวหมากยังถูกห้ามในอาคารราชการอีกด้วย ทำให้เกิดกระแสต่อต้านการเคี้ยวหมาก ผู้ที่เคี้ยวหมากในอาคารราชการจะไม่ได้รับบริการจากรัฐบาล เพื่อส่งเสริมสังคมสมัยใหม่และทำให้เมืองสะอาด เพราะประชาชนจะคายคราบสีแดงลงบนถนน ทำให้เมืองและถนนสกปรกและไม่ถูกสุขอนามัย

การศึกษาเฉพาะกรณีโดยละเอียดโดย Reichard และคณะฯ ในชาวเขาบางส่วนทางภาคเหนือของไทยเกี่ยวกับพฤติกรรมการเคี้ยวหมากในประเทศไทยเขียนขึ้นใน พ.ศ. 2522–2527 ผลการศึกษาพบว่าผู้ชายนิยมเคี้ยวหมากประมาณร้อยละ 5 - 44 และผู้หญิงนิยมเคี้ยวหมากประมาณร้อยละ 9 - 46 ชาวบ้านที่อายุน้อยกว่า 35 ปีจำนวนน้อยมากเคี้ยวหมาก ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นธรรมเนียมสากลในหมู่คนไทย นั่นแสดงให้เห็นว่าการเคี้ยวหมากในประเทศไทยลดลง ทำให้ประเทศไทยเป็นประเทศเดียวในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่มีแนวโน้มเช่นนี้ การเคี้ยวหมากในเมืองใหญ่อย่างกรุงเทพมหานครและเชียงใหม่เกือบหายไปหมดแล้ว แม้ว่าในจังหวัดแถบชนบทยังคงเป็นที่นิยมในหมู่คนชรา

## อ้างอิง

หมวดหมู่:วัฒนธรรมไทย