สกุลส้ม

**สกุลส้ม** (***Citrus***) อยู่ในวงศ์ Rutaceae มีต้นกำเนิดในเขตร้อนและเขตร้อนชื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เป็นไม้พุ่มขนาดใหญ่หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูง 5-15 เมตร มีหนามที่ต้น มีใบแบบสลับและเป็นไม้ไม่ผลัดใบ ออกดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อดอกขนาดเล็ก แต่ละดอกมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 2-4 ซม. มีกลีบดอกสีขาว 5 กลีบ (น้อยชนิดมี 4 กลีบ) และมีเกสรตัวผู้จำนวนมาก ปกติดอกมีกลิ่นหอม ผลกลมจนถึงยาว ขนาดยาว 4 – 30 ซม. เส้นผ่านศูนย์กลาง 4 – 20 ซม. พืชสกุลนี้มีความสำคัญทางการค้า โดยหลายชนิดมีการปลูกเพื่อนำผลไปกินสด ๆ หรือคั้นเป็น น้ำผลไม้

ผลมีกลิ่นหอม เนื่องจากมีสาร ฟลาโวนอยด์ และ ลิโมนอยด์ (ซึ่งจะเปลี่ยนเป็นสาร เทอร์พีน) ในเปลือกและในน้ำ  นอกจากนี้น้ำมี กรดซิตริกจำนวนมากจึงทำให้มีรถเปรี้ยว และเป็นแหล่ง ไวตามินซี และ ฟลาโวนอยด์

อนุกรมวิธานในสกุลส้มนี้มีความซับซ้อน และ ไม่ทราบจำนวนชนิดที่แน่นอนในธรรมชาติ หลายชนิดที่รู้จักเป็นพันธุ์ผสม พืชใน*สกุลส้ม*ที่นำมาปลูกกันอาจได้มาจาก 4 ชนิดที่เป็นชนิดดั้งเดิม  พันธุ์ผสมหลายชนิดที่พบมากในธรรมชาติ และที่นำมาปลูกกัน รวมถึงชนิดที่มีความสำคัญทางการค้า เช่น ส้มเช้ง ส้มเกรพฟรุท เลมอน มะนาว และ ส้มเขียวหวาน จากงานวิจัยเร็ว ๆ นี้ได้แสดงว่าพืชในสกุลที่ใกล้เคียง เช่น *[[สกุลส้มคัมควอท]]*  *[[สกุลส้มสามใบ]]* และสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย *[[Microcitrus]]* และ *[[Eremocitrus]]* ควรถูกจัดรวมอยู่ใน *สกุลส้ม* ในปัจจุบันนักพฤกษศาสตร์หลายท่านจัดสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย  *Microcitrus* และ *Eremocitrus* อยู่ใน *สกุลส้ม*.

## การเพาะปลูก

พืชในสกุลส้มเกิด พันธุ์ลูกผสม ได้ง่ายมาก (เช่น เมล็ดที่โตจาก มะนาวตาฮิติ สามารถให้ผลที่ใกล้เคียงส้มเกรฟฟรุตได้) พืชในสกุลส้มที่ปลูกเป็นการค้าทั้งหมดใช้กิ่งตอน ของ สายพันธุ์ที่ต้องการ มาปลูกบนต้นตอที่ต้านทานโรค และทนทาน 

สีของผลไม้สกุลส้มจะมีสีสดเฉพาะในเขตภูมิอากาศที่หนาวเย็น ส่วนในเขตภูมิอากาศร้อน ผลของต้นไม้สกุลส้มจะยังมีสีเขียวอยู่แม้ว่าจะโตเต็มที่ จึงมักถูกเรียกว่า "ส้มสีเขียว"  ต้นมะนาวเป็นตัวอย่างหนึ่งซึ่งมีไวต่อสภาพอากาศเย็นมากดังนั้นจึงไม่เคยถูกทิ้งในสภาพอากาศที่เย็นเหมาะสมพอจะสร้างสีสดได้ ถ้าผลมะนาวถูกทิ้งไว้ที่ต้นให้อยู่ข้ามฤดูหนาว ผลจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ไม้ในสกุลส้มหลายชนิดจะถูกเก็บตั้งแต่ยังมีสีเขียวและไปสุกขณะที่ขนส่งไปยังร้านค้า 

250px|thumb|left|ผลไม้ในสกุลส้มหลายชนิดที่ถูกฝานเป็นแว่น
ต้นไม้ในสกุลส้มปกติจะไม่ทนทานต่อความเย็นกว่าจุดเยือกแข็ง  ส้มบางพันธ์ในชนิด *Citrus reticulata* มีแนวโน้มเป็นชนิดทั่วไปที่ทนทานต่อความเย็นที่ตำกว่าจุดเยือแข็งได้มากที่และสามารถอยู่รอดได้ระยะเวลาสั้น ๆ ในอุณหภูมิ  −10 องศาเซลเซียส แต่ในความเป็นจริงอุณภูมิที่เหมาะสมต่อการเพาะปลูกต้องไม่ตำกว่า −2 องศาเซลเซียส  พันธุ์ผสมบางชนิดทนทานต่ออุณหภูมิที่ตำกว่าจุดเยือกแข็งแต่ไม่สามารถให้ผลที่มีคุณภาพดีได้ ส่วนพืชที่ใกล้เคียงคือ ส้มสามใบ (*Poncirus trifoliata*) สามารถอยู่รอดได้ในอุณหภูมิที่ตำกว่า−20 องศาเซลเซียส ผลมีรสชาติฝาดและไม่สามารถกินผลสดได้ ต้องนำไปประกอบอาหาร

ต้นไม้ในสกุลส้มเจริญเติบโตดีที่สุดในที่มีแสงแดดแรง มีความชื้นพร้อมกับดินอุดมสมบูรณ์ และปริมาณน้ำฝนหรือการชลประทานที่เพียงพอ 

## รายชื่อของผลไม้ในสกุลส้ม

[thumb|right|[เกรปฟรูต]]
[thumb|right|[ซิตรอน วางขายในเยอรมัน]]
[thumb|right|สวิทตี้ หรือ [โอโรบลังโก้]]
[thumb|right|[คลีเมนไทน์ มีเปลือกบางกว่าส้มอื่น ๆ]]
[thumb|right|[มิคาน, หรือรู้จักกันในชื่อซาสึมา]]
[thumb|right|[ส้มหวาน ถูกใช้ในอาหารหลาย ๆ อย่าง]]
[thumb|right|กอง [มะกรูด]]
[right|thumb|[เลมอน, เต็มใบ และผ่าครึ่ง]]

*สกุลส้ม* เชื่อว่ามีต้นกำเนิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ก่อนที่มนุษย์จะนำมาทำเกษตรกรรม, มีจำนวนชนิดเพียงเล็กน้อย:

* พาเพดา
** *[[Citrus aurantifolia]]* - มะนาว, จากอินเดีย
** *[[Citrus halimii]]*, จาก ไทยและมลายา
** *[[Citrus maxima]]* - ส้มโอ, จากกลุ่มเกาะมลายู
** *[[Citrus medica]]* - มะงั่ว, จากอินเดีย
** *[[Citrus reticulata]]* - ส้มแมนดาริน, จากจีน
* มะนาวออสเตรเลีย
** *[[Citrus australasica]]* - มะนาวนิ้ว - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล *Microcitrus*
** *[[Citrus australis]]* - มะนาวออสเตรเลียกลม - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล  *Microcitrus*
** *[[Citrus glauca]]* - มะนาวทะเลทราย - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล *Eremocitrus*

ส้มคัมควอท อยู่ในสกุล *สกุลส้มคัมควอท*

### พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ
เรียงตามพันธุ์รุ่นพ่อแม่ พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ แต่ละพันธุ์ผสมมาจาก (อย่างน้อย) รุ่นพ่อแม่ 2 ชนิด, จึงมีรายชื่อซ้ำได้
* *Citrus maxima*เป็นฐาน
** อะมานาสึ, นาสึมิคาน; *Citrus × natsudaidai* (*C. maxima* × ไม่ทราบ)
** ไลม์ควอท
** เกรพฟรุท, *Citrus × paradisi* (*C. maxima* × *C. × sinensis*)
** เลมอนจักรพรรดิ (Imperial lemon) (*C. × limon × C. × paradisi*)
** มินเนโอลา แทงเจโล (*C. reticulata × *C. × paradisi*)
** [[ออเรนเจโล]], ชิรอนจา (*C. × paradisi* × *C. × sinensis*)
** [[โอโรบลังโก้]], [[สวีทตี้ (ผลไม้)|สวีทตี้]] (*C. maxima × C. × paradisi*)
** [[ส้มหวาน]] - *Citrus × sinensis* (อาจจะ *C. maxima* × *C. × reticulata*)
** [[แทงเจโล]] - *Citrus × tangelo* (*C. reticulata × *C. maxima* or *C. × paradisi*)
** แทงกอร์ - *Citrus × nobilis* (*C. reticulata* × *C. × sinensis*)
** อุกลิ (*C. reticulata* × *C. maxima* หรือ *C. × paradisi*)
** วิลกิ่ง (*C. × nobilis × C. × deliciosa*)

* *Citrus medica* เป็นฐาน
** ส้มโอมือ - *Citrus medica* var. *sarcodactylus*
** อีทรอก
** เฟอร์นานดินา - *[[Citrus × limonimedica]]* (อาจจะ *C. medica* × *C. × limon*)
** พอนเดอโรซา เลมอน (อาจจะ *C. medica* × *C. × limon*)

* *Citrus reticulata' 'เป็นฐาน
** [[ส้มเบอร์กามอท]], ส้มเซวิล - *Citrus × aurantium* ssp. *bergamia* หรือ *Citrus × bergamia*
** [[ส้มซ่า]] - *Citrus × aurantium*
** [[ส้มสีทับทิม]] - *Citrus × sinensis* [[พันธุ์]]
** [[คามซาห์น]] (*C. reticulata* × *C. × sinensis*)
** [[ชินอทโต้]] - *Citrus × aurantium* var. *myrtifolia* หรือ *Citrus × myrtifolia*
** [[ฉุงกยุน]]
** [[คลีเมนไทน์]] - *Citrus × clementina*
** [[ส้มแมนดารินคลีโอพลัทตรา]] - *Citrus × reshni*
** [[เดโคพอน]] - *Citrus reticulata* cv. 'Siranui' (Kiyomi × Ponkan)
** [[ไดได]] - *Citrus × aurantium* var. *daidai* หรือ *Citrus × daidai*
** [[เกรปฟรูต]], *Citrus × paradisi* (*C. maxima* × *C. × sinensis*)
** [[เฮอร์มานดินา]]
** [[เลมอนจักรพรรดิ]] (*C. × limon × C. × paradisi*)
** [[คินโนว์]]
** [[เลมอนเมเยอร์]], เลมอนภูเขา - *Citrus × meyeri* (*C. × limon × C. × paradisi* หรือ *C. × sinensis*)
** [[ส้มแมนดารินไมเคิล]]
** [[มิคาน]], ซาสึมา - *Citrus × unshiu*
** [[มินเนโอลา แทงเจโล]] (*C. reticulata × *C. × paradisi*)
** ส้มแมนดารินโนวา
** โอเรนเจโล, ชิรอนจา (*C. × paradisi* × *C. × sinensis*)
** โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (*C. maxima × C. × paradisi*)
** พงคาน
** รังเพอร์, เลมานเดอริน, มะนาวแมนดาริน - *Citrus × limonia* (*C. reticulata* × *C. × limon)
** [[ส้มหวาน]] - *Citrus × sinensis* (อาจจะ *C. maxima* × *C. × reticulata*)
** [[แทงเจโล]] - *Citrus × tangelo* (*C. reticulata × *C. maxima* หรือ *C. × paradisi*)
** ส้มเขียวหวาน
** แทงกอร์ - *Citrus × nobilis* (*C. reticulata* × *C. × sinensis*)
** อุกลิ (*C. reticulata × *C. maxima* หรือ *C. × paradisi*)
** [[วิลกิ่ง]] (*C. × nobilis × C. × deliciosa*)
** [[วิลโลลีฟ]] - *Citrus × deliciosa*
** [[ส้มยูสุ]] - *Citrus × junos* (*C. reticulata* × *C. × ichangensis*)

* ที่มาไม่แน่นอน
** [[อลีโมว์]], โคโล - *Citrus × macrophylla*
** [[ดเจอร์รุค ลิมัวร์]] - *Citrus × amblycarpa*
** [[กาจานิมมา]], [[มะนาวควาย]] - *Citrus × pennivesiculata*
** [[เลมอนอิฉาง]], อิฉางพาเพดา - *Citrus × ichangensis*
** [[เลมอนจักรพรรดิ]] (*C. × limon × C. × paradisi*)
** [[อิโยคาน]], อนาโดมิคาน
** [[คาโบสุ]] - *Citrus × sphaerocarpa*
** [[มะกรูด]],  - *Citrus × hystrix*
** [[ขลาสี พาเพดา]] - *Citrus × latipes*
** [[เลมอน]] - *Citrus × limon*
** [[ลิเมตตา]], เลมอนหวาน, มะนาวหวาน, โมซามบิ - *Citrus × limetta*
** [[มะนาวโอมานิ]]
** [[มะนาวหวานปาเลสไตน์]] - *Citrus × limettioides*
** [[มะนาวเปอร์เซีย]], มะนาวตาฮิติ - *Citrus × latifolia*
** [[มะนาวขรุขระ]] - *Citrus × jambhiri*
** [[เชกวาชา]], มะนาวฮิรามิ, ส้มเขียวหวานไต้หวัน - *Citrus × depressa*
** [[สุดาชิ]] - *Citrus × sudachi*
** [[ซันไค (ผลไม้)|ซันไค]], [[ซึนคาท]] - *Citrus × sunki*
** [[ส้มทาจิบานะ]]
** [[เลมอนวอลคาเมียร์]] - *Citrus × volkameriana*

สำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย [[ส้มจี๊ด]] (ส้มกิมจ๊อ) , ดูที่ × *Citrofortunella*. สำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย [[ส้มสามใบ]], ดูที่ [[citrange]].

== ดูเพิ่ม ==
* [[Japanese citrus]]

== เชิงอรรถ ==


== อ้างอิง ==
* Andrews, A.C. (1961) : Acclimatization of citrus fruits in the Mediterranean region. *Agricultural History* *'35** (1) : 35-46.
* Calabrese, Francesco (2002) : Origin and history. ''In:  (2002) : ''Citrus''. Taylor & Francis. <small>ISBN 0-415-28491-0</small>
* de Araújo, E. Freitas; de Queiroz, L. Paganucci & Machado, M.A. (2003) : What is ''Citrus''? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). ''Organisms Diversity & Evolution'' **3** (1) : 55-62. <small></small> (HTML abstract)
* Ellis, R.H.; Hong, T.D. & Roberts, E.H. (1985) : Chapter 64. Rutaceae. ''In: Handbook of Seed Technology for Genebanks'' (Volume II: Compendium of Specific Germination Information and Test Recommendations). International Board for Plant Genetic Resources, Rome, Italy. [http://www.bioversityinternational.org/publications/Web_version/52/ch49.htm#CHAPTER%2064.%20RUTACEAE HTML fulltext] 
* Frison, E.A. & Taher, M.M. (eds.) (1991) : ''FAO/IBPGR Technical Guidelines for the Safe Movement of Citrus Germplasm''. FAO, IOCV, IPGRI. [http://www.bioversityinternational.org/Publications/Pdf/501.pdf PDF fulltext]
* International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI) (1999) : Descriptors for Citrus (''Citrus spp.''). [http://www.bioversityinternational.org/Publications/Pdf/359.pdf PDF fulltext]
* Janick, Jules (2005) : [[Purdue University]] Tropical Horticulture Lecture 32: [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html Citrus] 
* Luro, F.; Laigret, F.; Bové, J.M. & Ollitrault, P. (1995) : RFLP analysis of cytoplasmic and nuclear genomes used for citrus taxonomy. ''In: Mandarines - développements scientifiques récents, résumés oraux et posters'': 12-13. CIRAD-FLHOR, San Nicolao, France. [http://www.corse.inra.fr/pub95/p95sr10.htm HTML abstract] 
* Molina, A.B.; Roa, V.N.; Bay-Petersen, J.; Carpio, A.T. & Joven, J.E.A. (eds.) (2000) : ''Citrus, Proceedings of a regional workshop on disease management of banana and citrus through the use of disease-free planting materials held in Davao City, Philippines, 14-16 October 1998''. INIBAP. [http://www.bioversityinternational.org/Publications/Pdf/712.pdf PDF fulltext] 
* Nicolosi, E.; Deng, Z.N.; Gentile, A.; La Malfa, S.; Continella, G. & Tribulato, E. (2000) : ''Citrus'' phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. ''Theoretical and Applied Genetics'' **100*' (8) : 1155-1166. <small></small> (HTML abstract)
* Sackman. Douglas Cazaux (2005) : *Orange Empire: California and the Fruits of Eden*.
* University of California Division of Agricultural Sciences (UC-DAS) (1967-1989) : *The Citrus Industry''. HTML fulltext of Vol. 1, 2, & Vol. 5, Chapter 5 

## แหล่งข้อมูลอื่น

* Culture & Care for the genus Citrus  on CultureSheet.org
* Citrus Research and Education Center  of IFAS (largest citrus research center in world)
* Citrus Variety Collection by the University of California  
* Citrus  (Mark Rieger, Professor of Horticulture, University of Georgia)
* Sorting Citrus names
* Fundecitrus - Fund for Citrus Plant Protection  is an organization of citrus Brazilian producers and processors.
* Home Citrus Growers
* Buy Citrus Trees Online


หมวดหมู่:วงศ์ส้ม
หมวดหมู่:พืชแบ่งตามสกุล