พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์

พลเอก **พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์** (24 ตุลาคม พ.ศ. 2423 – 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495) อดีตรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหมและอดีตประธานองคมนตรี เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ประสูติแต่หม่อมขาบ ศุขสวัสดิ์ ณ อยุธยา

## พระประวัติ
พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ พระนามเดิม **หม่อมเจ้าอลงกฎ ** เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ประสูติแต่หม่อมขาบ ศุขสวัสดิ ณ อยุธยา ณ วังท้ายวัดพระเชตุพน เมื่อวันอาทิตย์ แรม 6 ค่ำ เดือน 11 ปีมะโรง จุลศักราช 1242 ตรงกับวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2423 ต่อมาในปี พ.ศ. 2473 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนา หม่อมเจ้าอลงกฎ ศุขสวัสดิ เป็น “พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า“ ตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า **พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลงกฎ** ครุฑนาม ทรงศักดินา 3000 ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า

ในปี พ.ศ. 2495พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เฉลิมพระยศเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า **พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์** ครุฑนาม ทรงศักดินา 11000 ตามอย่างธรรมเนียม พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าต่างกรมทั้งปวง และทรงตั้งเจ้ากรมเป็น*หมื่นอดิศรอุดมศักดิ์* ถือศักดินา 500 ปลัดกรมเป็น*พันบริรักษ์ภูเบศร* ถือศักดินา 300 สมุห์บัญชีเป็น*พันวิเศษพลขันธ์*ถือศักดินา 200

พลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ ได้ทรงปฏิบัติหน้าที่ราชการสนองคุณมาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเสด็จออกไปจัดระเบียบกองทหารสำหรับประจำรักษาหัวเมืองในมณฑลภาคพายัพ ตามพระบรมราโชบายเพื่อรักษาความปลอดภัยแห่งพระราชอาณาเขต อันเป็นผลสืบเนื่องมาจากการก่อความไม่สงบของพวกเงี้ยวในภาคเหนือ จนได้ดำรงพระยศและพระตำแหน่งเป็นนายพลตรีผู้บัญชาการกองพลที่ 7 มณฑลพิษณุโลก ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นแม่ทัพกองที่ 2 และนายพลโทแม่ทัพกองทัพน้อยทหารบกที่ 2 ครั้นถึงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายกลับเข้ามาในพระนครเพื่อให้ทรงเป็น จเรทหารบก เสนาธิการทหารบก และรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม จนกระทั่งพ้นจากหน้าที่ราชการเมื่อคณะราษฎรได้เปลี่ยนแปลงการปกครองแผ่นดิน ดำรงพระฐานะเป็น "นายทหารนอกราชการ" และ "นายทหารพ้นราชการ" อยู่นานถึงประมาณ 15 ปี จนกระทั่งปี พ.ศ. 2490 ในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรจึงทรงได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้กลับมารับพระราชทานสนองพระราชภาระงานฝ่ายพระมหากษัตริย์ให้ทรงดำรงตำแหน่งต่าง ๆ คือ อภิรัฐมนตรี คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ องคมนตรี และประธานองคมนตรี และทรงได้รับพระมหากรุณาธิคุณ โปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งประธานองคมนตรี ในวันที่ 13 มีนาคม ถึง 29 พฤศจิกายน พุทธศักราช 2494 ทรงดำรงตำแหน่งตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2492 แทน พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และทรงดำรงตำแหน่งประธานองคมนตรีจนถึงวันที่รัฐธรรมนูญฉบับดังกล่าวถูกยกเลิกโดยคณะรัฐประหาร (จอมพลแปลก พิบูลสงคราม)

พลเอก พลเรือโท พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ ประชวรด้วยพระโรคไข้ไทฟอยด์ โดยมีพระอาการหนักจนถึงสิ้นพระชนม์ ณ โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า ในวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495 สิริพระชันษา 72 ปี 1 เดือน 26 วัน พระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2496 ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร

## การศึกษา
*พ.ศ. 2435 เข้ารับราชการเป็นนักเรียนนายร้อยชั้นเล็ก และสอบไล่เลื่อนชั้นเป็นนักเรียนนายร้อยชั้น 1 ได้เป็นที่ 1
*พ.ศ. 2437 สอบไล่เลื่อนชั้นเป็นนักเรียนนายร้อยชั้น 2 ได้เป็นที่ 4
*พ.ศ. 2438 สอบไล่เลื่อนชั้นเป็นนักเรียนนายร้อยชั้น 3 ได้เป็นที่ 1
*พ.ศ. 2441 สอบไล่เพื่อออกเป็นนายทหารชั้นสัญญาบัตร ได้เป็นที่ 1

## หน้าที่ราชการ
* 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442 นายร้อยตรีสำรองราชการกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
*พ.ศ. 2443 นายทหารประจำกองร้อยที่ 3 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
*พ.ศ. 2444 นายร้อยโททำการแทนนายร้อยเอกตำแหน่งผู้บังคับกองร้อยที่ 4 กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์
* 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2445 นายร้อยเอก
* 16 ธันวาคม พ.ศ. 2445 ประจำกรมราชองครักษ์ ตำแหน่งราชองครักษ์ประจำการ
* 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2447 ผู้บังคับกองพันพิเศษกรมทหารมณฑลนครราชสีมา
* 3 กันยายน พ.ศ. 2447 ผู้บังคับการกรมทหารราบที่ 5 มณฑลนครราชสีมา
* 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2448 นายพันตรี
* 14 ธันวาคม พ.ศ. 2449 นายพันโท
*พ.ศ. 2451 รองผู้บังคับการกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ 
* 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 ผู้รั้งผู้บัญชาการกองพลที่ 7 มณฑลพิษณุโลก
* 5 กรกฎาคม พ.ศ. 2452 นายพันเอก
* มีนาคม พ.ศ. 2452 ผู้บัญชาการกองพลที่ 7 มณฑลพิษณุโลก
* 4 กรกฎาคม พ.ศ. 2453 นายพลตรี
* กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2453 ผู้บัญชาการกองพลที่ 5 มณฑลนครราชสีมา
* มิถุนายน พ.ศ. 2456 ผู้รั้งตำแหน่งแม่ทัพกองที่ 2 และ ผู้บัญชาการกองพลที่ 5 มณฑลนครราชสีมา
* กรกฎาคม พ.ศ. 2456 ผู้บัญชาการกองพลที่ 7 และรั้งตำแหน่งแม่ทัพกองที่ 2
* มีนาคม พ.ศ. 2457 แม่ทัพกองที่ 2 และรั้งตำแหน่งผู้บัญชาการกองพลที่ 7
* เมษายน พ.ศ. 2457 แม่ทัพกองที่ 2 เพียงตำแหน่งเดียว
* 28 เมษายน พ.ศ. 2458 นายพลโท
* 4 พฤศจิกายน 2459 – ราชองครักษ์พิเศษ
* 1 เมษายน พ.ศ. 2471 รั้งตำแหน่งเสนาธิการทหารบก
*พ.ศ. 2471 เสนาธิการทหารบก และที่ปรึกษาสำหรับเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีศักดิ์รามาธิบดี
*พ.ศ. 2474 ผู้รั้งตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงกลาโหม แล้วเป็นรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม
* 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474 ได้รับพระราชทานพระยศทางทหารเรือให้เป็นนายพลเรือโท
*พ.ศ. 2475 ทรงถูกเวนคืนตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม เนื่องจากคณะราษฎรก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองแผ่นดิน เปลี่ยนพระฐานะเป็น “นายทหารนอกราชการ” สังกัดกระทรวงกลาโหม
*พ.ศ. 2490 อภิรัฐมนตรีสภาและผู้รักษาการในคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และนายทหารพิเศษประจำกองทัพบก
*พ.ศ. 2492 องคมนตรี (18 มิถุนายน พ.ศ. 2492 - 13 มีนาคม พ.ศ. 2494)
*พ.ศ. 2493 พลเอก
*พ.ศ. 2494 ประธานองคมนตรี (13 มีนาคม - 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2494)
*พ.ศ. 2495 องคมนตรี (8 เมษายน พ.ศ. 2495 - 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495)

## พระยศ

### พระยศทหาร

*12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442: นายร้อยตรี
*1 พฤษภาคม พ.ศ. 2444: นายร้อยโท
*31 พฤษภาคม พ.ศ. 2445: นายร้อยเอก
*นายพันตรี
*14 ธันวาคม พ.ศ. 2449: นายพันโท
*5 กรกฎาคม พ.ศ. 2452: นายพันเอก
*นายพลตรี
*28 เมษายน พ.ศ. 2458: นายพลโท
*8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474: นายพลเรือโท
*17 เมษายน พ.ศ. 2493: พลเอก

### พระยศเสือป่า
* – นายหมู่เอก
* – นายหมู่ใหญ่
* 1 พฤษภาคม 2458 – นายกองตรี
* 4 มีนาคม พ.ศ. 2461 - นายกองโท
* นายกองใหญ่

## พระโอรส-ธิดา

เมื่อปี พ.ศ. 2443 นายร้อยตรี หม่อมเจ้าอลงกฎ เสกสมรสกับ **หม่อมหลวงชุบ ศุขสวัสดิ์ ท.จ.ว**. ธิดาของ พันตรี หลวงครรชิตสรกรรม (หม่อมราชวงศ์ดัด สนิทวงศ์) กับนางสาตร สกุลเดิม ประกอบศร มีพระโอรส-ธิดาทั้งสิ้น 10 คน ดังนี้

*หม่อมราชวงศ์หญิงรัชนีพันธุ์ ศุขสวัสดิ์ (29 ตุลาคม พ.ศ. 2445 - 31 มกราคม พ.ศ. 2526)
*หม่อมราชวงศ์หญิงจันทร์กระจ่าง กฤดากรราชเสนา (6 เมษายน พ.ศ. 2449 - 22 มกราคม พ.ศ. 2534) สมรสกับพลตรี หม่อมกฤดากรราชเสนา (หม่อมราชวงศ์เทียมพันธุ์ กฤดากร) มีบุตร-ธิดา 5 คน
*หม่อมราชวงศ์หญิงสอางโสม โรจนบุรานนท์ (27 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2451 - 6 ตุลาคม พ.ศ. 2540) สมรสกับปุ๋ย โรจนบุรานนท์ มีบุตร-ธิดา 4 คน
*หม่อมราชวงศ์หญิงโฉมแข คมกฤส (9 พฤษภาคม พ.ศ. 2454 - 29 ตุลาคม พ.ศ. 2541) สมรสกับศาสตราจารย์เทียม คมกฤส มีบุตร-ธิดา 3 คน
*หม่อมราชวงศ์หญิงนิลตระการ วงษ์ตา (23 ธันวาคม พ.ศ. 2455 - 23 เมษายน พ.ศ. 2539) สมรสกับสุวัฒน์ วงษ์ตา มีบุตร-ธิดา 2 คน
*หม่อมราชวงศ์หญิงสังวาลพจน์ กฤดากร (7 มีนาคม พ.ศ. 2457) สมรสกับหม่อมราชวงศ์ทันพงศ์ กฤดากร
*หม่อมราชวงศ์หญิงรจนากร เหล่าวานิช (8 พฤษภาคม พ.ศ. 2458 - 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2549) สมรสกับประกอบ เหล่าวานิช  มีบุตร-ธิดา 6 คน
*หม่อมราชวงศ์หญิงสุภรณ์รัศมี ศุขสวัสดิ์ (14 ตุลาคม พ.ศ. 2459 - พ.ศ. 2546)
*หม่อมราชวงศ์ชายปิโยรส ศุขสวัสดิ์ (21 กันยายน พ.ศ. 2464 - 28 เมษายน พ.ศ. 2549) สมรสกับสายสุรีวรรณ (สกุลเดิม สุวรรณานุช) มีบุตร 4 คน และสมรสกับฤดี (สกุลเดิม มุสิกสวัสดิ์)
*พันเอก หม่อมราชวงศ์ชายพชรดนัย ศุขสวัสดิ์ ท.ม. ท.ช. ต.จ. (18 สิงหาคม พ.ศ. 2467 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2549) สมรสกับนิยมลักษณ์ (สกุลเดิม เกษะโกมล) มีบุตร-ธิดา 2 คน

## พระเกียรติยศ

### พระอิสริยยศ

*หม่อมเจ้าอลงกฎ (24 ตุลาคม พ.ศ. 2423 – 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2473)
*พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลงกฎ (8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2473 – 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2495)
*พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์ (5 พฤษภาคม พ.ศ. 2495 – 19 ธันวาคม พ.ศ. 2495)

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์
พลเอก  ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้
#### ไทย

#### ต่างประเทศ
*  : 
** พ.ศ. 2472 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* กองทัพเรือ. **เรื่องเฉลิมพระยศเจ้านาย เล่มที่ 2** (ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม).  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์-กรุงเทพ, 2538.  (กองทัพเรือพิมพ์ถวาย สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา เนื่องในพระราชพิธีสถาปนาพระอิสริยศักดิ์และบำเพ็ญพระราชกุศลฉลองพระชนมายุ 6 รอบ วันที่ 6 พฤษภาคม พุทธศักราช 2538).
* ศิลปากร, กรม.  “**เมืองพิษณุโลกและพระพุทธชินราช**.” อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมศักดิ์.  กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ประชาช่าง, 2496.  (นายพลตำรวจเอก เผ่า ศรียานนท์ พิมพ์ถวายสนองพระคุณ).
*อลงกฎ, พลเอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า.  “**กองทัพไทยของเรา.**” อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาประเสริฐสงคราม (เทียบ คมกฤส).  พระนคร : โรงพิมพ์ท่าพระจันทร์, 2494. (หม่อมหลวงเครือวัลย์ ประเสริฐสงคราม พิมพ์แจก)

หมวดหมู่:พระวรวงศ์เธอ
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมหมื่น
หมวดหมู่:ราชสกุลศุขสวัสดิ
หมวดหมู่:ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของไทย
หมวดหมู่:ทหารบกชาวไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากไข้รากสาดน้อย
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 9
หมวดหมู่:พลเอกชาวไทย
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าตั้ง
หมวดหมู่:พลเรือโทชาวไทย