สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)

***สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)*** เป็นวรรณกรรมแปลเป็นภาษาไทยจากนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีนเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 14 เรื่อง *[[สามก๊ก]]* (三國演義 *ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*) ถือเป็นงานแปลนวนิยาย *สามก๊ก* ทั้งเรื่องเป็นครั้งแรกในอาณาจักรรัตนโกสินทร์เมื่อประมาณ พ.ศ. 2345 อำนวยการแปลโดยเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เสนาบดีกรมคลังในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) 

*สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ได้รับการยกย่องจากวรรณคดีสโมสรในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ให้เป็นยอดวรรณคดีประเภทความเรียงเรื่องนิทาน

## การแปล
### ประวัติการแปล
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงระบุในพระนิพนธ์เรื่อง *[[ตำนานหนังสือสามก๊ก]]* ว่านวนิยาย *สามก๊ก* ได้รับการแปลเป็นภาษาไทยเมื่อประมาณ พ.ศ. 2345 หรือในช่วงเวลาก่อนปีที่เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อ พ.ศ. 2348 มีความยาว 95 เล่มสมุดไทย ประวัติการแปลนั้นไม่มีบันทึกในจดหมายเหตุ แต่มีคำบอกเล่าว่าในช่วงต้นยุคอาณาจักรรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) มีพระราชดำรัสสั่งให้แปลนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีน (ในช่วงเวลานั้นเรียกว่าเป็น "หนังสือพงศาวดารจีน") 2 เรื่อง ได้แก่ *[[ไซ่ฮั่น]]* (西漢通俗演義 *ซีฮั่นทงสูเหยี่ยนอี้*) และ *สามก๊ก* โดยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข ทรงเป็นผู้อำนวยการแปลเรื่อง *ไซฮั่น* และเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นผู้อำนวยการแปลเรื่อง *สามก๊ก*

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงวิเคราะห์ว่าแม้คำบอกเล่าดังกล่าวไม่ปรากฏในจดหมายเหตุ แต่เชื่อว่าเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจริง โดยพระองค์ทรงอธิบายเหตุผลว่า เนื่องด้วยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงเอาเป็นพระราชธุระในการทำหนังสือต่าง ๆ เพื่อประโยชน์สำหรับพระนคร ทั้งที่เป็นหนังสือของเก่าที่มีแต่เดิม หนังสือที่แต่งขึ้นใหม่ และหนังสือที่แปลจากภาษาต่างประเทศ ในช่วงเวลานั้นการเขียนหนังสือกระทำในสมุดข่อยหรือสมุดไทย หนังสือฉบับหลวงมักมีบานแผนกที่ระบุว่าหนังสือนั้น ๆ โปรดเกล้าฯ ให้ทำในปีใด แต่สำหรับหนังสือเรื่อง *ไซ่ฮั่น* และ *สามก๊ก* นั้น ต้นฉบับที่หลงเหลือตกทอดมีเพียงฉบับเชลยศักดิ์ (หมายถึงไม่ใช่ฉบับหลวง) ที่ขาดบานแผนก จึงไม่มีข้อมูลแน่ชัดว่าเรื่อง *ไซ่ฮั่น* และ *สามก๊ก* แปลขึ้นในปีใด อย่างไรก็ดี มีเค้าเงื่อนจากงานเขียนหลายเรื่องที่บ่งชี้ว่าทั้งสองเรื่องแปลในสมัยรัชกาลที่ 1 เช่น ในวรรณคดีเรื่อง *[[พระอภัยมณี]]* โดยพระสุนทรโวหาร (ภู่) หรือสุนทรภู่ กำหนดให้พระอภัยมณีชำนาญในการเป่าปี่ มีที่มาจากเตียวเหลียง (張良 *จาง เหลียง*) จากเรื่อง *ไซ่ฮั่น* สุนทรภู่เดิมเป็นข้าในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ในสมัยรัชกาลที่ 1 จึงอาจได้ทราบเรื่อง *ไซ่ฮั่น* ตั้งแต่ขณะมีการแปลที่พระราชวังบวรสถานพิมุข (พระราชวังหลัง) สำหรับเรื่อง *สามก๊ก* นั้นมีเค้าเงื่อนในบทละครนอกเรื่อง *คาวี* พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) ซึ่งมีความช่วงหนึ่งว่า
 

จากความในบทละครนอกเรื่อง *คาวี* แสดงให้เห็นว่าในสมัยรัชกาลที่ 2 มีหนังสือ *สามก๊ก* ที่แปลเป็นภาษาไทยให้อ่านแล้ว จึงเป็นที่น่าเชื่อว่า *สามก๊ก* แปลในสมัยรัชกาลที่ 1 และสันนิษฐานได้ว่าความนิยมในเรื่อง *สามก๊ก* เป็นมูลเหตุให้เกิดการแปลนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีนเรื่องอื่น ๆ ในรัชกาลต่อ ๆ มา เช่นในสมัยรัชกาลที่ 2 มีการแปลเรื่อง *[[เลียดก๊ก]]* (東周列國志 *ตงโจวเลี่ยกั๋วจื้อ*), *[[ห้องสิน]]* (封神演義 *เฟิงเฉินเหยี่ยนอี้*) และ *[[ตั้งฮั่น]]* (東漢十二帝通俗演義 *ตงฮั่นฉื่อเอ้อร์ตี้ทงสูเหยี่ยนอี้*)

### กระบวนการแปลและสำนวนแปล
ในกระบวนการแปลเรื่อง *ไซ่ฮั่น* และ *สามก๊ก* นั้นใช้คณะพนักงานแปลซึ่งแบ่งเป็น 2 ฝ่ายช่วยกันจัดทำ  ฝ่ายผู้เชี่ยวชาญภาษาจีนทำหน้าที่แปลความเป็นภาษาไทยให้เสมียนจด จากนั้นฝ่ายผู้เชี่ยวชาญภาษาไทยจึงนำความแปลมาเรียบเรียงให้มีถ้อยคำและสำนวนเรียบร้อยอีกชั้นหนึ่ง คณะพนักงานแปลทั้ง 2 ฝ่ายอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของผู้อำนวยการแปลคือสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ สำหรับเรื่อง *ไซ่ฮั่น* และเจ้าพระยาพระคลัง (หน) สำหรับเรื่อง *สามก๊ก* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงตั้งข้อสังเกตว่าผู้อำนวยการแปลนั้น "บางทีจะไม่ได้เปนผู้แต่งภาษาไทยเองทุกเรื่อง แต่เห็นจะต้องสันนิษฐานทักท้วงแก้ไขทั้งข้อความแลถ้อยคำที่แปลมากอยู่ ข้อนี้พึงสังเกตได้ในบรรดาหนังสือเรื่องพงศาวดารจีนที่แปลนั้น ถ้าเปนเรื่องที่ผู้มีบันดาศักดิ์สูงอำนวยการแปล สำนวนมักดีกว่าเรื่องที่บุคคลสามัญแปล แต่สำนวนแปลคงจะไม่สู้ตรงกับสำนวนที่แต่งไว้ในภาษาจีนแต่เดิม เพราะผู้แปลมิได้รู้สันทัดทั้งภาษาจีนแลภาษาไทยรวมอยู่ในคนเดียว เหมือนเช่นแปลหนังสือฝรั่งกันทุกวันนี้" สำหรับการแปลชื่อบุคคลและสถานที่ที่ปรากฏในเรื่อง *สามก๊ก* แปลตามชื่อในภาษาจีนฮกเกี้ยน เนื่องจากผู้แปลความจากภาษาจีนในคณะพนักงานแปลเป็นชาวฮกเกี้ยน

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงระบุว่า *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* เป็น "หนังสือเรื่องพงศาวดารจีน" แปลเป็นภาษาไทยที่นับถือกันว่ามีสำนวนภาษาดีกว่าเรื่องอื่น ๆ เพราะมีถ้อยคำและความเรียงเรียบร้อยสม่ำเสมอเข้าใจง่าย จึงมีคนนิยมเอาประโยคในหนังสือ *สามก๊ก* ไปพูดเล่นเป็นสำนวน เช่น "สามเพลงตกม้าตาย" หรือ "ได้ฟังดังนั้นก็โกรธ" อย่างไรก็ตาม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสังเกตว่าสำนวนภาษาของ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* มี 2 สำนวน สำนวนแรกมีตั้งแต่ต้นเรื่องไปจนถึงสมุดพิมพ์เล่มที่ 3 ตามฉบับพิมพ์เดิม หรืออยู่ในตอนที่ 55 ตามฉบับที่ตรวจชำระโดยราชบัณฑิตยสภาเมื่อ พ.ศ. 2471 หลังจากนั้นสำนวนภาษาจะเป็นอีกสำนวนหนึ่งต่างหาก ซึ่ง "แต่งก็ไม่เลวแต่ไม่ดีเหมือนสำนวนที่แต่งตอนต้น" สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงขอให้มหาเสวกโท พระยาพจนปรีชา (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) ช่วยวิเคราะห์อีกคนหนึ่ง ก็มีความเห็นตรงกันว่า *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* มีสำนวนภาษา 2 สำนวน จึงทรงสันนิษฐานว่าอาจเป็นเพราะเจ้าพระยาพระคลัง (หน) อำนวยการแปลไม่ทันตลอดทั้งเรื่อง เนื่องด้วยถึงแก่อสัญกรรมเสียก่อนเมื่อ พ.ศ. 2348 จึงมีผู้อื่นมาอำนวยการแปลแทน ทำให้สำนวนภาษาเปลี่ยนแปลงไป

## การตีพิมพ์
เมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2395 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) พระราชทานที่ดินแก่แดน บีช แบรดลีย์ (Dan Beach Bradley) หรือหมอบลัดเล นายแพทย์และมิชชันนารีชาวอเมริกัน ให้เช่าปลูกบ้านพักและสร้างโรงพิมพ์บริเวณปากคลองบางกอกใหญ่ ข้างป้อมวิไชยประสิทธิ์ (ปัจจุบันอยู่ในเขตบางกอกใหญ่) หมอบลัดเลเริ่มตีพิมพ์หนังสือไทยเรื่องต่าง ๆ ออกจำหน่าย สำหรับหนังสือเรื่อง *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* นั้น หมอบลัดเลได้ต้นฉบับตัวเขียนจากผู้อื่นมา 2 ฉบับ และยังไปยืมต้นฉบับของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เมื่อครั้งยังเป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าที่สมุหพระกลาโหม มาอีกเล่ม รวมมีต้นฉบับที่ใช้สอบทาน 3 ฉบับ โรงพิมพ์หมอบลัดเลตีพิมพ์ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* เป็นสมุดพิมพ์ 4 เล่ม แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2408 จำหน่ายในราคาฉบับละ 20 บาท ถือเป็นการตีพิมพ์ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* เป็นครั้งแรกในยุคอาณาจักรรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงรับซื้อช่วยหมอบลัดเลประมาณ 50 ฉบับ แล้วพระราชทานแก่บรรดาพระราชโอรสและพระราชธิดาพระองค์ฉบับ ที่เหลือก็พระราชทานให้คนอื่น ๆ ภายหลังโรงพิมพ์หมอสมิธของแซมมวล เจ. สมิธ (Samuel J. Smith) ที่บางคอแหลมก็ตีพิมพ์หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ด้วย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าหมอสมิธอาจเห็นว่าคนชอบซื้อหนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ของโรงพิมพ์หมอบลัดเล ตนจึงพิมพ์หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ขายบ้าง อาจเป็นเหตุทำให้โรงพิมพ์หมอบรัดเลกับโรงพิมพ์หมอสมิธขัดแย้งกัน สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์จึงไกล่เกลี่ยให้โรงพิมพ์หมอบลัดเลตีพิมพ์เฉพาะหนังสือจำพวกความร้อยแก้ว เช่นเรื่องพงศาวดารจีน ส่วนโรงพิมพ์หมอสมิธตีพิมพ์เฉพาะหนังสือจำพวกบทกลอน ทั้งสองโรงพิมพ์ก็ยอมเพราะต่างก็ต้องอาศัยหนังสือของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์เป็นต้นฉบับ

โรงพิมพ์หมอบรัดเลตีพิมพ์ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* 3 ครั้ง โรงพิมพ์อื่น ๆ ตีพิมพ์ต่อมาอีก 3 ครั้ง รวมตีพิมพ์ 6 ครั้ง แต่การตีพิมพ์ครั้งหลัง ๆ อาศัยเพียงฉบับที่พิมพ์ก่อนเป็นต้นฉบับ ไม่ได้ตรวจชำระเหมือนฉบับพิมพ์ครั้งแรกโดยโรงพิมพ์หมดบลัดเล อีกทั้งบางฉบับยังมีผู้แก้ไขเพิ่มเติมถ้อยคำตามใจชอบ จึงทำให้หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ที่จำหน่ายในท้องตลาดมีเนื้อหาที่คลาดเคลื่อนไปจากฉบับเดิม

## การตรวจชำระ

### มูลเหตุของการตรวจชำระ
เมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2470 สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี พระมเหสีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) สิ้นพระชนม์ด้วยพระโรคพระปับผาสะพิการ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) โปรดฯ ให้สร้างพระเมรุที่ท้องสนามหลวง มีกำหนดจะพระราชทานเพลิงพระศพในช่วงต้น พ.ศ. 2471 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี ทรงพระปรารภจะบำเพ็ญพระกุศลสนองพระคุณพระชนนี จึงทรงปรึกษากับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพซึ่งเวลานั้นทรงดำรงตำแหน่งนายกราชบัณฑิตยสภาถึงเรื่องหนังสือที่จะตีพิมพ์เป็นของประทานในงานพระราชทานเพลิงพระศพ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิตทรงพระดำริจะให้ตีพิมพ์เรื่อง *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ด้วยทรงเห็นว่า "เปนหนังสือซึ่งนับถือกันมาว่าแต่งดีทั้งตัวเรื่องแลสำนวนที่แปลเปนภาษาไทย ถึงได้ใช้เปนตำราเรียนอยู่อีกเรื่องหนึ่ง" แต่ในเวลานั้นในท้องตลาดหาหนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ฉบับดี ๆ ไม่ได้ เพราะการตีพิมพ์ในครั้งหลัง ๆ มีแต่การพิมพ์ต่อ ๆ กันมาโดยไม่ได้ตรวจชำระ จึงทรงมอบหมายให้ราชบัณฑิตยสภาตรวจชำระต้นฉบับ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* และจัดการพิมพ์ใหม่ทั้งเรื่องให้ทันงานพระราชทานเพลิงพระศพ โดยพระองค์จะทรงบริจาคทรัพย์เป็นทุนในการตีพิมพ์

### ข้อคำนึงในการชำระ
ภายหลังจากที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพกราบทูลรับการมอบหมายจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต พระองค์ทรงพิจารณาเห็นว่าในการพิมพ์หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ฉบับงานพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี มีข้อที่ควรคำนึง 2 ข้อ

# การศึกษาในช่วงเวลานั้นมีการพัฒนาไปมาก หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ที่พิมพ์ใหม่นี้จะต้องทำให้ผู้อ่านได้ความรู้ยิ่งไปกว่าฉบับที่พิมพ์ไว้แต่เดิม จึงจะนับเป็นฉบับที่ดีสมกับที่พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ จึงทรงมีพระดำริจะตรวจสอบหนังสือต่าง ๆ มาเสริมความรู้เกี่ยวกับ *สามก๊ก* เพิ่มเติมประกอบหนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ในการนี้ พระเจนจีนอักษร (สุดใจ ตัณฑากาศ) ซึ่งเชี่ยวชาญภาษาจีนและเคยอ่านหนังสือจีนเรื่องต่าง ๆ มามาก รับหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ทางฝ่ายจีน ศาสตราจารย์ยอร์ช เซเดส์ (George Cœdès) นักวิชาการชาวฝรั่งเศสผู้เป็นบรรณารักษ์ใหญ่ประจำหอพระสมุดวชิรญาณ รับหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ฝ่ายประเทศอื่น ส่วนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงทำหน้าที่เป็นผู้หาความรู้ฝ่ายไทย ทรงนำความรู้ที่รวบรวมมาได้มาทรงพระนิพนธ์เรียบเรียงเป็น *[[ตำนานหนังสือสามก๊ก]]* ตีพิมพ์เป็นภาคผนวกของหนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)*
# การชำระต้นฉบับและตีพิมพ์หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ที่มีความยาวถึง 4 เล่มสมุดพิมพ์ จำเป็นต้องดำเนินการให้แล้วเสร็จภายในเวลาที่กำหนด แต่พนักงานการพิมพ์หนังสือซึ่งประจำในราชบัณฑิตยสภาในช่วงเวลานั้นมีจำนวนคนไม่พอแก่การ ต้องหาบุคลากรภายนอกมาช่วย เผอิญได้มหาเสวกโท พระยาพจนปรีชา (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) มาอาสารับหน้าที่เป็นบรรณาธิการ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพจึงทรงมอบหมายให้พระยาพจนปรีชารับผิดชอบตั้งแต่การชำระต้นฉบับไปจนถึงการตรวจฉบับพิมพ์ และมอบหมายให้รองอำมาตย์ตรี ขุนวรรณรักษ์วิจิตร (เชย ชุมากร เปรียญ) รองบรรณารักษ์ประจำหอพระสมุดวชิราวุธเป็นผู้ช่วย เดิมสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมอบหมายให้อำมาตย์โท พระพินิจวรรณการ (แสง สาลิตุล เปรียญ) เลขานุการราชบัณฑิตยสภาเป็นผู้ตรวจฉบับพิมพ์ แต่พระพินิจวรรณการทำงานหนักจนมีอาการป่วย จึงให้รับผิดชอบเพียงการทำสารบัญ

### หนังสือที่ใช้สอบทาน
หนังสือที่ใช้สอบทานในการชำระต้นฉบับมีทั้งหมด 3 ฉบับ
# หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกโดยโรงพิมพ์หมอบลัดเล: เนื่องจากหอพระสมุดวชิรญาณมีฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกไม่ครบถ้วน จึงต้องเที่ยวสืบหาตามบรรดาผู้นิยมการสะสมหนังสือทั้งฝ่ายในพระบรมมหาราชวังและฝ่ายหน้า มีทั้งผู้ให้ยืมและผู้ที่มอบให้เป็นทรัพย์สินของหอพระสมุดวชิรญาณ จึงได้ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกมาครบถ้วน
# หนังสือ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ฉบับตัวเขียน: ในบรรดาฉบับตัวเขียนที่มีในหอพระสมุดวชิรญาณ มีฉบับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดาที่สมบูรณ์ที่สุด ซึงสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรสทรงนำมาประทานให้หอพระสมุดวชิรญาณ ฉบับตัวเขียนนี้นำมาใช้ในการสอบทานกันกับฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกโดยโรงพิมพ์หมอบลัดเล
# หนังสือ *[[สามก๊ก]]* ฉบับพิมพ์ภาษาจีน: ใช้ในการสอบทานเมื่อมีเนื้อความบางแห่งเป็นที่สงสัย หรือเมื่อต้นฉบับภาษาไทยฉบับพิมพ์ครั้งแรกและฉบับตัวเขียนมีเนื้อความขัดแย้งกันแต่ไม่สามารถบ่งชี้ว่าฉบับใดถูกต้อง

### สิ่งเพิ่มเติม
ในการชำระต้นฉบับ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีความคิดเห็นว่าควรมีการเพิ่มเติมบางสิ่งบางอย่างให้กับฉบับดั้งเดิม ได้แก่
* เนื่องจากเดิม *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* มีการระบุศักราชเป็นปีรัชกาลของจักรพรรดิจีนตามระบบการนับศักราชแบบจีน ซึ่งเข้าใจได้ยากสำหรับชาวไทย จึงให้คำนวณปีเป็นพุทธศักราชพิมพ์แทรกเข้าไปเพื่อให้เข้าใจได้ง่าย
* ความบางแห่งในฉบับเดิมเข้าใจได้ยาก จึงให้แทรกเชิงอรรถเพื่ออธิบายเพิ่มเติม
* ให้คัดเลือกภาพบุคคลใน *สามก๊ก* มาตีพิมพ์ในพระนิพนธ์เรื่อง *[[ตำนานหนังสือสามก๊ก]]* และพิมพ์ภาพแสดงเหตุการณ์ในเนื้อเรื่อง *สามก๊ก* พิมพ์ประกอบในเนื้อเรื่องของ *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)*

### การตีพิมพ์ฉบับตรวจชำระ
*สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ที่ผ่านการตรวจชำระโดยราชบัณฑิตยสภา ได้รับการตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากรเมื่อ พ.ศ. 2471 โรงพิมพ์นี้ได้เลือกให้เป็นผู้ตีพิมพ์เนื่องด้วย "เพราะฝีมือดีแลทำเร็ว" *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ที่ราชบัณฑิตยสภาชำระมีการแบ่งเนื้อหาเป็น 87 บท

## ดูเพิ่ม
* *[[ตำนานหนังสือสามก๊ก]]*

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ''สามก๊ก'' ที่เว็บไซต์ห้องสมุดดิจิทัลวัชรญาณ
* ''ตำนานหนังสือสามก๊ก'' ที่เว็บไซต์ห้องสมุดดิจิทัลวัชรญาณ


หมวดหมู่:วรรณกรรมจีน
หมวดหมู่:วรรณกรรมแปล
หมวดหมู่:นวนิยายอิงประวัติศาสตร์
หมวดหมู่:วรรณกรรมในคริสต์ศตวรรษที่ 14
หมวดหมู่:สามก๊กในวัฒนธรรมประชานิยม