ที่ราบลุ่มแม่น้ำ

[thumb|ภาพประกอบของอ่างระบายน้ำ เส้นประคือส่วนกักเก็บน้ำหลักของ[ที่ราบลุ่มแม่น้ำ ซึ่งรวมทั้งสันปันน้ำ]]
[thumb|แผนที่ภูมิประเทศแบบดิจิทัลของพื้นที่ลุ่มแม่น้ำ Latoria ในโรมาเนีย เส้นสีแดง: แนวสันปันน้ำ ภายในเส้นเรียก [ที่ราบลุ่มแม่น้ำ|พื้นที่ลุ่มน้ำย่อย]]
thumb|แบบจำลองภูมิประเทศดิจิทัลของพื้นที่ลุ่มแม่น้ำ Latorița ในโรมาเนีย
thumb|แผนที่พื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาและพื้นที่ลุ่มน้ำสาขา
[thumb|แผนที่พื้นที่ลุ่ม[แม่น้ำมูล|น้ำมูลและชี]]

**ที่ราบลุ่มแม่น้ำ**, **พื้นที่ลุ่มน้ำ** หรือ **ลุ่มน้ำ** () คือ พื้นที่บริเวณหนึ่งที่มีขอบเขตแบ่งพื้นที่ที่ล้อมรอบด้วยสันปันน้ำ และเป็นพื้นที่รองรับหยาดน้ำฟ้า สะสมตัว และระบายออกสู่แหล่งน้ำทั่วไป เช่น ลงสู่แม่น้ำ อ่าว หรือแหล่งกักเก็บน้ำอื่น ๆ ในลักษณะเป็นแอ่งระบายน้ำ น้ำที่สะสมและระบายออกจากที่ราบลุ่มแม่น้ำรวมถึงน้ำผิวดินทั้งหมด ได้แก่จากการไหลบ่าของฝน หิมะละลาย ลูกเห็บ และลำน้ำสาขาที่ไหลลงสู่ทางระบายเดียวกัน รวมทั้งน้ำบาดาล (น้ำใต้ดิน) ที่ซึมออกมาบนผิวโลก พื้นที่ลุ่มน้ำสามารถเชื่อมต่อกับพื้นที่ลุ่มน้ำอื่น ๆ ที่ระดับต่ำกว่าในรูปแบบลำดับชั้น หรือเป็นการรวมกันของพื้นที่ลุ่มน้ำย่อย ๆ ซึ่งทั้งหมดระบายน้ำออกสู่ทางระบายร่วม (จุดออกร่วม) 

ความหมายของพื้นที่ลุ่มน้ำ ยังได้แก่ พื้นที่กักเก็บน้ำ (catchment area), แอ่งกักเก็บน้ำ (catchment basin), พื้นที่ระบายน้ำ (drainage area), แอ่งน้ำ และพื้นที่รับน้ำ (water basin) 

ในระบบพื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิด (พื้นที่ลุ่มน้ำเอนดอร์เฮอิก หรือพื้นที่ลุ่มน้ำภายในทวีป; endorheic basin) น้ำไหลมาบรรจบกันที่จุดเดียวภายในแอ่ง เรียกว่าทะเลปิด ซึ่งอาจเป็นทะเลสาบถาวรน้ำจืดหรือน้ำเค็ม ทะเลสาบแห้ง หรือจุดที่น้ำผิวดินกลายเป็นธารน้ำให้น้ำ

## ระบบ
พื้นที่ลุ่มน้ำทำหน้าที่แบบกรวย รวบรวมน้ำทั้งหมดภายในพื้นที่ลุ่มน้ำและบังคับให้ไหลไปตามช่องระบายเดียว พื้นที่ลุ่มน้ำแต่ละแห่งถูกแยกด้วยภูมิประเทศจากพื้นที่ลุ่มน้ำอื่นด้วยปริมณฑล (เส้นแบ่งเขตตามธรรมชาติ) เรียก สันปันน้ำ ซึ่งเป็นลักษณะทางภูมิศาสตร์ที่สูงอย่างต่อเนื่องเป็นแนว (เช่นแนวสันเขา เนินเขา หรือภูเขา) ทำหน้าที่เป็นแนวแบ่งกั้นน้ำ 

การไหลของน้ำเมื่อแบ่งออกจากกันตามปริมณฑลภูมิประเทศ คือ สันปันน้ำ (drainage divine) จะไหลลงสู่ลำน้ำสาขาย่อยหรือลำน้ำต้นน้ำ (sub-stream) ในตอนบนของพื้นที่ลุ่มน้ำ แล้วลงตามความลาดชันสู่แม่น้ำสาขาและพื้นที่ลุ่มน้ำสาขา (stream และ sub-drainage basin) รวมกันลงสู่แม่น้ำสายหลัก (mainstream) จนไหลออกปากน้ำ (outlet) ในที่สุด 

ยกตัวอย่างเช่น ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ซึ่งมีระบบสันปันน้ำในภาคเหนือของประเทศไทยและพื้นที่ต้นน้ำในจังหวัดเชียงใหม่ ลำปาง แพร่ และอื่น ๆ รองรับน้ำฝน สะสมและระบายลงสู่พื้นที่ลุ่มน้ำสาขา (พื้นที่ลุ่มน้ำย่อย) ได้แก่ ลุ่มน้ำปิง ลุ่มน้ำวัง ลุ่มน้ำยม ลุ่มน้ำน่าน แล้วไหลรวมกันลงผ่านแม่น้ำเจ้าพระยา ลงสู่อ่าวไทย 

มีการจัดระดับพื้นที่ลุ่มน้ำ ซึ่งคล้ายกับการจัดระบบหน่วยทางอุทกศาสตร์ 

## พื้นที่ลุ่มน้ำที่สำคัญของโลก
[thumb|220px|left|การแบ่งแยกทวีปที่สำคัญตามพื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทรต่าง ๆ (สีเขียวอ่อน-สีเขียว-สีฟ้า) พื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่[มหาสมุทรแอตแลนติก, (สีเขียวเทา) พื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทรอาร์กติก, (สีม่วง) พื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทรแปซิฟิก, (สีแดง) พื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทรอินเดีย, (สีน้ำตาล) พื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทรใต้ เรียงตามลำดับขนาด และ (สีเทาดำ) พื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิดที่ไม่ระบายน้ำออกสู่มหาสมุทร]]

### แอ่งมหาสมุทร
ในทางอุทกวิทยา แอ่งมหาสมุทร (oceanic basin) อาจอยู่ที่ใดก็ได้บนโลกที่มีน้ำทะเลปกคลุม แต่ในเชิงธรณีวิทยา แอ่งมหาสมุทรเป็นแอ่งทางธรณีวิทยาขนาดใหญ่ที่อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล ทางธรณีวิทยามีลักษณะทางธรณีสัณฐานใต้ทะเลอื่น ๆ เช่น ไหล่ทวีป ร่องลึกก้นสมุทร และเทือกเขาใต้ทะเล (เช่น สันเขากลางมหาสมุทร) ซึ่งไม่ถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของแอ่งมหาสมุทร ในขณะที่อุทกวิทยาแอ่งมหาสมุทรรวมถึงชั้นทวีปขนาบข้างและทะเลลึกตื้น

หากคำนวนขนาดจากเส้นแบ่งทวีปมีพื้นดินทั้งหมดโดยประมาณ 146.6 ล้านตารางกิโลเมตร หรือคำนวนเฉพาะที่ราบลุ่มแม่น้ำและสาขาโดย*ไม่รวมที่ลุ่มน้ำแบบปิด*มีพื้นที่ประมาณ 90.7 ล้านตารางกิโลเมตร พื้นที่ลุ่มน้ำที่ระบายน้ำจืดไหลลงสู่มหาสมุทรและแอ่งมหาสมุทรที่สำคัญได้แก่

* พื้นที่ประมาณ (โดยเส้นแบ่งทวีป) 69.8 หรือ (โดยไม่รวมที่ลุ่มน้ำแบบปิด) 39.3 ล้านตารางกิโลเมตร คิดเป็นร้อยละ 47.6 หรือ 43.3 ของพื้นดินโลกตามลำดับที่ไหลลงสู่มหาสมุทรแอตแลนติก ได้แก่ ในทวีปอเมริกาเหนือ น้ำผิวดินไหลลงสู่มหาสมุทรแอตแลนติกผ่านทางที่ราบลุ่มแม่น้ำเซนต์ลอว์เรนซ์และพื้นที่ลุ่มน้ำเกรตเลกส์ ซึ่งชายฝั่งตะวันออกของสหรัฐอเมริกา รัฐมาริไทมส์ของแคนาดาและพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐนิวฟันด์แลนด์และแลบราดอร์ ตลอดจนเกือบทั้งหมดของอเมริกาใต้ฝั่งตะวันออก ไหลลงสู่มหาสมุทรแอตแลนติก รวมทั้งยุโรปตะวันตก ยูโรปเหนือ ยุโรปกลางส่วนใหญ่ และส่วนใหญ่ของแอฟริกาใต้สะฮาราฝั่งตะวันตก เวสเทิร์นสะฮาราและบางส่วนของโมร็อกโก ทะเลในที่สำคัญสองแห่งของโลกก็ไหลลงสู่มหาสมุทรแอตแลนติกเช่นกัน คือ
** พื้นที่ลุ่มน้ำของทะเลแคริบเบียนและอ่าวเม็กซิโก ซึ่งรวมถึงพื้นที่ส่วนใหญ่ของสหรัฐตอนกลางระหว่างเทือกเขาแอปพาเลเชียนและเทือกเขาร็อกกี ส่วนเล็ก ๆ ของรัฐแอลเบอร์ตาและรัฐซัสแคตเชวันของแคนาดา อเมริกากลางตะวันออก หมู่เกาะแคริบเบียนและอ่าวเม็กซิโก และบางส่วน ของทวีปอเมริกาใต้ตอนเหนือ
** พื้นที่ลุ่มน้ำของทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ประกอบด้วยพื้นที่ส่วนใหญ่ของแอฟริกาเหนือ แอฟริกากลาง-ตะวันออก (ผ่านแม่น้ำไนล์) ยุโรปใต้ ยุโรปกลางและตะวันออก ตุรกี และพื้นที่ชายฝั่งของอิสราเอล เลบานอน และซีเรีย
* มหาสมุทรอาร์กติก ส่วนใหญ่จากการระบายน้ำของพื้นที่ลุ่มน้ำในแคนาดาตะวันตกและเหนือในส่วนทางตะวันออกของเส้นแบ่งทวีปของทวีปอเมริกา รัฐอะแลสกาตอนเหนือ และบางส่วนของรัฐนอร์ทดาโคตา รัฐเซาท์ดาโคตา รัฐมินนิโซตา และรัฐมอนแทนาในสหรัฐอเมริกา ชายฝั่งทางเหนือของคาบสมุทรสแกนดิเนเวียในยุโรป ภาคกลางและตอนเหนือของรัสเซีย และบางส่วนของคาซัคสถานและมองโกเลีย ซึ่งรวมเป็นพื้นที่ประมาณ 23.1 หรือ 17.1 ล้านตารางกิโลเมตร คิดเป็นร้อยละ 15.7 หรือ 18.8 ของพื้นดินโลกตามลำดับ
* มีเพียงพื้นที่ประมาณ 20.3 หรือ 14.0 ล้านตารางกิโลเมตร คิดเป็นร้อยละ 13.8 หรือ 17.4 ของพื้นดินโลกตามลำดับที่ระบายน้ำจืดไหลลงสู่มหาสมุทรแปซิฟิก ลุ่มน้ำส่วนใหญ่ประกอบด้วยลุ่มน้ำในประเทศจีน รัสเซียตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ ญี่ปุ่น คาบสมุทรเกาหลี อินโดจีน อินโดนีเซีย มาเลเซีย ฟิลิปปินส์ และหมู่เกาะแปซิฟิกทั้งหมด ชายฝั่งตะวันออกเฉียงเหนือของออสเตรเลีย ทางตะวันตกของแคนาดาและสหรัฐอเมริกา (รวมถึงส่วนใหญ่ของรัฐอะแลสกา) อเมริกากลางทางตะวันตก และอเมริกาใต้ทางตะวันตกของเทือกเขาแอนดีส
* พื้นที่ลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่มหาสมุทรอินเดียยังประกอบด้วยพื้นที่ประมาณ 19.4 หรือ 10.8 ล้านตารางกิโลเมตร คิดเป็นร้อยละ 13.2 หรือ 11.9 ของพื้นดินโลกตามลำดับ ไหลลงสู่ตามชายฝั่งตะวันออกของแอฟริกา ชายฝั่งทะเลแดงและอ่าวเปอร์เซีย อนุทวีปอินเดีย พม่า และส่วนใหญ่ของออสเตรเลีย
* มหาสมุทรใต้ ได้หยาดน้ำฟ้าจากทวีปแอนตาร์กติกา ซึ่งแอนตาร์กติกาคิดเป็นพื้นที่ประมาณ 14 ล้านตารางกิโลเมตร คิดเป็นร้อยละ 9.5 ของพื้นดินโลก

### พื้นที่ลุ่มน้ำที่ใหญ่ที่สุด
พื้นที่ลุ่มน้ำที่ใหญ่ที่สุด 5 แห่ง (ตามขนาดพื้นที่) จากใหญ่ที่สุดสู่อับดับรองลงไปคือ พื้นที่ลุ่มแม่น้ำแอมะซอน (7 ล้านตารางกิโลเมตร), พื้นที่ลุ่มแม่น้ำคองโก (4 ล้านตารางกิโลเมตร), พื้นที่ลุ่มแม่น้ำไนล์ (3.4 ล้านตารางกิโลเมตร), พื้นที่ลุ่มแม่น้ำมิสซิสซิปปี (3.22 ล้านตารางกิโลเมตร) และ พื้นที่ลุ่มแม่น้ำริโอเดลาปลาตา (3.17 ล้านตารางกิโลเมตร) แม่น้ำสามสายที่ระบายน้ำได้มากที่สุด จากมากไปน้อย คือแม่น้ำแอมะซอน แม่น้ำคงคา และแม่น้ำคองโก 

### พื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิด
[thumb|พื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิดใน[เอเชียกลาง]] 

พื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิด เป็นพื้นที่ลุ่มน้ำที่ไม่ระบายออกสู่มหาสมุทร ประมาณร้อยละ 13 ของพื้นดินโลก ที่น้ำไหลลงสู่ทะเลปิด ทะเลปิดที่ใหญ่ที่สุดเหล่านี้ส่วนมากอยู่ภายในทวีปเอเชีย ได้แก่ ทะเลแคสเปียน ทะเลอารัล และทะเลสาบขนาดเล็กจำนวนมาก ภูมิภาคพื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิดอื่น ๆ ได้แก่ เกรตเบซินในสหรัฐอเมริกา, พื้นที่ส่วนใหญ่ของทะเลทรายสะฮารา, พื้นที่ลุ่มแม่น้ำโอกาวางโก (ลุ่มน้ำคาลาฮารี), ที่ราบสูงรอบแอฟริกาเกรตเลคส์, ภายในของทวีปออสเตรเลีย และภายในคาบสมุทรอาหรับ บางส่วนในเม็กซิโก และบางส่วนของเทือกเขาแอนดีส บางส่วนของภูมิภาคเหล่านี้ เช่น เกรตเบซินไม่ใช่พื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิดเดี่ยว แต่เป็นพื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิดที่อยู่ติด ๆ กัน 

ในแหล่งน้ำนิ่งของพื้นที่ลุ่มน้ำแบบปิด ซึ่งมีการระเหยเป็นสาเหตุหลักของการสูญเสียน้ำ ทำให้โดยทั่วไปปกติน้ำในพื้นที่เหล่านี้เป็นน้ำเกลือ และอาจมีความเค็มมากกว่ามหาสมุทร ตัวอย่างที่ชัดเจนคือทะเลเดดซี

## พื้นที่ลุ่มน้ำในประเทศไทย
ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2536 คณะกรรมการอุทกวิทยาแห่งชาติ แบ่งพื้นที่ลุ่มน้ำเป็น 25 ลุ่มน้ำหลัก (254 ลุ่มน้ำสาขา) ปัจจุบันประเทศไทยมี 22 ลุ่มน้ำหลัก (353 ลุ่มน้ำสาขา) ตาม*[[พระราชบัญญัติทรัพยากรน้ำ พ.ศ. 2561]]* คือ ลุ่มน้ำสาละวิน, ลุ่มน้ำโขงเหนือ (เดิมลุ่มน้ำกก), ลุ่มน้ำโขงตะวันออกเฉียงเหนือ, ลุ่มน้ำชี, ลุ่มน้ำมูล, ลุ่มน้ำปิง, ลุ่มน้ำวัง, ลุ่มน้ำยม, ลุ่มน้ำน่าน, ลุ่มน้ำเจ้าพระยา, ลุ่มน้ำสะแกกรัง, ลุ่มน้ำป่าสัก, ลุ่มน้ำท่าจีน, ลุ่มน้ำแม่กลอง, ลุ่มน้ำบางประกง (ซึ่งผนวกรวมลุ่มน้ำปราจีนบุรี), ลุ่มน้ำโตนเลสาบ, ลุ่มน้ำชายฝั่งทะเลตะวันออก, ลุ่มน้ำอ่าวไทยฝั่งตะวันตก (รวมเดิมลุ่มน้ำเพชรบุรีและลุ่มน้ำชายฝั่งทะเลประจวบคีรีขันธ์), ลุ่มน้ำภาคใต้ฝั่งตะวันออกตอนบน, ลุ่มน้ำภาคใต้ฝั่งตะวันออกตอนกลาง (ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา), ลุ่มน้ำภาคใต้ฝั่งตะวันออกตอนล่าง และลุ่มน้ำภาคใต้ฝั่งทะเลตะวันตก

## ปัจจัยการกักเก็บน้ำ
การเก็บกักน้ำเป็นปัจจัยที่สำคัญที่สุดในการกำหนดปริมาณหรือแนวโน้มที่จะเกิดน้ำท่วม กล่าวคือยิ่งมีการเก็บกักน้ำที่ดีโอกาสการเกิดน้ำท่วมยิ่งมีมาก

ปัจจัยการกักเก็บน้ำ ได้แก่ ภูมิประเทศ รูปทรงขนาด ชนิดของดิน และการใช้ที่ดิน (พื้นที่ลาดยางหรือมีสิ่งก่อสร้างปกคลุม) ภูมิประเทศและรูปทรงของการกักเก็บน้ำเป็นตัวกำหนดระยะเวลาจากหยาดน้ำฟ้า (ฝน) ที่ตกลงมาจนไหลไปถึงแม่น้ำ ในขณะที่ขนาดการเก็บน้ำ ชนิดของดิน และการพัฒนาที่ดิน จะเป็นตัวกำหนดปริมาณน้ำที่จะไปถึงแม่น้ำ 

### ภูมิประเทศ
โดยทั่วไป ภูมิประเทศมีส่วนอย่างมากในการที่น้ำจะไหลลงสู่แม่น้ำได้เร็วเพียงใด ฝนที่ตกลงมาในพื้นที่ภูเขาสูงชันจะถึงแม่น้ำสายหลักในแอ่งระบายน้ำได้เร็วกว่าพื้นที่ราบหรือลาดเอียงเล็กน้อย (เช่น ความลาดเอียงมากกว่าร้อยละ 1) 

### รูปทรง
รูปทรงจะช่วยให้ความเร็วที่ไหลบ่าถึงแม่น้ำ การเก็บกักน้ำแบบบางและยาวจะใช้เวลาระบายน้ำนานกว่าการเก็บกักน้ำแบบกลุ่มก้อน

### ขนาด
ขนาดจะช่วยกำหนดปริมาณน้ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำ เนื่องจากแหล่งกักเก็บน้ำที่มากขึ้น โอกาสที่น้ำจะท่วมก็จะมากขึ้น นอกจากนี้ยังกำหนดตามความยาวและความกว้างของอ่างระบายน้ำ 

### ประเภทของดิน
ชนิดของดินจะช่วยกำหนดปริมาณน้ำที่ไหลเข้าสู่แม่น้ำ ปริมาณน้ำที่ไหลบ่าออกจากพื้นที่ระบายน้ำขึ้นอยู่กับชนิดของดิน ดินบางชนิด เช่น ดินทราย มีการระบายน้ำอย่างอิสระ และฝนบนดินทรายก็มีแนวโน้มที่จะถูกดินดูดกลืน อย่างไรก็ตามดินที่มีดินเหนียวแทบจะซึมผ่านไม่ได้ ดังนั้นปริมาณน้ำฝนบนดินเหนียวจะไหลออกและมีส่วนทำให้เกิดน้ำท่วม หลังจากฝนตกเป็นเวลานาน แม้แต่ดินที่ระบายน้ำอิสระก็สามารถอิ่มตัวได้ ซึ่งหมายความว่าปริมาณน้ำฝนเพิ่มเติมจะไปถึงแม่น้ำแทนที่จะถูกดูดซับโดยพื้นดิน หากพื้นผิวไม่สามารถซึมผ่านได้ ฝนจะทำให้เกิดการไหลบ่าของพื้นผิวซึ่งจะนำไปสู่ความเสี่ยงที่จะเกิดน้ำท่วมสูงขึ้น ถ้าดินซึมเข้าไปได้ ฝนก็จะแทรกซึมเข้าไปในดิน 

### การพัฒนาที่ดิน
การใช้ที่ดินสามารถส่งผลต่อปริมาณน้ำที่ไหลเข้าสู่แม่น้ำได้เช่นเดียวกับดินเหนียว ตัวอย่างเช่น ปริมาณน้ำฝนบนหลังคา ทางเท้า และถนนจะถูกรวบรวมโดยแม่น้ำโดยแทบไม่ดูดซึมลงสู่น้ำใต้ดิน

## การจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำ
การจัดการลุ่มน้ำคือ การจัดการใช้ประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติภายในพื้นที่ลุ่มน้ำแบบผสมผสาน โดยเฉพาะทรัพยาการที่ดิน ได้แก่ พื้นที่ป่าไม้ เกษตรกรรม แหล่งน้ำ ชุมชน พื้นที่เมือง ให้มีสัดส่วนการกระจายตัวที่เหมาะสม มีมาตรการป้องกันและควบคุมผลกระทบจากการพัฒนาที่ดิน และมีการปรับปรุงฟื้นฟูส่วนที่เสื่อมโทรม ให้พื้นที่ลุ่มน้ำนั้นยังคงทำหน้าที่ตอบสนองต่อความต้องการทรัพยากรธรรมชาติของมนุษย์ โดยเฉพาะทรัพยากรน้ำ และป่าไม้ได้อย่างยั่งยืน สิ่งบ่งชี้ถึงผลสัมฤทธิ์ของการจัดการดูได้จาก ปริมาณน้ำที่เพียงพอ ช่วงเวลาการไหลสม่ำเสมอและคุณภาพดี รวมถึงคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีของคนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ลุ่มน้ำ

## ดูเพิ่ม

* การจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำ
* การผันน้ำระหว่างลุ่มน้ำ
* สันปันน้ำ

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ธรณีสัณฐานวิทยา
หมวดหมู่:อุทกวิทยา
หมวดหมู่:แม่น้ำ
หมวดหมู่:ธรณีสัณฐานธารน้ำ
ล