อาณาจักรหริภุญชัย

**อาณาจักรหริภุญชัย** หรือ **หริภุญไชย** () เป็นอาณาจักรมอญที่ตั้งอยู่บริเวณภาคเหนือของประเทศไทยปัจจุบัน

## นามอาณาจักร
### จารึก
จารึกอักษรมอญโบราณสมัยหริภุญไชยระบุชื่อไว้ดังนี้
* *ปุนเชญํ* (อ่านแบบมอญว่า ปุนะเจณง) จากจารึกอาณาจักรปุนไชย (ลพ.5) วัดจามเทวี
* *(ปุ)ญฺเชยฺย* (อ่านแบบมอญว่า ปุญเจ้ยยะ) จากจารึกวัดแสนข้าวห่อ (ตะจุ๊มหาเถร) (ลพ.7) 
* *ภุญเชยฺย* จากจารึกวัดดอนแก้ว (ลพ.4) จารึกวัดบ้านหลวย (ลพ.6) ด้านที่ 2 บรรทัดที่ 2 และจารึกจากเวียงเถาะ ด้านที่ 1
จารึกสมัยล้านนา–รัตนโกสินทร์ระบุชื่อไว้ดังนี้
* *หริบุญไชย* และ *หรี(ริ)บุญไช* จากจารึกพระยืน (หลักที่ 62) พ.ศ. 1913 อักษรไทยล้านนา (ฝักขาม) ภาษาบาลี-ไทย
* *หะริภุนไช* จากจารึกพระมหาเถรนำพระพุทธศาสนาจากลังกามาหริภุญไชย (ชร.4) พ.ศ. 2041 อักษรฝักขาม ภาษาไทย
* *หริบูญชบุรี* จากจารึกหริปุญชบุรี (ลพ.15 หลักที่ 71) พ.ศ. 2043 อักษรฝักขาม ภาษาไทย
* *หรีบูรไชญบูริ* จากจารึกวัดพระนอนม่องช้าง (ลพ.39) พ.ศ. 2339 รัชกาลพระเจ้ากาวิละ อักษรฝักขาม ภาษาไทย
* *หะริพรูนใช* จากจารึกบนฆ้อง (กังสดาล) วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร สมัยรัชกาลที่ 3
* *หริภุญเชยฺย* จากจารึกบนแผงพระพิมพ์ไม้บรรจุพระพุทธรูป 28 องค์ อักษรธรรมล้านนา ภาษาไทย
### เอกสาร
* *หริบุญฺเชยฺยนามกํ* และ *หริปุญจปุระ* ใน *คัมภีร์จามเทวีวํส* ต้นฉบับภาษาบาลีรจนาโดยพระโพธิรังสี พระเถระชาวเชียงใหม่ ปี พ.ศ.1953–60
* *หริภุญไชย* ใน *ตำนานมูลศาสนา* ต้นฉบับภาษาพื้นเมืองโบราณรจนาพระพุทธญาณเถระ และพระพุทธพุกาม วัดสวนดอก ปี พ.ศ.1960–72
* *หริปุญเชยฺย* ใน *[[ชินกาลมาลีปกรณ์]]* พ.ศ. 2071
* *หริปุญไชย* ใน *ตำนานพระธาตุหริปุญไชย* พ.ศ. 2108
* *หริปุญช์* ใน *ตำนานเมืองลำพูน* ต้นฉบับจากหลวงพระบาง พ.ศ. 2289
* *หริภุญชัย* และ *เวียงละพูน* ใน *ตำนานสิบห้าราชวงศ์* ฉบับวัดเมธังกราวาส จังหวัดแพร่ พ.ศ. 2432
* *หริภุญไชย* ใน *[[พงศาวดารโยนก]]* พ.ศ. 2442–43 โดยพระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค) สมัยรัชกาลที่ 5
* *หริภุญช์* *หริภูญช์* *หริปุญช์* และ *หริปุญชยะ* ใน *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่* ฉบับสมโภชเชียงใหม่ 700 ปี พ.ศ. 2538

## ประวัติ
ตามตำนานเรื่อง*[[จามเทวีวงศ์]]* ชินกาลมาลีปกรณ์ และ*สิงหนวัติ* บันทึกไว้ว่าพระฤๅษีทั้งสี่ตนเป็นผู้สร้างเมืองหริภุญชัย (ลัมภูญนคร) ขึ้นเมื่อราวปี พ.ศ. 1200–6 (ยอร์ช เซเดส์ ระบุเจาะจงว่าเป็นปี ค.ศ. 661 หรือ พ.ศ. 1204) ปรากฏนามว่า ฤๅษีวาสุเทพ ฤๅษีสุกกทันตะ ฤๅษีตะปนานะ และจันทสิกตุงคฤาษี แล้วทูลเชิญพระนางจามเทวี ซึ่งเป็นเจ้าหญิงจากอาณาจักรละโว้ ขึ้นมาครองเมืองหริภุญชัย ในครั้งนั้นพระนางจามเทวีได้นำพระภิกษุ นักปราชญ์ และช่างศิลปะต่าง ๆ จากละโว้ขึ้นไปด้วยเป็นจำนวนมากราวหมื่นคน พระนางได้ทำนุบำรุงและก่อสร้างบ้านเมือง ทำให้เมืองหริภุญชัย (ลำพูน) นั้นเป็นแหล่งศิลปวัฒนธรรมที่เจริญรุ่งเรืองยิ่ง ต่อมาพระนางได้สร้างเขลางค์นคร (ลำปาง) ขึ้นอีกเมืองหนึ่งให้เป็นเมืองสำคัญ สมัยนั้นปรากฏมีการใช้ภาษามอญโบราณในศิลาจารึกของหริภุญชัย มีหนังสือหมานซูของจีนสมัยราชวงศ์ถัง กล่าวถึงนครหริภุญชัยไว้ว่าเป็น “อาณาจักรของสมเด็จพระราชินีนาถ” (女王國 หนี่ว์ หวัง กว๋อ)

ต่อมา พ.ศ. 1824 พญามังรายมหาราชผู้สถาปนาอาณาจักรล้านนา ได้ยกกองทัพเข้ายึดเอาเมืองหริภุญชัยจากพญาญี่บาได้ อาณาจักรหริภุญชัยจึงสิ้นสุดลงหลังจากรุ่งเรืองมา 618 ปี มีพระมหากษัตริย์ครองเมือง 47 พระองค์ 
 
ปัจจุบัน โบราณสถานสำคัญของอาณาจักรหริภุญชัยคือพระธาตุหริภุญไชยที่จังหวัดลำพูน ซึ่งเป็นบริเวณที่สันนิษฐานว่าเป็นราชธานีในสมัยนั้น และยังมีโบราณสถานอีกหลายแห่งที่จังหวัดเชียงใหม่เช่น เวียงมโน ตำบลหนองตอง อำเภอหางดง, เวียงเถาะ ตำบลบ้านสองแคว อำเภอดอยหล่อ และเวียงท่ากาน ตำบลบ้านกลาง อำเภอสันป่าตอง 

ได้มีการพบจารึกอักษรมอญโบราณสมัยหริภุญไชย ราวพุทธศตวรรษที่ 17 จำนวน 7 หลัก ที่ลำพูน ปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย จังหวัดลำพูน บางหมู่บ้านของจังหวัดลำพูนพบว่ายังมีคนพูดภาษามอญและอนุรักษ์วัฒนธรรมมอญอยู่

## รายพระนามผู้ปกครอง

## อ้างอิง

* 'Historic Lamphun: Capital of the Mon Kingdom of Haripunchai', in: Forbes, Andrew, and Henley, David, *Ancient Chiang Mai* Volume 4. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006J541LE
* Swearer, Donald K. and Sommai Premchit. The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa,   a Translation and Commentary. New York: State University of New York Press, 1998.


หมวดหมู่:อาณาจักรมอญ
หมวดหมู่:ชาวมอญ
หมวดหมู่:อาณาจักรล้านนา
หมวดหมู่:ราชอาณาจักรในอดีต
หมวดหมู่:รัฐพุทธ
หมวดหมู่:กลุ่มราชาธิปไตย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ไทย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ล้านนา
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์หริภุญชัย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดเชียงราย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดเชียงใหม่
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดแม่ฮ่องสอน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดลำปาง
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดลำพูน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดพะเยา
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประวัติศาสตร์ไทย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประวัติศาสตร์ล้านนา
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประวัติศาสตร์หริภุญชัย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประวัติศาสตร์มอญ
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในทวีปเอเชีย
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่ก่อตั้งในปี พ.ศ. 1172
หมวดหมู่:สิ้นสุดในปี พ.ศ. 1743
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่ก่อตั้งในคริสต์ศตวรรษที่ 8
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์มอญ
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์อาณาจักรหริภุญชัย–อาณาจักรระมิงค์นคร