อำเภอรัตนบุรี

**รัตนบุรี** เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดสุรินทร์ทางทิศเหนือ ที่มีประชากรส่วนใหญ่พูดภาษาท้องที่ไทยอีสานมากกว่า ขอมที่ราบสูง กูย และมีเจ้าเมืองคนแรกคือ พระศรีนครเตาท้าวเธอ (เชียงสี หรือตากะอาม)ซึ่งเป็นชาวกูยและเป็นเมืองเก่าแก่เมืองรัตนบุรียังมีประวัติศาสตร์และประเพณียาวนานกว่า 300 ปี

## ประวัติ
เมื่อราวปีพ.ศ. 2302 พระยาช้างเผือกได้แตกโรงหนีออกมายังเขตบริเวณพื้นที่ที่ถูกเรียกว่า "เขมรป่าดง" ปัจจุบันอยู่ในพื้นที่แถบจังหวัดบุรีรัมย์,สุรินทร์และศรีสะเกษ "เชียงสี" หัวหน้าบ้านกุดหวาย หนึ่งในหัวหน้าคณะชาวส่วยหรือกูย (หัวหน้าคณะชาวส่วย ประกอบด้วย ตาไกรหรือตากะจะ เชียงปุม เชียงไชย เชียงขัน เชียงฆะ เชียงสง และเชียงสี) ได้ช่วยกันจับพระยาช้างเผือกแล้วจึงนำคืนสู่กรุงศรีอยุธยา 

ต่อมาราว ปีพ.ศ. 2306 สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ กษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาพระองค์สุดท้าย ทรงโปรดเกล้าเลื่อนบรรดาศักดิ์หัวหน้าหมู่บ้านกุดหวาย ซึ่งก็คือเชียงสี พร้อมทั้งยกบ้านกุดหวายขึ้นเป็นเมืองศรีนครเตา (ต่อมาถูกเปลี่ยนชื่อเป็น เมืองรัตนบุรี) อาณาเขตของเมืองศรีนครเตา เริ่มแรกถูกกำหนดดังนี้ ทิศเหนือ จรดเมืองท่ง(อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด) มีแม่น้ำมูลเป็นเขตแดน ทิศใต้ จรดหลักหินภูดิน ชนเขตแดนเมืองประทายสมันต์(สุรินทร์) ทิศตะวันออก จรดลำห้วยทับทัน ทิศตะวันตก จรดดงแสนตอ (ดงขมิ้น) เขตอำเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ เมืองรัตนบุรี มีความชอบได้ตามเสด็จไปทำสงครามหลายแห่งจึงได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ เป็นที่ *พระศรีนครเตาท้าวเธอ* โปรดเกล้าฯให้ขึ้นตรงต่อกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี และกรุงรัตนโกสินทร์ตามลำดับ พระศรีนครเตาท้าวเธอปกครองบ้านเมืองอย่างสงบสุข ร่มเย็นมาโดยตลอด และเพื่อรำลึกถึงคุณงามความดีที่ได้ทำให้แก่ชาติบ้านเมือง ชาวอำเภอรัตนบุรี จึงรวมใจสร้างอนุสาวรีย์ของพระศรีนครเตาท้าวเธอ ณ สวนสาธารณะศรีนครเตาท้าวเธอ ถนนศรีนคร อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ และจัดให้มีงานสมโภชน์ สักการะทุกๆปี

ลุเข้ามาเมื่อใดมิทราบได้ ในช่วงรัชกาลที่ 1 ได้มีพระราชสาส์นเกี่ยวกับการศึก ผ่านเข้ามายังเมืองศรีนครเตา(ขณะนั้นยังไม่เปลี่ยนชื่อนามเมือง) ในขณะนั้นพระศรีนครเตาไม่อยู่ในเมืองไปทำธุระข้างนอก แต่ภรรยาพระศรีนครเตาเป็นผู้รับหนังสือพระราชสาสน์แทน มีบางกระแสว่าภรรยาเป็นผู้เปิดอ่านเองโดยไม่ได้ตั้งใจ แต่ก็มีบางกระแสที่ว่า พระศรีนครชัย (บุญจันทร์) อุปราชเมืองรัตนบุรีเป็นผู้เปิดอ่านเองแล้วโยนความผิดให้เจ้าเมือง ส่งผลให้พระศรีนครเตาท้าวเธอโดนอาญาแผ่นดิน ถูกประหารโดยการเอาขวานผ่าอกจนตาย ทั้งที่ไม่ใช่ความผิดของตัวเอง ต่อมาในปี พ.ศ. 2356  ในช่วงเวลาที่ไม่ห่างกันมาก ท้าวโอ๊ะ หลานของเจ้าแก้วมงคลแห่งเมืองท่ง (ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นเมืองสุวรรณภูมิ ปัจจุบันคือ อำเภอสุวรรณภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด) ได้กล่าวโทษเจ้าเมืองสุวรรณภูมิว่า เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ เบียดเบียนข่มเหงประชาชน และบังคับเอาลูกเมียคนอื่น มาเป็นภรรยาของตน ราชสำนักกรุงเทพฯ ได้สอบสวนเจ้าเมืองสุวรรณภูมิ (ท้าวอ่อน) พบว่ามีความผิดจริง จึงโปรดฯ ให้ถอดออกจากเจ้าเมือง และทรงตั้งให้ท้าวโอ๊ะเป็นเจ้าเมืองสุวรรณภูมิมีบรรดาศักดิ์เป็น “พระรัตนวงศา” อันเป็นปีเดียวกันที่ฝ่ายเจ้าเมืองศรีนครเตา (คนต่อมา) ได้นำความกราบบังคมทูลโดยมีใบบอกไปยังราชสำนักด้วย จึงโปรดฯ ให้เปลี่ยนนามเมืองศรีนครเตาเป็น “เมืองรัตนบุรี” และนามเจ้าเมืองจาก “พระศรีนครเตา” เป็น พระศรีนครชัย” ซึ่งหมายถึงชัยชนะ อาจเป็นไปได้ว่า พระศรีนครชัยเป็นเชื้อสายของเจ้าแก้วมงคล คือเป็นลูกหลานของเจ้าแก้วมงคลอีกท่านหนึ่ง เจ้าเมืองรัตนบุรีที่ได้เปลี่ยนนามเป็น “พระศรีนครชัย” มีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกับเจ้าแก้วมงคลในชั้นหลาน ชาวลาวในเขตเมืองสุวรรณภูมิจึงได้เข้ามาอยู่ในเขตเมืองรัตนบุรีมากขึ้น สังคมและวัฒนธรรมของชาวเมืองสุวรรณภูมิจึงไหลบ่า เข้าสู่เมืองรัตนบุรีและกลายเป็นเมืองของชาวไทยลาวในที่สุด

ปี พ.ศ. 2514 ทางราชการได้แยก 5 ตำบล ได้แก่ ตำบลแคน ตำบลสนม ตำบลนานวน ตำบลโพนโก และตำบลหนองระฆัง ออกมาตั้งเป็น **กิ่งอำเภอสนม** ต่อมาปี พ.ศ. 2520 ได้มีพระราชกฤษฎีกายกฐานะขึ้นเป็น **อำเภอสนม**

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอรัตนบุรีตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอสุวรรณภูมิ อำเภอโพนทราย (จังหวัดร้อยเอ็ด) และอำเภอราษีไศล (จังหวัดศรีสะเกษ)
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอราษีไศล อำเภอบึงบูรพ์ และอำเภอโพธิ์ศรีสุวรรณ (จังหวัดศรีสะเกษ)
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอเมืองจันทร์ (จังหวัดศรีสะเกษ) อำเภอโนนนารายณ์ และอำเภอสนม
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอท่าตูม

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอรัตนบุรีแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 12 ตำบล 163 หมู่บ้าน. 

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอรัตนบุรีประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 13 แห่ง ได้แก่
* **เทศบาลตำบลรัตนบุรี** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลรัตนบุรีและบางส่วนของตำบลไผ่
* **องค์การบริหารส่วนตำบลรัตนบุรี** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลรัตนบุรี (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลรัตนบุรี)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลธาตุ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลธาตุทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลแก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลดอนแรด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอนแรดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวทอง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวทองทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวบาน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวบานทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลไผ่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไผ่ (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลรัตนบุรี)
* **องค์การบริหารส่วนตำบลเบิด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเบิดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำเขียว** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำเขียวทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลกุดขาคีม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดขาคีมทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลยางสว่าง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยางสว่างทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลทับใหญ่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทับใหญ่ทั้งตำบล

## บุคคลที่มีชื่อเสียง
; ในประวัติศาสตร์
*พระศรีนครเตาท้าวเธอ เจ้าเมืองนครเตา-เจ้าเมืองรัตนบุรีคนแรก
* พระศรีนครชัย (บุญจันทร์) เจ้าเมืองนครเตา-เจ้าเมืองรัตนบุรีคนที่ 2
; พระภิกษุ 
* พระรัตโนภาสวิมล (ชาลี โชติธมฺโม) อดีตเจ้าอาวาสวัดกลาง (รัตนบุรี),อดีตรองเจ้าคณะจังหวัดสุรินทร์
* พระครูนนทญาณวิสุทธิ์ (สุคม อานนฺโท) อดีตเจ้าอาวาสวัดโคกบัวราย จังหวัดสุรินทร์,อดีตเจ้าคณะตำบลในเมือง อำเภอเมืองสุรินทร์ จังหวัดสุรินทร์
* พระเทพวัชรธรรมโสภณ (ศิลา สิริจนฺโท) ที่ปรึกษาเจ้าคณะภาค 9 (ธรรมยุต),ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสวัดสวนธรรมปีติ ธรรมยุต บ้านแกเปะใหญ่ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ จังหวัดกาฬสินธุ์

; ข้าราชการ,นักการเมือง
* นายตี๋ใหญ่ พูนศรีธนากูล อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุรินทร์ พรรคเพื่อไทย
* นายธนวัฒก์ (สาธิต) เทพวงศ์ศิริรัตน์ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุรินทร์ พรรคพลังประชาชน
* นางสาวเพียงเดือน เทพวงศ์ศิริรัตน์ รองประธานสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัดสุรินทร์
* นายพรเทพ พูนศรีธนากูล อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุรินทร์ พรรคเพื่อไทย
* นายประสงค์ จักรคำ อดีตผู้ตรวจราชการ,อดีตผู้อำนวยการกองพุทธศาสนศึกษา สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ
* นายไชยนันท์ แสงทอง อดีตวัฒนธรรมจังหวัดนครราชสีมา กระทรวงวัฒนธรรม

; ศิลปินแห่งชาติ
* สุรชัย จันทิมาธร (หงา คาราวาน)

; ราชบัณฑิต
*นิพนธ์ ทรายเพชร (นักดาราศาสตร์)

; นักร้อง
*นุช วิลาวัลย์ (นักร้องลูกทุ่งหมอลำ)

## สถานศึกษา
**ประถมศึกษา,มัธยมศึกษา,ขยายโอกาสทางการศึกษา**
* โรงเรียนรัตนบุรี กระทรวงศึกษาธิการ
*ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้อำเภอรัตนบุรี สังกัดกรมส่งเสริมการเรียนรู้ กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนอนุบาลรัตนบุรี กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนรัตนวิทยาคม กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนดอนแรดวิทยา กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนเบิดพิทยาสรรค์ กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนธาตุศรีนคร กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนทับโพธิ์พัฒนวิทย์ กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนแกศึกษาพัฒนา กระทรวงศึกษาธิการ
* โรงเรียนเทศบาลรัตนบุรี กระทรวงมหาดไทย

**อุดมศึกษา,การวิชาชีพ**

* วิทยาลัยเทคนิครัตนบุรี กระทรวงศึกษาธิการ

* วิทยาลัยเทคโนโลยีการจัดการรัตนบุรี กระทรวงศึกษาธิการ

* โครงการจัดตั้ง "วิทยาลัยชุมชนรัตนบุรี" สถาบันอุดมศึกษาของรัฐในกลุ่มสถาบันวิทยาลัยชุมชน สังกัดสำนักงานปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม

* โครงการจัดตั้ง "หน่วยวิทยาบริการทางการศึกษาห้องเรียนรัตนบุรี"มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตสุรินทร์ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม

**โรงเรียน[[พระปริยัติธรรม]]**
* โรงเรียนพระปริยัติธรรมรัตโนภาสวิมลศึกษา วัดกลาง ตำบลรัตนบุรี อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ สังกัดสำนักงานการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกสามัญศึกษา
* ศูนย์การศึกษาภาษาบาลี ประจำอำเภอรัตนบุรี วัดบ้านผือ หมู่11 ตำบลรัตนบุรี อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์

## หน่วยงานราชการ,[[รัฐวิสาหกิจ]]
* กิ่งกาชาดอำเภอรัตนบุรี
* สำนักงานอัยการจังหวัดรัตนบุรี
* สำนักงานขนส่งจังหวัดสุรินทร์ สาขารัตนบุรี
* ศาลจังหวัดรัตนบุรี
* สำนักงานบังคับคดีจังหวัดสุรินทร์ สาขารัตนบุรี
* โรงพยาบาลรัตนบุรี
* สำนักงานที่ดินจังหวัดสุรินทร์ สาขารัตนบุรี
* สำนักงานการประมงรัตนบุรี
* เรือนจำจังหวัดรัตนบุรี
* สำนักงานปศุสัตว์รัตนบุรี
* สำนักงานสรรพากรรัตนบุรี
* สำนักงานป่าไม้ สาขารัตนบุรี
* ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ สาขารัตนบุรี
* ธนาคารกรุงไทย สาขารัตนบุรี
* สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสุรินทร์ เขต 2
* สำนักงานส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นรัตนบุรี
* สถานีตำรวจภูธรรัตนบุรี
* สถานีตำรวจภูธรดอนแรด อำเภอรัตนบุรี
* สำนักงานเกษตรอำเภอรัตนบุรี
* เทศบาลตำบลรัตนบุรี
* ที่ว่าการอำเภอรัตนบุรี
* พัฒนาชุมชนอำเภอรัตนบุรี
* สภาวัฒนธรรมอำเภอรัตนบุรี

## แหล่งท่องเที่ยว
* ท่าหาดยาว
* วัดโพธิ์ศรีธาตุ
* อ่างเก็บน้ำห้วยแก้ว
* วนอุทยานป่าดงหินล้ม ตำบลน้ำเขียว
* ลอยกระทงวัดสว่างบ้านผือ
* สวนศรีนครเตาท้าวเธอ
* หาดสีหราช
* วัดใต้บูรพาราม
* วัดสระคูบ้านม่วงบุญมี
* ศาลหลักเมืองรัตนบุรี
* หลวงพ่อใหญ่ วัดสว่างลำเพิญ
* หลวงพ่อใหญ่ วันเหนือ  
* ล่องแพห้วยทับทัน  บ้านแข้ด่อน  ตำบลเบิด
* ศูนย์วัฒนธรรมอำเภอรัตนบุรี (นิทรรศการถาวรเกี่ยวกับอำเภอรัตนบุรี)
* สนามกีฬากลางเมืองรัตนบุรี (อยู่ระหว่างการดำเนินการก่อตั้ง)

## เทศกาลการท่องเที่ยว
* งานกิ่งกาชาดอำเภอรัตนบุรี
* งานนมัสการพระธาตุเจดีย์ศรีมหาโพธิ์ วัดโพธิ์ศรีธาตุ
* ประเพณีบุญบั้งไฟประจำปี  เมืองรัตนบุรี
* งานไหว้ศาลหลักเมืองรัตนบุรี
* งานรำบวงสรวงพระศรีนครเตาท้าวเธอ เจ้าเมืองรัตนบุรี

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* เว็บไซต์เทศบาลตำบลรัตนบุรี 
* เว็บไซต์องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวทอง 
* เว็บไซต์องค์การบริหารส่วนตำบลไผ่ 
* เว็ปไซต์ตำบลแก

รัตนบุรี