พญาตานี

right|thumb|ปืนใหญ่พญาตานี หน้ากระทรวงกลาโหม ตำแหน่งการจัดแสดงในปี พ.ศ. 2546 หันปากกระบอกปืนไปด้านถนนสนามไชย
right|thumb|ปืนใหญ่พญาตานี หน้ากระทรวงกลาโหม ตำแหน่งการจัดแสดงในปี พ.ศ. 2566 หันปากกระบอกปืนไปด้านถนนกัลยาณไมตรี
**พญาตานี** หรือ **นางพญาตานี** เป็นปืนใหญ่ทองเหลืองโบราณ ยาว 2.7 เมตร มีมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 17 เดิมตั้งอยู่ที่จังหวัดปัตตานี ทางภาคใต้ของประเทศไทย แต่ในปัจจุบันจัดแสดงอยู่หน้ากระทรวงกลาโหม ตรงข้ามพระบรมมหาราชวัง ที่กรุงเทพมหานคร ปืนใหญ่นี้เป็นสัญลักษณ์สำคัญของจังหวัดปัตตานี โดยปรากฏอยู่ในตราประจำจังหวัดของจังหวัดปัตตานีมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2482 

## ประวัติ
เอกสารหลายฉบับให้ข้อมูลที่แตกต่างกันเกี่ยวกับการสร้างปืนและผู้หล่อปืนใหญ่ทั้งสามกระบอกของเมืองปัตตานี  ตามเอกสาร ‘’“เซอยาระห์ เกอราจาอัน มลายู ปตานี”’’ (*Sejarah Kerajaan Melayu Patani* "ประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปตานี") กล่าวว่า ปืนใหญ่เหล่านี้หล่อขึ้นในรัฐสุลต่านปตานีช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 22 (ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17) โดยช่างเชื้อสายจีนชื่อ โต๊ะกายัน (Tok Kayan) โดยรายาบีรูมีพระราชเสาวนีย์ให้สร้างขึ้นเพื่อป้องกันการคุกคามจากอำนาจของชาวสยามแห่งกรุงศรีอยุธยา ปืนที่หล่อขึ้นมีจำนวน 3 กระบอก เป็นปืนใหญ่ขนาดใหญ่ 2 กระบอกชื่อ “เซอรี เนอการา” (“Seri Negara”) และ “เซอรี ปตานี” (“ Seri Patani’’) และปืนใหญ่ขนาดย่อม 1 กระบอก ชื่อ “มหาเลลา” (“Maha Lela’’ – “มาฮา เลอลา”)  เอกสารภาษาไทยชื่อ *”พงศาวดารเมืองปัตตานี”* รวบรวมโดยพระยาวิเชียรคีรี (ชม ณ สงขลา) เรียกชื่อปืนว่า “ศรีนครี”, “นางปัตตานี” และ “มหาหล่าหลอ” และระบุชื่อนายช่างผู้หล่อปืนว่า หลิมโต๊ะเคี่ยม  ส่วนเอกสาร *“[[ฮิกายัตปตานี]]”* (“Hikayat Patani’’) บันทึกชื่อปืนเป็น “เซอรี เนอเกอรี” (‘’Seri Negeri), “โต๊ะโบ๊ะ” (‘’Tuk Buk’’)  และ “นางลิวลิว” (‘’Nang Liu-Liu’’) มีข้อมูลระบุว่าปืนใหญ่กระบอกแรกถูกหล่อขึ้นนายช่างชาวเมืองหรุ่ม (อิสตันบุล) ชื่อ อับดุสซามัด (Abdussamad) แต่ปรากฏว่าปืนนั้นลำกล้องบางเกินกว่าจะใช้งานจริงได้ ภายหลังด้วยเดชานุภาพ (“เดาลัต” ‘’daulat’’) ของปฐมกษัตริย์แห่งปตานี การหล่อปืนจึงสำเร็จลงได้ ถึงแม้จะไม่ทราบชัดเจนว่าใครเป็นผู้สร้างปืนใหญ่ แต่ปืนใหญ่ขนาดใหญ่กระบอกนี้ก็เป็นที่รู้จักในปตานีมาตั้งแต่ช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 แล้ว โดยรายงานของชาวดัตช์ฉบับหนึ่งในปี พ.ศ. 2145 (ค.ศ. 1602) ได้กล่าวว่า มีปืนใหญ่กระบอกหนึ่ง “ใหญ่ยิ่งกว่าปืนกระบอกใด ๆ ที่พบได้ในเมืองอัมสเตอร์ดัม” ถูกติดตั้งไว้อย่างโดดเด่น ณ ใกล้ท่าเรือเมืองปตานี  กล่าวกันว่าปืนกระบอกนี้ได้ใช้ขับไล่ศัตรูเป็นผลสำเร็จมาหลายต่อหลายครั้ง

หลังจากกรุงศรีอยุธยาถูกกองทัพอาณาจักรอังวะตีแตกและล่มสลายในปี พ.ศ. 2310 รัฐสุลต่านปตานีได้ยกเลิกการส่งบรรณาการให้แก่สยามและประกาศตั้งต้นเป็นอิสระ 18 ปีต่อมา ในปี พ.ศ. 2328 สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท พระราชอนุชาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ได้นำกองทัพสยามลงมาปราบปรามปตานีให้กลับมาอยู่ในอำนาจสยามอีกครั้ง พระองค์ได้มีพระราชบัณฑูรให้นำปืนพญาตานี (เซอรี ปตานี) และปืนพญานคร (เซอรี เนอการา) ขึ้นไปยังกรุงเทพมหานครในฐานะสินสงคราม ครั้งนั้นปืนพญานครได้เลื่อนหลุดจากแท่นยึดบนเรือขณะทำการเคลื่อนย้ายและจมลงสู่ทะเลบริเวณอ่าวปัตตานี ขนมาได้เพียงปืนพญาตานีเท่านั้น เชื่อกันว่าแต่เดิมแล้วคนไทยเรียกชื่อปืนกระบอกนี้ว่า "ปืนนางตานี" ตามเรื่องราวที่นางกษัตริย์ผู้ครองเมืองปตานีเป็นผู้มีบัญชาให้สร้างชึ้น 

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชมีพระบรมราชโองการให้หล่อปืนใหญ่ขนาดใกล้เคียงกันขึ้นอีกกระบอกหนึ่ง และพระราชทานนามปืนนี้ว่า ปืนนารายณ์สังหาร เพื่อใช้เป็นคู่กับปืนพญาตานี (ปัจจุบันสะกดเป็น พระยาตานี) ปัจจุบันปืนใหญ่กระบอกนี้ได้ติดตั้งไว้ถาวรที่หน้าอาคารศาลาว่าการกระทรวงกลาโหม ถนนสนามไชย ตรงกันข้ามกับพระบรมมหาราชวังด้านทิศตะวันออกทางประตูสวัสดิโสภา (ด้านติดกับป้อมเผด็จดัสกรและวัดพระศรีรัตนศาสดาราม)

ภายหลังในปี พ.ศ. 2556 ได้มีการหล่อปืนพญาตานีกระบอกจำลองขึ้นและติดตั้งไว้หน้ามัสยิดกรือเซะเพื่อเป็นอนุสรณ์ แต่กลุ่มขบวนการแบ่งแยกดินแดนได้ลักลอบเข้ามาทำลายเสีย โดยมองว่าปืนใหญ่นี้เป็นของปลอม และต้องการให้ทางกรุงเทพส่งคืนปืนกระบอกจริงกลับมายังในพื้นที่ มีข่าวว่าทางราชการไทยได้นำปืนพญาตานีกระบอกจำลองไปดำเนินการบูรณะ แต่สุดท้ายการดำเนินการดังกล่าวก็เงียบหายไปและยังไม่มีการนำปืนพญาตานีกระบอกจำลองกลับมาติดตั้งในจุดเดิมจนถึงปัจจุบัน คงปรากฏเพียงแต่ฐานที่ตั้งปืนพญาตานีกระบอกจำลองเท่านั้น

## คลังภาพ

File:Flag of the Scouts of Pattani.svg|ธงประจำกองลูกเสือมณฑลปัตตานี
File:Seal of Pattani.svg|ตราประจำจังหวัดปัตตานี
File:Flag of Pattani Province.svg|ธงประจำจังหวัดปัตตานี
File:ภาพตีเมืองตานีได้ปืนใหญ่.jpg|จิตรกรรมเรื่องโคลงภาพพระราชพงศาวดาร ภาพที่ 77 ตีเมืองตานีได้ปืนใหญ่ ฝีมือของนายวร เขียนเมื่อราว พ.ศ. 2430
File:Chintawannakhadi (p 521).jpg|การยึดปืนใหญ่พญาตานีไปกรุงเทพฯ เมื่อ พ.ศ. 2329 ภาพวิจิตรจากหนังสือ *จินตวรรณคดีไทย* ฝีมือของเหม เวชกร


## อ้างอิง


## แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:วัฒนธรรมของจังหวัดปัตตานี
หมวดหมู่:ปืนใหญ่
หมวดหมู่:อาวุธของประเทศไทย