อำเภอพนัสนิคม

**พนัสนิคม** เป็นอำเภอของจังหวัดชลบุรี พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่ม ประชากรส่วนใหญ่นับถือพุทธศาสนา อดีตมีสถานะเป็นเมืองชั้นจัตวา ชื่อเมืองพนัสนิคม สังกัดกรมท่า ต่อมาย้ายไปสังกัดกระทรวงมหาดไทย และมาเป็นอำเภอพนัสนิคมขึ้นกับเมืองชลบุรี มณฑลปราจีน ในปัจจุบันเป็นอำเภอในจังหวัดชลบุรี

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอพนัสนิคมตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัดชลบุรี ห่างจากตัวจังหวัดไปทางตะวันออกประมาณ 22 กิโลเมตรตามเส้นทางถนนศุขประยูร มีอาณาเขตติดต่อกับพื้นที่การปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอแปลงยาวและอำเภอบ้านโพธิ์ (จังหวัดฉะเชิงเทรา)
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอเกาะจันทร์
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอบ่อทองและอำเภอบ้านบึง
* **ทิศตะวันตก** จรดอำเภอพานทอง

## ประวัติศาสตร์
อนึ่งเมืองพนัสนิคมเดิมเป็นอำเภอที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในจังหวัดชลบุรี ปัจจุบันมีอาณาเขตเดิมอยู่ในอำเภออื่น ดังนี้ 

1.บ้านท่าตะกูด เป็นหมู่บ้านขึ้นกับเมืองพนัสนิคม สังกัดกรมท่า ในปี พ.ศ. 2441 มีการปฏิรูปการปกครองจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาล ยกฐานะเป็นอำเภอท่าตะกูดและในปี พ.ศ. 2460 เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอพานทอง

2.ตำบลหนองอิรุณและตำบลคลองพลู เป็นตำบลขึ้นกับอำเภอพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2481 ได้โอนย้ายมาขึ้นกับอำเภอบ้านบึง ในปี พ.ศ. 2517 จัดตั้งตำบลหนองใหญ่โดยแบ่งเขตการปกครองจากตำบลหนองอิรุณและตำบลคลองพลู ในปี พ.ศ. 2524 ยกฐานะเป็นอำเภอหนองใหญ่

3.ตำบลบ่อทอง เป็นตำบลขึ้นกับอำเภอพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2528 ยกฐานะเป็นอำเภอบ่อทอง

4.ตำบลท่าบุญมี เป็นตำบลขึ้นกับอำเภอพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2550 ยกฐานะเป็นอำเภอเกาะจันทร์

ยุคก่อนประวัติศาสตร์ช่วงเก่าที่สุดที่พบในพนัสนิคมคือแหล่งโบราณคดีโคกพนมดี สมัยหินใหม่ 3,500-4,000 ปีมาแล้ว บริเวณบ้านโคกพนมดี ตำบลท่าข้าม โดยนักโบราณคดีขุดพบโครงกระดูกเจ้าแม่แห่งโคกพนมดี มีลูกปัดนับแสนเม็ดฝังรวมอยู่ และแหล่งโบราณคดีหนองโน สมัยสำริด 2,700-3,100 ปีมาแล้ว บริเวณตำบลไร่หลักทอง 

สมัยทวารวดี พบเมืองโบราณอายุราว 1,500 ปี บริเวณตำบลหน้าพระธาตุ ต่อมาเรียกสมัยหลังว่าเมืองพระรถ (ชื่อสมมุติจากรถเสนชาดกในปัญญาสชาดก เป็นที่แพร่หลายในชาวลาว) อายุอยู่ในราวหลัง พ.ศ. 1000 เมืองโบราณยุคทวารวดีที่พนัสนิคมนี้ได้ลดความสำคัญลงและในที่สุดรกร้างไปราวหลัง พ.ศ. 1500 เพราะเส้นทางคมนาคมเปลี่ยนไป แล้วมีบ้านเมืองแห่งใหม่ใกล้ทะเลเติบโตมีความสำคัญแทนที่

[275x275px|thumb|[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าพระราชทานนามเมืองว่าพนัสนิคม]]

สมัยเมืองพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2371 กำเนิดเมืองขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชานุญาตให้กลุ่มลาวอาสาปากน้ำมาสร้างภูมิลำเนาขึ้นในพื้นที่รกร้างระหว่างเมืองชลบุรีกับเมืองฉะเชิงเทรา พระราชทานนามเมืองว่าพนัสนิคม (บางเอกสารเขียน“พนัศนิคม”)  มีฐานะเป็นเมืองจัตวา ขึ้นกับกรมท่า กรุงเทพมหานคร ให้ท้าวอินทิสาร (บางเอกสารเขียน”อินทพิศาล”) หรือ ท้าวทุม ปลัดลาว เมืองสมุทรปราการ บุตรชายคนโตของท้าวไชย (บางเอกสารเขียน”ศรีวิไชย”) อุปราชเมืองนครพนม ให้เป็นเจ้าเมืองพนัสนิคมคนแรกและพระราชทานราชทินนามและบรรดาศักดิ์ที่พระอินทอาษา (บางเอกสารเขียน“อินทรอาษา, อินทอาสา, อินทราษา“) มีข้อความในพระราชพงศาวดารว่า “พวกลาวอาสาปากน้ำ ตั้งขึ้นเมื่อครั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าสุลาลัย ภายหลังเมื่อปีชวดสัมฤทธิศก พวกลาวไม่สบาย ขอไปตั้งอยู่ที่เมืองพระรถ จึงโปรดให้ตัดเอาแขวงเมืองชลบุรี เมืองฉะเชิงเทรา มาตั้งเป็นเมืองขึ้นชื่อเมืองพนัศนิคม เจ้าเมืองชื่อพระอินทอาษา” (พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3 เล่ม 2 ของ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ฉบับคุรุสภา พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พ.ศ. 2504 หน้า 180) โดยลาวบุกเบิกเมืองพนัสนิคม เป็นลาวเมืองนครพนม อ้างถึงการอพยพมาสยามครั้งแรกนำโดยท้าวไชย อุปราชเมืองนครพนม เป็นโอรสในพระบรมราชา (ท้าวกู่แก้ว) เจ้าเมืองนครพนม (เมืองนครพนมในอดีต เป็นหัวเมืองในราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ประเทศราชของสยาม) ไม่สมัครใจอยู่ในปกครองของพระบรมราชา (มัง) เจ้าเมืองนครพนมคนใหม่ จึงอพยพพาสมัครพรรคพวก บุตรหลาน ท้าวเพี้ย ขอพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2352 และโปรดเกล้าฯให้ตั้งบ้านเรือนอยู่คลองมหาวงษ์ เมืองสมุทรปราการ ยุคนั้นจึงเรียกคนกลุ่มนี้ว่าพวกลาวอาสาปากน้ำ แต่ทนสภาพแวดล้อมไม่ไหว เพราะเป็นชาวดอนน้ำจืด ถูกให้ไปอยู่เมืองลุ่มน้ำกร่อยและเค็ม เลยขอเปลี่ยนไปอยู่ที่อื่น ซึ่งสภาพใกล้เคียงที่ดอน ลาวนครพนมกลุ่มนี้ได้บุกเบิกสร้างเมืองพนัสนิคม

พ.ศ. 2372 ภายหลังเหตุการณ์กบฏเจ้าอนุวงศ์ พระอินทอาษา เจ้าเมืองพนัสนิคม ได้ไปเกลี้ยกล่อมครอบครัวลาวเมืองนครพนม ย้ายมาอยู่ที่เมืองพนัสนิคมอีกจำนวนหนึ่ง 

พ.ศ. 2391 พระอินทอาษา เจ้าเมืองพนัสนิคม คุมลาวเมืองพนัสนิคมยกไปทางบกปราบกบฏจีนตั้วเหี่ย เมืองฉะเชิงเทรา มีพรรณนาไว้ในพระราชพงศาวดารฯ เรื่องเจ้าพระยาพระคลังกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาปราบจีนตั้วเหี่ย เมืองฉะเชิงเทรา 

พ.ศ. 2394 พระอินทอาษา เจ้าเมืองพนัสนิคม คุมลาวเมืองพนัสนิคมร่วมเป็นกองกำลังอารักขาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมติวงศ์ วัดบวรนิเวศวิหาร เสด็จขึ้นเสวยราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยได้มีพรรณนาในพระราชพงศาวดารฯ 

พ.ศ. 2437 (ร.ศ.113)  รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงปฏิรูปการปกครองโดยการจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลแทนระบบกินเมือง (เจ้าเมืองสืบตระกูล) ทรงให้หัวเมืองทั้งหมดอยู่ภายใต้บังคับบัญชาของกระทรวงมหาดไทย เมืองพนัสนิคมจึงโอนย้ายจากกรมท่า มาสังกัดมณฑลปราจีน มีบันทึกว่า “รวมหัวเมืองทางลำน้ำบางปะกง คือ เมืองปราจีนบุรี 1 เมืองนครนายก 1 เมืองพนมสารคาม 1 เมืองฉะเชิงเทรา 1 รวม 4 หัวเมือง เป็นเมืองมณฑล 1 เรียกว่า มณฑลปราจีน ตั้งที่ว่าการมณฑล ณ เมืองปราจีน ต่อเมื่อโอนหัวเมืองในกรมท่ามาขึ้นกระทรวงมหาดไทย จึงย้ายที่ทำการมณฑลลงมาตั้งที่เมืองฉะเชิงเทรา เพราะขยายอาณาเขตมณฑลต่อลงไปทางชายทะเล รวมเมืองพนัสนิคม เมืองชลบุรี และเมืองบางละมุง เพิ่มให้อีก 3 รวมเป็น 7 เมืองด้วยกัน แต่คงเรียกชื่อว่ามณฑลปราจีนอยู่ตามเดิม”

พ.ศ. 2441 ประกาศข้อบังคับลักษณะการปกครองหัวเมือง ร.ศ.117 เมืองพนัสนิคมเปลี่ยนเป็นอำเภอพนัสนิคม ขึ้นกับเมืองชลบุรี (ในปี พ.ศ. 2460 เปลี่ยนจากเมืองเป็นจังหวัดชลบุรี) มณฑลปราจีน โดยเมืองพนัสนิคมมีเจ้าเมืองสืบทอดตำแหน่ง รวม 3 คน คือ 1.พระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร หรือ ท้าวทุม ทุมมานนท์) 2.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวนิล ทุมมานนท์) 3.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวบุญจันทร์ ทุมมานนท์) และมีนายอำเภอพนัสนิคมคนแรกคือ หลวงสัจจพันธ์คีรี ศรีรัตนไพรวัน เจฏิยาสัน คามวาสี นพ-คูหาพนมโขลน (บัว ไม่ทราบนามสกุล)

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอพนัสนิคมแบ่งการปกครองท้องที่เป็น 20 ตำบล 185 หมู่บ้าน ได้แก่

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอพนัสนิคมประกอบด้วยการปกครองส่วนท้องถิ่น 20 แห่ง ได้แก่
* **[[เทศบาลเมืองพนัสนิคม]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพนัสนิคมทั้งตำบล
* **[[เทศบาลตำบลหมอนนาง]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหมอนนางทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลกุฎโง้ง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุฎโง้งทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลหัวถนน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหัวถนนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหน้าพระธาตุ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหน้าพระธาตุทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลวัดหลวง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวัดหลวงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเซิด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเซิดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนาเริก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาเริกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสระสี่เหลี่ยม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระสี่เหลี่ยมทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลวัดโบสถ์** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวัดโบสถ์ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่าข้าม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าข้ามทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองปรือ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองปรือทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองขยาด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองขยาดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลทุ่งขวาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทุ่งขวางทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองเหียง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองเหียงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนาวังหิน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาวังหินทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านช้าง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านช้างทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลโคกเพลาะ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโคกเพลาะทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลไร่หลักทอง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไร่หลักทองทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนามะตูม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนามะตูมทั้งตำบล

## พระพุทธรูปประจำเมือง
* **[[พระพนัสบดี]] (ประกอบด้วยสัตว์ 3. ชนิด ครุฑ โค หงส์)**
thumb|หอพระพนัสบดี อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี
thumb|พระพนัสบดี

## ประเพณีท้องถิ่น
* **ประเพณี[[งานบุญกลางบ้าน]]**
* ประเพณีไหว้พระจันทร์

## สถานที่สำคัญ โบราณสถาน โบราณวัตถุ และแหล่งโบราณคดี
* **[[พระพนัสบดี]]**
* **[[พระพุทธรูปมิ่งเมือง|พระพุทธมิ่งเมือง]]**
* **[[หลวงพ่อติ้ว|หลวงพ่อติ้ว (พระติ้ว พนัสนิคม)]]** 
* **[[เมืองพระรถ|โบราณสถานเมืองพระรถ พนัสนิคม]]**
* ศาลหลักเมืองพนัสนิคม (ศาลเจ้าพ่อหลักเมืองพนัสนิคม)
* **[[สระสี่เหลี่ยม|โบราณสถานสระน้ำสระสี่เหลี่ยม]]**
* **[[โคกพนมดี|โบราณสถานเนินดินโคกพนมดี]]**
* **[[วัดโบสถ์ (จังหวัดชลบุรี)|โบราณสถานวัดโบสถ์]]**
* **[[วัดใต้ต้นลาน|โบราณสถานหอไตร วัดใต้ต้นลาน]]**
* **[[แหล่งโบราณคดีวัดหัวถนน]]**
* **[[แหล่งโบราณคดีหนองใน|แหล่งโบราณคดีหนองโน]]**
* **[[แหล่งโบราณคดีที่ฝังศพโบราณบ้านเหนือ]]**
* **[[แหล่งโบราณคดีบ้านบนเนิน]]**
* **[[แหล่งโบราณคดีโคกพุทรา]]**
* **[[วัดหลวงพรหมาวาส|แหล่งค้างคาวแม่ไก่ วัดหลวงพรหมาวาส]]**
* **[[ถ้ำนางสิบสอง]]**
* **[[ตลาดเครื่องจักสานพนัสนิคม]]**
* **[[ชาตรี ศรีชล|อนุสรณ์สถานชาตรี ศรีชล]]**

## สถานศึกษา
* โรงเรียนพนัสพิทยาคาร
* โรงเรียนอนุบาลพนัสศึกษาลัย
* โรงเรียนวัฒนานุศาสน์
* โรงเรียนเทพศิรินทร์ชลบุรี (อุทกฯ อุปถัมภ์)
* โรงเรียนทุ่งเหียงพิทยาคม
* โรงเรียนหัวถนนวิทยา
* วิทยาลัยการอาชีพพนัสนิคม
* โรงเรียนบุญญวิทยาคาร
* โรงเรียนท่าข้ามพิทยาคม

## นามสกุลพระราชทานที่เกี่ยวข้องกับเมืองพนัสนิคม
* ตระกูลทุมมานนท์ เป็นนามสกุลพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นนามสกุลพระราชทานที่ ๑๔๐๕ "ทุมมานนท์" (เขียนแบบโรมันว่า Dummananda) อันสืบเชื้อสายมาจากพระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร ทุมมานนท์) เจ้าเมืองพนัสนิคมคนแรก พระราชทานแก่หลวงประพิธวยาการ (ภิรมย์ ทุมมานนท์) เลฃานุการกรมไปรษณีย์โทรเลข, นายร้อยโทพินิจ ทุมมานนท์ ผู้บังคับกองร้อยที่ ๑ กรมทหารม้าที่ ๕ (น้องชาย) และนายวัณณี ทุมมานนท์ (บิดา) ปู่นายวัณณีชื่อพระอินทราสา (ทุม)
อนึ่งตระกูลทุมมานนท์ เป็นตระกูลเจ้าเมืองพนัสนิคมและเป็นสายเครือญาติกลุ่มตระกูลเจ้านายเมืองนครพนม ในอดีตเมืองนครพนมเป็นหัวเมืองในราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ประเทศราชของสยาม โดยท้าวไชย (ศรีวิไชย) อุปราชเมืองนครพนม บิดาของพระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร ทุมมานนท์) เจ้าเมืองพนัสนิคมนั้น สืบเชื้อสายมาจากบิดานามว่าพระบรมราชา (ท้าวกู่แก้ว) เจ้าเมืองมรุกขนคร (ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็นเมืองนครพนม), พี่ชายนามว่าพระบรมราชา (ท้าวพรหมา) เจ้าเมืองนครพนม ซึ่งทายาทได้เป็นเจ้าเมืองมหาไชยกองแก้วและเจ้าเมืองสกลนคร ต้นตระกูล "พรหมสาขา ณ สกลนคร", พี่เขยนามว่าพระบรมราชา (สุดตา) เจ้าเมืองนครพนม กลุ่มตระกูลสาย "ณ นครพนม" และหลานนามว่าพระบรมราชา(มัง) เจ้าเมืองนครพนม

โดยตระกูลทุมมานนท์ เชื้อสายเจ้าเมืองพนัสนิคม มีการสืบตำแหน่งเจ้าเมืองพนัสนิคม 3 ชั่วอายุคน ได้แก่

1.พระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร หรือ ท้าวทุม ทุมมานนท์) 

2.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวนิล ทุมมานนท์) 

3.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวบุญจันทร์ ทุมมานนท์)

โดยหลวงภักดีสงคราม (ท้าวบุญจันทร์ ทุมมานนท์) เจ้าเมืองพนัสนิคมคนสุดท้าย บุตรชายของหลวงภักดีสงคราม (ท้าวนิล ทุมมานนท์) ได้สละบรรดาศักดิ์ให้อานามว่าหลวงภักดีสงคราม (ท้าวเปลี่ยน ทุมมานนท์)

## ดูเพิ่ม

* โรงพยาบาลพนัสนิคม กระทรวงสาธารณสุข 
* ศูนย์ขยายพันธุ์พืชที่ 19 อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี
* สนามกีฬาและศูนย์เยาวชนเทศบาลเมืองพนัสนิคม
* ศาลเจ้าแปะกง
* มูลนิธิสว่างกุศลธรรมสถานเม่งเต็กเซียงตั๊ว(พนัสนิคม) ชลบุรี
* โรงเจเว่งฮกตั๊ว (เป็นโรงเจเก่าแก่ที่มีอายุยาวนานกว่าร้อยปี)
* ศาลเจ้าเล่งฉือปุ้ยเสี่ยว(ศาลเจ้าพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ปางนั่งขัดสมาธิเพชร)

## แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* เว็บไซต์จังหวัดชลบุรี 
*อำเภอพนัสนิคม
* หนังสือพิทยานุสรณ์ พ.ศ. 2499  
* สถานที่ท่องเที่ยว อำเภอพนัสนิคม T
* สถานที่ต่างๆ อำเภอพนัสนิคม 
* โรงเรียนพนัสพิทยาคาร 
* พระรถเมรี
* สุจิตต์ วงษ์เทศ ลาวพนัสนิคมฯ
*วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ปีที่24 ฉบับที่ 45
*การตั้งถิ่นฐานและพัฒนาการชองกลุ่มชาติพันธุ์ลาวในภาคคะวันออก : พลวัตในบริบทสังคมไทย 
*พงศาวดารเมืองนครพนมสังเขป ฉบับพระยาจันทร์โงนคำ
* นามสกุลพระราชทาน มูลนิธิอนุรักษ์พระราชวังพญาไท 

พนัสนิคม
หมวดหมู่:อำเภอพนัสนิคม