ฟาโรห์คยาน

เซอูเซอร์เอนเร **คยาน** เป็นผู้ปกครองชาวฮิกซอสจากราชวงศ์ที่สิบห้าแห่งอียิปต์ ทรงปกครองบริเวณอียิปต์ล่างในช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 17 ก่อนคริสตกาล

ฟาโรห์คยานนับเป็นหนึ่งในฟาโรห์ที่ปรากฏหลักฐานยืนยันค่อนข้างมากในช่วงสมัยการปกครองของชาวฮิกซอส โดยเป็นที่รู้จักจากตราประทับและรอยประทับตราจำนวนมาก สิ่งที่น่าสนใจเป็นพิเศษคือการค้นพบวัตถุที่ปรากฏพระนามของพระองค์ที่คนอสซอสและฮัตตูชา ซึ่งบ่งชี้ถึงการติดต่อทางการทูตกับเกาะครีตและชาวฮิตไทต์ นอกจากนี้ ยังมีสฟิงซ์ที่ปรากฏพระนามของพระองค์ซึ่งถูกซื้อจากตลาดศิลปะในกรุงแบกแดด อาจเป็นหลักฐานที่แสดงถึงความสัมพันธ์ทางการทูตกับบาบิโลน ซึ่งเป็นตัวอย่างหนึ่งของความสัมพันธ์ระหว่างอียิปต์กับเมโสโปเตเมีย

## พระนามและพระราชอิสริยยศ
พระนาม "คยาน" มีรูปแบบการสะกดที่หลากหลาย เช่น คายาน คิอัน เป็นต้น

พระนามครองราชย์ของพระองค์ คือ เซอูเซอร์เอนเร ซึ่งแปลความได้ว่า "พระองค์ผู้ซึ่งสุริยเทพเรได้ทรงทำให้เข้มแข็ง" พระองค์ทรงใช้พระอิสริยยศในฐานะฟาโรห์แห่งอียิปต์ อีกทั้งยังทรงใช้ตำแหน่ง "ผู้ปกครองแห่งดินแดนต่างชาติ" (เฮกา-คาเซต) ซึ่งเป็นคำเรียกเฉพาะที่ใช้กับผู้ปกครองชาวฮิกซอส

พระนาม "คยาน" ได้รับการสันนิษฐานว่าอาจมีที่มาจากชื่อในภาษาอะมอไรต์ว่า "ฮายานู" (Hayanu ซึ่งอ่านว่า *h-ya-a-n*) ซึ่งรูปแบบในภาษาอียิปต์สามารถถ่ายทอดเสียงดังกล่าวได้อย่างสอดคล้อง และมีความเป็นไปได้สูงว่าจะเป็นการสันนิษฐานที่ถูกต้อง ชื่อ "ฮายานู" ยังปรากฏในบันทึกพระนามกษัตริย์อัสซีเรีย เช่น ในบันทึกฉบับคอร์ซาบัด คอลัมน์ที่ 1 บรรทัดที่ 17 และบันทึกฉบับเอสดีเอเอส คอลัมน์ที่ 1 บรรทัดที่ 16 โดยถูกระบุว่าเป็นบรรพบุรุษห่าง ๆ ของกษัตริย์ชัมชิ-อาดัดที่ 1 (ราว 1800 ปีก่อนคริสตกาล) ทั้งนี้ ควรเน้นย้ำว่าชื่อ "คยาน" ไม่ใช่ชื่อที่เกิดขึ้นใหม่ในรัชสมัยของพระองค์ หากแต่เป็นชื่อที่มีการใช้มาแล้วเป็นเวลาหลายศตวรรษก่อนหน้าราชวงศ์ที่สิบห้า (สมัยการปกครองของชาวฮิกซอส)

## อาณาจักรฮิกซอส
ศูนย์กลางการปกครองของฟาโรห์คยานอยู่ที่เมืองอวาริส ซึ่งเป็นที่ตั้งของพระราชวังที่มีการป้องกันอย่างแน่นหนา จากการขุดค้นทางโบราณคดีได้พบรอยประทับตราของฟาโรห์คยาน รวมถึงจารึกหินของพระราชโอรสพระองค์โตของพระองค์ คือ เจ้าชายยานัสซิ ในพื้นที่สองแห่งบริเวณของเมือง ซึ่งเป็นหลักฐานยืนยันถึงการประทับอยู่ของพระองค์ในพื้นที่ดังกล่าว พระราชวังแห่งนี้ ซึ่งอาจถูกทำลายในช่วงการพิชิตอาณาจักรฮิกซอสในภายหลังโดยชาวธีบส์ในช่วงปกครองของฟาโรห์อาห์โมสที่ 1 ประกอบด้วยฐานยกสูงที่สร้างขึ้นบนโครงสร้างอิฐขนาดใหญ่แบบช่อง รายล้อมด้วยโถงเสาที่โอ่อ่า และบันไดขนาดมหึมาที่นำขึ้นไปยังฐานที่สูงกว่า ซึ่งน่าจะเป็นที่ตั้งของที่ประทับ พระราชวังแห่งนี้ดูเหมือนจะถูกทิ้งร้างเมื่อราว 1600 ปีก่อนคริสตกาล โดยในช่วงเวลาดังกล่าวได้มีการจัดงานเลี้ยงในพิธีกรรมครั้งใหญ่ ทิ้งร่องรอยเป็นหลุมขนาดกว้างประมาณ 5 เมตรที่เต็มไปด้วยกระดูกสัตว์และเศษภาชนะดินเผานับพันชิ้น เศษภาชนะบางส่วนมาจากวัฒนธรรมเคอร์มา ซึ่งเป็นวัฒนธรรมที่อยู่ในบริเวณนิวเบียและยังเป็นพันธมิตรของฮิกซอสในช่วงสมัยระหว่างกลางที่สอง มันเฟรด บีตัก ซึ่งเป็นนักไอยคุปต์วิทยา ได้เสนอว่าพิธีกรรมดังกล่าวและการทิ้งพระราชวังให้ร้างนั้นอาจมีสาเหตุมาจากการสวรรคตของเจ้าของพระราชวัง ซึ่งน่าจะหมายถึงฟาโรห์คยานเอง  ต่อมา บริเวณขอบด้านตะวันตกของเมืองอวาริสได้มีการสร้างป้อมปราการแห่งใหม่ขึ้นในช่วงปลายสมัยการปกครองของชาวฮิกซอส เมื่อราว 1560–1530 ปีก่อนคริสตกาล โดยน่าจะอยู่ในรัชสมัยของผู้สืบราชบัลลังก์ของพระองค์ คือ ฟาโรห์อาเปปิ

ทางทิศตะวันออกของเมืองอวาริส ชาวฮิกซอสได้ควบคุมป้อมปราการขนาดใหญ่ที่เมืองทจารู ซึ่งมีขนาดประมาณ 350 × 400 เมตร ตั้งอยู่บนเส้นทางไปยังไซนายและคานาอัน โดยมีการค้นพบจารึกหินของฟาโรห์อาเปปิในสถานที่ดังกล่าว

ตามความเห็นของมันเฟรด บีตักที่ว่า รัชสมัยของฟาโรห์คยานถือเป็นช่วงเวลาที่อาณาจักรฮิกซอสเรืองอำนาจถึงขีดสุด โดยในความเห็นดังกล่าว ฟาโรห์คยานทรงปกครองบริเวณอียิปต์ล่างและอียิปต์กลางจนถึงเมืองคิวเซ และมีอำนาจครอบคลุมบริเวณลุ่มแม่น้ำไนล์ลงไปถึงธีบส์ ส่งผลให้อาณาจักรของชาวอียิปต์พื้นเมือง รวมถึงราชวงศ์ที่สิบหกและราชวงศ์อไบดอสอยู่ในสถานะเป็นรัฐบรรณาการ  ในช่วงเวลาดังกล่าว ความสัมพันธ์ระหว่างฮิกซอสกับรัฐบริวารของอียิปต์น่าจะเป็นไปอย่างสันติ โดยเน้นการแลกเปลี่ยนและการค้า และอาจรวมถึงการถวายสิ่งของแด่ศาสนสถานในอียิปต์บน เช่น การค้นพบบล็อกหินที่บันทึกพระนามของฟาโรห์คยานที่อัลญะบะลัยน์ อย่างไรก็ตาม ความคิดเห็นดังกล่าวยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ โดยอเล็กซานเดอร์ อิลิน-โทมิช ได้เสนอว่า อาณาเขตที่ผู้ปกครองชาวฮิกซอสที่มีศูนย์กลางปกครองที่เมืองอวาริสสามารถปกครองโดยตรงนั้น น่าจะจำกัดอยู่เพียงบริเวณสามเหลี่ยมปากแม่น้ำไนล์ด้านตะวันออกเท่านั้น และลักษณะรวมถึงขอบเขตของอำนาจเหนืออียิปต์กลางยังคงไม่ชัดเจน

## ลำดับรัชสมัยของฟาโรห์คยานในราชวงศ์ของชาวฮิกซอส
left|thumb|182x182px|ตราประทับสคารับของฟาโรห์คยาน
[left|thumb|211x211px|ตราประทับสคารับของ "คยาน ผู้ปกครองแห่งดินแดนต่างชาติ (เฮกา-คาซุต) '[ฮิกซอส'" (คำว่า "ฮิกซอส" ถูกเน้น)]]
ในงานเขียนของโยเซฟุส ฟาโรห์คยานถูกระบุว่าเป็นฟาโรห์ "เอียนนาส" (Iannas) ซึ่งความรู้ของเขาเกี่ยวกับฟาโรห์ชาวฮิกซอสนั้นมีที่มาจากประวัติศาสตร์อียิปต์ที่เขียนโดยแมนิโธ โยเซฟุสกล่าวถึงฟาโรห์คยานต่อจากฟาโรห์อาโพฟิส (Apophis) ในการอธิบายเกี่ยวกับระยะเวลาครองราชย์ของผู้ปกครองที่ขึ้นครองราชย์ต่อจากฟาโรห์ซาลิทิติส (Salitis) ด้วยเหตุนี้ นักวิชาการในคริสต์ศตวรรษที่ 18 เช่น อาร์เธอร์ เบดฟอร์ด จึงจัดลำดับให้ฟาโรห์คยานทรงครองราชย์หลังรัชสมัยของฟาโรห์อาโพฟิส ใกล้ช่วงปลายสมัยราชวงศ์ของชาวฮิกซอส อย่างไรก็ตาม ในฉบับของเซ็กส์ตุส จูลิอุส อะฟริกานุส ที่สรุปผลงานของแมนิโธ โดยบันทึกให้รัชสมัยของฟาโรห์คยาน (ซึ่งถูกถอดเสียงว่า "สตาอัน") ไว้หลังรัชสมัยของฟาโรห์พระนามว่าพัคนัน (Pachnan) ซึ่งอาจเป็นพระองค์เดียวกันกับฟาโรห์ยาคุบ-ฮาร์ อย่างไรก็ตาม สมมติฐานที่ว่าฟาโรห์คยานและฟาโรห์อาเปปิทรงครองราชย์ใกล้เคียงกันยังคงเป็นที่ยอมรับโดยทั่วไป แม้ว่าจะยังมีข้อโต้แย้งและความไม่แน่นอนอยู่ ในเชิงศิลปะและรูปแบบ ตราประทับสคารับของฟาโรห์คยานมีความคล้ายคลึงอย่างมากกับของฟาโรห์ยาคุบ-ฮาร์ ซึ่งอาจมีอายุอยู่ในช่วงต้นมากกว่าช่วงปลายของสมัยการปกครองของชาวฮิกซอส ข้อสังเกตนี้บ่งชี้ว่าฟาโรห์คยานน่าจะทรงเป็นหนึ่งในผู้ปกครองยุคต้นของราชวงศ์ที่สิบห้า

ลำดับรัชสมัยของฟาโรห์คยานในช่วงต้นสมัยราชวงศ์ที่สิบห้าอาจได้รับการยืนยันจากหลักฐานโบราณคดีใหม่ที่อิดฟู ซึ่งมีการค้นพบรอยประทับตราของฟาโรห์คยานในแหล่งขุดค้นเดียวกันที่เชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับรอยประทับตราของฟาโรห์โซเบคโฮเทปที่ 4 จากราชวงศ์ที่สิบสาม สิ่งนี้ชี้ให้เห็นว่าฟาโรห์ทั้งสองพระองค์อาจครองราชย์ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน. นักวิชาการมึลเลอร์และมารัวได้อภิปรายถึงการค้นพบสิ่งปลูกสร้างที่สำคัญจากสมัยราชอาณาจักรกลางในช่วงสมัยราชวงศ์ที่สิบสอง ในบริเวณตัลอิดฟูด้านตะวันออก ซึ่งถูกใช้งานต่อเนื่องมาจนถึงช่วงต้นสมัยระหว่างกลางที่สอง ก่อนจะถูกเลิกใช้ในช่วงสมัยราชวงศ์ที่สิบเจ็ด โดยซากอาคารถูกปิดทับด้วยลานไซโลขนาดใหญ่ การสำรวจภาคสนามในปี ค.ศ. 2010 และ 2011 โดยนักไอยคุปต์วิทยาในซากอาคารดังกล่าว ซึ่งยังถูกใช้งานในราชวงศ์ที่สิบสาม ได้นำไปสู่การค้นพบห้องโถงขนาดใหญ่ที่อยู่ติดกัน ซึ่งภายในพบรอยประทับตราจำนวน 41 ชิ้นที่แสดงพระนามในกรอบคาร์ทูชของฟาโรห์ชาวฮิกซอสพระนามว่า คยาน ร่วมกับรอยประทับตราอีก 9 ชิ้นที่ระบุพระนามของฟาโรห์โซเบคโฮเทปที่ 4 ดังที่มึลเลอร์และมารัวระบุว่า "การค้นพบเหล่านี้มาจากบริบททางโบราณคดีที่ปิดผนึกและมีความน่าเชื่อถือ และก่อให้เกิดคำถามใหม่เกี่ยวกับวิวัฒนาการทางวัฒนธรรมและลำดับเหตุการณ์ของช่วงปลายราชอาณาจักรกลางและช่วงต้นสมัยระหว่างกลางที่สอง" อย่างไรก็ตาม ข้อสรุปดังกล่าวถูกโต้แย้งโดยโรเบิร์ต พอร์เตอร์ ซึ่งเสนอว่าฟาโรห์คยานน่าจะทรงครองราชย์หลังจากรัชสมัยของฟาโรห์โซเบคโฮเทปที่ 4 เป็นระยะเวลานานมาก และตราประทับของฟาโรห์อาจยังคงถูกใช้งานต่อไปอีกเป็นเวลานานหลังจากการสวรรคต อีกสมมติฐานหนึ่งที่เขาเสนอคือ ฟาโรห์โซเบคโฮเทปที่ 4 อาจทรงครองราชย์ในช่วงเวลาที่ช้ากว่าที่เคยคาดการณ์ไว้

[thumb|ประติมากรรมสิงโตที่จารึกพระนามในกรอบคาร์ทูชของฟาโรห์คยาน ซึ่งค้นพบที่กรุง[แบกแดด บ่งชี้ถึงความสัมพันธ์กับบาบิโลน ปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์บริติช หมายเลขทะเบียน อีเอ 987]]

thumb|311x311px|ตราประทับสคารับทำจากหินสบู่เคลือบสีน้ำเงินในกรอบทองคำ โดยมีการจารึกพระนามของฟาโรห์อยู่ภายในกรอบพระนาม<small><hiero>N5:G39-<-x-i-i-A-n->-S34-I10:t:N17</hiero></small> - "พระราชโอรสแห่งสุริยเทพรา คยาน ผู้ทรงพระชนม์ชีพเป็นนิรันดร์!"
ผลการวิเคราะห์คาร์บอน-14 แทบทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับสมัยระหว่างกลางที่สอง ให้ค่าปีศักราชที่โดยเฉลี่ยเก่ากว่าที่คาดการณ์ไว้จากการจัดลำดับเวลาแบบดั้งเดิมของราชวงศ์ที่สิบห้าประมาณ 120 ปี แม้ว่าประเด็นดังกล่าวยังคงอยู่ในระหว่างการถกเถียง แต่นักไอยคุปต์วิทยาได้ยอมรับความน่าเชื่อถือของข้อมูลดังกล่าว และเห็นว่าข้อค้นพบดังกล่าวชี้ให้เห็นถึงปัญหาสำคัญบางประการในกรอบฉันทามติทางลำดับเหตุการณ์ที่เคยยึดถือกันมา ด้วยเหตุนี้ ช่วงเวลาการครองราชย์ของฟาโรห์คยานจึงไม่สามารถกำหนดได้อย่างแม่นยำอีกต่อไป นักไอยคุปต์วิทยา เดวิด แอสตัน ได้แสดงให้เห็นว่าหลักฐานที่มีอยู่ในปัจจุบันสอดคล้องกับความเป็นไปได้ที่ฟาโรห์คยานอาจจะทรงครองราชย์ในช่วงระหว่าง 1700 ถึง 1580 ปีก่อนคริสตกาล โดยเขาให้น้ำหนักกับช่วงเวลาที่เก่ากว่าเป็นพิเศษ ในปัจจุบัน สมมติฐานที่ได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายคือ อาจจะมีฟาโรห์หนึ่งพระองค์หรือมากกว่านั้นทรงครองราชย์แทรกระหว่างรัชสมัยของฟาโรห์คยานกับฟาโรห์อาโพฟิส

### อิดฟู
ที่อิดฟูในอียิปต์บน ได้มีการค้นพบรอยประทับตราของฟาโรห์คยาน (ช่วงต้นสมัยราชวงศ์ที่สิบห้า) ในแหล่งขุดค้นเดียวกันกับรอยประทับตราของฟาโรห์โซเบคโฮเทปที่ 4 (ช่วงปลายสมัยราชวงศ์ที่สิบสาม) ซึ่งบ่งชี้ว่าผู้ปกครองทั้งสองพระองค์อาจเป็นบุคคลที่มีชีวิตอยู่ในช่วงเวลาเดียวกัน ทั้งนี้ ช่วงปลายราชวงศ์ที่สิบสามและช่วงต้นราชวงศ์ที่สิบห้าอยู่ในช่วงกลางยุคสำริดระยะที่ IIB ในภูมิภาคเลแวนต์ ขณะที่ช่วงปลายราชวงศ์ที่สิบห้าสัมพันธ์กับช่วงกลางยุคสำริดระยะที่ IIC (ประมาณ 1600/1590–1550 ปีก่อนคริสตกาล) ในบริเวณเลแวนต์ตอนใต้ และช่วงปลายยุคสำริดระยะที่ IA ในบริเวณเลแวนต์ตอนเหนือ

### จารึกหินของฟาโรห์คยาน
ที่ตัล อัดฎ็อบอะฮ์ (อวาริส) ได้มีการค้นพบจารึกหินของฟาโรห์คยาน (ไคโร ทีดี-8422) ซึ่งปรากฏทั้งพระนามส่วนพระองค์และพระนามครองราชย์ พร้อมด้วยข้อความอุทิศแด่เทพเจ้าซึ่งสูญหายไป (สันนิษฐานว่าเป็น "เทพเซธ เจ้าแห่งอวาริส") และด้านล่างปรากฏตำแหน่งพร้อมพระนามว่า "พระราชโอรสพระองค์โตของกษัตริย์ ยานัสซิ" ไรโฮลต์ (1997:256) ชี้ให้เห็นว่า ความเชื่อมโยงระหว่างฟาโรห์คยานกับ "พระราชโอรสพระองค์โตของกษัตริย์ ยานัสซิ" บ่งชี้ว่าตำแหน่งดังกล่าว (*s3-nsw smsw*) อาจหมายถึงรัชทายาทที่ถูกกำหนดไว้โดยชัดเจน. นอกจากนี้ ไรโฮลต์ยังตั้งข้อสันนิษฐานเพิ่มเติมว่า แมนิโธอาจเคยกล่าวถึงเจ้าชายยานัสซิในส่วนของงานเขียนที่สูญหายไป และโยเซฟุสอาจได้นำชื่อ "เอียนนาส" (Iannas) มาใช้ พร้อมทั้งรวมเจ้าชายยานัสซิเข้ากับฟาโรห์คยาน ผู้เป็นบิดาเป็นบุคคลคนเดียวกันในลำดับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ของตน

## หลักฐานทางประวัติศาสตร์
แหล่งข้อมูลหลักของหลักฐานยืนยันเกี่ยวกับฟาโรห์คยาน อ้างอิงตามงานของไรโฮลต์ (1997:383 แฟ้ม 15/4)

### '''ตำแหน่ง''' '''"ผู้ปกครองแห่งดินแดนต่างชาติ" (hk3-h3swt)'''
หลักฐานที่ระบุพระองค์ด้วยตำแหน่ง "ḥḳꜣ-ḫꜣswt" (hk3-h3swt) ซึ่งประกอบด้วยคำว่า ḥḳꜣ (เฮกา; ผู้ปกครอง/หัวหน้า) และ ḫꜣswt (คาซุต; ดินแดนต่างชาติ/ดินแดนภูเขา) โดยคำว่า ḫꜣswt เป็นรูปพหูพจน์ของ ḫꜣst (แผ่นดิน/ดินแดนภูเขา) มีหลักฐานจากแหล่งต่าง ๆ ดังนี้

* ตัล อัลญะซัร (ปาเลสไตน์): ตราประทับสคารับในกรอบทองคำ
* อิซบะฮ์ รุชดี (อียิปต์ล่าง): ตราประทับสคารับ
* ตัล อัลยะฮูดียะฮ์ (อียิปต์ล่าง): ตราประทับสคารับ
* กีซา (อียิปต์ล่าง): ตราประทับสคารับ
* ไม่ทราบแหล่งที่มา: ตราประทับทรงกระบอก จำนวน 3 ชิ้น
* ไม่ทราบแหล่งที่มา: ตราประทับสคารับ จำนวน 11 ชิ้น

### ตำแหน่ง "กษัตริย์" (King; nsw)
หลักฐานที่ระบุพระองค์ในฐานะ "กษัตริย์" (nsw) พบในแหล่งต่าง ๆ ดังนี้

* โบอัซเกย (ตุรกี): ภาชนะ
* แบกแดด (อิรัก): ประติมากรรมรูปสิงโต
* คนอสซอส (เกาะครีต): ฝาปิดไห
* ตัล อัศศอฟี (ปาเลสไตน์): รอยประทับตรา
* ตัล อัดฎ็อบอะฮ์  (อียิปต์ล่าง): จารึกหินของพระราชโอรส
* ตัล อัดฎ็อบอะฮ์  (อียิปต์ล่าง): ตราประทับสคารับ 2 ชิ้น
* บูบัสทิส (อียิปต์ล่าง): ประติมากรรมที่ถูกยึดมาใช้ใหม่
* ซักกอเราะฮ์ (อียิปต์ล่าง): ตราประทับทรงกระบอก
* อะบูซีร อัลมะลัก (อียิปต์ล่าง): ตราประทับสคารับ
* อัลญะบะลัยน์ (อียิปต์บน): บล็อกจารึกหิน
* ไม่ทราบแหล่งที่มา: ตราประทับสคารับในกรอบทองคำ 5 ชิ้น
* ไม่ทราบแหล่งที่มา: ตราประทับสคารับ 11 ชิ้น

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม

*
*
* 
*
* 
*
*
*
*
* 
* 
* 
* 
* 

### อ่านเพิ่มเติม
*Irene Forster-Müller, Nadine Moeller (eds.), *The Hyksos Ruler Khyan and the Early Second Intermediate Period in Egypt: Problems and Priorities of Current Research*. Proceedings of the Workshop of the Austrian Archaeological Institute and the Oriental Institute of the University of Chicago, Vienna, July 4–5, 2014.(online)

หมวดหมู่:ฟาโรห์ยุคราชวงศ์ที่สิบห้า