วัดถ้ำคีรีวงศ์

**วัดถ้ำคีรีวงศ์** เป็นศาสนสถานเก่าแก่แห่งหนึ่งที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และจิตใจอย่างยิ่งสำหรับผู้คนในท้องถิ่นและนักท่องเที่ยวทั่วไป จุดเด่นของวัดแห่งนี้คือถ้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ประดิษฐานพระพุทธรูปเก่าแก่ และร่องรอยการเสด็จประพาสของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5

## ประวัติ
วัดถ้ำคีรีวงศ์มีประวัติว่า สร้างเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2412 ในสมุดราชบุรี ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2468 มีข้อความกล่าวถึงถ้ำเขากรูด แต่เมื่อตรวจสอบดูแล้วพบว่าเป็นถ้ำคีรีวงศ์ โดยมีข้อความตอนหนึ่งกล่าวว่า

*"การก่อสร้างในถ้ำมีพระพุทธรูปหล่อ เป็นพระพุทธรูปไสยาศน์ยาว 7 ศอก 1 องค์ และมีพระนั่ง 20 องค์เป็นพระหล่อทั้งนั้น พระนั่งสูง 6 ศอกบ้าง 4 ศอกบ้าง แต่เชิงเขาขึ้นไปถึงปากถ้ำ มีบันไดก่อด้วยหินขึ้นได้สะดวก พระพุทธรูปหล่อและบันไดขึ้นถ้ำนั้น พระม่วงมาจากจังหวัดชุมพรได้จัดการบอกบุญเรี่ยไรสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2437 ถ้ำนี้อยู่ห่างจากสถานีกรูด 150 เส้น"*

ท้องที่บ้านคีรีวงศ์นี้ตั้งอยู่ใกล้เส้นทางคมนาคมโบราณที่เรียกว่าทางสาย ยังปรากฏชื่อบ้านทางสายเป็นเครื่องยืนยันอยู่ ในรายงานการเสด็จตรวจราชการหัวเมืองปักษ์ใต้ ร.ศ. 115 ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพมีข้อความตอนหนึ่งว่า

*"อนึ่งที่ตำบลบางสะพานนี้ ข้าพระพุทธเจ้าสืบถามได้ความว่ามีทางเกวียนในระดูแล้งใช้ได้ตลอดขึ้นมาถึงเมืองเพชรบุรี แต่หมดไปอยู่เพียงบางสะพานจะใช้ต่อลงไปทางเมืองประทิวแลเมืองชุมพรไม่ได้ ไต่ถามหาเหตุว่าจะเป็นพระมีเขาขวางหน้าหลีกไม่ได้หรือประการใดก็ไม่ได้ความ"*

วัดถ้ำคีรีวงศ์ได้รับการจัดตั้งเป็นวัดราษฎร์ สังกัดคณะสงฆ์มหานิกายอย่างเป็นทางการเมื่อปี พ.ศ. 2484 และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาในปี พ.ศ. 2513  แต่จากการสืบค้นข้อมูลพบว่าบริเวณถ้ำแห่งนี้มีความสำคัญทางศาสนาก่อนหน้านั้นมาก

## พื้นที่
thumb|โรงเรียนวัดถ้ำคีรีวงศ์
วัดถ้ำคีรีวงศ์ตั้งอยู่ที่ หมู่ 1 ตำบลธงชัย อำเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ที่ดินของวัดมีเนื้อที่ประมาณ 100 ไร่ ด้านหน้าติดทางหลวงชนบทสายเพชรเกษม-วัดถ้ำคีรีวงศ์ ปข. 2054 และถนนทางหลวงชนบทประจวบคีรีขันธ์ ปข. 1029 ภายในบริเวณวัดเป็นที่ตั้งของโรงเรียนวัดถ้ำคีรีวงศ์ด้วยเช่นกัน

## ถ้ำคีรีวงศ์
ถ้ำคีรีวงศ์มีลักษณะเป็นถ้ำในเขาหินปูนขนาดย่อม ห่างจากชายฝั่งทะเลชุมชนบ้านทางสายประมาณ 1 กิโลเมตร ตัวถ้ำสูงจากพื้นประมาณ 40 เมตร ปากถ้ำหันหน้าไปทางทิศตะวันออก

สำหรับลักษณะภายในถ้ำคีรีวงศ์ (หรือที่บางครั้งเรียกว่า ถ้ำเขาคีรีวงศ์ หรือ ถ้ำเข้าคีรีวงศ์) นั้น เป็นถ้ำขนาดเล็กที่อยู่บริเวณวัด  ภายในถ้ำประดิษฐานพระพุทธรูปเก่าแก่หลายองค์  จากลานวัดมีบันไดก่อสร้างอย่างดีนำไปสู่ปากถ้ำ ภายในถ้ำแบ่งออกเป็นสองคูหา คูหาแรกเป็นห้องโถงขนาดใหญ่ มีความยาวประมาณ 24 เมตร กว้างประมาณ 7 เมตร ประดิษฐานพระพุทธไสยาสน์ (พระนอน) ที่มีความยาวประมาณ 7 ศอก (3.5 เมตร) และพระพุทธรูปปางต่างๆ อีก 20 องค์ ซึ่งมีขนาดความสูงแตกต่างกันไป คือ 5 ศอก (2.5 เมตร) และ 4 ศอก (2 เมตร)

เมื่อเดินลึกลงไปในถ้ำจะพบกับอีกคูหาหนึ่ง ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัยเป็นประธานอยู่ 1 องค์ มีเจดีย์ปูนปั้นทรงกลม 2 องค์ ตั้งขนาบซ้ายขวาพระประธาน ที่ฐานเจดีย์มีชามเคลือบติดประดับไว้ ถัดมาทางด้านหน้ามีพระพุทธรูปปูนปั้นปางสมาธิจำนวน 2 องค์ นอกจากนี้ภายในถ้ำยังมีรอยพระพุทธบาทจำลองดินเผา 1 รอย และรอยพระพุทธบาทไม้แกะสลักอีก 1 รอย บนผนังถ้ำทางทิศตะวันตกเหนือองค์พระพุทธไสยาสน์ ยังปรากฏร่องรอยลายพระหัตถ์ของรัชกาลที่ 5 อีกด้วย

## พระปรมาภิไธยย่อ
ความสำคัญทางประวัติศาสตร์อีกประการหนึ่งของวัดถ้ำคีรีวงศ์คือการค้นพบลายพระหัตถ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ซึ่งทรงลงพระปรมาภิไธยย่อ "จ.ป.ร." ไว้บนผนังหินภายในถ้ำคีรีวงศ์ ร่องรอยนี้เป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงการเสด็จพระราชดำเนินมายังวัดแห่งนี้ของพระองค์  เชื่อกันว่าพระองค์ได้เสด็จมาเพื่อทรงพบกับหลวงปู่ม่วงด้วยพระองค์เอง

### ผลการศึกษาพระปรมาภิไธยย่อ
เมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2541 สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 1 ราชบุรีได้เข้าตรวจสอบ โดยผลการศึกษาตำแหน่งที่ 1 อยู่ทางขวาสุดของพระปรมาภิไธยย่อทั้ง 3 ตำแหน่ง มีลักษณะเหมือนกับพระปรมาภิไธยย่อ จ.ป.ร. ที่พบอยู่ตามสถานที่ต่าง ๆ ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประพาสแล้วโปรดฯ ให้จารึกไว้ ในส่วนของตำแหน่งที่ 2 และ 3 ซึ่งอยู่ถัดจากตำแหน่งที่ 1 มาทางซ้าย นายเศวต ธนประดิษฐ์ ที่ปรึกษาสำนักพระราชวังในขณะนั้น ได้ให้ความเห็นว่าเป็นพระปรมาภิไธยย่อ จ.ป.ร. เช่นเดียวกัน

### ข้อสังเกตเกี่ยวกับพระปรมาภิไธยย่อ
พระปรมาภิไธยย่อ จ.ป.ร. ที่วัดถ้ำคีรีวงศ์เป็นการเขียนลงบนผนังหิน โดยมีการรองพื้นด้วยผงสีขาวอาจเป็นดินสอพอง สีที่เขียนเป็นสีออกแดง-น้ำตาล อาจเป็นสีฝุ่นผสมกาว และไม่ปรากฏศักราช หรือปี ร.ศ. แต่ที่พบในที่อื่น ๆ ส่วนใหญ่จะเป็นการสกัดลงไปบนผนังหิน หรือก้อนหิน มีบางแห่งเท่านั้นที่เป็นการเขียน เช่นเมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินประพาสแหลมมลายู ร.ศ. 109 เสด็จวัดบ้านถ้ำ เมืองตะกั่วทุ่ง (วัดสุวรรณคูหา อำเภอตะกั่วทุ่ง จังหวัดพังงา) ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ในระยะทางเสด็จพระราชดำเนินประพาสทางบก ทางเรือรอบแหลมมลายูว่า

*"ไปข้างซ้ายเป็นถ้ำมืดลึกเข้าไปอีกมากหาที่จากรึกไม่ใคร่มี เครื่องมือก็ไม่ได้เตรียมมา มีแต่ดินสอสำหรับจดหนังสือนี้ จึงเขียนไว้ 2 แห่งๆ 1 อยู่กับศิลาลอยเล็กไป พระบริสุทธิขอใหม่ เราเขียนที่ผนังถ้ำอีกแห่ง 1 จ.ป.ร. 109"*

ตำแหน่งที่ตั้งของวัดถ้ำคีรีวงศ์อยู่ในเส้นทางเสด็จพระราชดำเนินของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่เสด็จประพาสแหลมมลายูหลายครั้ง เช่น ร.ศ. 108, 109, 117, 120 มีการพิจารณาดูรอยพระปรมาภิไธยย่อ จ.ป.ร. ที่ปรากฏบนผนังถ้ำคีรีวงศ์นี้ มีลักษณะการทำร่องรอยแตกต่างจากที่อื่น ส่วนใหญ่เป็นการสลักลงบนหินและจารึกปี ร.ศ. หรือศักราชที่เสด็จ แต่บางแห่งก็พบเหมือนกันที่ไม่ได้จารึกเพราะมิได้นำเครื่องมือไปด้วย จึงใช้เครื่องมือที่มีอยู่ในเวลานั้นเขียน เช่น ดินสอ และเขียนไว้หลายที่เป็นลักษณะแบบที่พบที่ถ้ำคีรีวงศ์ เพราะมีการเขียนพระปรมาภิไธยไว้ถึง 3 ตำแหน่ง เรียงอยู่ในระดับเดียวกัน และตำแหน่งที่มีร่องรอยว่าทำไม่สมบูรณ์ คือเขียนแล้วเสียจึงได้เขียนใหม่และเขียนไว้ 2 แบบ น่าจะเป็นไปได้ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินมาที่ถ้ำแห่งนี้ และได้โปรดลงพระปรมาภิไธยย่อไว้ในคราวใดคราวหนึ่งที่พระองค์เสด็จพระราชดำเนินประพาสแหลมมลายู

## หลวงปู่ม่วง
หลวงปู่ม่วง พระภิกษุผู้เป็นที่เคารพศรัทธาอย่างสูงในแถบจังหวัดประจวบคีรีขันธ์และชุมพร มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการพัฒนาและสร้างความสำคัญให้กับวัดถ้ำคีรีวงศ์ ราวปีพุทธศักราช 2412 หลวงปู่ม่วงได้มาพำนักอยู่ที่วัดคงคามราม ซึ่งตั้งอยู่ที่บางสะพานก่อนที่จะมายังบริเวณถ้ำแห่งนี้ เรื่องเล่าพื้นบ้านกล่าวถึงการเดินทางมาจากจังหวัดชุมพรของสามพี่น้องพระภิกษุ คือ หลวงปู่อินทร์ หลวงปู่ม่วง และหลวงปู่ในกุฎ ซึ่งต่างแยกย้ายกันไปจำพรรษาตามวัดต่างๆ ในแถบนี้ โดยหลวงปู่ม่วงเลือกพำนักที่วัดคงคามรามในระยะแรก

หลวงปู่ม่วงเป็นที่เลื่อมใสศรัทธาอย่างกว้างขวางในสมัยรัชกาลที่ 5 ด้วยวัตรปฏิบัติที่งดงามและภูมิธรรมที่ลึกซึ้ง มีผู้เล่าว่าเคยมีพระเจ้าแผ่นดินเสด็จมาเยี่ยมหลวงพ่อม่วง แต่ไม่ทราบว่าเป็นพระเจ้าแผ่นดินองค์ใด

ท่านมิได้เป็นเพียงนักบวชที่เคร่งครัดเท่านั้น แต่ยังเป็นนักพัฒนาที่เล็งเห็นความสำคัญของการอยู่ร่วมกันของศาสนากับชุมชน ดังปรากฏหลักฐานว่าท่านได้ปลูกต้นตาลโตนดไว้ตามแนวชายฝั่งทะเลตั้งแต่เขตวังมะนาวจนถึงบ้านกลางอ่าว  ความศรัทธาในตัวหลวงปู่ม่วงนั้นแผ่ขยายไปไกล ตั้งแต่ชายฝั่งอ่าวไทยในจังหวัดเพชรบุรีจรดจังหวัดชุมพร  ผู้คนเชื่อมั่นในอภินิหารและบุญบารมีของท่าน ทั้งในขณะที่ท่านยังมีชีวิตอยู่และแม้กระทั่งหลังจากที่ท่านได้ละสังขารไปแล้วในปีพุทธศักราช 2454

## ประเพณีและเทศกาลสำคัญ
วัดถ้ำคีรีวงศ์เป็นศูนย์กลางของประเพณีและเทศกาลสำคัญต่าง ๆ ที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน งานประเพณีที่สำคัญที่สุดงานหนึ่งคือ "งานประจำปีปิดทองหลวงปู่ม่วง" ซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำทุกปีในช่วงประมาณวันแรม 13 ค่ำ เดือน 5 ถึง ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 6 ตามปฏิทินจันทรคติ งานนี้เป็นโอกาสที่ผู้คนจากทั่วสารทิศ โดยเฉพาะในแถบจังหวัดประจวบคีรีขันธ์และชุมพร จะหลั่งไหลมาร่วมกันสักการะหลวงปู่ม่วง ปิดทองพระพุทธรูป และขอพรเพื่อความเป็นสิริมงคล

## ต้นจามจุรียักษ์
thumb|ต้นจามจุรีภายในวัดถ้ำคีรีวงศ์
thumb|ต้นจามจุรีภายในวัดถ้ำคีรีวงศ์
วัดถ้ำคีรีวงศ์ในอดีตเคยเป็นพื้นที่ป่า ซึ่งมีภูเขาหินปูนล้อมรอบ ภายในบริเวณยังคงมีต้นจามจุรีอยู่เป็นจำนวนมาก บางต้นที่มีขนาดใหญ่คาดว่ามีอายุไม่ต่ำกว่า 100-150 ปี ซึ่งคาดว่าอยู่มาตั้งแต่แรกสร้างวัด

## การเดินทาง
สามารถเดินทางโดยรถยนต์ส่วนตัว จากถนนเพชรเกษมไปทางทิศตะวันออกเส้นทาง เพชรเกษม-วัดถ้ำคีรีวงศ์ ระยะทางประมาณ 5.5 กิโลเมตร

## อ้างอิง

หมวดหมู่:วัดในอำเภอบางสะพาน
หมวดหมู่:วัดในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์
หมวดหมู่:วัดราษฎร์