โคลงสี่สุภาพ

**โคลงสี่สุภาพ** เป็นโคลงชนิดหนึ่งที่กวีนิยมแต่งมากที่สุด ด้วยเสน่ห์ของการบังคับวรรณยุกต์เอกโทอันเป็นมรดกของภาษาไทยที่ลงตัวที่สุด  คำว่า **สุภาพ** หรือ **เสาวภาพ** หมายถึงคำที่มิได้มีรูปวรรณยุกต์

โคลงสี่สุภาพ ปรากฏในวรรณกรรมไทย ตั้งแต่สมัยต้นอยุธยา ปรากฏในมหาชาติคำหลวงเป็นเรื่องแรก และมีวรรณกรรมที่แต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ 3 เรื่อง ได้แก่ โคลงนิราศหริภุญชัย โคลงมังทราตีเชียงใหม่ และลิลิตพระลอ

สมัยอยุธยาตอนกลาง วรรณกรรมที่ใช้โคลงสี่สุภาพ ได้แก่ โครงเรื่องพาลีสอนน้อง โคลงทศรถสอนพระราม และโคลงราชสวัสดิ์ พระราชนิพนธ์สมเด็จพระนายรายณ์มหาราช โคลงเฉลิมพระเกียรติพระนารายณ์มหาราช โคลงนิราศนครสวรรค์ กาพย์ห่อโคลงและโคลงอักษรสามของพระศรีมโหสถ 

สมัยอยุธยาตอนปลาย ได้แก่ โคลงนิราศพระบาท โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย และกาพย์ห่อโคลงพระราชนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร

สมัยธนบุรี ได้แก่ โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี และลิลิตเพชรมงกุฎ

สมัยรัตนโกสินทร์ วรรณกรรมที่ใช้โคลงสี่สุภาพที่เด่น ๆ ได้แก่ ลิลิตตะเลงพ่าย โคลงนิราศนรินทร์ โคลงนิราศสุพรรณ โคลงโลกนิติ  สามกรุง 

โคลงสี่สุภาพเป็นคำประพันธ์ที่กวีชอบแต่งและผ่านการพัฒนามายาวนานจนมีฉันทลักษณ์ที่ลงตัวและเป็นแบบฉบับดังที่ยึดถือกันในปัจจุบัน

## ลักษณะบังคับ

หนึ่งบทมี 4 บาท , 3 บาทแรกบาทละ 7 คำ  บาทที่สี่ 9 คำ ดังนี้

บาท ที่ 1 มี 7 คำ

บาท ที่ 2 มี 7 คำ

บาท ที่ 3 มี 7 คำ

บาท ที่ 4 มี 9 คำ

1 บาท แบ่งเป็น 2 วรรค

วรรคแรก 5 คำ วรรคหลัง 2 คำ

ยกเว้นบาทที่ 4 จะมีวรรคหลัง 4 คำ

สรุปรวม 1 บทประกอบด้วย 30 คำ 

มีคำสร้อยได้ในบาทที่ 1 บาทที่ 3 (คำสร้อย คือ คำที่แต่งเติมต่อท้ายบาท เพื่อทำให้ได้ใจความครบถ้วน ถ้าโคลงบาทใดได้ความครบถ้วนแล้วก็ไม่จำเป็นต้องเติมคำสร้อย)

กฎการสัมผัส
คำสุดท้ายของบาทที่ 1 ต้องสัมผัสกับ คำที่ 5 ของบาทที่ 2 และบาทที่ 3 
คำสุดท้ายของบาทที่ 2 ต้องสัมผัสกับ คำที่ 5 ของบาทที่ 4 

บังคับตำแหน่งวรรณยุกต์ เอก 7 แห่ง โท 4 แห่ง


  วรรค1   วรรค2  (คำสร้อย)
   ○○○○่●้    ○●   (○○)--> บาทที่ 1 มี 7 คำ
         ┌───┘
   ○○่○○●─┤  ○่●้       --> บาทที่ 2 มี 7 คำ
         │┌──┘
   ○○○่○●─┘│ ○○่   (○○)--> บาทที่ 3 มี 7 คำ
          │
   ○○่○○●้──┘ ○่○้○○ (○○)--> บาทที่ 4 มี 9 คำ


ดังคำโคลงอธิบายต่อไปนี้

คำเอก โท ในบาทแรกของโคลงอาจสลับที่กันได้  และอนุโลมให้ใช้คำตายแทนคำเอกในที่ที่หาคำเอกไม่ได้ แต่ไม่นิยมใช้เอกโทษและโทโทษ ดังกล่าวไว้ในจินดามณี ฉบับหลวงวงศาธิราชสนิท ดังต่อไปนี้

โคลงสี่สุภาพมี 30 คำ เมื่อหัก เอก 7 โท 4 แล้ว ส่วนที่เหลือ 19 คำแม้ไม่กำหนดรูปวรรณยุกต์ ในท้ายวรรคทุกวรรคต้องไม่มีรูปวรรณยุกต์ เพราะจะทำให้น้ำหนักของโคลงเสียไป ได้แก่คำที่กากบาทในแผนผังข้างล่าง

คำสุดท้ายของโคลงนอกจากจะห้ามมีรูปวรรณยุกต์แล้ว กวียังนิยมใช้เพียงเสียงสามัญ หรือ จัตวา เท่านั้น 

อนึ่ง เคยมีความเข้าใจกันว่า บาทที่สี่มีสร้อยไม่ได้ แต่หากพิจารณาคำอธิบายการแต่งโคลงในจินดามณีแล้วน่าจะตีความได้ว่าโคลงสี่สุภาพมีสร้อยได้ทุกบาทยกเว้นบาทที่สอง 

:::(ถอดความ)
:::วรรคแรก ในบาทแรกนั้น มีคำสร้อยได้
:::วรรคที่สอง และอาจใส่ในบาทที่สามได้อีก
:::วรรคที่สาม และรวมทั้งท้ายคำที่เก้าของบาทที่สี่ด้วย
:::วรรคที่สี่ ในบาทสองที่เหลืออยู่ ให้คงมีเพียงเจ็ดคำ (=ไม่มีสร้อย) 

ทั้งนี้มีตัวอย่างโคลงในวรรณกรรมยืนยันได้แก่ 

## โคลงตัวอย่าง

ตัวอย่างของโคลงสี่สุภาพในจินดามณีฉบับพระโหราธิบดี ที่มีไม้เอกไม้โทตรงตามบังคับ 

ตัวอย่างของโคลงสี่สุภาพในจินดามณี ฉบับหลวงวงศาธิราชสนิท ที่มีไม้เอกไม้โทตรงตามบังคับ 

นอกจากนี้มีโคลงแบบฉบับอีกบทที่มาจากโคลงนิราศนรินทร์ ที่เอกโทครบตรงตำแหน่งเช่นกัน

## สัมผัสระหว่างบท

การแต่งโคลงสี่สุภาพต่อกันหลาย ๆ บท เป็นเรื่องราวอย่างโคลงนิราศ โคลงเฉลิมพระเกียรติ โคลงสุภาษิต หรือโคลงอธิบายเหตุการณ์ต่าง ๆ อาจทำได้ 2 ลักษณะ คือ **โคลงสุภาพชาตรี** และ **โคลงสุภาพลิลิต**

* **โคลงสุภาพชาตรี** ไม่มีสัมผัสระหว่างบท ส่วนใหญ่กวีนิพนธ์แบบเก่าจะนิยมแบบนี้เป็นส่วนมาก
* **โคลงสุภาพลิลิต** มีการร้อยสัมผัสระหว่างบท โดยคำสุดท้ายของบทต้นต้องส่งสัมผัสสระ ไปยังคำที่ 1 หรือ 2 หรือ 3 ในบทต่อไป

เช่น

## คำสร้อย

คำสร้อยซึ่งใช้ในโคลงสี่สุภาพนั้น จะใช้ต่อเมื่อความขาด หรือยังไม่สมบูรณ์ หากได้ใจความอยู่แล้วไม่ต้องใส่ เพราะจะทำให้ "รกสร้อย"

คำสร้อยที่นิยมใช้กันเป็นแบบแผนมีทั้งหมด 18 คำ 

# **พ่อ** *ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล*
# **แม่** *ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล* หรือเป็นคำร้องเรียก
# **พี่** *ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล* อาจใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่ 1 หรือบุรุษที่ 2 ก็ได้
# **เลย** *ใช้ในความหมายเชิงปฏิเสธ*
# **เทอญ** มีความหมาย*เชิงขอให้มี* หรือ* ขอให้เป็น*
# **นา** มีความหมายว่า*ดังนั้น เช่นนั้น*
# **นอ** มีความหมายเช่นเดียวกับคำอุทานว่า *หนอ* หรือ *นั่นเอง*
# **บารนี** สร้อยคำนี้นิยมใช้มากในลิลิตพระลอ มีความหมายว่า *ดังนี้ เช่นนี้*
# **รา** มีความหมายว่า *เถอะ เถิด*
# **ฤๅ** มีความหมาย*เชิงถาม* เหมือนกับคำว่า *หรือ*
# **เนอ** มีความหมายว่า *ดังนั้น เช่นนั้น*
# **ฮา** มีความหมายเข่นเดียวกับคำสร้อย *นา*
# **แล** มีความหมายว่า *อย่างนั้น เป็นเช่นนั้น*
# **ก็ดี** มีความหมายทำนองเดียวกับ *ฉันใดก็ฉันนั้น*
# **แฮ** มีความหมายว่า *เป็นอย่างนั้นนั่นเอง* ทำนองเดียวกับคำสร้อย*แล*
# **อา** ไม่มีความหมายแน่ชัด แต่จะวางไว้หลังคำร้องเรียกให้ครบพยางค์ เช่น พ่ออา แม่อา พี่อา หรือเป็นคำออกเสียงพูดใน*เชิงรำพึงด้วยวิตกกังวล*
# **เอย** ใช้เมื่ออยู่หลังคำร้องเรียกเหมือนคำว่า*เอ๋ย*ในคำประพันธ์อื่น หรือวางไว้ให้คำครบตามบังคับ
# **เฮย** ใช้เน้นความ*เห็นคล้อยตามข้อความที่กล่าวหน้าสร้อยคำนั้น* เฮย มาจากคำเขมรว่า "เหย" แปลว่า "แล้ว" จึงน่าจะมีความหมายว่า *

นอกจากนี้มีคำสร้อยที่เรียกว่า *'"สร้อยเจตนัง"*' คือสร้อยที่มีความหมาย หรือใช้ตามใจตน ซึ่งไม่ควรใช้ในงานกวีนิพนธ์ที่เป็นพิธีการ  

::::::::::"หายเห็นประเหลนุช        นอนเงื่อง งงง่วง" *โคลงนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย*

::::::::::"พวกไทยไล่ตามเพลิง     เผาจุด ฉางฮือ" *โคลงภาพพระราชพงศาวดาร*

::::::::::"ลัทธิท่านเคร่งเขมง     เมืองท่าน ถือฮอ" *โคลงภาพฤๅษีดัดตน''

## อ้างอิง

หมวดหมู่:โคลง