แม่น้ำชี

**แม่น้ำชี** เป็นแม่น้ำสายหลักในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย มีความยาวประมาณ 765 กิโลเมตร ขนาดพื้นที่ลุ่มน้ำประมาณ 49,480 ตร.กม. เป็นแม่น้ำที่มีความยาวมากที่สุดในประเทศไทย 

แม่น้ำชี มีต้นกำเนิดจากที่ราบด้านตะวันออกของทิวเขาเพชรบูรณ์นับตั้งแต่เขาสันปันน้ำ เขาแปปันน้ำ เขาเสลียงตาถาด เขาอุ้มน้ำ เขายอดชี เขาครอก จนถึงเขาเทวดา ซึ่งเป็นแนวภูเขาชายเขตแดนด้านตะวันตกเฉียงเหนือของจังหวัดชัยภูมิ โดยมีสาขาหลัก 5 ลำน้ำซึ่งประกอบไปด้วย ลำน้ำพรม ลำน้ำพอง ลำน้ำเซิน ลำน้ำปาว และลำน้ำยัง ไหลผ่านจังหวัดชัยภูมิ จังหวัดนครราชสีมา จังหวัดขอนแก่น จังหวัดมหาสารคาม จังหวัดกาฬสินธุ์ จังหวัดร้อยเอ็ด จังหวัดยโสธร จังหวัดอุบลราชธานี และจังหวัดศรีสะเกษ และไหลไปบรรจบกับแม่น้ำมูลที่บ้านวังยาง ตำบลบุ่งหวาย อำเภอวารินชำราบ รอยต่อจังหวัดศรีสะเกษ กับจังหวัดอุบลราชธานี

## ตำนานแม่น้ำชี
ชื่อของแม่น้ำชี เกิดจากแม่หม้ายคนหนึ่งอยู่กับลูกสาว สามีของนางเสียชีวิตนานแล้ว วันหนึ่งนางไปหาหน่อไม้บนภูเขาซึ่งมีหน่อไม้มาก วันนั้นนางหาหน่อไม้ได้มากกว่าทุกวันนางจึงได้นำหน่อไม้ที่หาได้ไปขายในตลาดกับลูกสาวของนาง ปรากฏว่าหน่อไม้ของนางขายดีได้เงินมาเป็นจำนวนไม่น้อย เมื่อได้เงินจากการขายหน่อไม้นางได้พาลูกสาวของนางไปซื้อเสื้อผ้าซื้อของที่ลูกของนางอยากได้ เมื่อนางและลูกสาวซื้อของเสร็จกำลังจะออกจากร้าน เจ้าของร้านก็ได้บอกนางว่า "ผู้หญิงคนนี้สวยจริง ๆ เลย" ต่อมามีคนพูดว่า "ลูกสาวของป้าสวยอย่างนี้ทำไมไม่ให้เข้าไปอยู่ในวังจะได้สบาย" ต่อมานางจึงพยายาม ส่งลูกสาวเข้าไปอยู่ในวังเมื่อลูกสาวของนางได้ไปอยู่ในวังก็เป็นที่หมายปองของชายทั้งหลาย และได้พบรักกับลูกขุนนาง และตกลงใจแต่งงานกัน โดยไม่บอกมารดาด้วยความเป็นห่วง นางรู้แล้วว่าลูกสาวของนางแต่งงานแต่ไม่บอกนาง นางก็ไม่โกรธและได้เข้ามาหาลูกสาวในวัง เมื่อลูกสาวพบหน้ามารดาก็ทำท่าเหมือนไม่รู้จักซ้ำยังไล่เหมือนกับว่าไม่ใช่แม่ สร้างความเสียใจให้แก่ผู้เป็นแม่มาก นางกลับบ้านด้วยความเสียใจ เมื่อกลับถึงบ้านนางยังคงร้องไห้อยู่ทุกวัน เสียใจกับลูกที่นางรักปานแก้วตาดวงใจ ที่ทำกับนางเช่นนี้แม้ชีวิตก็ยอมสละให้ลูกได้ นางคิดว่าในชีวิตของนางไม่เหลืออะไรอีกแล้ว เพราะคนที่นางรักยังไม่สนใจใยดีนางจึงไปวัดไปหาความสงบในชีวิตที่เหลือน้อยเต็มที ในที่สุดก็ตัดสินใจบวชชี และได้เดินทางไปบนภูเขาซึ่งนางเคยหาหน่อไม้กับลูกสาวของนาง และได้นั่งร้องไห้บนภูเขาจนน้ำตาของนางกลายเป็นสายน้ำที่ไหลอยู่ทุกวันนี้และได้จบชีวิตลง ณ ที่แห่งนั้น ชาวบ้านได้เรียกชื่อแม่น้ำสายนี้ว่า "แม่น้ำชี"

ตำนานของแม่น้ำชี ยังมีปรากฏอีกแห่ง ซึ่งอยู่ในตำนานอุรังคธาตุ (ตำนานพระธาตุพนม) ซึ่งต้นฉบับดั้งเดิมจารึกไว้เป็นตัวอักษรธรรมอีสานบนแผ่นใบลาน คาดว่าถูกคัดลอกต่อกันมาไม่ต่ำกว่า 400 ปี ซึ่งกรมศิลปากร ได้ปริวรรตเป็นตัวอักษรไทยสยามไว้ตั้งแต่เมื่อ พ.ศ. 2483 บรรยายความเกี่ยวกับกำเนิดแม่น้ำสายต่าง ๆ ลุ่มน้ำโขงว่า แต่เดิมมีหนองน้ำแห่งหนึ่งชื่อว่า หนองแส (คาดว่าปัจจุบันคือ ทะเลสาบเอ๋อไห่ เมืองต้าหลี่ มณฑลยูนนาน ประเทศจีน) หนองแสแห่งนี้ มีนาคอาศัยอยู่ด้วยกัน 8 ตัว คือ พินทะโยนกวตินาค เป็นใหญ่ทางหัวหนอง, ธนะมูนนาค เป็นใหญ่ทางท้ายหนอง, ชีวายะนาค, หัตถีศรีสัตตนาค, สุกขรนาค, ปัพพารนาค, สุวรรณนาค และพุทโธปาปะนาค โดย พินทะโยนกวตินาคและธนะมูนนาค ได้ให้คำสัตย์ต่อกันว่า หาอาหารได้เท่าไร จะต้องแบ่งครึ่งเท่า ๆ กัน

อยู่มาวันหนึ่ง พินทะโยกวตินาค จับเม่นได้เป็นอาหาร และแบ่งครึ่งตามสัญญา ปรากฏว่าธนะมูนนาค กินไม่พออิ่ม เนื่องจากคลางแคลงใจที่ ขนเม่นยาวเป็นศอก จะได้เนื้อมีนิดเดียวได้อย่างไร จึงเกิดเรื่องวิวาทกันระหว่างนาคทั้ง 2 ฝ่าย ทำให้น้ำในหนองแสขุ่นมัว และสร้างความเดือดร้อนแก่สัตว์อื่น ๆ ที่อยู่ร่วมกัน เรื่องจึงเดือดร้อนถึงสวรรค์ พระอินทร์จึงสั่งให้พระวิสุกรรมเทวบุตร ลงมาปราบนาคทั้ง 2 ฝ่าย นาคทั้งหลายในหนองแส จึงถูกขับไล่และเหวี่ยงโยนออกจากหนองแส และบางตัวได้เลื้อยแถกแผ่นดิน จนกลายเป็นสถานที่ต่าง ๆ ดังนี้ 

#พินทะโยนกวตินาค และ ชีวายะนาค ถูกเหวี่ยงออกไปตกนอกหนองแส นาคทั้ง 2 ได้ใช้หน้าอกลำตัวเลี้อยแถกแผ่นดินไปหาแม่น้ำโขง รอยเลื้อยจึงกลายเป็น แม่น้ำอูในลาว 
#จากนั้น พินทะโยนกวตินาคได้ทางเมืองเชียงใหม่ และแหวกแผ่นดินกลายเป็น แม่น้ำปิง และเมืองโยนกวตินคร
#ศรีสัตตนาค หนีไปอยู่ ดอยนันทกังฮี (ยังสรุปไม่ได้ว่าหมายถึงที่ไหน)
#สุวรรณนาค หนีไปอยู่ ปู่เวียน (ยังสรุปไม่ได้ว่าหมายถึงที่ไหน)
#พุทโธปาปนาค คุ้ยควักแผ่นดินจนกลายเป็น หนองบัวบาน (ยังไม่ชัดเจนว่าจะหมายถึง เมืองหนองบัวลุ่มพู หรือไม่)
#ปัพพารนาค หนไปอยู่ภูเขาหลวง (ยังสรุปไม่ได้ว่า หมายถึงที่ไหน) แต่มีเงือกและพญางูพลัดหลงไปด้วย  แต่เงือกและพญางู ทั้ง 2 ได้คุ้ยควักแผ่นดิน จนกลายเป็น แม่น้ำเงือกงู หรือ แม่น้ำงึมในปัจจุบัน (อยู่ลาว)
#สุกขรนาค หนีไปอยู่ เวินหลอด (ยังสรุปไม่ได้ว่าหมายถึงที่ไหน)
#ธนมูนนาค และบริวาร ตอนแรกพลัดไปอยู่ใต้ดอยกัปปนคีรี (ภูกำพร้า หรือ เมืองธาตุพนม) แต่ธนมูนนาค ได้เลื้อยไปตามลำน้ำโขงต่อลงไปจนถึง ลี่ผี แล้วไม่สามารถเลื้อยต่อไปได้ จึงเลื้อยแถกแผ่นดินไปทางทิศตะวันตก ไปถึงเมืองกุรุนทะนคร รอยแถกแผ่นดินจึงกลายเป็น "มูนนที" หรือ แม่น้ำมูนในปัจจุบัน
#ชีวายะนาค ได้หนีไปตามเส้นทางของ ธนมูนนาค  ก่อนที่จะเลื้อยแถกแผ่นดินไปทางด้านเหนือ โดยอ้อมเมืองพระยามหาสุรอุทก ไปจนถึงเมืองหนองหานหลวง และเมืองหนองหานน้อย รอยเลื้อย จึงได้กลายเป็น "ชีวายะนที" ตามชื่อของ ชีวายะนาค หรือ แม่น้ำชีในปัจจุบัน
   
หรืออีกนัยหนึ่งคือ คำว่า "ชี" นั้น มาจากภาษาอีสาน (ลาว) ท้องถิ่นแถบลุ่มน้ำชีบริเวณต้นน้ำนั้น คือคำว่า "ซี" ซึ่งหมายถึงการเจาะทะลุเป็นรู โดยลักษณะต้นกำเนิดของน้ำชีนั้นมีสายน้ำที่ไหลผ่านลอดใต้เทือกเขาหินปูน ที่เรียกว่า "ซีดั้น" และไหลทะลุลอดผ่านมาอีกฝั่งหนึ่งของเทือกเขา เรียกว่า "ซีผุด" เป็นเช่นนี้เป็นส่วนใหญ่ในบริเวณต้นกำเนิดสายน้ำชี จึงทำให้เรียกลำน้ำสายนี้ตามลักษณะพิเศษที่ลำน้ำไหลซี (ไหลทะลุ) ลอดผ่านใต้เทือกเขานั้นว่า "ลำน้ำซี" ในภาษาถิ่น หรือ ลำนำชี ในภาษากลางนั่นเอง

## ท้องที่ที่แม่น้ำชีไหลผ่าน

* จังหวัดชัยภูมิ
** อำเภอหนองบัวแดง
** อำเภอบ้านเขว้า
** อำเภอหนองบัวระเหว
** อำเภอจัตุรัส
** อำเภอเมืองชัยภูมิ
** อำเภอคอนสวรรค์
* จังหวัดนครราชสีมา
** อำเภอบ้านเหลื่อม
** อำเภอแก้งสนามนาง

* จังหวัดขอนแก่น
** อำเภอแวงน้อย
** อำเภอแวงใหญ่
** อำเภอโคกโพธิ์ไชย
** อำเภอมัญจาคีรี
** อำเภอชนบท
** อำเภอบ้านไผ่
** อำเภอบ้านแฮด
** อำเภอเมืองขอนแก่น
* จังหวัดมหาสารคาม
** อำเภอโกสุมพิสัย
** อำเภอกันทรวิชัย
** อำเภอเมืองมหาสารคาม

* จังหวัดกาฬสินธุ์
** อำเภอฆ้องชัย
** อำเภอกมลาไสย
** อำเภอร่องคำ
* จังหวัดร้อยเอ็ด
** อำเภอเมืองร้อยเอ็ด
** อำเภอจังหาร
** อำเภอเชียงขวัญ
** อำเภอธวัชบุรี
** อำเภอเสลภูมิ
** อำเภอทุ่งเขาหลวง
** อำเภออาจสามารถ
** อำเภอพนมไพร

* จังหวัดยโสธร
** อำเภอเมืองยโสธร
** อำเภอคำเขื่อนแก้ว
** อำเภอมหาชนะชัย
** อำเภอค้อวัง
* จังหวัดอุบลราชธานี
** อำเภอเขื่องใน
* จังหวัดศรีสะเกษ
** อำเภอกันทรารมย์

## ลำน้ำสาขา
* ลำสะพุง
* ลำกระจวน
* ลำคันฉู
* ลำปะทาว
* ห้วยสามหมอ
* ลำน้ำพอง มีลำน้ำสาขาคือ ลำน้ำพรหม, ลำน้ำเชิญ, ลำพะเนียง และ ลำน้ำพวย
* ห้วยสายบาตร
* ลำปาว มีลำน้ำสาขาคือ ลำพันชาด
* ลำน้ำยัง มีลำน้ำสาขาคือ ลำแกวใหญ่
* ลำทวน
* แม่น้ำมูล

## เขื่อนสำคัญในลำน้ำสาขา
* เขื่อนอุบลรัตน์ อำเภออุบลรัตน์ จังหวัดขอนแก่น
* เขื่อนจุฬาภรณ์ อำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ
* เขื่อนลำปาว อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ จังหวัดกาฬสินธุ์

## อ้างอิง

หมวดหมู่:แหล่งน้ำในจังหวัดชัยภูมิ
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดนครราชสีมา 
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดขอนแก่น 
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดมหาสารคาม
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดกาฬสินธุ์
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดร้อยเอ็ด
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดยโสธร
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดศรีสะเกษ
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดอุบลราชธานี
หมวดหมู่:ลำน้ำสาขาของแม่น้ำมูล
หมวดหมู่:ลุ่มแม่น้ำชี