พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)

**พระยาอนุมานราชธน** (14 ธันวาคม พ.ศ. 2431 - 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2512) เป็นขุนนาง นักปรัชญา และนักวิชาการชาวไทย ผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรม และเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญของโลกชาวไทยโดยยูเนสโก ซึ่งได้รับการฉลองในวาระครบ 100 ปีชาตกาล ในวันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2531

## ประวัติ
### ชาติกำเนิด
พระยาอนุมานราชธน เกิดเมื่อวันศุกร์ที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2431  ที่เรือนไม้หลังหนึ่ง ติดคูด้านใต้วัดพระยาไกร แถวโรงเลื่อยบริษัทบอร์เนียว  ซึ่งตั้งอยู่ที่ ตำบลพระยาไกร  อำเภอยานนาวา จังหวัดพระนคร (ซึ่งปัจจุบันคือแขวงวัดพระยาไกร เขตบางคอแหลม กรุงเทพมหานคร) เป็นบุตรของนายหลีกับนางเฮียะ  มีชื่อเดิมว่า **หลีกวงหยง ** ต่อมา ได้เปลี่ยนเป็น **ยง** และได้รับพระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า**เสฐียรโกเศศ ** ต่อมาวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 จึงได้รับพระบรมราชานุญาตให้ใช้ราชทินนาม**อนุมานราชธน**เป็นชื่อสกุล

### การศึกษา
เมื่ออายุราวห้าหกขวบได้เริ่มเรียนหนังสือกับบิดา โดยต้องตื่นตั้งแต่ตีห้ามาอ่านหนังสือ ครั้นอายุได้สักสิบขวบมารดาก็พาไปฝากเข้าโรงเรียนบ้านพระยานานา อยู่แถวใต้ปากคลองวัดทองเพลง เป็นนิวาสถานเดิมของพระยานานาพิพิธ บุตรชายคนหนึ่งของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ โรงเรียนนี้สอนทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ เด็กชายยงเรียนได้เร็วมากกว่าคนอื่นเพราะได้เรียนหนังสือมาแล้วกับบิดา  

ต่อมาจึงเข้าเรียนโรงเรียนอัสสัมชัญ ในปี พ.ศ. 2443 ได้เลขประจำตัว อสช 1112 ขณะนั้นโรงเรียนใช้ระบบการสอนเป็นภาษาอังกฤษ มีการสอนภาษาไทยบ้างสัปดาห์ละสองชั่วโมงเท่านั้น ยง เสฐียรโกเศศ ได้เล่าเรียนจบชั้นมัธยม 4  พอขึ้นชั้นมัธยม 5 ก็ต้องออกจากโรงเรียนเพราะครอบครัวมีฐานะไม่ดี รวมทั้งมีพี่น้องหลายคนและพระยาอนุมานราชธนเป็นบุตรคนโต กระนั้นท่านกลับศึกษานอกระบบโรงเรียนและศึกษาตลอดชีวิต ด้วยมีนิสัยรักความรู้ กระทั่งได้ชื่อว่าเป็นนักปราชญ์คนสำคัญของไทย

### การทำงาน
หลังออกจากโรงเรียนท่านได้เริ่มชีวิตการทำงานด้วยการไปฝึกหัดผสมยาที่โอสถศาลาของรัฐบาล  และได้เรียนภาษาอังกฤษเพิ่มเติมในตอนกลางคืน  แต่เมื่อมิได้รับเบี้ยเลี้ยง จึงลาออกไปทำงานโรงแรมโอเรียนเต็ล ได้เงินเดือนๆ ละ 60 บาท  ทำได้ไม่ถึงปีจึงลาออกไปทำงานที่กรมศุลกากรในตำแหน่งเสมียน เงินเดือนๆ ละ 50 บาท  ทั้งนี้เพื่อมีเวลาพักผ่อนมากกว่าและรับยกเว้นเกณฑ์เข้าเป็นทหารด้วย  ที่กรมศุลกากร พระยาอนุมานราชธนได้พบนายนอร์แมน แมกสแวล  ผู้เป็นทั้งหัวหน้าและเป็นผู้สอนภาษาอังกฤษให้พระยาอนุมานราชธนจนแตกฉาน  รับราชการก้าวหน้ามาโดยตลอด และได้เลื่อนตำแหน่งจากขุน เป็นหลวง เป็นพระ ตามลำดับ

จนถึงปี พ.ศ. 2467 จึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น*พระยาอนุมานราชธน* มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 1000

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง  มีเหตุต้องออกจากราชการในปี พ.ศ. 2476  ซึ่งขณะนั้นท่านดำรงตำแหน่งผู้ช่วยอธิบดี แต่สองปีถัดมา หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ) ซึ่งเป็นอธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น  ได้ชวนให้กลับมารับราชการที่กรมศิลปากร  และด้วยความรู้ความสามารถของท่านจึงได้เลื่อนตำแหน่งขึ้นตามลำดับ ตำแหน่งสุดท้ายได้เป็นอธิบดีกรมศิลปากร ซึ่งภายหลังการเกษียณอายุราชการและการต่ออายุราชการหลายครั้ง จึงออกจากราชการมารับบำนาญ

## ครอบครัว
thumb|พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)
พระยาอนุมานราชธน สมรสกับคุณหญิงละไม อนุมานราชธน (สกุลเดิม อุมารัติ)  บิดาและมารดาแยกทางกันจึงอาศัยอยู่กับป้า ชื่อ แม่หมออี้ ซึ่งเป็นชีอยู่นิกายคริสต์คาทอลิก นางสาวละไมจึงเข้ารีตตามป้าไปด้วย

ความรักของพระยาอนุมานราชธนกับคุณหญิงอนุมานราชธนเป็นรักแรกพบ มีความประทับใจเมื่อแรกเห็นจึงพยายามทำความรู้จัก และขอคุณหญิงอนุมานราชธนแต่งงานโดยเหตุที่ว่าเธอเป็นแม่บ้านแม่เรือนรู้จักจัดการต่าง ๆ ให้เป็นระเบียบเรียบร้อย และคงปรนนิบัติมารดาและพี่น้องของท่านให้ได้รับความสะดวกสบายได้

ท่านมิได้จัดงานเลี้ยง เนื่องจากทางครอบครัวโดยเฉพาะมารดาไม่พอใจกับสะใภ้ที่เข้ารีตผู้นี้ คุณหญิงอนุมานราชธนท่านก็มีขันติอดทนอดกลั้นเป็นอย่างดี พระยาอนุมานราชธนก็มีความซื่อสัตย์ต่อภริยาเป็นอย่างยิ่ง มิได้มีภริยาอื่นเพิ่มเติมอีก 

พระยาอนุมานราชธน และคุณหญิงอนุมานราชธน มีบุตรธิดาร่วมกัน 10 คน ดังรายนามต่อไปนี้

* นางสมไสว เหราบัตย์
* นายสมจัย อนุมานราชธน
* เด็กหญิงสมปอง อนุมานราชธน
* นางสมศรี สุกุมลนันทน์ 
* นางสาวภัทรศรี อนุมานราชธน
* ศาสตราจารย์มัลลี เวชชาชีวะ
* นายยรรยง อนุมานราชธน
* นายญาณิน อนุมานราชธน
* พันตำรวจเอก บรรยง อนุมานราชธน
* ศาสตราจารย์ แพทย์หญิงยุวัน อนุมานราชธน
 
หลังเกษียณอายุแล้ว ท่านก็ยังคงเขียนหนังสือและตำราออกมาอย่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะงานเขียนร่วมกับพระสารประเสริฐ (ตรี นาคะประทีป) ซึ่งมักทำงานด้วยกันโดยใช้นามปากกาว่า **เสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป** เรียบเรียงหนังสือ ตำรา และวรรณกรรมอันทรงคุณค่าออกมาเป็นจำนวนมาก

พระยาอนุมานราชธนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2512

## บรรดาศักดิ์และยศ
* 18 มกราคม พ.ศ. 2454 เป็น *ขุนอนุมานราชธน*
* 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 เป็น *หลวงอนุมานราชธน* มีตำแหน่งในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 600
* 21 กรกฎาคม 2462 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
* 22 ธันวาคม พ.ศ. 2463 เป็น *พระอนุมานราชธน* มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 800
* 30 ธันวาคม 2463 – อำมาตย์ตรี
* 1 มกราคม พ.ศ. 2467 เป็น *พระยาอนุมานราชธน* มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 1,000
* 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 ลาออกจากบรรดาศักดิ์
* 16 เมษายน พ.ศ. 2491 กลับคืนมีบรรดาศักดิ์เป็น*พระยาอนุมานราชธน*ตามเดิม

## ผลงานสำคัญ
ผลงานสำคัญของพระยาอนุมานราชธนในช่วงเวลา 80 ปีเศษแห่งชีวิตของท่านมีมากนับเป็นหนังสือได้มากกว่า 200 รายการ ดังปรากฏในเว็บไซต์ของคลังปัญญาชนสยาม ซึ่งเป็นเว็บไซต์เกี่ยวกับงานวรรณกรรมของประเทศไทย เรียงตามลำดับปีที่ตีพิม์เท่าที่ทราบดังนี้
 
### ผลงานที่ทราบปีที่ตีพิมพ์
ปีที่ตีพิมพ์ที่ปรากฏเป็นปีตีพิมพ์ที่ทราบ มีหลายรายการที่มีการตีพิมพ์มาก่อนแล้ว เช่น หิโตปเทศ ที่ตีพิมพ์โดย "โรงพิมพ์ไท" มาตั้งแต่ครั้งแรกร่วมงานกับพระสารประเสริฐ หรือ "นาคะประทีป"

* เรื่องคนมีประโยชน์ 2465 
* อุปกรณ์รามเกียรติ์ 2475 
* คำสอนของพระพุทธเจ้า งานแปล 2475
* เรื่องไทย-จีน 2478
* ตำนานศุลกากร 2482
* วิจารณ์เรื่องประเพณีทำศพ 2482
* เรื่องของชาติไทย 2483
* ประติมากรรมไทย  แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ศิลป พีระศรี 2490
* นิรุกติศาสตร์ 2493
* พระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง 2493
* อธิบายนาฏศิลป์ไทย พร้อมด้วยคำนำเรื่องคีตศิลป์ 2494
* เรื่องผีสางเทวดา 2495 
* เรื่องวัฒนธรรม 2496
* ลัทธิของเพื่อน 2496
* เรื่องแหลมอินโดจีนสมัยโบราณ 2497 
* ประเพณีและความรู้ทั่วไป 2498
* เชื้อชาติ ภาษา และวัฒนธรรม 2498
* กถาสริตสาคร (สาครเป็นที่รวมกระแสนิยาย) กถาบิฐและกถามุข แปลจากกาพย์ภาษาสันสกฤต 2499
* เลิกทาสในรัชกาลที่ 5 2499 
* ศิลปสงเคราะห์ แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ศิลป พีระศรี 2500
* เทศกาลลอยกระทง เล่นสาดน้ำวันสงกรานต์ ประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 2500
* ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาลเข้าพรรษา สารท ออกพรรษา 2500
* ประเพณีเก่าของไทย ว่าด้วยการเกิด การปลูกบ้านสร้างเรือน ว่าด้วยการตาย 2500
* ประเพณีการทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 2500 
* วัฒนธรรมเบื้องต้น 2501 
* ประเพณีเรื่องแต่งงานบ่าวสาวของไทย 2501 
* ประเพณีเก่าของไทย 5 ประเพณีเนื่องในการตาย 2501
* กินโต๊ะจีน 2501
* บันทึกความรู้ 2502
* ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาล 2502
* ค่าของวรรณคดี 2503
* กามนิต ต้นฉบับแต่งโดยนักเขียนชาวเดนมาร์ก คาร์ล อดอล์ฟ เจลเลอร์รุป  แปลร่วมกับ นาคะประทีป (โดยใช้ฉบับที่แปลเป็นภาษาอังกฤษโดย จอห์น อี โลกี) 2503
* เรื่องเจดีย์ 2503
* รสวรรณคดี 2504
* เรื่องอัศจรรย์ของโลก 2504
* โลกนิติ ไตรพากย์ 2504 
* กวนอิม 2505
* ประเพณีเนื่องในเทศกาล 2506
* หิโตปเทศ การผูกมิตร การแตกมิตร สงคราม ความสงบ 2507
* วิวัฒนาการแห่งวัฒนธรรม 2507
 
* ประเพณีเนื่องในการแต่งงานและประเพณีในการปลูกเรือน 2507  
* การศึกษาวรรณคดีแง่วรรณศิลป์ 2507
* วรรณคดีที่น่ารู้ 2508
* อาหรับราตรี 2509
* รู้ไว้ 2509
* ประเพณีเนื่องในการเกิดกับประเพณีเนื่องในการตาย 2510 
* ประเพณีเบ็ดเตล็ด 2510 
* ฟื้นความหลัง 2510
* ชีวิตชาวไทยสมัยก่อน 2510 
* ความสัมพันธ์ระหว่างศาสนาพราหมณ์ พุทธ และชิน ในแง่ประวัติศาสตร์ 2511
* อัตชีวประวัติของพระยาอนุมานราชธน 2512
* อารยธรรมยุคดึกดำบรรพ์ 2512 
* ท้าววิศวามิตร 2512
* ประเพณีปลูกเรือน-แต่งงาน 2512 
* พันหนึ่งทิวา 2512 
* โปแลนด์ราชย์ 2512 
* นานานีติ 2513
* ชาติ-ศาสนา-วัฒนธรรม 2513 
* จดหมายโต้ตอบระหว่างเสฐียรโกเศศ กับ ส. ศิวรักษ์ พร้อมด้วยประวัติและข้อเกี่ยวกับพระยาอนุมานราชธน 2514
* การศึกษาเรื่องประเพณีไทย 2514
* เผชิญหน้ากับพระเจ้านโปเลียน 2514
* ประวัตินานาประเทศ 2515 
* เมืองสวรรค์และผีสาง เทวดา 2515
* วรรณกรรมของเสฐียรโกเศศ 2515
* ศาสนาเปรียบเทียบ 2515 
* ขุมทรัพย์ของเด็กเรื่องคนมีประโยชน์ 2515
* การศึกษาเรื่องประเพณีไทยและชีวิตไทยสมัยก่อน 2515 
* นิยายเบงคลี 2515 
* ประเพณีต่าง ๆ บางเรื่อง 2516
* ประชุมเรื่องพระรามและแง่คิดจากวรรณคดี 2516
* คำแก้ว 2516
* สารานุกรมของเสฐียรโกเศศ 2516
* ลัทธิ-ศาสนา 2516
* การศึกษาศิลปและประเพณี 2517 
* เทศกาลสงกรานต์ 2525 
* ประเพณีต่าง ๆ ของไทย 2529 
* การเกิด 2531 
* แต่งงาน 2531
* ความรู้เกี่ยวกับวรรณคดีและเทพนิยายสงเคราะห์ 2531
* กำเนิดคน 2532
* ชีวิตพระสารประเสิรฐที่ข้าพเจ้ารู้จัก 2532
* วรรณกรรมเลือกสรรสำหรับเด็ก 2532
*ชั่วฟ้าดินสลาย

### ผลงานที่ไม่ทราบหรือไม่แน่ใจปีที่ตีพิมพ์

* เรื่องสั้นเกี่ยวกับประเพณีต่าง ๆ เทศกาลลอยกระทง ประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระประเพณีเนื่องในการตาย 
* ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาลลอยกระทง 
* ประเพณีไทยเก่ยวกับเทศกาลสงกรานต์ 
* ประเพณีเนื่องในการเกิด 
* ประเพณีในการสร้างบ้านปลูกเรือนวัตนธรรมและประเพณีต่าง ๆ ของไทย 
* โลกยุคดึกดำบรรพ์ 
* เล่าเรื่องในไตรภูมิ  
* ลัทธิธรรมเนียมและประเพณีของไทย
* ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตของชาวไทยเทศกาลสงกรานต์ 
* ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตแต่งงาน 
* อำนาจแห่งความพยายาม 
* นิยายเอกของปาชา
* อสูรและยักษ์ต่างกันอย่างไร เทพนิยายสงเคราะห์ ภาค 2
* ประวัติศาสตร์โลกสมัยโบราณ 
* ปลูกเรือน 
* ปลูกเรือน-แต่งงาน 
* วัฒนธรรม

* ฟอลคอน 
* สดุดีเด็ก ๆ 
* สมญาภิธานรามเกียรติ์ 
* พงศาวดารธรรมชาติของสัตว์ 
* พระคเณศเทพนิยายสงเคราะห์ ภาค 4 
* ทศมนตรี 
* ไทย-จีน 
* ชีวิตของชาวนา 
* โซไรดา นางพญาแห่งทะเลทราย 
* การตาย 
* เรื่องพระโพธิสัตว์ 
* เรื่องพระโมหมัด นะปีของอิสามิกชน 
* เรื่องพระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง 
* เรื่องเล่นสาดน้ำวันสงกรานต์ เทศกาลลอยกระทง และประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 
* ขวัญและประเพณีการทำขวัญ 
* จดหมายจากพ่อถึงลูก  
* เครื่องราชูปโภคและเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศของพระมหากษัตริย์ 25?? 

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* สมศรี สุกุมลนันทน์. (2549). ''พ่อ: พระยาอนุมานราชธน.'' กรุงเทพฯ: มูลนิธิเสฐียรโกเศศ–นาคะประทีป.

หมวดหมู่:นักมานุษยวิทยาชาวไทย
หมวดหมู่:นักภาษาศาสตร์ชาวไทย
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายจีน
หมวดหมู่:นักวิชาการชาวไทย
พระยาอนุมานราชธน
อนุมานราชธน
หมวดหมู่:อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ - ศิลปศาสตร์ - มนุษยศาสตร์
หมวดหมู่:นายกราชบัณฑิตยสภาไทย
หมวดหมู่:ราชบัณฑิต
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางคอแหลม
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
หมวดหมู่:บุคคลจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หมวดหมู่:อธิการบดีมหาวิทยาลัยศิลปากร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อนุมานราชธน
หมวดหมู่:ชาวไทยที่ได้รับการฉลองวาระครบรอบโดยยูเนสโก