มนุษย์หมาป่า

ในความเชื่อพื้นบ้าน **มนุษย์หมาป่า** () หรือบางครั้งเรียกว่า **ไลแคนโทรป** (Lycanthrope   ( )) คือบุคคลที่สามารถกลายร่างเป็นหมาป่าหรือครึ่งมนุษย์ครึ่งหมาป่า ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือไม่ได้ตั้งใจเนื่องจากถูกสาปแช่งหรือความทุกข์ทรมานอื่น ๆ ในสื่อสมัยใหม่ โดยเฉพาะภาพยนตร์ การกลายร่างมักแสดงให้เห็นว่าถูกกระตุ้นโดยพระจันทร์เต็มดวงและแพร่เชื้อโดยการกัดหรือข่วนจากมนุษย์หมาป่าตัวอื่น แหล่งที่มาในยุคแรกสำหรับความเชื่อในความสามารถหรือความทุกข์นี้ เรียกว่า ไลแคนโทรปี (Lycanthropy)  ได้แก่ เพโทรเนียส (27–66) และ เจอร์เวส ออฟ ทิลบิวรี่ (1150–1228)

มนุษย์หมาป่าเป็นแนวคิดที่แพร่หลายในความเชื่อของยุโรป ซึ่งมีอยู่ในหลายรูปแบบ ซึ่งสัมพันธ์กันโดยการพัฒนาร่วมกันกับการตีความของชาวคริสเตียนเกี่ยวกับความเชื่อของยุโรปที่พัฒนาขึ้นในช่วงยุคกลาง ตั้งแต่ยุคสมัยใหม่ตอนต้น ความเชื่อเรื่องมนุษย์หมาป่าก็แพร่กระจายไปยังโลกใหม่ด้วยลัทธิอาณานิคม ความเชื่อเรื่องมนุษยหมาป่าพัฒนาควบคู่ไปกับความเชื่อเรื่องแม่มดในยุคกลางตอนปลายและสมัยใหม่ตอนต้น เช่นเดียวกับการล่าแม่มดโดยรวม การพิจารณาคดีเกี่ยวกับมนุษย์หมาป่าเกิดขึ้นที่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ในปัจจุบัน (โดยเฉพาะแคว้นวาเลส์และโวด์) ในช่วงต้นศตวรรษที่ 15 และแพร่กระจายไปทั่วยุโรปในวันที่ 16 จุดสูงสุดในวันที่ 17 และลดลงในศตวรรษที่ 18

การประหารมนุษย์หมาป่าและคติชนวิทยาที่เกี่ยวข้องเป็นส่วนสำคัญของปรากฏการณ์ "การล่าแม่มด" แม้ว่าจะเป็นเพียงเหตุการณ์เล็กๆ น้อยๆ เท่านั้นก็ตาม การกล่าวหาว่า ไลแคนโทรปี มีส่วนเกี่ยวข้องกับการล่าแม่มดเพียงเล็กน้อยเท่านั้น 
กรณีของปีเตอร์ สตัมป์ (ค.ศ. 1589) นำไปสู่จุดสูงสุดอย่างมีนัยสำคัญทั้งในด้านความสนใจและการประหารผู้ที่คิดว่าเป็นมนุษย์หมาป่าโดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุโรปที่พูดภาษาฝรั่งเศสและภาษาเยอรมัน ปรากฏการณ์นี้คงอยู่ยาวนานที่สุดในบาวาเรียและออสเตรีย โดยมีการบันทึกการข่มเหงผู้มีอาคมหมาป่าจนกระทั่งหลังปี ค.ศ. 1650 คดีสุดท้ายเกิดขึ้นในต้นศตวรรษที่ 18 ในคารินเทียและสติเรีย 

มีรายงานวิธีการต่าง ๆ ในการเป็นมนุษย์หมาป่า โดยวิธีที่ง่ายที่สุดคือการถอดเสื้อผ้าและคาดเข็มขัดที่ทำจากหนังหมาป่า ซึ่งอาจทดแทนการใช้หนังสัตว์ทั้งตัว (ซึ่งมีการอธิบายไว้บ่อยครั้งเช่นกัน) ในกรณีอื่น ๆ ร่างกายจะถูกถูด้วยยาทาวิเศษ การดื่มน้ำฝนจากรอยเท้าของสัตว์ตัวนั้นหรือจากลำธารที่น่าหลงใหลบางแห่งก็ถือเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพในการกลายร่างเช่นกัน โอเลาส์ มักนุส นักเขียนชาวสวีเดนในศตวรรษที่ 16 กล่าวว่ามนุษย์หมาป่าของชาวลิโวเนียนเริ่มต้นจากการเทเบียร์ที่เตรียมไว้เป็นพิเศษหนึ่งแก้วแล้วทำซ้ำตามสูตรที่ตั้งไว้ Ralston ได้กล่าวถึงรูปแบบของการร่ายมนตร์ที่ยังคงคุ้นเคยในรัสเซีย ในหนังสือ Songs of the Russian People

ในอิตาลี ฝรั่งเศส และเยอรมนี ว่ากันว่าผู้ชายหรือผู้หญิงสามารถกลายเป็นมนุษย์หมาป่าได้หากเขาหรือเธอนอนข้างนอกในคืนฤดูร้อนในวันพุธหรือวันศุกร์ที่แน่นอน โดยมีพระจันทร์เต็มดวงส่องลงมาบนใบหน้าของตนโดยตรง

ในบราซิล เชื่อกันว่าเมื่อผู้หญิงมีลูกสาวเจ็ดคน และลูกคนที่แปดเป็นผู้ชาย ลูกคนหลังก็น่าจะเป็นมนุษย์หมาป่า

แม้ว่าความหมายของไลแคนโทรปีจะจำกัดอยู่แค่การกลายร่างเป็นหมาป่าในมนุษย์ที่มีชีวิต แต่ความเชื่อที่จัดอยู่ในหมวดหมู่นี้ก็ยังห่างไกลจากความสม่ำเสมอ และคำศัพท์นี้ใช้ค่อนข้างเอาแน่เอานอนไม่ได้
การกลายร่างอาจเป็นการชั่วคราวหรือถาวร สัตว์ที่เป็นมนุษย์อาจเป็นมนุษย์ที่เปลี่ยนร่างไปเอง อาจเป็นสองเท่าของตนซึ่งสิ่งที่เกิดขึ้นทำให้ผู้ชายที่แท้จริงมีรูปร่างหน้าตาไม่เปลี่ยนแปลง อาจเป็นวิญญาณของตนที่ออกไปตามหาผู้ที่มันจะกลืนกินโดยปล่อยให้ร่างกายอยู่ในสภาวะจิตสำนึกเปลี่ยนแปลง หรืออาจเป็นได้ไม่มากไปกว่าผู้ส่งสารของมนุษย์ สัตว์จริง หรือ ภูตรับใช้ ซึ่งมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับเจ้าของโดยข้อเท็จจริงที่ว่าเชื่อว่าการบาดเจ็บใด ๆ ต่อสัตว์นั้น โดยปรากฏการณ์ที่เรียกว่าการสะท้อนกลับ ซึ่งจะส่งผลให้มนุษย์ได้รับบาดเจ็บตามไปด้วย

ตามตำนานของยุโรป มนุษย์หมาป่ามีลักษณะทางกายภาพที่โดดเด่น แม้แต่ในร่างมนุษย์ซึ่งได้แก่ทั้งสองข้างประกบกันที่ดั้งจมูก เล็บมือโค้งงอ หูอยู่ต่ำ และการเดินที่แกว่งไปมา รูปลักษณ์ของมนุษย์หมาป่าในร่างสัตว์นั้นแตกต่างกันไปในแต่ละวัฒนธรรม แม้ว่าโดยทั่วไปแล้วจะแยกไม่ออกจากหมาป่าธรรมดา เว้นแต่ว่ามันไม่มีหาง (ซึ่งเป็นลักษณะที่คิดว่าเป็นลักษณะเฉพาะของแม่มดในร่างสัตว์) มักจะมีขนาดใหญ่กว่าและยังคงเหลือดวงตารวมทั้งเสียงของมนุษย์ ตามคำบอกเล่าของชาวสวีเดน มนุษย์หมาป่าสามารถแยกความแตกต่างจากหมาป่าทั่วไปได้โดยที่มันจะวิ่งด้วยสามขา โดยเหยียดขาที่สี่ไปข้างหลังจนดูเหมือนหาง

วิธีหนึ่งในการระบุตัวมนุษย์หมาป่าในร่างมนุษย์คือการตัดเนื้อของผู้ถูกกล่าวหา โดยอ้างว่าจะเห็นขนอยู่ในบาดแผล หลังจากที่กลับคืนสู่ร่างมนุษย์แล้ว มนุษย์หมาป่ามักถูกบันทึกไว้ว่าจะเรื่มอ่อนล้า อ่อนเพลีย และมีอาการซึมเศร้าทางประสาทอย่างเจ็บปวด

ลักษณะนิสัยหนึ่งที่ถูกประณามอย่างกว้างขวางในยุโรปยุคกลางคือนิสัยของมนุษย์หมาป่าที่ชอบกินศพที่เพิ่งฝัง ซึ่งเป็นลักษณะนิสัยที่มีการบันทึกไว้อย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะอย่างยิ่งใน Annales Medico-psychologiques ในศตวรรษที่ 19

มีวิธีการต่าง ๆ มากมายในการกำจัดการเป็นมนุษย์หมาป่าออกไป ในสมัยโบราณ ชาวกรีกและโรมันโบราณเชื่อในพลังแห่งความเหนื่อยล้าในการรักษาไลแคนโทรปี เหยื่อจะต้องออกกำลังกายเป็นเวลานานโดยหวังว่าจะหายจากโรคภัยไข้เจ็บ การปฏิบัติเช่นนี้มีที่มาจากข้อเท็จจริงที่ว่ามนุษย์หมาป่าหลายคนจะรู้สึกอ่อนแรงและหมดแรงหลังจากก่อเหตุร้าย

ในยุโรปยุคกลาง ตามธรรมเนียมแล้ว มีสามวิธีที่สามารถใช้รักษาเหยื่อของมนุษย์หมาป่าได้ ในทางยา (โดยปกติจะผ่านทางการใช้วูลฟ์เบน) โดยการผ่าตัดหรือโดยการไล่ผี อย่างไรก็ตาม การรักษาหลายอย่างที่ได้รับการสนับสนุนจากผู้ประกอบวิชาชีพทางการแพทย์ในยุคกลางพิสูจน์แล้วว่าเป็นอันตรายถึงชีวิตแก่ผู้ป่วย ความเชื่อของชาวซิซิลีที่มีต้นกำเนิดในอาหรับถือว่ามนุษย์หมาป่าสามารถรักษาอาการเจ็บป่วยได้ด้วยการฟาดมันสามครั้งบนหน้าผากหรือหนังศีรษะด้วยมีด ความเชื่ออีกประการหนึ่งจากวัฒนธรรมเดียวกันเกี่ยวข้องกับการเจาะมือของมนุษย์หมาป่าด้วยเล็บ บางครั้งมีการใช้วิธีที่รุนแรงน้อยกว่า ในที่ราบลุ่มชเลสวิก-โฮลชไตน์ของเยอรมนี มนุษย์หมาป่าสามารถรักษาให้หายขาดได้หากใครก็ตามเรียกมันด้วยชื่อคริสเตียนสามครั้ง ขณะที่ความเชื่อของชาวเดนมาร์กอย่างหนึ่งถือได้ว่าเพียงแค่ดุว่ามนุษย์หมาป่าก็จะรักษามันได้ การเปลี่ยนมานับถือศาสนาคริสต์ยังเป็นวิธีการทั่วไปในการขจัดการเป็นมนุษย์หมาป่าในยุคกลาง การอุทิศตนให้กับนักบุญฮิวเบิร์ตยังถูกอ้างถึงว่าเป็นทั้งการรักษาและการป้องกันจากไลแคนโทรปส์ กล่าวกันว่าการกลิ้งน้ำค้างช่วยรักษาโรคได้

ก่อนสิ้นสุดศตวรรษที่ 19 ชาวกรีกเชื่อว่าศพของมนุษย์หมาป่า หากไม่ถูกทำลาย จะกลับมามีชีวิตอีกครั้งในรูปของหมาป่าหรือไฮยีน่าที่ออกอาละวาดในสนามรบ กินเลือดของทหารที่กำลังจะตาย ในทำนองเดียวกัน ในบางพื้นที่ชนบทของเยอรมนี โปแลนด์ และฝรั่งเศสตอนเหนือ เคยมีความเชื่อว่าผู้ที่ตายด้วยบาปมหันต์จะกลับมามีชีวิตอีกครั้งในรูปของหมาป่าที่กินเลือด มนุษย์หมาป่าในรูปแบบผีดิบเหล่านี้จะกลับคืนสู่ร่างศพมนุษย์เมื่อถึงรุ่งเช้า พวกมันจะถูกจัดการโดยการตัดหัวด้วยพลั่วและขับไล่สิ่งชั่วร้ายโดยบาทหลวงประจำตำบล จากนั้นหัวจะถูกโยนลงไปในลำธาร ซึ่งเชื่อกันว่าน้ำหนักของบาปจะทำให้หัวจมลง บางครั้งก็ใช้วิธีเดียวกับที่ใช้กำจัดแวมไพร์ทั่วไป แวมไพร์มีความเชื่อมโยงกับมนุษย์หมาป่าในประเทศแถบยุโรปตะวันออก โดยเฉพาะบัลแกเรีย เซอร์เบีย และสโลวีเนีย ในเซอร์เบีย มนุษย์หมาป่าและแวมไพร์ถูกเรียกรวมกันว่าวูโคดลัก (Vukodlak) 

ในความเชื่อของฮังการีกล่าวกันว่ามนุษย์หมาป่าอาศัยอยู่ในภูมิภาคทรานส์ดานูเบียและเชื่อกันว่าความสามารถในการกล่ายร่างเป็นหมาป่านั้นได้มาตั้งแต่ยังเป็นทารก หลังจากถูกพ่อแม่ทำร้าย หรือโดยคำสาป เล่ากันว่าเมื่ออายุเจ็ดขวบ เด็กชายหรือเด็กหญิงจะออกจากบ้านในเวลากลางคืนเพื่อไปล่าสัตว์ และสามารถกลายร่างเป็นมนุษย์หรือหมาป่าได้ทุกเมื่อที่ต้องการ คำสาปนั้นสามารถเกิดขึ้นได้ในวัยผู้ใหญ่เช่นกัน หากบุคคลนั้นลอดผ่านซุ้มประตูที่ทำจากต้นเบิร์ชสามครั้ง โดยใช้หนามของกุหลาบป่าเป็นตัวช่วย

มนุษย์หมาป่าเป็นที่รู้จักกันดีว่าสามารถออกล่าสัตว์เลี้ยงในฟาร์มทุกชนิด โดยเฉพาะแกะ การกลายร่างมักเกิดขึ้นในช่วงเหมายัน วันอีสเตอร์และพระจันทร์เต็มดวง ต่อมาในศตวรรษที่ 17 และ 18 การพิจารณาคดีในฮังการีไม่ได้ดำเนินการเฉพาะกับแม่มดเท่านั้น แต่ยังรวมถึงมนุษย์หมาป่าด้วย และมีบันทึกจำนวนมากที่บันทึกความเชื่อมโยงระหว่างทั้งสอง แวมไพร์และมนุษย์หมาป่ามีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิดในนิทานพื้นบ้านของฮังการี โดยทั้งสองเป็นสิ่งที่ผู้คนหวาดกลัวในสมัยโบราณ

ในหมู่ชาวสลาฟใต้และในหมู่ชาวคาชูเบียนในโปแลนด์ตอนเหนือในปัจจุบัน มีความเชื่อว่าหากเด็กเกิดมามีผม มีปาน หรือมีเยื่อหุ้มบนศีรษะ พวกเขาจะมีพลังในการแปลงร่าง แม้ว่าจะสามารถกลายร่างเป็นสัตว์ชนิดใดก็ได้ตามต้องการ แต่โดยทั่วไปเชื่อกันว่าคนเหล่านั้นชอบกลายร่างเป็นหมาป่า

ตามความเชื่อของชาวเซอร์เบีย วูโคดลัก จะรวมตัวกันเป็นประจำทุกปีในช่วงฤดูหนาว โดยพวกมันจะถอดหนังหมาป่าออกแล้วแขวนไว้บนต้นไม้ จากนั้นจะหยิบ หนังของวูโคดลักตนอื่นมาเผา เพื่อปลดปล่อยวูโคดลักที่เป็นเจ้าของหนังนั้นจากคำสาป

ในตำนานของชาวอาร์เมเนียมีผู้หญิงบางคนที่ถูกลงโทษให้ใช้ชีวิตในร่างหมาป่าเป็นเวลาเจ็ดปีเนื่องจากบาปมหันต์ ในเรื่องเล่าทั่วไป ผู้หญิงที่ถูกลงโทษจะได้รับการเยี่ยมเยียนจากวิญญาณที่ถือหนังหมาป่า ซึ่งสั่งให้เธอสวมหนังหมาป่า ทำให้เธอเกิดความอยากกินเนื้อคนอย่างน่ากลัวในเวลาต่อมา เมื่อตัวตนที่ดีของเธอถูกครอบงำ หมาป่าตัวเมียจะกินลูกของตัวเองทีละคน จากนั้นก็กินลูกของญาติตามลำดับความสัมพันธ์ และสุดท้ายก็กินลูกของคนแปลกหน้า เธอจะออกอาละวาดเฉพาะในเวลากลางคืน โดยประตูและกุญแจจะเปิดออกเมื่อเธอเข้ามาใกล้ เมื่อถึงเช้า เธอจะกลับคืนสู่ร่างมนุษย์และถอดหนังหมาป่าออก การกลายร่างโดยทั่วไปกล่าวกันว่าเป็นไปโดยไม่สมัครใจ มีเรื่องเล่าอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการกลายร่างโดยสมัครใจ ซึ่งผู้หญิงสามารถแปลงร่างได้ตามต้องการ

ผู้ที่มีขนรุงรังตามแขนขาหรือหลังหรือลำตัว จนถูกเรียกว่าเป็นมนุษย์หมาป่า เป็นอาการผิดปกติที่เรียกว่า *[[Hypertrichosis]]* (/ไฮ-เปอร์-ทริ-โค-ซิส/) เกิดจากยีนในโครโมโซมผิดปกติ แต่เกิดขึ้นได้น้อยมากเพียงหนึ่งใน 1,000,000 เท่านั้น แต่ทว่าอาการดังกล่าวสามารถส่งต่อทางพันธุกรรมได้

นอกจากนี้แล้ว การกลายร่างเป็นมนุษย์หมาป่ายังเกิดจากผู้ที่ต้องการจะกลายร่างเพื่อความแข็งแกร่งและอยู่ยงคงกระพัน ตามความเชื่อของรัสเซีย เชื่อว่า การที่จะกลายร่างเป็นหมาป่าได้นั้นต้องกระโดดข้ามต้นไม้ใหญ่ที่ล้มอยู่ในป่า แล้วเอามีดทองแดงเล่มเล็ก ๆ แทงต้นไม้แล้วท่องคาถา แล้วดื่มน้ำจากรอยเท้าบนดินของหมาป่า และกินสมองของสัตว์ที่ถูกหมาป่าฆ่าตาย หากทำดังนี้แล้วจะกลายร่างเป็นหมาป่าได้ และยังมีอีกวิธีการหนึ่ง คือ ในเวลาเที่ยงคืนของคืนวันพระจันทร์เต็มดวง ให้ปรุงน้ำมันชนิดหนึ่งขึ้นมาที่ทำมาจากต้นไม้ชนิดหนึ่งที่เรียกว่า หนังหมาป่า และต้นถุงมือหมาจิ้งจอก ฝิ่น ผสมกับเลือดค้างคาวและไขมันของเด็กที่ถูกฆ่าตาย เอาของทั้งหมดนี้มาต้มรวมกันในหม้อ เมื่อผสมเข้ากันดีแล้วก็ให้ทาตามตัวแล้วเอาหนังหมาป่ามาคลุมร่าง พร้อมกับท่องคาถาขอให้เปลี่ยนร่างเป็นหมาป่า ซึ่งจะกลายเป็นหมาป่าเองโดยอัตโนมัติในทุก ๆ คืน และกลับคืนร่างเป็นมนุษย์ในเวลาเช้า คาถานี้จะถูกทำลายลงก็ต่อเมื่อบุคคลนั้นตายหรือถูกแทงเข้า 3 ครั้งที่หน้าผาก

นักรบนอร์ดิก หรือที่รู้จักกันดีในนามของ เบอร์เซอร์เกอร์ เป็นพวกที่สร้างความเชื่อเรื่องมนุษย์หมาป่าให้น่ากลัวยิ่งขึ้น เนื่องจากนิยมไว้ผมและหนวดเครายาวรุงรังเพื่อให้น่ากลัว ข่มขวัญศัตรู พวกชาวบ้านที่อยู่ห่างไกลเมื่อถูกชนกลุ่มนี้ทำร้าย มักจะเชื่อว่าพวกเบอร์เซอร์เกอร์สามารถกลายร่างเป็นกึ่งมนุษย์กึ่งสัตว์ร้าย อย่าง หมี หมาป่า หรือ หมูป่าได้ ขณะทำการต่อสู้ ซึ่งในเทพปกรณัมของเบอร์เซอร์เกอร์บทหนึ่งเล่าว่า มีแม่มดร่ายเวทมนตร์ไว้บนหนังหมาป่า 2 ผืน ใครที่ได้สวมหนังหมาป่านี้จะกลายร่างเป็นหมาป่าไปทั้งหมด 10 วัน มีนักรบ 2 คนไปพบหนังหมาป่า 2 ผืนนี้โดยบังเอิญในป่า จึงขโมยมาขณะที่เจ้าของยังหลับอยู่ ด้วยความรู้ไม่ถึงการณ์นักรบทั้ง 2 ก็นำหนังหมาป่านี้มาสวมดู แต่ไม่สามารถถอดออกได้ นักรบทั้ง 2 หอนโหยหวนและเข้าทำร้ายซึ่งกันและกัน และยังทำร้ายเจ้าของหนังหมาป่าด้วย เมื่อ 10 วันผ่านไป เมื่อทั้งคู่กลายร่างเป็นมนุษย์แล้วก็เอาหนังหมาป่าทั้ง 2 ผืนนี้ไปเผาไฟทำลายทิ้งเสีย 

ในเทพปกรณัมของชาวไอริชเล่าว่า มีนักบวชผู้หนึ่งหลงทางอยู่ในป่า พบหมาป่านั่งอยู่ข้างกองไฟ หมาป่าตัวนี้สามารถพูดเป็นภาษามนุษย์ได้ หมาป่าได้ขอให้นักบวชอวยพรให้กับภรรยาของตนซึ่งกำลังใกล้จะตาย หมาป่าอธิบายว่า ครอบครัวของตนถูกสาปให้ทั้งหญิงและชายอย่างละหนึ่งคน จะต้องกลายร่างเป็นหมาป่าทั้งหมด 7 ปี ถ้าว่าถ้าครบ 7 ปีแล้วยังมีชีวิตอยู่ก็จะกลายร่างเป็นมนุษย์ดังเดิม แต่นักบวชไม่เชื่อ จนกระทั่งหมาป่าตัวเมียจึงฉีกหนังหมาป่าออกเผยให้เห็นเป็นร่างของหญิงสาวที่อยู่ภายใน

เรื่องราวของมนุษย์หมาป่า ถูกอ้างอิงถึงในวัฒนธรรมร่วมสมัยหลากหลายประการเช่นเดียวกับแวมไพร์ เช่น ภาพยนตร์เรื่อง ***[[An American Werewolf in Paris]]*** ในปี ค.ศ. 1997 เป็นต้น เมื่อเวลาผ่านไป การพรรณนาถึงมนุษย์หมาป่าได้เปลี่ยนจากอสูรกายที่ร้ายกาจไปจนถึงเป็นตัวละครพระเอก เช่นในภาพยนตร์ชุด สงครามโค่นพันธุ์อสูร และ ทไวไลท์ ตลอดจน แวมไพร์พันธุ์ลุย, Dance in the Vampire Bund, โรซาริโอ้ บวก แวมไพร์ และ ภาพยนตร์ อนิเมะ มังงะ และหนังสือการ์ตูนอื่นๆ อีกมากมาย
## ดูเพิ่ม
* คิตสึเนะ
* เสือสมิง

## อ้างอิง
### หมายเหตุ

### เชิงอรรถ

## แหล่งข้อมูลอื่น

* Arby Stones, "Hellhounds, Werewolves and the Germanic Underworld" 
* ''The Book of Were-Wolves'', by Sabine Baring-Gould, 1865 (Google online books)
* Therianthropy History Timeline
* Allen Varney, "The New Improved Beast"
* A Translation of Grimm's Saga No. 213 The Werewolf 
* A Translation of Grimm's Saga No. 215 The Werewolf Stone 
*[มนุษย์หมาป่า จาก[เว็บไซต์]ไทยรัฐ : 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2553]

หมวดหมู่:สุนัขในตำนาน
หมวดหมู่:สัตว์ในนิยาย