หม้อข้าวหม้อแกงลิง

*บทความนี้เป็นบทความสำหรับชื่อวงศ์ และสกุล*

**หม้อข้าวหม้อแกงลิง** ( "เนเพนธีส"; ชื่อสามัญ: tropical pitcher plants หรือ monkey cups) เป็นสกุลของพืชกินสัตว์ ที่มีมากกว่า 160 ชนิด และลูกผสมอีกจำนวนมาก พบกระจายพันธุ์ในเขตร้อนชื้น ตั้งแต่ตอนใต้ของจีน, อินโดนีเซีย, มาเลเซียและฟิลิปปินส์; ทางตะวันตกของมาดากัสการ์ (2 ชนิด) และเซเชลส์ (1 ชนิด) ; ตอนใต้ของออสเตรเลีย (3 ชนิด) และนิวแคลิโดเนีย (1 ชนิด) ; ตอนเหนือของอินเดีย (1 ชนิด) และศรีลังกา (1 ชนิด) พบมากที่บอร์เนียว และ สุมาตรา มักพบขึ้นตามที่ลุ่ม แต่ในระยะหลังหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดใหม่ ๆ มักพบตามภูเขาซึ่งมีอากาศร้อนตอนกลางวันและหนาวเย็นตอนกลางคืน ส่วนชื่อหม้อข้าวหม้อแกงลิง มาจากข้อเท็จจริงที่ว่าลิงมาดื่มน้ำฝนจากหม้อของพืชชนิดนี้

## รูปร่างลักษณะและหน้าที่

หม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นไม้เลื้อย มีระบบรากที่ตื้นและสั้น สามารถสูงได้หลายเมตร ลำต้นมีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 เซนติเมตรหรืออาจหนากว่านั้นในบางชนิด เช่น *[[N. bicalcarata]]* เป็นต้น จากลำต้นไปยังก้านใบที่มีลักษณะใบคล้ายกับสกุลส้ม ยาวไปจนสุดเป็นสายดิ่งซึ่งบางสายพันธุ์ใช้เป็นมือจับยึดเกี่ยว แล้วจบลงที่หม้อซึ่งเป็นใบแท้แปรสภาพมา หม้อเริ่มแรกจะมีขนาดเล็กและค่อยๆ โตขึ้นอย่างช้าๆ จนเป็นกับดักทรงกลมหรือรูปหลอด

thumb|270px|left|ส่วนประกอบพื้นฐานของหม้อบน

ภายในหม้อจะบรรจุไปด้วยของเหลวที่พืชสร้างขึ้น อาจมีลักษณะเป็นน้ำหรือน้ำเชื่อม ใช้สำหรับให้เหยื่อจมน้ำตาย จากการศึกษาแสดงให้เห็นว่าในหม้อข้าวหม้อแกงลิงหลายชนิด ของเหลวจะบรรจุไปด้วยสารเหนียวที่ถูกผสมขึ้นเป็นสำคัญ เพื่อใช้ย่อยแมลงที่ตกลงไปในหม้อ ความสามารถของของเหลวที่ใช้ดักจะลดลง เมื่อถูกทำให้เจือจางโดยน้ำซึ่งเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ในสภาพแวดล้อมที่เปียกชื้นซึ่งเป็นถิ่นอาศัยของพืชสกุลนี้

ส่วนล่างของหม้อจะมีต่อมสำหรับดูดซึมสารอาหารจากเหยื่อที่จับได้ ส่วนบริเวณด้านบนจะมีผิวลื่นเป็นมันใช้เพื่อป้องกันเหยื่อหนีรอดไปได้ ทางเข้าของกับดักเป็นส่วนประกอบที่เรียกว่าเพอริสโตม จะลื่นและเต็มไปด้วยสีสันเพื่อดึงดูดเหยื่อเข้ามาและเสียหลักลื่นพลัดหล่นลงไปในหม้อ ส่วนฝาหม้อใช้ป้องกันไม่ให้น้ำฝนตกลงไปผสมกับของเหลวในหม้อ และด้านข้างจะมีต่อมน้ำต้อยไว้ดึงดูดเหยื่ออีกทางหนึ่งด้วย

โดยปกติหม้อข้าวหม้อแกงลิงจะสร้างหม้อขึ้นมา 2 ชนิด คือ**หม้อล่าง** เป็นหม้อที่อยู่แถวๆโคนต้นมีขนาดใหญ่ สีสันสวยงาม อีกชนิดคือ**หม้อบน**ที่มีขนาดเล็ก ก้านหม้อจะลีบแหลม รูปทรงของหม้อจะเปลี่ยนไป และสีสันจืดชืดกว่า หน้าที่ที่แตกต่างกันของหม้อทั้งสองชนิดคือ หม้อล่างทำหน้าที่ล่อเหยื่อและดูดซึมสารอาหารเพื่อนำไปใช้ในการเจริญเติบโต ส่วนหม้อบน เมื่อต้นโตขึ้น สูงขึ้น หม้อบนจะลดบทบาทการหาเหยื่อ แต่เพิ่มบทบาทการจับยึด โดยก้านใบจะม้วนเป็นวง เกาะเกี่ยวกิ่งไม้ข้างๆ ดึงเถาหม้อข้าวหม้อแกงลิงให้สูงขึ้นและมั่นคงขึ้น ไม่โค่นล้มโดยง่าย  แต่ในบางชนิดเช่น *[[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]* เป็นต้น หม้อที่ต่างชนิดกัน ก็จะดึงดูดเหยื่อที่ต่างชนิดกันด้วย

เหยื่อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงโดยปกติแล้วจะเป็นแมลง แต่บางชนิดที่มีหม้อขนาดใหญ่ (*[[Nepenthes rajah|N. rajah]]*, *[[Nepenthes rafflesiana|N. rafflesiana]]* เป็นต้น) ในบางครั้งเหยื่ออาจจะเป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดเล็ก เช่น หนู และสัตว์เลื้อยคลาน ดอกของหม้อข้าวหม้อแกงลิงนั้น ช่อดอกเป็นแบบช่อกระจะหรือช่อแยกแขนง จะแยกเพศกันอย่างชัดเจน แบบหนึ่งต้นหนึ่งเพศ ฝักเป็นแบบแคปซูล 4 กลีบและแตกเมื่อแก่ ภายในประกอบไปด้วยเมล็ด 10 ถึง 60 เมล็ดหรือมากกว่านั้น เมล็ดแพร่กระจายโดยลม

## รูปแบบของกับดัก
:*รูปแบบทั้งหมดของกับดักในพืชกินสัตว์ดูที่[[พืชกินสัตว์]]*
พืชในสกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นพืชกินสัตว์ที่มีกับดักแบบหลุมพราง (Pitfall traps, pitcher) เหมือนกับพืชในสกุล *Sarracenia*, *Darlingtonia*, *Heliamphora* และ* Cephalotus* และการวิวัฒนาการของกับดักสันนิษฐานว่าการจากการคัดเลือกภายใต้แรงกดดันในระยะเวลายาวนาน เช่น มีสารอาหารในดินน้อย เป็นต้น  ทำให้เกิดการสร้างใบรูปหม้อขึ้น และอาจเกิดจากแมลงซึ่งเป็นเหยื่อของมัน มีพฤติกรรม, บิน, คลาน และไต่ ทำให้เกิดการพัฒนาจากโพรงช่องว่างที่เกิดจากใบประกบกันกลายหม้อซึ่งเป็นกับดักแบบหลุมพราง

หม้อข้าวหม้อแกงลิงนั้นถูกจัดให้มีบรรพบุรุษร่วมกับพืชที่มีกับดักแบบกระดาษเหนียว ซึ่งแสดงว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงบางชนิดอาจมีการพัฒนามาจากกับดักแบบกระดาษเหนียวที่สูญเสียเมือกเหนียวไป

กับดักเกิดขึ้นที่ปลายสายดิ่งหรือมือจับพัฒนามาจากการยืดออกของเส้นกลางใบ โดยมากเป็นรูปทรงกลมหรือรูปหลอด เป็นกระเปาะ มีของเหลวอยู่ภายในมีลักษณะเป็นน้ำหรือน้ำเชื่อม ปากหม้อที่เป็นทางเข้าของกับดักอยู่ด้านบนของหม้อ เป็นส่วนประกอบที่เรียกว่าเพอริสโตม ซึ่งมีลักษณะลื่น ฉาบไปด้วยขี้ผึ้งและเต็มไปด้วยสีสันเพื่อดึงดูดเหยื่อเข้ามาและเสียหลักลื่นพลัดหล่นลงไปในหม้อ ส่วนล่างของหม้อจะมีต่อมสำหรับดูดซึมสารอาหารจากเหยื่อที่จับได้ ส่วนบริเวณด้านบนจะมีผิวลื่นเป็นมันใช้เพื่อป้องกันเหยื่อหนีรอดไปได้ มีฝาปิดอยู่ที่ด้านบนของกับดักป้องกันไม่ให้น้ำฝนตกลงไปในหม้อ ใต้ฝามีต่อมน้ำต้อยไว้เพื่อดึงดูดเหยื่ออีกทางหนึ่ง

## ประวัติทางพฤกษศาสตร์
thumb|right|ภาพวาดของ''พลูคีเน็ต'' รูป ''N.&nbsp;distillatoria'' จาก<br />''Almagestum Botanicum (สารานุกรมพฤกษศาสตร์ ) '' ปี ค.ศ. 1696
ก่อนที่ชื่อ *นีเพนเธส* จะถูกบันทึก ย้อนกลับไปในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ในปี ค.ศ. 1658 ข้าหลวงชาวฝรั่งเศสที่ชื่อเบเตียน เดอ ฟรากูร์ () ได้พรรณนาเกี่ยวกับลักษณะของพืชชนิดนี้ในงานสัมมนา Histoire de la Grande Isle de Madagascar (ประวัติของเกาะมาดากัสการ์) ดังนี้:

ฟรากูรได้ตั้งชื่อพืชชนิดนี้ว่า *Anramitaco* สันนิษฐานว่าเป็นชื่อท้องถิ่น แล้วก็ล่วงเลยมามากกว่าศตวรรษ หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จึงได้ถูกจัดจำแนกเป็น *[[Nepenthes madagascariensis|N. madagascariensis]]*

หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่ 2 ที่ถูกพรรณนาถึงในปี ค.ศ. 1677 ได้แก่ *[[Nepenthes distillatoria|N. distillatoria]]* พืชถิ่นเดียวของศรีลังกา ถูกจัดจำแนกให้อยู่ภายใต้ชื่อ "*Miranda herba*" * (สมุนไพรอันน่าพิศวง) * 3 ปีต่อมา พ่อค้าชาวดัตช์ที่ชื่อเจคอบ เบรนี (Jacob Breyne) อ้างว่าพืชชนิดนี้เป็น *Bandura zingalensium* ซึ่งเป็นชื่อเรียกในท้องถิ่น  ในภายหลัง *Bandura* ได้กลายเป็นชื่อที่ใช้เรียกหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั่วไปจนกระทั่งลินเนียสได้ตั้งชื่อ *นีเพนเธส* ขึ้นในปี ค.ศ. 1737

*N. distillatoria* ถูกจัดจำแนกอีกครั้งในปี ค.ศ. 1683 ครั้งนี้โดยแพทย์ชาวสวีเดนชื่อ เอช.เอ็น. กริม (H.N. Grimm)  กริมได้เรียกมันว่า *Planta mirabilis distillatoria* หรือ "พืชกลั่นน้ำอันน่าอัศจรรย์" และเป็นครั้งแรกที่มีภาพประกอบอย่างละเอียดของพืชชนิดนี้ 3 ปีต่อมา ในปี ค.ศ. 1686 นักธรรมชาติวิทยาชาวอังกฤษชื่อ จอน เรย์ () อ้างคำพูดของกริมมากล่าวดังนี้:

หนึ่งในภาพประกอบแรกๆของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ปรากฏใน *Almagestum Botanicum (สารานุกรมพฤกษศาสตร์ ) * ของเลียวนาร์ด พลูคีเน็ต (Leonard Plukenet) ที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1696 พืชที่เรียกว่า *Utricaria vegetabilis zeylanensium* ก็คือ *N. distillatoria* นั่นเอง

[thumb|left|ภาพประกอบของ ''Cantharifera'' ใน ''Herbarium Amboinensis (พรรณไม้จากอองบง) '' ของรัมฟิออซ, เล่ม 5, ปี ค.ศ. 1747 ถึงแม้ว่าจะถูกวาดหลังศตวรรษที่ 17 แต่ไม้เถาทางขวาไม่ใช่หม้อข้าวหม้อแกงลิง แต่เป็น ''[Flagellaria*]]

ในเวลาเดียวกัน[[เกออร์จ เบเบอร์ฮาร์ด รัมฟิออซ]] () นักพฤกษศาสตร์[[ชาวเยอรมัน]] ค้นพบหม้อข้าวหม้อแกงลิง 2 ชนิดใหม่ใน[[หมู่เกาะมลายู]] รัมฟิออซได้วาดภาพชนิดแรกไว้ เมื่อได้นำมาพิจารณาดูแล้วมันก็คือ *N. mirabilis* นั่นเอง และได้ให้ชื่อว่า *Cantharifera* แปลว่า "คนถือเหยือก" ชนิดที่ 2 ที่ชื่อ *Cantharifera alba* คิดว่าน่าจะเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิด *N. maxima* รัมฟิออซได้พรรณนาไว้ในงานเขียนที่มีชื่อเสียงมากของเขา : *Herbarium Amboinensis (พรรณไม้จากอองบง) * บัญชีรายชื่อรุกขชาติแห่ง[[เกาะอองบง]] ทั้ง 6 เล่ม อย่างไรก็ตามพืชชนิดนี้กลับไม่เป็นที่รู้จักจนกระทั่งเขาถึงแก่กรรมไปแล้วหลายปี

หลังจากตาบอดลงในปี ค.ศ. 1670 เมื่อต้นฉบับเขียนด้วยมือสำเร็จเสร็จสิ้นเป็นบางส่วน รัมฟิออซก็ได้เขียน *Herbarium Amboinensis* ต่อด้วยความช่วยเหลือของเสมียนและจิตรกร ในปี ค.ศ. 1687 เมื่องานใกล้สำเร็จลุล่วง งานอย่างน้อยครึ่งหนึ่งกับเสียหายไปเพราะไฟไหม้ แต่ด้วยความอุตสาหะ รัมฟิออซและผู้ช่วยของเขาก็ทำหนังสือเล่มแรกแล้วเสร็จในปี ค.ศ. 1690 อย่างไรก็ตาม 2 ปีต่อมา เรือที่บรรทุกต้นฉบับไปสู่[[ประเทศเนเธอร์แลนด์]]กลับถูกโจมตีและจมลงโดยเรือรบของ[[ฝรั่งเศส]] เป็นการบังคับให้พวกเขาเริ่มใหม่อีกครั้ง แต่โชคยังดีที่ยังมีฉบับคัดลอกที่ถูกเก็บรักษาไว้โดย ข้าหลวง-นายพล [[โจฮันซ์ แคมฟุจซ์]] (Johannes Camphuijs) ในที่สุดหนังสือ *Herbarium Amboinensis* ก็ไปถึงเนเธอร์แลนด์ในปี ค.ศ. 1696 แต่หนังสือเล่มแรกก็ยังไม่ถูกตีพิมพ์จนกระทั่งถึงปี ค.ศ. 1741 เป็นเวลา 39 ปีหลังจากรัมฟิออซถึงแก่กรรม ในครั้งนี้ชื่อ *นีเพนเธส* ของ[[คาโรลัส ลินเนียส|ลินเนียส]]ได้กลายเป็นมาตรฐานที่มั่นคงแล้ว

[[ไฟล์:Bandura zeylanica.jpg|thumb|right|ภาพวาดของ *Bandura zeylanica* (*N. distillatoria*) จาก *Thesaurus Zeylanicus (อรรถาภิธานจากศรีลังกา) * ของเบอร์แมน ในปี ค.ศ. 1737]]

*N. distillatoria* ถูกวาดภาพและอธิบายอีกครั้งใน *Thesaurus Zeylanicus (อรรถาภิธานจากศรีลังกา) * ของ[[โจฮันซ์ เบอร์แมน]] (Johannes Burmann) ในปี ค.ศ. 1737 ภาพวาดแสดงให้เห็นตั้งแต่ดอก ลำต้น และหม้อ เบอร์แมนเรียกพืชชนิดนี้ว่า *Bandura zeylanica*

การอ้างถึงหม้อข้าวหม้อแกงลิงครั้งต่อมาเกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1790 เมื่อพระชาว[[โปรตุเกส]]ที่ชื่อ[[โจเอา เดอ เลอรีโร]] (João de Loureiro) พรรณนาถึง *Phyllamphora mirabilis* หรือ "ใบรูปหม้ออันน่าพิศวง" จาก[[เวียดนาม]] แม้เขาจะอยู่ในประเทศนี้มาถึง  35 ปี มันดูไม่เหมือนว่า เลอรีโรจะเฝ้าศึกษาพืชชนิดนี้อย่างจริงจังนัก เขาอ้างว่าฝาของหม้อเคลื่อนไหวได้ในรูปแบบเปิดและปิดฝาหม้อ ในงานที่มีชื่อเสียงของเขา : *Flora Cochinchinensis (พืชจากเวียดนามใต้ ) * เขาเขียนไว้ว่า:




ในที่สุด *Phyllamphora mirabilis* ก็ถูกเปลี่ยนเข้าสู่สกุลของหม้อข้าวหม้อแกงลิงโดย[[เกออร์จ คลาริดก์ ดรูซ]] (George Claridge Druce) ในปี ค.ศ. 1916  ดังนั้น *P. mirabilis* จึงเป็น *ชื่อเดิม (basionym) * ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั่วโลกหลายชนิด

การเคลื่อนไหวของฝาหม้อที่ถูกกล่าวอ้างโดยเลอรีโรได้ถูกกล่าวซ้ำอีกครั้งโดย[[จีน ลุยซ์ มารี ปัวร์เรต]] (Jean Louis Marie Poiret) ในปี ค.ศ. 1797 ปัวร์เรตได้กล่าวถึง 2 ใน 4 ชนิดที่เป็นที่รู้จักในขณะนั้น : *N. madagascariensis* และ *N. distillatoria* เขาสร้างรูปแบบชื่อปัจจุบันและชื่อเรียกตามหลัง : *Nepente de l'Inde* หรือ "*หม้อข้าวหม้อแกงลิงของประเทศอินเดีย*" ถึงแม้ว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จะอยู่ห่างไกลจากแผ่นดินใหญ่ก็ตาม 

ใน *Encyclopédie Méthodique Botanique (สารานุกรมพฤกษศาสตร์) * ของ[[จีน-บาปตีสต์ เดอ ลามาร์ก]] () เขารวบรวมไว้ดังนี้ :




[[ไฟล์:Veitch Nepenthes house.jpg|thumb|right|โรงเรือนปลูกหม้อข้าวหม้อแกงลิงของ *สถานเพาะเลี้ยงวิตช์* ภาพใน *The Gardener s' Chronicle (บันทึกของชาวสวน ) * ปี ค.ศ. 1872]]

เมื่อมีการค้นพบชิดใหม่ๆ ความสนใจในการปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิงจึงเกิดขึ้นตลอด[[คริสต์ศตวรรษที่ 19]] จนสามารถเรียกได้ว่าเป็นยุคทองของหม้อข้าวหม้อแกงลิงก็ว่าได้ โดยเริ่มนับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1880 อย่างไรก็ตามความนิยมนี้กลับลดลงในช่วงต้น[[คริสต์ศตวรรษที่ 20]] ก่อนจะหายไปเพราะ[[สงครามโลกครั้งที่สอง]] นี่เป็นเครื่องแสดงข้อเท็จจริงที่ว่าไม่มีการค้นพบชนิดใหม่เลยในระหว่างปี ค.ศ. 1940 ถึง 1966 แต่ความสนใจในการปลูกเลี้ยงและการศึกษาในหม้อข้าวหม้อแกงลิงได้กลับมาอีกครั้ง ทั้งนี้ต้องยกความดีความชอบให้แก่นักพฤกษศาสตร์ชาว[[ญี่ปุ่น]]ที่ชื่อ[[ไซเกะโอะ คุระตะ]] (Shigeo Kurata) ผลงานของเขาในปี ค.ศ. 1960 และ 1970 ได้นำเข้าสู่ความนิยมในพืชชนิดนี้อีกครั้ง

== ศัพทมูลวิทยา ==
[[ไฟล์:Nepenthes Species Plantarum.jpg|thumb|left|300px|*หม้อข้าวหม้อแกงลิง* จาก *Species Plantarum (ชนิดพันธุ์พืช) * ของคาโรลัส ลินเนียส ปี ค.ศ. 1753]]
คำว่า *Nepenthes (นีเพนเธส) * ถูกใช้เป็นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1737 ใน *Hortus Cliffortianus (แคตาล็อกแสดงพรรณพืชของคลิฟฟอร์ด) *  ของ[[คาโรลัส ลินเนียส]] มาจาก[[มหากาพย์]][[โอดิสซี]]ของ[[โฮเมอร์]] ในข้อความที่ว่า "*Nepenthes pharmakon*" (เหยือกยาที่ใช้เพื่อลืมความเศร้าซึ่งหมายถึง[[เหล้า]]นั่นเอง) ถูกมอบให้[[เฮเลน (ทรอย)|เฮเลน]]โดยราชินีแห่ง[[อียิปต์]] คำว่า "*'Nepenthe**" แปลตรงตัวได้ว่า "''ปราศจากความเศร้าโศก''" (''ne'' = ไม่, ''penthos'' = เศร้าโศก) และใน[[ตำนานเทพเจ้ากรีก]]นั้น เป็นการดื่มเพื่อให้ลืมความเสียใจ [[คาโรลัส ลินเนียส|ลินเนียส]]อธิบายไว้ว่า :


พืชที่[[คาโรลัส ลินเนียส|ลินเนียส]]กล่าวถึงก็คือ ''[[Nepenthes distillatoria]]'' หม้อข้าวหม้อแกงลิงจาก[[ศรีลังกา]]

''หม้อข้าวหม้อแกงลิง'' ถูกตั้งให้เป็นชื่อสกุลในปี ค.ศ. 1753 ใน "''Species Plantarum (ชนิดพันธุ์พืช) ''" ซึ่งเป็นการตั้งชื่อที่ถูกยอมรับและใช้จนมาถึงปัจจุบัน และ ''N. distillatoria'' ก็เป็น[[ชนิดต้นแบบ]]ในสกุลนี้

== การปลูกเลี้ยง ==

[[ไฟล์:2005-12-18 N rajah 034.jpg|thumb|''[[Nepenthes rajah]]'' ที่ถูกเพาะเลี้ยงกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นๆ]]

การปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิงในประเทศไทยนั้น สามารถแบ่งออกเป็น 3 ชนิดโดยใช้อุณหภูมิเป็นเกณ์คือ 

* ชนิดโลว์แลนด์ (lowland) อันจะอยู่ที่อุณภูมิช่วงกลางวันประมาณ30°C และกลางคืนในช่วงไม่ต่ำกว่า 20°C อาทิ''[[Nepenthes thorelii]]''  ''[[Nepenthes gracilis]]''  ''[[Nepenthes ampullaria]]'' ''[[Nepenthes mirabilis]]''  ''[[Nepenthes bicalcarata|N. bicalcarata]] ซึ่งเป็นระดับที่ผู้ปลูกเลี้ยงมือใหม่สามรถปลูกเลี้ยงให้งอกงามได้'' โดยสามารถเติบโตได้ดีในโรงเรือนที่พลางแสงอย่างน้อย50% โดยกั้นลมไม่ให้ความชื้นในอากาศน้อยลง
* ชนิดอินเทอร์มิเดียท (intermediate) อันจะอยู่ที่อุณภูมิช่วงกลางวันประมาณ25 - 35°C และกลางคืนในช่วง18 - 26°C อาทิ N. palawanensis N. stenophylla N.rajah Kinabalu สามารถปลูกได้ในโรงเรือนอีแวปและตู้อีแวปซึ่งสามารถควบคุมอุณภูมิได้ สำหรับชนิดนี้ผู้ปลูกเลี้ยงมือใหม่ควรศึกษาให้รอบด้าน ปรึกษาจากผู้มีประสบการณ์ก่อน เพราะเป็นชนิดที่ไม่เหมาะอย่างยิ่งสำหรับผู้เริ่มต้น อีกทั้งมีราคาที่สูงกว่าไม้ท้องตลาดโดยทั่วไป
* ชนิดไฮแลนด์ (highland) อันจะอยู่ที่อุณภูมิช่วงกลางวันประมาณ25 °C และกลางคืนในช่วง 15 °C อาทิ           N. rajah  ''[[Nepenthes aristolochioides|N. aristolochioides]]  [[Nepenthes lowii|N. lowii]]''  สามารถปลูกในโรงเรือนอีแวปหรือในตู้อีแวปซึ่งสามารถควบคุมอุณภูมิได้ หรืออาจปลูกได้ในโรงเรือนอีแวปซึ่งอยู่บริเวณที่มีอากาศเย็นตามไหล่เขาในภาคเหนือ 

**น้ำ**ที่ใช้ในการรดสามารถใช้น้ำสะอาด อาทิ น้ำปะปาซึ่งพักคอลีนอย่างน้อยหนึ่งวันในการรด จากความเห็นของผู้ปลูกเลี้ยงบางส่วนหม้อข้าวหม้อแกงลิงไม่ค่อยจะมีปัญหากับน้ำมากนัก

**แสง**ที่ใช้ในการปลูกหม้อข้าวหม้อแกงลิงควรได้แสงอย่างน้อย แสงแดดจากพระอาทิตย์ในตอนเช้าจนถึงก่อนเที่ยง ส่วนระยะเวลานั้นสามารถให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้อย่างการใช้หลอดไฟสำหรับการปลูกเลี้ยงพืชเป็นต้น โดยต้องมีเวลาพักในตอนกลางคืนเช่นเดี่ยวกับมนุษย์ที่ต้องมีการพักผ่อน

**ความชื้นในอากาศ** สามารถวัดได้ด้วยเครื่องวัดความชื้น โดยความชื้นไม่ควรต่ำกว่า 50% ควรกั้นลมบริเวณโรงเรือนเพราะลมเป็นเหตุให้ความชื้นในอากาศลดลง ความชื้นมีส่วนสำคัญในการผลิดหม้อใหม่หากความชื้นไม่เพียงใบจะเริ่มแสดงอาการหม้อฝ่อหรือไม่ออกหม้อนั้นเอง

**วัสดุปลูก** ควรมีความโปร่งเพราะหม้อข้าวหม้อแกงลิงนั้นวัสดุปลูกต้องไม่อุ้มน้ำจนเกินไปกล่าวคือน้ำสามารถระบายได้ดีแต่วัสดุปลูกต้นสามารถกักเก็บความชื้นได้ประมาณหนึง วัสดุปลูกที่ผู้ปลูกเลี้ยงจำนวนมากแนะนำคือ สเปกนั่มมอสผสมเพอร์ไลท์ หรือ กาบมะพร้าวผสมขุ่ยมะพร้าว หรือจะใช้ขุ่ยมะพร้าวผสมเพอร์ไลท์ ก็ได้นั้นนี้เป็นดุลยพินิจของผู้ปลูก ทั้งนี้ไม่ควรใช้ดินไม่ว่าจะดินอะไรทั้งสิ้นเพราะหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นพืชที่มีระบบรากแบบอิงอาศัยดินนั้นอาจจับตัวเป็นก้อนทำให้รากหม้อข้าวหม้อแกงลิงไม่สามรถโตต่อได้และรากเน่าไปในที่สุด

**ปุ๋ย** ไม่ควรให้ปุ๋ยชีวภาพอาทิ มูลสัตว์ มูลไส้เดือน หรือปุ๋ยคอกโดยเด็ดขาดเพราะ คุณสมบัติที่มีไนโตเจนมากทำให้หม้อข้าวหม้อแกงลิงไม่ผลิดหม้อและอาจเนการเรียกแมลงและไส้เดือน กิ้งกือ ซึ่งทำให้ระบบรากของหม้อข้าวหม้อแกงลิงเสียหายได้จนยืนต้นตายในที่สุด

ทั้งนี้หม้อข้าวหม้อแกงลิงอาจไม่ให้ปุ๋ยเลยก็ได้ การให้ปุ๋ยที่มากเกินไปจะทำให้ใบใหญ่และไม่ออกหม้อในที่สุด แต่การให้ปุ๋ยอาจมีข้อดีคือทำให้ต้นแข็งแรงโตเร็ว สามารถให้ดอกได้เร็วกว่าต้นที่ไม่ใส่ปุ๋ยเลย 

ปุ๋ยนั้นสามารถใช้ปุ๋ยฉีดพ่นทางใบของกล้วยไม้ผสมน้ำเจือจางให้มากว่าฉลากระบุ หรือ ปุ๋ยละลายช้าสูตร16-16-16 หรือ 30-10-10 ควรให้อย่างน้อย6เดือนครั้ง อย่างน้อย 3-4 เม็ดก็เพียงพอแล้ว 

=== การขยายพันธุ์ ===
* **การเพาะเมล็ด** ให้โรยบน[[สแฟกนัม]][[มอสส์]]ที่เปียกชื้นหรือบนวัสดุปลูกอื่นๆที่ผ่านการฆ่าเชื้อแล้ว เช่นขุยมะพร้าว, พีทมอสส์ ฯลฯ หลังฝักแตกออกให้รีบเพาะเมล็ดเพราะอัตรางอกจะลดลงเรื่อยๆเมื่อเก็บไว้นานเข้า ส่วนผสม 50:50 ที่ใช้ในการปลูกกล้วยไม้เช่น[[มอสส์]]กับ[[เพอร์ไลต์]] เป็นส่วนผสมที่เหมาะที่สุดในการเพาะเมล็ด เมล็ดจะใช้เวลาประมาณ 3 สัปดาห์ จนถึง 3เดือนจึงงอกเป็นต้นอ่อน 
* **การปักชำ** แช่หรือทาด้วยน้ำยาเร่งราก และทำการปักชำโดยนับอย่างน้อยสองข้อลำต้น ปักกิ่งพันธุ์ในวัสดุปลูก อาทิสแฟกนัมมอสส์ ถ้าความชื้นและแสงพอเพียงต้นไม้จะงอกรากใน 1-2 เดือนและจะเริ่มให้หม้อใน 6 เดือน
* **การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ** ในปัจจุบันเป็นการเพาะเลี้ยงในเชิงการค้าซึ่งได้ช่วยลดจำนวนต้นไม้ที่ถูกเก็บออกจากป่ามาขายได้เป็นอย่างดี แต่อย่างไรก็ดี พืชหายากจำนวนมากยังถูกเก็บออกมาขาย เป็นเพราะราคาที่แพงของมันนั่นเอง หม้อข้าวหม้อแกงลิงถูกบรรจุในรายชื่อพืชที่ถูกคุกคามหรือเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ของ[[อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าใกล้สูญพันธุ์|ไซเตส]]ในบัญชี 1 และ 2
* **การเสียบยอดหรือการเสียบข้อ*' เป็นวิธีการขยายพันธุ์ซึ่งต้นมียอดพันธ์และต้นที่ใช้เป็นตอ ต้นตอ อาทิ N.mirabilis N.rafflesiana และลูกผสมซึ่งเติบโตได้ดีทั่วไป อีกตัวเลือกหนึ่งคือลูกผสม N.thorelii ซึ่งมีรากสะสมอาหาร (tuberous roots) โดยวิธีการสังเขบคือ อนึ่งก่อนเริ่มการเสียบยอดนั้นควรงดการรดน้ำทั้งต้นตอและยอดอย่างน้อยหนึ่งวันเพื่อให้น้ำเลี้ยงถูกใช้ไปจำนวนหนึ่งเพื่อป้องกันแผลเน่า เริ่มแรกนั้นนำต้นตอตัดด้วยมีดโกน มีด หรือคัตเตอร์ อย่างน้อยหนึ่งส่วนสองของต้น จากนั้นผ่ากลางลำต้นตออย่างน้อยหนึ่งใบมีดโกน จากนั้นตัดยอดต้นยอดพันธ์นับลงมาอย่างน้อยสองข้อลำต้นจากนั้นจึงใช้มีดเหลาให้เป็นทรงสามเหลี่ยมและใช้มีดเหลาขอบข้างให้เห็นถึงท่อน้ำเลี้ยง จากนั้นจึงนำยอดไปเสียบกับตอที่เตรียมไว้ โดยใช้เชือกฟางหรือเคเบิลไทร์ในการล็อกให้ยอดกับต่อติดกัน จากนั้นจึงนำไปใส่ถุงอบซึ่งมีขนาดไม่เล็กจนเกินไป มั่นสังเกตว่ายอดกับตอสมานกันหรือไม่ ภายใน 2สัปดาห์หรือรอจนแตกใบใหม่อย่างน้อยสองใบจึงสามารถนำออกจากถุงอบ ทั้งนี้ต้องมีการปรับสภาพต้นโดนการค่อยๆเจาะถึงทีละรูเพื่อให้ต้นคุ้ยเคยกับสภาพอากาศภายนอก จากนั้นจึงนำไปเลี้ยงต่อได้ตามปกติ 
ข้อดีของการเสียบยอดคือ หม้อข้าวหม้อแกงลิงบางสายพันธุ์ที่เติบโตช้าหรือมีรากที่น้อย วิธีการนี้จะช่วยให้ต้นเติบโตได้ดีขึ้นในบางสายพันธุ์

== สปีชีส์ ==

มีมากกว่า 100 ชนิดและถูกค้นพบชนิดใหม่เรื่อย ๆ ทุกปี

=== หม้อข้าวหม้อแกงลิงในประเทศไทย ===
ในประเทศไทยพบหม้อข้าวหม้อแกงลิงกระจายพันธุ์ตั้งแต่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ ชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ถูกบันทึกไว้ว่าพบในประเทศไทยมีดังนี้ : (เรียงตามอักษรภาษาอังกฤษ / เครื่องหมายดอกจัน * ต่อท้ายหมายถึงไม่ใช่พืนถิ่นเดียว)
# *Nepenthes ampullaria* * * ( ) * ค้นพบปี ค.ศ. 1835
# *Nepenthes andamana* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
# *Nepenthes chang* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
# *Nepenthes gracilis* * * ( ) * ค้นพบปี ค.ศ. 1839
# *Nepenthes kampotiana* * ค้นพบปี ค.ศ. 1909
# *Nepenthes kerrii* * ค้นพบปี ค.ศ. 2010
# *Nepenthes kongkandana* ค้นพบปี ค.ศ. 2015
# *Nepenthes krabiensis* ค้นพบปี ค.ศ. 2016
# *Nepenthes mirabilis* *  * ( ) * ค้นพบปี ค.ศ. 1869
#  *Nepenthes rosea* ค้นพบปี ค.ศ. 2014
# *Nepenthes sanguinea* * * ( ) * ค้นพบปี ค.ศ. 1849
# *Nepenthes smilesii* * * ( ) * ค้นพบปี ค.ศ. 1895
# *Nepenthes suratensis* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
# *Nepenthes thai* ค้นพบปี ค.ศ. 2009
# *Nepenthes thorelii* * * ( ) * ค้นพบปี ค.ศ. 1990
# Nepenthes hirtella * (ไทย: เสืออำพล)* ค้นพบปี ค.ศ. 2021*
# *Nepenthes bracteosa* (ไทย: เสือนคร) * *ค้นพบปี ค.ศ. 2021*

==== สายพันธุ์ย่อย ====
# *N.&nbsp;anamensis* * ค้นพบปี ค.ศ. 1908 * (ปัจจุบันถูกจัดให้เป็น Var.ย่อยของ Nepenthes mirabilis หรือ เขนงนายพราน) *
# *N.&nbsp;globosa* ค้นพบปี ค.ศ. 2010 * (ปัจจุบันถูกจัดให้เป็น Var.ย่อยของ Nepenthes mirabilis หรือ เขนงนายพราน) *

== ลูกผสมตามธรรมชาติและที่ถูกเพาะพันธุ์โดยฝีมือมนุษย์ ==

[[ไฟล์:Nepenthes cincta.jpg|thumb|200px|*Nepenthes × cincta*]]
[[ไฟล์:Pitcher tendril.jpg|thumb|200px|*Nepenthes × ventrata*]]
[[ไฟล์:VentricosaXtrusmadensis-1.jpg|thumb|200px|[[Nepenthes ventricosa|N. ventricosa]] × ([[Nepenthes lowii|N. lowii]] x [[Nepenthes macrophylla|N. macrophylla]])]]

มีลูกผสมมากมาย ยกตัวอย่างเช่น
* *N. × alisaputrana* (*N. burbidgeae* × *N. rajah*)
* *N. × bauensis* (*N. gracilis* × *N. northiana*)
* *N. × cantleyi* (*N. bicalcarata* × *N. gracilis*)
* *N. × cincta* (*N. albomarginata* × *N. northiana*)
* *N. × ferrugineomarginata* (*N. albomarginata* × *N. reinwardtiana*)
* *N. × ghazallyana* (*N. gracilis* × *N. mirabilis*)
* *N. × harryana* (*N. edwardsiana* × *N. villosa*)
* *N. × hookeriana* (*N. ampullaria* × *N. rafflesiana*)
* *N. × kinabaluensis* (*N. rajah* × *N. villosa*)
* *N. × kuchingensis* (*N. ampullaria* × *N. mirabilis*)
* *N. × merrilliata* (*N. alata* × *N. merrilliana*)
* *N. × mirabilata* (*N. alata* × *N. mirabilis*)
* *N. × pangulubauensis* (*N. mikei* × *N. pectinata*)
* *N. × pyriformis* (*N. inermis* × *N. talangensis*)
* *N. × sarawakiensis* (*N. muluensis* × *N. tentaculata*)
* *N. × trichocarpa* (*N. ampullaria* × *N. gracilis*)
* *N. × truncalata* (*N. alata* × *N. truncata*)
* *N. × trusmadiensis*  (*N. lowii* × *N. macrophylla*)
* *N. × tsangoya* ((*N. alata* × *N. merrilliana*) × *N. mirabilis*)
* *N. × ventrata* (*N. alata* × *N. ventricosa*)

ตัวอย่างบางส่วนลูกผสมโดยมนุษย์เป็นผู้ผสมขึ้นที่เรารู้จักกันดี:

* *N*. *Coccinea* ((*N. rafflesiana* × *N. ampullaria*) × *N. mirabilis*)
* *N*. *Emmarene* (*N. khasiana* × *N. ventricosa*)
* *N*. *Gentle* (*N. fusca* × *N. maxima*)
* *N*. *Judith Finn* (*N. veitchii* × *N. spathulata*)
* *N*. *Miranda* ((*N. maxima* × *N. northiana*) × *N. maxima*) 
* *N*. *Mixta* (*N. northiana* × *N. maxima*)
* *N*. *Ventrata* (*N. ventricosa* × *N. alata*)

== สถานะการอนุรักษ์ ==
เนื่องจากหม้อข้าวหม้อแกงลิงหลายชนิดมีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ทั้งจากเก็บออกมาขาย หรือบุกรุกป่าเพื่อที่ทำกิน ทำให้[[สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ]] (IUCN) บรรจุรายชื่อหม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิดลงใน[[บัญชีแดงของสหภาพเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ|บัญชีอนุรักษ์]]ของอนุสัญญา[[อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าใกล้สูญพันธุ์|ไซเตส]] ในส่วนของประเทศไทยที่เป็นสมาชิกนั้น ได้กำหนดนโยบาย มาตรการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องให้เป็นไปตามอนุสัญญาฯ  

ตามประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518 และแก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 มีรายละเอียดเกี่ยวกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงดังนี้
* วงศ์หม้อข้าวหม้อแกงลิง (NEPENTHACEAE (Pitcher-plants)) 
** พืชอนุรักษ์บัญชีที่ 1
*** Nepenthes khasiana (*Indian pitcher plant*) 
*** Nepenthes rajah  (*Kinabalu pitcher plant*)
** พืชอนุรักษ์บัญชีที่ 2
*** Nepenthes spp. (*Pitcher-plants*, สกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิด)

โดยมีข้อบังคับไว้เกี่ยวกับพืชอนุรักษ์ดังนี้   
# ห้ามมิให้ผู้ใดนำเข้า ส่งออก หรือนำผ่านพืชอนุรักษ์และซากของพืชอนุรักษ์ เว้นแต่ได้รับหนังสืออนุญาตจากอธิบดีหรือผู้ซึ่งอธิบดีมอบหมาย (มาตรา 29 ตรี) 
# ผู้ใดประสงค์จะขยายพันธุ์เทียมพืชอนุรักษ์เพื่อการค้า  ให้ยื่นคำขอขึ้นทะเบียนสถานที่เพาะเลี้ยงพืชอนุรักษ์ต่อกรมวิชาการเกษตร (มาตรา 29 จัตวา)

== อ้างอิง ==

* [http://www.omnisterra.com/botany/cp/pictures/nepenthe/dansermg/dans10.htm Danser's Monograph on *Nepenthes*] (covers species from Malaysia, Indonesia and New Guinea, but not elsewhere)
* [http://delta-intkey.com/angio/www/nepentha.htm Nepenthaceae]  in: Watson, L., and M. J. Dallwitz (1992 onwards). [http://delta-intkey.com/angio The Families of Flowering Plants] . Descriptions, Illustrations, Identification, Information Retrieval.

== แหล่งข้อมูลอื่น ==


* [http://www.botany.org/Carnivorous_Plants/Nepenthes.php *Nepenthes* - the Monkey Cups]  from the [[Botanical Society of America]]
* [http://www.joachim-nerz.de/ Photographs of *Nepenthes* in their natural habitats] by [[Joachim Nerz]]
* [http://www.cpphotofinder.com/Nepenthes.html *Nepenthes* photographs] at the Carnivorous Plant Photo Finder
* [http://www.sarracenia.com/faq/faq5400.html The Carnivorous Plant FAQ: *Nepenthes*] by [[Barry Rice (botanist)|Barry Rice]]
* [http://www.carnivorousplants.org/cp/EvolutionNepenthes.php Evolution -- *Nepenthes'' Phylogeny] from the International Carnivorous Plant Society

หมวดหมู่:หม้อข้าวหม้อแกงลิง
หมวดหมู่:พืชกินสัตว์
หมวดหมู่:พืชแบ่งตามสกุล