สกุลรองเท้านารี

**สกุลรองเท้านารี** (*Paphiopedilum*) เป็นพันธุ์ไม้ประเภทกล้วยไม้ ตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2429 โดยนักพฤกษศาสตร์ชาวเยอรมัน มาจากรากศัพท์ภาษากรีกคือ Paphia หมายถึงเทพธิดาแห่งความรักและความงาม และ pedilon หมายถึงรองเท้าของผู้หญิง ซึ่งหมายถึงลักษณะกลีบดอกที่เป็นถุงลึกคล้ายรองเท้า พบทั่วไปในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

## ชื่อเรียกอื่นๆ
กล้วยไม้รองเท้านารีมีชื่อเรียกอื่นๆ อีกหลายชื่อ เช่น *รองเท้านาง* *รองเท้าแตะนารี* หรือ *บุหงากะสุต* ในภาษามาเลเซีย อันหมายถึงรองเท้าของสตรี เนื่องจากกลีบดอก หรือที่เรียกว่า “กระเป๋า” 

## แหล่งกำเนิด
กล้วยไม้รองเท้านารี มีแหล่งกำเนิดอยู่ในเขตอบอุ่น และเขตร้อนแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่อินเดีย ฟิลิปปินส์ พม่า มาเลเซีย และในประเทศไทยซึ่งพบกล้วยไม้รองเท้านารีขึ้นอยู่ในป่าทั่วๆ ไป 

## ลักษณะเด่น
มีรูปร่างคล้ายกับรองเท้าของสตรีและรองเท้าไม้ของชาวเนเธอแลนด์ กระเป๋าของรองเท้านารีมีรูปร่างลักษณะและสีสันแตกต่างกันไปตามชนิดพันธุ์ 

## ลักษณะทั่วไป
บางชนิดเกาะอาศัยอยู่ตามต้นไม้ แต่ส่วนใหญ่แล้วจะเป็นพวกที่ขึ้นอยู่ตามพื้นดินหรือซอกหินที่มีต้นไม้ใบหญ้าเน่าตายทับถมกัน เจริญงอกงามในที่โปร่ง ไม่ชอบที่รกทึบ แสงแดดส่องถึง  รองเท้านารี เป็นกล้วยไม้ประเภทแตกกอเช่นเดียวกับ หวาย "คัทลียา" และ"ซิมบิเดียม" ต้นที่แท้จริงเรียกว่า "ไรโซม" (เหง้า) 

ต้นหนึ่งหรือกอหนึ่งจะประกอบด้วยต้นย่อยหลายต้น รากออกเป็นกระจุกที่โคนต้นและมักจะทอดไปทางด้านราบมากกว่าหยั่งลึกลงไป หน่อใหม่จะแตกจากตาที่โคนต้นเก่า มีลำต้นสั้นมาก แต่ไม่มีลำลูกกล้วย ใบมีขนาดรูปร่างต่างกันไป บางชนิดมีใบยาว บางชนิดใบตั้งชูขึ้น บางชนิดใบทอดขนานกับพื้น บางชนิดใบมีลาย บางชนิดใบไม่มีลายแต่เป็นสีเดียวเรียบๆ 

การออกดอกจะออกที่ยอด มีทั้งชนิดออกดอกเป็นดอกเดี่ยว และออกดอกเป็นช่อ กลีบดอกชั้นนอกกลีบบนมีขนาดใหญ่สะดุดตา ส่วนกลีบชั้นนอกคู่ล่างจะเชื่อมติดกันและมีขนาดเล็กลงจนส่วนปากบังมิดหรือเกือบมิด กลีบคู่ในซึ่งมีลักษณะเหมือนกันกางออกไปทั้ง 2 ข้างซ้ายขวาของดอก ส่วนกลีบในกลีบที่ 3 จะเปลี่ยนเป็น “กระเปาะ” คล้ายรูปรองเท้า

กระเปาะนี้มีหน้าที่รับน้ำฝนตกลงไปเพื่อชะล้างเกสรตัวผู้ไปตัดกับแผ่นเกสรตัวเมีย กล้วยไม้สกุลนี้จะมีทั้งเกสรตัวผู้และเกสรตัวเมียอยู่ในดอกเดียวกัน แต่จะมีเส้าเกสรแตกต่างจากกล้วยไม้ทั่วๆ ไป คือ ที่ปลายสุดของเส้าเกสร แทนที่จะเป็นอับเรณูกลับเป็นแผ่นบางๆ ซึ่งทางพฤกษาศาสตร์ถือเป็นเกสรที่เปลี่ยนรูปร่างไปใช้การไม่ได้ เรียกส่วนนี้ว่า “สตามิโนด” สำหรับเกสรตัวผู้ที่ใช้การได้มีอยู่ 2 ชุด โดยจะอยู่ถัดต่ำลงมาทั้ง 2 ข้างของเสาเกสรข้างละ 1 ชุด 

ในแต่ละชุดจะมีอับเรณูลักษณะเป็นก้อนแข็งอยู่ 2 อัน ถัดต่ำลงมาจากส่วนนี้อีกจะเป็นยอดเกสรตัวเมียซึ่งเป็นแอ่งลึกลงไปยึดติดกับเส้าเกสร (ปกติส่วนนี้จะถูกหูกระเป๋าโอบหุ้มเอาไว้จนมิด) ภายในมีน้ำเมือกเหนียวสำหรับยืดเกสรตัวผู้ที่ตกลงไปในแอ่ง รังไข่อยู่ตรงส่วนของก้านดอก ภายในรังไข่ยังไม่มีการพัฒนาเป็นไข่อ่อน จนกระทั่งผสมเกสรแล้วจึงเกิดไข่อ่อนในรังไข่ รังไข่จะกลายเป็นฝักเมื่อฝักแก่จะแตกเมล็ดสามารถเจริญงอกงามเป็นต้นใหม่ได้  โดยธรรมชาติของกล้วยไม้สกุลรองเท้านารีทุกชนิด เมื่อออกดอกแล้วก็จะตายไป แต่ก่อนตายจะแตกหน่อทดแทน ซึ่งหน่อนี้ก็จะเจริญงอกงามเป็นต้นใหม่ต่อไป

## อนุกรมวิธานย่อย
สกุลรองเท้านารีแบ่งออกเป็นหลายสกุลย่อย (subgenus) จากนั้นจึงแบ่งออกเป็นหมู่ (section) และหมู่ย่อย (subsection) ลงไปอีก
* **สกุลย่อย ''Parvisepalum***
* *'สกุลย่อย *Brachypetalum***
* **สกุลย่อย *[[:en:Polyantha (orchid)|Polyantha]]***
** หมู่ ''Mastigopetalum''
** หมู่ ''Polyantha''
** หมู่ ''Mystropetalum''
** หมู่ ''Stictopetalum''
** หมู่ ''Paphiopedilum''
** หมู่ ''Seratopetalum''
** หมู่ ''Cymatopetalum''
** หมู่ ''Thiopetalum''
* **สกุลย่อย *Sigmatopetalum***
** หมู่ ''Spathopetalum''
*** หมู่ย่อย ''Macronidium''
*** หมู่ย่อย ''Spathopetalum''
** หมู่ ''Blepharopetalum''
** หมู่ ''Mastersianum''
** หมู่ ''Punctatum''
** หมู่ ''Barbata''
*** หมู่ย่อย ''Lorapetalum''
*** หมู่ย่อย ''Chloroneura''
** หมู่ ''Planipetalum''
** หมู่ ''Venustum''
* **สกุลย่อย *Cochlopetalum***

== ตัวอย่างชนิด ==

* ''Paphiopedilum acmodontum'' ([[ฟิลิปปินส์]])
* ''Paphiopedilum adductum''
* ''Paphiopedilum × affine'' (''P. appletonianum × P. villosum'') ([[เวียดนาม]])
* ''Paphiopedilum appletonianum'' (Hainan to Indochina)
* ''Paphiopedilum × areeanum'' (''P. barbigerum × P. villosum'' var. ''annamense'') ([[ยูนนาน]])
* ''Paphiopedilum argus'' ([[เกาะลูซอน]])
* ''Paphiopedilum armeniacum'' - Golden Slipper Orchid
* ''Paphiopedilum barbatum'' - Penang Slipper Orchid ([[ไทย]] ถึง [[เกาะสุมาตรา]])
* ''Paphiopedilum barbigerum''
* ''[[Paphiopedilum bellatulum]]'' - Egg-in-a-nest Orchid (ยูนนานถึงอินโดจีน)
* ''Paphiopedilum bougainvilleanum'' (หมู่เกาะโซโลมอน) 
** ''Paphiopedilum bougainvilleanum'' var. ''bougainvilleanum'' (หมู่เกาะโซโลมอนทางตอนเหนือ)
** ''Paphiopedilum bougainvilleanum'' var. ''saskianum'' (หมู่เกาะโซโลมอนทางตอนใต้)
* ''Paphiopedilum bullenianum'' (มาเลเซีย) 
** ''Paphiopedilum bullenianum'' var. ''bullenianum'' (มาเลเซียตะวันตก)
** ''Paphiopedilum bullenianum'' var. ''celebesense'' (ซูลาเวซีถึงมาลูกู)
* ''Paphiopedilum × burbidgei'' (''P. dayanum × P. javanicum'' var. ''virens'') ([[บอร์เนียว]])
* ''[[Paphiopedilum callosum]]'' (อินโดจีนจนถึงมาเลเซีย) 
** ''Paphiopedilum callosum'' var. ''callosum'' (อินโดจีน) (รวม f. ''albinum'', ''P. viniferum'')
** ''Paphiopedilum callosum'' var. ''potentianum'' (ไทย)
** ''Paphiopedilum callosum'' var. ''warnerianum'' (ไทยถึงมาเลเซีย)
* ''[[Paphiopedilum charlesworthii]]''
* ''Paphiopedilum ciliolare''
* ''[[Paphiopedilum concolor]]''
* ''Paphiopedilum × cribbii'' <small>Averyanov</small> (เวียนามภาคใต้)
* ''Paphiopedilum × dalatense'' (''P. callosum × P. villosum var. annamense'') (เวียดนาม)
* ''Paphiopedilum dayanum'' (บอร์เนียว)
* ''Paphiopedilum delenatii''
* ''Paphiopedilum dianthum''
* ''Paphiopedilum × dixlerianum'' (''P. callosum × P. wardii'') ([[พม่า]])
* ''Paphiopedilum druryi'' (อินเดียใต้)
* ''Paphiopedilum emersonii''
* ''Paphiopedilum × expansum'' ('' P. hennisianum × P. philippinense'') (ฟิลิปปินส์)
* ''[[Paphiopedilum exul]]'' (ไทย)
* ''Paphiopedilum fairrieanum'' (เทือกเขาหิมาลัยถึง[[รัฐอัสสัม]])
* ''Paphiopedilum × fanaticum'' (''P. malipoense × P. micranthum'') (จีนตอนใต้)
* ''Paphiopedilum fowliei''
* ''Paphiopedilum × frankeanum'' (''P. superbiens × P. tonsum'') (เกาะสุมาตรา) 
* ''Paphiopedilum gigantifolium'' (ซูลาเวซี)
* ''Paphiopedilum glanduliferum'' ([[นิวกินี]])
* ''Paphiopedilum glaucophyllum''
* ''[[Paphiopedilum godefroyae]]'' (ไทย)
* ''Paphiopedilum gratrixianum''
* ''Paphiopedilum × grussianum'' (''P. dianthum × P. hirsutissimum'' var. ''esquirolei'') ([[กวางสี]])
* ''Paphiopedilum hangianum'' <small>Perner & O.Gruss</small> (ยูนนานถึงเวียดนาม) (รวม f. ''album'', ''P. singchii'')
* ''Paphiopedilum haynaldianum'' (เกาะลูซอนและเกาะเนกรอส)
* ''Paphiopedilum helenae'' <small>Aver.</small> (เวียดนามตอนเหนือ) (รวม ''P. delicatum'')
* ''Paphiopedilum hennisianum'' (ฟิลิปปินส์)
* ''Paphiopedilum henryanum'' (SE Yunnan, Guangxi to N Vietnam)
* ''Paphiopedilum × herrmannii'' (''P. helenae × P. hirsutissimum'' var. ''esquirolei'') (Vietnam)
* ''Paphiopedilum hirsutissimum'' (Assam to S China)
** ''Paphiopedilum hirsutissimum'' var. ''chiwuanum'' (China: Yunnan)
** ''Paphiopedilum hirsutissimum'' var. ''esquirolei'' (Yunnan, Guizhou, Guangxi to N & E Indochina)
** ''Paphiopedilum hirsutissimum'' var. ''hirsutissimum'' (Assam to Myanmar)
* ''Paphiopedilum hookerae'' (Borneo)
** ''Paphiopedilum hookerae'' var. ''hookerae'' (Borneo: Sarawak, W. Kalimantan)
** ''Paphiopedilum hookerae'' var. ''volonteanum'' (Borneo: Sabah)
* ''Paphiopedilum insigne'' (Assam: Meghalaya)
* ''Paphiopedilum intaniae'' (Sulawesi)
* ''Paphiopedilum javanicum'' (Sumatra, Borneo to Lesser Sunda Islands) 
** ''Paphiopedilum javanicum'' var. ''javanicum'' (Sumatra to Lesser Sunda Islands)
** ''Paphiopedilum javanicum'' var. ''virens'' (Borneo: Sabah to N Sarawak)
* ''Paphiopedilum × kimballianum'' (''P. dayanum × P. rothschildianum'') (Borneo: Mt. Kinabalu)
* ''Paphiopedilum kolopakingii'' (Borneo: C Kalimantan)
* ''Paphiopedilum lawrenceanum'' (Borneo - Sarawak, Sabah)
* ''Paphiopedilum liemianum'' (N. Sumatra)
* ''Paphiopedilum × littleanum'' (''P. dayanum × P. lawrenceanum'') (Borneo)
* ''Paphiopedilum lowii'' (W & C Malesia)
** ''Paphiopedilum lowii'' var. ''lowii'' (W & C Malaysia)
** ''Paphiopedilum lowii'' var. ''lynniae'' (Borneo) 
** ''Paphiopedilum lowii'' var. ''richardianum'' (Sulawesi)
* ''Paphiopedilum malipoense'' - Jade Slipper Orchid (including ''P. jackii'')
* ''Paphiopedilum mastersianum'' (Lesser Sunda Islands to Maluku)
** ''Paphiopedilum mastersianum'' var. ''mastersianum'' (Maluku: Ambon, Buru) 
** ''Paphiopedilum mastersianum'' var. ''mohrianum'' (Lesser Sunda Islands: Flores) 
* ''Paphiopedilum × mattesii'' (''P. barbatum × P. bullenianum'') (Peninsular Malaysia)
* ''Paphiopedilum micranthum'' - Silver Slipper Orchid, Hard-leaved Pocket Orchid
* ''[[‎รองเท้านารีขาวสตูล|Paphiopedilum niveum]]'' (Peninsular Thailand to N Peninsular Malaysia)
* ''Paphiopedilum ooii''
* ''Paphiopedilum papuanum'' (New Guinea)
* ''Paphiopedilum parishii'' (Assam to W Yunnan)
* ''Paphiopedilum × pereirae'' (''P. exul × P. niveum'') (Peninsular Thailand)
* ''Paphiopedilum × petchleungianum'' (''P. dianthum × P. villosum'') (China: SE Yunnan)
* ''Paphiopedilum philippinense'' (Philippines to N Borneo)
** ''Paphiopedilum philippinense'' var. ''philippinense'' (Philippines to N Borneo)
** ''Paphiopedilum philippinense'' var. ''roebelenii'' (Philippines: Luzon)
* ''Paphiopedilum × powellii'' (''P. callosum × P. exul'') (Peninsular Thailand)
* ''Paphiopedilum × pradhanii'' (''P. fairrieanum × P. venustum'') (E Himalaya)
* ''Paphiopedilum primulinum'' (Sumatra: S Aceh)
** ''Paphiopedilum primulinum'' var. ''primulinum''
** ''Paphiopedilum primulinum'' var. ''purpurascens''
* ''Paphiopedilum purpuratum'' (S China to Hainan)
** ''Paphiopedilum purpuratum'' var. ''hainanense'' (Hainan)
** ''Paphiopedilum purpuratum'' var. ''purpuratum'' (China: Yunnan, Hong Kong, Guangdong)
* ''Paphiopedilum randsii'' (Philippines: N Mindanao)
* ''Paphiopedilum rhizomatosum'' (Myanmar)
* ''Paphiopedilum rothschildianum'' - King of the Paphs
* ''Paphiopedilum saccopetalum'' (China: SE Guanxi)
* ''Paphiopedilum sanderianum'' (NW Borneo: Gunung Mulu)
* ''Paphiopedilum sangii'' (N Sulawesi)
* ''Paphiopedilum schoseri'' (Sulawesi to Maluku)
* ''Paphiopedilum × shipwayae'' (''P. dayanum × P. hookerae''). (Borneo)
* ''Paphiopedilum × siamense'' (''P. appletonianum × P. callosum'') (Thailand)
* ''Paphiopedilum spicerianum''
* ''Paphiopedilum × spicerovenustum'' (''P. spiceranum × P. venustum'') (Assam)
* ''Paphiopedilum stonei'' (Borneo: Sarawak)
** ''Paphiopedilum stonei'' var. ''platyphyllum'' (Borneo: Sarawak)
** ''Paphiopedilum stonei'' var. ''stonei'' (Borneo: S Sarawak) 
* ''Paphiopedilum sugiyamanum'' (Borneo: Sabah)
* ''[[‎รองเท้านารีปีกแมลงปอ|Paphiopedilum sukhakulii]]'' (NE Thailand)
* ''Paphiopedilum supardii'' (Borneo: SE Kalimantan)
* ''Paphiopedilum superbiens'' (N & W Sumatra)
* ''Paphiopedilum thaianum'' (Thailand)
* ''Paphiopedilum tigrinum'' (including ''P. smaragdinum'') 
* ''Paphiopedilum tonsum'' <small> (Rchb.f.) Stein</small> (N & W Sumatra) (including f. ''alboviride'')
* ''Paphiopedilum tranlienianum'' (Vietnam)
** ''Paphiopedilum tranlienianum'' f. ''alboviride'' (Vietnam)
* ''Paphiopedilum urbanianum''
* ''Paphiopedilum usitanum'' (Philippines)
* ''Paphiopedilum vejvarutianum'' (Thailand: Kanchanaburi)
* ''Paphiopedilum × venustoinsigne'' (''P. insigne × P. venustum'') (Assam)
* ''Paphiopedilum venustum'' (E Nepal to NE Bangladesh)
* ''Paphiopedilum victoria-mariae'' (W Sumatra)
* ''Paphiopedilum victoria-regina'' (including ''P. chamberlainianum'')
* ''Paphiopedilum × vietenryanum'' (''P. gratrixianum × P. henryanum'') (China: Yunnan)
* ''Paphiopedilum vietnamense'' <small>Gruss & Perner</small> (Vietnam) 
* ''[[Paphiopedilum villosum]]'' (Assam to S China)
** ''Paphiopedilum villosum'' var. ''annamense'' (Yunnan and Guangxi to Indochina)
** ''Paphiopedilum villosum'' var. ''boxallii'' (Myanmar)
** ''Paphiopedilum villosum'' var. ''villosum'' (Assam to Thailand) (including ''P. densissimum'')
* ''Paphiopedilum violascens'' (N & E New Guinea, Manus Island)
* ''Paphiopedilum wardii'' <small>Summerh.</small> - Rainbow Orchid (SW Yunnan to Myanmar) (including f. ''alboviride'')
** ''Paphiopedilum wardii'' var. ''teestaensis'' (China: SW Yunnan)
* ''Paphiopedilum × wenshanense'' (''P. bellatulum × P. concolor'', including ''P. × conco-bellatulum'')
* ''Paphiopedilum wentworthianum'' (Solomon Islands)
* ''Paphiopedilum wilhelminae'' (C New Guinea)

== รองเท้านารีในประเทศไทย ==
ตามรายงานในประเทศไทยพบรองเท้านารีชนิดต่าง ๆ ดังนี้
* **รองเท้านารีคางกบคอแดง** (''P. appletonianum'' var. ''wolterianum'')
* **รองเท้านารีม่วงสงขลา** หรือ**รองเท้านารีคางกบภาคใต้** (''P. barbatum'')
* **รองเท้านารีฝาหอย** (''P. bellatulum'')
* **รองเท้านารีคางกบ**, **รองเท้านารีคางกบคอขาว** หรือ **รองเท้านารีไทยแลนด์** (''P. callosum'')
* **รองเท้านารีดอยตุง** (''P. charlesworthii'')
* **รองเท้านารีเหลืองปราจีน** หรือ**รองเท้านารีเหลืองกาญจน์** หรือ**รองเท้านารีเหลืองอุดร** (''P. concolor'')
* **รองเท้านารีเชียงดาว** (''P. dianthum'')
* **รองเท้านารีเหลืองกระบี่** (''P. exul'')
* **รองเท้านารีอินทนนท์ลาว** (''P. gratrixianum'')
* **รองเท้านารีขาวชุมพร** (''P. godefroyae'')
***รองเท้านารีเหลืองตรัง** หรือ**รองเท้านารีเหลืองพังงา** (''P. godefroyae'' var. ''leucochilum'')
* **รองเท้านารีเหลืองเลย** (''P. hirsutissimum'' var. ''esquirolei'')
* **รองเท้านารีอินซิกเน่** (''P. insigne'')
* **รองเท้านารีขาวสตูล** (''P. niveum'')
* **รองเท้านารีเมืองกาญจน์** (''P. parishii'')
* **รองเท้านารีปีกแมลงปอ** หรือ **รองเท้านารีสุขะกุล** (''P. sukhakulii'')
* **รองเท้านารีขาวพังงา** หรือ **รองเท้านารีไทย** (''P. thaianum'')
* **รองเท้านารีอินทนนท์** (''P. villosum'')
* **รองเท้านารีช่องอ่างทอง** (''P. × ang-thong'') บ้างพิจารณาเป็นลูกผสมธรรมชาติ  บ้างถือเป็นชนิด บ้างถือเป็นชนิดย่อยของ **รองเท้านารีขาวชุมพร**
* **รองเท้านารีเกาะช้าง** (''P. × siamense'') เป็นลูกผสมธรรมชาติ ระหว่าง**รองเท้านารีคางกบคอขาว** และ**รองเท้านารีคางกบคอแดง*'

== อ้างอิง ==
* *กล้วยไม้เมืองไทย'', รศ.ดร. อบฉันท์ ไทยทอง, สำนักพิมพ์บ้านและสวน

## แหล่งข้อมูลอื่น

* Orchid Picture Gallery 
* Paphiopedilum Photo Gallery from "SlipperOrchids.info"


หมวดหมู่:พืชแบ่งตามสกุล