ศาลทหาร (ประเทศไทย)

**ศาลทหาร** ได้มีขึ้นเป็นของคู่กันมาตั้งแต่มีการทหารไว้ป้องกันประเทศ จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ระบบศาลทหารไทยปรากฏตามกฎหมายลักษณะขบฎศึก จุลศักราช 796 ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตั้งแต่รัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 5 มีศาลกลาโหม ชำระความที่เกี่ยวกับทหารและยังชำระความพลเรือนด้วย ทั้งนี้ เนื่องจากสมุหพระกลาโหมนั้นมิได้มีเพียงอำนาจหน้าที่เฉพาะการบังคับบัญชาทหารบก ทหารเรือ เท่านั้น แต่ยังมีหน้าที่จัดการปกครองหัวเมืองฝ่ายใต้ด้วย ศาลที่ขึ้นอยู่ในกระทรวงกลาโหมมีทั้งศาลที่ตั้งอยู่ในกรุงเทพ และศาลในหัวเมืองฝ่ายใต้ด้วย ศาลกลาโหมจึงมีลักษณะเป็นทั้งศาลทหารและศาลพลเรือน

พ.ศ. 2434 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ปรับปรุงในเรื่องการศาลทั้งหมด โดยให้ตั้งกระทรวงยุติธรรมขึ้น และรวบรวมศาลซึ่งกระจัดกระจายสังกัดอยู่ในกระทรวง ทบวง กรม ต่าง ๆ เข้ามาสังกัดกระทรวงยุติธรรมจนหมดสิ้นทุกศาล ยกเว้นแต่เพียงศาลทหารเพียงศาลเดียวที่ยังคงให้สังกัดกระทรวงกลาโหมอยู่ตามเดิม ศาลในประเทศไทยจึงแบ่งได้เป็นศาลกระทรวงยุติธรรมกับศาลทหารนับแต่นั้นมา

## ประเภทของศาลทหาร
ศาลทหารสามารถแบ่งได้เป็น 3 ประเภท คือ
# ศาลทหารในเวลาปกติ
# ศาลทหารในเวลาไม่ปกติ
# ศาลอาญาศึก

## คดีที่อยู่ในอำนาจศาลทหาร
ศาลทหาร มีอำนาจ พิจารณาพิพากษาลงโทษผู้กระทำความผิดอาญาซึ่งเป็นบุคคลที่อยู่ในอำนาจศาลทหารในขณะกระทำผิด สั่งลงโทษบุคคลใดๆ ที่กระทำผิดฐานและละเมิดอำนาจศาล นอกจากนี้ยังกำหนดให้มีอำนาจในการพิจารณาคดีอย่างอื่นได้อีกตามที่จะมีกฎหมายบัญญัติเพิ่มเติม ที่เคยมีมาแล้วเช่น ความผิดฐานกระทำการอันเป็นคอมมิวนิสต์ เป็นต้น สำหรับอำนาจในการรับฟ้องคดีของศาลทหารแบ่งได้ดังนี้ **ศาลจังหวัดทหาร**จะรับฟ้องคดีที่จำเลยมีชั้นยศเป็นนายทหารประทวน **ศาลมณฑลทหาร**จะรับฟ้องคดีที่จำเลยมีชั้นยศตั้งแต่ชั้นประทวนจนถึงชั้นยศสัญญาบัตรแต่ไม่เกินพันเอก ส่วน**ศาลทหารกรุงเทพ**จะรับฟ้องได้หมดทุกชั้นยศ นอกจากนี้ชั้นยศจำเลยมีผลต่อการแต่งตั้งองค์คณะตุลาการที่จะพิจารณาคดีด้วย โดยองค์คณะตุลาการที่จะแต่งตั้งนั้นอย่างน้อยต้องมีผู้ที่มียศเท่ากันหรือสูงกว่าจำเลย

โดยการรัฐประหาร พ.ศ. 2557 ได้มีประกาศคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ได้ระบุไว้ว่าความผิดที่ต้องขึ้นศาลทหารมี 4 ประเภท คือ 1.ความผิดตามมาตรา 112 2.ความผิดตาม พ.ร.บ.อาวุธ 3.ความผิดฐานขัดคำสั่ง คสช. และ 4.ความผิดด้านความมั่นคง

## คดีที่ไม่อยู่ในอำนาจศาลทหาร
แยกเป็น 4 ประเภท คือ
* ประเภทแรก ได้แก่คดีที่บุคคลที่อยู่ในอำนาจศาลทหารกับบุคคลที่ไม่อยู่ในอำนาจศาลทหารกระทำผิดด้วยกัน
* ประเภทที่สอง ได้แก่คดีที่เกี่ยวพันกับคดีที่อยู่ในอำนาจศาลพลเรือน
* ประเภทที่สาม ได้แก่คดีที่ต้องดำเนินในศาลเยาวชนและครอบครัว เนื่องจากอายุของผู้กระทำความผิด ซึ่งคงจะมีแต่เฉพาะนักเรียนทหาร
* ประเภทที่สี่ ได้แก่คดีที่ศาลทหารเห็นว่าไม่อยู่ในอำนาจศาลทหาร คดีประเภทนี้คงจะต้องประกอบด้วยหลักเกณฑ์ 2 ประการ ประการแรก คือ ได้มีการฟ้องคดียังศาลทหารแล้ว ประการที่สอง คือ เป็นคดีที่ไม่เข้าหลักเกณฑ์ในสามประเภทแรก

## บุคคลที่อยู่ในอำนาจศาลทหาร
* **กลุ่มที่หนึ่ง** คือทหาร แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ
** ทหารประจำการ: ผู้ที่ยึดเอาการรับราชการทหารเป็นอาชีพ ซึ่งมีทั้งชั้นสัญญาบัตร ชั้นประทวน และทหารที่ไม่มียศที่เรียกว่าพลทหารอาสาสมัคร
** ทหารกองประจำการ คือทหารเกณฑ์หรือทหารที่สมัครเข้ากองประจำการเพราะกฎหมายบังคับให้ต้องเป็นทหาร
* **กลุ่มที่สอง**: นักเรียนทหาร หมายถึง นักเรียนทหารที่กำหนดขึ้นโดยกระทรวงกลาโหม เช่น นักเรียนนายร้อย นักเรียนแพทย์ทหาร นักเรียนนายเรือ นักเรียนนายเรืออากาศ นักเรียนเตรียมทหาร และต้องมีอายุเกินสิบแปดปีบริบูรณ์
* **กลุ่มที่สาม**: คือผู้มิใช่ทหาร แบ่งเป็น 3 ประเภท คือ
** บุคคลที่เป็นข้าราชการกลาโหมพลเรือน เป็นลูกจ้างในสังกัดกระทรวงกลาโหม เมื่อกระทำความผิดต่อหน้าที่ราชการโดยมาจำกัดพื้นที่ หรือความผิดอาญาอื่นโดยจำกัดพื้นที่เฉพาะในบริเวณที่ตั้งหน่วยทหาร
** บุคคลที่อยู่ในความควบคุมของเจ้าหน้าที่ฝ่ายทหารโดยชอบด้วยกฎหมาย เช่น พยานที่ถูกศาลทหารออกหมายจับมาเพื่อเบิกความ
** บุคคลที่เป็นเชลยศึกหรือชนชาติศัตรูในช่วงเวลาที่มีศึกสงคราม

## การแต่งตั้งตุลาการ
* **ตุลาการศาลทหารสูงสุด** และ**ตุลาการศาลทหารกลาง** ให้นำความกราบบังคมทูลเพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ แต่งตั้งและถอดถอน
* **ตุลาการศาลทหารชั้นต้น** และ**ศาลประจำหน่วยทหาร** พระมหากษัตริย์ทรงมอบพระราชอำนาจแก่ผู้บังคับบัญชาทหาร และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม เป็นผู้แต่งตั้งและถอดถอน
* **ตุลาการในศาลทหารชั้นต้น ** ผู้มีอำนาจบังคับบัญชาจังหวัดทหาร เป็นผู้มีอำนาจแต่งตั้งตุลาการศาลจังหวัดทหาร ผู้มีอำนาจบังคับบัญชามณฑลทหาร เป็นผู้มีอำนาจแต่งตั้งตุลาการศาลมณฑลทหาร ผู้มีอำนาจบังคับบัญชาหน่วยทหาร เป็นผู้มีอำนาจแต่งตั้งตุลาการศาลประจำหน่วยทหารและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม เป็นผู้มีอำนาจแต่งตั้งตุลาการศาลทหารกรุงเทพ

## รายชื่อศาลทหารในเวลาปกติ
; ศาลทหารชั้นต้น
* **ศาลทหารกรุงเทพ** มีที่ตั้งอยู่ในกรมพระธรรมนูญ  และมีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีอาญาได้ทุกบทกฎหมาย โดยไม่จำกัดพื้นที่ และไม่จำกัดชั้นยศของจำเลย
* **ศาลมณฑลทหาร** มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีอาญาทั้งปวง เฉพาะความผิดที่เกิดขึ้นในเขตพื้นที่มณฑลทหารนั้น ๆ แต่จำกัดชั้นยศของจำเลยว่าจำเลยจะต้องไม่ใช่นายทหารชั้นนายพล ยกเว้นมณฑลทหารอันเป็นที่ตั้งของศาลทหารกรุงเทพ  ปัจจุบันมีศาลมณฑลทหาร 35 แห่ง ได้แก่
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 12 อยู่ที่ค่ายจักรพงษ์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดปราจีนบุรีและจังหวัดนครนายก
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 13 อยู่ที่จังหวัดลพบุรี มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดลพบุรี จังหวัดชัยนาท จังหวัดสิงห์บุรี และจังหวัดอ่างทอง
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 14 อยู่ที่ค่ายนวมินทราชินี มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดชลบุรี จังหวัดจันทบุรี จังหวัดตราด และจังหวัดระยอง
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 15 อยู่ที่ค่ายรามราชนิเวศน์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดเพชรบุรีและจังหวัดประจวบคีรีขันธ์
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 16 อยู่ที่ค่ายภาณุรังษี มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดราชบุรีและจังหวัดสมุทรสงคราม
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 17 อยู่ที่ค่ายสุรสีห์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดกาญจนบุรีและจังหวัดสุพรรณบุรี
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 18 อยู่ที่ค่ายอดิศร มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดสระบุรีและจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 19 อยู่ที่ค่ายไพรีระย่อเดช มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดสระแก้วและจังหวัดฉะเชิงเทรา
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 110 อยู่ที่ค่ายทองฑีฆายุ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดนครปฐมและจังหวัดสมุทรสาคร
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 21 อยู่ที่ค่ายสุรนารี มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดชัยภูมิ 
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 22 อยู่ที่ค่ายสรรพสิทธิประสงค์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดอุบลราชธานี จังหวัดยโสธร จังหวัดศรีสะเกษ และจังหวัดอำนาจเจริญ
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 23 อยู่ที่ค่ายศรีพัชรินทร มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดขอนแก่น จังหวัดกาฬสินธุ์ และจังหวัดมหาสารคาม
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 24 อยู่ที่ค่ายประจักษ์ศิลปาคม มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดอุดรธานี
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 25 อยู่ที่ค่ายวีรวัฒน์โยธิน มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดสุรินทร์
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 26 อยู่ที่ค่ายสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดบุรีรัมย์
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 27 อยู่ที่ค่ายประเสริฐสงคราม มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดร้อยเอ็ด 
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 28 อยู่ที่ค่ายศรีสองรัก มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดเลย จังหวัดบึงกาฬ จังหวัดหนองคาย และจังหวัดหนองบัวลำภู
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 29 อยู่ที่ค่ายกฤษณ์สีวะรา มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดสกลนคร 
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 210 อยู่ที่ค่ายพระยอดเมืองขวาง มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดนครพนม และจังหวัดมุกดาหาร
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 31 อยู่ที่ค่ายจิรประวัติ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดนครสวรรค์และจังหวัดอุทัยธานี
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 32 อยู่ที่ค่ายสุรศักดิ์มนตรี มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดลำปาง
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 33 อยู่ที่ค่ายกาวิละ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดแม่ฮ่องสอน และจังหวัดลำพูน
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 34 อยู่ที่ค่ายขุนเจืองธรรมิกราช มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดพะเยา
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 35 อยู่ที่ค่ายพิชัยดาบหัก มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดอุตรดิตถ์ 
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 36 อยู่ที่ค่ายพ่อขุนผาเมือง มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดเพชรบูรณ์ จังหวัดกำแพงเพชร และจังหวัดพิจิตร
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 37 อยู่ที่ค่ายเม็งรายมหาราช มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดเชียงราย
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 38 อยู่ที่ค่ายสุริยพงษ์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดน่านและจังหวัดแพร่
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 39 อยู่ที่ค่ายสมเด็จพระนเรศวรมหาราช มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดพิษณุโลก และจังหวัดสุโขทัย
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 310 อยู่ที่ค่ายวชิรปราการ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดตาก
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 41 อยู่ที่ค่ายวชิราวุธ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดนครศรีธรรมราช (ยกเว้นอำเภอทุ่งสง) จังหวัดกระบี่ จังหวัดพังงา และจังหวัดภูเก็ต
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 42 อยู่ที่ค่ายเสนาณรงค์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดสงขลา จังหวัดตรัง จังหวัดพัทลุง และจังหวัดสตูล
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 43 อยู่ที่ค่ายเทพสตรีศรีสุนทร มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดนครศรีธรรมราช (เฉพาะอำเภอทุ่งสง)
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 44 อยู่ที่ค่ายเขตอุดมศักดิ์ มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดชุมพรและจังหวัดระนอง
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 45 อยู่ที่ค่ายวิภาวดีรังสิต มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดสุราษฎร์ธานี
# ศาลมณฑลทหารบกที่ 46 อยู่ที่ค่ายอิงคยุทธบริหาร มีเขตอำนาจครอบคลุมจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส และจังหวัดยะลา
* **ศาลประจำหน่วยทหาร** ตามพระราชบัญญัติธรรมนูญศาลทหาร พ.ศ. 2498 มาตรา 9 กำหนดว่าเมื่อหน่วยทหารปฏิบัติหน้าที่อยู่นอกราชอาณาจักร หรือกำลังเดินทางเพื่อไปปฏิบัติหน้าที่นอกราชอาณาจักร และมีกำลังทหารไม่น้อยกว่าหนึ่งกองพัน จะให้จัดตั้งศาลประจำหน่วยทหาร นั้นก็ได้  และศาลประจำหน่วยทหารมีอำนาจเหนือบุคคลที่สังกัดอยู่หน่วยทหารนั้นโดยไม่จำกัดพื้นที่

; ศาลทหารกลาง
มีศาลเดียว ตั้งอยู่ในกรมพระธรรมนูญ มีอำนาจพิจารณาพิพากษาบรรดาคดีที่อุทธรณ์คำพิพากษา หรือคำสั่งของศาลทหารชั้นต้น

; ศาลทหารสูงสุด
มีศาลเดียว ตั้งอยู่ในกรมพระธรรมนูญ มีอำนาจพิจารณาพิพากษาบรรดาคดีที่อุทธรณ์คำพิพากษา หรือคำสั่งของศาลทหารกลาง คดีที่ศาลทหารสูงสุดได้พิจารณาพิพากษา หรือมีคำสั่งแล้ว ให้เป็นอันถึงที่สุด

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ระบบยุติธรรมทหาร  จาก เรืออากาศเอก พงศธร สัตย์เจริญ, 2547
* Q&A 10 เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับศาลทหาร โดยโครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน (iLaw)

## อ้างอิง


หมวดหมู่:องค์กรตามรัฐธรรมนูญของไทย
ทหาร
หมวดหมู่:กองทัพไทย