พระยศเจ้านายไทย

[thumb|[สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ในฉลองพระองค์อย่างเทศ พระอิสริยยศ สมเด็จกรมพระ]]
ในประเทศไทย **พระยศเจ้านาย** คือพระอิสริยยศของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ 

## พระภรรยาของพระเจ้าแผ่นดิน
ตามโบราณราชประเพณี เมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศพระภรรยา ให้มีพระอิสริยยศฐานันดรศักดิ์ในพระบรมราชจักรีวงศ์ โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดลำดับพระเกียรติยศแห่งพระภรรยาเจ้าและบาทบริจาริกาดังนี้

### พระภรรยาเจ้า
**[[มเหสี|พระภรรยาเจ้า]]** หมายถึง ภรรยาของพระเจ้าแผ่นดิน ที่มีพระกำเนิดเป็นเจ้า ซึ่งตามกฎมณเฑียรบาลว่าด้วยพระฐานันดรศักดิ์ของพระภรรยาเจ้า ได้กำหนดไว้ว่ามี 4 ขั้น คือ พระอัครมเหสี พระมเหสี พระราชเทวี และพระอรรคชายา ส่วน พระราชชายา เพิ่งมีปรากฏใช้เมื่อสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งเทียบเท่ากับพระอรรคชายา

พระอัครมเหสีเป็นพระอิสริยยศพระภรรยาเอกในพระเจ้าแผ่นดิน หรือเป็นพระมารดาขององค์รัชทายาท ในอดีตนั้นพระอัครมเหสีมีคำนำพระนามแตกต่างกันแล้วแต่รัชสมัย เช่น กรมหลวงบาทบริจาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี พระนางนาฏบรมอัครราชเทวีในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น

### บาทบริจาริกา
**[[บาทบริจาริกา]]** หมายถึง ภรรยาที่เป็นสามัญชนของพระมหากษัตริย์ พระมหาอุปราช และเจ้าฟ้า คือ มีฐานันดรตั้งแต่ "หม่อมราชวงศ์หญิง" ลงไป โดยมีคำนำหน้านามว่า **เจ้าจอม** โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในหนังสือสาส์นสมเด็จว่า เมื่อแรกใช้นำหน้าประกอบการเรียกพระสนมที่เป็นคนโปรดว่า *จอมพระสนม* หรือ *เจ้าจอมพระสนม* แต่เวลาพูดจะย่อตัดคำว่า * พระสนม* ออก เหลือเพียง *จอม* หรือ *เจ้าจอม* และหากรับราชการจนมีพระราชโอรสหรือพระราชธิดาจะได้เลื่อนเป็น *เจ้าจอมมารดา*  โดยบาทบริจาริกามีลำดับชั้น 4 ชั้น คือ **พระสนมเอก** **พระสนม** **เจ้าจอม** และ**นางอยู่งาน**

## ลำดับชั้นภรรยาของพระมหากษัตริย์

## พระบรมวงศานุวงศ์
**พระบรมวงศานุวงศ์** คือ พระประยูรญาติ แบ่งเป็น 2 ชั้นคือ 
# **พระบรมวงศ์**  หมายถึง สมเด็จพระบรมราชินี ลงมาจนถึงพระองค์เจ้าที่เป็นพระราชโอรสพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์
# **พระอนุวงศ์** หมายถึง พระองค์เจ้าที่มิใช่พระราชโอรสพระราชธิดาของพระมหากษัตริย์ และหม่อมเจ้า

#### ลำดับชั้นพระบรมวงศานุวงศ์

#### รายพระนามสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นเอก (ทูลกระหม่อม)

#### รายพระนามสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นโท (ชั้นสมเด็จ)

#### รายพระนามพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นเสด็จ)

#### รายพระนามเจ้าฟ้าชั้นตรี (ชั้นเจ้าฟ้า)

#### รายพระนามพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า

#### รายพระนามพระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า

#### รายพระนามพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นพระองค์)

#### รายพระนามพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นองค์)

#### รายพระนามพระวงศ์เธอ พระองค์เจ้า (ชั้นองค์วังหน้า)

#### รายนามหม่อมเจ้า (ชั้นท่าน)

## ราชนิกุลและสายสัมพันธ์
บุคคลนับเนื่องในราชสกุล ลำดับรองลงมาจากหม่อมเจ้า แม้มีคำนำหน้านามเป็นพิเศษอยู่ แต่ก็ถือเป็นสามัญชน
* **[[หม่อมราชนิกุล]]** คือ หม่อมราชวงศ์ หรือ หม่อมหลวง ที่รับราชการ มีความดีความชอบ กระทั่งได้รับพระราชทานสถาปนาเป็นหม่อมราชนิกุล เช่น หม่อมอนุวัตรวรพงษ์ ซึ่งมีนามเดิมว่า หม่อมราชวงศ์สิงหนัด ปราโมช
* ***' (ม.ร.ว.) คือ ฐานันดรศักดิ์ที่รองลงมาจากหม่อมเจ้า เป็นคำนำหน้านามสำหรับโอรสธิดาในหม่อมเจ้า เรียกโดยลำลองว่า '''คุณหญิง คุณชาย''' ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4
* ***' (ม.ล.) คือ บุตรธิดาของหม่อมราชวงศ์ เป็นคำนำหน้านามขั้นสุดท้ายของเชื้อพระวงศ์  ในการเรียกโดยลำลอง ให้ใช้คำนำหน้าว่า "**คุณ**" ฐานันดรศักดิ์นี้ บัญญัติขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5
*** อยุธยา** คือ สร้อยที่ต่อท้ายนามสกุล บุตรธิดาของหม่อมหลวง และหม่อมเช่น หม่อมงามจิตต์ บุรฉัตร ณ อยุธยา และภรรยาของหม่อมราชวงศ์ และหม่อมหลวงด้วย

## พระภรรยาของเจ้าชาย
มีทั้งหมด 6 ฐานันดร ได้แก่
* **พระอัครชายา** คือ พระอิสริยยศของพระภรรยา ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคลและกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข ได้แก่
** สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบุญรอด ในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร กรมพระราชวังบวรสถานมงคล
** พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดาราวดี ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
** เจ้าศรีอโนชา ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
** พระชายาทองอยู่ ในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์
* **พระวรชายา** คือ พระอิสริยยศของพระภรรยา ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ได้แก่
**  พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรชายา ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร
**  พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายา ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร
* **พระชายา** คือ เจ้าฟ้าหรือพระองค์เจ้าที่เป็นภรรยาของพระบรมวงศ์และพระอนุวงศ์ ได้แก่
** สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรานนท์ธวัช
** พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบันเทิง ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิตนฤมล ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน
** พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิภาวดีรังสิต ในหม่อมเจ้าปิยะรังสิต รังสิต
** พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์
** พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามยุรฉัตร ในหม่อมเจ้าโสภณภราไดย สวัสดิวัตน์
** พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิมลฉัตร ในหม่อมเจ้าอุทัยเฉลิมลาภ วุฒิชัย
** พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทธสิริโสภา ในหม่อมเจ้าสุวินิต กิติยากร
* **ชายา** คือ หม่อมเจ้าที่เป็นภรรยาของพระบรมวงศ์และพระอนุวงศ์ ได้แก่
** หม่อมเจ้าเม้า ทองแถม ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ
** หม่อมเจ้าประสงค์สม บริพัตร ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
** หม่อมเจ้าบุญจิราธร จุฑาธุช ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย
** หม่อมเจ้าอับศรสมาน กิติยากร ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมเจ้าประวาศสวัสดี จิรประวัติ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช
** หม่อมเจ้าสุมนมาลย์ จิรประวัติ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช
** หม่อมเจ้าวรรณวิไลย เพ็ญพัฒน์ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม
** หม่อมเจ้าพร้อมเพราพรรณ วุฒิชัย ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร
** หม่อมเจ้าวิไลกัญญา ภาณุพันธุ์ ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช
** หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ รัชนี ในพระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
** หม่อมเจ้าทิตยาทรงกลด จักรพันธุ์ ในหม่อมเจ้าคัสตาวัส จักรพันธุ์
** หม่อมเจ้ากุมารีเฉลิมลักษณ์ จิตรพงศ์ ในหม่อมเจ้าเพลารถ จิตรพงศ์
** หม่อมเจ้าสุรีย์ประภา กฤดากร ในหม่อมเจ้าอิทธิเทพสรรค์ กฤดากร และหม่อมเจ้าเสรฐศิริ กฤดากร
** หม่อมเจ้าภัทรลดา ดิศกุล ในหม่อมเจ้าพิริยดิศ ดิศกุล
** หม่อมเจ้าพิมพ์รำไพ โสณกุล ในหม่อมเจ้ารัชฎาภิเศก โสณกุล
** หม่อมเจ้าวินิตา รพีพัฒน์ ในหม่อมเจ้าวิมวาทิตย์ รพีพัฒน์
** หม่อมเจ้าดวงทิพโชติแจ้งหล้า อาภากร ในหม่อมเจ้าครรชิตพล อาภากร
* **เจ้าจอมมารดา** คือ สามัญชนที่เป็นภรรยาของพระบรมวงศ์ ซึ่งมีพระธิดาเป็นพระภรรยาเจ้า จึงได้รับเกียรติยศเป็นกรณีพิเศษ ได้แก่
** เจ้าจอมมารดางิ้ว ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ
** เจ้าจอมมารดาจีน ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดี
* **หม่อม**  คือ สามัญชนที่เป็นภรรยาของเจ้าฟ้า พระองค์เจ้า หรือหม่อมเจ้า ได้แก่
** หม่อมน้อย ศิริวงศ์ ณ อยุธยา ในสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์
** หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา ในสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
** หม่อมเล็ก ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา ในสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
** หม่อมสุภาพ กฤดากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์
** หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร
** หม่อมใหญ่ เทวกุล ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
** หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
** หม่อมเฉื่อย ดิศกุล ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
** หม่อมคัทริน ณ พิศณุโลก ในสมเด็จพระเชษฐาธิราช เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ
** หม่อมแผ้ว นครราชสีมา ในสมเด็จพระเชษฐาธิราช เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา
** หม่อมลออ จุฑาธุช ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย
** หม่อมสมพันธุ์ บริพัตร ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
** หม่อมจอน กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมละออง กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมจั่น กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมละเมียด กิติยากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
** หม่อมอ่อน รพีพัฒน์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
** หม่อมแดง รพีพัฒน์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์
** หม่อมชื้น ประวิตร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี
** หม่อมช้อย ประวิตร ณ อยุธยา ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี
** หม่อมเอลีซาเบท รังสิต ณ อยุธยา ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร
** หม่อมเอลิสะเบธ จักรพงษ์ ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์
** หม่อมปริม ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
** หม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
** หม่อมทองไพ ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร
** หม่อมทองแถม ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร
** หม่อมบัวทอง ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร
** หม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
** หม่อมกอบแก้ว อาภากร ณ อยุธยา ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภา
** หม่อมเวก ดารากร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจันทรสุเทพ
** หม่อมเขียน สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์
** หม่อมตลับ ชุมสาย ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์
** หม่อมซิริล ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพีรพงศ์ภาณุเดช
** หม่อมศรีไศล จุฑาธุช ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรานนท์ธวัช
** หม่อมดุษฎี บริพัตร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุขุมาภินันท์
** หม่อมงามจิตต์ บุรฉัตร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเปรมบุรฉัตร
** หม่อมจรุงใจ ชยางกูร ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าจรูญฤทธิเดช ชยางกูร
** หม่อมนวลศรี สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์
** หม่อมสุลาลีวัลย์ สุริยง ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าอติวงศ์วิวัสวัติ สุริยง
** หม่อมอัญวิดา ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้านวพรรษ์ ยุคล
** หม่อมบงกชปริยา ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้ามงคลเฉลิม ยุคล
** หม่อมกมลา ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล
** หม่อมศิริพร ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าจุลเจิม ยุคล
** หม่อมอัญชลี ยุคล ณ อยุธยา ในหม่อมเจ้าจุลเจิม ยุคล

## การสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าในพระราชวงศ์
มีเจ้านายหลายพระองค์ที่ประสูติเป็นสามัญชนนอกราชวงศ์จักรี แต่ได้รับพระราชทานสถาปนาให้เป็นเจ้าในพระราชวงศ์ 

## ดูเพิ่ม
* ราชสกุล
* การเฉลิมพระยศเจ้านาย
* รายพระนามเจ้านายที่ได้รับการเฉลิมพระยศในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์
* รายพระนามเจ้านายไทยที่ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์

## เชิงอรรถ
### อ้างอิง

### บรรณานุกรม

* 
* 


หมวดหมู่:ราชสำนักไทย