แปลก สัตยานุกูล

**คุณหญิงสัตยานุกูล** หรือ **คุณหญิงประสิทธิสงคราม** หรือ **คุณหญิงแปลก มหานีรานนท์** มีนามเดิมว่า **แปลก** สกุลโรจนกุล อดีตนางพระกำนัลในรัชกาลที่ 5 และนางสนองพระโอษฐ์ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง รัชกาลที่ 6

## ประวัติ

**คุณหญิงสัตยานุกูล** นามเดิม **แปลก** (สกุลเดิม: โรจนกุล) เกิดในรัชกาลที่ 4 มีนิวาสสถานเดิมอยู่ที่แขวงบ้านช่างหล่อ วังหลัง ด้านหลังโรงพยาบาลศิริราช เมื่อวัยเยาว์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้า ฯ ให้คุณแปลกเข้ารับราชการมีตำแหน่งเป็นคุณพนักงานชั้นนางพระกำนัลส่วนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวรราชเทวีในพระบรมมหาราชวัง

เมื่อ พ.ศ. 2425 ปีมะเมีย คุณแปลกได้ร่วมเล่น *บทเจรจาละครอิเหนา* พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสำหรับตัวละครเจรจาแทรกสลับกับบทละครเรื่องอิเหนาของเดิม เนื่องในวโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เสด็จเฉลิมพระราชมณเฑียรขึ้นพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทเนื่องในงานสมโภชพระนครอายุครบ 100 ปี โดยคุณแปลกรับบทเป็น บาหยัน (ตำแหน่งพี่เลี้ยงพระธิดาในละครเรื่องอิเหนา) ลำดับที่ 60 ในบัญชี *เสนา*

ต่อมาคุณแปลกได้กราบบังคมทูลลาออกจากตำแหน่งนางพระกำนัลเพื่อสมรสกับพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) (ต้นสกุล: มหานีรานนท์) ผู้ว่าราชการจังหวัดกาญจนบุรี (บรรดาศักดิ์เดิม: พระจินดารักษ์) ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย มีบุตรและบุตรีรวม 6 คน ซึ่งบุตรีคนที่ 4 ชื่อ แนบ มหานีรานนท์

เมื่อ พ.ศ. 2451 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชปรารภจะทรงปฏิสังขรณ์และสถาปนาวัดราชาธิวาสราชวรวิหาร (วัดสมอราย) เป็นพระอารามหลวง โปรดเกล้าฯ ให้มีการหล่อพระสัมพุทธพรรณี (จำลอง) รัชกาลที่ 5 จำลองแบบจากพระสัมพุทธพรรณี รัชกาลที่ 4 ซึ่งประดิษฐานอยู่ที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม คุณแปลก ภรรยาพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ร่วมบริจาคทรัพย์โดยเสด็จพระราชกุศลสมทบในการปฏิสังขรณ์วัดราชาธิวาสจำนวน 21 บาท ปรากฏบัญชีผู้บริจาคเข้าเงินช่วยการปฏิสังขรณ์ใน*รายการพระราชกุศลในการสถาปนาวัดราชาธิวาส ภาคที่ 1*

สมัยรัชกาลที่ 6 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้คุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก) เข้ารับราชการมีตำแหน่งเป็นนางสนองพระโอษฐ์ (ฝ่ายใน) ส่วนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าชั้นจตุตถจุลจอมเกล้า เมื่อ พ.ศ. 2455 และโปรดเกล้า ฯ ให้ คุณแนบ มหานีรานนท์ บุตรีของคุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก) เป็นข้าหลวง (ฝ่ายใน) ส่วนพระองค์ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงตามมารดา ซึ่งกาลต่อมาบุตรีของท่านกลายเป็นปูชนียบุคคลสำคัญด้านพระพุทธศาสนา คือ อาจารย์แนบ มหานีรานนท์ บรรดาศิษยานุศิษย์ได้ร่วมกันเป็นก่อตั้งมูลนิธิแนบมหานีรานนท์ เมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2523 ณ บ้านบางขุนนนท์ เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร

เมื่อ พ.ศ. 2466 ปีกุน เดือนมีนาคม คุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก) ได้กราบบังคมทูลใต้ฝ่าพระบาทขอพระอนุญาตสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ หอพระสมุดวชิรญาณ เพื่อขอจัดพิมพ์หนังสือแจกงานปลงศพสนองคุณผู้สามีในงานพระราชทานเพลิงศพ อำมาตย์เอก พระยาสัตยานุกูล (นุช มหานีรานนท์) ผู้กำกับถือน้ำพิพัฒน์สัตยา กระทรวงมหาดไทย ซึ่งเป็นราชทินนามและตำแหน่งสุดท้ายในการรับราชการ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพจึงโปรดประทานให้พิมพ์หนังสือเรื่อง *เรื่องไทรโยคเปนอย่างไร* พระนิพนธ์ของสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช และทรงเรียบเรียงประวัติแทรกไว้เป็นที่ระลึก

คุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก โรจนกุล) มีอุปนิสัยรักษาอุโบสถศีลเป็นประจำทุกวันพระ และจัดให้มีการทำบุญและสนทนาธรรมอยู่เป็นประจำ ณ นิวาสสถานของตน ส่งผลให้บุตรธิดาสนใจในพระพุทธศาสนาตั้งแต่วัยเยาว์

## ตำแหน่งราชการ

* นางพระกำนัล (ฝ่ายใน) ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวรราชเทวี
* พ.ศ. 2455 นางสนองพระโอษฐ์ (ฝ่ายใน) ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์
 (ฝ่ายใน)

## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:คุณหญิง
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จ.จ.
หมวดหมู่:ข้าราชการในพระองค์ชาวไทย
หมวดหมู่:สกุลโรจนกุล
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางกอกน้อย