การแพทย์แผนไทย

**การแพทย์แผนไทย** (Thai Traditional Medicine) ดูแลสุขภาพทั้งในภาวะปกติและในภาวะเจ็บป่วย โดยยึดหลักความสมดุลของธาตุต่าง ๆ ในร่างกาย อาทิ ดิน น้ำ ลม และไฟ ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญของการรักษาและป้องกันโรค ในปัจจุบัน สถาบันการศึกษาต่าง ๆ ได้ผสมผสานความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยเข้ากับหลักวิทยาศาสตร์และวิทยาศาสตร์การแพทย์ เช่น กายวิภาคศาสตร์ สรีรวิทยา พยาธิสรีรวิทยา และเภสัชวิทยา เพื่อเพิ่มความปลอดภัยและประสิทธิภาพในการรักษา

จากหลักฐานในยุคกรุงศรีอยุธยา การแพทย์แผนไทยได้รับอิทธิพลสำคัญจากอารยธรรมอินเดีย โดยเฉพาะจากคัมภีร์ของหมอชีวกโกมารภัจจ์ แพทย์ประจำองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นต้นแบบของการรักษาในพระพุทธศาสนา เมื่อพระพุทธศาสนาเผยแผ่มายังไทย พระสงฆ์ที่ทำหน้าที่เผยแผ่ศาสนาได้นำความรู้ด้านการรักษาโรคมาใช้เพื่อช่วยเหลือประชาชน ความรู้นี้จึงหลอมรวมเข้ากับวิถีชีวิต วัฒนธรรม และภูมิปัญญาท้องถิ่นของคนไทยอย่างแนบแน่น

การแพทย์แผนไทยมองว่ามนุษย์เป็นองค์รวมที่ประกอบด้วยจิตใจ ร่างกาย และสิ่งแวดล้อมที่เชื่อมโยงกันอย่างลึกซึ้ง การรักษาโรคไม่ได้มุ่งแก้ปัญหาเฉพาะอาการทางกาย แต่ครอบคลุมถึงการดูแลจิตใจและการสร้างความสมดุลระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ รวมถึงจักรวาล แนวคิดแบบองค์รวมนี้เน้นการป้องกันโรคผ่านการดำเนินชีวิตที่สอดคล้องกับธรรมชาติ เช่น การรับประทานอาหารที่เหมาะสม การปรับสมดุลธาตุ และการดูแลสุขภาพด้วยสมุนไพร เป็นต้น

องค์ความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยเป็นผลสืบเนื่องจากประสบการณ์ที่สั่งสมผ่านยุคสมัย ตั้งแต่การต่อสู้กับโรคภัยในอดีตจนถึงปัจจุบัน ซึ่งสะท้อนถึงความชาญฉลาดในการผสมผสานความรู้ด้านการรักษากับวิถีชีวิตของคนไทย วิธีการรักษา เช่น การใช้สมุนไพร การนวดแผนไทย การประคบสมุนไพร และการปรับธาตุ ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อให้เหมาะสมกับโรคและสภาพร่างกายของแต่ละบุคคล

ในยุคปัจจุบัน การแพทย์แผนไทยไม่ได้เป็นเพียงมรดกภูมิปัญญาเท่านั้น แต่ยังได้รับการพัฒนาขึ้นในฐานะการแพทย์คู่ขนานหรือการรักษาเสริมควบคู่ไปกับการแพทย์แผนปัจจุบัน นอกจากนี้ยังมีการส่งเสริมให้เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพแบบองค์รวมที่ได้รับความนิยมในระดับสากล การแพทย์แผนไทยจึงไม่เพียงแค่เป็นศาสตร์ในการรักษาโรค แต่ยังเป็นศิลปะที่สะท้อนถึงภูมิปัญญา วัฒนธรรม และวิถีชีวิตของคนไทยที่เชื่อมโยงกับธรรมชาติและจักรวาลอย่างลึกซึ้ง

## การพัฒนาการแพทย์แผนไทยสู่ปัจจุบัน
เดิมทีองค์ความรู้ด้านการแพทย์แผนไทยมีลักษณะกระจัดกระจายและแยกกันเป็นส่วน ๆ ไม่เป็นระบบเดียวกัน จนกระทั่งในรัชสมัยของ **[[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว]] (รัชกาลที่ 3)** พระองค์ทรงเล็งเห็นถึงความสำคัญของการรวบรวมองค์ความรู้เหล่านี้เพื่อการอนุรักษ์และสืบทอด จึงโปรดเกล้าฯ ให้มีการจัดรวบรวมและจารึกองค์ความรู้การแพทย์แผนไทยไว้ในวัดสำคัญหลายแห่ง เช่น 

* **[[วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร]] (วัดโพธิ์)** ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นมหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกของสยาม
* **[[วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร]]**

องค์ความรู้ที่ถูกรวบรวมในครั้งนั้นถูกจัดเป็นหมวดหมู่ชัดเจน ได้แก่

# เวชศาสตร์
# เภสัชศาสตร์
# ฤๅษีดัดตน
# แผนนวด

ในปัจจุบัน การแพทย์แผนไทยได้รับการแบ่งออกเป็น **4 ด้านหลัก** ดังนี้:

# **เวชกรรมไทย**
#* การตรวจ วินิจฉัย และรักษาโรคโดยใช้หลักการแพทย์แผนไทย เช่น การปรับสมดุลธาตุ และการใช้สมุนไพร
# **เภสัชกรรมไทย**
#* การผลิตและจ่ายยาสมุนไพร รวมถึงการวิเคราะห์และจัดเตรียมยาสำหรับการรักษา
# **ผดุงครรภ์ไทย**
#* การดูแลสุขภาพของหญิงตั้งครรภ์ การคลอด และการฟื้นฟูสุขภาพหลังคลอด เช่น การอยู่ไฟและการใช้สมุนไพรบำรุง
# **การนวดไทย/หัตถเวชกรรมไทย**
#* **การนวดไทย** (เรียกในหลักสูตรการแพทย์แผนไทย): เน้นการฟื้นฟูสุขภาพด้วยวิธีดั้งเดิม เช่น การกด การคลึง การบีบ การดัด การดึง รวมถึงการอบและประคบสมุนไพร
#* **หัตถเวชกรรมไทย** (เรียกในหลักสูตรการแพทย์แผนไทยประยุกต์): มีความครอบคลุมมากกว่า โดยเน้นการบำบัดที่ผสมผสาน เช่น  การตรวจ วินิจฉัย หัตถบำบัด การอบไอน้ำสมุนไพร การประคบ การทับหม้อเกลือ การนั่งถ่าน การพอกผิว และกายบริหาร

## ทฤษฎีความสมดุลธาตุในร่างกายตามการแพทย์แผนไทย
การแพทย์แผนไทย ระบุว่า ร่างกายมนุษย์ประกอบด้วยธาตุสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ 

# **ดิน**: หมายถึงโครงสร้างที่เป็นของแข็งในร่างกาย เช่น กระดูก กล้ามเนื้อ ผิวหนัง เส้นเอ็น เป็นต้น
# **น้ำ**: หมายถึงของเหลวในร่างกาย เช่น เลือด น้ำเหลือง น้ำย่อย เป็นต้น
# **ลม**: หมายถึงพลังงานการเคลื่อนไหว เช่น การหายใจ การหมุนเวียนโลหิต การทำงานของอวัยวะ เป็นต้น
# **ไฟ**: หมายถึงพลังงานที่สร้างความร้อน เช่น การเผาผลาญ การย่อยอาหาร การควบคุมอุณหภูมิ เป็นต้น

เมื่อธาตุทั้งสี่สมดุล ร่างกายจะทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ สุขภาพดี และไม่ค่อยเกิดโรคภัยไข้เจ็บ แต่หากธาตุใดขาดความสมดุล เช่น มีมากหรือน้อยเกินไป จะส่งผลให้เกิดอาการเจ็บป่วยหรือโรคต่าง ๆ เช่น

* ธาตุไฟผิดปกติ อาจทำให้มีไข้ หรือระบบย่อยอาหารเสียสมดุล
* ธาตุน้ำผิดปกติ อาจเกิดอาการบวมน้ำ หรือเสมหะมากเกินไป
* ธาตุลมผิดปกติ อาจทำให้เกิดอาการวิงเวียน หรือลมในกระเพาะอาหารมาก
* ธาตุดินผิดปกติ อาจส่งผลต่อโครงสร้างของร่างกาย เช่น โรคกระดูก

### ปัจจัยที่ส่งผลต่อความสมดุลธาตุ
ความสมดุลของธาตุในร่างกายอาจถูกรบกวนได้จากหลายปัจจัย ได้แก่:

* **ปัจจัยภายใน**:
** อายุ: เช่น ผู้สูงอายุอาจมีไฟน้อยลงและลมมากขึ้น
** พฤติกรรม: การรับประทานอาหารที่ไม่เหมาะสม การพักผ่อนไม่เพียงพอ
* **ปัจจัยภายนอก**:
** ฤดูกาล: เช่น อากาศร้อนอาจกระทบต่อธาตุไฟ
** สภาพแวดล้อม: มลพิษ ความชื้น

### การปรับสมดุลธาตุในร่างกาย
การแพทย์แผนไทยมีวิธีการต่าง ๆ เพื่อปรับสมดุลธาตุในร่างกาย ได้แก่:

# **การใช้ยาสมุนไพร**: เลือกใช้สมุนไพรที่เหมาะสมกับธาตุที่ผิดปกติ เช่น สมุนไพรรสเย็นเพื่อลดไฟ หรือสมุนไพรช่วยเพิ่มน้ำในร่างกาย
# **การนวดรักษา**: กระตุ้นการไหลเวียนของลมและพลังงานในร่างกาย
# **การปรับพฤติกรรมสุขภาพ**: แนะนำการรับประทานอาหารที่เหมาะสม การออกกำลังกาย และการพักผ่อน
# **การฟื้นฟูสุขภาพ**: เช่น การอบสมุนไพร การประคบ กายบริหาร เป็นต้น

ทฤษฎีความสมดุลธาตุเป็นรากฐานสำคัญที่สะท้อนถึงปรัชญาและภูมิปัญญาของการแพทย์แผนไทยที่ให้ความสำคัญกับการดูแลสุขภาพแบบองค์รวมทั้งกายและใจ

## คัมภีร์แพทย์แผนไทย
;
การศึกษาคัมภีร์ของแพทย์แผนไทย ส่วนมากแล้วจะเขียนเป็นคำกลอน ที่ต้องอาศัยการเข้าใจภาษาไทยในขั้นลึก และเป็นภาษาที่ปัจจุบันอาจจะไม่ใช่แล้ว การศึกษาให้เข้าใจอาจจะต้องใช้ระยะเวลา และการเขียนอธิบายในคัมภีร์แต่ละคัมภีร์จะมีการเชื่อมโยงกันโดยต้องหมั่นศึกษา ตีความหมายอย่างลึกซึ่ง คัมภีร์แพทย์แผนไทยใช้เรียนทั้งในแพทย์แผนไทย และแพทย์แผนไทยประยุกต์ การเรียนคัมภีร์สามารถเทียบได้เท่ากับการเรียน Pathology ของการแพทย์แผนปัจจุบัน เพราะส่วนมากจะกล่าวถึงอาการเจ็บป่วยแล้ว โดยการเรียนคัมภีร์ของแพทย์แผนไทย ไม่สามารถเทียบเคียงกับโรคในทางแพทย์แผนปัจจุบันได้โดยตรงในหลาย ๆ อาการ
;
;**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับสาเหตุของการเกิดโรคโดยทั่วไป และการวินิจฉัยโรค**
* *คัมภีร์เวชศึกษา* กล่าวถึงสาเหตุการเกิดโรค และ วิธีการตรวจโรคต่าง ๆ
* *คัมภีร์สมุฎฐานวินิจฉัย* ซึ่งกล่าวถึงถึงสาเหตุการเกิดโรค โดยอาศัยทฤษฎีธาตุในการวินิจฉัยและพยากรณ์โรค
* *คัมภีร์โรคนิทาน* กล่าวถึงสาเหตุของโรค การเสียชีวิต และความผิดปกติของธาตุต่าง ๆ และรสยาต่าง ๆ
* *คัมภีร์ธาตุวิภังค์* เช่นเดียวกับคัมภีร์โรคนิทาน แต่มีรายละเอียดแตกต่างกัน และรสยาต่าง ๆ
* *คัมภีร์ธาตุวิวรณ์* กล่าวถึงสาเหตุการเกิดโรค โดยอาศัยปัจจัยแวดล้อม และปัจจัยภายใน รวมถึงรสยาต่าง ๆ
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับไข้**
* *คัมภีร์ฉันทศาสตร์* กล่าวถึงไข้ต่าง ๆ โดยอาศัยทฤษฎีธาตุ
* *คัมภีร์ตักศิลา* กล่าวถึง อาการและโรคไข้ต่าง ๆ
* คัมภีร์สิทธิสารสงเคราะห์ อาการไข้ในเด็กแรกเกิดถึงหนึ่งปี และอาการไข้ในผู้ใหญ่ที่เกิดจากการอักเสบต่าง ๆ
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับปากและคอ**

* *คัมภีร์มุขโรค* กล่าวถึงโรคในช่องปากและคอที่เกิดเพราะโลหิตเป็นพิษ

**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร**
* *คัมภีร์ธาตุบรรจบ* กล่าวถึงโรคในระบบทางเดินอาหาร โดยพิจารณาจากอุจจาระ และใช้ทฤษฎีธาตุ
* *คัมภีร์อุทรโรค* กล่าวถึงโรคในช่องท้องและท้องเดินอาหาร
* *คัมภีร์อติสาร* เช่นเดียวกับคัมภีร์อุทรโรค แต่รายละเอียดแตกต่างกัน
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับโรคสตรี** 
* *คัมภีร์มหาโชติรัตน์* กล่าวถึงโรคสตรีและการรักษา
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับโรคในเด็ก การตั้งครรภ์** 
* *คัมภีร์ปฐมจินดา* กล่าวถึง การปฏิสนธิและการตั้งครรภ์ ลักษณะสตรีต่าง ๆ โรคในเด็กแรกเกิด
**คัมภีร์ที่กล่าวถึงโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์และทางเดินปัสสาวะ **
* คัมภีร์มุจฉาปักขันทิกา กล่าวถึงอาการผิดปกติของชายและหญิงที่เกี่ยวกับโรคระบบทางเดินปัสสาวะ
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับโรคลม**
* *คัมภีร์ชวดาร* กล่าวเกี่ยวกับโรคลมมีพิษ
* *คัมภีร์มัญชุสาระวิเชียร* อธิบายที่ตั้งและการเรียกชื่อโรคลม
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับความเจ็บป่วยเรื้อรัง หรือ ความสึกกร่อนของร่างกาย**
* *คัมภีร์กษัย* อธิบายถึงการสึกกร่อนของร่างกายไปจนถึงอาการเรื้อรัง และอาจจะพัฒนาไปถึงมะเร็ง
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับโรคตา**
* *คัมภีร์อภัยสันตา* อธิบายโรคที่เกี่ยวกับตาที่มีชื่อเรียกตามคัมภีร์และยารักษา
**คัมภีร์ที่เกี่ยวกับโรคที่เกิดขึ้นที่เยื่อบุผิว (ฝีภายใน)**
* *คัมภีร์ทิพยมาลา* เกี่ยวกับฝีภายใน(วัณโรค)ของร่างกายที่พัฒนาไปถึงมะเร็ง
* *คัมภีร์อติสาร* 
**คัมภีร์เกี่ยวกับโรคผิวหนัง (ฝีภายนอก)**

* *คัมภีร์วิถีกุฏฐโรค* อธิบายเกี่ยวกับแหล่งที่เกิดหรือสาเหตุการเกิดโรคเรื้อนต่าง ๆ
* *คัมภีร์ไพจิตร์มหาวงศ์* กล่าวเกี่ยวกับลักษณะต่าง ๆ ของฝีภายนอก

**คัมภีร์เกี่ยวกับสรรพคุณยา**

* *คัมภีร์สรรพคุณยา*
**คัมภีร์อื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการแพทย์แผนไทย ที่ไม่ได้ระบุให้เรียนในหลักสูตร แต่แพทย์แผนไทยสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้**
* *คัมภีร์[[วิสุทธิมรรค]]*
* *คัมภีร์มรณญาณสูตร* 
* *คัมภีร์คิริมานนท์*
* *คัมภีร์ฤศดวง*

## แพทย์แผนไทยประยุกต์: บุคลากรทางการแพทย์ที่เชื่อมโยงภูมิปัญญาไทยและวิทยาการสมัยใหม่

**[[แพทย์แผนไทยประยุกต์]]** คือ บุคลากรทางการแพทย์สาขาหนึ่งที่เกิดจากแนวคิดของ **นายแพทย์[[อวย เกตุสิงห์]]** ซึ่งมุ่งมั่นพัฒนาการแพทย์แผนโบราณของไทยให้มีความเป็นวิทยาศาสตร์และได้รับการยอมรับในระดับสากล โดยการแพทย์แผนไทยประยุกต์นั้นถือเป็นการผสมผสานระหว่าง **องค์ความรู้ดั้งเดิม** จากคัมภีร์แพทย์แผนไทย กับ **หลักวิชาการทางการแพทย์แผนปัจจุบัน** 

แพทย์แผนไทยประยุกต์ต้องร่ำเรียนทั้งทฤษฎีและปฏิบัติที่ครอบคลุมสองศาสตร์ โดยสามารถตรวจวินิจฉัยอาการเทียงเคียงโรคตามหลักการแพทย์แผนปัจจุบัน แต่ในขั้นตอนการรักษานั้น จะใช้วิธีการของการแพทย์แผนไทย เช่น การใช้ยาสมุนไพร การนวด การอบ และการประคบสมุนไพร รวมถึงสามารถทำคลอดและดูแลสุขภาพแม่และทารกตามแนวทางแพทย์แผนไทย ทั้งนี้ การปฏิบัติงานทั้งหมดต้องเป็นไปตาม ระเบียบและข้อบังคับของสภาการแพทย์แผนไทย

นอกจากนี้ แพทย์แผนไทยประยุกต์ยังสามารถประยุกต์ใช้เครื่องมือทางการแพทย์สมัยใหม่เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการตรวจและรักษา โดยเน้นการบูรณาการระหว่างความรู้ดั้งเดิมและเทคโนโลยีปัจจุบัน เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลที่ครอบคลุมและเหมาะสมที่สุด เพื่อให้สามารถปฏิบัติงานได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย แพทย์แผนไทยประยุกต์จำเป็นต้องผ่านการสอบและได้รับ ใบอนุญาตประกอบวิชาชีพแพทย์แผนไทยประยุกต์ โดยเฉพาะ ผู้ที่ผ่านการสอบนี้จะมีคุณสมบัติครบถ้วนในการปฏิบัติงานในโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาลที่เกี่ยวข้อง และสามารถให้การรักษาแก่ผู้ป่วยได้

แพทย์แผนไทยประยุกต์ถือเป็นตัวแทนแห่งการเชื่อมโยงภูมิปัญญาไทยกับความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งสะท้อนถึงการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมควบคู่กับการพัฒนาสู่ความทันสมัย เพื่อให้การดูแลสุขภาพของประชาชนเป็นไปอย่างครอบคลุมและยั่งยืน 

**ข้อแตกต่างตามพระราชบัญญัติ วิชาชีพการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2556**

## การจัดการเรียนการสอนสาขาการแพทย์แผนไทยและสาขาการแพทย์แผนไทยประยุกต์

ในปัจจุบัน มีมหาวิทยาลัยต่าง ๆ หันมาให้ความสำคัญกับการผลิตบัณฑิตในสาขาการแพทย์แผนไทยมากขึ้น ซึ่งการแพทย์แผนไทยกับการแพทย์แผนไทยประยุกต์ นั้นมีทั้งความเหมือนและความแตกต่างกันพอสมควร อย่างไรก็ตามทั้งแพทย์แผนไทยและแพทย์แผนไทยประยุกต์ ต้องสอบใบประกอบโรคศิลปะเช่นกัน แต่ขึ้นทะเบียนกันคนละประเภทกัน 

โดยสถาบันการศึกษาที่ได้รับการรับรองจากสภาการแพทย์แผนไทย มีดังนี้

**สาขาการแพทย์แผนไทยประยุกต์**
* คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล (หลักสูตรผ่านการรับรองมาตรฐานระดับอาเซียน AUN-QA)
* สำนักวิชาการแพทย์บูรณาการ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง (หลักสูตรผ่านการรับรองมาตรฐานระดับอาเซียน AUN-QA)
* คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
* คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
* สำนักวิชาแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
* คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา
* คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร
* คณะสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา
* วิทยาลัยสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา
* คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร
* คณะการแพทย์บูรณาการ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี
* คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก
** วิทยาลัยการแพทย์แผนไทยอภัยภูเบศร
**สาขาการแพทย์แผนไทย**
* คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
* คณะวิทยาการสุขภาพและการกีฬา มหาวิทยาลัยทักษิณ วิทยาเขตพัทลุง 
* คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง
* สาขาวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช
* วิทยาลัยการแพทย์พื้นบ้านและการแพทย์ทางเลือกมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย
* วิทยาลัยการแพทย์แผนไทยและแพทย์ทางเลือกมหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี
* คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา 
* คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี
* คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์
* วิทยาลัยมวยไทยศึกษาและการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยราชภัฏหมู่บ้านจอมบึง
* คณะพยาบาลศาสตร์และวิทยาการสุขภาพ มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี
* คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ์
* คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลศรีวิชัย
* คณะทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน (วิทยาเขตสกลนคร)
* คณะสาธารณสุขศาสตร์และสหเวชศาสตร์ สถาบันพระบรมราชชนก
** วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดยะลา
** วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดชลบุรี
** วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดตรัง
** วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดพิษณุโลก
** วิทยาลัยเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข กาญจนาภิเษก นนทบุรี
* วิทยาลัยการแพทย์แผนตะวันออก มหาวิทยาลัยรังสิต
*คณะสหเวชศาสตร์ มหาวิทยาลัยปทุมธานี
*คณะการแพทย์บูรณาการ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์
*คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยเฉลิมกาญจนา
*คณะสหเวชศาสตร์ วิทยาลัยนครราชสีมา

## ดูเพิ่ม
* แพทยศาสตร์
* วิทยาศาสตร์สุขภาพ
* การแพทย์แผนตะวันออก
* การนวดแผนไทย
* อายุรเวท

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพน (วัดโพธิ์) 
* ศูนย์พัฒนาการแพทย์แผนไทยและแพทย์ทางเลือก จังหวัดนครราชสีมา สมาคมแพทย์แผนไทยแห่งประเทศไทย 
* กองการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข 
* กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข 
* คลีนิคการแพทย์แผนไทยเนตรดาว 
* สาขาวิชาการแพทย์แผนไทย คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา 
* สาขาวิชากรแพทย์แผนไทย คณะวิทยาการสุขภาพและการกีฬา มหาวิทยาลัยทักษิณ วิทยาเขตพัทลุง 

หมวดหมู่:วิทยาศาสตร์สุขภาพ
หมวดหมู่:วิชาชีพทางด้านสาธารณสุข
หมวดหมู่:การแพทย์แผนโบราณ
หมวดหมู่:วัฒนธรรมไทย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์การแพทย์