สมเด็จพระเพทราชา

**สมเด็จพระเพทราชา** หรือ **สมเด็จพระมหาบุรุษวิสุทธิเดชอุดม**หรือ **พระทรงธรรม์** หรือ **สมเด็จพระธาดาธิเบศร์** (พ.ศ. 2175 – 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2246) มีพระนามเดิมว่า **ทองคำ**  เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 28 แห่งอาณาจักรอยุธยาและเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์บ้านพลูหลวง แย่งชิงราชบัลลังก์จากสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กษัตริย์พระองค์ก่อน และเป็นราชวงศ์สุดท้ายที่ปกครองอาณาจักรอยุธยา

## พระราชประวัติ
### พระราชสมภพ
สมเด็จพระเพทราชา เดิมสามัญชนมีพระนามเดิมว่า ทองคำ เป็นชาวบ้านพลูหลวง (หรือบ้านโพธิ์หลวง) แขวงเมืองสุพรรณบุรี (ปัจจุบันคือบ้านพลูหลวง ตั้งอยู่ในตำบลสนามชัย อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี) มีนิวาสสถานเดิมอยู่ที่ย่านป่าตอง (ตลาดตอง) ในกรุงศรีอยุธยาซึ่งเป็นที่ตั้งของวัดบรมพุทธารามหลังขึ้นครองราชย์ เสด็จพระราชสมภพเมื่อ พ.ศ. 2175 ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง เป็นบุตรของพระนมเปรม และมีพระขนิษฐาคือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) พระสนมเอกในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ต่อมาได้รับราชการจนมีบรรดาศักดิ์เป็นพระเพทราชา ดำรงตำแหน่งจางวาง กรมพระคชบาล (ขวา) มีราชทินนามว่า **พระเพทราชาธิบดี ศรีสุริยาภิชาติสุริยวงศ์ องค์สมุหพระคชบาล** ศักดินา 5,000 มีกำลังพลในสังกัดหลายพัน เช่น คราวเหตุการณ์ขับไล่กองทหารฝรั่งเศสออกจากสยาม สมเด็จพระเพทราชาสามารถเกณฑ์กองทัพปิดล้อมฝรั่งเศสได้มากถึง 60,000 คน และยังมีตำแหน่งรักษาการเสนาบดีสมุหพระกลาโหม สืบต่อจาก เจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) เมื่อปี พ.ศ. 2226 ปรากฏใน *พระสมุดตำราช้าง* ความว่า *"...สมเด็จพระรายณ์เป็นเจ้าสั่งพระเพทราชา ผู้ว่าที่กลาโหม ให้จัดแจงผู้จะนุ่งผ้าเกี้ยวผ้าผู้ขี่ช้าง ตามบันดาศักดิ์ ให้ศึกษาร่ำเรียนให้ถูกในกฎหมายนี้"*

มีบุคคลร่วมสมัยในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่าวถึงชาติกำเนิดของสมเด็จพระเพทราชา หลักฐานร่วมสมัยที่สำคัญ เช่น

*[[จดหมายเหตุลาลูแบร์]]* ราชทูตชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับอาณาจักรอยุธยาปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเมื่อ พ.ศ. 2230 กล่าวถึง สมเด็จพระเพทราชา ซึ่งเรียกเพี้ยนมาจาก ออกพระพิพิธราชา (Oc-Prá Pipitcharatcha) กล่าวว่า "*ตระกูลของท่านได้รับราชการสืบกันมาช้านานในตำแหน่งอันสูงส่ง และมีความสัมพันธ์กับราชบัลลังก์อยู่เนือง ๆ และมีผู้คนได้โจษขานกันอย่างเปิดเผยว่า ตัวท่านเองหรือออกหลวงสรศักดิ์ (Oc-Loüang Sourasac) บุตรของท่านอาจอ้างสิทธิ์ในราชบัลลังก์ได้อยู่ หากว่าคนใดคนหนึ่งยังมีชีวิตอยู่ เมื่อพระมหากษัตริย์ซึ่งผ่านพิภพ อยู่ในปัจจุบันนี้เสด็จสวรรคตแล้ว มารดาของออกพระพิพิธราชานั้นเป็นพระนมของพระมหากษัตริย์รัชกาลปัจจุบัน*"

นายพล เดส์ฟาร์จ กล่าวถึง สมเด็จพระเพทราชา ว่า "*ในบรรดาผู้ที่มีอำนาจคนอื่นๆ ในราชสำนักนั้น มีอีกบุคคลหนึ่งที่มีลักษณะพิเศษที่สังเกตได้ง่าย และที่ข้าพเจ้าเองได้พบนับแต่เมื่อแรกที่ข้าพเจ้าเดินทางมาถึงว่า มีความน่าเกรงขามสง่างามต่างจากผู้อื่น ชื่อของท่านคือ ออกพระเพทราชา ตระกูลของท่านผู้นี้สามารถสืบได้กลับไปไกลมากและมีชื่อเสียง พระเพทราชาเป็นพระเชษฐาร่วมกับแม่นมกับพระเจ้าแผ่นดินและมีอายุรุ่นราวคราวเดียวกัน บางคนถึงกับบอกว่าท่านมีเชื้อสายความเป็นเจ้า โดยที่พ่อของท่านเคยครองแผ่นดินราชบัลลังก์มาแล้วนั่นทีเดียว...*"

*จดหมายเหตุ[[เอ็งเงิลแบร์ท เค็มพ์เฟอร์|แกมป์เฟอร์]]* หมอประจำของคณะทูตของเนเธอร์แลนด์ที่เดินทางเข้ามายังอาณาจักรอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 2233 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา เขียนบันทึกถึงสมเด็จพระเพทราชาไว้ว่า พระเพทราชาพระสหายสนิทของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นพระบุตรของท้าวศรีสัจจา (พระนมเปรม) ซึ่งเป็นพระภคินี (พี่สาว) ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ส่วนท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) พระขนิษฐา (น้องสาว) และพระราชธิดาของสมเด็จพระเพทราชาต่างก็เป็นบาทบริจาริกาของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ขจร สุขพานิช ได้วิเคราะห์ *จดหมายเหตุแกมป์เฟอร์* ไว้ว่าพระเพทราชาเป็นเชื้อพระวงศ์ (เจ้าราชนิกูล) ในราชวงศ์ปราสาททอง :-

และ *ประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา ฉบับตุรแปง* แต่งโดย ฟร็องซัว-อ็องรี ตูร์แป็ง ซึ่งมาจากการบันทึกของบาทหลวงปีแยร์ บรีโก ที่เคยพำนักในสยามช่วงปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา กล่าวถึงสมเด็จพระเพทราชา ความว่า "*...ใครบางคนกล่าวว่า พระเพทราชามีชาติกำเนิดมาจากตระกูลทาสที่เป็นฝีพายในเรือมากกว่าจากตระกูลที่จะสืบทอดราชบัลลังก์ แต่จากข้อมูลที่เชื่อถือได้ ข้าพเจ้าสามารถยืนยันได้ว่า พระองค์ทรงมีเชื้อสายกษัตริย์และเป็นพระภาดาของพระเจ้าแผ่นดินผู้ทรงครองราชย์อยู่ในขณะนี้...*"

thumb|left|200px|บ้านโพธิ์หลวง (บ.โพธิ์หลวง) (ต่อมาเรียกว่า บ้านพลูหลวง) ตั้งอยู่ทิศเหนือของเมืองสุพรรณบุรี ในแผนที่เมืองสุพรรณบุรีจัดทำขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2438–2440)

ส่วนนักประวัติศาสตร์ไทยได้สันนิษฐานชาติกำเนิดของสมเด็จพระเพทราชาแตกต่างจากพงศาวดารไทยที่ชำระตั้งแต่รัชกาลที่ 1 สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่กล่าวว่า สมเด็จพระเพทราชาเป็นชาวบ้านพลูหลวงแขวงเมืองสุพรรณบุรีซึ่งไม่สอดคล้องกับหลักฐานร่วมสมัย โดยสันนิษฐานตรงกันว่า สมเด็จพระเพทราชาน่าจะสืบเชื้อสายจากตระกูลขุนนางเก่า มีชาติตระกูลสูง อาจเป็นเชื้อพระวงศ์ในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช หรือคงมีเชื้อสายเดิมของราชวงศ์สุพรรณภูมิ หรือเกี่ยวข้องกับสายเจ้าเมืองสุพรรณบุรี เช่น

นิธิ เอียวศรีวงศ์ กล่าวว่า *"สมเด็จพระเพทราชานั้นมีฐานะในราชการที่ค่อนข้างประหลาด กล่าวคือในแง่ของระบบราชการ สมเด็จพระเพทราชาเป็นขุนนางในฝ่ายปกครองในตำแหน่งสมุหพระคชบาล จางวางขวา กรมพระคชบาลขวา ซึ่งถือเป็นตำแหน่งอันสูงสุด และมีอำนาจค่อนข้างมาก สำหรับบุคคลซึ่งมีตำแหน่งเพียงแค่ "ออกพระ" ทำให้เข้าใจว่าสมเด็จพระเพทราชาน่าจะเป็นข้าหลวงเดิมในราชสำนักและที่สำคัญสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงไว้วางพระทัยในตัวสมเด็จพระเพทราชาอย่างมากด้วย เพราะหลักฐานจากพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยากล่าวไว้ว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงรับพระราชธิดาเจ้าเมืองเชียงใหม่เป็นพระสนม เมื่อนางตั้งครรภ์สมเด็จพระนารายณ์มหาราชจึงทรงพระราชทานให้กับสมเด็จพระเพทราชา"*

ขจร สุขพานิช ได้วิเคราะห์งานเขียนของแกมป์เฟอร์ เรื่อง *อยุธยา ในต้นแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา* และจดหมายเหตุของฝรั่ง พบว่าแกมป์เฟอร์และหลักฐานจดหมายเหตุให้ข้อมูลสำคัญ ๆ ที่น่าเชื่อถือกว่าพระราชพงศาวดารไทย ขจร สุขพานิช จึงได้เสนอไว้ใน *เอกสารทางวิชาการของสมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย เรื่อง ข้อมูลประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา* เมื่อ พ.ศ. 2509-2520 ว่าพระเพทราชาไม่ใช่ขุนนางธรรมดา แต่เป็นเจ้าราชนิกูลในราชวงศ์ปราสาททอง ความว่า "*ผู้เขียนเสนอว่าพระเพทราชาเป็นโอรสของพระพี่นางของพระนารายณ์ พระขนิษฐา และพระธิดาของพระเพทราชาก็เป็นบาทบริจาริกาของพระนารายณ์ ดังนั้นพระเพทราชาจึงเป็นเจ้าราชนิกูลในราชวงศ์ ไม่ใช่ขุนนางธรรมดา*"

### การปราบดาภิเษกขึ้นครองราชย์
ในปี พ.ศ. 2231 เมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชประทับ ณ พระที่นั่งสุทธาสวรรค์ ทรงพระประชวรใกล้สวรรคต ทรงเห็นว่าพระเพทราชาเป็นผู้ใหญ่ จึงมอบหมายให้ว่าราชการแทน ระหว่างนั้นพระเพทราชาลวงพระอนุชาทั้งสองพระองค์ของสมเด็จพระนารายณ์ คือเจ้าฟ้าน้อยและเจ้าฟ้าอภัยทศว่ามีรับสั่งให้เข้าเฝ้า เมื่อทั้งสองพระองค์เสด็จถึงเมืองลพบุรีก็ถูกหลวงสรศักดิ์จับไปสำเร็จโทษที่วัดทราก ส่วนพระปีย์พระราชโอรสบุญธรรมถูกขุนพิพิธรักษา ผลักตกจากชาลาพระที่นั่งสุทธาสวรรค์แล้วกุมตัวไปสำเร็จโทษ สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงได้ยินเสียงพระปีย์ แล้วเสด็จนั่งขึ้นได้จึงตรัสว่า "*ใครทำไมแก่อ้ายเตี้ยเล่า*" แล้วเสด็จสวรรคตในวันนั้น ปรากฏใน *[[พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา]]* ว่า

*ในขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังเรื่องพระปีย์ร้องขึ้นมาดังนั้นก็ตกพระทัย ความอาลัยในพระปีย์ดำรัสว่าใครอะไรกับอ้ายเตี้ยเล่า และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็สวรรคตในเพลาวันนั้น เป็นวันพฤหัส เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ศักราช ๑๐๔๔ ปีจอ จัตวาศก*

[350px|right|thumb|ตึกพระเจ้าเหา เขตพระราชฐานชั้นนอก ภายในพระราชวัง[พระนารายณ์ราชนิเวศน์ สถานที่ที่พระเพทราชากับหลวงสรศักดิ์ใช้เป็นที่ประชุมขุนนาง ออกว่าราชการ และวางแผนกระทำการรัฐประหารยึดอำนาจสมเด็จพระนารายณ์]]

หลักฐานต่างชาติร่วมสมัยไม่ปรากฏในพงศาวดารไทยอ้างว่ามีชาวฝรั่งเศสรายงานว่าพระเพทราชาสำเร็จโทษกรมหลวงโยธาเทพที่ริมน้ำ

*รายงานละเอียดและถูกต้อง เกี่ยวกับ การปฏวัติอันยิ่งใหญ่ และมหัศจรรย์ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้ ในพระราชอาณาจักรสยาม* กล่าวว่า :-
*ก็ได้สั่งให้จับพระเจ้าลูกเธอ พระราชกุมารีผู้ทรงพระเยาว์ บรรจุลงถุงกำมะหยี่ใบใหญ่ ให้ทุบพระเศียรเสียด้วยท่อนไม้ใหญ่อันมีกลิ่นหอมและเป็นที่นับถือกว่าบรรดาไม้ทั้งปวงในหมู่เกาะอินเดียตะวันออก เรียกว่า ไม้จันทน์ แล้วให้โยนพระศพลงไปในแม่น้ำ*

ข้าทูลละอองธุลีพระบาทก็เข้ามาอยู่ศาลาลูกขุนในพระราชวังกันทั้งปวง แต่มีบางส่วนที่ไม่ได้อยู่ ณ ศาลาลูกขุน เช่น พระยาหุเสนขานหนีไปเที่ยวอยู่ป่า ส่วนพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) อยู่ที่ตึกบ้าน พระเพทราชาจึงมอบหมายให้เจ้าพระยาสุรสงครามออกไปตามหาพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) โดยหมายจะตั้งขึ้นเป็นวังหน้า (กรมพระราชวังบวรสถานมงคล)  เจ้าพระยาสุรสงครามจึงใช้ทนายออกไปตามหาพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) เมื่อทนายไปพบพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) จึงกล่าวความแก่ทนายว่า "*ท่านเขียนด้วยมือแล้วจะมาลบด้วยเท้าเล่าครั้นมิเข้าไปก็จะโกรธ*" เมื่อพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) มาถึงศาลาลูกขุนจึงถูกจับกุมตัวไปประหารชีวิต เมื่อจัดการบ้านเมืองสงบแล้วจึงเชิญพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์มาประดิษฐานที่พระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ แล้วรับราชาภิเษก ณ พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท 

### พระราชพิธีปราบดาภิเษก
เมื่อปราบดาภิเษกนั้นสมเด็จพระเพทราชามีพระชนมพรรษาได้ 51 พรรษา ทรงพระนามว่า **สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิศร บรมนาถบพิตร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว**

เมื่อพระชนมพรรษาครบรอบ 56 พรรษา สมเด็จพระเพทราชาทรงกระทำพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งที่ 2 การพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งนี้เป็นไปตามโบราณราชประเพณีเหมือนพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง

เมื่อวันพฤหัสบดี เดือนสิบขึ้นเจ็ดค่ำปีจอจัตวาศก เวลาเช้าสี่นาฬิกาสี่บาท เป็นฤกษ์มหามงคล เหล่าขุนนาง และข้าทูลละอองทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อยร่วมประชุมกันที่พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท ณ กรุงเทพพระมหานครศรีอยุธยา และอันเชิญสมเด็จพระเพทราชาเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติ เฉลิมพระนามว่า **สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิเจ้าภิภพกรุงเทพพระมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์มหาสถาน**

การพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งนั้นมีการประดับตกแต่งพระนคร แม่น้ำลำคลองต่างๆ มีราชวัตรฉัตรธง ฉัตรเบญจรงค์ ฉัตรเงิน ฉัตรทอง ธงประดาก (ธงผืนผ้า) ประดับเป็นระยะๆ ตามแบบอย่างโบราณราชประเพณี เป็นต้น และจัดงานรื่นเริงมหรสพสมโภชพระนครเป็นเวลา 3 วัน เมื่อสมเด็จพระเพทราชาทรงเครื่องศิริราชวิภูสนาภรณ์เสร็จแล้วทรงพระราชยานซึ่งประดับไปด้วยเครื่องสูงไสวอย่างตระการตา และมีเครื่องดุริยางค์ดนตรีประโคมพระราชพิธี ทั้งปืน กลอง แตรสังข์ ขบวนแห่พยุหะยาตราของพระองค์รายล้อมด้วยพสกนิกรอย่างคับคั่ง เมื่อพระราชพิธีขบวนแห่รอบพระนครเสร็จสิ้นแล้ว สมเด็จพระเพทราชาเสด็จประทับเลียบพระนครแล้วจึงเสด็จกลับไปยังพระราชวัง ส่วนพระญาติและข้าหลวงเดิม ณ บ้านพลูหลวง แขวงเมืองสุพรรณบุรี ทราบว่าสมเด็จพระเพทราชาขึ้นครองราชย์ยกเศวตฉัตรปราบดาภิเษกแล้ว ต่างชื่นชมโสมนัสยินดี และได้จัดแจงอาหาร และสิ่งของต่างๆ ตามประสาชนบท เข้ามายังพระราชวังทูลเกล้าถวายพระองค์ และการเพ็ดทูลของพระญาติก็เป็นอย่างกันเองที่คุ้นเคยมาแต่ก่อน เหล่าข้าทูลในพระราชวังได้ฟังจึงห้ามตักเตือนว่าเป็นการมิสมควร

สมเด็จพระเพทราชาทรงได้ฟังเช่นนั้นจึงสวนพระราชดำรัสว่า :- 
*เรามิได้ถืออย่าห้ามมันเลย*
แล้วจึงให้พระญาติอยู่ในพระราชวังใกล้พระราชนิเวสสถานและจัดเลี้ยงอาหารสุราต่างๆ พร้อมยังพาเที่ยวชมพระราชวัง วันรุ่งขึ้นสมเด็จพระเพทราชาพระราชทานเงินทอง เครื่องนุ่งห่ม และสิ่งของแก่พระญาติทั้งยังฝากให้แก่ผู้ที่ไม่ได้มาเข้าเฝ้าในครั้งนี้ บรรดาพระญาติของพระองค์ได้รับพระราชทานสิ่งของทั้งหลายแล้วจึงถวายพระพรและถวายบังคมลา

แล้วทรงตั้งคุณหญิงกัน (พระมเหสีเดิม) เป็นพระอัครมเหสีฝ่ายขวา ตั้งกรมหลวงโยธาเทพ (เจ้าฟ้าทอง) พระราชธิดาในสมเด็จพระนารายณ์เป็นพระมเหสีฝ่ายซ้าย ตั้งนางนิ่มเป็นพระสนมเอก ตั้งสมเด็จพระสรศักดิ์ หรือหลวงสรศักดิ์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ตั้งหม่อมแก้วบุตรท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) พระขนิษฐาของพระองค์เป็นกรมขุนเสนาบริรักษ์ และตั้งเจ้าราชนิกูล เช่น นายกรินท์คชประสิทธิ ทรงบาศซ้ายกรมพระคชบาล ซึ่งเป็นพระราชนัดดาขึ้นเป็น เจ้าพระพิไชยสุรินทร์ (ภายหลังสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าต่างกรมเป็นกรมหมื่นอินทรภักดี ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ) และขุนทิพพลภักดิ์ เชื้อพระวงศ์ ขึ้นเป็น เจ้าพระอินทรอภัย พร้อมพระราชทานเครื่องยศตามตำแหน่งฐานาศักดิ์ เป็นต้น 

เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์แล้ว ก็ได้ขับไล่กำลังทหารฝรั่งเศสออกไปจากกรุงศรีอยุธยา แต่ยังทรงอนุญาตให้บาทหลวง และพ่อค้าชาวฝรั่งเศสอาศัยอยู่ในกรุงศรีอยุธยาต่อไปได้ ได้มีการทำสนธิสัญญากับฝรั่งเศส เรื่องการขนย้ายทหาร และทรัพย์สินของฝรั่งเศสออกจากป้อมที่บางกอก โดยฝ่ายอาณาจักรอยุธยาเป็นผู้จัดเรือ กับต้องส่งคืนทรัพย์สิน ที่เป็นของกรุงศรีอยุธยาคืนทั้งหมด สำหรับข้าราชการและราษฎรไทย ที่ยังอยู่ในประเทศฝรั่งเศส ทางฝรั่งเศสจะเป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายในการเดินทางกลับกรุงศรีอยุธยา ผลการปฏิบัติดังกล่าวทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างกรุงศรีอยุธยากับฝรั่งเศส สิ้นสุดลงตั้งแต่นั้นมา

## พระนาม
สมเด็จพระเพทราชามีพระนามเรียกขานอื่นๆ เช่น
* สมเด็จพระเจ้าธาดาธิเบศร์
* พระเจ้าปากสระ หรือ ขุนหลวงปากสระ มาจากสมเด็จพระเพทราชาทรงโปรดทอดพระเนตรปลาในน้ำ หรือทรงโปรยข้าวตอกให้ปลาตรงริมปากสระรายล้อมพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์
* ขุนหลวงสระแก้ว
* ขุนหลวงประธาคูจาม มาจากมูลเหตุถิ่นบ้านเดิมของสมเด็จพระเพทราชา คือ เมืองสุพรรณบุรี ซึ่งมีชื่อเดิมว่า *ประธาคูจาม* หรือ *ปละท่าคูจาม* หรือ *ปท่าคูจาม* ที่พระเจ้าอู่ทองทรงตั้งก่อนสร้างพระนครทวารวดี อยู่ฝั่งฟากใต้ของกรุงศรีอยุธยา
* ขุนหลวงเพทราชา
* พระเพทธราชาธิราช

## พระอุปนิสัย
เดอ ลา ลูแบร์ ผู้แทนพิเศษของคณะราชทูตฝรั่งเศสมายังอาณาจักรอยุธยาเมื่อปี พ.ศ. 2230 ปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้เขียนบันทึกลักษณะออกพระเพทราชาไว้ว่า :-

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงพระนิพนธ์แปลจากฉบับภาษาอังกฤษอีกต่อหนึ่ง ความว่า :-

ในประชุมพงศาวดาร ตอน โกษาปานไปฝรั่งเศส กล่าวสอดคล้องตามจดหมายเหตุ ลา ลู แบร์ ว่า :-

บันทึกความทรงจำของออกพระศักดิสงคราม (เชอวาลีเอร์ เดอ ฟอร์บัง) นายทหารเรือชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาช่วยราชการสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่าวถึงออกพระเพทราชา ความว่า :-

บันทึกของบาทหลวงปีแยร์ บรีโก กล่าวว่า :-

## เหตุการณ์ในรัชสมัย
### ขับไล่ฝรั่งเศสออกจากสยาม (พ.ศ. 2231)

เหตุการณ์ขับไล่ฝรั่งเศสจากสยามเป็นเหตุการณ์สืบต่อเนื่องทั้งก่อนและหลังจากที่สมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน

เมื่อ ปี พ.ศ. 2230 เมื่อคราวคณะราชทูตไทยซึ่งออกไปเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสเดินทางกลับสยาม ราชสำนักฝรั่งเศสก็ได้ส่งคณะราชทูต โดยมีลา ลูแบร์ เป็นผู้แทนพิเศษ และเซเบอแร ดูว์ บูแล เป็นอุปทูต มายังกรุงศรีอยุธยาเพื่อแก้ไขสนธิสัญญาทางการค้าฉบับก่อน และชักจูงให้สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเข้ารีตในศาสนาคริสต์ พร้อมกับกำลังทหารพร้อมอาวุธทันสมัยมีอนุภาพเหนือกว่าอยุธยามากเข้ามาประจำการที่บางกอกและเมืองมะริด (ทวาย) โดยมีนายพลเดส์ฟาร์จเป็นผู้ควบคุมกำลังทหารนั้น

thumb|left|300px|กองทหารสยามปิดล้อมป้อมวิชเยนทร์ซึ่งทหารฝรั่งเศสยึดไว้เป็นที่มั่น ระหว่างการปฏิวัติภายใต้การนำของพระเพทราชาในปี พ.ศ. 2231

ออกพระเพทราราชา จางวางกรมพระคชบาลควบตำแหน่งรักษาการสมุหกลาโหม ไม่เห็นด้วยกับนโยบายต่างประเทศของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และเคยติงเรื่องนี้ในที่ประชุมขุนนางต่อหน้าพระพักตร์มาก่อน แม้ทรงพระพิโรธการดิงของออกพระเพทราชาแต่ทรงระงับไว้ไม่ได้ลงพระราชอาญา ตั้งแต่นั้นมา ออกพระเพทราราชาจึงจับตาดูการเคลื่อนไหวจับตาดูการเคลื่อนไหวของออกญาวิไชยเยนทร์เป็นพิเศษและทราบว่า :-

*"เมอซิเออร์คอนซตันซ์ก็มีใจคิดร้ายอยู่ด้วย พวกข้าราชการที่รู้เท่าเมอซิเออร์คอนซตันซ์ก็ไม่กล้าพูด แต่ก็ได้พยายามช่วยกันป้องกันไม่ให้เมอซิเออร์คอนซตันซ์ได้ทำการร้ายขึ้นได้"*

เมื่อปี พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงพระประชวรด้วยโรคไอหืดมีพระอาการแย่ลงอย่างมาก เปิดโอกาสให้ออกพระเพทราชาซึ่งมีตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ชิงกระทำการรัฐประหาร ออกพระเพทราชาจึงเข้ายึดพระราชวังละโว้ทันทีในวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2231 โดยมีออกหลวงสรศักดิ์เป็นกำลังสำคัญและยังมีแนวร่วม 3 กลุ่ม คือ กลุ่มชาวเมืองกรุงศรีอยุธยา กลุ่มขุนนางในราชสำนักที่แตกเป็นฝักเป็นฝ่าย และกลุ่มพระสงฆ์โดยเฉพาะอย่างยิ่งสมเด็จพระสังฆราช วัดราชา เมืองลพบุรี เป็นฐานกำลังสำคัญและอาจใช้เป็นกำลังรบหากจำเป็น ต่อมาออกพระเพทราชาได้ให้เจ้าพระยาสุรสงครามซึ่งเป็นบุคคลที่พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) นับถือ ให้ไปบอกความว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีรับสั่งให้เข้าเฝ้า พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) จึงถูกจับกุมตัวไปประหารชีวิตในคราวนั้น

*"เมื่อวันที่เกิดเหตุการณ์ปฏิวัตินั้น ฟอลคอนได้รับคำสั่งให้เข้าเฝ้าสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พร้อมกับนายทหารฝรั่งเศสอีก ๔ นาย มีอาวุธครบมือ เมื่อเข้ามาในบริเวณพระราชวัง พระเพทราชาและขุนนางกลุ่มหนึ่งคอยดักพบและจับกุมตัวไปสำเร็จโทษโดยที่ไม่มีโอกาสเข้าเฝ้า จากนั้นบ้านหลวงรับราชทูตก็ถูกตรวจค้น มาดามฟอลคอนภรรยาและลูกถูกจองจำ และปลดจากบรรดาศักดิ์ทุกระดับชั้น"*

พันตรีโบชอง ผู้คุ้มกันฟอลคอนในขณะนั้น ได้เขียนบรรยายเหตุการณ์ไว้ว่า :-

*"เมอซิเออร์ก็องสต๊องส์เริ่มวิตกว่าจะไม่ได้พบพระเจ้าแผ่นดินและสังเกตเห็นว่าทหารต่างๆ ที่จุกช่องล้อมวงพระราชวังได้พยายามเข้ามาหาข่าวจากทหารที่ข้าพเจ้านำขึ้นไปจากบางกอกซึ่งประจำกองอยู่ใกล้ๆ กับพวกเขา เขาลงความเห็นว่าคงจะเกิดอะไรที่เลวร้ายสักอย่างหนึ่งเป็นแน่ จึงสั่งให้ข้าพเจ้าไปแจ้งกับทหารฝรั่งเศสว่าห้ามพูดคุยกับผู้อื่น"*

วันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2231 กองทหารฝรั่งเศสซึ่งประจำการอยู่ ณ บางกอก และเมืองมะริด (ทวาย)  เปิดฉากรบปะทะต่อสู้กับฝ่ายสยามอันเป็นผลมาจาก นายพลเดส์ฟาร์จ (Chevalier Desfarges) แข็งข้อและไม่ยอมปฏิบัติตามความต้องการของออกพระเพทราชา ต่อมาฝ่ายอยุธยาส่งทหารไปยังเมืองมะริด (ทวาย) เพื่อขับไล่กองทหารฝรั่งเศสอีกทาง จนถึงวันที่ 24 มิถุนายน กองทหารฝรั่งเศสที่เมืองมะริด (ทวาย) จึงเดินทางออกจากสยามไป ส่วนการรบพุ่งกับกองทหารฝรั่งเศสที่บางกอกยังคงยืดเยื้อต่อไปจนถึงปลายปี พ.ศ. 2231

thumb|300px|การโจมตีของกองทัพชาวสยามกับกองทัพฝรั่งเศสที่ทวาย

วันที่ 11 กรกฎาคม พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคต ออกพระเพทราชาจึงได้ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินและสถาปนาราชวงศ์บ้านพลูหลวง *[[คำให้การชาวกรุงเก่า|คำให้การขุนหลวงหาวัด]]* กล่าวว่า

*"ครั้นพระนารายณ์สวรรคตแล้ว เสนาอำมาตย์ทั้งปวงจึงปรึกษากันทั้งสิ้นแล้วก็พร้อมกันด้วยใจจงรักภักดีที่จักเอาเจ้าพระยาศรีสุรศักดิ์ให้ครอบครองกรุง ฝ่ายเจ้าพระยาศรีสุรศักดิ์นั้นมิได้สมัคยอมใจที่จะครองกรุง จึงปรึกษากันกับเสนาทั้งปวงว่าใหญ่กว่าเรานี้ยังมีอยู่ แล้วเราได้เรียกว่าเปนบิดาคือเจ้าพระยาสุรศรี เปนยอดใหญ่อยู่ในกรุงศรีอยุธยา แล้วก็ดีที่ในการบุราณทั้งชื่อสัตย์ มีอัชฌาอาศรัยทั้งใจตรงแล้วมีสติปัญญาทั้งศรัทธาวิรียก็บริบูรณ์อันเสนาทั้งปวงก็มิได้ยอมใจ ด้วยมิใช่เปนเชื้อเนื้อหน่อองค์พระนารายน์ ก็จำเปนจำต้องยอมใจด้วยบทพระธรรมนูญและอย่างธรรมเนียม ก็มีมาสิได้เรียกว่าเปนบิดาแล้วก็ควรที่จักทำการราชาภิเศก จึงยินยอมพร้อมใจกันทั้งสิ้นให้เจ้าพระยาสุรศรีครอบครองกรุง"*

วันที่ 18 ตุลาคม พ.ศ. 2231 หลังจากฝ่ายอยุธยากับฝรั่งเศสต่อสู้กันยืดเยื้อนานถึง 4 เดือน นายพลเดส์ฟาร์จ (Chevalier Desfarges) กับนายโวลอง เดส์ แวร์แกง (Volland Des Vergens) รวมทั้งกองทหารฝรั่งเศสที่รักษาการอยู่ที่ป้อมบางกอกจำนวน 250 คน ยอมยกธงขาว นายพลเดส์ฟาร์จ จึงได้ลงนามทำสัญญาสงบศึกต่อสมเด็จพระเพทราชา

สัญญาสงบศึกของสมเด็จพระเพทราชา ปรากฏใน *เอกสารของนายโวลอง เดส์ แวร์แกง* ประกอบด้วย 9 ข้อ ดังนี้

๑. พระเจ้าแผ่นดินสยามจะให้ชาวฝรั่งเศสยืมเรือ ๒ ลำ พร้อมอุปกรณ์ครบเพื่อที่จะบรรทุกทหารฝรั่งเศสทั้งหมด เดินทางออกไปจากสยาม โดยฝ่ายไทยจะนำเรือมาจอดไว้ให้ฝรั่งเศสตรวจสภาพก่อนออกเดินทาง

๒. ให้ท่านสังฆราช เดอ เมเตลโลโปลิส และคณะบาทหลวง พร้อมด้วยนายเวเรต์เป็นตัวประกันจนกว่าที่เรือทั้ง ๒ ลำ จะถูกส่งกลับคืนมาและจนกว่าจะมีการส่งมอบเงินรายได้จากการค้ากับบริษัทฝรั่งเศสซึ่งฟอลคอนอ้างว่าเป็นของตน

๓. ให้กองทหารฝรั่งเศสที่รักษาป้อมออกจากป้อมได้โดยมีพิธีการตามที่ปฏิบัติกันในยุโรป และให้นำสิ่งของที่เป็นของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสกลับไปด้วย เช่น ปืนใหญ่ ดินปืน ระเบิดมือ ฯลฯ และให้ชาวสยามจัดหาเสบียงอาหารและของจำเป็นอื่นๆ ให้เพียงพอระยะเวลา ๑ ปี โดยชาวฝรั่งเศสจะเป็นผู้จ่ายเงิน

๔. ให้บาทหลวงทำงานเผยแผ่ศาสนาต่อไปได้อย่างเสรี

๕. ให้บาทหลวงเจซูอิตเป็นผู้เลือกเองว่าจะดำเนินงานต่อไป หรือจะออกไปจากอาณาจักร โดยได้รับสิทธิพิเศษตลอดจนเกียรติยศตามเดิม

๖. ให้บริษัทการค้าฝรั่งเศสดำเนินกิจการต่อไปได้โดยได้รับสิทธิพิเศษตามเดิม

๗. เพื่อให้เกิดความมั่นใจในสัญญาและมิให้ผิดสัญญากันทั้งสองฝ่าย ให้มีตัวประกันทั้งสองฝ่าย คือ ฝ่ายไทยเป็นขุนนางระดับสูง ส่วนทางฝรั่งเศสได้แก่นายพลจากป้อมบางกอก เมอซิเยอร์ เชอวาลิเย่ร์ เดส์ฟาร์จ และนายเวเรต์

๘. ให้ตัวประกันฝ่ายสยามลงเรือลำเดียวกับนายพลเดส์ฟาร์จ ส่วนตัวประกันฝ่ายฝรั่งเศสจะลงเรืออีกลำหนึ่งตามไปในระยะไม่เกินวิถีกระสุน และการแลกเปลี่ยนตัวประกันจะกระทำเมื่อถึงด่านขนอนสุดท้ายที่ปากน้ำ

๙. ในทุกกรณี ให้นายพลเดส์ฟาร์จคืนป้อมบางกอกให้แก่พระเจ้ากรุงสยาม ตามสภาพที่เป็นอยู่ขณะนั้นพร้อมด้วยทุกอย่างที่เคยเป็นของพระเจ้ากรุงสยาม


นายพลเดส์ฟาร์จจึงคุมทหารฝรั่งเศสออกไปอย่างสันติโดยเรือ 2 ลำชื่อสยามกับละโว้ นอกจากนี้สมเด็จพระเพทราชายังทรงให้ยืมเงิน 45,000 แฟรงค์ เพื่อเป็นค่าเดินทางพร้อมปล่อยตัวบุตรชายของนายพลเดส์ฟาร์จ 2 คน และยังมีชาวฮอลันดาช่วยหาเรือและจัดเสบียงอาหารแก่พ่อค้าและบาทหลวงชาวฝรั่งเศส กองกำลังทหารฝรั่งเศสจึงได้เดินทางนอกกรุงศรีอยุธยาเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2231

แม้มีข้อสัญญาสงบศึก ปรากฏว่ามีบรรดาบาทหลวงบางส่วน และชาวคริสเตียนถูกจับขังจำนวนมาก โบสถ์คริสต์ถูกปิดและถูกปล้นทำลาย การเผยแผ่คริสต์ศาสนาที่เคยรุ่งเรืองในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็อยู่ในสภาพตกต่ำจนต้องล้มเลิกไปตลอดรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มีคณะบาทหลวงฝรั่งเศสที่ยังพำนักอยู่ในกรุงศรีอยุธยา ได้เขียนบันทึกความโหดเหี้ยมทารุณกรรมนักโทษชาวคริสเตียน และยังออกไปให้ทำงานหนักหลายอย่างตั้งแต่เช้าจรดเย็น เช่น ขนดิน ขนอิฐ ขนขยะ ล้างท่อ ล้างที่ทิ้งอุจจาระ ลากเสา ลางซุง เป็นต้น

ปรากฏใน *จดหมายเหตุของคณะบาทหลวงฝรั่งเศส* ความว่า :-

*"ในครั้งนั้นบรรดาชาวต่างประเทศมีความประหลาดใจมากที่ได้เห็นชาวยุโรปในเมืองไทย ทั้งนักเรียนอายุ ๑๓ ขวบ ๑๔ ขวบ ตลอดจนมิชชันนารีซึ่งหน้าตาแสดงความบริสุทธิ์ของตัว ต้องถูกลากไปตามถนน และถูกบีบคั้นไม่ผิดกันกับพวกผู้ร้ายอย่างสำคัญและผู้ร้ายที่ฆ่าคนตาย ถ้าพวกคริสเตียนล้มลงด้วยอ่อนเพลียเพราะความไม่สบาย หรือแดดเผาจนร้อน หรือเหน็ดเหนื่อยเต็มที ประเดี๋ยวก็ต้องลุกขึ้นได้ด้วยไม้ตี ในตอนเช้าเวลาเดินไปทำงานและตอนเย็นเวลากลับ พวกนี้ต้องขอทานตามประตูบ้านและตามร้านทุก ๆ แห่ง พวกชาวบ้านก็ให้ข้าวบ้าง ปลาเค็มบ้าง เบี้ยซึ่งใช้กันต่างเงินบ้าง และให้เหมือนกับนักโทษไทยและมอญที่ต้องร้อยโซ่ติดเป็นพวงเดียวกันไป"*

### กบฏธรรมเถียร (พ.ศ. 2233)

กบฏธรรมเถียร หรือกบฎพระมอญ เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2233 ราวเดือนเมษายน ตรงกับรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา ผู้ก่อกบฏชื่อ ธรรมเถียร เป็นพระสึกใหม่เคยต้องโทษอาญาที่ตะนาวศรี และเป็นบัณฑิต อาศัยอยู่แขวงเมืองนครนายก เคยเป็นข้าหลวงเดิมของเจ้าฟ้าอภัยทศ หลังสมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เจ้าฟ้าอภัยทศจึงถูกสำเร็จโทษ ธรรมเถียรจึงหนีไปบวชระยะหนึ่ง หลังจากสึกจึงคิดก่อกบฏหมายจะชิงราชสมบัติจากสมเด็จพระเพทราชา โดยใช้อุบายหลอกลวงชาวบ้านด้วยการปลอมตัว และประกาศตนเองแอบอ้างว่าเป็นเจ้าฟ้าอภัยทศ และยังทำกิริยาและน้ำเสียงพูดจาเหมือนพระขวัญ ชาวบ้านต่างพากันหลงเชื่อเป็นอันมากเนื่องจากธรรมเถียรติดไฝดำไฝแดงที่ใบหน้า จึงคล้ายกับพระพักตร์ของเจ้าฟ้าอภัยทศ และชาวบ้านต่างเลื่องลือว่าพระขวัญนี้มีบุญญาธิการ

ปรากฏใน *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน* ความว่า :-

*"ลุศักราช ๑๐๔๒ ปีชวด ฉศก ขณะนั้นเกิดกบฏ ไอ้ธรรมเถียรข้าหลวงเดิมเจ้าฟ้าอภัยทศ เป็นจราจลในจังหวัดแขวงหัวเมืองนครนายก และอ้ายธรรมเถียรกระทำการโกหกติดไฝที่หน้าให้เหมือนเจ้าฟ้าอภัยทศ สำแดงแก่ชาวชนบทประเทศทั้งปวงว่าตัวเป็นเจ้าฟ้าอภัยทศ"*

ธรรมเถียรจึงได้ขี่ช้างพลายกาง พร้อมทาสควาญช้างคนสนิทชื่อ คุลา หรือกุลา ยกพรรคพวกซ่องสุมผู้คนเรื่อยมาตั้งแต่เมืองสระบุรีและขุนละครมีผู้คนทั้งชาวบ้านชาวนาต่างหอบดาบ คันหลาว คานหอบข้าว และเคียวเข้าร่วมกบฏเป็นจำนวนมาก

เมื่อถึงเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2233 ธรรมเถียรยกกองกบฏมาตั้งที่พระตำหนัก พระราชวังหลวง ตั้งอยู่ทางเหนือใกล้กับกรุงศรีอยุธยา ยังมีขุนนางเข้าร่วมกบฏธรรมเถียรด้วย เช่น หลวงเทพราชา ผู้รักษาวัง เข้าร่วมกบฏพร้อมนำเครื่องสูงมาให้ ขุนศรีคชกรรม์เข้าร่วมกบฏพร้อมนำช้างพลายมงคลรัตนาศน์มาให้ ธรรมเถียรจึงตั้งให้เป็นอำมาตย์ให้ขึ้นขี่ช้างกั้นเศวตฉัตรคุมพรรคพวกประมาณ 2,000 คน แล้วจึงให้พรรคพวกคนสนิทลอบไปนิมนต์พระพรหม เจ้าอาวาสวัดปากคลองช้าง ซึ่งเป็นพระอาจารย์ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชและเจ้าฟ้าอภัยทศ บอกความแก่เจ้าอาวาสว่าเจ้าฟ้าอภัยทศ เสด็จมาอยู่ที่ตำหนักพระราชวังหลวงได้ 3 วันแล้ว พระพรหมเจ้าอาวาสได้ฟังนั้นจึงกล่าวความแก่คนสนิทธรรมเถียร พวกคนสนิทได้ฟังนั้นจึงกลับไปบอกความกันแล้วต่างพากันแตกหนีออกมา ความว่า :-

*"ถ้าแลลูกกูอยู่จริง ไหนเลยจะอยู่แต่ที่พระนครหลวงเล่า สูเจ้าอย่าเชื่อถือ ถ้าแลผู้ใดเชื่อถือมัน ผู้นั้นก็จะพลอยตายเสียเปล่าเป็นมั่นคง"*

เมื่อปลายเดือนเมษายน พ.ศ. 2233 รุ่งเช้าวันถัดมาธรรมเถียรขึ้นขี่ช้างจัดแจงเครื่องสูงอย่างเจ้าเสด็จ แล้วรี้พลพร้อมศัสตราวุธต่างๆ มาทางคลองบ่อโพง (ตำบลบ่อโพง) เข้ามายังเพนียดคล้องช้างอย่างไร้ระเบียบ ในขณะนั้นกรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ กำลังเสด็จทรงช้างพระที่นั่งอยู่ มีผู้มากราบทูลกรมพระราชวังบวรจำนวนมากจึงทรงตกพระทัยแล้วมีพระราชบัณฑูรให้ตำรวจไปสืบดู และทราบว่าเจ้าฟ้าอภัยทศยกทัพมา กรมพระราชวังบวรทรงตรัสแก่ พันชัยธุช ซึ่งขี่ควายถือธงนำทัพกบฏธรรมเถียรเข้ามายังเพนียด ว่า *"ยกมาก็สู้กัน เราจะกลัวอะไร"*

ต่อมากรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ มีพระบัณฑูรตรัสให้ ขุนอินทราธิบาล นำมูลเหตุไปกราบทูลสมเด็จพระเพทราชา สมเด็จพระเพทราชาจึงทรงช้างต้นพลายมงคลจักรพาฬเสด็จไปวังหน้าและมีรับสั่งให้มหาดเล็กอัญเชิญ **พระแสงขอพลพ่าย** ซึ่งเป็นพระแสงของ้าวของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เมื่อคราวชนช้างกับพระมหาอุปราชาแล้วทรงฟัดคอขาดด้วยพระแสงนี้ เพื่อใช้เป็นศาสตราวุธรบทัพจับศึกกบฏธรรมเถียรในคราวนั้น ส่วนกรมพระราชวังบวรเสด็จกลับรอรับศึกที่พระนครแทนตามคำกราบทูลของ เจ้าพระยาธรรมา เสนาบดีจตุสดมภ์กรมวัง จึงไม่ได้ทรงเสด็จรับศึก ณ ที่ เพนียด

เมื่อกรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ เสด็จไปถึงบนป้อมมหาไชย ธรรมเถียรจึงขี่ช้างเข้ามาทางวัดมหาโลก กรมพระราชวังบวรจึงมีพระบัณฑูรตรัสให้ตำรวจไปดูให้แน่แล้วทรงทราบว่าไม่ใช่เจ้าฟ้าอภัยทศ จึงมีพระบัณฑูรให้ยิงปืนใหญ่ 8 กระบอก และทรงตั้งสัตยาธิษฐานก่อนยิงปืนใหญ่ว่า

*"ข้าแต่เทพยดาสุรารักษ์ อันสิงสู่รักษาปืนใหญ่นี้ ถ้าแลข้าพเจ้าบุญน้อยมีอาจสามารถจะดำรงสมบัติ์ไว้ได้ แลจะถึงปราไชยแก่ประจามิตร์แล้ว แลจะจุดปืนบัดนี้ขอให้ปืนจงแตกออกต้องข้าพเจ้า ให้ถึงแก่ชีวิตร์อันตรายเถิด ถ้าแลข้าพเจ้ามีบุญญาภิสังขารบารมีมาก อาจสามารถจะดำรงสมบัติ์เสวตรฉัตร์เฉลิมแผ่นดินสยามประเทศได้ไซ้ ขอให้กระสุนปืนใหญ่ไปต้องดัสกรพินาศฉิบหายเถิด"*

เมื่อยิงปืนใหญ่ออกไปแล้ว กระสุนปืนไปถูกช้างพลายธรรมเถียรจนล้มตาย พลฝ่ายหน้ากบฏธรรมเถียรแตกหนีกระจาย ธรรมเถียรได้รับบาดเจ็บเมื่อได้โอกาสจึงหนีไปซุกซ่อนตัวที่สวนดอกไม้ ณ วัดสีฟัน และถูกจับตัวในวันรุ่งขึ้น ใช้เวลา 3 วัน จึงปราบกบฏธรรมเถียรได้สำเร็จ เค็มพ์เฟอร์ ได้เขียนบันทึกไว้ว่า ธรรมเถียรถูกแห่ประจานทั่วพระนคร 3 วันแล้วจึงถูกประหารชีวิตโดยถูกเพชฌฆาตจับแหวกท้องทั้งเป็นแล้วทิ้งไส้ให้หมากิน ส่วน คุลา ทาสควาญช้างคนสนิทถูกจับได้ที่ตำบลวัดขนานป่าข้าวสารแล้วถูกประหารชีวิต ช้างพลายที่ยังรอดบางส่วนถูกจับได้นำถวาย ช้างบางส่วนหนีเข้าป่าไปจำนวนมากจนส่งผลให้แขวงเมืองสระบุรี เมืองลพบุรี และแขวงขุนละครร้างหลายตำบล บรรดาไพร่พลที่หลงเชื่อเข้าร่วมกับกบฏธรรมเถียรนั้นได้รับการปล่อยตัวไปไม่ได้ถูกลงพระราชอาญา

สมเด็จพระเพทราชาทรงพระราชทานอภัยโทษ ทรงตรัสว่า :-

*"มันเป็นคนโมหะ หาปัญญามิได้ ปล่อยมันเสียเถิด อย่าเอาโทษเลย"*

### กบฏหัวเมืองนครราชสีมา และเมืองนครศรีธรรมราช (พ.ศ. 2234)
กบฏหัวเมืองนครราชสีมาและเมืองนครศรีธรรมราชเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2234 ในรัชกาลพระองค์ คือ กบฏพระยารามเดโช (ชู) ขุนศึกมุสลิมชาวเมืองไทรบุรี และกบฏพระยายมราช (สังข์) ซึ่งเคยเป็นขุนศึกคู่พระทัยและเป็นหนึ่งในกำลังสำคัญที่ทำให้สมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ขึ้นครองราชย์ ทรงโปรดเกล้าฯ ตั้ง พระยารามเดโช (ชู) เป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช ดูแลหัวเมืองใต้อันห่างไกลต่างพระเนตรพระกรรณ และพระยายมราช (สังข์) เป็นเจ้าเมืองนครราชสีมา
ครั้นสมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน สร้างความไม่พอใจให้พระยารามเดโช (ชู) และพระยายมราช (สังข์) จึงก่อการกบฏแข็งเมืองไม่ยอมถือน้ำพิพัฒน์สัตยาที่กรุงศรีอยุธยา เป็นเหตุให้สมเด็จพระเพทราชาทรงพระพิโรธ ปรากฏความว่า :-

*"ในศักราช ๑๐๔๘ ปีขาลอัถสกนั้น กรมการเมืองไชยาบอกข้อราชการเข้ามาถึงกรมพระกลาโหม ในลักษณะนั้นว่า เจ้าพระยานครครีธรรมราชเป็นกบฎแข็งเมือง แลซ่องสุมผู้คนเครื่องสาตราอาวุธเป็นอันมากจะยกเข้ามาตีหัวเมืองฝ่ายตะวันตกทั้งปวงได้หัวเมืองทั้งปวงแล้ว จะยกเข้าไปทำลายกรุง อนึ่งนายสังข์ ยมราช เจ้าเมืองนครราชสีมา ซึ่งหนี ไปได้นั้นพาสมัครพรรคพวกออกไปตั้งอยู่ ณ พรมแดนเมืองนครศรีธรรมราช แลแขวงไชยาต่อกัน แลคิดการกบฏเข้าด้วยพระยานครศรีธรรมราชอีก"*

จึงมีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้พระยาสีหราชเดโช ยกทัพไปตีหัวเมืองนครราชสีมา ซึ่งพระยายมราช (สังข์) เป็นเจ้าเมืองอยู่ แต่พระยายมราช (สังข์) รักษาเมืองไว้ได้มั่นคง พระยาสีหราชเดโชจึงตีเมืองไม่สำเร็จ สมเด็จพระเพทราชาจึงมีรับสั่งให้กุมตัวแม่ทัพนายกอง แล้วลงพระราชอาญาให้โบย แล้วริบทรัพย์จากนั้นจึงประหารชีวิต ปรากฏใน *จดหมายของบาทหลวงโบรลต์* เขียนไปส่งยังกรุงปารีสเมื่อ ค.ศ. 1700 (ปี พ.ศ. 2243) ความว่า :-

*"หาไม่คงถูกประหารชีวิตเหมือนขุนนางผู้ใหญ่ ๔๘ คน ที่ไปตีนครราชสีมาไม่สำเร็จ ถูกสงสัยว่าเข้ากับกบฏเลยรับสั่งให้จับมาตระเวนกลางเมืองแล้วสับฟันศีรษะเป็นแฉก ๆ ตัดแขนตัดขาผ่าอกชกต่อยทรมานอย่างน่าทุเรศ แล้วก็ฟันเอาศีรษะขาดไปเสียบไว้ที่บนกำแพงพระนคร"*

ต่อมาสมเด็จพระเพทราชาทรงแต่งทัพอีกครั้ง มีพระราชบัญชาโปรดให้อัครมหาเสบาดียกทัพไปตีเมืองนครราชสีมาอีกครั้งจำนวน 4 ทัพ ทหารกองทัพกรุงศรีอยุธยาได้ใช้กลอุบายเผาเมืองด้วยว่าวจุฬาผูกหม้อดิน แล้วให้ทหารล่ามสายชนวนไปติดหม้อดินนั้น เมื่อว่าวลู่ลมลอยอยู่เหนือเมืองนครราชสีมาแล้วจึงจุดชนวนขึ้นทำให้หม้อดินระเบิดลุกเป็นไฟแล้วตกลงไปลุกไหม้บ้านเรือนของชาวเมืองนครราชสีมาเกิดความโกลาหลเป็นอันมาก แม้สมัยอยุธยามีกฎมณเฑียรบาลห้ามชักว่าวข้ามพระราชวังหากละเมิดมีโทษถึงตัดมือ แต่ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาได้นำว่าวมาใช้เพื่อปราบกบฏเจ้าเมืองนครราชสีมาจนสำเร็จ รวมแล้วใช้เวลา 2 ปีเศษ จึงสามารถปราบกบฏพระยายมราช (สังข์) ได้ แต่พระยายมราช (สังข์) และพรรคพวกหลบหนีไปยังเมืองนครศรีธรรมราชได้ สร้างความไม่พอพระราชหฤทัยแก่สมเด็จพระเพทราชาอย่างยิ่ง จึงแต่งทัพโดยมี พระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) เป็นแม่ทัพหลวง พระยาเพชรบุรีเป็นเกียกกาย พระยาสุรเสนาเป็นยุกกระบัตร พระยาราชบุรีเป็นทัพหลัง และพระยาราชบังสัน (ฮัสสัน หรือ หะซัน) เป็นผู้คุมทัพเรือรวมเป็นกองทัพกรุงศรีอยุธยาโดยมีกำลังพล 10,000 นาย กองช้าง 300 เชือก เรือรบ 100 ลำ และทหารสบทบอีก 500 นาย แล้วจึงโปรดให้ยกทัพทั้งหมดลงไปสมทบกันที่เมืองไชยา

ครั้นกองทัพกรุงศรีอยุธยายกทัพทางบกและเรือเข้ามาประชิดถึงบ้านท่าข้าม บริเวณค่ายหัวควนท่าข้ามซึ่งเป็นตั้งของชุมนุมพระยายมราช (สังข์) จึงเข้าปะทะกันเป็นเพลาหลายวันจนกระทั่งชุมนุมพระยายมราช (สังข์) แตก พระยายมราช (สังข์) และพรรรคพวกถึงแก่กรรม ต่อมาพระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) จึงยกทัพหลวงเข้าโจมตีเมืองนครศรีธรรมราชโดยมีพระยารามเดโช (ชู) เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช พร้อมบุตรชาย 2 คน ชื่อ ตวนกูนาด และตวนกูกลาย เป็นขุนศึกร่วมรบ ทั้งสองฝ่ายรบปะทะกันอย่างดุเดือดเป็นสามารถ สงครามยืดเยื้อยาวนานถึง 3 ปี ทัพของพระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) จึงเข้าล้อมเมืองนครศรีธรรมราชทำให้ทัพพระยารามเดโช (ชู) ไม่อาจสู้รบต่อได้จึงพากันหลบหนีฝ่ากองทัพกรุงศรีอยุธยา พระยารามเดโช (ชู) กับพวกหนีไปทางตะวันออกได้ชิงเอาเรือของทัพพระยาราชบังสัน (ฮัสสัน) แล้วหนีไปเมืองไทรบุรีได้สำเร็จ ต่อมาพระยาราชบังสัน (ฮัสสัน) ผู้คุมทัพเรือถูกพระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) ประหารชีวิตเนื่องจากถูกจับได้ว่าแอบช่วยศัตรูให้หลบหนีไปได้

### กบฏเมืองปัตตานี (พ.ศ. 2234 – 2235)
กบฏเมืองปัตตานี เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2234 **รายามัสกลันตัน** (โมรหุมกลันตัน) ผู้ครองราชอาณาจักรปัตตานีในขณะนั้นประกาศไม่ยอมอ่อนน้อมสวามิภักดิ์เป็นเมืองขึ้นต่อกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระเพทราชาโปรดฯ ให้ยกทัพไปปราบเมืองปัตตานีครั้งแรกแต่ไม่ประสบผลสำเร็จ ต่อมาปี พ.ศ. 2235 โปรดฯ ให้ยกกองทัพหนุนไปปราบอีกครั้งแต่ก็ไม่สามารถปราบเมืองปัตตานีได้ เมืองปัตตานีจึงประกาศตนเป็นเมืองเป็นอิสระ ไม่ขึ้นกับกรุงศรีอยุธยาไปจนสิ้นสมัยกรุงธนบุรี

*จดหมายเหตุโหร* กล่าวว่า :-
*ปีมะเมีย จ.ศ. ๑๐๕๒ พระเพทราชาเป็นเจ้ามาจนทุกวันนี้ ปีนี้ต้องยกกองทัพกรุงไปปราบเมืองตานี*
*ปีมะแม จ.ศ. ๑๐๕๓ ต้องยกกองทัพกองหนุนไปปราบเมืองตานี*

เหตุที่ไม่สามารถปราบเมืองเมืองปัตตานีได้เนื่องจากเมืองปัตตานีเป็นเมืองที่มีความชำนาญในการหล่อโลหะ โดยเฉพาะการหล่อปืนใหญ่ซึ่งเมืองปัตตานีมีปืนใหญ่ประจำเมือง 3 กระบอก ปรากฏว่าได้ใช้ปืนใหญ่ในการศึกสงครามกับฝ่ายกรุงศรีอยุธยาหลายครั้ง รวมทั้งการศึกสงครามครั้งสมเด็จพระเพทราชานี้ด้วย

### ชาวอยุธยาเข้าสวามิภักดิ์พม่าและพม่ารบกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2238–2243)
มีเหตุสืบเนื่องจากเมื่อวันอาทิตย์แรม 13 ค่ำเดือน 6 จุลศักราช 1057 ปีกุน ตรงกับวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2238 ขุนนางไทยชื่อ *สละวุต* หรือ *สารวัตร* กับพวก 100 คน อาจเป็นพวกนครราชสีมาหรือพวกกบฏธรรมเถียร หนีไปสวามิภักดิ์ต่อพม่าในรัชกาลพระเจ้ามังกะยอดิน *มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า :-

*ครั้น ณ วัน  จุลศักราช ๑๐๕๗ อำมาตย์ของพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา ชื่อสารวัตรถือพลทหาร ๑๐๐ เศษ กับช้าง ๕ เชือกเข้ามาถวายที่พระเจ้าอังวะ*

กาลต่อมาพระเจ้ามังกะยอดินเสด็จสวรรคตเมื่อปีขาล พ.ศ. 2241 ตรงกับรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา พระเจ้าสเน่ห์มิน พระราชโอรสจึงได้ขึ้นครองราชย์ต่อ ในพงศาวดารพม่า กล่าวว่า เมื่อปีเถาะ พ.ศ. 2242 พระเจ้าสเน่ห์มิน ได้เตรียมกองทัพพม่าจะยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา แต่มีเหตุใดอย่างหนึ่งพระเจ้ากรุงอังวะจึงไม่ได้ยกทัพมา ส่วน *มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า * กล่าวแตกต่างจากพงศาวดารไทยออกไปว่า เมื่อวันอาทิตย์แรม 6 ค่ำเดือน 7 จุลศักราช 1061 ตรงกับวันที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2242 พระเจ้าสเน่ห์มินกรุงอังวะมีรับสั่งให้ทำกลองพิไชยฤกษ์ และทำธง 2 คู่ลงยันต์และเวทมนต์ คู่หนึ่งเป็นธงพระนเรศและธงอีกคู่เป็นธงราชสีห์เพื่อเป็นเคล็ดในการศึกสงคราม

ปรากฏใน *มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* ความว่า :-

*ครั้น ณ วัน  จุลศักราช ๑๐๖๑ พระเจ้ากรุงอังวะพระองค์ทรงตรัสให้ทำกลองพิไชยฤกษ แลเขียนธงเปนรูปพระนเรศคู่ ๑ เปนราชสีห์คู่ ๑ ธง ๒ คู่นี้ทำด้วยยันต์แลเวทมนต์ ที่ทรงทำขึ้นนี้สำหรับไปตีกรุงศรีอยุทธยา*

เมื่อวันอังคารขึ้น 3 ค่ำเดือน 11 จุลศักราช 1061 ตรงกับวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2242 พระเจ้าสเน่ห์มินทรงจัดทัพพม่ามีช้างม้าและพลทหารจำนวนมาก มีรี้พลมา 2 เส้นทาง แบ่งเป็นทางเมืองเชียงใหม่มี 6 กองเป็นทัพที่หนึ่ง และเมืองเมาะตะมะมี 6 กอง เป็นทัพที่สอง เข้าใจว่าเมื่อฝ่ายกรุงศรีอยุธยาทราบข่าวศึก สมเด็จพระเพทราชาทรงจัดทัพเตรียมรับศึกพม่าในครั้งนี้

เมื่อวันพุธขึ้น 2 ค่ำเดือน 1 ตรงกับวันที่ 10 เมษายน พ.ศ. 2242 (*ปีปฏิทินไทยในปัจจุบันนับเป็น พ.ศ. 2243*) ทัพฝ่ายพม่าทัพที่ 2 ยกทัพเคลื่อนพลออกจากเมืองเมาะตะมะจนมาถึงตำบลอองสาจึงเข้าปะทะกับทหารฝ่ายกรุงศรีอยุธยา แต่ทัพฝ่ายพม่าพ่ายแพ้แตกถอยทัพหนีกลับไปยังเมืองเมาะตะมะ ส่วนทัพฝ่ายพม่าจากเมืองเชียงใหม่ก็พ่ายแพ้แก่ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาเช่นกัน 

*มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า :-

*ครั้น ณ วัน  จุลศักราช ๑๐๖๑ ครั้นได้มหาพิไชยฤกษ ให้ยกไปทางเมืองเชียงใหม่ไปตีกรุงศรีอยุทธยา พวกชื่อนายทัพนายกองนั้น คือ มางแรนะราสิหพล ๑ ไชยจอถิง ๑ ชอยระสังรัน ๑ รันตสูร ๑ แล๊ดยาไชยะสู ๑ ไป้สั่งรันนายทหารม้ากอง ๑ ใน ๖ กองนี้มีช้างม้าแลพลทหารเปนอันมาก แต่ ๖ กองนี้ให้ไปทางเชียงใหม่ ทางเมืองมุตมะนั้นทรงตรัสให้นันทมิตจอถิงพล ๑ นันมิต ๑ ภยะนันมิต ๑ ภยะไชย ๑ ภยะราชสูอามะคไ ๑ แรโยธานายทหารม้ากอง ๑ รวม ๖ ทัพนี้ให้ยกจากเมืองมุตมะในวันที่  ปีนั้น  แต่กองทัพที่ยกไปจากเมืองมุตมะนั้น ครั้นถึงตำบลอองสาก็ได้รบกันกับอยุทธยาก็เสียทีกองทัพอยุทธยาแตกหนีถอยหนีมาที่เมืองมุตมะ กองทัพ ๖ กองที่ยกไปทางเชียงใหม่นั้น ก็เสียทีแก่อยุทธยาแตกหนีถอยมาเหมือนกัน*

ภายหลังจากที่พม่าพ่ายให้แก่ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาแล้ว พระเจ้าสเน่ห์มินแห่งกรุงอังวะก็ยังทรงจัดทัพพม่าเพื่อทำสงครามกับฝ่ายกรุงศรีอยุธยาและเมืองเชียงใหม่อีก แต่ไม่ปรากฏว่าเหตุการณ์การรบกันอย่างไรและผลการศึกสงครามต่อจากนี้ไม่มีบันทึกว่ามีฝ่ายใดแพ้ชนะ โดยเมื่อวันพุธขึ้น 5 ค่ำเดือน 3 ตรงกับวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2243 พระเจ้าสเน่ห์มินมีรับสั่งจัดทัพพม่าโดยมีนายทัพชื่อ *พันธุกาภยะ* เป็นแม่ทัพ ให้ยกพลฝ่ายพม่าจากเมืองเมาะตะมะไปยังกรุงศรีอยุธยา และมีรับสั่งให้ สังแคตี่น เป็นแม่ทัพให้ยกทัพฝ่ายพม่าจากเมืองเมาะตะมะเข้าตีเมืองเชียงใหม่

*มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า :-

*ในปีนั้น ณ วัน  มีรับสั่งให้พันธุกาภยะให้ยกจากเมืองมุตมะไปตีกรุงศรีอยุทธยาอิก (แต่ไม่ปรากฏว่ารบกันอย่างไร) ครั้นแล้วมีรับสั่งให้สังแคตี่นเปนแม่ทัพยกจากเมืองมุตมะไปตีเมืองเชียงใหม่อิก (แลไม่ปรากฏว่ารบพุ่งกันอย่างไรมีแต่ว่ายกไปเท่านั้น)*

เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. 2246 มีชาวอยุธยาพวกหนึ่งอพยพไปพึ่งพระเจ้าสเน่ห์มิน และปีต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีก็มีชาวอยุธยาอพยพไปอีกพวกหนึ่ง อาจเป็นพวกเจ้าฟ้าพระขวัญ พระราชโอรสของพระเพทราชาก็เป็นได้

*มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า *กล่าวว่า  :-
*ครั้น ณ วัน  จุลศักราช ๑๐๖๕ ชาวชาติอยุทธยาเข้ามาสวามิภักดิ์ที่พระเจ้ากรุงอังวะ ครั้น ณ วัน  จุลศักราช ๑๐๖๗ พวกอยุธยาเข้าสวามิภักดิ์แล้วเจ้าเมืองมุตมะส่งขึ้นมาถวายยังใต้ฝ่าพระบาทพระเจ้ากรุงอังวะ*

เหตุการณ์พม่ารบกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชานี้ไม่มีบันทึกในพงศาวดารไทย

### ไข้ทรพิษระบาดครั้งใหญ่ที่สุดในสมัยอยุธยา (พ.ศ. 2239)
เมื่อปี พ.ศ. 2239 ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาเกิดไข้ทรพิษ หรือฝีดาษ (Smallpox) ทั่วราชอาณาจักรตั้งแต่เดือนมกราคม เด็กและผู้ใหญ่ต่างป่วยไข้ทรพิษล้มตายจำนวนมากเกือบ 80,000 คน วัดต่างๆ ไม่มีที่ฝังศพ และมีศพคนตายนอนเกลื่อนกลาดตามทุ่งนาเป็นอันมาก ในขณะเกิดโรคระบาดนี้ สมเด็จพระเพทราชามีรับสั่งให้แพทย์ออกไปรักษาราษฎรที่ป่วยไข้ พร้อมพระราชทานยาและเงินแก่ราษฎรกันทั่วหน้า และยังทรงแสดงความเป็นพุทธศาสนิกชนด้วยการจัดพิธีสวดมนต์เลี้ยงพระทั้งในและนอกพระนครหลายครั้ง นับว่าเหตุการณ์ไข้ทรพิษระบาดครั้งนี้เป็นการระบาดครั้งใหญ่ที่สุดในสมัยกรุงศรีอยุธยา

นอกจากโรคระบาดแล้ว ยังเกิดฝนแล้งและข้าวยากหมากแพงจนหาซื้อไม่ได้ ทำให้ราษฎรวิตกเป็นอันมาก แต่แล้วเมื่อเดือนกันยายนเกิดฝนตกมากผิดปกติถึงเดือนพฤศจิกายนจนน้ำเข้าท่วมทุ่งนาถึง 2 เดือน สมเด็จพระเพทราชาได้ทรงจัดการเพื่อบรรเทาความเดือดร้อนทุกข์ยากของราษฎรให้เบาบางลง ซึ่งมีบันทึกในหลักฐานชั้นต้นเป็นจดหมายเหตุของคณะบาทหลวงฝรั่งเศส 2 ฉบับ เรื่อง ที่กรุงศรีอยุธยาเกิดไข้ทรพิษ คือ *จดหมาย[[อันโตนิโอ ปินโต|มองซิเออร์ ปินโต]]ถึงมองซิเออร์ บาเซต์ วันที่ ๑๐ เดือนมิถุนายน ค.ศ. ๑๖๙๖ (พ.ศ. ๒๒๓๙)* ฉบับหนึ่ง และ*จดหมายมองซิเออร์ โปเก (Pocquet) ถึง ผู้อำนวยการคณะการต่างประเทศ วันที่ ๒๗ เดือนธันวาคม ค.ศ. ๑๖๙๖ (พ.ศ. ๒๒๓๙)* อีกฉบับหนึ่ง ใน *[[พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)|พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)]]* ได้กล่าวเหตุการณ์ทำนองเดียวกัน ความว่า :-

*"ครั้นอยู่มาศักราช ๑๐๖๐ ปีเถาะเอกศก (พ.ศ. ๒๒๔๑)..." "...ขณะนั้นให้เกิดพยาธิโรคป่วยไข้ชนก็ตายเป็นอันมาก ในปีนั้นน้ำมากเหลือขนาดท่วมไร่นาเรือกสวน"*

แม้ความในพระราชพงศาวดารคลาดเคลื่อนจากจดหมายเหตุของคณะบาทหลวงฝรั่งเศสทั้ง 2 ฉบับถึง 2 ปี แต่ใน *ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 11 *ระบุว่า *"...พ.ศ. ๒๒๔๑ ตรงในแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา"* (ตรงกับปีที่พระเจ้าอังวะศิริปวรมหาธรรมราชา หรือ พระเจ้ามังกะยอดิน สิ้นพระชนม์เมื่อปีขาล) ส่วน สุวิทย์ ธีรศาศวัต ระบุว่า ความในพระราชพงศาวดารที่กล่าวมาเป็นปลายรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเสือ (พ.ศ. 2246-51)

### กบฏบุญกว้าง (พ.ศ. 2241-2243)
กบฏบุญกว้างเป็นกบฎลาว เกิดกบฏขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2241 รัชกาลของสมเด็จพระเพทราชา นายบุญกว้าง เป็นชาวลาวอยู่แขวงเมืองลาวตะวันออก ได้แสดงตัวว่าเป็นผู้วิเศษมีความรู้วิชาคาถาอาคมไสยศาสตร์ นายบุญกว้างนำพรรคพวก 28 คนเข้ายึดเมืองนครราชสีมา โดยทำคุณไสยปราบเจ้าเมืองและเหล่าขุนนาง ปรากฏความใน *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหมอบรัดเล* ความว่า :-

*"ลุศักราช ๑๐๕๔ ปีวอก จัตวาศก ขณะนั้นเกิดกบฎลาวคนหนึ่งชื่อบุญกว้าง อยู่ ณ แขวงหัวเมืองลาวฝ่ายตะวันออก มีความรู้วิชาการดี แลมีสมัครพรรคพวก ๒๘ คน คิดอ่านทำการกบฏตั้งตัวว่าเป็นผู้มีบุญ..."*

พระยานครราชสีมาไม่สามารถปราบได้ จึงปรึกษากับกรมการเมืองแล้วทำกลอุบายล่อลวงให้นายบุญกว้างยกทัพไปตั้งที่เมืองลพบุรี และหมายจะให้ยกทัพไปตีกรุงศรีอยุธยา นายบุญกว้างเห็นชอบด้วยแต่หารู้ไม่ว่าเป็นกลอุบาย จึงให้พระยานครราชสีมาจัดทัพประกอบด้วยกำลังพลกว่า 4,000 นาย ช้าง 84 เชือก ม้า 100 ตัว พร้อมศาสตราวุธเป็นดาบ หอก ทวน และปืนครบถ้วน ครั้นพระยานครราชสีมาจัดทัพให้นายบุญกว้างเสร็จ นายบุญกว้างจึงได้ยกทัพออกจากเมืองนครราชสีมาผ่านมายังเมืองบัวชุม เมืองชัยบาดาลแล้วมาตั้งทัพที่เมืองลพบุรี ซ่องสุมผู้คนได้เป็นจำนวนมาก

ต่อมา พระยานครราชสีมาจึงแต่งหนังสือลับถึง เจ้าพระยาจักรี เสนาบดีสมุหนายก ให้นำขึ้นกราบทูลพระกรุณาแก่สมเด็จพระเพทราชาทราบมูลเหตุทั้งปวง และฝ่ายกรมการเมืองสระบุรี เมืองบัวชุม เมืองชัยบาดาล จึงแต่งหนังสือถึงเจ้าพระยาจักรีด้วยเช่นกันว่าเมืองนครราชสีมาเป็นกบฏ เจ้าพระยาจักรีสมุหนายก จึงนำหนังสือทั้ง 2 ฉบับขึ้นกราบทูลสมเด็จพระเพทราชา เมื่อทราบมูลเหตุแล้วจึงทรงพระพิโรธมีดำรัสสั่งอัครมหาเสนาบดีให้เตรียมกำลังพล โดยจัดให้พระยาสุรเสนาเป็นแม่ทัพหลวง และท้าวพระยาอาสาหกเหล่าทั้งปวงเป็นยุกระบัตร เกียกกาย กองหน้า และกองหลังยกทัพไปตีทัพนายบุญกว้างที่เมืองลพบุรี

ครั้นพระยาสุรเสนาเคลื่อนทัพหลวงจากกรุงศรีอยุธยาใกล้ถึงเมืองลพบุรี จึงทำหนังสือลับแก่พระยานครราชสีมานัดกองทัพเข้าล้อมทัพนายบุญกว้างพร้อมกัน เมื่อทัพหลวงของพระยาสุรเสนากับทัพพระยานครราชสีมาเข้าล้อมเมืองลพบุรีแล้วจึงจับกุมนายบุญกว้างและพรรคพวกรวม 28 คน แล้วส่งไปลงพระราชอาญาที่กรุงศรีอยุธยา นายบุญกว้างและพรรคพวกจึงถูกประหารชีวิตทั้งหมด

ผลจากการเกิดกบฏหลายครั้ง สมเด็จพระเพทราชาทรงเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการปกครอง ดังนี้ โดยกำหนดให้ เจ้าพระยาจักรี อัครมหาเสนาบดีสมุหนายกฝ่ายพลเรือน ดูแลกำกับหัวเมืองฝ่ายเหนือ และกำหนดให้ เจ้าพระยามหาเสนาบดี เสนาบดีสมุหพระกลาโหมฝ่ายทหาร ดูแลกำกับหัวเมืองฝ่ายใต้ เพื่อลดทอนอำนาจเจ้าเมืองหัวเมืองต่างๆ ลง และยังเพิ่มกำลังทหารแก่กรมพระราชวังบวรสถานมงคลอีกด้วย

### หนังสือพิมพ์ครั้งแรกในสมัยอยุธยา

สืบเนื่องจากคณะราชทูตสยามที่ไปเจริญสัมพัมธไมตรีกับกรุงฝรั่งเศสมีเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ราชทูต ออกหลวงกัลยาราชไมตรี (ฤทธิ์) อุปทูต และออกขุนศรีวิสารวาจา ตรีทูต ได้มีโอกาสดูงานด้านการพิมพ์ในกรุงปารีส ซึ่งในขณะนั้นฝรั่งเศสมีหนังสือข่าวสารชื่อ *[[Mercure de France|แมกือ กาลัง]]* (Mercure Galant) พิมพ์ออกจำหน่าย ได้ลงข่าวคณะราชทูตสยามครั้งนี้ด้วย เมื่อคณะราชทูตสยามกลับมายังกรุงศรีอยุธยาคงจะได้สนับสนุนงานการพิมพ์ในสยามให้ก้าวหน้า

เมื่อปลายรัชกาลพระองค์ มีหนังสือพิมพ์ *(ไม่ปรากฏชื่อ)* ออกจำหน่ายเป็นประจำติดต่อกันในปลายแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา เป็นครั้งแรก แต่ถูกริบทำลายหลายครั้งในรัชกาลพระองค์ต่อเนื่องไปถึงรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ รวมทั้งถูกเผาในเหตุการณ์การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง ด้วยเหตุนี้จึงไม่ปรากฏว่ามีหลักฐานหนังสือพิมพ์ในสมัยอยุธยาหลงเหลืออยู่อีกเลย

### ลงพระราชอาญาโกษาปาน ราชทูตฝรั่งเศสรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์
ฟ. ฮีแลร์ ได้รวบรวมจดหมายเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน ค.ศ. 1923 (ตรงกับปี พ.ศ. 2466) เรื่อง ราชทูตถึงอสัญกรรม มีความใน *จดหมายของบาทหลวงโบรลต์ (พ.ศ. 2243)* กล่าวถึง "*ออกพระวิสุทรสุนทร อัครราชทูตเก่าพึ่งตายในเร็ว ๆ ไม่กี่เดือนนี้เอง*" ออกพระวิสุทรสุนทรผู้นี้คือ เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) (หรือเจ้าคุณอัครราชทูต) ว่าการพระคลัง เคยเป็นราชทูตออกไปเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชานั้นกลับไม่ทรงโปรด เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เหมือนเช่นสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงระแวงไม่ไว้พระทัย และลงพระราชอาญาเฆี่ยนตี และใช้พระแสงดาบฟันจมูกเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) จนแหว่ง บรรดาภรรยาและบุตรธิดาก็ถูกจับ ถูกเฆี่ยน ถูกขัง และยังถูกริบทรัพย์สมบัติเสียหมดสิ้น เมื่อเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อปี พ.ศ. 2243 บ้างก็ลือกันว่าแทงตัวเองตาย ถูกโบยด้วยเชือกจนตาย หรือถูกหมอจีนวางยาเบื่อให้ตาย ส่วนศพเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ก็ถูกนำไปฝังไว้ที่วัดใกล้เคียงบ้านในเวลากลางคืนอย่างเงียบๆ โดยไม่มีพิธีรีตองใดผิดกับงานศพเสนาบดีผู้ใหญ่ที่มักจัดให้สมเกียรติ ปรากฏใน *จดหมายของบาทหลวงโบรลต์* เขียนไปส่งยังกรุงปารีสเมื่อ ค.ศ. 1700 (ปี พ.ศ. 2243) ความว่า :- 
*"ครั้งหนึ่ง เมื่อ ๔ ปีล่วงมานี้แล้ว (ภายหลังกลับจากฝรั่งเศส ๘ ปี) กำลังเฝ้าอยู่หน้าพระที่นั่ง จะทรงกริ้วอย่างไรไม่ปรากฏ ทรงคว้าพระแสงดาบฟันเอาราชทูตจมูกแหว่ง ดูน่าอุจาดและสงสารที่สุด นับแต่วันนั้นมาก็มีแต่ถูกระแวงสงสัยทุกอย่าง ไม่เป็นอันกินอันนอนเป็นปกติดังเดิม ค่าที่ถูกแกล้งจากราชวงศ์ไม่มีที่สิ้นสุด ลงปลายธิดาใหญ่ของท่านคน ๑ บุตรชายของท่าน ๓ คน ภรรยาหลวงและอนุภรรยาของท่านก็ถูกจับ ถูกเฆี่ยน ถูกขัง ทั้งนั้น ซ้ำก่อนเมื่อวันที่ท่านจะตายสัก ๒-๓ วันก็ได้ถูกริบทรัพย์สมบัติเสียหมด บางคนถึงกับลือกันว่า ที่ท่านตายนี้มิใช่อื่นไกลเลย ท่านแทงตัวเองตาย เพราะทนไม่ไหวเสียแล้ว...*"

### การสวรรคต
เมื่อปี พ.ศ. 2246 เดือนสาม สมเด็จพระเพทราชาทรงประชวรหนักอยู่ ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์มหาปราสาทจวนใกล้เสด็จสวรรคตนั้น

"*ครั้นถึงเดือนสาม สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระประชวรลงได้ประมาณ ๑๕ วัน และพระโรคนั้นกำเริบหนักลงจะเสวยพระกระยาหารก็ไม่ได้ เกือบใกล้สวรรคตอยู่แล้วแลพระราชวงศานุวงศ์ และท้าวข้าทูลละอองธุรีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลายก็เข้าไปนอนอยู่ในพระราชวังพร้อมกันสิ้น...*"

*หลักฐานฮอลันดาและฝรั่งเศส* กล่าวว่า วันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2246 สมเด็จพระเพทราชามีพระอาการแย่ลง ทรงพระกาสะ [ไอ] และสะอึกไม่หยุดจนเสวยลำบาก ถึงวันที่ 3 กุมภาพันธ์ก็ทรงไม่อยากเสวย พอวันต่อมากรมพระราชวังบวรสถานมงคลถวายอาหารและยา สมเด็จพระเพทราชาก็ทรงดำรัสตอบว่าไม่เป็นการประโยชน์ใดๆ ต่อพระองค์ เพราะกาลมาถึงพระองค์คงไม่พ้นพระวาระสุดท้าย นอกจากนี้สมเด็จพระเพทราชาทรงกังวัลพระทัยเกรงว่ากรมพระราชวังบวรจะทรงทำอันตรายต่อเจ้าพระขวัญ

ต่อมากรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ จับเจ้าพระขวัญไปสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ ในตำหนักแล้วให้ข้าหลวงนำพระศพไปฝัง ณ วัดโคกพระยา ด้วยทรงตรัสเห็นเจ้าพระขวัญกับกรมหลวงโยธาทิพนั้นเป็นที่รักใคร่ของประชาราษฎร์ทั้งปวง มีขุนนางให้ความนิยมนับถือกันมาก กรมหลวงโยธาทิพ จึงเสด็จเข้าเฝ้าสมเด็จพระเพทราชากราบทูลมูลคดีทั้งปวง สมเด็จพระเพทราชาได้ทรงฟังก็ตกพระทัยอาลัย ทรงพระพิโรธกรมพระราชวังบวรฯ และทรงไม่ให้ราชสมบัติทรงดำรัสว่า "*กูไม่ให้ราชสมบัติแก่ไอ้สามคนพ่อลูกนี้แล้ว ๆ*" สมเด็จพระเพทราชาทรงตรัสเรียกหาเจ้าพระพิไชยสุรินทร์ราชนัดดาให้เข้าเฝ้าและพระกรุณามอบเวนราชสมบัติให้แก่ เจ้าพระพิไชยสุรินทร์ แทน (ในกาลภายหลังเจ้าพระพิไชยสุรินทร์ได้ถวายราชสมบัติแด่กรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์)

ในเพลาราตรีในคืนนั้น สมเด็จพระเพทราชาก็เสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ ในเดือน ๔ ปีฉลูนพศก ลุศักราชได้ ๑๐๕๙ นั้นตรงกับปี พ.ศ. 2246 สิริพระชนมายุได้ ๗๑ พรรษา  เช่นเดียวกับ พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน ระบุว่าสวรรคต ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ ขณะครองราชย์ได้ 15 ปี สิริพระชนมพรรษาได้ 71 พรรษา ส่วน *หลักฐานฮอลันดาและฝรั่งเศส* กล่าวว่า วันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2246 เพลาเย็นทรงมีพระอาการทรุดหนักลงมาก พระกิริยานิ่งสงบไม่สามารถทรงพระราชปฏิสันถารได้แล้วพระองค์เสด็จสวรรคตเวลา 20 นาฬิกาในคืนนั้น

#### การพระบรมศพ
เมื่อปี พ.ศ. 2247 สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี (พระเจ้าเสือ) โปรดให้สร้างพระเมรุถวายสมเด็จพระเพทราช เป็นพระเมรุเอกขนาดใหญ่ ขื่อ 7 วา 2 ศอก (กว้าง 15 เมตร สูง 102.75 เมตร หรือเท่าอาคารสูง 27 ชั้น) พระเมรุเป็นทรงปราสาทยอดพระปรางค์ 5 ยอด ล้อมรอบด้วยระเบียงคด (หรือสามสร้าง) บริเวณกึ่งกลางและมุมระเบียงคดมีอาคารทรงปราสาทยอดปรางค์ ซึ่งเป็นเมรุทิศ เมรุราย หรือเมรุทิศเมรุแทรก รอบพระเมรุพระบรมศพ และเมรุที่กึ่งกลางยังเป็นซุ้มประตู ตามที่ปรากฏในจิตรกรรมภาพกระบวนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชา มีมหรสพจุดดอกไม้เพลิงระทาใหญ่ 16 ระทาบูชาพระศพอย่างยิ่งใหญ่ ใช้เวลาสร้าง 11 เดือนจึงแล้วเสร็จ ปรากฏใน *[[พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน]]* ความว่า :-
"*...แล้วทรงพระกรุณาให้ช่างพนักงาน จับการทำพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ขื่อเจ็ดวาสองศอก กอบด้วยเมรุทิษ เมรุแซรก แลสามสร้างพร้อม แลการพระเมรุมาศนั้น กำหนด ๑๑ เดือนจึ่งสำเรจ์ ลุะศักราช ๑๐๖๐ ปีขาน สำเรธ์ธิศก เดือน ๔ ได้สุภวารดิถีพิไชยฤกษ จึ่งให้อัญเชีญพระบรมโกษฐขึ้นประดิษถานเหนือพระมหาพิไชยราชถ แห่แหนเป็นกระบวนไป เข้าพระเมรุมาศตามหย่างแต่ก่อน แลให้ทิ้งทานต้นกามพฤกษ แลมีการมโหรศภต่างๆ ทุกประการ ครั้นค่ำให้จุดดอกไม้เพลีงต่างๆ สักาใหญ่ ๑๖ สักา บูชาพระบรมศภเปนมโหราธิการยิ่งนัก แลทรงสดับพระกอน พระสงฆ ๑๐๐๐๐ คำรบ ๗ วัน แล้วถวายพระเพลีง ครั้นดับพระเพลีงแล้ว แจงพระรูปทรงสดับพระกร พระสงฆอีก ๔๐๐ รูป แล้วเกบพระอัษฐิใส่พระโกษฐน้อย อันเชีญขึ้นพระราชยาน แห่เป็นขบวนเข้ามายังพระราชวัง จึ่งให้อันเชีญพระบรมโกษฐพระอัฐิบันจุไว้ ณะ ท้ายจระนำพระมหาวิหาร วัดพระศรีสรรเพชญดาราม*"

แล้วเสด็จพระราชดำเนินถวายพระเพลิงพระโกศพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชาเมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2247 โปรดให้พระสงฆ์สดับปกรณ์ 10,000 รูป คำรพ 7 วัน เมื่อดับพระเพลิงแล้วโปรดให้พระสงฆ์สดับปกรณ์อีก 400 รูป จึงอัญเชิญพระบรมอัฐิขึ้นพระราชยานแห่เข้ามายังพระราชวังแล้วอัญเชิญพระบรมอัฐิบรรจุไว้ ณ ท้ายจระนำพระมหาวิหาร วัดพระศรีสรรเพชญ์

## พระราชกรณียกิจ
### การปฏิรูปการปกครอง
สืบเนื่องจากการเกิดกบฏหลายครั้งในรัชสมัยของพระองค์ จึงทรงไม่ไว้วางพระทัยขุนนาง ทรงมีพระดำริจะลดบทบาททางการเมืองของขุนนางฝ่ายต่างๆ โดยการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการปกครองใหม่จากเดิมที่ยึดรูปแบบการปกครองของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โดยกำหนดให้หัวเมืองฝ่ายเหนืออยู่ในความดูแลของสมุหนายก ดูแลรับผิดชอบทั้งกิจการทหาร พลเรือน และดูแลรับผิดชอบจตุสดมภ์ทั้ง 4 ฝ่ายในส่วนกลาง และหัวเมืองฝ่ายใต้อยู่ในความดูแลของสมุหพระกลาโหม ดูแลรับผิดชอบทั้งกิจการทหาร พลเรือน และกรมต่างๆ ที่ขึ้นกับฝ่ายทหารในส่วนกลาง ส่วนด้านการค้าขาย การคลัง การติดต่อชาวต่างชาติ รวมถึงการบังคับบัญชาหัวเมืองชายฝั่งทะเลตะวันออก ทั้งกิจการทหารและพลเรือน ให้อยู่ในความดูแลของโกษาธิบดี ส่งผลให้เสนาบดีฝ่ายโกษาธิบดีมีอำนาจมากขึ้น

ด้านการปกครองหัวเมืองส่วนภูมิภาค สำหรับหัวเมืองชั้นในซึ่งเป็นเขตราชธานีให้อยู่ภายใต้การดูแลของเมืองหลวงโดยตรง ทรงแต่งตั้งขุนนางจากส่วนกลางไปปกครองเรียกว่า **ผู้รั้งเมือง** มีกรมการเมืองและยกกระบัตร เป็นผู้ช่วย ส่วนหัวเมืองชั้นนอก ได้แก่ หัวเมืองชั้นเอก ชั้นโท และชั้นตรี ทรงแต่งตั้งขุนนางจากส่วนกลางที่เป็นเชื้อพระวงศ์หรือขุนนางชั้นผู้ใหญ่เป็นผู้สำเร็จราชการเมือง มีอำนาจสิทธิ์เด็ดขาดในการปกครองเมืองภายใต้การควบคุมดูแลของสมุหนายกและสมุหพระกลาโหม

ด้านการปกครองในราชธานี ทรงตั้งกรมใหม่ขึ้น เช่น กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) พระราชทานให้ออกหลวงสรศักดิ์ขึ้นเป็นพระมหาอุปราช ดูแลข้าราชการสังกัดวังหน้า นอกจากนี้พระองค์ยังทรงตั้งทำเนียบขุนนางวังหน้าโดยเพิ่มจำนวนกำลังทหารให้แก่กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเพื่อเป็นกำลังป้องกันวังหลวงอีกทางหนึ่งด้วย และทรงตั้ง กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) พระราชทานให้นายจบคชประสิทธิ์ ทรงบาศขวา กรมพระคชบาล ซึ่งเป็นคู่คิดกระทำรัฐประหารยึดอำนาจสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดูแลข้าราชการสังกัดวังหลัง 

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงตรากฎหมายเพิ่มเติม 3 ฉบับ เช่น
*กฎหมายลักษณะมูลคดีวิวาทว่าด้วยตัดสินปันหมู่เมื่อปีชวดจุลศักราช ๑๐๕๒ และกฎหมาย 36 ข้อ บท ๑ ว่าด้วยจารีตนครบาลเมื่อปีวอกจุลศักราช ๑๐๕๔ 
*กฎหมายลักษณะตุลาการ ตั้งเมื่อปีชวดจุลศักราช ๑๐๕๘ กำหนดสิทธิและหน้าที่ของผู้ตัดสินคดีความทั้งปวง
*พระราชกฤษฎีกาให้จัดคนสังกัดวัดในจังหวัดพัทลุง เป็นต้น

### งานต่างประเทศ
พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่าในรัชกาลนี้ประเทศใกล้เคียงเข้ามาอ่อนน้อมเจริญสัมพันธไมตรี กล่าวคือ ในปี พ.ศ. 2234 นักเสด็จเถ้าพระเจ้ากรุงกัมพูชาโปรดให้พระยาเขมร 3 คนนำช้างเผือกพังช้างหนึ่งมาถวาย สมเด็จพระเพทราชาพระราชทานชื่อว่า*พระบรมรัตนากาศ ชาติคเชนทร์ วเรนทรมหันต์ อนันตคุณ วิบุลธรเลิดฟ้า* และพระราชทานผ้าแพรจำนวนมากให้พระยาเขมรนำไปพระราชทานนักเสด็จเถ้า

ต่อมาในปี พ.ศ. 2238 พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต (เวียงจันทน์) ได้ส่งราชทูตนำพระราชสาส์นมาทูลว่าจะถวายพระราชธิดา และขอกรุงศรีอยุธยาส่งกองทัพไปช่วยป้องกันกรุงศรีสัตนาคนหุตจากกองทัพหลวงพระบาง จึงโปรดให้พระยานครราชสีมานำพล 10,000 ไปกรุงเวียงจันทน์ หลวงพระบางทราบข่าวจึงยอมประนีประนอมกับเวียงจันทน์ เมื่อเรือพระที่นั่งของพระราชธิดาพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตมาถึงหน้าวัดกระโจม กรมพระราชวังบวรสถานมงคลก็มีพระบัณฑูรให้รับพระราชธิดานั้นไว้ที่วังหน้า แล้วเสด็จไปกราบทูลสมเด็จพระเพทราชา สมเด็จพระเพทราชาก็พระราชทานตามที่ขอ

### ด้านเศรษฐกิจและการค้า
#### การค้าภายในราชอาณาจักร
ในรัชกาลพระองค์ทรงส่งเสริมการเกษตรกรรมซึ่งเป็นพื้นฐานทางเศรษฐกิจโดยเฉพาะข้าวเป็นผลผลิตหลักทางการเกษตรที่ยังเป็นแหล่งรายได้เข้าพระคลังของราชสำนัก นอกจากการค้าขายภายในราชอาณาจักรแล้วยังส่งสินค้าออกไปค้าขายกับต่างประเทศด้วย ส่วนภาคการผลิตตามหัวเมืองต่างๆ ทั้งในและนอกเขตราชธานีเกิดการขยายตัว มีชาวเมืองนำสินค้าบรรทุกเกวียนออกขายโดยเฉพาะพ่อค้าชาวมอญ และเขมร ส่วนพ่อค้าชาวจีน ชวา และมลายูได้สร้างตึกอาคารขึ้นมากมายเพื่อใช้เป็นคลังสินค้า และสถานที่จำหน่าย

ย่านการค้าภายในราชอาณาจักรที่สำคัญ เช่น ย่านป่ามะพร้าว ย่านป่าผ้า ย่านป่าตะกั่ว ย่านป่าผ้าเหลือง ย่านป่าขนม ตลาดบก และตลาดน้ำ เป็นต้น ส่วนสินค้าที่มีการขยายตัว มีการอุปโภคบริโภคอย่างมากในรัชกาลพระองค์ เช่น เครื่องเงินเครื่องทอง เครื่องประดับ ผ้าต่างๆ กระดาษข่อย สมุดดำ สมุดขาว สินค้าประเภทอาหาร กระเบื้องมุงหลังคา กระบุง ตะกร้า เป็นต้น 

#### การค้ากับต่างประเทศ
สืบเนื่องจากเหตุการณ์ขับไล่ฝรั่งเศสออกจากสยาม เมื่อ พ.ศ. 2231 สมเด็จพระเพทราชาทรงไม่โปรดคบค้าสมาคมกับชาวตะวันตกนัก และไม่สนับสนุนการค้าขายกับพ่อค้าชาวตะวันตก การค้าขายในรัชกาลพระองค์จึงมีแต่ค้าขายกับประเทศในทวีปเอเชียด้วยกัน โดยเฉพาะประเทศจีนและญี่ปุ่น สภาพการค้าเติบโตอย่างมากในรัชกาลพระองค์ และการกระทำรัฐประหารของพระองค์ก็ไม่ได้ส่งผลกระทบใดๆ ต่อการค้ากับจีนและญี่ปุ่น แต่ยังได้พึ่งพาอาศัยการค้ากับจีนมากขึ้น ทั้งการจ้างวานเรือของชาวจีนขนสินค้าไปยังเมืองนางาซากิซึ่งเป็นเมืองท่าของญี่ปุ่น และจัดการธุระต่างๆ นับว่าการค้ากับจีนมีบทบาทเด่นชัดมากจนถึงขั้นตั้งชาวจีนเป็นหัวหน้า ตั้งพนักงาน และตั้งขุนนางชาวจีนในกรมท่าซ้าย แม้กระทั่งชาวจีนที่ทำความสะอาดเรือสำเภาก็ยังได้รับศักดินา สร้างความไม่พอใจแก่พ่อค้าชาวกรุงศรีอยุธยา รวมทั้งพ่อค้าชาวมอญ แขก และมลายู

ปรากฏใน *พงศาวดาร ฉบับหอสมุดแห่งชาติ* ความว่า

*เจ้าพระคลังก็ตั้งให้พวกจีนเป็นหัวหน้า เพราะฉะนั้นในเวลานี้การณ์ภายในเมืองไทยจึงตกอยู่ในมือพวกจีนทั้งสิ้น ถึงแม้ว่าพวกไทย มอญ แขก มลายู แขกมัวร์ไม่พอใจอย่างยิ่งในการที่ไทยลำเอียงเข้าข้างจีนเช่นนี้ แต่ก็ไม่กล้าพูดคัดค้านอย่างใดเพราะทราบอยู่ว่าพระเจ้าแผ่นดินทรงฟังเสียงพวกจีน*

ในระหว่าง พ.ศ. 2230-2246 ในรัชกาลพระองค์ ยังคงแต่งเรือสำเภาส่งสินค้าไปขายกับญี่ปุ่นที่เมืองนางาซากิ ซึ่งญี่ปุ่นมีการบันทึกไว้เมื่อ พ.ศ. 2236 ว่ามีเรือสำเภาไทยได้ไปค้าขายกับญี่ปุ่น นอกจากนี้ในสินธิสัญญาฮอลันดาในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มีข้อกำหนดซึ่งแสดงให้เห็นว่ายังคงมีการค้าขายกับต่างชาติอยู่ตลอดรัชกาลพระองค์

*สนธิสัญญาฮอลันดา* กล่าวว่า

*เมื่อใดที่พระเจ้ากรุงสยามมีพระราชประสงก์จะจัดส่งสำเภาไปญี่ปุ่น มีชาวสยามเป็นลูกเรือ บริษัทจะรับเป็นผู้ออกเงินให้สำหรับการซื้อหาหนังกวางจำนวน ๗,๐๐๐ หรือ ๑๐,๐๐๐ แผ่นหนัง แล้วแต่กรณี โดยมีเงื่อนไขว่ากรุงสยามจะไม่ว่าจ้างบุคคลอื่นใดทั้งทางตรงและทางอ้อมเพื่อปฏิบัติการ ในการจัดหารวบรวมแผ่นหนังสำหรับส่งไปจำหน่าย*

ส่วนการค้าขายกับพ่อค้าชาวตะวันตก มีเพียงพ่อค้าชาวฮอลันดาที่ยังค้าขายกับกรุงศรีอยุธยา เนื่องจากช่วงเหตุการณ์ขับไล่ฝรั่งเศสออกจากสยาม มีชาวฮอลันดาช่วยจัดหาอาวุธยุทโธปกรณ์และกำลังพลแก่ฝ่ายสยามเป็นอันมาก ภายหลังจากปราบดาภิเษกแล้ว สมเด็จพระเพทราชาจึงได้พระราชทานเครื่องราชบรรณาการแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองปัตตาเวีย และได้ทำสนธิสัญญาการค้ากับฮอลันดาใหม่อีกครั้งเมื่อปลายปี พ.ศ. 2231 โดยมีข้อตกลงเหมือนกับสนธิสัญญาในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ยอมผูกขาดสินค้าประเภทหนังกระบือ หนังกวาง และดีบุกแต่เพียงผู้เดียว ส่วนการค้ากับอังกฤษยังมีการทำการค้าตลอดรัชกาลพระองค์แต่จำกัดปริมาณสินค้าเพียง 200 ตันต่อปีเท่านั้น

รายการสินค้าสำคัญที่กรุงศรีอยุธยาส่งขายให้กับพ่อค้าชาวต่างชาติปรากฏใน *บันทึกของเซอร์ นิโคลาส เวท (Sr. Nicholas Waite) พ.ศ. 2242* ถึงการค้าขายของอินเดียในรอบ 12 ปี เช่น ส่งดีบุกกับงาช้างไปขายที่รัฐเบงกอล ประเทศอินเดีย ส่งดีบุก งาช้าง และไม้กฤษณาไปขายที่เมืองสุรัต ส่งหมาก ไม้ฝาง และไม้กฤษณาไปขายที่จีน และยังมีสินค้าอื่นๆ เช่น หนังกวาง วัว ครั่ง และน้ำมัน เป็นต้น ส่วนอังกฤษบันทึกรายการสินค้าที่กรุงศรีอยุธยาส่งไปขาย เช่น ส่งแร่ดีบุก งาช้าง และไม้หอมไปขายที่ยุโรป บังกะหล่า และเมืองสุรัต เฉพาะดีบุกส่งไปขายราว 200 ตันต่อปี และยังมีสินค้าส่งไปขายที่จีนและญี่ปุ่น เช่น หนังสัตว์ หมาก ไม้ฝาง และไม้หอม เป็นต้น ส่วนญวนบันทึกไว้ว่า ประเทศญวนซื้อดินประสิว ครั่ง ไม้ฝาง งาช้าง ดีบุก ข้าว ตะกั่ว จากไทย แม้ว่าในรัชกาลพระองค์มีการค้าขายกับประเทศในแถบเอเชียเป็นส่วนใหญ่ ทว่าการค้าขายกับพ่อค้าชาวตะวันตกกลับแย่ลงและสภาพการเงินยังฝืดเคืองอย่างมาก จนส่งผลกระทบต่อสภาพเศรษฐกิจการค้ายาวนานถึงรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ

เมอซิเออร์ เดอบูร์ ซึ่งเข้ามายังกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 2256 ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระได้เขียนบันทึกไว้ว่า

*ข้าพเจ้ามีความประหลาดใจมากที่ได้เห็นบ้านเมืองร่วงโรยไปมากทั่วพระราชอาณาจักร เมืองไทยเวลานี้ไม่เหมือนกับเมืองไทยเมื่อ 50 ปีล่วงมาแล้ว ซึ่งเป็นเวลาที่พวกเราได้มาเห็นครั้งแรก ในเวลานี้ไม่ได้เห็นเรือต่างประเทศจำนวนมากมาย หรือเห็นเรือไทยไปมาค้าขายดังแต่ก่อนแล้ว*

### ด้านศิลปวัฒนธรรม
สมเด็จพระเพทราชาเมื่อได้ขึ้นครองราชสมบัติพระมหากษัตริย์ต้นราชวงศ์บ้านพลูหลวงนั้น ทรงเจริญพระราชกรณียกิจตามโบราณราชเพณีดั้งเดิม ทรงทำนุบำรุงพระศาสนา สร้างบูรณปฏิสังขรณ์พระอาราม พระอุโบสถ พระวิหาร พระมหาเจดีย์หลายแห่ง รวมทั้งสร้างปราสาทในรัชกาลพระองค์ เช่น
***[[วัดบรมพุทธาราม]]** เป็นพระอารามหลวงประจำราชวงศ์บ้านพลูหลวง โปรดเกล้าฯ ให้สร้างในปีแรกที่ได้ขึ้นครองราชย์ ณ บริเวณบ้านหลวงป่าตองซึ่งเคยเป็นนิวาสสถานเดิมของพระองค์
***[[วัดพระยาแมน]]** หรือวัดพญาแมน โปรดเกล้าฯ ให้สร้างปฏิสังขรณ์ขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2233 ในพงศาวดารมีบันทึกไว้ว่า
*"ในปีมะเส็งก่อนนั้น สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริถึงคุณพระอาจารย์เจ้าอธิการวัดพระยาแมน ซึ่งได้ถวายพยากรณ์ไว้ว่า จะได้เสวยราชสมบัติ แต่ยังทรงผนวชเป็นภิกษุภาวะอยู่ในวัดพระยาแมนนั้น และพระผู้เป็นเจ้าทำนายแม่นนัก"*
***วัดบ้านป่าตอง**
***วัดโพธาราม** (ชื่อเดิมในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา) หรือวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารในปัจจุบัน สร้างระหว่างปี พ.ศ. 2231-2246 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา
***[[วิหารพระมงคลบพิตร]]** สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้มีการปฏิสังขรณ์ทำนุบำรุงเพิ่มเติมในรัชกาลพระองค์
***พระวิหารพระพุทธไสยาสน์**
***วัดโพธิ์ประทับช้าง** จ.พิจิตร สร้างเมื่อปี พ.ศ. 2244 (สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีโปรดให้เริ่มสร้างเมื่อปลายรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา)
***วัดใหญ่สุวรรณาราม** จ. เพชรบุรี สร้างปฏิสังขรณ์เมื่อปี พ.ศ. 2245
* **วัดปราสาท**
* **วัดพรหมกระสาย**
***[[พระที่นั่งบรรยงค์รัตนาสน์]]** (พระที่นั่งท้ายสระ) สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2231 ในปีที่เสวยราชสมบัติ ตั้งอยู่บนเกาะกลางสระน้ำทางข้างหลังเป็นปราสาทจตุรมุข ทรงใช้เป็นที่ประทับฝ่ายใน และยังใช้เป็นที่สำราญพระราชอิริยาบถ
***พระที่นั่งทรงปืน** โปรดให้สร้างพร้อมศาลาลูกขุน ในพระราชวังหลวงไว้เป็นท้องพระโรงสำหรับเสด็จออกว่าราชการ
***ตำหนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์** วัดพุทไธศวรรย์ จ.พระนครศรีอยุธยา เป็นตำหนักสองชั้นเขียนภาพลายจิตรกรรม เช่น จิตรกรรมพระสุวรรณสามถูกศร จิตรกรรมไตรภูมิ จิตรกรรมทศชาติชาดก จิตรกรรมมารผจญ จิตรกรรมรามเกียรติ์ จิตรกรรมขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค เป็นต้น สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้สร้างเพื่ออุทิศถวายสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ พระอาจารย์ของพระองค์ เป็นพระภิกษุชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายอรัญญวาสีซึ่งเคยถวายวิสัชนาอัฏฐธรรมปัญหา 8 ข้อ ในปี พ.ศ. 2233
***ประเพณีรำพระแสงของ้าวบนกระพองช้าง** มีขึ้นครั้งแรกในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาซึ่งพระองค์ทรงพระปรีชาสามารถในการช้างมาก เมื่อคราวเสด็จประพาสนมัสการพระพุทธบาทสระบุรี ทรงยืนขึ้นรำพระแสงขอเหนือกระพองข้างต้นเพื่อบวงสรวงพระพุทธบาท จึงกลายเป็นราชประเพณีที่กษัตริย์ทุกพระองค์เมื่อเสด็จประพาสนมัสการพระพุทธบาทสระบุรี ทรงร่ายรำพระแสงของ้าวบนกระพองช้างถวายทุกพระองค์ ปรากฏใน *พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ ตอนแผ่นดินสมเด็จพระมหาบุรุษ (พระเพทราชา)* ว่า
*"แถวเถื่อนพันลึกอธิกด้วยนานาพรรณพฤกษาชาติ บ้างเผล็ดดอกออกผลกล่นกลาดดูตระการตา ก็เสด็จยาตราพลากรทวยหาญไปโดยลำดับสถลมารควิถีสิ้นทาง ๕๕๐ เส้น ก็บรรลุเชิงเขาสุวรรณบรรพต  จึงให้หยุดกระบวนแห่แหนทั้งปวงแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระแสงของ้าวเหนือตระพองช้างต้นสิ้นวารสามนัด บูชาพระพุทธบาทโดยพระราชประเพณีเสร็จแล้วก็บ่ายพระคชาธารโดยมารควิถี กำหนดทาง ๕๐ เส้น ถึง[[พระตำหนักธารเกษม|พระราชนิเวศน์ธารเกษม]] เสด็จลงสู่เกยแล้ว ๆ เสด็จเข้าประทับแรม ณ พระตำหนักนั้น*"

นอกจากนี้พระองค์ยังทรงปฏิสังขรณ์วัดที่สร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระราเมศวร เช่น วัดบุรบาริม วัดชังคะยี วัดรัตนาปราสาท เป็นต้น

### วรรณกรรมในรัชกาล
งานวรรณกรรมในรัชสมัยของพระองค์นั้นไม่ปรากฏวรรณกรรมที่นับว่าเป็นงานชิ้นเอกใดๆ มีเพียงแต่วรรณกรรมชิ้นย่อม และกฎหมายบางลักษณะเท่านั้น เช่น
***พระตำราบรมราชูทิศเพื่อกัลปนา สมัยสมเด็จพระเพทราชา**
***กุสลวินิจฺฉยกถา** เป็นคัมภีร์ใบลานอักษรขอมและภาษาบาลีสมัยอยุธยาตอนปลายคล้อยมาทางสมัยรัตนโกสินทร์ แต่งขึ้นโดยสมเด็จพระสังฆราชสมัยอยุธยาเพื่อเทศน์หน้าพระที่นั่งเมื่อปี พ.ศ. 2232 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา เนื้อหาคำภีร์อธิบายถึงเรื่อง กุศลดีชั่ว ถูกผิด ควรไม่ควร ซึ่งกรมศิลปากรได้สำรวจค้นพบคัมภีร์ใบลานฉบับดังกล่าวที่วัดไก่เตี้ย เขตตลิ่งชัน กรุงเทพมหานคร เมื่อวันที่ 1 สิงหาคม 2565 ลงทะเบียนเป็นคัมภีร์ใบลาน เลขที่ วกต.๔๗/๑
***อัฏฐธรรมปัณหาของสมเด็จพระเพทราชา** วรรณกรรมประเภทความเรียงร้อยแก้วแต่งเมื่อราว พ.ศ. 2233 เป็นวรรณกรรมที่สมเด็จพระเพทราชาดำรัสถามสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เมื่อ ณ วันอังคาร เดือนแปด ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย โทศก จุลศักราช ๑๐๕๒ ให้เฉลยปัญหาปริศนาธรรม 8 ข้อดังต่อไปนี้ *"๑ ทางใหญ่อย่าเที่ยวจร ๒ ลูกอ่อนอย่าอุ้มรัด ๓ หลวงเจ้าวัดอย่าให้อาหาร ๔ ไม้โกงอย่าทำกงวาน ๕ ช้างสารอย่าผูกกลางเมือง ๖ ถ้าจะให้เปนลูกให้เอาไฟสุมต้น ๗ ถ้าจะให้ล่มบันทุกแต่เบา ๘ ถ้าจะให้เรียนโหราให้ฆ่าอาจารย์ทั้ง ๔ เสีย*" และสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ได้เฉลยคำวิสัชนานั้น นับได้ว่าเป็นงานพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเพทราชา
***พระกฐินวนิจฉัยกถา สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ถวายวิสัชนา**
***กฎหมายลักษณะมูลคดีวิวาท ว่าด้วยตัดสินปันหมู่** ตั้งเมื่อปีชวด จุลศักราช ๑๐๕๒ (แต่กฎหมายตราสามดวงใช้ชื่อว่า "ไวยการบานแผนก")
***กฏ ๒๖ ข้อ ว่าด้วยจารีตนครบาล**
***กฎหมาย ๓๖ ข้อ บท ๑ ปีวอก จุลศักราช ๑๐๕๔**
***กฎหมายลักษณะตระลาการ (ตุลาการ) เพิ่มเติม ปีชวด จุลศักราช ๑๐๕๘**
***พระราชกฤษฎีกาให้จัดคนสังกัดวัดในจังหวัดพัทลุง ปีขาล พ.ศ. ๒๒๔๒** พบที่เมืองพัทลุง พระราชกฤษฎีกานี้เขียนด้วยเส้นดินสอดำบนกระดาษข่อยมีจำนวน 2 ฉบับ ฉบับหนึ่งเขียนเป็นภาษาไทย อีกฉบับเขียนเป็นภาษาเขมรแต่ข้อความเป็นความหมายเดียวกันทั้งสองฉบับ

## พระมเหสี
สมเด็จพระเพทราชามีพระมเหสีสำคัญ ๆ อยู่ 4 พระองค์ ได้แก่
# **[[กรมพระเทพามาตย์ (กัน)]]** พระมเหสีเดิมในพระเพทราชาเป็นผู้อภิบาลพระเจ้าเสือตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ภายหลังได้ขึ้นเป็นที่**[[กรมพระเทพามาตย์]]**
# **[[กรมหลวงโยธาเทพ]]** หรือ มเหสีฝ่ายซ้าย - พระราชธิดาในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีพระราชโอรสคือตรัสน้อย ซึ่งทรงสนใจทางด้านการศึกษาในหลายๆแขนงวิชา ช่วงหลังย้ายตามพระราชมารดาไปอยู่ ณ พระตำหนักใกล้วัดพุทไธศวรรย์ 
# **[[กรมหลวงโยธาทิพ]]** หรือ มเหสีฝ่ายขวา - พระขนิษฐาในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีพระราชโอรสคือเจ้าพระขวัญ (กรมพระราชวังบวรสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์)
# **[[นางกุสาวดี]]** พระธิดาพญาแสนหลวง เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ เดิมเป็นสนมในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่หลังจากนางตั้งครรภ์ ได้ทรงยกให้เป็นภรรยาของสมเด็จพระเพทราชา พระราชโอรสกับสมเด็จพระนารายณ์นั้นต่อมาได้ขึ้นครองราชเป็นสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี (พระเจ้าเสือ) 

## พระบรมราชอิสริยยศและพระเกียรติยศ
### พระบรมราชอิสริยยศ

* เจ้าพระยาสุรศรี

* พระเพทราชาธิบดี ศรีสุริยาภิชาติสุริยวงศ์ องค์สมุหพระคชบาล

* สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิศร บรมนาถบพิตร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว

* สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิเจ้าภิภพกรุงเทพพระมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์มหาสถาน (พ.ศ. 2231 – พ.ศ. 2246)

### พระพุทธรูปประจำพระองค์

* **พระพุทธรูปปางปลงพระกรรมฐาน** (ปางชักผ้าบังสุกุล) เป็นพระพุทธรูปความสูงองค์พระ 21 ซม. ความสูงจากฐานถึงพระรัศมี 33 ซม. ในรูปอิริยาบทยืนห้อยพระหัดถ์ขวาทับพระหัดถ์ซ้าย พระหัตถ์ซ้ายทรงธารพระกร ทอดพระเนตรลงเบื้องต่ำอันเป็นกิริยาพิจารณาดูอสุภะ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้หล่อฐานชั้นล่างแล้วให้กะไหล่ทอง (เคลือบโลหะด้วยทองแดง) พร้อมจารึกข้อความ เพื่ออุทิศพระราชกุศลถวายพระธาดาธิเบศร์ (สมเด็จพระเพทราชา) ปัจจุบันประดิษฐาน ณ หอราชกรมานุสร วัดพระศรีรัตนศาสดาราม

## พระบรมราชานุสรณ์

### สถานที่อันเนื่องด้วยพระนาม
***ถนนเพทราชา** (Thanon Petracha) อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี
***ห้องประชุมพระเพทราชา** อาคารรัตนเทพสตรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี จังหวัดลพบุรี

## ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
thumb|พระเพทราชา (วัย ๕๖ พรรษา) ตามจินตนาการของจิตรกร (ม. วรพินิต) บนฐานของภาพจิตรกรรม วัดยม อยุธยา
มีการนำพระราชประวัติของสมเด็จพระเพทราชามาสร้างเป็นสื่อเพื่อความบันเทิงหลายครั้ง รวมทั้งงานวรรณกรรม นวนิยายทั้งไทย และต่างประเทศ ได้แก่
### วรรณกรรมและนวนิยายอิงประวัติศาสตร์
#### วรรณกรรมไทย
***ข้ามสมุทร** นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ แต่งโดยวิษณุ เครืองาม กล่าวถึงพระเพทราชาทำรัฐประหารล้มอำนาจสมเด็จพระนารายณ์และสถาปนาราชวงศ์บ้านพลูหลวง
* **เพชรพระนารายณ์ (ตอนอวสานพระนารายณ์)** นวนิยายอิงประวัติศาสตร์แต่งโดย หลวงวิจิตรวาทการ (กิมเหลียง) มีเหตุการณ์พระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นครองราชสมบัติล้มราชบัลลังก์สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
* **ทรราชสุริยัน** นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ เนื้อเรื่องเกี่ยวกับสมเด็จพระเพทราชา กล่าวถึงพระราชกรณียกิจและเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในสมัยของพระองค์ โดยเริ่มเล่าตั้งแต่การปฏิวัติปลายรัชกาล สมเด็จพระนารายณ์ จนกระทั่งถึงสิ้นรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา

#### วรรณกรรมต่างประเทศ
***Louis XIV et le Siam** (พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 กับกรุงสยาม) งานเขียนเชิงประวัติศาสตร์แต่งโดย นักประวัติศาสตร์ชาวเบลเยี่ยม กล่าวถึงพระเพทราชาสร้างความขัดแย้งในขบวนราชทูตและกองทหารของฝรั่งเศส
***Pour la plus grande gloire de Dieu** (รุกสยาม ในพระนามของพระเจ้า) นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ตีพิมพ์ในประเทศฝรั่งเศสแต่งโดย มอร์กาน สปอร์แตช นักเขียนร่วมสมัยชาวฝรั่งเศส มีตัวละครสมเด็จพระเพทราชาผู้ก่อกบฏผู้กอบกู้แผ่นดินสยาม
***Phaulkon** (ฟอลคอน) นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ แต่งโดย วิลเลียม ดัลตัน มีตัวละครชื่อ พระเพทราชา กล่าวถึงเหตุการณ์การก่อกบฏยึดพระราชอำนาจและประหารชีวิตพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน)
***Le Ministre des moussons** (ฟอลคอนแห่งอยุธยา) นวนิยายชีวิตเจ้าพระยาวิไชเยนทร์ กล่าวถึงพระเพทราชาได้เจรจาเพื่อให้กองทหารฝรั่งเศสยอมแพ้
### ฉันทลักษณ์
* บทละครร้องเรื่อง **ขบถธรรมเถียรในพระราชพงษาวดารไทยแผ่นดินพระธาดาธิเบศร์ ปีชวด จุลศักราช ๑๐๔๖** (ประเสริษฐ์อักษรรจนาสำหรับลครหลวงนฤมิตร์) ร.ศ. ๑๒๙ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. 2454
***นิตยสารพลอยแกมเพชร** ปรากฏคำกลอนกล่าวถึงพระเพทราชา ดังบทกลอนว่า

### ละคร
***[[บุพเพสันนิวาส]]** และ  **[[พรหมลิขิต]]**  ละครโทรทัศน์อิงประวัติศาสตร์ออกฉายครั้งแรกทางสถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง 3 มีตัวละครหนึ่งชื่อ "พ่อทองคำ" หรือ "คุณพระเพทราชา" ที่ภายหลังปราบดาภิเษกเป็นสมเด็จพระเพทราชา ขึ้นครองราชย์เป็นพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา รับบทโดย ศรุต วิจิตรานนท์

### ภาพยนตร์
***พระเจ้าเสือ พันท้ายนรสิงห์** ภาพยนตร์ไทยอิงประวัติศาสตร์ออกฉายเมื่อ พ.ศ. 2525 มีตัวละคร สมเด็จพระเพทราชา รับบทโดย สมชาย อาสนจินดา
***[[พันท้ายนรสิงห์ (ภาพยนตร์ พ.ศ. 2558)|พันท้ายนรสิงห์]]** ภาพยนตร์ไทยอิงประวัติศาสตร์ออกฉายเมื่อ พ.ศ. 2558 มีตัวละคร สมเด็จพระเพทราชา รับบทโดย สมภพ เบญจาธิกุล
***[[อโยธยา มหาละลวย]]** เป็นภาพยนตร์แนวแอ็กชั่นออกฉายเมื่อวันที่ 2 ธันวาคม พ.ศ. 2564 มีตัวละครชื่อ ออกญาคชบาล รับบทโดย ศรุต วิจิตรานนท์ มีบทบาทในการกวาดล้างสายเลือดยามาดะ
***[[ศรีอโยธยา]]** ภาค 2 มีตัวละครชื่อ สมเด็จพระเพทราชา รับบทโดย หม่อมราชวงศ์มงคลชาย ยุคล

### ตำนาน เรื่องเล่า
***ตำนานชายนอนหลับ ประวัติวัดกุฎีทอง** เป็นตำนานที่ชาวกุฎีทองเล่าประวัติของวัดกุฎีทองต่อกันมาหลายชั่วอายุคน กล่าวถึง ชายชื่อ **สิงห์** มีความสามารถในการเลี้ยงช้างได้เดินทางผ่านมาแล้วนอนหลับที่วัดแห่งนี้จะเดินทางต่อไปยังกรุงศรีอยุธยาเพื่อสมัครเป็นทหารในกองช้าง เจ้าอาวาสวัดเซิงหวาย (ชื่อเดิมของวัดกุฎีทอง) กล่าวกับนายสิงห์ว่า ต่อไปจะได้เป็นใหญ่เป็นโตในแผ่นดิน ซึ่งกาลต่อมาคือ **สมเด็จพระเพทราชา**
***เสลี่ยงพระเพทราชา** วัดกุฎีทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ชาวบ้านกุฎีทองเชื่อกันว่าเป็นเสลี่ยงที่สมเด็จพระเพทราชาทรงใช้เป็นพระราชยานเมื่อคราวเสด็จสมโภชเฉลิมฉลองสร้างกุฏิวัดเซิงหวายแล้วทรงเปลี่ยนชื่อวัดเซิงหวายเป็นชื่อวัดกุฎีทอง

## ดูเพิ่ม
* รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย
* ภาพกระบวนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชา

## หมายเหตุ

## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม

*  [จัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพพระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔)]
* 
* 

## แหล่งข้อมูลอื่น
*หอจดหมายเหตุแห่งชาติอินโดนีเซีย (ANRI) และมูลนิธิควตส์ (The Corts Foundation) เนเธอร์แลนด์, (เผยแพร่). (2018, ตุลาคม). สาส์นทางการทูตระหว่างราชอาณาจักรสยามกับกรุงปัตตาเวียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่17-18.


หมวดหมู่:ผู้นำที่ได้อำนาจจากรัฐประหาร
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ผู้ทรงก่อตั้ง
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ไทยในคริสต์ศตวรรษที่ 18
หมวดหมู่:สกุลโรจนกุล