เขตการปกครองของประเทศไทย

**เขตการปกครองของ[[ประเทศไทย]]** แบ่งออกเป็น 2 รูปแบบ คือ การปกครองส่วนภูมิภาค และการปกครองส่วนท้องถิ่น ตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 ที่แบ่งการบริหารราชการแผ่นดินออกเป็น 3 ระดับ ได้แก่ ราชการส่วนกลาง ราชการส่วนภูมิภาค และราชการส่วนท้องถิ่น

## การปกครองส่วนภูมิภาค

การปกครองส่วนภูมิภาคของประเทศไทย ประกอบไปด้วย **[[จังหวัดในประเทศไทย|จังหวัด]]** ปัจจุบันมีทั้งสิ้น 76 จังหวัด ไม่รวมกรุงเทพมหานครซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ก่อนหน้าปี พ.ศ. 2515 กรุงเทพมหานครเคยเป็นส่วนหนึ่งของการปกครองส่วนภูมิภาค แต่ละจังหวัดนั้นมีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นหัวหน้าปกครอง

แต่ละจังหวัดแบ่งออกเป็น **[[อำเภอ]]** ปัจจุบันประเทศไทยมี 878 อำเภอ มีระดับเทียบเท่ากับ*[[เขต (การปกครอง)|เขต]]* มีนายอำเภอเป็นหัวหน้าปกครอง แต่ละจังหวัดมีอำเภอเมือง เช่น อำเภอเมืองของจังหวัดเชียงใหม่ คือ อำเภอเมืองเชียงใหม่ ยกเว้นจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งมีชื่อจังหวัดและชื่ออำเภอเมืองเหมือนกัน แต่ละอำเภอสามารถแบ่งออกได้เป็น **[[ตำบล (ประเทศไทย)|ตำบล]]** ซึ่งมีระดับเทียบเท่ากับ*[[แขวง (การปกครอง)|แขวง]]* ในกรุงเทพมหานคร แต่ละตำบลสามารถแบ่งออกเป็น **[[หมู่บ้าน]]** ซึ่งเป็นเขตการปกครองหน่วยเล็กที่สุด

## การปกครองส่วนท้องถิ่น

ประเทศไทยมีรูปแบบการปกครองส่วนท้องถิ่น 2 รูปแบบหลักคือ
# **การปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบทั่วไป** เป็นรูปแบบการปกครองส่วนท้องถิ่น ที่มีอยู่ในทุกจังหวัดทั่วประเทศ ได้แก่ เทศบาล องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) และองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.)
# **การปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ** มีระบบการบริหารจัดการที่ต่างจากรูปแบบทั่วไป ได้แก่ กรุงเทพมหานคร และเมืองพัทยา

## เขตการปกครองอย่างไม่เป็นทางการ

กรุงเทพมหานครและอีก 5 จังหวัดซึ่งอยู่ติดกัน หรือที่เรียกว่า*[[ปริมณฑล (ภูมิศาสตร์)|ปริมณฑล]]* มักเรียกรวมกันว่าเป็น *[[กรุงเทพมหานครและปริมณฑล]]* เนื่องจากเขตเมืองของกรุงเทพมหานคร ขยายตัวมาถึงพื้นที่ดังกล่าวแล้ว

การแบ่งภูมิภาคในประเทศไทย มีการจำกัดความที่แตกต่างกัน โดยการแบ่งอย่างเป็นทางการของราชบัณฑิตยสถานและคณะกรรมการภูมิศาสตร์แห่งชาติซึ่งได้รับการแต่งตั้งโดยสภาวิจัยแห่งชาติ ได้แบ่งภูมิภาคของไทยออกเป็น 6 ภาค ได้แก่ ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคตะวันตก ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้

## เขตการปกครองในอดีต
thumb|แผนที่มณฑลเทศาภิบาล พ.ศ. 2458 โดยมีเส้นแบ่งจังหวัดในปัจจุบันประกอบ
นับตั้งแต่ราว พ.ศ. 2458 ถึง พ.ศ. 2475 ประเทศไทยเคยมีเขตการปกครองซึ่งเรียกว่า *[[มณฑลเทศาภิบาล]]* โดยมีพื้นที่หน่วยใหญ่กว่ามณฑล เรียกว่า*[[บริเวณ]]* จังหวัดแรก ๆ ของไทย เคยถูกเรียกว่า*[[เมือง (หน่วยการปกครอง)|เมือง]]* โดยพัฒนามาจากนครรัฐในประวัติศาสตร์ มีทั้งเมืองซึ่งเป็นอิสระจากกรุงเทพมหานคร (หรือที่กลายมาเป็นจังหวัดในปัจจุบัน) เช่นเดียวกับเมืองที่อยู่ภายใต้การปกครองดูแลของเมืองใกล้เคียงที่มีอำนาจเหนือกว่า หรือเป็นส่วนหนึ่งของรัฐบรรณาการกึ่งเอกราช ใน พ.ศ. 2449 เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงคำว่า "เมือง" ไปเป็น "จังหวัด" ก่อนที่จะแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2459 หลังจากการยกเลิกมณฑล เขตการปกครองใหม่ที่ใช้แทนเรียกว่า *ภาค* ในระยะแรกนั้น ประเทศไทยแบ่งออกเป็น 4 ภาค โดยมีการเปลี่ยนแปลงเพิ่มขึ้นเป็น 9 ภาค เมื่อ พ.ศ. 2494 แต่การแบ่งเขตการปกครองแบบนี้ ก็ยกเลิกไปใน พ.ศ. 2499

สำหรับเทศบาล เคยมีชื่อเรียกว่า*[[สุขาภิบาล]]* ซึ่งส่วนใหญ่มีหน้าที่เกี่ยวกับงานด้านสุขาภิบาล เช่น การกำจัดของเสีย สุขาภิบาลก่อตั้งขึ้นเป็นครั้งแรกใน พ.ศ. 2451 และได้ยกฐานะเป็นเทศบาลตำบลทั้งหมดเมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2542 ส่วน*[[กิ่งอำเภอ]]* ถือเป็นอำเภอประเภทพิเศษ ซึ่งบางส่วนยังคงเป็นส่วนหนึ่งของอีกอำเภอหนึ่ง โดยปกติแล้วกิ่งอำเภอซึ่งจัดตั้งขึ้นใหม่มักจะพัฒนาขึ้นจนกลายเป็นอำเภออย่างสมบูรณ์ภายในเวลาไม่กี่ปี โดยเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2550 กิ่งอำเภอซึ่งมีอยู่ 81 แห่งก็ได้ยกฐานะขึ้นเป็นอำเภอโดยสมบูรณ์ แม้ว่ากิ่งอำเภอหลายแห่งจะยังมีคุณสมบัติไม่ถึงเกณฑ์ของอำเภออย่างสมบูรณ์ในขณะนั้นก็ตาม

### แผนที่เขตการปกครองในอดีต
**หมายเหตุ**: อาณาเขตของเขตการปกครองในอดีตอิงจากเขตการปกครองในปัจจุบัน ดังนั้นแผนที่ต่อไปนี้อาจไม่ถูกต้องทั้งหมด

ไฟล์:Map of Ayutthaya Kingdom in 1767.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของอาณาจักรอยุธยา พ.ศ. 2310 (ในยุคของพระเจ้าบรมราชาที่ 3)
ไฟล์:Thonburi Administrative Division in 1780.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของอาณาจักรธนบุรี พ.ศ. 2323 (ในยุคของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1800.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2343 (ในยุคของรัชกาลที่ 1)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1805.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2348 (ในยุคของรัชกาลที่ 1)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1824.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2367 (ในยุคของรัชกาลที่ 2)
ไฟล์:Province 1837.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2380 (ในยุคของรัชกาลที่ 3)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1850.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2393 (ในยุคของรัชกาลที่ 3)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1882.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2425 (ในยุคของรัชกาลที่ 5)
ไฟล์:Map of Siamese Kingdom in 1890.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2433 (ในยุคของรัชกาลที่ 5)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1893.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2436 (ในยุคของรัชกาลที่ 5)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1900.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2443 (ในยุคของรัชกาลที่ 5)
ไฟล์:Province 1906.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2449 (ในยุคของรัชกาลที่ 5)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1916.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2459 (ในยุคของรัชกาลที่ 6)
ไฟล์:Map of Thai Kingdom in 1932.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของสยาม พ.ศ. 2475 (ในยุคของรัชกาลที่ 7)
ไฟล์:Map of Siam Kingdom in 1941.jpg| การแบ่งเขตการปกครองของประเทศไทย พ.ศ. 2484 (ในยุคของรัชกาลที่ 8) 
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1945.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของประเทศไทย พ.ศ. 2488 (ในยุคของรัชกาลที่ 8)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1950.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของประเทศไทย พ.ศ. 2493 (ในยุคของรัชกาลที่ 9)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 1973.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของประเทศไทย พ.ศ. 2516 (ในยุคของรัชกาลที่ 9)
ไฟล์:Siam Administrative Division in 2023.jpg|การแบ่งเขตการปกครองของประเทศไทย พ.ศ. 2566 (ในยุคของรัชกาลที่ 10)


## อ้างอิง

* มรุต วันทนากร. 2549. **[http://search.library.tu.ac.th/ipac20/ipac.jsp?session=1VS709684V056.67660&profile=pridi&uri=full=3100001@!479685@!6&ri=1&aspect=advanced&menu=search&source=203.131.219.164@!db73_tudb&ipp=20&staffonly=&term=%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%95+%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%A3&index=.GW&uindex=&aspect=advanced&menu=search&ri=1 การเลือกตั้งผู้บริหารท้องถิ่นโดยตรงกับเทศบาลไทย : บทสรุปสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไทยในภาพรวม]**. กรุงเทพฯ: มิสเตอร์ก๊อปปี้ (ประเทศไทย).
* มรุต วันทนากร. 2548. **[http://search.library.tu.ac.th/ipac20/ipac.jsp?session=1VS709684V056.67660&profile=pridi&uri=full=3100001@!454634@!5&ri=1&aspect=advanced&menu=search&source=203.131.219.164@!db73_tudb&ipp=20&staffonly=&term=%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%95+%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%A3&index=.GW&uindex=&aspect=advanced&menu=search&ri=1 ผลกระทบและความเปลี่ยนแปลงของเทศบาล ภายหลังการเลือกตั้งนายกเทศมนตรีโดยตรง]**.วิทยานิพนธ์ดีเด่น สาขารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปีการศึกษา 2548. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
* สมคิด เลิศไพฑูรย์ และ มรุต วันทนากร. 2546. **[http://search.library.tu.ac.th/ipac20/ipac.jsp?session=1VS709684V056.67660&profile=pridi&uri=full=3100001@!426746@!8&ri=1&aspect=advanced&menu=search&source=203.131.219.164@!db73_tudb&ipp=20&staffonly=&term=%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%95+%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%A3&index=.GW&uindex=&aspect=advanced&menu=search&ri=1 แนวคิดว่าด้วยฝ่ายบริหารเข้มแข็งกับการเลือกตั้งนายกเทศมนตรีโดยตรงในประเทศไทย]**. ศูนย์ศึกษาการพัฒนาประชาธิปไตย กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศไทย