มหาดเล็ก

**มหาดเล็ก** หมายถึง ข้าราชการในพระราชสำนัก โดยพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ให้ความหมายไว้ว่า “...... มีหน้าที่รับใช้พระเจ้าแผ่นดิน, ผู้รับใช้ประจำเจ้านาย หรือผู้ที่ถวายตัวเป็นผู้รับใช้เจ้านาย, เรียกทหารที่มีหน้าที่รักษาพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชวงศ์ว่า *ทหารมหาดเล็ก*, เรียกเต็มว่า *ทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์*” และให้ความหมายของคำว่า  “*มหาดเล็กรายงาน*” ว่าเป็นคำโบราณ หมายถึง “.... มหาดเล็กซึ่งมีหน้าที่รายงานการสร้างวัดหรือคนเจ็บป่วยเป็นต้น” และยังใช้หมายถึง “....ข้าราชการชั้นฝึกหัดในหัวเมือง” อีกด้วย นอกจากนี้ยังให้ความหมายของ “*มหาดเล็กหลวง*” ว่าหมายถึง “....ข้าราชการในราชสำนักมีหน้าที่รับใช้พระมหากษัตริย์”

## การแบ่งประเภท
สารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถานให้คำอธิบายเกี่ยวกับมหาดเล็กไว้ว่า มหาดเล็กได้มีมาแต่โบราณ โดยได้ตราขึ้นในรัชสมัย ของพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991 – พ.ศ. 2031) ซึ่งได้กำหนดศักดินามหาดเล็กไว้ด้วย เช่น

*นายศักดิ์ นายฤทธิ นายสิท และนายเดช มีศักดินา 800
*นายจ่าเรศ นายจ่ายง นายจ่ารง และนายจ่ายวด มีศักดินา 600

“*พระราชบัญญัติกรมมหาดเล็ก*” ซึ่งตราขึ้นโดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม ร.ศ. 112 ได้แบ่งมหาดเล็กเป็น 4 จำพวก ได้แก่ “......
# **มหาดเล็กบรรดาศักดิ์** ได้แก่ บรรดามหาดเล็ก ที่ได้รับพระราชทานสัญญาบัตร ไม่ว่าจะเข้าเวรรับราชการหรือมิได้เข้าเวรรับราชการก็ตาม
# **มหาดเล็กวิเศษ** ได้แก่ บรรดาบุตรข้าราชการที่ถวายตัวเป็นมหาดเล็ก
# **มหาดเล็กคงกรม** ได้แก่ บรรดามหาดเล็กจำพวกต่าง ๆ คือ *[[หม่อมราชวงศ์]]* *ยามค่ำเดือนหมาย ห้องเครื่อง หอศาสตราคม อินทร์พรหม เกณฑ์จ่าย ช่าง ต่างภาษา พิณพาทย์* และ *คนจำพวกที่จางวางหัวหมื่นและนายเวรจัดขึ้นรับราชการ* และ *บรรดาคนที่ไม่ได้ถวายตัว*
# **มหาดเล็กยาม** ได้แก่มหาดเล็กที่จางวางคัดเลือกจากมหาดเล็กวิเศษ หรือมหาดเล็กคงกรมที่มีคุณวุฒิสมควรเข้ารับราชการได้ ยกขึ้นเป็นมหาดเล็กประจำการเข้าเวรรับราชการที่ได้รับพระราชทานเงินเดือน...”

สำหรับ “**มหาดเล็กไล่กา**” ไม่จัดเข้าประเภทดังข้างต้น แต่เป็นทหารเด็กที่แต่เดิมเป็นเด็กผู้ชายที่เข้าไปอยู่ในวังกับญาติตั้งแต่ยังเล็ก ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีลายพระหัตถ์ลงวันที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2485 ทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ดังปรากฏในหนังสือ “สาส์นสมเด็จ” สรุปความได้ว่ามีมาแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่โปรดให้เด็กเล็กดังกล่าวเป็น *พนักงานไล่กา* ณ ที่ทรงบาตร จึงเรียกกันว่า “*มหาดเล็กไล่กา*” ต่อมาสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเมื่อแรกเสวยราชย์ ได้โปรดให้รื้อฟื้นมาใช้ในราชสำนักอีกครั้งหนึ่ง เนื่องจากเสด็จลงทรงบาตรทุกวัน และต่อมาได้โปรดให้เด็กที่ทำหน้าที่ไล่กาแต่งเครื่องแบบและฝึกทหารรวมจำนวนกันได้ประมาณ 30 คน และว่าอาจเป็นการเริ่มแรกที่จะมีทหารมหาดเล็กด้วย ต่อมาถึง พ.ศ. 2413 เมื่อมีการแห่โสกันต์พระเจ้าน้องนางเธอฝ่ายใน ได้โปรดให้ทหารมหาดเล็กไล่กาเดินนำกระบวนแห่

## หน้าที่
พระราชบัญญัติฉบับเดียวกันได้กำหนดหน้าที่ของมหาดเล็กไว้ในมาตรา 10 ไว้ว่าให้ “....มหาดเล็กผลัดเปลี่ยนกันประจำราชการ โดยแบ่งตามกำหนดวันข้างขึ้นข้างแรมทุกเดือนไป
* **ข้างขึ้น** เวรศักดิ์ เวรฤทธิ์  2 เวร
* **ข้างแรม** เวรสิทธิ์ เวรเดช 2 เวร...” 

โดยกำหนดให้ประจำเวร เวรละ 12 ชั่วโมง และให้ผลัดเวรเวลา 4 โมงเช้าครั้งหนึ่ง เวลา 4 ทุ่มครั้งหนึ่ง และให้สลับผลัดกลางวัน – กลางคืนกันในเวรเดือนใหม่

## ลำดับศักดิ์
สารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถานอธิบายว่า “*มหาดเล็กบรรดาศักดิ์*" เป็นมหาดเล็กที่สูงสุดเพราะได้รับพระราชทานสัญญาบัตร ส่วน “*มหาดเล็กวิเศษ*" หมายถึงบุตรข้าราชการที่ถวายตัวซึ่งค่อนข้างเป็นผู้ดี “*มหาดเล็กจงกรม*” มีความหมายกว้าง ส่วน “*มหาดเล็กยาม*” หมายถึงมหาดเล็กที่จางวางคัดตัวจากมหาดเล็กวิเศษและมหาดเล็กจงกรมที่มีคุณวุฒิยกเป็นมหาดเล็กประการรับราชการได้ และได้รับพระราชทานเงินเดือน และว่ามหาดเล็กที่มีคุณภาพจริง ๆ คือ “*มหาดเล็กบรรดาศักดิ์*” และ “*มหาดเล็กยาม*” ตำแหน่งต่าง ๆ ในกรมมหาดเล็กมี 7 ชั้น ดังนี้
# ผู้บัญชาการกรมมหาดเล็ก
# จางวาง หัวหมื่น
# นายเวร
# จ่า
# หุ้มแพร
# นายรอง
# มหาดเล็กวิเศษ

สำหรับ “*สารวัตรมหาดเล็ก*” และ “*มหาดเล็กยาม*” ไม่ได้นับเข้าไว้ในลำดับข้างต้น

## ตำแหน่ง
ธรรมเนียมเดิมจัดตำแหน่งเป็น 4 เวร คือ *เวรศักดิ์ เวรสิทธิ์ เวรฤทธิ์* และ *เวรเดช* หน้าที่ราชการของตำแหน่งทั้ง 4 นี้เหมือนกัน เพียงแต่ผลัดเวรเป็นข้างขึ้นข้างแรมดังกล่าวมาแล้ว และมีเวลาผลัดเวรกันเป็น 4 เวร จึงเรียกว่า เวร” มหาดเล็กชั้นหัวหมื่นลงมาถือเป็นตำแหน่งประจำเวร และมีชื่อเรียกตำแหน่งดังนี้

* **เวรศักดิ์**	
:เจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี
:หลวงศักดิ์นายเวร
:นายจ่ายง
:นายฉัน หุ้มแพรต้นเชือก 
:นายสนิท			หุ้มแพร
:นายชัยขรรค์		หุ้มแพร
:นายสนองราชบรรหาร	                หุ้มแพร
:นายพินัยราชกิจ		หุ้มแพร
:นายรอง 5 คน 	       ตรงกับหุ้มแพร

* **เวรสิทธิ์**	
:เจ้าหมื่นเสมอใจราช
:หลวงสิทธิ์นายเวร
:นายจ่ายวด
:นายชิด หุ้มแพรต้นเชือก
:นายสุจินดา		หุ้มแพร
:นายพลพ่าย		หุ้มแพร
:นายเสนองานประพาส	หุ้มแพร
:นายพินิจราชการ	หุ้มแพร
:นายรอง 5 	   ตรงกับหุ้มแพร

* **เวรฤทธิ์**	
:เจ้าหมื่นไวยวรนารถ
:หลวงฤทธิ์นายเวร
:นายจ่าเรศ
:นายกวดหุ้มแพรต้นเชือก
:นายเลห์อาวุธ 	หุ้มแพร
:นายพลพัน		หุ้มแพร
:นายบำเรอบรมบาท	หุ้มแพร	
:นายพิจิตรสรรพการ	หุ้มแพร
:นายรอง 5 คน   ตรงกับหุ้มแพร

* **เวรเดช**	
:เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์
:หลวงเดชนายเวร
:นายจ่ารง
:นายขันหุ้มแพรต้นเชือก
:นายเสน่ห์		หุ้มแพร
:นายสรรพวิชัย	หุ้มแพร
:นายบำรุงราชบทมาลย์	หุ้มแพร
:นายพิจารณ์สรรพกิจ	หุ้มแพร
:นายรอง 5 คน ตรงกับหุ้มแพร

ตำแหน่งสูงสุดคือ ผู้บัญชาการกรมมหาดเล็กนั้น เป็นตำแหน่งสูงสุดในกรมมหาดเล็ก นับแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังมิได้เคยโปรดเกล้าฯ ตั้งผู้ใด นอกจากพระราชโอรสซึ่งเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยให้เป็นผู้บัญชาการ ตำแหน่งนี้มีหน้าที่สำหรับบังคับบัญชาการในกรมมหาดเล็กทั่วไป 

ผู้ทรงดำรงตำแหน่งนี้เป็นพระองค์สุดท้ายในรัชกาลที่ 5 คือ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงศ์วโรทัย กรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์ สิ้นพระชนม์พระชันษาเพียง 17 พรรษา หลังจากทรงดำรงตำแหน่งนี้เพียงไม่ถึง 2 ปี พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง จึงไม่โปรดฯ ตั้งพระราชโอรสพระองค์ใดเป็นผู้บัญชาการกรมมหาดเล็กอีก ว่ากันว่าทรงมีพระราชปรารภถึง สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ว่าเมื่อโปรดเกล้าฯ ให้ทรงดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารมหาดเล็กได้ไม่นานก็สวรรคต พระชันษาเพียง 17 ครั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์ได้ไม่ทันไรก็สิ้นพระชนม์อีก ทำให้ทรงพระราชดำริว่า ตำแหน่งนี้อาจมีอาถรรพ์ จึงไม่โปรดฯ ตั้งพระราชโอรสพระองค์ใดอีก คงว่างอยู่ตลอดรัชกาล

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้บัญชาการ ได้แก่ พลเอก จางวางเอก มหาเสวกเอก เจ้าพระยารามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ พึ่งบุญ) ตำแหน่งอื่นนอกจากนี้ได้มีการจำแนกตำแหน่งอื่น ๆ เช่น จางวาง หัวหมื่น นายเวร นายจ่า หุ้มแพร และรองหุ้มแพร ออกเป็นหลายชั้น

## ยศ
ยศมหาดเล็กเมื่อเทียบยศทหารจะได้ดังนี้
::จางวางเอก	เทียบเท่า	พลเอก
::จางวางโท	เทียบเท่า	พลโท
::จางวางตรี	เทียบเท่า	พลตรี
::หัวหมื่น		เทียบเท่า	พันเอก
::รองหัวหมื่น	เทียบเท่า	พันโท
::จ่า		เทียบเท่า	พันตรี
::หุ้มแพร		เทียบเท่า	ร้อยเอก
::รองหุ้มแพร	เทียบเท่า	ร้อยโท
::มหาดเล็กวิเศษ	เทียบเท่า	ร้อยตรี
::มหาดเล็กสำรอง	เทียบเท่า	ว่าที่ร้อยตรี
::พันจ่าเด็กชา	เทียบเท่า	จ่านายสิบ
::พันเด็กชาเอก	เทียบเท่า	สิบเอก
::พันเด็กชาโท	เทียบเท่า	สิบโท
::พันเด็กชาตรี	เทียบเท่า	สิบตรี
::เด็กชา	เทียบเท่า	พลทหาร

## มหาดเล็กหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง
เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติได้โปรดเกล้าฯ ให้ยุบตำแหน่งมหาดเล็กบางตำแหน่ง แต่เมื่อภายหลังเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อ พ.ศ. 2475 คณะราษฎรได้ลดฐานะกรมมหาดเล็กลงมาเป็นเพียง “กองมหาดเล็ก” สังกัดสำนักพระราชวัง และให้ข้าราชการมหาดเล็กมีฐานะเป็นข้าราชการพลเรือน ให้มีเลขาธิการและรองเลขาธิการสำนักพระราชวังเป็นผู้บังคับบัญชา

กระทั่ง พ.ศ. 2560 ได้มีการยกฐานะกองมหาดเล็กขึ้นเป็น กรมมหาดเล็ก 904 ในสังกัดสำนักพระราชวังมีอธิบดีกรมมหาดเล็กเป็นผู้บังคับบัญชาและให้มหาดเล็กมีฐานะเป็น ข้าราชการพลเรือนในพระองค์

## อ้างอิง
* พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542
* จำนงค์ ทองประเสริฐ, *สารานุกรมไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน เล่ม 22*, หน้า 14928, พิมพ์ครั้งที่ 1, พ.ศ. 2532 - 2533

หมวดหมู่:ตำแหน่งในราชสำนัก