นกอีแพรด

**นกอีแพรด** หรือ **สกุลนกอีแพรด** (; ) เป็นสกุลของนกกินแมลงขนาดเล็กหลายชนิด ในวงศ์นกอีแพรด (Rhipiduridae) นกในสกุลนี้ส่วนใหญ่มีความยาวประมาณ 15 ถึง 18 เซนติเมตร (5.9 ถึง 7.1 นิ้ว) มีลักษณะเด่นที่หางแพนค่อนข้างยาว และหาอาหารโดยการจับแมลงกลางอากาศ มีถิ่นกำเนิดตั้งแต่ในอนุทวีปอินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จนถึงออสตราเลเซีย นกสกุลนี้มี 44 ชนิดทั่วโลก ปัจจุบันในประเทศไทยพบเพียง 4 ชนิด

ก่อนหน้านี้นกอีแพรดท้องเหลืองเคยถูกจัดให้อยู่ในสกุลนกอีแพรด ปัจจุบันอยู่ในสกุล *Chelidorhynx* ของวงศ์นกจับแมลง (Stenostiridae) บางครั้งคนมักสับสนว่านกอีแพรดบางชนิด เช่นนกอีแพรดแถบอกดำเป็นนกกางเขนบ้าน หรือนกเด้าลม

## ลักษณะทางกายวิภาค
left|thumb|หางเป็นรูปพัดเรียก "หางแพน"
นกอีแพรดเป็นนกที่มีลำตัวขนาดเล็กยาวประมาณ 11.5–21 เซนติเมตร มีหางที่ยาว ซึ่งยาวกว่าปีกของมันเอง บางชนิดมีหางที่ยาวกว่าขนาดลำตัว เมื่อหางหุบเข้า ปลายหางกลมมน เมื่อหางกางออก หางเป็นรูปพัดเรียก "หางแพน" 

เมื่อเกาะคอน นกอีแพรดมักมีท่าทางค่อมหัวลงจนราบเสมอกับลำตัว โดยจะห้อยปีกลงและผ่อนออกจากลำตัว ส่วนหางกระดกงอขึ้นกึ่งหนึ่ง แต่ในบางชนิดเช่น นกอีแพรดนิวกินีเหนือ และนกอีแพรดหมู่เกาะโซโลมอน ซึ่งหางจะงอตั้งตรงไปข้างหน้ามากกว่าคล้ายนกแซวสวรรค์

ปลายปีกของนกอีแพรดเรียวแหลม ซึ่งไม่ช่วยให้บินร่อนได้อย่างรวดเร็ว แต่เพื่อความว่องไวและประสิทธิภาพในการควบคุมทิศทาง โดยเฉพาะการโฉบตามจับแมลงกลางอากาศ โดยส่วนใหญ่นกอีแพรดหลายชนิดมีปีกที่แข็งแรง ทำให้สามารถบินได้เป็นเวลานาน โดยบางชนิดมีความสามารถในการอพยพได้เป็นระยะทางไกล แต่บางชนิดที่มีขนหางที่หนาดกซึ่งทำให้เป็นนกที่มักบินในระยะทางสั้น ๆ และจำเป็นต้องลงเกาะคอนบ่อย ๆ

จะงอยปากของนกอีแพรด โดยทั่วไปค่อนข้างแบนและเป็นรูปสามเหลี่ยม ซึ่งเหมาะกับการจับเหยื่อกลางอากาศ มีขนยาวขึ้นโดยรอบจะงอยปากโดยเฉพาะด้านข้าง 2 ข้างที่คล้ายพุ่มขนเปรง ขนนี้ส่วนมากมีความยาวพอ ๆ กับความยาวของจะงอยปาก โดยทั่วไปกล้ามเนื้อที่ควบคุมจะงอยปากของนกอีแพรดไม่แข็งแรงนัก ทำให้จำกัดชนิดเหยื่อที่มันจับได้ไว้เพียงแมลงจำพวกที่ไม่มีเปลือกหรือปีกที่แข็ง ซึ่งมีข้อยกเว้นในนกอีแพรดบางชนิดที่อาศัยตามพื้นดิน

ขนของนกอีแพรดส่วนใหญ่มีความแตกต่างกัน ส่วนมากมีลายหรือเครื่องหมายบนขนในตำแหน่งที่เป็นเอกลักษณ์ของสกุลที่คล้ายกัน ต่างกันที่สีของลายซึ่งทำให้ดูต่างกัน สีขนโดยรวมของนกในสกุลนี้ส่วนใหญ่เป็นสีเทา สีดำ สีขาว และสีน้ำตาล แม้ว่าบางชนิดอาจมีขนสีเหลืองหรือสีน้ำเงินที่เหลือบแสงก็ตาม และโดยส่วนใหญ่หลายชนิดไม่มีภาวะทวิสันฐานทางเพศปรากฏในขนนก ยกเว้นบางชนิดที่โดดเด่นเช่น นกอีแพรดดำนิวกินีซึ่งตัวผู้มีขนสีดำล้วนและตัวเมียมีสีน้ำตาลล้วน ในบางชนิดเช่น นกอีแพรดนิวซีแลนด์มีสองลักษณะย่อยที่ต่างสีกันคือ สีด่างแบบธรรมดาและสีดำล้วนที่หายากกว่า (ซึ่งพบมากในเกาะใต้)

## ถิ่นที่อยู่และการกระจายพันธุ์
[left|thumb|กลุ่มประชากรของนกอีแพรดสีน้ำตาลอาศัยทางตอนตะวันออกเฉียงใต้ของออสเตรเลียจะอพยพเป็นฝูงขนาดใหญ่สู่ทางเหนือของ[รัฐควีนส์แลนด์และนิวกินี]]
นกอีแพรดเป็นสกุลของนกที่มีถิ่นที่อยู่และกระจายกลุ่มประชากรตั้งแต่ทางตะวันตกสุดในอนุทวีปอินเดียตอนเหนือ จนถึงตะวันออกสุดในแถบออสตราเลเซียที่หมู่เกาะซามัว ทางใต้สุดที่ประเทศนิวซีแลนด์ ประชากรในส่วนการกระจายพันธุ์แถบตะวันออกซึ่งเป็นหมู่เกาะในแปซิฟิคนั้น หลายชนิดเป็นชนิดเฉพาะถิ่นของเกาะนั้น ๆ เช่น นกอีแพรดคาดาวู แต่โดยมากชนิดส่วนใหญ่ของสกุลอาศัยในประเทศอินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป ที่เหลือกระจายอยู่ตามประเทศจีนตอนใต้ อินเดีย และบางส่วนของเทือกเขาหิมาลัย บางชนิดมีแถบการกระจายพันธุ์ที่กว้างมากเช่น นกอีแพรดวิลลี นกอีแพรดสีเทา นกอีแพรดคอขาว

นกในสกุลนกอีแพรดเกือบทุกชนิด เป็นนกในเขตร้อน, เป็นชนิดที่โดดเดี่ยวโดยทางภูมิศาสตร์, เป็นนกประจำถิ่น และไม่เป็นนกย้ายถิ่น (นกอพยพ) บางครั้งนกอีแพรดเฉพาะชนิดที่อาศัยทางตอนเหนือสุดหรือใต้สุดอาจมีการย้ายถิ่นแต่ไม่เป็นไปตามแบบแผน และต่างกันในแต่ละชนิด เช่น นกอีแพรดท้องเหลืองของเทือกเขาหิมาลัยเป็นนกที่ย้ายถิ่นตามระดับความสูง โดยมีระยะการผสมพันธุ์ที่ระดับความสูง 1,500 ถึง 4,000 เมตร และย้ายถิ่นลงมาระดับต่ำที่ประมาณ 180 เมตรในฤดูหนาว นกอีแพรดบางชนิดในออสเตรเลียอพยพตามฤดู แม้รูปแบบจะไม่เหมือนกันในแต่ละชนิด เช่น นกอีแพรดสีน้ำตาลมีพฤติกรรมอพยพในบางส่วนของกลุ่มประชากรเท่านั้นคือเฉพาะกลุ่มประชากรทางตอนตะวันออกเฉียงใต้ของออสเตรเลียจะอพยพเป็นฝูงขนาดใหญ่สู่ทางเหนือของรัฐควีนส์แลนด์และนิวกินี
right|thumb|ลูกนกอีแพรดสีเทา

นกในสกุลนี้มีถิ่นที่อยู่ที่หลากหลายอย่างมากซึ่งโดยทั่วไปอาศัยในป่าดิบชื้น โดยหลายชนิดสามารถปรับตัวอาศัยได้ในพื้นที่ที่หลากหลายได้แก่ เขตแห้งแล้งและป่าชายเลน แม้กระทั่งพื้นที่ที่ถูกปรับสภาพอย่างสิ้นเชิงเช่น พื้นที่การเกษตรแบบเชิงเดี่ยว หรือพื้นที่เมือง แต่เฉพาะนกในสกุลนี้ที่มีถิ่นอาศัยในป่าชายเลนนั้นสามารถปรับตัวอาศัยได้ในพื้นที่หลากหลายได้น้อยที่สุด คืออาศัยได้เฉพาะป่าชายเลนและพื้นที่รอบข้างเท่านั้น และยังต้องทิ้งระยะห่างจากนกอีแพรดอื่นในวงรัศมี 3 กิโลเมตร 

โดยทั่วไปนกอีแพรดบางชนิดที่มีสายวิวัฒนาการในช่วงต้นของสกุลมักจำกัดอยู่เฉพาะป่าฝนปฐมภูมิ แต่สปีชีส์อื่น ๆ ส่วนใหญ่สามารถอยู่รอดได้ในป่าที่ถูกมนุษย์รบกวนแล้ว ชนิดที่ปรับตัวได้มากที่สุดคือ นกอีแพรดวิลลีซึ่งพบอยู่มากมายในแหล่งที่อยู่ทุกประเภทในออสเตรเลีย ยกเว้นป่าดิบชื้นที่หนาแน่น

## พฤติกรรมและนิเวศวิทยา
นกอีแพรดหลายชนิดยังไม่ได้รับการศึกษาพฤติกรรม แต่โดยรวมนกในสกุลนกอีแพรดมีพฤติกรรมที่เฉพาะตัวของสกุล จากการสังเกตพฤติกรรมโดยสังเขปของนกในสกุลด้วยการเปรียบเทียบนกบางชนิดที่ได้รับการศึกษาไม่มากกับชนิดที่ได้รับการศึกษาเป็นอย่างดี ชี้ให้เห็นถึงความคล้ายคลึงกันในระดับสูงของพฤติกรรมที่เฉพาะตัวของสกุลดังกล่าว คือ นกอีแพรดเป็นนกที่มีความว่องไวปราดเปรียวสูง นกอีแพรดที่มีขนาดเล็กหลายชนิดในสกุลมักเคลื่อนไหวอย่างต่อเนื่องอยู่ตลอด แม้เมื่อเกาะคอนอยู่พวกมันยังโยกตัว เต้นไปมา หรือหมุนกลับตัวหน้าหลัง กระดกหางขึ้นลงหรือรำแพนหาง (คลี่กางออก) และหุบ หรือกระดกหางลงซ้ายสลับขวา ในขณะบินพวกมันมีความว่องไวสูงและสามารถบินโฉบวนรอบแบบผาดโผน ซึ่งแสดงความสลับซับซ้อนในการบินอย่างสูง โดยที่มักคลี่หางออกเพื่อจับแมลงขณะบินกลางอากาศ

### อาหารและการหาอาหาร
left|thumb|นกอีแพรดสีเทาในออสเตรเลีย กำลังให้อาหาร เหยื่อที่จับได้คือแมลงขนาดเล็ก
อาหารส่วนใหญ่ของนกอีแพรด ได้แก่ แมลงขนาดเล็กและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง นกอีแพรดวิลลีที่มีขนาดใหญ่กว่านั้นสามารถจัดการกับจิ้งเหลนหรือจิ้งจกขนาดเล็กได้ ซึ่งพบได้ไม่บ่อย เหยื่อแมลงของนกอีแพรดโดยทั่วไปมีขนาดเล็กและจัดการได้ง่าย โดยบางครั้งหากเหยื่อมีขนาดใหญ่จำเป็นต้องถูกทำให้เล็กลงด้วยขบกระแทกกิ่งไม้เพื่อเอาปีกของแมลงนั้นออกเช่น ผีเสื้อกลางคืน

มีการหาอาหารสองวิธีที่คล้ายกันที่นกในสกุลนี้ใช้เพื่อหาเหยื่อ อย่างแรกเรียกว่า "*การค้นหาแบบอยู่กับที่*" โดยที่นกอีแพรดจะเกาะอยู่ที่คอนและเฝ้าดูเหยื่อที่บินในอากาศซึ่งจากนั้นจะบินเข้าหาและฉกเหยื่อจากอากาศ ก่อนที่จะบินกลับไปที่เกาะที่คอนเดิมเพื่อกินและหาเหยื่อตัวอื่นต่อไป วิธีที่สองที่ใช้เรียกว่า "*การค้นหาแบบเข้าหา*" โดยที่นกอีแพรดเคลื่อนที่ผ่านกลุ่มพุ่มไม้หรือพืชพรรณต่าง ๆ เพื่อค้นหาแมลงจากการรวบรวมโดยการโบกขยับหางนก (กางและหุบ) ทำให้เหยื่อที่ซ่อนอยู่ให้ตกใจและออกมา เช่น นกอีแพรดวิลลีใช้เทคนิคนี้ในการหาอาหารบนพื้นดินโล่ง โดยกระดกหางจากด้านหนึ่งไปอีกด้านหนึ่งและพุ่งตัวอย่างรวดเร็วเพื่อจิกเหยื่อ

นกอีแพรดมักเข้ากลุ่มกับนกชนิดอื่นหรือสัตว์อื่นเพื่อหาอาหาร บางชนิดชอบเกาะอยู่บนหลังปศุสัตว์ ซึ่งพวกมันใช้เป็นทั้งจุดมองหาอาหารที่ดี และเนื่องจากบนผิวหนังของวัวควายหรือขนแกะมักชุกชุมไปด้วยแมลง รวมทั้งในทางอ้อมสัตว์เหล่านี้ยังช่วยคุ้ยเขี่ยไล่แมลงตามพงหญ้าให้บินออกมา พฤติกรรมนี้ทำให้นกอีแพรดเช่น นกอีแพรดวิลลีมีชื่อเล่นว่า "สหายของคนเลี้ยงแกะ"

นกอีแพรดมักมีพฤติกรรมก้าวร้าวและไม่เกรงกลัวมนุษย์ ชอบอยู่ใกล้เพื่อจับแมลงที่ถูกมนุษย์ไล่ออกมา ยังสามารถพบนกอีแพรดชนิดต่างกันรวมฝูงกันหาอาหาร หรือบินร่วมกับนกกินแมลงขนาดเล็กอื่น ๆ โดยเฉพาะบริเวณชายขอบของฝูงนกเหล่านั้นโดยใช้ประโยชน์จากการไล่ล่าเหยื่อของฝูงนกทำให้แมลงกลุ่มใหญ่กระพือกันออกมาโดยรอบ

### การผสมพันธุ์
[thumb|รังของ[White-throated fantail|นกอีแพรดคอขาว แสดงให้เห็นก้นรังที่แหลมจากวัสดุขนาดใหญ่และยาวที่รองก้น พบได้ในนกหลายชนิดในสกุลนกอีแพรด]]
นกอีแพรดเป็นนกที่มีเขตอาณานิคม และมีพฤติกรรมก้าวร้าวในการปกป้องอาณานิคมของมันจากผู้บุกรุกทั้งนกชนิดเดียวกันและนกอีแพรดชนิดอื่น รวมทั้งนกกินแมลงอื่น ในเขตอาณานิคมนี้นกตัวเมียจะทำหน้าที่เลือกจุดตำแหน่งในการสร้างรัง รังใหม่มักอยู่ไม่ไกลจากรังเก่าของปีก่อนหน้า นกทั้งสองเพศจะช่วยกันสร้างรัง ฟักไข่ และเลี้ยงลูกนก
รังของนกอีแพรดมีขนาดพอ ๆ กับและคล้ายกับถ้วยขนาดเล็ก ประกอบขึ้นด้วยวัสดุต่าง ๆ และสานด้วยเส้นใยคล้ายใยแมงมุม ใช้เวลาประมาณ 10 วันในการสร้างรัง นกอีแพรดหลายชนิดใช้ขนหางของมันประกอบการปูพื้นรังหรือเป็นโครงด้านฐานรังซึ่งอาจทำให้รูปทรงของรังไม่แน่นอน นกบางชนิดยังมีพฤติกรรมพรางรัง รังมักอยู่ในที่ต่ำนกจึงชดเชยมุมการมองที่ไม่สามารถมองเห็นผู้ล่าจากระยะไกลด้วยพฤติกรรมการปกป้องลูกนกที่ก้าวร้าวโดยการบินโฉบสัตว์ที่เข้ามารบกวนอย่างอุกอาจ

นกอีแพรดบางครั้งล่อสัตว์ที่มันคิดว่าเป็นผู้ล่าด้วยการแกล้งเจ็บและให้ติดตามในทิศทางที่ห่างออกไปจากรัง ขณะเดียวกันนั้นนกตัวผู้จะคอยบินติดตามโฉบจิกไล่สัตว์นั้นให้ล่าถอย ด้วยพฤติกรรมเหล่านี้ทำให้นกอีแพรดประสบความสำเร็จในการปกป้องรังแม้ตำแหน่งของรังจะต่ำมากก็ตาม 

## ชนิด
อ้างอิงจากรายชื่อของสมาพันธ์ปักษีวิทยานานาชาติ (IOC) เมื่อเดือนมิถุนายน ค.ศ.2021 ดังนี้

* นกอีแพรดสีน้ำเงินมินดาเนา, *Rhipidura superciliaris*
* นกอีแพรดสีน้ำเงินวิสายัน, *Rhipidura samarensis*
* นกอีแพรดหัวสีน้ำเงิน, *Rhipidura cyaniceps*
* นกอีแพรดทาบราส, *Rhipidura sauli*
* นกอีแพรดวิสายัน, *Rhipidura albiventris*
* นกอีแพรดท้องสีน้ำตาลแดง, *Rhipidura hyperythra*
* นกอีแพรดเฟรนด์ลี, *Rhipidura albolimbata*
* นกอีแพรดสีเทา, *Rhipidura albiscapa*
* นกอีแพรดนิวซีแลนด์, *Rhipidura fuliginosa*
** นกอีแพรดลอร์ดโฮว์, *Rhipidura fuliginosa cervina* (ชนิดย่อย) สูญพันธุ์แล้ว (เมื่อปี 1925)
* นกอีแพรดป่าชายเลน, *Rhipidura phasiana*
* นกอีแพรดสีน้ำตาล, *Rhipidura drownei*
* นกอีแพรดมากีรา, *Rhipidura tenebrosa*
* นกอีแพรดเรนเนล, *Rhipidura rennelliana*
* นกอีแพรดลาย, *Rhipidura verreauxi*
* นกอีแพรดคาดาวู, *Rhipidura personata*
* นกอีแพรดซามัว, *Rhipidura nebulosa*
* นกอีแพรดสุลาเวสี, *Rhipidura teysmanni*
* นกอีแพรดตาลีอาบู, *Rhipidura sulaensis*
* นกอีแพรดแถบหลังสีน้ำตาลอ่อน, *Rhipidura superflua*
* นกอีแพรดอกริ้ว, *Rhipidura dedemi*
* นกอีแพรดหางยาว, *Rhipidura opistherythra*
* นกอีแพรดปาลาอู, *Rhipidura lepida*
* นกอีแพรดหลังสีน้ำตาลอ่อน, *Rhipidura rufidorsa*
* นกอีแพรดบิสมาร์ค, *Rhipidura dahli*
* นกอีแพรดมาสเซา, *Rhipidura matthiae*
* นกอีแพรดมาลาอีตา, *Rhipidura malaitae*
* นกอีแพรดอาราฟูรา, *Rhipidura dryas*
* นกอีแพรดโพนเพย์, *Rhipidura kubaryi*
* นกอีแพรดสีน้ำตาลอ่อน, *Rhipidura rufifrons*
** นกอีแพรดสีน้ำตาลอ่อนกวม, *Rhipidura rufifrons uraniae*  (ชนิดย่อย) สูญพันธุ์แล้ว (เมื่อปี 1984)
* นกอีแพรดมานุส, *Rhipidura semirubra*
* นกอีแพรดสองสี, *Rhipidura brachyrhyncha*
* นกอีแพรดดำ, *Rhipidura atra*
* นกอีแพรดน้ำตาลดำl, *Rhipidura nigrocinnamomea*
* นกอีแพรดหางสีน้ำตาลอ่อน, *Rhipidura phoenicura*
* นกอีแพรดท้องขาว, *Rhipidura euryura*
* นกอีแพรดอกลายจุด, *Rhipidura perlata*
* นกอีแพรดคิ้วขาว, *Rhipidura aureola*
* นกอีแพรดแถบอกดำ (Malaysian pied fantail), *Rhipidura javanica*
* นกอีแพรดแถบอกดำฟิลิปปินส์ (Philippine pied fantail), *Rhipidura nigritorquis*
* นกอีแพรดคอขาว, *Rhipidura albicollis*
* นกอีแพรดลายจุดขาว, *Rhipidura albogularis*
* นกอีแพรดหมวกน้ำตาล, *Rhipidura diluta*
* นกอีแพรดหางสีน้ำตาลเทา, *Rhipidura fuscorufa*
* นกอีแพรดเหนือ, *Rhipidura rufiventris*
* นกอีแพรดเบียค, *Rhipidura kordensis*
* นกอีแพรดปีกขาว (Cockerell's fantail or white-winged fantail), *Rhipidura cockerelli*
* นกอีแพรดสีเทาหางหนา, *Rhipidura threnothorax*
* นกอีแพรดหางหนาท้องขาว, *Rhipidura leucothorax*
* นกอีแพรดสีดำหางหนา, *Rhipidura maculipectus*
* นกอีแพรดวิลลี, *Rhipidura leucophrys*
* นกอีแพรดเปเล็ง, *Rhipidura habibiei*

[right|thumb|242x242px|[Willie wagtail|นกอีแพรดวิลลี (*Rhipidura leucophrys*)]]

### ชนิดที่พบในประเทศไทย

มี 4 ชนิด ได้แก่

# นกอีแพรดอกลายจุด (Spotted fantail, *Rhipidura perlata*) ถิ่นอาศัยหลัก คือป่าชายเลนหรือป่าละเมาะใกล้ชายฝั่งทะเล
# นกอีแพรดคิ้วขาว (White-browed fantail, *Rhipidura aureola*)
# นกอีแพรดแถบอกดำ (Malaysian pied fantail), *Rhipidura javanica*)
# นกอีแพรดคอขาว (White-throated fantail, *Rhipidura albicollis*)

### ชนิดที่เคยอยู่ในสกุลนี้
ก่อนหน้านี้มีนกอีแพรดบางชนิดเคยได้รับการจัดให้อยู่ในสกุลนี้โดยองค์กรบางแห่ง ได้แก่

* นกโมนาร์คหินชนวน (ในชื่อทวินามเดิม *Rhipidura Lessoni* ปัจจุบันในชื่อ *Mayrornis lessoni*)
* นกอีแพรดท้องเหลือง (ในชื่อทวินามเดิม *Rhipidura hypoxantha* และชื่อภาษาอังกฤษเดิม yellow-bellied fantail) ตั้งแต่ปี 2009 นกชนิดนี้กลับไปชื่อทวินามดั้งเดิมก่อนหน้าคือ *Chelidorhynx hypoxantha* ในสกุล *Chelidorhynx* และชื่อภาษาอังกฤษ fairy-flycatcher ในวงศ์นกจับแมลง (Stenostiridae)
* นกโมนาร์คดำ (ในชื่อทวินามเดิม  *Rhipidura fallax* ปัจจุบันในชื่อ *Symposiachrus axillaris*)**

## อ้างอิง

## ลิ้งค์ภายนอก

* ภาพและเสียง