คณะทูตมงติญี

ในปี พ.ศ. 2398 พระจักรพรรดินโปเลียนที่ 3 (Napoleon III) แห่งจักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (Second French Empire) แต่งตั้งให้นายชาลส์ เดอ มงติญี (Charles de Montigny)  เป็นราชทูตผู้แทนพระองค์ของพระจักรพรรดิฝรั่งเศส เดินทางเข้ามาทำสัญญาทางการค้ากับสยามสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ และเวียดนามสมัยราชวงศ์เหงียน มงติญีเดินทางถึงสยามในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2399 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มงติญีตกลงทำสนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม พ.ศ. 2399 หรือสนธิสัญญามงติญีกับสยามได้สำเร็จ จากนั้นมงติญีจึงเดินทางไปที่กัมพูชา ในรัชสมัยของสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดี หรือ นักองค์ด้วง มงติญีพยายามเจรจาทำสัญญากับกัมพูชาแต่ไม่สำเร็จ ในระหว่างที่มงติญีอยู่ที่กัมพูชานั้น ได้ส่งเรือรบฝรั่งเศสออกไปทำการเจรจากับราชสำนักเวียดนาม ในรัชสมัยของพระจักรพรรดิตึดึ๊ก ซึ่งเวียดนามในขณะนั้นมีนโยบายต่อต้านชาวตะวันตกอย่างรุนแรง นำไปสู่การที่เรือรบฝรั่งเศสยิงปืนใหญ่ถล่มใส่เมืองท่าดานังของเวียดนาม ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2399 การเดินทางของมงติญีเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับสามอาณาจักร ได้แก่ สยาม กัมพูชา และเวียดนาม ในปี พ.ศ. 2399 นี้ เป็นจุดเริ่มต้นของบทบาทและการแผ่ขยายอำนาจของฝรั่งเศส เข้าสู่ภูมิภาคอินโดจีน และเป็นการจุดชนวนความขัดแย้งในภูมิภาค ได้แก่ 1. ความขัดแย้งระหว่างฝรั่งเศสและเวียดนาม นำไปสู่การที่ฝรั่งเศสนำกองกำลังทหารเข้ายึดครองเวียดนามภาคใต้ หรือ โคชินจีน (Cochinchina) ได้สำเร็จ และ 2. ความขัดแย้งระหว่างฝรั่งเศสและไทย ในกรณีเรื่องของกัมพูชา

เมื่อสิ้นสุดสงครามอานามสยามยุทธ สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯ กษัตริย์กัมพูชา ขึ้นครองราชสมบัติโดยที่กัมพูชาเป็นประเทศราชต้องส่งบรรณาการให้แก่ทั้งสยามและเวียดนาม นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาจึงมีนโยบายที่จะขอความคุ้มครองชาติมหาอำนาจตะวันตก ให้เข้ามาช่วยปกป้องกัมพูชาให้พ้นจากอิทธิพลของทั้งสยามและเวียดนาม ในพ.ศ. 2396 สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯจึงส่งผู้แทนคุมเครื่องบรรณาการไปมอบให้แก่กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ ขอให้กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์นำของมีค่าไปมอบให้แก่รัฐบาลฝรั่งเศส เป็นความพยายามของกัมพูชาที่จะสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส โดยที่ฝ่ายสยามยังไม่ทราบว่ากัมพูชาได้พยายามติดต่อกับฝรั่งเศสเป็นทางลับ แต่สุดท้ายไม่สำเร็จของบรรณาการกัมพูชาไปไม่ถึงรัฐบาลฝรั่งเศส ต่อมาในปีพ.ศ. 2397 รัฐบาลอังกฤษแต่งตั้งให้เซอร์จอห์นโบว์ริง (Sir John Bowring) เป็นผู้แทนอังกฤษเข้ามาตกลงสนธิสัญญาโบว์ริงกับสยาม ในเดือนห้า (เมษายน) พ.ศ. 2398 ฝ่ายฝรั่งเศสเมื่อทราบว่าฝ่ายอังกฤษได้ส่งผู้แทนมาทำสัญญากับไทย จึงแต่งตั้งให้อัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง (Alphonse de Bourboulon)  เป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญากับสยามบ้าง เพื่อไม่ให้ฝรั่งเศสด้อยกว่าอังกฤษ แต่สุดท้ายเมื่อนายบูร์บูลงไม่สามารถเดินทางมาที่ไทยได้ มงติญีจึงรับอาสาเป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาเจรจาทำสัญญากับสยาม พระจักรพรรดินโปเลียนแห่งฝรั่งเศสจึงทรงแต่งตั้งให้นายมงติญีเป็นราชทูตเข้ามาเจรจาทำสัญญากับสยาม และเพื่อเข้ามาห้ามปราบเวียดนามไม่ให้กระทำการทารุณประหัตประหารบาทหลวงคาทอลิกฝรั่งเศสในเวียดนาม

มงติญีเดินทางถึงสิงคโปร์ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2399 ที่สิงคโปร์มงติญีได้รับมอบหมายภารกิจเพิ่มเติมคือ นอกจากจะต้องห้ามไม่ให้ราชสำนักเวียดนามลงโทษบาทหลวงฝรั่งเศสแล้ว มงติญียังจะต้องทำการเจรจาสัญญาการค้ากับเวียดนามอีกด้วย และกงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ยังมอบหมายให้มงติญีเดินทางไปที่กัมพูชา เพื่อชี้แจงว่าเหตุใดเครื่องบรรณาการของกัมพูชาจึงไปไม่ถึงฝรั่งเศส มงติญีมาถึงที่สยามในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2399 ด้วยเรือ*มาร์โซ* (Marceau) เรือ*กาตีนา* (Catinat) และเรือ*กาปรีซืส* (Capricieuse) ฝ่ายรัฐบาลสยามได้จัดการต้อนรับมงติญีอย่างสมเกียรติ เทียบเท่าพิธีต้อนรับเซอร์จอห์น เบาว์ริง มงติญีได้เข้าเฝ้าใหญ่ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถวายเครื่องบรรณาการ จากนั้น มงติญีจึงเจรจาทำสัญญากับผู้แทนพระองค์ฝ่ายสยามห้าคน ในระหว่างที่มงติญีอยู่ที่กรุงเทพนั้น มงติญีได้เข้าเฝ้าทูลถามพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในเรื่องเกี่ยวกับการเดินทางไปยังกัมพูชา และขอพระราชทานล่ามภาษาเขมรไปด้วย เป็นเหตุให้รัฐบาลฝ่ายสยามล่วงรู้ว่า ฝ่ายกัมพูชาได้ลักลอบติดต่อกับฝรั่งเศสไปก่อนหน้านี้ และมงติญีได้ส่งนายเลอลิเยอร์ (Le Lieur) นำเรือ*กาตีนา*ออกไปที่เวียดนามก่อน มงติญีลงนามปิดตรา"สนธิสัญญามงติญี" ที่พระราชวังเดิม เมื่อเก้าขึ้นสิบสี่ค่ำ ปีมะโรงอัฐศก จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 15 สิงหาคม พ.ศ. 2399

เรือ*กาตีนา*เดินทางถึงเมืองดานังในเดือนกันยายน พ.ศ. 2399 เลอลิเยอร์ได้ส่งบาทหลวงชาร์ลส์ ฟ็องเตน (Charles Fontaine)  ออกไปเจรจานำหนังสือจดหมายไมตรีออกไปมอบให้แก่ทางทางเมืองดานัง แต่ฝ่ายเวียดนามเมืองดานังไม่รับหนังสือของฝรั่งเศส เลอลิเยอร์จึงนำเรือ*กาตีนา*เข้าแม่น้ำหอมถึงเมืองเว้ ในวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2399 ให้บาทหลวงฟ็องเตนนำหนังสือออกไปมอบให้แก่ทางเมืองเว้ แต่ทว่านายด่านขุนนางเวียดนามเมืองเว้ไม่ออกมารับ บาทหลวงฟ็องเตนจึงวางหนังสือไว้บนพื้นดินที่ริมแม่น้ำ แล้วเลอลิเยอร์นำเรือ*กาตีนา*กลับออกมาที่เมืองดานัง ยื่นคำขาดให้แก่เวียดนามให้ตอบรับจดหมายไมตรี แต่ฝ่ายเวียดนามยังไม่ตอบรับ เลอลิเยอร์เห็นว่าฝ่ายเวียดนามกระทำหยามเกียรติฝรั่งเศส ไม่ยอมรับหนังสือไมตรี เลอลิเยอร์จึงนำเรือ*กาตีนา*เปิดฉากระดมยิงใส่ป้อมปราการเมืองดานังของเวียดนาม ในวันที่ 26 กันยายน เลอลิเยอร์นำนาวิกโยธินฝรั่งเศสยกพลขึ้นบกเข้าโจมตีป้อมเมืองดานัง ฝ่ายเวียดนามที่ดานังได้รับความเสียหายทหารบาดเจ็บล้มตายจำนวนมาก จากนั้นพระเจ้าตือดึกจึงให้จัดการป้องกันทั้งที่ทางเมืองดานังและเมืองเว้ รวมทั้งแต่งตั้งให้ด่าวจี๊ (Đào Trí, 陶致)  เป็นผู้นำในการต่อสู้และเจรจากับฝรั่งเศส

เมื่อทำสัญญากับสยามเรียบร้อยแล้ว มงติญีจึงเดินทางโดยเรือ *กาปรีซืส* ต่อไปยังกัมพูชาในเดือนกันยายน พ.ศ. 2399 ฝ่ายสยามจึงดำเนินการเพื่อขัดขวางไม่ให้กัมพูชาสามารถทำสัญญาและสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศสได้สำเร็จโดยที่ไม่ผ่านสยาม ซึ่งฝ่ายสยามได้ส่งข้าหลวงสามคนลงเรือกลไฟ *กาปรีซืส* ไปกับมงติญีด้วย โดยที่มงติญีไม่ทราบ เมื่อถึงเมืองกำปอดในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2399 ข้าหลวงฝ่ายสยามสามคนนั้น ได้ออกคำสั่งให้แก่ขุนนางกัมพูชาว่า ห้ามมิให้กัมพูชารับไมตรีฝรั่งเศส บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ประมุขสังฆมณฑลกัมพูชา (Apostolic Vicar of Cambodia) ได้เตือนให้มงติญีรู้ตัวว่า ฝ่ายสยามได้ส่งข้าหลวงมาในเรือด้วยโดยที่มงติญีไม่ทราบ มงติญีจึงมีความโกรธเคืองเกิดทุ่มเถียงกับข้าหลวงสยาม และมงติญีได้ขับไล่ข้าหลวงสยามทั้งสามคนนั้นไปเสีย จากนั้นมงติญีจึงได้ส่งให้นายโกลิแยร์ (Collier) คุมเรือ *กาปรีซืส* ออกไปที่เวียดนามก่อน

มงติญีต้องการให้สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา เสด็จจากเมืองอุดงมาลงนามทำสัญญากัมมงติญีที่กำปอด แต่กษัตริย์กัมพูชากลับเชื้อเชิญให้มงติญีเดินทางจากเมืองกำปอดไปที่เมืองอุดง มงติญีไม่ต้องการเดินทางเข้าไปที่เมืองอุดง เนื่องจากเส้นทางทุรกันดาร และมงติญีไม่ต้องการอยู่ที่กัมพูชานานมากนักเนื่องจากต้องรีบเดินทางไปเวียดนาม นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาจึงส่งเสนาบดีออกมาพบกับมงติญีที่เมืองกำปอด แต่ทว่าเสนาบดีกัมพูชาไม่มีอำนาจเต็มในการทำสัญญา มงติญีซึ่งไม่มีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ในภูมิภาคนี้ และไม่ทราบว่ากัมพูชาต้องการขอให้ฝรั่งเศสเข้ามาปกป้องกัมพูชาจากสยามและเวียดนาม มงติญีจึงร่างสัญญาให้ผู้แทนนำไปให้นักองค์ด้วงลงนาม ซึ่งเนื้อความมีแต่เพียงเรื่องการค้าและศาสนาคริสต์ ไม่มีเรื่องที่ฝรั่งเศสจะเข้ามาคุ้มครองกัมพูชาแต่ประการใด มงติญีเดินทางออกจากกำปอดไปพร้อมกับบาทหลวงมิช ในปลายเดือนตุลาคม มงติญีได้มอบหมายให้บาทหลวงเอสเทรสต์ (Hestrest)  นำร่างสัญญาไปให้นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาลงนามที่เมืองอุดง ปรากฏว่าฝ่ายไทยได้ส่งขุนนางเมืองพระตะบองเข้าควบคุมกำกับนักองค์ด้วง ในขณะที่นักองค์ด้วงกำลังรับร่างสัญญาจากบาทหลวงเอสเทรสต์ นักองค์ด้วงจึงตัดสินใจปฏิเสธไม่รับร่างสัญญาของมงติญี เนื่องจากไม่มีเนื้อหาที่ฝรั่งเศสจะช่วยคุ้มครองกัมพูชา และด้วยว่าฝ่ายไทยได้ทราบเรื่องที่กัมพูชาพยายามติดต่อกับฝรั่งเศสเสียแล้ว สุดท้ายฝ่ายไทยจึงให้นักองค์ด้วงมีสาส์นตอบพระจักรพรรดิฝรั่งเศส ขอให้ฝรั่งเศสทวงดินแดนเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้ รวมทั้งเกาะตรัลหรือเกาะฟูโกว๊ก คืนให้แก่กัมพูชา ฝ่ายไทยจึงสามารถป้องกันไม่ให้กัมพูชาทำสัญญากับฝรั่งเศสโดยที่ไม่ผ่านไทยได้สำเร็จ

นายโกลิแยร์คุมเรือ*กาปรีซืส*ถึงเมืองดานังในปลายเดือนตุลาคม พ.ศ. 2399 สมทบกับเรือ*กาตีนา*ของเลอลิเยอร์ ฝ่ายโกลิแยร์และเลอลิเยอร์ถามหาคำตอบจากราชสำนักเวียดนามอีกครั้ง ฝ่ายเวียดนามยืนยันคำตอบเดิมว่าไม่รับไมตรีของฝรั่งเศส ในเดือนตุลาคมนั้นเอง เกิดสงครามฝิ่นครั้งที่สอง (Second Opium War) เป็นเหตุให้ทั้งนายโกลิแยร์และนายเลอลิเยอร์ จำต้องนำเรือ*กาปรีซืส*และ*กาตีนา*ออกจากดานังไปช่วยอังกฤษสู้รบกับจีนราชวงศ์ชิง ฝ่ายเวียดนามพระเจ้าตือดึกเข้าใจว่าฝ่ายฝรั่งเศสยอมจำนนออกไปจากเวียดนามแต่โดยดี ด้วยอิทธิพลของลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือที่มีกำลังแรง ทำให้มงติญีจำต้องนำเรือ*มาร์โซ*ออกจากกัมพูชาเลี่ยงมรสุมออกไปทางเกาะบอร์เนียว อ้อมไปทางฟิลิปปินส์เมืองมะนิลา แล้วจึงกลับมาถึงเมืองดานัง มงติญีและบาทหลวงมิชเดินทางถึงเมืองดานังในวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2400 ซึ่งมงติญีได้ข่มขู่แก่ทางเวียดนามว่า หากราชสำนักเวียดนามไม่ยอมเจรจาทำสัญญาจะนำเรือรบเข้าโจมตีเมืองเว้ พระเจ้าตือดึกจึงให้ด่าวจี๊เป็นผู้แทนมาเจรจากับมงติญี แต่สุดท้ายการเจรจาไม่ประสบผล เนื่องจากทั้งฝ่ายฝรั่งเศสและฝ่ายเวียดนามต่างไม่ยอมต่อกัน ฝ่ายเวียดนามไม่ยอมรับสนธิสัญญาไม่เสมอภาค (Unequal treaty) เหมือนอย่างที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับไทยก่อนหน้านี้ สุดท้ายเมื่อการเจรจาไม่เป็นผล มงติญีจึงจำต้องออกจากเวียดนามไปในที่สุด

## ประวัติความสัมพันธ์ระหว่างฝรั่งเศสกับไทยและเวียดนาม

### การก่อตั้งคณะมิสซังฝรั่งเศส
แต่เดิมชุมชนชาวคริสตังในไทยนับตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาประกอบด้วยชาวโปรตุเกส ลูกครึ่งชาวไทย-โปรตุเกส ซึ่งคริสตจักรในไทยนี้อยู่ภายใต้ความดูแลของบาทหลวงชาวโปรตุเกสคณะดอมินิกันและคณะฟรังซิสกัน เนื่องด้วยพระสันตะปาปาที่กรุงโรมนั้นไม่มีอำนาจทางการเมือง จึงต้องอาศัยสเปนและโปรตุเกสในการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ตามที่ต่าง ๆ ในโลก พระสันตะปาปามอบอภิสิทธิ์ให้สเปนและโปรตุเกสเป็นผู้รับผิดชอบจัดการปกครองดูแลบาทหลวงคริสตจักร และดูแลเรื่องการส่งมิชชันนารีเข้าเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในภูมิภาคของตน เรียกว่า ระบบ*ปาดรูอาดู* (Padroado)  ซึ่งในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เช่นไทยนั้น บาทหลวงโปรตุเกสเพียงแต่อยู่รักษาศาสนาให้แก่ชาวโปรตุเกสเท่านั้น ไม่ได้มีความพยายามที่จะเผยแพร่สอนศาสนาให้แก่ชาวพื้นเมือง เนื่องจากโปรตุเกสนั้นให้ความสำคัญด้านการค้ามากกว่าศาสนา พระสันตะปาปาทรงเห็นว่าหากให้โปรตุเกสผูกขาดการสอนศาสนาในภูมิภาคเอเชีย การเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในเอเชียจะไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร พระสันตะปาปาจึงมีนโยบายดึงกิจการการเผยแผ่ศาสนาให้เข้ามาอยู่ในอำนาจของพระสันตะปาปาโดยตรง เริ่มจากการก่อตั้งสำนักการเผยแผ่ศาสนา (Congregation for the Propagation of Faith หรือ *Propaganda Fide*)  ในพ.ศ. 2165 ขึ้นแก่พระสันตะปาปาโดยตรง ดูแลเรื่องการเผยแผ่ศาสนาคริสต์
[thumb|231x231px|ในพ.ศ. 2194 บาทหลวงอาแล็กซ็องดร์ เดอ โรดส์ (Alexandre de Rhodes) จัดพิมพ์พจนานุกรมภาษาเวียดนาม-โปรตุเกส-ลาติน (''Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum'') ซึ่งเป็นการจัดพิมพ์[ภาษาเวียดนามด้วยอักษรลาติน (จื๋อโกว๊กหงือ) เป็นครั้งแรก]]

จุดเริ่มต้นของการสอนศาสนาคริสต์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป เริ่มขึ้นที่เวียดนาม ซึ่งในขณะนั้นเวียดนามจักรพรรดิราชวงศ์เล (Lê, 黎) ที่ราชธานีเมืองทังล็อง (Thăng Long, 昇龍 ฮานอยในปัจจุบัน เอกสารไทยเรียกเมืองตังเกี๋ย) หรือดงกิญ (Đông Kinh, 東京) เป็นเพียงหุ่นเชิดของเจ้าญวนเหนือตระกูลจิ่ญ (Trịnh, 鄭) ซึ่งมีอำนาจอยู่ในเวียดนาภาคเหนือ และยังมีเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียน (Nguyễn, 阮) มีอำนาจอยู่ในเวียดนามภาคกลาง (ขณะนั้นเวียดนามภาคใต้เป็นส่วนของกัมพูชา) บาทหลวงคณะเยซูอิตชาวโปรตุเกสจากมาเก๊า เริ่มเข้ามาทำการสอนศาสนาในเวียดนามภาคกลางของตระกูลเหงวียน ในพ.ศ. 2158 ที่เมืองดานังและเมืองฮอยอัน แต่ทว่าการสอนศาสนาคริสต์ในเวียดนามนั้น ประสบปัญหาเฉกเช่นเดียวกับที่จีนคือ คำสอนของศาสนาคริสต์ขัดแย้งกับลัทธิขงจื๊อ ซึ่งให้ความสำคัญแก่การไหว้บรรพบุรุษ ในขณะที่ศาสนาคริสต์ห้ามมิให้กราบไหว้บูชาพระเจ้าอื่นใด เวียดนามเรียกศาสนาคริสต์ว่า*ฮวาลังเด่า* (Hoa Lang đạo,  花郎道 "ศาสนาของฮอลันดา") มิชชันนารีสอนให้ชาวเวียดนามทำลายป้ายวิญญาณและศาลบูชาบรรพบุรุษ ซึ่งการละเว้นการไหว้บรรพบุรุษนั้น ตามกฎหมายราชวงศ์เลถือเป็นความผิดมหันต์ต้องได้รับโทษประหารชีวิต เจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียนจึงออกคำสั่งให้ทำลายโบสถ์คริสต์และขับไล่บาทหลวงออกไปหลายครั้ง ในพ.ศ. 2172 และพ.ศ. 2188 ห้ามมิให้ชาวเวียดนามเข้ารีตเป็นคริสตัง
[left|thumb|211x211px|อาแล็กซ็องดร์ เดอ โรดส์ (Alexandre de Rhodes) บาทหลวงฝรั่งเศส[คณะเยสุอิต|คณะเยซูอิต ซึ่งถูกขับไล่ออกจากเวียดนาม เป็นผู้ผลักดันให้จัดตั้งคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (ฝรั่งเศส: Société des Missions Etrangères de Paris, MEP) เพื่อส่งมิชชันนารีฝรั่งเศสเข้ามาที่ภูมิภาคเอเชีย และเพื่อฝึกอบรมบาทหลวงชาวเอเชีย]]
อาแล็กซ็องดร์ เดอ โรดส์ (Alexandre de Rhodes) บาทหลวงชาวฝรั่งเศสจากคณะเยซูอิตจากมาเก๊า เดินทางเข้าสอนศาสนาที่เวียดนามภาคเหนือของตระกูลจิ่ญในพ.ศ. 2170 แต่ถูกขับไล่ออกในพ.ศ. 2173 อีกสิบปีต่อมา อาแล็กซ็องดร์เดอโรดส์เดินทางเข้ามาสอนศาสนาในเวียดนามภาคกลางของตระกูลเหงวียน ในช่วงเวลาห้าปีระหว่าง พ.ศ. 2183 ถึง พ.ศ. 2188 บาทหลวงเดอโรดส์เดินทางเข้ามาที่เวียดนามภาคกลางแล้วถูกเจ้าตระกูลเหงวียนขับออกไป จำนวนทั้งสิ้นสี่ครั้ง ครั้งสุดท้ายในพ.ศ. 2188 เจ้าตระกูลเหงวียนได้ตัดสินโทษประหารชีวิตบาทหลวงเดอโรดส์แต่ให้อภัยโทษให้เนรเทศออกไปแทน เจ้าตระกูลจิ่ญในเวียดนามภาคเหนือออกคำสั่งห้ามนับถือศาสนาคริสต์และให้ขับไล่บาทหลวงในพ.ศ. 2192 และพ.ศ. 2201 เริ่มมีชาวเวียดนามคริสตังเข้ารีตถูกประหารชีวิต ถึงแม้ว่าเจ้าเวียดนามจะทำการปราบปรามศาสนาคริสต์ แต่กลับมีจำนวนชาวเวียดนามคริสตังอยู่เป็นจำนวนหลายหมื่นคน บาทหลวงคณะเยซูอิตกล่าวอ้างว่า มีชาวคริสตังในเวียดนามภาคเหนือถึง 80,000 คน และในเวียดนามภาคกลาง 20,000 คน บาทหลวงเดอโรดส์เห็นว่า หากจะประดิษฐานศาสนาคริสต์ได้อย่างมั่นคงในภูมิภาคเอเชีย จะต้องมีมิชชันนารีมาช่วยงานจำนวนมากขึ้น และจะต้องสอนฝึกหัดให้ชาวเอเชียพื้นเมืองเป็นบาทหลวงสอนศาสนา บาทหลวงเดอโรดส์จึงเสนอเรื่องนี้ต่อพระสันตะปาปาอินโนเซ็นต์ที่สิบ (Innocent X) แต่ทว่าพระสันตะปาปาถูกโปรตุเกสกดดัน ว่าพระสันตะปาปาแต่ก่อนนั้นได้ให้อภิสิทธิ์แก่โปรตุเกสในการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในเอเชีย

เมื่อเสนอต่อกรุงโรมแล้วไม่เป็นผล บาทหลวงเดอโรดส์จึงหันไปเสนอโครงการต่อราชสำนักฝรั่งเศส ในรัชสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่ (Louis XIV) ซึ่งทั้งพระเจ้าหลุยส์ ชนชั้นนำและคณะบาทหลวงฝรั่งเศสต่างให้ความสนใจต่อแผนการของบาทหลวงเดอโรดส์ ที่จะส่งบาทหลวงฝรั่งเศสไปทำการเผยแพร่ศาสนาในเอเชีย นำไปสู่การก่อตั้งคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (ฝรั่งเศส: Société des Missions Etrangères de Paris, MEP) ขึ้นในพ.ศ. 2201 มีสำนักงานอยู่ที่กรุงปารีส บาทหลวงเดอโรดส์ได้เกณฑ์ฆราวาสสอนศาสนาสองคนจากฝรั่งเศส ได้แก่ ฟร็องซัว ปัลลู (François Pallu) และปิแยร์ ล็องแบร์ เดอลาโมต (Pierre Lambert de la Motte) ซึ่งปีต่อมาในพ.ศ. 2202 พระสันตะปาปาอเล็กซานเดอร์ที่เจ็ด (Alexander VII) แต่งตั้งให้บาทหลวงปัลลูเป็นผู้แทนพระสันตะปาปาเขตเวียดนามภาคเหนือ (Apostolic Vicar of Tonkin)  และให้บาทหลวงเดอลาโมตเป็นผู้แทนเขตเวียดนามภาคกลาง (Apostolic Vicar of Cochin)  บาทหลวงล็องแบร์ เดอลาโมต เดินทางออกจากฝรั่งเศสในพ.ศ. 2203 มาถึงที่กรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2205 เพื่อเตรียมตัวเดินทางไปที่เวียดนาม แต่ทว่าบรรดาบาทหลวงเยซูอิตในเวียดนามได้ส่งข่าวบอกแก่บาทหลวงเดอลาโมตว่า ขณะนี้ในเวียดนามนามกลางสถานการณ์ไม่สู้ดีด้วยเจ้าเหงวียนกำลังจะปราบปรามชาวคริสตัง บาทหลวงเดอลาโมตจึงตัดสินใจพำนักอยู่ที่กรุงศรีอยุธยาก่อน บาทหลวงปัลลูเดินทางออกจากฝรั่งเศสในพ.ศ. 2205 ถึงที่กรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2207 มาพร้อมกับบาทหลวงหลุยส์ ลาโน (Louis Laneau) มาอยู่กับบาทหลวงเดอลาโมต

### จัดตั้งคณะมิสซังฝรั่งเศสที่ไทยและเวียดนาม
[thumb|สามเณราลัยนักบุญยอแซฟ (Seminary of Saint Joseph ปัจจุบันคือ [วัดนักบุญยอแซฟ อยุธยา|โบสถ์เซ็นต์ยอเซฟ อยุธยา) ซึ่งสมเด็จพระนารายณ์มหาราชพระราชทานที่ดินบ้านบางปลาเห็ดที่กรุงศรีอยุธยาให้แก่บาทหลวงเดอลาโมตสร้างขึ้นในพ.ศ. 2208 ต่อมาโบสถ์เซ็นต์ยอเซ็ฟจึงย้ายไปมาระหว่างบางปลาเห็ดและมหาพราหมณ์]]
การจัดตั้งคณะมิสซังฝรั่งเศสเพื่อให้บาทหลวงฝรั่งเศสเดินทางเข้ามาสอนศาสนาคริสต์ในภูมิภาคเอเชีย เปิดโอกาสให้ฝรั่งเศสแผ่ขยายอำนาจทางการเมืองและการค้าเข้ามาในภูมิภาค ในพ.ศ. 2207 มีการจัดตั้งบริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศส (ฝรั่งเศส: Compagnie des Indes Orientales, CIO) เพื่อให้พ่อค้าฝรั่งเศสเข้ามาทำการค้าในภูมิภาคเอเชีย ที่กรุงศรีอยุธยา บาทหลวงปัลลู ประมุขสังฆมณฑลเวียดนามเหนือ และบาทหลวงเดอลาโมต ประมุขสังฆมณฑลเวียดนามกลาง พำนักอยู่ที่บางปลาเห็ด ฝั่งตรงข้ามคูเมืองทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นชุมชนชาวญวนในกรุงศรีอยุธยา ยังไม่สามารถเดินทางไปสอนศาสนาที่เวียดนามได้ เนื่องจากเจ้าเวียดนามทั้งเหนือและใต้มีนโยบายต่อต้านและปราบปรามศาสนาคริสต์ และบาทหลวงโปรตุเกสเดิมในไทยและเวียดนาม ต่อต้านและไม่ยอมรับอำนาจของบาทหลวงฝรั่งเศส ซึ่งได้รับแต่งตั้งโดยตรงจากพระสันตะปาปากรุงโรม ในพ.ศ. 2208 สมเด็จพระนารายณ์ฯพระราชทานที่ดินบางปลาเห็ดให้บาทหลวงปัลลูและบาทหลวงเดอลาโมต บาทหลวงปัลลูและเดอลาโมตจึงสร้างสามเณราลัยนักบุญยอแซฟ (Seminary of Saint Joseph ปัจจุบันคือ โบสถ์เซ็นต์ยอเซฟอยุธยา) ขึ้นที่บางปลาเห็ด เป็นโรงเรียนฝึกสอนให้ชาวพื้นเมืองเป็นบาทหลวงสอนศาสนา ตามเป้าหมายของคณะมิสซังฝรั่งเศส เพื่อประดิษฐานศาสนาคริสต์อย่างมั่นคงด้วยการให้ชาวพื้นเมืองเป็นบาทหลวง ซึ่งสามเณราลัยนักบุญยอแซฟที่อยุธยานี้ต่อมากลายเป็นฐานการปฏิบัติงานของคณะมิสซังฝรั่งเศสในการส่งบาทหลวงไปสอนศาสนาที่เวียดนาม

บาทหลวงเดอลาโมตเห็นว่าอาณาจักรสยามเป็นอาณาจักรที่มีขันติธรรมต่อศาสนาคริสต์ บาทหลวงสามารถสร้างโบสถ์ประกอบพิธีทางศาสนาได้โดยไม่ถูกลงโทษ รวมทั้งสมเด็จพระนารายณ์ฯมีพระราชดำริว่าฝรั่งเศสเป็นชาติตะวันตกชาติใหม่ที่เข้ามาในไทย จึงมีพระราชประสงค์ที่จะสานสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส เพื่อคานอำนาจกับฮอลันดาซึ่งกำลังเรืองอำนาจทางการค้าอยู่ในภูมิภาค บาทหลวงเดอลาโมตรายงานกลับไปยังราชสำนักฝรั่งเศสว่า พระเจ้ากรุงสยามทรงสนพระทัยศาสนาคริสต์ และอาจจะทรงเปลี่ยนมาเข้ารีตนับถือศาสนาคริสต์ ในพ.ศ. 2208 บาทหลวงปัลลูเดินทางจากอยุธยากลับไปที่กรุงโรม เพื่อขอให้พระสันตะปาปามีวินิจฉัยเรื่องการที่บาทหลวงโปรตุเกสไม่ยอมรับอำนาจของประมุขสังฆมณฑล ปีต่อมา พ.ศ. 2209 บาทหลวงเดอลาโมตส่งบาทหลวงฝรั่งเศสออกไปสอนศาสนาที่เวียดนามเหนือและกัมพูชา;

* บาทหลวงฟร็องซัว เดย์ดีแยร์ (François Deydier) เดินทางไปสอนศาสนาที่เวียดนามภาคเหนือ อยู่ที่เมืองโฟ้เหี้ยน (Phố Hiến, 庯憲 จังหวัดฮึงเอียนในปัจจุบัน) จากเมืองฮานอยออกมาทางปากแม่น้ำแดง
* บาทหลวงหลุยส์ เชิฟเรย (Louis Chevreuil) เดินทางไปสอนศาสนาที่กัมพูชา พำนักอยู่ที่เมืองนครวัด ใกล้กับนครวัด
ในพ.ศ. 2212 บาทหลวงเดอลาโมตเดินทางจากอยุธยาออกไปเยี่ยมเยียนขณะมิสซังและชาวคริสตังในเวียดนาม พาบาทหลวงฌัคส์เดอบรูฌส์ (Jacques de Bourges) ไปส่งถึงที่เมืองโฟ้เหี้ยนในเวียดนามเหนือ ในพ.ศ. 2213 ให้อยู่ช่วยบาทหลวงเดย์ดีแยร์ สอนศาสนาในเวียดนามภาคเหนือ และต่อมาบาทหลวงเดอลาโมตจึงเดินทางถึงเวียดนามกลางในพ.ศ. 2214 ส่งให้บาทหลวงกีโยม มาโอต์ (Guillaume Mahot) อยู่ที่เมืองฮอยอันคอยสอนศาสนาในเวียดนามกลาง แล้วบาทหลวงเดอลาโมตจึงกลับกรุงศรีอยุธยา

ในพ.ศ. 2212 พระสันตะปาปาคลีเมนต์ที่เก้า (Clement IX) ให้จัดตั้งเขตสังฆมณฑลสยาม (Apostolic vicariate of Siam)  ให้เขตมิสซังสยามอยู่ภายใต้อำนาจของคณะมิสซังฝรั่งเศสแต่ผู้เดียว และมอบหมายให้บาทหลวงปัลลูนำสาสน์จากพระสันตะปาปาเข้ามาถวายพระเจ้ากรุงสยาม นอกจากงานด้านศาสนาแล้ว บาทหลวงปัลลูยังดำเนินงานการเมืองด้วย ในพ.ศ. 2213 บาทหลวงปัลลูขอพระราชทานให้พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศส มีพระราชสาส์นถึงพระเจ้ากรุงสยามและถึงพระจักรพรรดิเวียดนามด้วย ในปีพ.ศ. 2213 เช่นกัน มานูเอล ดี ออลีไวรา อารากวา (Manuel de Oliveira Aragua)  เป็นกัปตันลูกครึ่งชาวเขมร-โปรตุเกสในกัมพูชา จับกุมตัวบาทหลวงหลุยส์เชิฟเรยในกัมพูชา ในข้อหาเดินทางมาเอเชียโดยไม่ได้รับอนุญาตจากโปรตุเกส ส่งให้เมืองมาเก๊าซึ่งส่งให้ศาลศาสนาโปรตุเกสที่เมืองกัวทำการไต่สวน พระสันตะปาปาคลีเมนต์ออกประกาศประนามการกระทำของโปรตุเกสที่จับตัวบาทหลวงเชิฟเรย บาทหลวงเชิฟเรยจึงได้รับการปล่อยตัวกลับอยุธยาในพ.ศ. 2215 บาทหลวงปัลลูเดินทางกลับถึงอยุธยาในพ.ศ. 2216 บาทหลวงปัลลูและบาทหลวงเดอลาโมตได้เข้าเฝ้าฯในเดือนตุลาคม ถวายราชสาส์นจากกษัตริย์ฝรั่งเศสและพระสันตะปาปาแด่สมเด็จพระนารายณ์ฯ พระสันตะปาปาคลีเมนต์แต่งตั้งให้บาทหลวงหลุยส์ลาโนเป็นประมุขเขตมิสซังสยาม (Apostolic Vicar of Siam) เป็นคนแรก ในพ.ศ. 2217 บาทหลวงลาโนส่งบาทหลวงปิแยร์ ลังกลัว (Pierre Langlois) ไปสอนศาสนาที่พิษณุโลก

ในพ.ศ. 2217 บาทหลวงปัลลูเดินทางด้วยเรือของบริษัทอินเดียตะวันออกฝรั่งเศส เดินทางจากอยุธยานำของมีค่าไปถวายพระจักรพรรดิเวียดนามที่เมืองทังล็อง (ฮานอย) แต่ทว่าระหว่างถูกฮอลันดาโจมตีและเรือไปอับปางลงที่เมืองมะนิลาที่ฟิลิปปินส์ ทางการสเปนจับกุมบาทหลวงปัลลู ในข้อหาเดินทางมาเอเชียโดยไม่ได้รับอนุญาต ส่งตัวไปไต่สวนที่เมืองมาดริด ฝ่ายเจ้าญวนใต้เหงียนฟุกต่าน (Nguyễn Phúc Tần, 阮福瀕) ถึงแม้ว่าจะเคยปราบปรามชาวคริสตังและขับไล่บาทหลวงโปรตุเกสก่อนหน้านี้ เห็นว่าฝรั่งเศสเป็นชาติตะวันตกชาติใหม่ที่เข้ามา จึงมีแผนการในการสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศสเพื่อประโยชน์ทางการค้า เหงียนฟุกต่านให้การต้อนรับบาทหลวงมาโอต์เป็นอย่างดี และเหงียนฟุกต่านมีสาสน์เข้ามาถวายสมเด็จพระนารายณ์ฯ ขอพระราชทานให้บาทหลวงเดอลาโมตออกไปอยู่ที่เมืองเว้ สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงปฏิเสธไม่โปรดฯพระราชทานให้ เนื่องจากมีพระราชดำริว่าบาทหลวงเดอลาโมตเป็นบุคคลสำคัญในการที่ไทยจะสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส เหงียนฟุกต่านจึงส่งให้บาทหลวงมาโอต์ลงเรือเข้ามาที่อยุธยา เชิญให้บาทหลวงเดอลาโมตไปเมืองเว้ บาทหลวงเดอลาโมตเดินทางถึงเมือเว้ ในพ.ศ. 2219 เหงียนฟุกต่านให้การต้อนรับบาทหลวงเดอลาโมตเป็นอย่างดี แต่สุดท้ายบาทหลวงเดอลาโมตเดินทางกลับมาที่อยุธยา

ทั้งพระเจ้าหลุยส์แห่งฝรั่งเศสและพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ต่างช่วยเหลือให้บาทหลวงปัลลูได้รับการปล่อยตัวจากสเปนที่มาดริดในพ.ศ. 2220 บาทหลวงเดอลาโมตถึงแก่กรรมที่กรุงศรีอยุธยา ในพ.ศ. 2221 แล้วพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่สิบเอ็ด (Innocent XI) จึงจัดการปกครองสังฆมณฑลในเวียดนามขึ้นใหม่;

* ให้บาทหลวงกีโยมมาโอต์ (Guillaume Mahot) ขึ้นเป็นประมุขมิสซังเขตเวียดนามกลางคนต่อมาต่อจากบาทหลวงเดอลาโมต ให้สอนศาสนาอยู่ที่เวียดนามกลาง
* ให้แบ่งเขตเวียดนามเหนือ ซึ่งมีชาวเวียดนามคริสตังอยู่เป็นจำนวนมาก ออกเป็นสองส่วน ได้แก่;
** ให้บาทหลวงฌัคส์เดอบรูฌส์ (Jacques de Bourges) เป็นประมุขมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันตก (Apostolic Vicar of Western Tonkin) สอนศาสนาอยู่ที่เมืองโฟ้เหี้ยน (Phố Hiến)
** ให้บาทหลวงฟร็องซัวเดย์ดีแยร์ (François Deydier) เป็นประมุขมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันออก (Apostolic Vicar of Eastern Tonkin) สอนศาสนาอยู่ที่เมืองแก๋สัต (Kẻ Sặt)

### ความสัมพันธ์ไทยฝรั่งเศสรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ
ในพ.ศ. 2211 บริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศสตั้งสถานีการค้าที่เมืองสุรัต (Surat) ในอินเดีย เป็นจุดเริ่มต้นของอาณานิคมอินเดียของฝรั่งเศส (French India) ต่อมาในพ.ศ. 2223 นายฟร็องซัว บารง (François Baron) หัวหน้าสถานีการค้าของฝรั่งเศสที่เมืองสุรัต ส่งผู้แทนของบริษัทฝรั่งเศสเข้ามาสานสัมพันธ์ทางการค้ากับไทยและเวียดนาม;

* อังเดร บูโร-เดอล็องด์ (André Boureau-Deslandes) ผู้แทนของพ่อค้าบริษัทอินเดียฝรั่งเศส เดินทางด้วยเรือ*โวตูร์* (Vautour) เข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีที่กรุงศรีอยุธยา มีการติอต่อสัมพันธ์ทางการทูตครั้งแรกในประวัติศาสตร์ ระหว่างไทยและฝรั่งเศส สมเด็จพระนารายณ์ฯพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้บริษัทฝรั่งเศสเข้ามาตั้งสถานีการค้าที่อยุธยา
* พ่อค้าฝรั่งเศสชื่อชาแปล็ง (Chapelain)  เดินทางด้วยเรือ*ต็องแก็ง* (Tonkin)  ไปเจริญสัมพันธไมตรีกับราชสำนักเวียดนามสมัยพระจักรพรรดิเลฮีตง (Lê Hy Tông, 黎熙宗) ที่เมืองทังล็อง (ฮานอย หรือเมืองตังเกี๋ย) เจ้าญวนเหนือจิ่ญตัก (Trịnh Tạc, 鄭柞) อนุญาตให้บริษัทฝรั่งเศสเข้ามาตั้งสถานีการค้าที่เมืองโฟ้เหี้ยน

ฝ่ายฝรั่งเศสซื้อสินค้าจากเมืองตังเกี๋ยจำนวนมาก ขนบรรทุกใส่เรือ*โซเลลโดเรียง* (Soleil d'Orient) จากตังเกี๋ยมาที่กรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงมีพระราชประสงค์ที่จะเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส จึงโปรดฯให้ออกญาพิพัฒน์โกษาเป็นราชทูต นำราชสาส์นเดินทางไปกับเรือ*โซเลลโดเรียง* เพื่อนำราชสาส์นไปถวายแด่พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศส เรือ*โซเลลโดเรียง*ออกจากกรุงศรีอยุธยาในปีพ.ศ. 2224 แต่ทว่าเรือ*โซเลลโดเรียง*ได้ล่มอับปางลงที่ใกล้กับเกาะมาดากัสการ์ ลูกเรือรวมทั้งคณะทูตไทยสูญหายทั้งหมด คาดว่าเสียชีวิต สินค้าที่ฝรั่งเศสซื้อมาจากเมืองตังเกี๋ยก็จมน้ำสูญหายเช่นกัน

หลังจากที่ได้รับการปล่อยตัวจากเมืองมาดริดแล้ว บาทหลวงฟร็องซัวปัลลูได้รับแต่งตั้งจากพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ ให้เป็นประมุฆเขตสังฆมณฑลฝูเจี้ยน (Apostolic Vicar of Fujian)  มีหน้าที่ไปสอนศาสนาที่จีนราชวงศ์ชิง บาทหลวงปัลลูเดินทางถึงอยุธยาด้วยเรือ*แซ็งฌอแซฟ* (Saint-Joseph) ในพ.ศ. 2224 จากนั้นเรือ*แซ็งฌอแซฟ*จึงนำบาทหลวงฟร็องซัว เลอแฟฟร์ (François Lefebvre) เป็นทูตฝรั่งเศสจากอยุธยาเดินทางไปที่เมืองตังเกี๋ยในพ.ศ. 2225 ขอให้เวียดนามให้เสรีแก่มิชชันนารีฝรั่งเศสในการเผยแผ่ศาสนาคริสต์เหมือนอย่างที่ไทย แต่ฝ่ายราชสำนักเวียดนามเมืองตังเกี๋ยไม่ตอบรับ บาทหลวงปัลลูเดินทางออกจากกรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2226 ถึงที่เมืองจางโจวในพ.ศ. 2227 แต่ทว่าบาทหลวงปัลลูได้ล่มป่วยถึงแก่กรรมที่ฝูเจี้ยนนั้นเองในปีเดียวกัน พ่อค้าชาแปล็งเป็นหัวหน้าสถานีการค้าที่เมืองโฟ้เหี้ยนที่ตังเกี๋ยอยู่จนเสียชีวิตในพ.ศ. 2229 จากนั้นฝรั่งเศสและเวียดนามจึงยังไม่มีสัมพันธ์ทางการทูตและการค้าต่อกันอีก ถึงแม้ว่าความสัมพันธ์ระหว่างฝรั่งเศสกับเวียดนามจะไม่ได้รับการสานต่อ แต่ความสัมพันธ์ระหว่างฝรั่งเศสกับไทยในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯนั้นเจริญรุดหน้าอย่างมาก
[thumb|226x226px|[อาแล็กซ็องดร์ อัศวินแห่งโชมง|เชอวาเลียร์ เดอ โชมงต์ (Chevalier de Chaumont) พร้อมทั้งบาทหลวงหลุยส์ลาโน (Louis Laneau) ถวายราชสาส์นจากพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศส แด่สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ณ พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2228]]
เมื่อเจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) ถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2226 ออกญาวิไชเยนทร์ คอนสแตนติน ฟอลคอน (Constatine Phaulkon) เรืองอำนาจขึ้นเสมือนว่าเป็นอัครเสนาบดีของไทย ในพ.ศ. 2227 สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงแต่งคณะทูตไทยออกไปฝรั่งเศสอีกเป็นครั้งที่สอง นำโดยขุนพิไชยวาณิชย์และขุนพิชิตไมตรี โดยบาทหลวงเบนิญ วาเชต์ (Bénigne Vachet) เป็นผู้นำคณะทูตไทยไปฝรั่งเศส คณะทูตไทยได้เข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่ที่พระราชวังแวร์ซายส์ บาทหลวงวาเชต์ทูลต่อพระเจ้าหลุยส์ฯว่า ฝรั่งเศสควรส่งทูตไปที่สยามเพื่อชักจูงให้พระเจ้ากรุงสยามเปลี่ยนมานับถือศาสนาคริสต์คาทอลิก พระเจ้าหลุยส์ฯจึงทรงส่งอาแล็กซ็องดร์ อัศวินแห่งโชมงต์ หรือ เชอวาเลียร์ เดอ โชมงต์ (Chevalier de Chaumont) เป็นราชทูตฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2228 เดินทางด้วยเรือ*วีโซ* (Oiseau) มาที่อยุธยา มาพร้อมกับคณะนักบวชเยซูอิตชาวฝรั่งเศส นำไปสู่การทำ**สนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม พ.ศ. 2228** ลงนามปิดตราที่เมืองละโว้ โดยมีเดอโชมงต์เป็นผู้แทนฝ่ายฝรั่งเศส และออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนเป็นผู้แทนฝ่ายไทย เนื้อความสนธิสัญญาให้บาทหลวงฝรั่งเศสสามารถสอนศาสนาคริสต์ได้อย่างเสรีในไทย ให้บริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศสได้รับงดเว้นภาษีสินค้าขาเข้าและขาออก (แต่ยังต้องค้าขายผ่านพระคลังสินค้า) ให้บริษัทฝรั่งเศสเป็นผู้ผูกขาดการส่งออกดีบุกจากถลาง (ภูเก็ต) และให้ฝรั่งเศสสามารถเข้าครอบครองเมืองสงขลาได้ ออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนสมคบคิดกับบาทหลวงเยซูอิต กี ตาชาร์ (Guy Tachard) วางแผนให้ฝรั่งเศสเข้ามายึดครองอาณาจักรสยาม

คณะบาทหลวงฝรั่งเศสได้นำชาวเวียดนามเข้ามาเรียนศาสนาที่สามเณราลัยนักบุญยอแซฟอยุธยาจำนวนมาก เพื่อฝึกหัดชาวเวียดนามให้เป็นมิชชันนารีสอนศาสนา และด้วยการส่งเสริมของพระสันตะปาปากรุงโรม ทำให้คณะบาทหลวงฝรั่งเศส หรือ MEP สามารถเข้ามามีบทบาทในการสอนศาสนาในไทยและเวียดนาม แทนที่คณะบาทหลวงเดิม เช่น คณะดอมินิกัน คณะฟรังซิสกัน และคณะเยซูอิต ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวโปรตุเกส ยังคงมีบาทหลวงโปรตุเกสหลงเหลืออยู่ในไทยและเวียดนาม ซึ่งไม่ยอมรับอำนาจของบาทหลวงฝรั่งเศส ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างบาทหลวงฝรั่งเศสและบาทหลวงโปรตุเกสในเวียดนาม พระสันตะปาปาอินโนเซนต์จึงมีดำริว่า หากให้คณะบาทหลวงฝรั่งเศสผูกขาดการสอนศาสนาในเอเชีย จะเกิดความขัดแย้งระหว่างมิชชันนารีคณะต่าง ๆ ไม่รู้จบสิ้น พระสันตะปาปาจึงลดบทบาทของคณะบาทหลวงฝรั่งเศส เมื่อบาทหลวงฟร็องซัวเดย์ดีแยร์ ประมุขเขตตังเกี๋ยตะวันออก ถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2226 พระสันตะปาปาจึงมอบเขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันตกให้แก่บาทหลวงสเปนคณะดอมินิกันจากฟิลิปปินส์ และในปีต่อมา พ.ศ. 2227 บาทหลวงกีโยมมาโอต์ประมุขเขตเวียดนามกลางถึงแก่กรรม จากนั้นในพ.ศ. 2230 พระสันตะปาปาอินโนเซนต์แต่งตั้งให้บาทหลวงฟร็องซัว เปเรซ (François Perez) เป็นบาทหลวงชาวพื้นเมือง บิดาเป็นชาวฟิลิปปินส์ มารดาเป็นชาวไทย ซึ่งได้จบการศึกษาด้านศาสนาคริสต์มาจากสามเณราลัยนักบุญยอแซฟอยุธยา และไม่สังกัดคณะบาทหลวงใด ๆ ให้เป็นประมุขสังฆมณฑลเวียดนามกลางคนใหม่
[left|thumb|220x220px|[ราชทูตสยามไปฝรั่งเศส (พ.ศ. 2229)|คณะทูตไทยไปฝรั่งเศส: ราชทูตไทยออกพระวิสูตรสุนทร (โกษาปาน) ถวายราชสาส์นจากสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแด่พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศส ณ ห้องกระจกพระราชวังแวร์ซายส์ เดือนกันยายน พ.ศ. 2229]]
ในพ.ศ. 2229 สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงส่งคณะทูตไทยนำโดยออกพระวิสูตรสุนทร (โกษาปาน) เป็นคณะทูตไทยไปฝรั่งเศสชุดที่สาม พร้อมกับบาทหลวงกีตาชาร์ ออกไปกับทูตเดอโชมงต์เดินทางกลับฝรั่งเศส บาทหลวงตาชาร์เสนอแผนการของฟอลคอนต่อราชสำนักฝรั่งเศส ทำให้ราชสำนักฝรั่งเศสจึงมีแผนการที่จะเข้ายึดครองอาณาจักรสยาม พระเจ้าหลุยส์ฯทรงส่งคณะทูตฝรั่งเศสมาไทยชุดที่สองนำโดยซิมง เดอ ลาลูแบร์ (Simon de la Loubère) พร้อมทั้งนายพลเดฟาร์จ (Desfarges) เป็นผู้นำกองกำลังทหารของฝรั่งเศส นำทหารฝรั่งเศสจำนวน 636 คน มาเข้าประจำการที่เมืองบางกอกและเมืองมะริด คณะทูตลาลูแบร์เดินทางถึงอยุธยาในพ.ศ. 2230 **สนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม พ.ศ. 2230** มีลาลูแบร์เป็นผู้แทนฝรั่งเศสและออกญาพระเสด็จฯว่าที่พระคลังเป็นผู้แทนฝ่ายไทย สนธิสัญญาพ.ศ. 2230 นี้ มีข้อสัญญาคล้ายคลึงกับสัญญาพ.ศ. 2228 แต่มีเพิ่มเติมคือ พ่อค้าฝรั่งเศสสามารถพำนักและตั้งสถานีการค้าได้ทุกแห่งในไทย ฝ่ายฝรั่งเศสจะตั้งผู้แทนเข้ามาปกครองคนในบังคับของฝรั่งเศสในไทย คือนายเวเรต์ (Véret) เป็นหัวหน้าสถานีการค้าของฝรั่งเศสที่อยุธยา นายพลเดฟาร์จได้นำกองกำลังฝรั่งเศสเข้าประจำการที่ป้อมบางกอกและเมืองมะริด

### การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2231

[left|thumb|200x200px|ภาพวาดแสดง[การล้อมบางกอก|การปิดล้อมทหารฝรั่งเศสโดยทหารสยามที่บางกอกเมื่อ พ.ศ. 2231]]
เมื่อฝรั่งเศสเข้ามามีอิทธิพลในไทยอย่างมากเช่นนี้ ออกพระเพทราชาจึงเคลื่อนไหวต่อต้านอิทธิพลของฝรั่งเศส โดยเฉพาะประเด็นที่ฝรั่งเศสนำกองกำลังเข้ามาประจำการที่บางกอกและมะริด ซึ่งพระเพทราชาว่าเป็นการคุกคามต่ออาณาจักรอยุธยา พระเพทราชาว่าออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนสมคบคิดกับฝรั่งเศสเข้ามายึดครองอาณาจักรสยามและทำลายพระพุทธศาสนาเสีย ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์ฯมีพระราชโองการให้บาทหลวงกีตาชาร์เป็นผู้แทนพระองค์นำพระราชสาส์นไปถวายแด่พระสันตะปาปาและพระเจ้ากรุงฝรั่งเศส แต่ทว่าอีกสองเดือนต่อมา ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงพระประชวร ทั้งฟอลคอนและพระเพทราชาต่างเตรียมการยึดอำนาจ แต่ทว่าฟอลคอนไม่ได้รับการสนับสนุนจากนายพลเดฟาร์จที่ป้อมบางกอก ทำให้ฝ่ายพระเพทราชาสามารถทำการยึดอำนาจเข้ายึดพระราชวังเมืองละโว้ได้สำเร็จ พระเพทราชาให้ประหารชีวิตออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนในเดือนพฤษภาคม ต่อมาในเดือนมิถุนายนพระเพทราชาส่งกำลังเข้าล้อมโจมตีป้อมบางกอกของเดฟาร์จ สมเด็จพระนารายณ์ฯเสด็จสวรรคตในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2231 พระเพทราชาจึงปราบดาภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเพทราชา เป็นปฐมกษัตริย์ราชวงศ์บ้านพลูหลวง ส่วนออกพระวิสูตรสุนทร ทูตไทยที่ได้ไปฝรั่งเศสนั้น ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เสนาบดีพระคลัง ฝ่ายไทยปิดล้อมป้อมบางกอกอยู่เวลาห้าเดือน จนกระทั่งเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2231 จึงเกิดการเจรจาสงบศึก เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ยินยอมให้ฝ่ายฝรั่งเศสนายพลเดฟาร์จถอนกำลังออกไปแต่โดยดี โดยมีการแลกเปลี่ยนตัวประกัน และให้บาทหลวงหลุยส์ลาโนเป็นผู้ค้ำประกันสัญญา แต่ทว่าเมื่อถึงสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา นายพลเดฟาร์จไม่คืนตัวตัวประกันขุนนางไทยให้ จับขุนนางไทยพร้อมกับนายเวเรต์ออกข้ามมหาสมุทรอินเดียไปถึงเมืองปอนดิเชอร์รีในอินเดีย อันเป็นศูนย์กลางการปกครองของฝรั่งเศสในอินเดีย

เมื่อนายพลเดฟาร์จผิดสัญญาไม่คืนตัวตัวประกันฝ่ายไทย เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) จึงลงโทษชาวฝรั่งเศสในอยุธยาอย่างรุนแรง บาทหลวงลาโนในฐานะเป็นผู้ค้ำประกันสัญญาถูกจับกุม ชาวฝรั่งเศสทั้งบาทหลวง พ่อค้า นักเรียนศาสนาชาวเวียดนาม ถูกจับกุมได้รับความทรมานสาหัส บางคนถึงขั้นเสียชีวิต นายพลเดฟาร์จและนายเวเรต์ที่เมืองปอนดิเชอร์รีมีความแค้นเคืองต่อไทย จึงนำกองเรือฝรั่งเศสจำนวน 330 นาย จากปอนดิเชอร์รี มาเทียบท่าที่เกาะถลางหรือภูเก็ต ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2232 เดฟาร์จและเวเรต์ที่ถลางเรียกร้องให้เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ทำสัญญาฉบับใหม่กับฝรั่งเศส มอบเกาะถลางให้แก่ฝรั่งเศส แต่เจ้าพระยาโกษาธิบดีนิ่งเฉยเสีย สุดท้ายเมื่อหมดสิ้นเสบียง เดฟาร์จจึงจำต้องปล่อยตัวประกันขุนนางไทยคืนและถอนกำลังออกไปจากถลางไปในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2232
[thumb|บาทหลวง[กี ตาชาร์|กีตาชาร์ (Guy Tachard) พร้อมทั้งขุนนางไทยสามคน ได้แก่ ออกหมื่นพิพิธราชา ออกขุนวิเศษภูบาล และออกขุนชำนาญใจจง ถวายราชสาส์นจากสมเด็จพระนารายณ์ฯแด่พระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่สิบเอ็ด (Innocent XI) ที่กรุงโรมในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2231]]
ฝ่ายบาทหลวงกีตาชาร์ คุมพระราชสาส์นจากสมเด็จพระนารายณ์ฯไปถวายแด่พระสันตะปาปาอินโนเซนต์ และพระเจ้าหลุยส์แห่งฝรั่งเศส เพิ่งจะได้ทราบข่าวที่สมเด็จพระนารายณ์ฯสวรรคตคต พระเพทราชายึดอำนาจขับไล่ฝรั่งเศสออกจากไทย ทราบในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2232 เป็นเวลาหนึ่งปีกว่าหลังจากเหตุการณ์ได้เกิดขึ้น พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศสจึงมีพระราชโองการให้บาทหลวงตาชาร์เดินทางกลับไปที่ไทย นำราชสาส์นฝรั่งเศสจากพระเจ้าหลุยส์ฯไปถวายแด่พระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหม่ ให้สานสัมพันธไมตรีไทยฝรั่งเศสดังเดิม และขอให้ไทยยกเมืองมะริด เมืองท่าทางฝั่งทะเลอันดามัน ให้แก่ฝรั่งเศสด้วย บาทหลวงตาชาร์เดินทางจากฝรั่งเศสกลับมาที่ปอนดิเชอร์รี ในปีพ.ศ. 2234 สมเด็จพระเพทราชาฯมีพระราชประสงค์ที่จะสานสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสดังเดิม จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ปล่อยตัวบาทหลวงลาโนและนักโทษฝรั่งเศสทั้งหมด แต่ทว่าบาทหลวงตาชาร์ยังไม่กล้าเดินทางเข้ามาขอเมืองมะริดจากสมเด็จพระเพทราชาในเวลานี้

ในพ.ศ. 2236 ฮอลันดายึดเมืองปอนดีเชอร์รี บาทหลวงตาชาร์ถูกจับกุมตัวเป็นเชลยไปที่ฮอลแลนด์แต่ต่อมาได้รับการปล่อยตัวกลับฝรั่งเศส บาทหลวงตาชาร์เดินทางด้วยเรือสินค้าโปรตุเกสกลับเข้ามาที่อยุธยาอีกครั้ง ในพ.ศ. 2238 แต่เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ปฏิเสธไม่ให้บาทหลวงตาชาร์เข้ามาที่อยุธยา ด้วยว่าบาทหลวงตาชาร์เดินทางมาด้วยเรือสินค้าธรรมดา ไม่ได้เดินทางมาด้วยเกียรติยศของราชทูต สุดท้ายฝ่ายฝรั่งเศสจึงจัดหาเรือรบให้แก่บาทหลวงตาชาร์ เดินทางเข้ามาที่เมืองมะริดในพ.ศ. 2241 ได้เข้าเฝ้าพระเพทราชา ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2242 ถวายราชสาส์นจากพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่ ของเมื่อสิบปีก่อนหน้านี้ได้สำเร็จ แต่บาทหลวงตาชาร์ไม่กล้าที่จะขอเมืองมะริดจากไทย สมเด็จพระเพทราชาทรงมีราชสาส์นตอบออกไปซึ่งเนื้อความเป็นเพียงการสรรเสริญพระเจ้าหลุยส์แห่งฝรั่งเศสเท่านั้น ไม่ได้มอบสิทธิหรือมอบเมืองให้แก่ฝรั่งเศสตามที่ฝรั่งเศสคาดหวังแต่ประการใด

### ช่วงเวลาการปราบปรามศาสนาคริสต์
บาทหลวงหลุยส์ลาโน บิช็อปแห่งเมเตโลโปลิส (Bishop of Metellopolis) ประมุขเขตมิสซังสยาม ถึงแก่กรรมที่กรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2240 ก่อนที่จะถึงแก่กรรมนั้น บาทหลวงลาโนได้แต่งหนังสือเรื่อง"เถียงสาสนา"เป็นหนังสือสำหรับสอนศาสนาคริสต์ เนื้อหาเป็นการสนทนาระหว่างบาทหลวงคริสตังกับพระสงฆ์ในพุทธศาสนา เป็นการอธิบายคำสอนศาสนาคริสต์ในเชิงพุทธศาสนา และยกย่องศาสนาคริสต์ว่าดีกว่าพุทธศาสนา ในพ.ศ. 2243 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกจู (Nguyễn Phúc Chu, 阮福淍) ทำการปราบปรามขับไล่บาทหลวงโปรตุเกสและชาวคริสตังญวนสังกัดบาทหลวงโปรตุเกส ทำให้ชาวญวนเข้ารีดที่สังกัดบาทหลวงโปรตุเกส อพยพหลบหนีเข้ามาอยู่ที่เมืองจันทบุรีจำนวนมาก ต่อมาในพ.ศ. 2245 บาทหลวงฝรั่งเศสหลุยส์ ช็องปิยง เดอ ซีเซ (Louis Champion de Cicé) เดินทางมาถึงอยุธยา เข้ามาดำรงตำแหน่งเป็นประมุขเขตมิสซังสยามต่อจากบาทหลวงลาโน ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเสือ ต่อมาในพ.ศ. 2254 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ บาทหลวงเดอซีเซส่งให้บาทหลวงเฮิต (Heutte) ออกไปสร้างโบสถ์พระแม่มารีปฏิสนธินิรมล (Church of Immaculate Conception) ที่จันทบุรี เพื่อรองรับชาวคริสตังญวนที่อพยพหนีการปราบปรามจากเวียดนามมาอยู่ที่จันทบุรี
[left|thumb|218x218px|[อาสนวิหารพระนางมารีอาปฏิสนธินิรมล|โบสถ์พระแม่มารีปฏิสนธินิรมล จันทบุรี สร้างขึ้นครั้งแรกโดยบาทหลวงเฮต (Huette) ในพ.ศ. 2254 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ เพื่อรองรับชาวเวียดนามคริสตังที่อพยพหนีการลงโทษจากเวียดนามมาอยู่ที่จันทบุรี]]
เจ้าญวนเหนือและเจ้าญวนใต้ของเวียดนาม ยินยอมให้บาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสพำนักอยู่สอนศาสนาในเวียดนาม ด้วยความคาดหวังว่าพ่อค้าฝรั่งเศสจะเข้ามาค้าขายแต่เพียงเท่านั้น หลังจากที่พระเพทราชาได้ขับไล่ฝรั่งเศสออกไปจากไทย ทำให้การค้าของฝรั่งเศสในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เสื่อมลง ในพ.ศ. 2249 บริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศสประสบปัญหาไม่สามารถชำระหนี้ได้ ในพ.ศ. 2252 บริษัทอินเดียฝรั่งเศสจำต้องขายเอกสิทธิ์ให้แก่พ่อค้าเมืองแซ็งมาโลให้เข้ามาค้าขายที่ภูมิภาคเอเชีย เมื่อการค้าขายของฝรั่งเศสถดถอยลง เจ้าญวนเหนือและใต้จึงไม่เห็นความจำเป็นที่จะให้มิชชันนารีฝรั่งเศสพำนักอยู่สอนศาสนาอีกต่อไป อีกทั้งเจ้าญวนยังเห็นว่าชาวคริสตังญวนนั้นเชื่อฟังมิชชันนารีมากกว่าเชื่อฟังเจ้าญวน และชาติตะวันตกอาจใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการเข้ายึดครองเวียดนาม เจ้าญวนจึงเริ่มทำการปราบปรามชาวคริสตังญวนและขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศส

ในพ.ศ. 2256 เจ้าญวนเหนือจิ่ญเกือง (Trịnh Cương, 鄭棡) มีคำสั่งขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสออกไปจากตังเกี๋ยหรือเวียดนามภาคเหนือทั้งหมด บาทหลวงฌัคส์เดอบรูฌส์ ประมุขมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันตก ที่เมืองโฟ้เหี้ยนนั้น ถูกเนรเทศออกมาถึงแก่กรรมที่กรุงศรีอยุธยาในปีต่อมา พ.ศ. 2257 ส่วนบาทหลวงฝรั่งเศสที่ตังเกี๋ยอีกสองคน ได้แก่ บาทหลวงเอ็ดเมอ เบโล (Edme Bélot) และบาทหลวงฟร็องซัว-ฌาเบรียล กีแซ็ง (François-Gabriel Guisain) เมื่อเรือญวนออกมาส่งถึงปากแม่น้ำแดงแล้ว ลักลอบเดินทางกลับเข้ามาที่เวียดนามในทันที บาทหลวงเบโลและบาทหลวงกีแซ็งสอนศาสนาอย่างหลบซ่อนอยู่เมืองจ่างแดน (Tràng Đen) จังหวัดเหงะอาน ต่อมาในพ.ศ. 2262 บริษัทอินเดียฝรั่งเศสได้ถูกบริษัทจอห์นลอว์ (John Law Company) ซื้อกิจการ ในพ.ศ. 2266 เจ้าญวนเหนือจิ่ญเกืองให้มีการปราบปรามชาวคริสตังในตังเกี๋ยอย่างรุนแรง หากชาวเวียดนามคนใดถูกจับได้ว่านับถือศาสนาคริสต์ จะถูกสักว่า*ห็อกฮวาลังเด่า* (học Hoa Lang đạo, 學花郎道) ที่ใบหน้า และในพ.ศ. 2267 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกจูมีคำสั่งให้ปราบรามชาวคริสตังสังกัดบาทหลวงฝรั่งเศส และให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสออกจากเวียดนามกลาง ทำให้มีชาวเวียดนามคริสตังอพยพหลบหนีการปราบปรามมาอยู่ที่จันทบุรีเป็นระลอก

ในพ.ศ. 2273 เกิดเหตุชาวจีนเข้ารีตคริสตังในอยุธยา ชื่อว่านายเต็ง ชื่อคริสตังว่าลอรัง (Laurent)  เป็นบุตรของเจ้าพระยาพระคลังจีน เสนาบดีพระคลังคนก่อน มารดาเป็นชาวญวนเข้ารีต นายเต็งทำการบวชเป็นบาทหลวงในศาสนาคริสต์ ทำให้ครอบครัวฝ่ายบิดาของนายเต็งไม่พอใจ ทำเรื่องถวายแด่สมเด็จพระอนุชาฯ กรมพระราชวังบวร เจ้าฟ้าพร ฝ่ายกรมพระราชวังบวรให้เบิกตัวนายเต็งมาเข้าเฝ้า เมื่อนายเต็งไม่ยอมเปลี่ยนออกจากศาสนาคริสต์ กรมพระราชวังบวรจึงมีพระบัณฑูรให้เฆี่ยนนายเต็ง ให้นายเต็งห่มผ้าเหลืองเป็นพระภิกษุเหยียบย่ำรูปไม้กางเขน แล้วกรมพระราชวังบวรได้ทอดพระเนตรหนังสือ"เถียงสาสนา"ของบาทหลวงลาโน ซึ่งใช้อักษรขอมเขียนข้อคำสอนด้วยภาษาไทยหลบหลู่ดูหมิ่นพุทธศาสนา จึงทำความขึ้นทูลฯสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระจึงมีพระราชโองการให้เสนาบดีพระคลังคนใหม่ที่เป็นชาวจีน (พงศาวดารไทยว่า พิไชยราชาเสม) จับกุมตัวบาทหลวงเตเซียร์ เดอ เกราเลย์ (Tessier de Quéralay) ประมุขเขตมิสซังสยาม พร้อมทั้งบาทหลวงฝรั่งเศสทั้งหมดมาสอบสวน ว่าบาทหลวงฝรั่งเศสเขียนอักษรบาลี (อักษรขอม) มาดูหมิ่นพุทธศาสนาเป็นความผิดมหันต์ และพระยาพระคลังได้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ให้มีพระราชกำหนดออกมาในเดือนมกราคม พ.ศ. 2274 ห้ามมิให้บาทหลวงฝรั่งเศสใช้อักษรไทยและอักษรบาลีเขียนสอนศาสนา ห้ามมิให้บาทหลวงสอนศาสนาและชักจูงให้แก่ชาวไทย ชาวมอญ และชาวลาว (ล้านนาและล้านช้าง) ให้เข้ารีตเป็นคริสตัง และห้ามมิให้บาทหลวงดูหมิ่นศาสนาพุทธ อีกทั้งพระคลังยังให้นำศิลาจารึกพระราชกำหนดนี้ ไปปักไว้ที่หน้าสามเณราลัยเซนต์ยอแซฟอยุธยาด้วย
[thumb|193x193px|ปิแยร์ ปัวฟร์ (Pierre Poivre) อดีตบาทหลวงฝรั่งเศส เป็นพ่อค้า เดินทางมาที่เมือง[ดานังในเวียดนามกลาง ในพ.ศ. 2292 เสนอให้เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกควั้ต (Nguyễn Phúc Khoát) ทำสัญญาการค้ากับบริษัทอินเดียฝรั่งเศส เป็นเหตุให้เจ้าญวนใต้ขับไล่มิชชันนารีฝรั่งเศสออกในพ.ศ. 2293]]
ในพ.ศ. 2266 ราชสำนักฝรั่งเศสสามารถไถ่บริษัทอินเดียตะวันออกคืนมาจากบริษัทจอห์นลอว์ได้ พระเจ้าหลุยส์ที่สิบห้าทรงจัดตั้งบริษัทอินเดียฝรั่งเศสขึ้นใหม่ ให้เข้ามาทำการค้าขายในภูมิภาคเอเชีย ในช่วงปลายสมัยอยุธยา เจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียนเริ่มเข้าครอบครองดินแดนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ซึ่งเดิมเป็นของกัมพูชา บาทหลวงอาร์มังด์-ฟร็องซัว เลอเฟฟร์ (Armand-François Lefebvre) ประมุขเขตมิสซังเวียดนามกลางที่เว้ เริ่มทำการสอนศาสนาที่เมืองไซ่ง่อน ยังมีนายปิแยร์ ปัวฟร์ (Pierre Poivre) ซึ่งเดิมเคยเป็นบาทหลวงมิสซังฝรั่งเศส แต่ต่อมาหันมาสนใจด้านการค้าพาณิชย์ทำให้ถูกไล่ออกจากคณะมิสซัง นายปัวฟร์ผันตนเองเป็นพ่อค้าฝรั่งเศสในเอเชีย ในพ.ศ. 2292 นายปัวฟร์เป็นตัวแทนของบริษัทอินเดียฝรั่งเศส เดินทางมาที่เมืองท่าดานังในเวียดนามกลาง เรียกร้องให้เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกควั้ต (Nguyễn Phúc Khoát, 阮福濶) ทำสัญญาการค้ากับฝรั่งเศส แต่ฝ่ายตระกูลเหงวียนไม่ตอบรับ นายปัวฟร์จึงจับตัวล่ามฝรั่งเศสชาวเวียดนามเป็นตัวประกัน ทำให้เหงียนฟุกควั้ตมีความโกรธเคืองต่อฝรั่งเศสมาก ในปีต่อมา พ.ศ. 2293 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกควั้ตมีคำสั่งให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสออกไปทั้งหมด เป็นเหตุให้บาทหลวงเลอเฟฟร์ประมุขเขตเวียดนามกลางจำต้องหลบหนีไปอยู่เมืองมาเก๊า เมื่อไม่สามารถพำนักอยู่ในเวียดนามกลางได้ บาทหลวงเลอเฟฟร์จึงย้ายฐานมาสอนศาสนาที่กัมพูชาในพ.ศ. 2300 ในขณะนั้นกัมพูชามีชุมนุมคริสตังคาทอลิกอยู่ที่ปรัมเบยชุม (Prambei Chhom ใกล้กับเมืองอุดง) บาทหลวงเลอเฟฟร์พำนักและเสียชีวิตที่ปรัมเบยชุมในพ.ศ. 2303 บาทหลวงกีโยม ปีเกล (Guillaume Piguel) ขึ้นเป็นประมุขเขตเวียดนามกลางคนต่อมาแต่อยู่ที่กัมพูชา

ในพ.ศ. 2308 พระเจ้ามังระแห่งพม่าราชวงศ์คองบองส่งกองทัพพม่าเข้าปิดล้อมกรุงศรีอยุธยา บาทหลวงปิแยร์ บริโกต์ (Pierre Brigot) ประมุขเขตมิสซังสยาม ได้มอบหมายให้บาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ อาร์โตด์ (Jean-Baptiste Artaud) นำนักเรียนศาสนาจากสามเณราลัยเซนต์ยอแซฟอยุธยาออกไปลี้ภัยที่เมืองจันทบุรี แล้วบาทหลวงอาร์โตด์จึงจัดตั้งสามเณราลัยสอนศาสนาขึ้นใหม่ที่เมืองห่อนเดิ๊ต (Hòn Đất) ซึ่งเป็นอาณาเขตของเมืองห่าเตียน จังหวัดเกียนซางในปัจจุบัน ในพ.ศ. 2309 บาทหลวงปีเกลที่ปรัมเบยชุมได้ส่งบาทหลวงปีแยร์ ปีโญ เดอ เบแอน (Pierre Pigneau de Béhaine) มาสอนศาสนาที่เมืองห่อนเดิ๊ตด้วยเช่นกัน ขณะนั้นเจ้าศรีสังข์เสด็จลี้ภัยจากอยุธยามาที่เมืองห่าเตียน เจ้าศรีสังข์เสด็จมาที่เมืองห่อนเดิ๊ต เพื่อขอความช่วยเหลือพักพิงอยู่กับฝรั่งเศส แต่บาทหลวงอาร์โตด์ปฏิเสธไม่ยอมพบกับเจ้าศรีสังข์ เจ้าศรีสังข์จึงเสด็จไปที่ปรัมเบยชุมที่เมืองอุดง บาทหลวงปิเกล (มองเซนเยอร์เดอคานาธ)  นำเจ้าศรีสังข์เข้าลี้ภัยอยู่กับพระนารายณ์ราชาฯนักองค์ตนกษัตริย์กัมพูชา

ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2310 กรุงศรีอยุธยาเสียให้แก่พม่า สามเณราลัยเซนต์ยอแซฟอยุธยา ซึ่งเป็นสถานศึกษาอบรมบาทหลวงพื้นเมืองมาตั้งแต่เมื่อแรกก่อตั้งในพ.ศ. 2208 ถูกพม่าเผาทำลายลง บาทหลวงบริโกต์ประมุขมิสซังเขตสยามถูกพม่าจับกุมตัวเป็นเชลยไปที่เมืองร่างกุ้ง บาทหลวงบริโกต์เดินทางจากร่างกุ้งไปที่เมืองปอนดีเชอร์รีของฝรั่งเศสที่อินเดีย โดยที่ไม่ได้กลับมาที่ไทยอีกเลย หมักเทียนตื๊อ (Mạc Thiên Tứ) เจ้าเมืองห่าเตียน ต้องการคุมตัวเจ้าชายอยุธยาไว้ เพื่อเป็นเครื่องมือต่อรองทางการเมืองกับสมเด็จพระเจ้าตากสินฯ หมักเทียนตื๊อโกรธบาทหลวงอาร์โตด์ว่า ปล่อยให้เจ้าศรีสังข์ขึ้นไปที่เมืองเขมรโดยไม่บอกกล่าว หมักเทียนตื๊อจึงให้จับกุมบาทหลวงอาร์โตด์และบาทหลวงเดอเบแอนในเดือนมกราคม พ.ศ. 2311 ใส่ขื่อคาไว้ ต่อมาหมักเทียนตื๊อปล่อยตัวให้บาทหลวงอาร์โตด์ไปเชิญเจ้าศรีสังข์ แต่เจ้าศรีสังข์ปฏิเสธไม่ไปเมืองห่าเตียน ด้วยเกรงว่าหมักเทียนตื๊อจะส่งตัวเจ้าศรีสังข์ให้แก่พระเจ้าตากฯ ต่อมาในพ.ศ. 2312 โจรสลัดจีน-เขมร เข้าโจมตีปล้นสะดมสามเณราลัยที่ห่อนเดิ๊ต บาทหลวงอาร์โตต์ถูกโจรสลัดทำร้ายเสียชีวิต ส่วนบาทหลวงเดอเบแอนเดินทางหลบหนีไปที่เมืองปอนดีเชอร์รี สามเณราลัยที่เมืองห่อนเดิ๊ตถูกทำลายลง

### บาทหลวงเดอเบแอนช่วยเหลือองเชียงสือ
[left|thumb|224x224px|[วัดซางตาครู้ส|โบสถ์ซางตาครู้สที่กุฎีจีน สมเด็จพระเจ้าตากสินพระราชทานที่แก่บาทหลวงฌัคส์ คอร์ (Jacques Corre) สร้างขึ้นในพ.ศ. 2313 เป็นที่พำนักของประมุขมิสซังสยาม (Vicar Apostolic of Siam) ตัวโบสถ์ปัจจุบันสร้างขึ้นเมื่อพ.ศ. 2456 ในรัชกาลที่ 6]]
บาทหลวงฌัคส์ คอร์ (Jacques Corre) ซึ่งได้หลบหนีจากกรุงศรีอยุธยาไปอยู่ที่ปรัมเบยชุมในกัมพูชานั้น ได้ทราบข่าวว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินฯทรงตั้งราชธานีขึ้นใหม่ที่ธนบุรี บาทหลวงคอร์จึงเดินทางมาที่ธนบุรี ในพ.ศ. 2312 รวมรวบชาวคาทอลิก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวลูกครึ่งไทย-โปรตุเกส จัดตั้งเป็นชุมชนคริสตังขึ้นใหม่ สมเด็จพระเจ้าตากสินฯพระราชทานที่ดินกุฎีจีนให้บาทหลวงคอร์ สร้างโบสถ์ซางตาครู้ซขึ้น ในพ.ศ. 2313 บาทหลวงโอลิวิแยร์-ซิมง เลอบง (Olivier-Simon Le Bon) พร้อมทั้งลูกศิษย์คือบาทหลวงอาร์โนด์-อังตวน การ์โนล (Arnaud-Antoine Garnault) เดินทางเข้ามาที่ธนบุรีเพื่อฟื้นฟูคณะมิสซังสยามขึ้นใหม่ พำนักอยู่ที่โบสถ์ซางตาครู้ส บาทหลวงปิเกลแห่งปรัมเบยชุมสิ้นชีวิตในพ.ศ. 2314 บาทหลวงเดอเบแอนที่หลบหนีไปที่ปอนดีเชอร์รีนั้น ได้รับแต่งตั้งเป็นบิช็อปแห่งอาดรัง (Bishop of Adran)  และขึ้นเป็นประมุขเขตเวียดนามกลางคนต่อมาจากบาทหลวงปิเกล และเมื่อบาทหลวงคอร์ถึงแก่กรรมที่ธนบุรีในพ.ศ. 2316 แล้วบาทหลวงโฌเซฟ-หลุยส์ กูเด (Joseph-Louis Coudé) จึงเข้ามาทำหน้าที่แทน

ในพ.ศ. 2317 บาทหลวงเลอบงไม่ยินยอมให้ข้าราชการไทยที่เป็นคริสตังเข้าพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเพื่อถวายความจงรักภักดีแด่สมเด็จพระเจ้าตากสินฯ ด้วยเหตุผลว่าพิธีถือน้ำนี้เป็นพิธีทางศาสนาพุทธ บาทหลวงเลอบงให้ข้าราชการคริสตังถวายความจงรักภักดีด้วยพิธีทางศาสนาคริสต์ สมเด็จพระเจ้าตากสินฯทรงพระพิโรธ ลงพระราชอาญาจับกุมขังบาทหลวงฝรั่งเศสสามคน ได้แก่ บาทหลวงเลอบง บาทหลวงกูเด และบาทหลวงการ์โนล ใส่ขื่อคาไว้ ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2318 ส่วนบาทหลวงเดอเบแอน ประมุขเขตเวียดนามกลางคนใหม่ เดินทางจากปอนดีเชอร์รีกลับมาที่ในกัมพูชาในพ.ศ. 2318 ไม่ได้ตั้งสอนศาสนาอยู่ที่ปรัมเบยชุมแต่ย้ายมาตั้งอยู่ที่เมืองห่าเตียนแทน หลังจากถูกกุมขังอยู่เป็นเวลาเกือบหนึ่งปี บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งสามที่ธนบุรีจึงได้รับการปล่อยตัว ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2319

ในขณะนั้นเกิดกบฏเต็ยเซิน (Tây Sơn) ขึ้นที่เวียดนามภาคกลาง นำโดยสามพี่น้องตระกูลเหงวียนวัน โค่นล้มการปกครองของเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียน ตระกูลเหงวียนเดินทางมาลี้ภัยที่ไซ่ง่อนในเวียดนามภาคใต้ ต่อมาในพ.ศ. 2320 เหงียนเหวะ (Nguyễn Huệ) หนึ่งในสามพี่น้องเต็ยเซิน สามารถยึดเมืองไซ่ง่อนได้สำเร็จ ฝ่ายตระกูลเหงวียนถูกฝ่ายเต็ยเซินสังหารเกือบหมดสิ้น หลงเหลือเพียงเหงียนฟุกอั๊ญ (Nguyễn Phúc Ánh หรือ องเชียงสือ) หลบหนีมาอยู่ที่เมืองห่าเตียน ซึ่งบาทหลวงเดอเบแอนได้ช่วยเหลือให้ที่พักพิงแก่องเชียงสือ เป็นการพบกันครั้งแรกระหว่างองเชียงสือและบาทหลวงเดอเบแอน ซึ่งองเชียงสือสามารถยกทัพกลับไปยึดเมืองไซ่ง่อนคืนจากเต็ยเซินได้ในปีเดียวกัน ในพ.ศ. 2321 สลัดเขมรเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน เผาทำลายโบสถ์เมืองห่าเตียน เป็นเหตุให้บาทหลวงเดอเบแอนต้องหลบหนีไปอยู่ที่เบียนฮว่า (Biên Hòa) ใกล้กับเมืองไซ่ง่อน ที่เมืองไซง่อนนี่เอง ที่บาทหลวงเดอเบแอนได้คุ้นเคยสนิทสนมกับองเชียงสือ ปีต่อมา พ.ศ. 2322 สมเด็จพระเจ้าตากสินฯทรงขัดเคืองบาทหลวงฝรั่งเศส ว่าไม่ยินยอมให้ข้าราชการคริสตังเข้าร่วมพระราชพิธีต่าง ๆ จึงมีพระราชโองการให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งสามคน ได้แก่ บาทหลวงเลอบง บาทหลวงกูเด และบาทหลวงการ์โนล ออกจากพระราชอาณาจักร บาทหลวงเลอบงเดินทางไปที่เมืองปอนดีเชอร์รีและถึงแก่กรรมในปีต่อมาพ.ศ. 2323 ส่วนบาทหลวงกูเดและบาทหลวงการ์โนลเดินทางไปพำนักที่ไทรบุรี
[thumb|218x218px|บาทหลวง[ปีแยร์ ปีโญ เดอ เบแอน (Pierre Pigneau de Béhaine) บิช็อปแห่งอาดรัง (Bishop of Adran) ประมุขมิสซังเขตเวียดนามกลาง เป็นผู้แทนของเหงียนฟุกอั๊ญหรือองเชียงสือ เดินทางไปทำสนธิสัญญากับฝรั่งเศสในพ.ศ. 2340]]
ในพ.ศ. 2326 ฝ่ายเต็ยเซินโจมตียึดเมืองไซ่ง่อนได้อีกครั้ง ครั้งนี้ทั้งองเชียงสือและบาทหลวงเดอเบแอนจำต้องแยกย้ายเดินทางลี้ภัยเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกที่กรุงเทพ ที่กรุงเทพ บาทหลวงเดอเบแอนยื่นข้อเสนอให้แก่องเชียงสือ ว่าฝรั่งเศสจะช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง องเชียงสือจึงมอบหมายให้บาทหลวงเดอเบแอน บิช็อปแห่งอาดรัง (เวียดนามเรียกว่า บ๊าดาหลก Bá Đa Lộc) เป็นผู้แทนขององเชียงสือ องเชียงสือมอบตราแผ่นดินให้แก่บาทหลวงอาดรัง นำบุตรชายคนโตขององเชียงสือ คือ เหงียนฟุกกั๊ญ (Nguyễn Phúc Cảnh) อายุเพียง 5 ปี เดินทางไปที่ฝรั่งเศส เพื่อเจรจาทำสัญญาขอความช่วยเหลือทางทหารจากฝรั่งเศส ในการต่อสู้กับเต็ยเซิน ในระหว่างที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงส่งกองทัพนำโดยพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงเทพหริรักษ์ ยกทัพพร้อมด้วยองเชียงสือออกไปกอบกู้บ้านเมืองให้แก่องเชียงสือนั้น บาทหลวงเดอเบแอนพร้อมด้วยเหงียนฟุกกั๊ญบุตรชายขององเชียงสือเดินทางออกจากกรุงเทพในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2327 ซึ่งต่อมาทัพฝ่ายไทยปราชัยในการรบที่การรบที่สักเกิ่ม-สว่ายมุ๊ต (Battle of Rạch Gầm-Xoài Mút) ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2328 บาทหลวงเดอเบแอนเดินทางถึงเมืองปอนดีเชอร์รีในเดือนกุมภาพันธ์ แต่ฝ่ายทางการฝรั่งเศสเมืองปอนดีเชอร์รีไม่เห็นด้วยกับแผนการช่วยเหลือองเชียงสือ ไม่ยอมช่วยเหลือบาทหลวงเดอเบแอน บาทหลวงเดอเบแอนจึงยังไม่สามารถเดินทางไปที่ฝรั่งเศสได้

เมื่อสมเด็จพระเจ้าตากสินฯได้ทรงให้บาทหลวงฝรั่งเศสสามคนออกไปนั้น ทำให้ในไทยไม่หลงเหลือบาทหลวงแม้แต่คนเดียว จนกระทั่งในพ.ศ. 2327 บาทหลวงกูเดเดินทางจากไทรบุรีมาที่เมืองถลาง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดฯให้เชิญบาทหลวงกูเดมาเข้าเฝ้าฯที่กรุงเทพ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯทรงมีพระราชวินิจฉัยว่าข้าราชการคริสตังไม่ต้องเข้าพิธีถือน้ำฯ และพระราชทานให้บาทหลวงฝรั่งเศสเข้ามาอยู่ที่ไทยได้ตามเดิม แต่ชาวคริสตังคาทอลิกในกรุงเทพ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวลูกครึ่งโปรตุเกสนั้น ต่อต้านบาทหลวงฝรั่งเศส ต้องการบาทหลวงโปรตุเกสจากมาเก๊ามากกว่า บาทหลวงกูเดจำต้องออกจากกรุงเทพเดินทางกลับไทรบุรี และสิ้นชีวิตระหว่างทางที่เมืองตะกั่วทุ่ง ในพ.ศ. 2328
[thumb|200x200px|การลงนามสนธิสัญญาแวร์ซาย (Treaty of Versailles) พ.ศ. 2330 ที่[พระราชวังแวร์ซาย โดยที่บาทหลวงเดอเบแอนเป็นผู้แทนขององเชียงสือ เนื้อความว่าฝรั่งเศสสัญญาจะส่งกำลังทหารช่วยองเชียงสือสู้รบกับเต็ยเซิน โดยที่องเชียงสือยกเมืองดานังและเกาะโกนด๋าวให้ฝรั่งเศสเป็นการตอบแทน]]
บาทหลวงเดอเบแอนและเหงียนฟุกกั๊ญติดค้างอยู่ที่เมืองปอนดีเชอร์รีเป็นเวลาปีกว่า จนสามารถเดินทางออกจากปอนดีเชอร์รีได้ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2329 เดินทางถึงเมืองท่าลอรีย็อง (Lorient) ประเทศฝรั่งเศส ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2330 บาทหลวงเดอเบแอนนำเหงียนฟุกกั๊ญเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่สิบหกแห่งฝรั่งเศสที่พระราชวังแวร์ซาย ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2330 แต่ทว่าราชสำนักฝรั่งเศสยังคงลังเลที่จะส่งกำลังทหารเข้าช่วยเหลือองเชียงสือในดินแดนที่ห่างไกล เนื่องด้วยขณะนั้นราชสำนักฝรั่งเศสในช่วงก่อนการปฏิวัติฝรั่งเศสนั้นกำลังประสบภาวะฝืดเคืองทางการคลังอย่างมาก หลังจากที่บาทหลวงเดอเบแอนวิ่งเต้นอยู่ในฝรั่งเศสเป็นเวลาหกเดือน ในที่สุดราชสำนักฝรั่งเศสได้ยินยอมลงนามสัญญาช่วยเหลือองเชียงสือ ในวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2330 เป็น*สนธิสัญญาพันธมิตรทางด้านการทหารและการป้องกันลงนามที่แวร์ซายเมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน ค.ศ. 1787 ระหว่างฝรั่งเศสและโคชินจีน* (ฝรั่งเศส: Traité d'alliance offensive et défensive conclu à Versailles, le 28 novembre 1787, entre la France et la Cochinchina) ประวัติศาสตร์นิพนธ์ในปัจจุบันเรียกว่า สนธิสัญญาแวร์ซาย (Treaty of Versailles) ประกอบด้วยสัญญา 10 ข้อ;

* สัญญาข้อ 1 ระบุว่า พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสสัญญาว่าจะช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง สัญญาข้อ 2 ว่า ฝรั่งเศสจะส่งเรือรบสี่ลำ กำลังทหารราบ 1,200 นาย ทหารปืนใหญ่ 400 นาย และทหารแขกซีปอย 450 นาย มาช่วยองเชียงสือ
* สัญญาข้อ 3 ระบุว่า เพื่อเป็นการตอบแทน องเชียงสือจะยกเมืองท่าดานัง หรือเมืองตูราน (Tourane) ให้แก่ฝรั่งเศส ข้อ 4 อนุญาตให้ฝรั่งเศสเข้ามาตั้งสถานีการค้าที่ดานัง ข้อ 5 องเชียงสือยกเกาะโกนด๋าว (Côn Đảo) หรือ ปูโลโกนดอร์ (Pulo Condor) ให้แก่ฝรั่งเศส
* สัญญาข้อ 6 ให้ฝรั่งเศสถืออภิสิทธิ์สามารถเข้ามาค้าขายกับเวียดนามได้เพียงชาติเดียว โดยที่ชาติตะวันตกชาติอื่น ๆ ไม่มีสิทธิ์
* สัญญาข้อ 7 ว่าองเชียงสือจะรับรองความปลอดภัยของชีวิตและทรัพย์สินของชาวฝรั่งเศสในเวียดนาม

## ฝรั่งเศสเข้าสู่ภูมิภาคตะวันออกไกล

### ฝรั่งเศสช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง
ด้วยความไม่สงบในกัมพูชา พระยายมราช (แบน) จึงนำนักองค์เอง เจ้าชายกัมพูชา พระชันษาอายุสิบปี เดินทางเข้ามาลี้ภัยพึ่งพิงพระบรมโพธิสมภารที่กรุงเทพ ในพ.ศ. 2325 มีกลุ่มชาวกัมพูชาติดตามนักองค์เองมาด้วยส่วนหนึ่ง หนึ่งในนั้นคือนายแก้ว เป็นลูกครึ่งชาวเขมร-โปรตุเกส สกุลริไบรู (Ribeiro)  ได้รับราชการเป็นที่พระวิเศษสงคราม จางวางกรมทหารฝรั่งแม่นปืนใหญ่ ในสมัยรัชกาลที่ 1 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงแต่งตั้งให้พระยายมราช (แบน) เป็นเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ผู้สำเร็จราชการกัมพูชา ไปประจำอยู่ที่เมืองพระตะบอง

เหงียนฟุกอั๊ญหรือองเชียงสือ เดินทางเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารในพ.ศ. 2326 องเชียงสือได้มอบหมายให้บาทหลวงเดอเบแอน สังฆราชอาดรัง เป็นผู้แทนขององเชียงสือ นำบุตรชายขององเชียงสือคือเหงียนฟุกกั๊ญอายุเพียงห้าขวบ เดินทางไปที่ประเทศฝรั่งเศส เพื่อร้องขอให้ฝรั่งเศสช่วยเหลือองเชียงสือในการสู้รบกับเต็ยเซิน บาทหลวงเดอเบแอน ทำสัญญากับราชสำนักฝรั่งเศสของพระเจ้าหลุยส์ที่สิบหกแห่งฝรั่งเศส ที่พระราชวังแวร์ซาย ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2330 ซึ่งฝรั่งเศสสัญญาว่าจะให้ส่งเรือรบและกองกำลังเข้าช่วยองเชียงสือสู้กับเต็ยเซิน โดยที่องเชียงสือยินยอมมอบเมืองท่าดานังและเกาะโกนด๋าวให้ฝรั่งเศสเป็นการตอบแทน เมื่อทำสัญญาเรียบร้อยแล้ว บาทหลวงเดอเบแอนจึงพาเหงียนฟุกกั๊ญเดินทางกลับจากฝรั่งเศสมาที่เมืองปอนดิเชอร์รี ซึ่งเป็นฐานของฝรั่งเศสในอินเดีย ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2331 แต่ทว่าราชสำนักฝรั่งเศสได้มีคำสั่งเป็นทางลับให้แก่โธมัส คอนเวย์ (Thomas Conway) เจ้าเมืองปอนดีเชอร์รีของฝรั่งเศส ล้มเลิกแผนการที่ฝรั่งเศสจะช่วยเหลือองเชียงสือ เนื่องจากเป็นการสิ้นเปลืองโดยเปล่าประโยชน์ โธมัสคอนเวย์ปฏิเสธที่จะจัดสรรเรือรบและกองกำลังให้แก่องเชียงสือตามที่ได้ทำสัญญาไว้ เมื่อฝรั่งเศสไม่ทำตามสัญญา สัญญาที่บาทหลวงเดอเบแอนได้ทำกับราชสำนักฝรั่งเศสจึงต้องเป็นอันยกเลิกไป เนื่องจากฝ่ายฝรั่งเศสไม่ได้ส่งกำลังช่วยองเชียงสือตามที่ได้สัญญาไว้ ต่อมาในพ.ศ. 2332 เกิดการปฏิวัติฝรั่งเศส (French Revolution)

ในพ.ศ. 2329 เหงียนเหวะ (Nguyễn Huệ) คนที่โดดเด่นที่สุดในสามพี่น้องเต็ยเซิน จากเมืองเว้ ยกทัพขึ้นเหนือสามารถเข้ายึดเมืองทังล็องหรือฮานอยได้สำเร็จ ล้มล้างการปกครองของพระจักรพรรดิราชวงศ์เลและเจ้าญวนเหนือตระกูลจิ่ญ และสามารถต้านทานการโจมตีของจีนราชวงศ์ชิง ในการรบที่หง็อกห่อย-ด๊งดา (Battle of Ngọc Hồi-Đống Đa) ในพ.ศ. 2331 ทำให้เวียดนามตั้งแต่เหนือจรดใต้อยู่ภายใต้อำนาจของเต็ยเซิน เหงียนเหวะสถาปนาตนเองขึ้นเป็นพระจักรพรรดิกวางจุง (Quang Trung) แต่ในพ.ศ. 2330 เหงียนเหวะซึ่งมีฐานอยู่ที่เมืองเว้ เกิดความขัดแย้งกับพี่ชายคือเหงียนญัค (Nguyễn Nhạc) ซึ่งมีฐานอยู่ที่เมืองกวีเญิน เมื่อพี่น้องเต็ยเซินขัดแย้งกัน องเชียงสือซึ่งลี้ภัยอยู่ที่กรุงเทพเห็นเป็นโอกาส จึงลักลอบเดินทางออกจากกรุงเทพในพ.ศ. 2330 จนองเชียงสือสามารถเข้ายึดเมืองไซ่ง่อนได้ในพ.ศ. 2331 ตั้งฐานที่มั่นในเวียดนามภาคใต้บริเวณดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงได้สำเร็จ
[thumb|180x180px|ป้อมปราการเมืองไซ่ง่อน ออกแบบโดยโอลิวีแยร์ เดอ ปวีมาเนล (Olivier de Puymanel) สร้างขึ้นในพ.ศ. 2333 เป็นทรงแปดเหลี่ยมตามแบบโวบัง (Vauban) ต่อมาป้อมนี้เป็นฐานของกบฏเลวันโคย [จักรพรรดิมิญ หมั่ง|พระเจ้ามินมางจึงให้รื้อป้อมนี้ลงในพ.ศ. 2378 แล้วสร้างป้อมใหม่ขนาดเล็กกว่าเดิม]]
left|thumb|207x207px|ฌ็อง-บาป์ติสต์ แชโญ (Jean-Baptiste Chaigneau) นายกองเรือฝรั่งเศส ผู้ช่วยเหลือองเชียงสือในการสู้รบกับเต็ยเซิน
บาทหลวงเดอเบแอนแก้ไขปัญหาที่ฝรั่งเศสไม่ทำตามสัญญา ด้วยการเรี่ยไรเงินว่าจ้างบรรดาทหารเรือฝรั่งเศสเข้ามาช่วงองเชียงสือแทน และซื้อเรือสินค้าสองลำนำมาติดอาวุธเป็นเรือรบ ได้แก่ นายฌ็อง-บาป์ติสต์ แชโญ (Jean-Baptiste Chaigneau) คุมเรือชื่อว่า*ล็อง* (Long 龍 แปลว่า มังกร) นายฟิลิป วานีแยร์ (Philippe Vannier) คุมเรือ*ฝุ่ง* (Phụng 鳳 แปลว่า หงส์) ฯลฯ บาทหลวงเดอเบแอนนำกองเรือฝรั่งเศส พร้อมทั้งทหารฝรั่งเศสอาสา เดินทางมามอบให้แก่องเชียงสือที่เมืองไซ่ง่อน ในพ.ศ. 2332 ยังมีนายโอลิวีแยร์ เดอ ปวีมาเนล (Olivier de Puymanel) วิศวกรชาวฝรั่งเศส ออกแบบสร้างป้อมเมืองไซ่ง่อนให้มั่นคงแข็งแรงตามอย่างตะวันตก นอกจากนี้ นายแชโญยังฝึกหัดทหารญวนขององเชียงสือตามอย่างตะวันตก ต่อมาพระเจ้ากวางจุงเหวียนเหวะสิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2335 โอรสของเหงียนเหวะคือเหงียนกวางตว๋าน (Nguyễn Quang Toản, 阮光纘) ขึ้นเป็นจักรพรรดิเต็ยเซินองค์ต่อมา

ในพ.ศ. 2337 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดฯพระราชทานให้อภิเษกนักองค์เอง เจ้าชายกัมพูชาซึ่งได้เข้ามาลี้ภัยอยู่ที่กรุงเทพตั้งแต่ยังเยาว์ ออกไปเป็นเจ้ากัมพูชา เป็นสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณฯ พร้อมทั้งพระราชทานให้แยกเมืองพระตะบองและเสียมราฐ กัมพูชาทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือ มาให้แก่เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ปกครองโดยตรงขึ้นกับกรุงเทพไม่ขึ้นกับกษัตริย์กัมพูชา พระนารายณ์รามาธิบดีนักองค์เองกษัตริย์กัมพูชา อยู่ในราชสมบัติได้เพียงสามปี จึงประชวรถึงแก่พิราลัย ในพ.ศ. 2340

เมื่อองเชียงสือได้รับกองเรือฝรั่งเศสแล้ว องเชียงสือจึงนำทัพขึ้นเหนือโจมตีใช้เวลาหลายปี บาทหลวงเดอเบแอนได้พาเหงียนฟุกกั๊ญบุตรชายขององเชียงสือออกนำทัพด้วย เหงียนฟุกกั๊ญมีความต้องการเข้ารีตศาสนาคริสต์ แต่บาทหลวงเดอเบแอนยังไม่ทำพิธีศีลจุ่มล้างบาปให้แก่เหงียนฟุกกั๊ญ ด้วยเกรงว่าขุนนางขององเชียงสือจะต่อต้าน แม้กระนั้นเหงียนฟุกกั๊ญประพฤติตนเสมอเหมือนว่าตนเป็นคริสตัง โดยปฏิเสธไม่กราบไหว้บรรพบุรุษ ในพ.ศ. 2342 องเชียงสือนำทัพเรือเวียดนามฝรั่งเศสเข้าโจมตีเมืองกวีเญิน อันเป็นฐานที่มั่นของเต็ยเซิน บาทหลวงเดอเบแอนได้นำเหงียนฟุกกั๊ญ เข้าสังเกตการรบที่กวีเญิน แต่บาทหลวงเดอเบแอนล้มป่วยถึงแก่กรรมที่เมืองกวีเญินนั้นเอง ในเดือนตุลาคมพ.ศ. 2342 ทั้งองเชียงสือและเหงียนฟุกกั๊ญมีความเศร้าโศกเสียใจอย่างมาก ด้วยบาทหลวงเดอเบแอนเป็นผู้มีส่วนสำคัญที่ได้ช่วยเหลือนำกองกำลังฝรั่งเศสมาช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง

องเชียงสือสามารถยึดเมืองกวีเญินได้สำเร็จ ยกทัพตามขึ้นไปยึดเมืองเว้ได้ในพ.ศ. 2344 ที่เมืองเว้ องเชียงสือปราบดาภิเษกตนเองขึ้นเป็นพระจักรพรรดิยาล็อง (Gia Long, 嘉隆) ก่อตั้งราชวงศ์เหงียน แต่ทว่าเจ้าชายเหงียนฟุกกั๊ญ โอรสองค์โตของพระเจ้ายาล็อง ประชวรสิ้นพระชนม์ในปีเดียวกัน พ.ศ. 2344 แล้วพระเจ้ายาล็องจึงกรีฑาทัพตามขึ้นไปยึดเมืองทังล็องฮานอยได้ในพ.ศ. 2345 สามารถรวบรวมเวียดนามตั้งแต่เหนือจรดใต้เข้ามาอยู่ในอำนาจได้สำเร็จ เป็นการสิ้นสุดสมัยราชวงศ์เต็ยเซิน บาทหลวงฌัคส์ ล็องแกร์ (Jacques Longer) ประมุขเขตมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันตก ตั้งสอนศาสนาอยู่ที่เมืองแก๋หวิญ (Kẻ Vĩnh จังหวัดนิญบิ่ญ) เข้าเฝ้าฯพระเจ้ายาล็องที่เมืองฮานอย ขอให้พระเจ้ายาล็องให้บาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสสามารถสอนศาสนาได้อย่างเสรี แต่พระเจ้ายาล็องไม่ทรงให้สัญญา ต่อมาพระเจ้ายาล็องจึงเสด็จกลับลงมาที่เมืองเว้ นำตัวจักรพรรดิเหงียนกวางตว๋านแห่งเต็ยเซินมาสำเร็จโทษประหารชีวิตที่เมืองเว้ เมื่อบาทหลวงเดอเบแอนได้เสียชีวิตไป บาทหลวงฌ็อง ลาบาร์เตต (Jean Labartette) ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งเป็นประมุขเขตมิสซังเวียดนามกลางคนต่อมา บาทหลวงลาบาร์เตตเข้าเฝ้าพระเจ้ายาล็องที่เมืองเว้ ในพ.ศ. 2346 ขอให้พระเจ้ายาล็องพระราชทานให้บาทหลวงสอนศาสนาได้ ซึ่งพระเจ้ายาล็องก็ไม่ให้สัญญาอีกเช่นกัน

### พระเจ้ามินมางปราบปรามศาสนาคริสต์
ในพ.ศ. 2349 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯพระราชทานอภิเษกให้นักองค์จัน (โอรสของนักองค์เอง) ให้เป็นสมเด็จพระอุทัยราชาธิราชรามาธิบดีศรีสุริโยพรรณฯกษัตริย์กัมพูชา นักองค์จันกษัตริย์กัมพูชาเอาใจออกห่างจากไทยไปพึ่งพิงพระเจ้าเวียดนามยาล็อง เพื่อให้เวียดนามคานอำนาจกับไทย ต่อมาในพ.ศ. 2354 สมัยรัชกาลที่ 2 นักองค์สงวน อนุชาของนักองค์จัน ตั้งตนเป็นกบฏต่อนักองค์จันขึ้นที่เมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายไทยเจ้าพระยายมราช (น้อย) ยกทัพเข้าระงับเหตุในกัมพูชา (ประวัติศาสตร์นิพนธ์กัมพูชาว่าฝ่ายไทยยกทัพเข้าช่วยสนับสนุนนักองค์สงวน)  เป็นเหตุให้นักองค์จันหลบหนีลี้ภัยไปอยู่ภายใต้ความคุ้มครองของเวียดนามที่เมืองไซ่ง่อน อนุชาอีกสององค์ของนักองค์จันคือ นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วง ตัดสินใจมาเข้ากับฝ่ายไทย ทัพไทยเผาทำลายเมืองอุดงราชธานีกัมพูชา แล้วจึงนำตัวนักองค์สงวน นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วงกลับมาที่กรุงเทพ ฝ่ายเวียดนามพระเจ้ายาล็องแต่งตั้งให้เลวันเสวียต (Lê Văn Duyệt, 黎文悅) เป็น*ต๋งเจิ้น* (Tổng trấn, 總鎮) หรือผู้สำเร็จราชการที่เมืองไซ่ง่อน มีอำนาจปกครองเวียดนามภาคใต้ทั้งหมด ยกทัพเมืองเว้ลงมาที่เมืองไซ่ง่อน แล้วจึงยกทัพแห่นำนักองค์จัน ซึ่งประทับลี้ภัยอยู่ที่ไซ่ง่อน ให้กลับมาครองกัมพูชาดังเดิม ในพ.ศ. 2356 "องต๋ากุน"เลวันเสวียตสร้างเมืองบันทายแก้วที่พนมเปญขึ้นใหม่ให้เป็นราชธานีของนักองค์จัน ไทยจึงสูญเสียการควบคุมกัมพูชา และกัมพูชาจึงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของเวียดนามนับแต่นั้น (ดู ความขัดแย้งในกัมพูชา พ.ศ. 2354)
[thumb|265x265px|[จักรพรรดิมิญ หมั่ง|พระเจ้าเวียดนามมินมาง (Minh Mạng) ขึ้นครองราชสมบัติในพ.ศ. 2363 มีนโยบายห้ามปรามศาสนาคริสต์ในพ.ศ. 2368 และเริ่มลงโทษชาวคริสตังในพ.ศ. 2376 นำเวียดนามเข้าสู่ยุคสมัยแห่งการปราบปรามศาสนาคริสต์]]
ถึงแม้ว่าพระเจ้ายาล็องจะยึดมั่นในลัทธิขงจื๊อ แต่ยังไม่ได้ทำการปราบปรามศาสนาคริสต์ในเวียดนาม เนื่องจากพระเจ้ายาล็องยังถือว่าบาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสเป็นผู้มีบุญคุณ เป็นผู้ชักนำให้ฝรั่งเศสเข้ามาช่วยเหลือพระเจ้ายาล็องกอบกู้บ้านเมือง พระเจ้ายาล็องแต่งตั้งให้เลวันเสวียต ซึ่งเคยเป็นแม่ทัพคนสำคัญของพระเจ้ายาล็องในการสู้รบกับเต็ยเซิน ให้เป็นผู้สำเร็จราชเวียดนามภาคใต้อยู่ที่ไซ่ง่อน เลวันเสวียตมีอำนาจมากในท้องถิ่นเวียดนามภาคใต้รวมไปจนถึงกัมพูชา และเลวันเสวียตมีนโยบายที่เป็นมิตรกับมิชชันนารีตะวันตก นอกจากนี้ ในราชสำนักพระเจ้ายาล็องมีชาวฝรั่งเศสสองคน ได้แก่ ฌ็อง-บาป์ติสต์ แชโญ และฟิลิปวานีแยร์ ซึ่งเป็นนายกองเรือฝรั่งเศสที่ได้ช่วยพระเจ้ายาล็องกอบกู้บ้านเมือง รับราชการอยู่ ในรัชสมัยพระเจ้ายาล็องนี้ บาทหลวงมิชชันนารีสามารถสอนศาสนาในเวียดนามได้อย่างอิสระ ทำให้จำนวนคริสต์ศาสนิกชนในเวียดนามเพิ่มเป็นทวีคูณ เมื่อพระเจ้าเวียดนามยาล็องสิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2363 มีชาวญวนคริสตังในตังเกี๋ยหรือเวียดนามภาคเหนือเป็นจำนวนถึง 300,000 คน และในเวียดนามกลางและใต้รวมกัน 60,000 คน เนื่องจากโอรสองค์โตของพระเจ้ายาล็องคือเจ้าชายเหงียนฟุกกั๊ญได้สิ้นพระชนม์ไปก่อนหน้านี้ โอรสอีกองค์หนึ่งของพระเจ้ายาล็องจึงขึ้นครองราชสมบัติเวียดนามต่อมา เป็นพระจักรพรรดิมิญหมั่ง (Minh Mạng, 明命) หรือพระเจ้าเวียดนามมินมาง พระเจ้ามิญหมั่งมีความยึดมั่นในลัทธิขงจื๊ออย่างแรงกล้า และดำริว่าศาสนาคริสต์นั้นเป็นศาสนานอกรีตที่ไม่ถูกต้อง[left|thumb|227x227px|[เล วัน เสวียต|เลวันเสวียต (Lê Văn Duyệt) ผู้สำเร็จราชการเวียดนามภาคใต้ ในรัชสมัยจักรพรรดิซาล็องต่อต้นรัชสมัยจักรพรรดิมิญหมั่ง มีอำนาจอิทธิพลในเวียดนามภาคใต้ มีนโยบายเป็นไมตรีต่อมิชชันนารีคริสตัง และปกป้องมิชชันนารีจากจักรพรรดิมิญหมั่ง]]ฌ็อง-บาป์ติสต์ แชโญ เดินทางกลับถึงประเทศฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2362 เมื่อราชสำนักฝรั่งเศสในสมัยราชวงศ์บูร์บงฟื้นฟูรับทราบว่า นายแชโญได้ทำคุณประโยชน์กับเจ้าเวียดนามยาล็องไว้มาก เห็นเป็นช่องทางที่จะสานสัมพันธ์กับเวียดนาม ราชสำนักฝรั่งเศสจึงแต่งตั้งให้นายแชโญเป็นกงสุลฝรั่งเศสประจำเวียดนาม นายแชโญเดินทางกลับมาถึงเมืองเว้ในปีพ.ศ. 2364 แต่ทว่าเจ้ายาล็องได้สิ้นพระชนม์ไปก่อนแล้ว นายแชโญเสนอเจ้าเวียดนามมินมางองค์ใหม่ให้ทำสัญญาการค้ากับฝรั่งเศส แต่พระเจ้ามินมางปฏิเสธไม่รับไมตรีฝรั่งเศสและไม่อนุญาตให้นายแชโญเข้ามาเป็นกงสุล เมื่อราชสำนักเวียดนามเป็นปฏิปักษ์ต่อชาวฝรั่งเศส ทั้งนายแชโญและนายวานีแยร์ ชาวฝรั่งเศสสองคนที่รับราชการในเวียดนาม จึงทูลพระเจ้ามินมางขอลาออกจากราชการในพ.ศ. 2367 แล้วนายแชโญและนายวานีแยร์จึงเดินทางออกจากเวียดนามไปเป็นการถาวร ไม่กลับมาที่เวียดนามอีกเลย ปีต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2368 พระเจ้ามิญหมั่งจึงเริ่มการจำกัดศาสนาคริสต์ ด้วยการสั่งห้ามมิให้มิชชันนารีเข้ามาในเวียดนามอีก มิชชันนารีที่อยู่ในเวียดนามอยู่แล้ว ถูกเรียกตัวไปกักบริเวณที่เมืองเว้ทั้งหมด แต่เลวันเสวียตผู้สำเร็จราชการภาคใต้ปกป้องมิชชันนารีในเขตเวียดนามใต้ ฝ่ายฝรั่งเศสส่งโอแฌ็น แชโญ (Eugène Chaigneau) หลานชายของฌ็องบาป์ติสต์แชโญ เข้ามาเป็นกงสุลที่เมืองเว้อีกในพ.ศ. 2369 แต่พระเจ้ามินมางไม่ต้อนรับ เลวันเสวียดยังเดินทางจากไซ่ง่อนไปเข้าเฝ้าพระเจ้ามินมางที่เมืองเว้ ในพ.ศ. 2371 ทูลขอให้พระเจ้ามินมางปล่อยตัวมิชชันนารี ด้วยอำนาจและอิทธิพลของเลวันเสวียต ทำให้พระเจ้ามินมางจำต้องปล่อยตัวมิชชันนารีออกจากเมืองเว้ ให้กลับออกไปสอนศาสนาตามพื้นที่ของตน

เมื่อเลวันเสวียตผู้สำเร็จราชการเวียดนามภาคใต้ถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2375 ทำให้ขาดผู้มีอำนาจที่จะปกป้องคุ้มครองชาวญวนคริสตังและมิชชันนารีฝรั่งเศส จักรพรรดิมิญหมั่งจึงสามารถปราบปรามศาสนาคริสต์ได้อย่างเต็มกำลัง ในช่วงต้นรัชกาลพระเจ้ามิญหมั่งเพียงแต่จำกัดการเผยแผ่ศาสนาคริสต์เท่านั้น แต่ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2376 พระจักรพรรดิมิญหมั่งมีราชโองการห้ามมิให้ราษฎรชาวญวนทุกคนนับถือศาสนาคริสต์ ชาวญวนคริสตังทุกคนจะต้องออกจากศาสนา พิสูจน์ด้วยการเหยียบรูปไม้กางเขน มิฉะนั้นจะถูกลงโทษ และให้ทำลายโบสต์คริสต์ลงทุกแห่ง เหตุการณ์นี้ทำให้บาทหลวงมิชชันนารีในเวียดนามทั้งหมด ทั้งชาวฝรั่งเศสและชาวสเปน ต้องหลบหนีออกซ่อนตัว บาทหลวงฌ็อง-หลุยส์ ตาแบร์ (Jean-Louis Taberd) ประมุขเขตมิสซังเวียดนามกลาง และบาทหลวงเอเตียง เกวโนต์ (Étienne Cuenot) ต้องหลบหนีจากไซ่ง่อน มาพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพ ส่วนบาทหลวงฟร็องซัว-อีซีโดร์ กาเกอแล็ง (François-Isidore Gagelin) ซึ่งสอนศาสนาอยู่ในเวียดนามภาคใต้ ถูกจับกุมไปประหารชีวิตที่เมืองเว้ ในปีเดียวกันนั้นยังเกิดการกบฏของเลวันโคย (Lê Văn Khôi) บุตรบุญธรรมของเลวันเสวียต ต่อต้านพระเจ้ามิญหมั่ง ชาวญวนคริสตังโดยส่วนใหญ่เข้ากับฝ่ายกบฏ ฝ่ายกบฏเลวันโคยสามารถยึดได้ทั้งหกเขตของเวียดนามภาคใต้ ได้แก่ จังหวัดยาดิ่ญ (Gia Định เมืองไซ่ง่อน) จังหวัดเบียนฮว่า (Biên Hòa) จังหวัดหวิญล็อง (Vĩnh Long เมืองล่องโห้) จังหวัดดิ่ญเตื่อง (Định Tường เมืองสมิถ่อ) จังหวัดอานซาง (An Giang เมืองโจดก) และจังหวัดห่าเตียน ฝ่ายพระเจ้ามิญหมั่งส่งกองกำลังจากเมืองเว้ลงมาปราบกบฏในเวียดนามภาคใต้

เมื่อเกิดกบฏเลวันโคยในเวียดนามภาคใต้ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชโองการให้แต่งทัพนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาทางบก เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ยกทัพเรือเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน เพื่อรวมทัพกันเข้าโจมตีเมืองไซ่ง่อนของเวียดนาม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯยังมีพระราชโองการให้บาทหลวงตาแบร์ที่หลบหนีมาจากไซ่ง่อน ติดตามร่วมทัพไปกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาด้วย แต่บาทหลวงตาแบร์เดินทางย้ายไปอยู่ที่สิงคโปร์ เจ้าพระยาบดินทรเดชาและเจ้าพระยาพระคลังยกทัพออกจากพระนครในเดือนอ้าย (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2376 (ดู อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2376) ทัพไทยยึดได้กัมพูชา เมืองโจดก เมืองห่าเตียน แล้วยกทัพลงไปตามแม่น้ำบาสักไปทางเมืองไซ่ง่อน ฝ่ายเวียดนามกำลังล้อมกบฏอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน จำต้องแบ่งกำลังนำโดยเจืองมิญสาง (Trương Minh Giảng, 張明講) ยกมาต้านทานทัพไทย ทัพฝ่ายไทยปราชัยในการรบที่คลองหวั่มนาว (Vàm Nao) หรือคลองวามนาว ในเดือนสาม (มกราคม) พ.ศ. 2376 (นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2377) จำต้องถอยทัพกลับ พระวิเศษสงคราม (แก้ว ชื่อโปรตุเกสว่า เบ็งตู ริไบรู ดือ อัลบือกาเรีย Bento Ribeiro de Albergaria)  สืบเชื้อสายมาจากพระวิเศษสงคราม (แก้ว ริไบรู) ในสมัยรัชกาลที่ 1 เกลี้ยกล่อมชาวญวนเข้ารีตที่เมืองโจดกและคลององเจืองให้อพยพตามทัพไทยกลับมาที่กรุงเทพ ฝ่ายเวียดนามเจืองมิญสางยกทัพรุกไล่ติดตามทัพไทยเข้ามาถึงในกัมพูชา พระวิเศษสงคราม (แก้ว) นำชาวญวนเข้ารีตจากเวียดนามใต้มาอยู่ที่สามเสน
thumb|250x250px|บาทหลวงฝรั่งเศสโฌแซ็ฟ มาร์ช็อง (Joseph Marchand) ต้องสงสัยว่าเข้าร่วมกับกบฏเลวันโคย (Lê Văn Khôi) ถูกราชสำนักเวียดนามตัดสินประหารชีวิตด้วยการแล่เป็นหมื่นชิ้น (凌遲) ในพ.ศ. 2378
หลังจากที่ฝ่ายไทยได้ถอยทัพกลับแล้ว พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯทรงแต่งตั้งให้เจ้าชายกัมพูชานักองค์อิ่มเป็นผู้สำเร็จราชการพระตะบอง พระอุไทยราชาฯนักองค์จันกษัตริย์กัมพูชาถึงแก่พิราลัยในเดือนมกราคม พ.ศ. 2378 ฝ่ายเวียดนามเจืองมิญสางจึงอาศัยโอกาสนี้ยึดอำนาจในกัมพูชา ยกให้นักองค์มีธิดาของนักองค์จันขึ้นเป็นพระนางเจ้าแห่งกัมพูชาเป็นหุ่นเชิดของเวียดนาม และฝ่ายราชวงศ์เหงียนยังสามารถยึดเมืองไซ่ง่อนคืนจากกบฏได้สำเร็จในพ.ศ. 2378 เช่นกัน ผู้นำกบฏถูกจับกุมประหารชีวิต บาทหลวงโฌแซ็ฟ มาร์ช็อง (Joseph Marchand) ถูกจับกุมได้ในเมืองไซ่ง่อน ทางราชสำนักเวียดนามมีความสงสัยว่าบาทหลวงมาร์ช็องจะอยู่ฝ่ายกบฏ ถึงแม้ว่าบาทหลวงมาร์ช็องจะปฏิเสธว่าไม่ได้อยู่ข้างกบฏ แต่ราชสำนักเวียดนามตัดสินโทษประหารชีวิตบาทหลวงมาร์ช็องด้วยการแล่เป็นหมื่นชิ้นในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2378 ในปลายปี 2378 พระเจ้ามินมางมีราชโองการให้ผนวกกัมพูชาเข้าเป็นมณฑลเจิ๊นเตย (Trấn Tây, 鎮西) เข้าเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนามปกครองโดยตรง โดยมีเจืองมิญสางเป็น*เจิ๊นเตยเตื๊องเกวิน* (Trấn Tây tướng quân, 鎮西將軍) หรือ"องเตียนกุน" เป็นข้าหลวงใหญ่ผู้สำเร็จราชการในกัมพูชา

หลังจากที่ปราบกบฏเลวันโคยได้สำเร็จแล้ว พระเจ้ามินมางจึงดำเนินการปราบปรามศาสนาคริสต์ในเวียดนามด้วยความเข้มงวดและรุนแรงทวีขึ้นไปอีก ในพ.ศ. 2379 บาทหลวงตาแบร์ที่ได้หนีไปอยู่สิงคโปร์ ส่งบาทหลวงเกวโนต์กลับมาสังเกตการณ์ที่เมืองก่อถิ (Gò Thị) ใกล้กับเมืองกวีเญินในเวียดนามกลาง และบาทหลวงเกวโนต์ได้ขึ้นเป็นประมุขเขตเวียดนามกลางต่อจากบาทหลวงตาแบร์ บาทหลวงฌ็อง-ชาร์ล กอร์นาย (Jean-Charles Cornay) ซึ่งสอนศาสนาอยู่ที่ตังเกี๋ยหรือเวียดนามเหนือ ถูกจับกุมในพ.ศ. 2380 และถูกประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะ ตัดแขนตัดขา ชำแหละร่างกายนำอวัยวะภายในออกมา บาทหลวงชาวสเปนอีกสองคนในเขตตังเกี๋ยตะวันออกถูกประหารชีวิต บาทหลวงโฌแซ็ฟ อาวาร์ (Joseph Havard) ประมุขเขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันตก ต้องหลบหนีซ่อนตัวจนล้มป่วยเสียชีวิต ทางพระสันตะปาปากรุงโรม ได้แต่งตั้งบาทหลวงปิแยร์ ดวีมูแล็ง-โบรี (Pierre Dumoulin-Borie) ให้เป็นประมุขเขตตังเกี๋ยตะวันตกคนต่อมา แต่บาทหลวงโบรียังไม่ทันได้รับตำแหน่งถูกเวียดนามจำกุมประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะไปเสียก่อน บาทหลวงฟร็องซัว ฌาการ์ (François Jaccard)  และบาทหลวงฌิล เดอลาโมต (Gilles Delamotte)  ถูกประหารชีวิตที่จังหวัดกว๋างจิในพ.ศ. 2381 และพ.ศ. 2383 ตามลำดับ

### เรือรบฝรั่งเศสที่เมืองดานัง พ.ศ. 2386
left|thumb|236x236px|ภาพการประหารชีวิตบาทหลวงฌ็อง-ชาร์ล กอร์นาย (Jean-Charles Cornay) ในพ.ศ. 2380 ด้วยการตัดแขนตัดขา ชำแหละอวัยวะภายในออกมา แล้วเพชรฆาตชาวเวียดนามจึงกินตับของบาทหลวงกอร์นายเข้าไป
บาทหลวงตาแบร์ที่ได้หลบหนีการลงโทษของราชสำนักเวียดนามไปอยู่สิงคโปร์ ได้ส่งบาทหลวงสองคนได้แก่ บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) และบาทหลวงปิแยร์ ดูโกล (Pierre Duclos) ไปสอนศาสนาที่เมืองพระตะบองในพ.ศ. 2381 บาทหลวงตาแบรด์ถูกย้ายไปสอนศาสนาที่เมืองโกลกัตตา พระสันตะปาปาเกรกอรีที่สิบหก (Gregory XVI) จึงแต่งตั้งประมุขเขตมิสซังในเวียดนามขึ้นใหม่;

* บาทหลวงเอเตียง เกวโนต์ (Étienne Cuenot) ที่เมืองก่อถิในเวียดนามกลาง ขึ้นเป็นประมุขเขตเวียดนามกลาง (Apostolic Vicar of Cochinchina)
* บาทหลวงปิแยร์-อังเดร เรอตอร์ (Pierre-André Retord) เป็นประมุขเขตตังเกี๋ยตะวันตก (Apostolic Vicar of Western Tonkin)

ในพ.ศ. 2382 พระสันตะปาปาเกรกอรีออกประกาศ*โควด นุนเชีย* (Quod nuncia) สรรเสริญชาวคริสตังและบาทหลวงในเวียดนาม ที่มีความยึดมั่นในความเชื่อ อดทนต่อการลงโทษทารุณต่าง ๆ นานาของราชสำนักเวียดนาม ในช่วงกลางปีพ.ศ. 2382 เกิดความขัดแย้งระหว่างอังกฤษกับจีนราชวงศ์ชิง นำไปสู่สงครามฝิ่นครั้งที่หนึ่ง (First Opium War) เมื่อพระเจ้ามิญหมั่งได้รับทราบว่า ฝ่ายจีนได้พ่ายแพ้ต่อแสนยานุภาพทางทหารที่เหนือกว่าของอังกฤษ ทำให้พระเจ้ามิญหมั่งเกิดความตระหนักว่าชาติตะวันตกนั้นมีแสนยานุภาพ มีดำริว่าเวียดนามควรที่จะสานสัมพันธ์กับชาติตะวันตกเพื่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ในปลายปีพ.ศ. 2382 พระเจ้ามิญหมั่งจึงส่งคณะทูตเวียดนาม ประกอบด้วยทูตสองคนได้แก่ เจิ่นเวี้ยตเซือง (Trần Viết Xương, 陳曰倡) และโตนเทิ้ตเถื่อง (Tôn Thất Thường, 尊室常) เดินทางไปที่กรุงปารีสเพื่อสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส

ในปลายปีพ.ศ. 2382 นักองค์อิ่ม ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง กบฏต่อไทยขึ้นที่เมืองพระตะบอง แปรพักตร์กวาดต้อนชาวเมืองพระตะบองจำนวนมากไปที่กัมพูชาไปเข้ากับเวียดนาม ความวุ่นวายที่เมืองพระตะบอง เป็นเหตุให้บาทหลวงมิชและบาทหลวงดูโกล ต้องออกจากเมืองพระตะบองไปลี้ภัยอยู่ที่เกาะปีนัง ในกลางปีพ.ศ. 2383 พระเจ้ามินมางได้ปลดนักองค์มีออกจากราชสมบัติกัมพูชา เนรเทศไปอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน เป็นให้บรรดาขุนนางพระยาพระเขมร ราษฎรกัมพูชา ซึ่งไม่พอใจนโยบายการกลืนทางวัฒนธรรมของกรมการมณฑลเจิ๊นเตยของเวียดนามอยู่แล้ว ลุกฮือขึ้นเป็นกบฏต่อต้านการปกครองของเวียดนามขึ้นทุกเมือง ในเดือนสิบ (กันยายน) พ.ศ. 2383 (ดู ความขัดแย้งในกัมพูชา พ.ศ. 2383) ฝ่ายไทยนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกกองทัพไทยเข้าสนับสนุนการลุกฮือของชาวกัมพูชา ต้านการปกครองของเวียดนาม

ทูตเวียดนามสองคน เจิ่นเวี้ยตเซืองและโตนเทิ้ตเถื่อง เดินทางถึงเมืองแบร็สต์ประเทศฝรั่งเศสในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2383 จากนั้นเดินทางต่อไปที่กรุงปารีส ขณะนั้นฝรั่งเศสอยู่ในยุคราชาธิปไตยเดือนกรกฎาคม (July Monarchy) รัชสมัยพระเจ้าหลุยส์-ฟิลิป (Louis-Philippe) แห่งราชวงศ์ออร์เลอ็อง เมื่อคณะทูตเวียดนามเดินทางถึงกรุงปารีส เป็นที่สนใจของประชาชนชาวฝรั่งเศส ทูตเวียดนามเสนอขอทำสัญญาทางการค้ากับฝรั่งเศส แต่ทว่าคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีสได้ถือโอกาสนี้ร้องเรียนต่อรัฐบาลฝรั่งเศส เรื่องที่ราชสำนักเวียดนามทำการกดขี่ทารุณชาวคริสตังและบาทหลวงคาทอลิกในเวียดนามอย่างสาหัส พระสันตะปาปาเกรกอรีได้ร้องขอให้พระเจ้าหลุยส์-ฟิสิป ใช้อำนาจของฝรั่งเศสในการห้ามปรามการทารุณชาวคริสตังในเวียดนาม ด้วยความกดดันจากชาวคาทอลิก ทำให้พระเจ้าหลุยส์-ฟิลิปทรงปฏิเสธไม่รับทูตเวียดนามและไม่รับไมตรีของเวียดนาม เมื่อฝ่ายฝรั่งเศสไม่รับทูต ทูตเวียดนามจึงจำต้องเดินทางกลับ นายฟร็องซัว กิโซต์ (François Guizot) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ที่นับถือนิกายโปรเตสแตนต์ ประกาศว่ารัฐบาลฝรั่งเศสไม่มีส่วนรู้เห็นและไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับบาทหลวงฝรั่งเศสในเอเชีย กล่าวว่าบาทหลวงฝรั่งเศสในเอเชียนำตนเองเข้าไปสู่ความเสี่ยง และรัฐบาลฝรั่งเศสไม่มีหน้าที่ต้องคอยปกป้องบาทหลวงฝรั่งเศสในเอเชีย อย่างไรก็ตาม ประชาชนชาวฝรั่งเศสมีความเห็นอกเห็นใจต่อบาทหลวงฝรั่งเศส และต้องการให้รัฐบาลของตนเข้าปกป้องคุ้มครองบาทหลวงในเอเชีย

จักรพรรดิมิญหมั่งสิ้นพระชนม์ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2384 พระโอรสขึ้นครองราชสมบัติเวียดนามต่อมาเป็นพระจักรพรรดิเถี่ยวจิ หรือพระเจ้าเทียวตรี ทัพฝ่ายไทยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) สนับสนุนให้เจ้าชายกัมพูชานักองค์ด้วงเป็นเจ้ากัมพูชา นำนักองค์ด้วงไปตั้งอยู่ที่เมืองอุดง เมื่อเวียดนามเปลี่ยนรัชกาลใหม่ ในพ.ศ. 2384 บรรดาบาทหลวงคณะมิสซังฝรั่งเศสจึงพยายามที่จะเดินกลับเข้ามาสอนศาสนาในเวียดนามอีกครั้ง;

* บาทหลวงฌ็อง-ป็อล กาลี-คาร์ล (Jean-Paul Galy-Carles) และบาทหลวงซิเม-อง แบร์โนซ์ (Siméon Berneux) เดินทางจากมาเก๊าลักลอบเข้ามาที่ตังเกี๋ยแต่ถูกทางการเวียดนามจับกุมตัวได้ ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2384
* บาทหลวงปีแยร์ ชารีแยร์ (Pierre Charrier) ถูกจับกุมตัวได้ที่ตังเกี๋ย ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2384
* บาทหลวงมิชและบาทหลวงดูโกลที่ปีนัง เดินทางเข้ามาอยู่กับบาทหลวงเกวโนต์ประมุขเขตเวียดนามกลางที่เมืองก่อถิ

ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2384 พระสันตะปาปาเกรกอรีออกประกาศ*ยูนิเวร์ซี โดมินิชี* (Universi dominici) ให้แบ่งเขตมิสซังสยามออกเป็นสองส่วน ได้แก่ เขตมิสซังสยามตะวันตก (Apostolic vicariate of Western Siam) มีฐานอยู่ที่สิงคโปร์ และเขตมิสซังสยามตะวันออก (Apostolic vicariate of Eastern Siam) มีฐานอยู่ที่โบสถ์อัสสัมชัญกรุงเทพ บาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ ปาเลอกัว (Jean-Baptiste Pallegoix) บิช็อปแห่งมัลลุส (Bishop of Mallus) ได้รับแต่งตั้งให้เป็นประมุขเขตมิสซังสยามตะวันออกคนแรกที่กรุงเทพ
[left|thumb|220x220px|อานามสยามยุทธ พ.ศ. 2385: [พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว|สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เสด็จเป็นองค์จอมทัพเรือ พร้อมทั้งจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) เสด็จนำทัพเรือจากกรุงเทพเข้าโจมตีเมืองท่าฮาเตียนของเวียดนาม ทัพเรือไทยสามารถยึดครองเกาะฟู้โกว๊กหรือเกาะโดดได้ช่วงเวลาหนึ่ง]]
ฝ่ายเวียดนามในกัมพูชาจำต้องถอนกำลังออกจากกัมพูชาในเดือนสิบสอง (พฤศจิกายน) พ.ศ. 2384 เป็นการสิ้นสุดมณฑลเจิ๊นเตย สิ้นสุดการที่เวียดนามเข้าปกครองกัมพูชาโดยตรง องเตียนกุนเจืองมิญสางกินยาพิษฆ่าตัวตายที่เมืองโจดก ทำให้ฝ่ายไทยนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชาสามารถเข้ามามีอำนาจเหนือกัมพูชาได้อีกครั้ง ในช่วงต้นปีพ.ศ. 2385 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เป็นองค์จอมทัพ พร้อมทั้งจมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) เสด็จยกทัพเรือเข้าโจมตีเมืองฮาเตียน ทัพเรือไทยตั้งกองกำลังอยู่ที่เกาะฟู้โกว๊กหรือเกาะโดดอยู่ครู่หนึ่ง แต่การพระราชสงครามครั้งนี้ไม่ประสบผล ฝ่ายไทยจำต้องถอยทัพกลับ ในต้นปีพ.ศ. 2385 เช่นกัน บาทหลวงเกวโนต์ได้ส่งบาทหลวงมิชและบาทหลวงดูโกลให้เดินทางไปสอนศาสนาแก่ชาวข่าต่าง ๆ ได้แก่ ชาวข่าจะราย ชาวข่าเรอเดว ชาวข่ามนอง ในที่ราบสูงภาคกลางของเวียดนาม แต่บาทหลวงมิชและบาทหลวงดูโกลถูกทางการเวียดนามจับกุมตัวได้เสียก่อนที่ระหว่างทาง

บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งห้าคนได้แก่ บาทหลวงกาลี บาทหลวงแบร์โนซ์ บาทหลวงชารีแยร์ บาทหลวงมิช และบาทหลวงดูโกล ถูกจับกุมมาจากที่ต่าง ๆ กัน นำตัวมาไต่สวนที่เมืองเว้ บาทหลวงทั้งห้าคนนี้ถูกเฆี่ยนตี ในพ.ศ. 2385 พระเจ้าเถี่ยวจิตัดสินโทษประหารชีวิตแก่บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งห้าคนแต่ให้ลดโทษรอลงอาญาไปก่อน พระเจ้าเถี่ยวจินั้นแตกต่างจากพระเจ้ามิญหมั่งคือ ในรัชสมัยพระเจ้าเถี่ยวจิไม่มีการประหารบาทหลวงชาวตะวันตกเลยแม้แต่คนเดียว มีแต่เพียงการภาคทัณฑ์โทษประหารชีวิตไว้เท่านั้น ในเวลานั้นบาทหลวงนาโปเล-อง ลีบัว (Napoléon Libois) ผู้แทนคณะมิสซังฝรั่งเศสที่เมืองมาเก๊า ได้ทราบข่าวว่าบาทหลวงฝรั่งเศสห้าคนถูกจับกุมขังอยู่ที่เวียดนาม ถูกตัดสินโทษประหารชีวิต และในขณะนั้นมีเรือรบฝรั่งเศส*เอรออีน* (Héroïne) ควบคุมโดยนาวาตรีเฟลิกซ์ ฟาแว็ง-เลเว็ก (Capitaine de Corvette Félix Favin-Lévêque) กำลังลาดตระเวณอยู่ในน่านน้ำมหาสมุทรอินเดียและทะเลจีนใต้ บาทหลวงลีบัวร้องขอให้นาวาตรีฟาแว็ง-เลเว็กเข้าช่วยเหลือมิชชันนารีฝรั่งเศสในเวียดนามที่ถูกกุมขัง

นาวาตรีฟาแว็ง-เลเว็กไม่ได้ปรึกษากับรัฐบาลฝรั่งเศส ตัดสินใจด้วยตนเอง นำเรือ*เอรออีน*เข้ามาที่เมืองท่าดานังของเวียดนาม ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2386 ข่มขู่แก่ราชสำนักเวียดนามว่าหากไม่ปล่อยตัวบาทหลวงฝรั่งเศสจะนำเรือ*เอรออีน*เข้าไปทอดสมอหน้าเมืองเว้ หงวิคั๊กเตวิ่น (Ngụy Khắc Tuần, 魏克循) ขุนนางท้องที่จังหวัดกว๋างนาม ทูลพระเจ้าเถี่ยวจิว่า ฝรั่งเศสส่งผู้แทนมาขอโทษไถ่ตัวบาทหลวงที่ทำความผิด พระเจ้าเถี่ยวจิมีความเมตตาจึงให้ปล่อยตัวบาทหลวงฝรั่งเศสทั้งห้าคนไปกับเรือ*เอรออีน* ในเดือนมีนาคม โดยมีข้อแม้ว่าห้ามบาทหลวงทั้งห้าเดินทางกลับเข้ามาที่เวียดนามอีก ถึงแม้ว่าในครั้งนี้ฝรั่งเศสจะยังไม่ได้ทำการโจมตีเวียดนาม แต่เรือ*เอรออีน*ที่ดานังนี้เป็นครั้งแรกที่ฝรั่งเศสได้นำเรือรบมาที่เมืองท่าดานังเพื่อช่วยเหลือมิชชันนารี นาวาตรีฟาแว็ง-เลเว็กนำบาทหลวงฝรั่งเศสทั้งห้าคนออกมาจากเวียดนามอย่างปลอดภัย พาบาทหลวงดูโกลไปส่งที่สิงคโปร์ บาทหลวงมิชส่งที่ปีนัง บาทหลวงคนอื่น ๆ ส่งที่เกาะเรอูว์นียง แต่ต่อมาบาทหลวงมิช บาทหลวงดูโกล และบาทหลวงกาลี ได้กลับเข้ามาที่เวียดนามอีก

### คณะทูตลาเกรอเนและสนธิสัญญาหวงผู่ พ.ศ. 2387
ชาร์ลส์ เดอ มงติญี (Charles de Montigny) เกิดเมื่อพ.ศ. 2348 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 1 ของไทย บิดาของมงติญีเคยรับราชการอยู่กับเจ้าชายเคานท์แห่งโปรว็องซ์ (Comte de Provence) พระอนุชาในพระเจ้าหลุยส์ที่สิบหกแห่งฝรั่งเศส ต่อมาเมื่อเกิดการปฏิวัติฝรั่งเศส บิดาของมงติญีจำต้องลี้ภัยออกจากฝรั่งเศสไปอยู่ที่เมืองฮัมบัวร์ค (Hamburg) ในเยอรมันนี มงติญีเกิดที่เมืองฮัมบัวร์คนั้นเอง ต่อมาเมื่อเจ้าชายโพรว็องซ์ได้กลับมาที่ฝรั่งเศส ครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าหลุยส์ที่สิบแปดแห่งราชวงศ์บูรบงฟื้นฟู ครอบครัวมงติญีจึงสามารถเดินทางกลับมาที่ฝรั่งเศสได้ ในพ.ศ. 2358 ตรงกับรัชกาลที่ 2 ของไทย เมื่อมงติญีอายุได้สิบแปดปี ได้เป็นทหารร่วมกับกองทัพฝรั่งเศสในการโจมตีสเปนเมื่อพ.ศ. 2366 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 3 และต่อมาในพ.ศ. 2370 มงติญีได้เข้าร่วมกองกำลังของฝรั่งเศสในการช่วยชาวกรีกสู้รบในสงครามประกาศอิสรภาพกรีซ โดยที่ไม่ได้รับอนุญาตจากครอบครัว ซึ่งพันเอกชาร์ลส์ นิโกลา ฟาบวีแยร์ (Charles Nicolas Fabvier) แม่ทัพฝรั่งเศสในกรีซ ได้ชื่นชมวีรกรรมของมงติญีในการรบ ได้ช่วยเหลือนายกองฝรั่งเศสผู้หนึ่งออกมาจากวงล้อมของศัตรู มงติญีได้เป็นลูกน้องของพันเอกฟาบวีแยร์อยู่ระยะหนึ่ง ต่อมาจึงได้รับราชการในกองทัพเรือของฝรั่งเศสและผันตนเองมาเป็นนักการทูต

ชัยชนะของอังกฤษเหนือจีนราชวงศ์ชิงในสงครามฝิ่นครั้งที่หนึ่ง ทำให้ทั้งไทยและเวียดนามต่างตระหนักถึงแสนยานุภาพของชาติตะวันตกในภูมิภาคเอเชีย และทำให้ฝรั่งเศสตื่นตัวขยายอิทธิพลเข้ามาในภูมิภาคตะวันออกไกลเพื่อแข่งขันกับอังกฤษ ในระหว่างที่จีนและอังกฤษกำลังเจรจาทำสัญญาหลังจากสงครามฝิ่น ฟร็องซัวกีโซต์รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศสได้ส่งคณะผู้สังเกตการณ์ นำโดยนาวาเอกฌ็อง-บาป์ติสต์ เซซีล (Jean-Baptiste Cécille) เดินทางมาที่เมืองกวางตุ้ง เพื่อสำรวจช่องทางทางการค้าและการทูตกับจีน นาวาเอกเซซีลได้เข้าพบกับอี้ซาน (Yìshān, 奕山) ผู้สำเร็จราชการมณฑลกวางตุ้งและกว่างซี (兩廣總督) ที่เมืองกวางตุ้ง เจรจากันอย่างเป็นความลับ ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2385 อี้ซานเสนอว่าจีนจะให้สิทธิประโยชน์แก่ฝรั่งเศส โดยที่ให้ฝรั่งเศสช่วยเหลือจีนในการสู้รบกับอังกฤษ แต่นาวาเอกเซซีลแจ้งแก่ฉีอิงว่า ฝรั่งเศสยังไม่มีอำนาจและอิทธิพลในภูมิภาคมากพอที่จะคานอำนาจอังกฤษให้แก่จีน แม้กระนั้นฝ่ายจีนมีความคาดหวังว่าฝรั่งเศสจะช่วยจีนคานอำนาจกับอังกฤษ
[left|thumb|223x223px|ฉีอิง (耆英) ผู้แทน[จักรพรรดิเต้ากวัง|จักรพรรดิเตากวาง ในการทำสนธิสัญญานานกิง (Treaty of Nanking) กับอังกฤษ ในพ.ศ. 2385 และสนธิสัญญาหวงผู่ (Treaty of Whampoa) กับฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2387 ต่อมาฉีอิงถูกตัดสินโทษประหารชีวิตในพ.ศ. 2401 ในสงครามฝิ่นครั้งที่สอง]]
หลังจากสงครามฝิ่น อังกฤษได้บีบบังคับให้จีนทำสนธิสัญญานานกิง (Treaty of Nanking จีน: 南京條約) ซึ่งทางฝ่ายราชสำนักจีนจักรพรรดิเตากวางได้แต่งตั้งให้ฉีอิง (Qíyīng, 耆英) เชื้อพระวงศ์แมนจูเป็นผู้แทนพระองค์จักรพรรดิจีน มาทำการเจรจาสัญญากับอังกฤษที่เมืองนานกิง ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2385 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 3 เนื้อหาสัญญาคือจีนยกเลิกระบบการผูกขาดการค้าต่างประเทศที่เมืองกวางตุ้ง เปิดเมืองท่าห้าแห่งให้อังกฤษสามารถเข้ามาค้าขาย ให้อังกฤษเข้าตั้งกงสุลในเมืองท่าห้าแห่งนั้น จากนั้นฉีอิงจึงเดินทางมาที่เมืองกวางตุ้ง ที่เมืองกวางตุ้งฉีอิงทำสัญญาหู่เหมิน (Treaty of the Bogue, จีน: 虎門條約) กับอังกฤษ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2386 เนื้อหากำหนดอัตราภาษีสินค้าขาเข้าขาออก เฉพาะอย่างของสินค้าแต่ละชนิด (หากสินค้าชนิดใดไม่ได้ระบุไว้ ให้เก็บภาษีสินค้าขาเข้าร้อยละห้า เป็นหลักการทั่วไป) และจัดตั้งสิทธิสภาพนอกอาณาเขตของอังกฤษในเมืองท่าทั้งห้าแห่งของจีน

ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2386 ฟร็องซัวกีโซต์รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ได้มอบหมายให้เตออโดส เดอ ลาเกรอเน (Théodose de Lagrené) เป็นผู้แทนรัฐบาลฝรั่งเศส เดินทางมาทำสัญญาการค้ากับจีน ในลักษณะเดียวกับสนธิสัญญานานกิง ที่จีนได้ทำกับอังกฤษ ซึ่งมงตีญีได้ติดตามคณะทูตของลาเกรอเนมาที่จีนด้วยในครั้งนี้ เป็นการเดินทางมาที่ภูมิภาคเอเชียครั้งแรกของมงติญี คณะทูตลาเกรอเนมาถึงที่เมืองมาเก๊าในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2387 และได้มาเจรจาทำสัญญากับฉีอิง ผู้ดำรงตำแหน่งเป็นผู้สำเร็จราชการกวางตุ้งและกว่างซี และเป็นผู้รับผิดชอบเรื่องการทำสัญญาการค้าของจีนกับชาติตะวันตกทั้งหมด (通商事務) ในเวลานั้นด้วย ทำสัญญากันที่เมืองกวางตุ้ง **สนธิสัญญาหวงผู่** (Treaty of Whampoa จีน: 黃埔條約) ลงนามในวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2387 เนื้อหาสัญญาได้แก่;

* สัญญาข้อ 2 จีนอนุญาติให้ชาวฝรั่งเศสเข้ามาพำนักอยู่อาศัยและค้าขายอย่างอิสระในเมืองท่าห้าแห่ง ได้แก่ กวางตุ้ง เซี่ยเหมิน ฝูโจว หนิงปัว และเซี่ยงไฮ้ เฉกเช่นเดียวกับอังกฤษ
* สัญญาข้อ 4 จีนอนุญาตให้ฝรั่งเศสเข้ามาตั้งกงสุลในเมืองท่าทั้งห้าแห่งข้างต้น
* สัญญาข้อ 6 กำหนดอัตราภาษีสินค้าขาเข้าและขาออก เฉพาะสำหรับราบการสินค้าต่างๆ ตามตารางแนบท้าย สินค้าที่ไม่ได้ระบุไว้ ให้เก็บภาษีสินค้าขาเข้าที่ร้อยละห้า (ของไทยร้อยละสาม ในทุกรายการสินค้าไม่ต่างกัน) และห้ามไม่ให้ราชสำนักจีนเก็บภาษีสินค้าเพิ่มเสริมขึ้นไป
* สัญญาข้อ 9 ยกเลิกการผูกขาดการค้าต่างประเทศของพ่อค้าเมืองกวางตุ้ง (เปรียบเทียบกับไทย คือการยกเลิกการผูกขาดของพระคลังสินค้า)
* สัญญาหวงผู่ ไม่ได้ระบุเรื่องการให้เสรีภาพแก่ชาวคริสตังในการนับถือศาสนา หรือให้เสรีภาพแก่บาทหลวงในการสอนศาสนาโดยตรง ระบุเพียงแค่ในสัญญาข้อ 22 ว่า ฝรั่งเศสสามารสร้างโบสถ์ในเมืองท่าทั้งห้าแห่งนั้นได้ และหากชาวจีนคนใดทำลายโบสถ์จะถูกลงโทษ (สัญญามงติญีระบุอย่างชัดเจนว่า บาทหลวงฝรั่งเศสสามารถสอนศาสนาในไทยได้อย่างเสรี)
* สัญญาข้อ 27 หากเกิดการวิวาทระหว่างคนจีนและคนในบังคับของฝรั่งเศส ทางการจีนจะเป็นผู้จับกุมคนจีนที่กระทำความผิดนั้นไปไต่สวนตัดสินด้วยกฏหมายจีน และฝ่ายกงสุลฝรั่งเศสจะเป็นผู้จับกุมชาวฝรั่งเศสที่กระทำผิดนั้น นำไปไต่สวนตัดสินด้วยกฎหมายฝรั่งเศส (ข้อนี้แตกต่างจากสัญญามงติญี ซึ่งระบุว่า ไม่ว่าคนไทยหรือคนฝรั่งเศสทำผิด ฝ่ายไทยเท่านั้นที่มีอำนาจสามารถจับกุมคนฝรั่งเศส นำตัวไปให้กงสุลตัดสิน ฝ่ายกงสุลไม่สามารถทำการจับกุม ไม่ว่าคนฝรั่งเศสหรือคนไทยได้)
* สัญญาข้อ 28 ฝ่ายทางการจีนไม่ยุ่งเกี่ยวคดีที่เป็นการพิพาทระหว่างชาวฝรั่งเศสด้วยกันเอง หรือระหว่างคนฝรั่งเศสกับคนชาติอื่น และทางการจีนไม่มีอำนาจเหนือเรือฝรั่งเศสและลูกเรือฝรั่งเศส
[thumb|275x275px|เตออโดส เดอ ลาเกรอเน (Théodose de Lagrené) ผู้แทนของรัฐบาลฝรั่งเศสเดินทางมาทำสัญญาหวงผู่ (Treaty of Whampoa) กับจีน ในพ.ศ. 2387 และเป็นผู้มีส่วนสำคัญในการผลักดันให้ราชสำนักจีน[ราชวงศ์ชิงให้ความคุ้มครองในพ.ศ. 2389 แก่ชาวคริสตังและบาทหลวงในจีน]]
หลังจากทำสัญญาหวงผู่แล้ว รัฐบาลฝรั่งเศสยังมอบหมายลาเกรอเนในการเจรจาให้ราชสำนักจีนยอมให้บาทหลวงสามารถสอนศาสนาได้อย่างเสรี ในขณะนั้นมีชาวจีนนับถือคริสต์อยู่ประมาณ 240,000 คน ในรัชสมัยจักรพรรดิหย่งเจิ้ง ได้ประกาศในพ.ศ. 2267 ห้ามมิให้ชาวจีนนับถือศาสนาคริสต์ มิฉะนั้นจะถูกลงโทษ ให้บาทหลวงฝรั่งทั้งหมดไปรวมกันอยู่แต่ที่เมืองกวางตุ้งเท่านั้น เริ่มมีการประหารชีวิตบาทหลวงชาวตะวันตกในจีนในสมัยจักรพรรดิหย่งเจิ้ง และในสมัยจักรพรรดิเจียชิ่งในพ.ศ. 2354 มีการออกค้นหากวาดล้างประหารชีวิตบาทหลวงที่หลบซ่อนอยู่ในจีนขนานใหญ่ ฉีอิงผู้มีหน้าดูแลความสัมพันธ์ระหว่างจีนกับชาติตะวันตกนั้น สนับสนุนแผนการของฝรั่งเศสที่จะให้เสรีภาพแก่ชาวคริสตังในจีน เนื่องจากฉีอิงเห็นว่าหากจีนสามสัมพันธ์กับฝรั่งเศส จะช่วยให้สามารถคานอำนาจกับอังกฤษได้ ฉีอิงนำสัญญาหวงผู่ไปให้ราชสำนักจีนที่กรุงปักกิ่งให้การรับรอง ฉีอิงถวายฎีกาแด่จักรพรรดิเตากวางหลายครั้ง ขอให้พระราชทานให้เสรีภาพแก่ศาสนาคริสต์ในจีน ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2387 จักรพรรดิเตากวางจึงมีราชโองการประกาศให้ศาสนาคริสต์เป็นศาสนาที่ถูกต้องตามกฎหมายในจีน ให้ยกเลิกประกาศในอดีตทั้งหมดที่ลงโทษการนับถือศาสนาคริสต์

ฝ่ายลาเกรอเนยังไม่พอใจ ว่าราชสำนักจีนต้องมีประกาศออกมาอย่างชัดเจนโดยตรงว่าบาทหลวงสามารถสอนศาสนาได้อย่างเสรี ลาเกรอเนแสดงกิริยาโมโหโกรธเคืองรุนแรงต่อขุนนางจีน เนื่องจากรัฐบาลฝรั่งเศสมีความคาดหวังต่อนายลาเกรอเน อย่างมากในเรื่องนี้ ในพ.ศ. 2388 นายลาเกรอเนได้นำคณะทูตฝรั่งเศส รวมทั้งนายมงติญีด้วย ออกสำรวจเมืองท่าทั้งห้าแห่ง ซึ่งลาเกรอเนได้ร้องเรียนต่อฉีอิงว่า ลาเกรอเนยังไม่พบเห็นประกาศใดๆที่แจ้งแก่ราษฎรชาวจีนว่าสามารถนับถือศาสนาคริสต์ได้ ฉีอิงจึงถวายรายงานจักรพรรดิเตากวางว่านายลาเกรอเนคนนี้นั้น "*เป็นคนที่จองหองและเหลี่ยมจัดมากที่สุดในบรรดาฝรั่งทั้งหมด*" และฉีอิงยังทูลพระเจ้าเตากวางว่า หากจีนไม่ยินยอมทำตามฝรั่งเศส จะทำให้ฝรั่งเศสเป็นปฏิปักษ์ต่อจีนขึ้นมาอีกชาติหนึ่งนอกจากอังกฤษ สุดท้ายพระจักรพรรดิเตากวางจึงมีราชโองการประกาศออกมาในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2389 ให้ชาวจีนสามารถนับถือศาสนาคริสต์ได้โดยไม่มีความผิด ให้ทรัพย์สมบัติที่ดินทั้งหมดที่ราชสำนักเคยยึดมาจากคณะมิสซังคริสต์ให้กลับคืนเป็นของคณะบาทหลวง หากขุนนางจีนผู้ใดข่มเหงบาทหลวงจะถูกลงโทษ อย่างไรก็ตาม ประกาศใหม่ของพระเจ้าเตากวางนี้ ไม่ได้เป็นที่ยึดถือมากเท่าใด ขุนนางท้องที่ยังคงเป็นปฏิปักษ์ต่อบาทหลวงต่อไป กลายเป็นเหตุที่ฝรั่งเศสจะต้องเข้าร่วมกับอังกฤษสู้รบกับจีนในสงครามฝิ่นครั้งที่สอง (Second Opium War) คณะทูตของลาเกรอเนพร้อมทั้งนายมงติญีเดินทางออกจากมาเก๊าในเดือนมกราคม พ.ศ. 2389 เดินทางกลับฝรั่งเศส

### เรือรบฝรั่งเศสที่เมืองดานัง พ.ศ. 2388
สนธิสัญญาหวงผู่ ที่นายเตออโดสเดอลาเกรอเน ได้ตกลงกับจีน ในพ.ศ. 2387 เปิดโอกาสให้ฝรั่งเศสแผ่ขยายอำนาจเข้ามาในภูมิภาคตะวันออกไกล มีการจัดตั้งฐานทัพเรือทะเลจีนของฝรั่งเศส (ฝรั่งเศส: station navale des mers de Chine) ขึ้นที่เมืองมาเก๊า โดยที่นาวาเอกเซซีล ได้เลื่อนยศขึ้นเป็นพลเรือตรี เข้ามาเป็นผู้บังคับบัญชากองเรือฝรั่งเศสในทะเลจีน ในพ.ศ. 2387 เช่นกัน บาทหลวงฝรั่งเศสได้ลักลอบเดินทางเข้ามาสอนศานาในเวียดนามอีกครั้ง; 

* บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช หนึ่งในบาทหลวงห้าคน ที่เคยถูกตัดสินโทษประหารชีวิต และเรือฝรั่งเศส*เอรออีน*ได้เคยช่วยเหลือออกมา ในปีพ.ศ. 2386 หนึ่งปีก่อนหน้านี้ เดินทางเข้ามาสอนศาสนาที่เมืองไซ่ง่อน
* บาทหลวงฝรั่งเศสโดมินิก เลอเฟฟร์ (Dominique Lefebvre) บิช็อปแห่งอีซอโรโปลิส (Bishop of Isauropolis) ซึ่งถูกวางตัวไว้เป็นผู้สืบทอด (coadjutor) ต่อจากบาทหลวงเกวโนต์ ประมุขเขตมิสซังเวียดนามกลางหรือเขตโคชินจีน เดินทางเข้ามาสอนศาสนาที่เมืองล่องโห้ในเวียดนามภาคใต้ ในพ.ศ. 2387

และเนื่องจากชาวคริสตังในเวียดนามภาคใต้เพิ่มจำนวนมากขึ้น ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2387 พระสันตะปาปาเกรกอรี มีประกาศ*เอ็กซโปเน็นดุม โนบิส คูราวิต* (Exponendum Nobis curavit) ให้แบ่งเขตมิสซังเวียดนามกลางออกเป็นสองส่วนได้แก่ 

* เขตโคชินจีนส่วนตะวันออก (Apostolic vicariate of Eastern Cochinchina) เป็นของบาทหลวงเกวโนต์ สอนศาสนาที่เมืองก่อถิในเวียดนามกลาง
* เขตโคชินจีนส่วนตะวันตก (Apostolic vicariate of Western Cochinchina) เป็นของบาทหลวงเลอเฟฟร์ สอนศาสนาอยู่ที่เมืองล่องโห้ รับผิดชอบพื้นที่สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ในเวียดนามภาคใต้

แต่ต่อมาในเดือนตุลาคม ปีเดียวกันนั้น พ.ศ. 2387 บาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์ถูกจับกุมได้ที่เมืองล่องโห้ ถูกนำตัวไปสอบสวนที่เมืองเว้ โดยที่บาทหลวงเลอเฟรร์ยังไม่ทราบว่าตนได้รับการแต่งตั้งให้เป็นประมุขมิสซังเขตใหม่ ทางการเวียดนามตัดสินโทษประหารชีวิตบาทหลวงเลอเฟฟร์ แต่พระเจ้าเถี่ยวจิให้ภาคทัณฑ์ไว้ก่อนยังไม่ประหาร 

ต่อมาในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2388 นายจอห์น เพอร์ซิวัล (John Percival) ได้นำเรือรบอเมริกัน*คอนสทิทิวชั่น* (USS Constitution) เข้ามาที่เมืองดานังของเวียดนาม เข้ามาเจรจาขอเปิดการค้ากับเวียดนาม ปรากฏว่ามีชาวญวนเข้ารีตผู้หนึ่งได้ลักลอบนำจดหมายลับของบาทหลวงเลอเฟฟร์มอบให้แก่นายเพอร์ซิวัล ร้องขอให้นายเพอร์ซิวัลช่วยเหลือตนออกจากที่กุมขังของเวียดนาม นายเพอร์ซิวัลจึงนำนาวิกโยธินชาวอเมริกันจำนวนแปดสิบคนลงไปที่เมืองท่าดานัง จับกุมตัวขุนนางญวนสามคนไว้เป็นตัวประกัน และนำหนังสือส่งให้แก่ขุนนางญวนเมืองดานัง เรียกร้องให้ราชสำนักเวียดนามปล่อยตัวบาทหลวงเลอเฟฟร์ ฝ่ายกรมการญวนเมืองดานังจึงแกล้งบอกแก่นายเพอร์ซิวัลให้ปล่อยตัวประกันขุนนางญวน แล้วเวียดนามจะปล่อยตัวบาทหลวงเลอเฟฟร์ให้ เพอร์ซิวัลจึงปล่อยตัวประกันขุนนางญวน แต่สุดท้ายฝ่ายเวียดนามไม่ได้ปล่อยตัวบาทหลวงตามที่สัญญาไว้ เมื่อช่วยเหลือบาทหลวงเลอเฟฟร์ไม่สำเร็จ จึงนำความไปแจ้งแก่พลเรือตรีเซซิล ผู้บัญชาการกองเรือฝรั่งเศสที่เมืองมาเก๊า เรื่องบาทหลวงที่ถูกกุมขังอยู่ที่เมืองเว้ 

เมื่อได้ทราบข่าวว่ามีบาทหลวงฝรั่งเศสเลอเฟฟร์ถูกเวียดนามกุมขังอยู่ที่เมืองเว้แล้ว พลเรือตรีเซซีลจึงมีคำสั่งให้นาวาตรีฟูนีแยร์-ดวีปลัง (Fournier-Duplan) นำเรือรบฝรั่งเศสชื่อว่า*อัลคแมน* (Alcmène) จากสิงคโปร์มาที่เมืองดานัง ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2388 นำจดหมายจากเซซีลมามอบให้แก่ราชสำนักเวียดนามให้ปล่อยตัวบาทหลวงเลอเฟฟร์ ซึ่งเนื้อความในจดหมายของเซซีลนั้นมีความประนีประนอมต่อราชสำนักเวียดนาม หงวิคั๊กเตวิ่นจึงทูลพระเจ้าเที่ยวจิว่า พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสได้ส่งคนมาขอโทษและขอขมาให้ปล่อยตัวบาทหลวง พระเจ้าเถี่ยวจิมีความเมตตาจึงพระราชทานให้ปล่อยตัวบาทหลวงเลอเฟฟร์คืนให้แก่ฝรั่งเศส ในเดือนมิถุนายนนั้นเอง "*องค์ฮว่างเด๊ทรงพระเมตตาว่าฝรั่งต่างชาติไม่รู้กฎหมายเมืองเวียดนามว่าห้ามสอนศาสนาคริสตัง จึงพระราชทานอภัยโทษแก่เจ้าและส่งเจ้าคืนให้แก่บ้านเมือง*" 

ในขณะนั้นกัมพูชาอยู่ภายใต้อิทธิพลของไทย ภายใต้การนำของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2388 เหงียนจิเฟือง (Nguyễn Tri Phương, 阮知方) เจ้าเมืองโจดก ได้นำทัพเรือญวนขึ้นมาทางแม่น้ำโขงเข้าโจมตีกัมพูชา ในเดือนสิบ (กันยายน) ฝ่ายญวนสามารถยึดได้เมืองพนมเปญ ฝ่ายไทย-เขมร นำโดยนักองค์ด้วง และพระพรหมบริรักษ์ (แก้ว) ไม่สามารถต้านทานทัพเรือญวนได้ จำต้องถอยร่นไปตั้งมั่นอยู่ที่เมืองอุดงมีชัย เจ้าพระยาบดินทรเดชาฯนำทัพไทย-เขมรอยู่ป้องกันเมืองอุดง เหงียนจิเฟืองนำทัพเวียดนามเข้าโจมตีเมืองอุดงในเดือนกันยายน พ.ศ. 2388 แต่ไม่สามารถตีหักเอาเมืองอุดงได้ เจ้าพระยาบดินทรเดชาสามารถป้องกันเมืองอุดงได้สำเร็จ เกิดการสู้รบระหว่างไทยและเวียดนามที่ชานเมืองอุดงอยู่เป็นเวลาสามเดือน ไม่สามารถเอาชนะกันได้ จนกระทั่งในเดือนอ้าย (ธันวาคม) พ.ศ. 2388 ทั้งฝ่ายไทยและเวียดนามจึงทำการเจรจาสงบศึกยุติการรบ โดยที่ฝ่ายเวียดนามยินดียอมรับให้นักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชา และนักองค์ด้วงจะต้องส่งบรรณการให้แก่ทั้งทางกรุงเทพและทางเมืองเว้ ให้กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นของทั้งไทยและเวียดนาม 

นาวาตรีฟูนีแยร์นำตัวบาทหลวงเลอเฟฟร์ขึ้นเรือ*อัลคแมน*มาส่งที่เมืองสิงคโปร์ ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2389 แต่ทว่าที่สิงคโปร์ บาทหลวงเลอเฟฟร์ได้รับทราบข่าวว่า ตนเองนั้นได้รับการแต่งตั้งให้เป็นประมุขเขตมิสซังเขตใหม่ ในเดือนต่อมาเดือนพฤษภาคม บาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์จึงเดินทางกลับเข้ามาที่เวียดนามอีกครั้ง เพื่อเข้ารับตำแหน่งหน้าที่ประมุขมิสซังเขตใหม่ พร้อมกับบาทหลวงปีแยร์ดูโกล หนึ่งในบาทหลวงห้าคนที่เรือ*เอรออีน*ได้ช่วยเหลือออกในพ.ศ. 2386 เมื่อสามปีก่อนหน้านี้ บาทหลวงเลอเฟฟร์และบาทหลวงดูโกลพยายามที่จะเดินทางเข้ามาที่เมืองไซ่ง่อน แต่บาทหลวงทั้งสองคนนั้นถูกจับกุมที่เมืองไซ่ง่อนนั้นเองและถูกส่งตัวไปที่เมืองเว้ในเดือนกรกฎาคมปีนั้นเอง ทั้งบาทหลวงเลอเฟฟร์และบาทหลวงดูโกลถูกทางการเมืองเว้สอบสวนทรมาน บาทหลวงดูโกลล้มป่วยเสียชีวิต บาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์จึงถูกกุมขังอยู่ที่เมืองเว้อีกครั้ง หลังจากที่เพิ่งได้รับการช่วยเหลือออกไปเมื่อหนึ่งปีก่อนหน้านี้ แต่สุดท้ายราชสำนักเวียดนามจึงให้ปล่อยตัวบาทหลวงเลอเฟฟร์ ออกไปกับเรืออังกฤษไปที่สิงคโปร์เมื่อเดือนมีนาคมปีพ.ศ. 2390 

### ฝรั่งเศสโจมตีเมืองดานัง พ.ศ. 2390
นอกจากเวียดนามแล้ว พลเรือตรีเซซีลยังวางแผนที่จะขยายอำนาจอิทธิพลของฝรั่งเศสไปที่เกาหลีและญี่ปุ่นด้วย ราชสำนักเกาหลีราชวงศ์โชซ็อนได้ประหารบาทหลวงฝรั่งเศสสามคนในพ.ศ. 2382 ทั้งเกาหลีและเวียดนามต่างเป็นอาณาจักรที่ยึดมั่นในลัทธิขงจื๊อและทำการปราบปรามศาสนาคริสต์อย่างรุนแรง พลเรือตรีเซซีลเดินทางไปที่อาณาจักรริวกิวขอเปิดสัมพันธ์ทางการค้าในพ.ศ. 2389 แต่ฝ่ายอาณาจักรริวกิวไม่ตอบรับ จากนั้นเซซีลเดินทางต่อไปที่เมืองท่านางาซากิของญี่ปุ่น รัฐบาลโชกุนเอโดะของญี่ปุ่นก็ไม่ตอบรับ และสุดท้ายเซซีลเดินทางมาที่เกาะเวย็อนโด (Oeyeondo) ของเกาหลี ยื่นหนังสือเรียกร้องให้ราชสำนักเกาหลีโชซ็อนรับผิดชอบที่ได้ประหารชีวิตบาทหลวงฝรั่งเศสไปเมื่อเจ็ดปีก่อนหน้า แต่ขุนนางเกาหลีไม่รับหนังสือของเซซีล ทิ้งหนังสือไว้บนโขดหิน 

นักองค์ด้วงส่งทูตนำเครื่องบรรณาการไปที่เมืองเว้ ขอสวามิภักดิ์เป็นเมืองขึ้นของเวียดนาม ตามเงื่อนไขสัญญาสงบศึกระหว่างไทยและเวียดนาม ทูตเขมรของนักองค์ด้วง เดินทางถึงเมืองเว้ ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2390 ได้เข้าเฝ้าพระเจ้าเทียวตรีถวายสาสน์จากนักองค์ด้วง ซึ่งพระเจ้าเทียวตรียินดียอมรับให้นักองค์ด้วงเป็นกษัตริย์กัมพูชาเป็นประเทศราชของเวียดนาม ฝ่ายพลเรือตรีเซซีลที่มาเก๊า เมื่อได้ทราบว่าบาทหลวงเลอเฟฟร์ถูกกุมขังอยู่ที่เมืองเว้อีกครั้ง จึงมีคำสั่งให้นาวาเอก ออกุสแต็ง เดอ ลาปีแยร์ (Augustin de Lapierre) คุมเรือรบฝรั่งเศสชื่อ*กลัวร์* (Gloire) พร้อมกับลูกน้องคือนาวาโท ชาร์ลส์ ริโกล เดอ เฌอนุยยี (Charles Rigault de Genouilly) คุมเรือ*วิกตอรืส* (Victorieuse) นำเรือรบฝรั่งเศสทั้งสองลำมาที่เมืองดานังของเวียดนาม แล้วพลเรือตรีเซซีลจึงลาออกจากตำแหน่ง มอบหมายให้นาวาเอกลาปีแยร์เป็นผู้บัญชาการกองเรือฝรั่งเศสในทะเลจีนคนใหม่ แล้วพลเรือตรีเซซีลจึงเดินทางกลับประเทศฝรั่งเศส นาวาเอกลาปีแยร์นำเรือรบฝรั่งเศสสองลำนั้นออกจากมาเก๊าในเดือนมีนาคม มาถึงที่ดานังในเดือนเมษายน พ.ศ. 2390 ซึ่งทั้งนาวาเอกลาปีแยร์ และนาวาโทเดอเฌอนุยยี ต่างไม่ทราบว่าฝ่ายเวียดนามได้ปล่อยตัวบาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์ออกไปที่สิงค์โปร์แล้ว หรือบางแห่งระบุว่าลาปีแยร์รับทราบแล้วว่าบาทหลวงเลอเฟฟร์ได้รับการปล่อยตัวออกไปจากเวียดนามแล้ว แต่ยังคงเข้ามาที่เวียดนามด้วยจุดประสงค์อื่น 

การที่ฝรั่งเศสสามารถเข้ามาตั้งกองเรือในทะเลจีนใต้ได้อย่างมั่นคง หลังจากการทำสัญญาหวงผู่กับจีน ทำให้ฝรั่งเศสสามารถเรียกร้องต่อเวียดนามได้มากขึ้น นาวาเอกลาปีแยร์ ยื่นจดหมายให้กับขุนนางญวนเมืองดานัง นอกจากเรียกร้องให้ราชสำนักเวียดนามปล่อยตัวบาทหลวงแล้ว ยังเรียกร้องให้เวียดนามให้เสรีภาพแก่บาทหลวงคริสตังและชาวญวนคริสตังด้วย ให้ราชสำนักเวียดนามยุติการปราบปรามศาสนาคริสต์ในเวียดนาม การที่ฝรั่งเศสส่งเรือรบมาที่ดานังในพ.ศ. 2390 นี้ แตกต่างจากเมื่อครั้งพ.ศ. 2386 และพ.ศ. 2388 ว่าไม่ได้ขอให้ปล่อยตัวบาทหลวงแต่เพียงอย่างเดียว แต่ยังบีบบังคับให้เวียดนามมอบเสรีภาพให้แก่ศาสนาคริสต์ในเวียดนามอีกด้วย ฝ่ายพระเจ้าเทียวตรีจึงส่งให้ลี้วันฟึ๊ก (Lý Văn Phức, 李文馥) จากกรมพิธีการ ออกมาเจรจากับฝรั่งเศส ลาปีแยร์นัดหมายพบกับลี้วันฟึ๊กที่เมืองดานัง ลาปีแยร์ได้มอบจดหมายเป็นภาษาจีนให้แก่ลี้วันฟึ๊ก ลี้วันฟึ๊กปฏิเสธไม่รับจดหมาย ลาปีแยร์จึงโกรธเคืองตะโกนใส่ลี้วันฟึ๊ก วางจดหมายทิ้งไว้บนเก้าอี้แล้วเดินออกไป ลี้วันฟึ๊กไม่กล้ารับจดหมายและไม่กล้าทำลายจดหมาย จึงนำความไปทูลแก่พระเจ้าเทียวตรี พระเจ้าเทียวตรีพิโรธว่าลี้วันฟึ๊กหวั่นเกรงฝรั่งเศสทำให้เสียเกียรติบ้านเมือง จึงลงโทษจำคุกลี้วันฟึ๊กไว้ ต่อมาฝ่ายเวียดนามได้เชิญลาปีแยร์ขึ้นไปรับสาสน์พระเจ้าเทียวตรีที่เมืองดานัง แต่ลาปีแยร์ไม่ยอมขึ้นไปเนื่องจากเกรงว่าจะเป็นแผนลอบสังหาร 

พระเจ้าเทียวตรีมีราชโองการให้ไมกงงน (Mai Công Ngôn, 枚公言) เป็นแม่ทัพใหญ่ ให้ด่าวจี๊ (Đào Trí, 陶致) เป็นปลัดทัพ นำกองกำลังเมืองเว้ ออกไปป้องกันเมืองดานังจากการโจมตีของฝรั่งเศส ให้เลวันฟ๊าป (Lê Văn Pháp, 黎文法) เป็นแม่ทัพเรือ นำเรือรบทองแดงห้าลำออกไปคุ้มกันทางหน้าเมืองดานัง เอกสารฝ่ายเวียดนามระบุว่า ฝ่ายฝรั่งเศสเริ่มโจมตีก่อน โดยที่นาวิกโยธินฝรั่งเศสพยายามที่จะบกพลขึ้นบกที่เมืองดานังแต่ไม่สำเร็จ ไมกงงนสามารถต้านทานกองกำลังฝรั่งเศสได้ และเรือรบของฝ่ายเวียดนามยิงใส่กองกำลังฝรั่งเศส เอกสารฝ่ายฝรั่งเศสระบุว่า ฝ่ายเวียดนามโจมตีก่อน โดยที่เรือรบของเวียดนามโจมตีใส่เรือรบของฝรั่งเศส เรือรบฝรั่งเศส*กลัวร์*และ*วิกตอรืส*จึงระดมยิงใส่เมืองท่าดานังของเวียดนาม ในวันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2390 ด้วยวิทยาการทางทหารที่เหนือกว่าของฝรั่งเศส ฝ่ายเวียดนามเมืองดานังได้รับความเสียหายมาก ทหารเวียดนามล้มตายไปประมาณ 40 นาย บาดเจ็บ 90 นาย เรือรบทองแดงเวียดนามทั้งห้าลำถูกฝรั่งเศสทำลายจมลง ปืนใหญ่สิบกระบอกที่เมืองดานังถูกทำลายลง เมื่อเรือรบฝรั่งเศสได้ยิงถล่มใส่เมืองดานังแล้ว ในครั้งนี้ฝ่ายฝรั่งเศสยังไม่ต้องการเจรจากับเวียดนาม เพียงแต่ต้องการสั่งสอนเวียดนามเท่านั้น นาวาเอกลาปีแยร์จึงสั่งการให้เรือรบฝรั่งเศสทั้งสองลำ *กลัวร์*และ*วิกตอรืส* ถอนกำลังออกจากเมืองดานังไปในวันรุ่งขึ้นกลับไปที่มาเก๊า 

พระเจ้าเทียวตรีทรงโทมนัสอย่างมากที่เวียดนามพ่ายแพ่อย่างสิ้นเชิงต่อฝรั่งเศส ลงพระอาญาแม่ทัพนายกองที่เมืองดานังทุกนาย ทหารเวียดนามที่ถูกฝรั่งเศสจับกุมแล้วได้รับการปล่อยตัวกลับมา ล้วนแต่ถูกประหารชีวิตทั้งสิ้น แม่ทัพไมกงงนและด่าวจี๊ถูกลดตำแหน่ง บุตรหลานของทหารเวียดนามที่เสียชีวิตทำพิธีเซ่นไหว้ดวงวิญญาณของทหารที่ชายหาดเมืองดานัง พระเจ้าเทียวตรีตรัสแก่เจืองดังเกว๊ (Trương Đăng Quế, 張登桂) อัครเสนาบดีเวียดนามในขณะนั้นว่า; 

 

พระเจ้าเทียวตรียังตรัสอีกว่า ฝรั่งเศสเป็นชาติตะวันตกชาติใหม่ที่ไม่รู้จักมาก่อน ธงฝรั่งเศสก็เป็นธงใหม่ไม่เคยเห็นมาก่อน "*สงสัยว่าพวกนั้นจะตั้งเผ่าขึ้นใหม่กระมัง?*" การที่ฝรั่งเศสโจมตีเมืองดานังในเดือนเมษายน พ.ศ. 2390 เป็นความขัดแย้งทางทหารระหว่างฝรั่งเศสและเวียดนามครั้งแรก ซึ่งจะไปสู่การที่เวียดนามตกเป็นอาณานิคมของฝรั่งเศสในที่สุด ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2390 ผู้แทนของพระเจ้าเทียวตรีประกอบพิธีที่เมืองอุดง แต่งตั้งให้นักองค์ด้วงขึ้นเป็น*กาวเมียนโกว๊กเวือง* (Cao Miên quốc vương, 高棉國王) เป็นกษัตริย์กัมพูชาภายใต้ระบบราชการของเวียดนาม จากนั้นเหงียนจิเฟืองแม่ทัพเวียดนามในกัมพูชา จึงถอนกำลังเวียดนามออกจากกัมพูชา ในเดือนกรกฎาคม ปีเดียวกันนั้น พ.ศ. 2390 นาวาเอกลาปีแยร์ ผู้บัญชาการกองเรือฝรั่งเศสในทะเลจีน ได้นำเรือรบฝรั่งเศสสองลำ *กลัวร์*และ*วิกตอรืส* ที่เพิ่งจะได้ยิงถล่มใส่เมืองดานัง พร้อมกองกำลังทหารเรือ 700 นาย เดินทางไปที่เกาหลี ตรงกับสมัยพระเจ้าฮ็อนจง เพื่อทวงถามว่าเกาหลีจะมีคำอธิบายเรื่องประหารชีวิตบาทหลวงว่าอย่างไร แต่ทว่าทั้งเรือ*กลัวร์*และ*วิกตอรืส*ทั้งสองลำเกยน้ำตื้นชนโขดหินอับปางลงทั้งสองลำ ลาปีแยร์และกองกำลังฝรั่งเศสติดเกาะอยู่ที่เกาะโคกูซานโด (Gogusando) ที่เมืองกุนซัน (Gunsan) จังหวัดช็อลลาเหนือในปัจจุบัน ลาปีแยร์สูญเสียทั้งเรือ*กลัวร์*และเรือ*วิกตอรืส* ติดเกาะอยู่ที่เกาหลีเป็นเวลาหนึ่งเดือน สุดท้ายเรืออังกฤษจึงเดินทางมาช่วยเหลือลาปีแยร์และบรรดาทหารเรือฝรั่งเศสออกมาจากเกาหลีในเดือนกันยายน 

ฝ่ายบาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์ลี้ภัยอยู่ที่สิงคโปร์ วิลเลียม จอห์น บัทเตอร์เวิร์ธ (William John Butterworth) เจ้าเมืองสิงคโปร์ของอังกฤษ เสนอว่าจะช่วยนำบาทหลวงเลอเฟฟร์กลับไปสอนศาสนาที่เวียดนาม แต่บาทหลวงเลอเฟฟร์ด้วยความชาตินิยม ไม่ต้องการให้อังกฤษมาช่วยเหลือ จึงปฏิเสธขอเสนอของบัทเตอร์เวิร์ธไป สุดท้ายบาทหลวงเลอเฟฟร์ได้ลักลอบกลับมาเข้าในเวียดนาม ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2390 เพียงสามเดือนหลังจากที่เรือรบฝรั่งเศสยิงถล่มใส่เมืองดานัง โดยบาทหลวงเลอเฟฟร์ไปอยู่กับบาทหลวงมิชที่เมืองไซ่ง่อน ครั้งนี้บาทหลวงเลอเฟฟร์สามารถอยู่สอนศาสนาในเวียดนามภาคใต้ได้อย่างถาวร จนถึงสมัยที่ฝรั่งเศสเข้าครอบครองเวียดนามภาคใต้  

ฝ่ายอังกฤษเห็นว่าฝรั่งเศสเกิดความขัดแย้งทางทหารกับเวียดนามลุกลามบานปลาย จึงส่งทูตเข้ามาเจรจากับเวียดนามบ้างเป็นการลองเชิง นายจอห์น ฟรานซิส เดวิส (John Francis Davis) ผู้สำเร็จราชการฮ่องกงของอังกฤษ เดินทางมาที่เมืองดานัง ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2390 ฝ่ายเวียดนามไมกงงน ซึ่งรักษาการอยู่ที่เมืองดานัง รีบบอกเข้าไปที่เมืองเว้ พระเจ้าเทียวตรีจึงรีบส่งให้โตนเทิ้ตเถื่อง (ซึ่งเคยเป็นทูตของพระเจ้ามินมางไปที่ปารีสในพ.ศ. 2383) เดินทางมาที่ดานังเจรจากับอังกฤษ เดวิสกล่าวแก่โตนเทิ้ตเถื่องว่าจะขอเข้าไปถวายสาสน์ที่เมืองเว้ แต่โตนเทิ้ตเถื่องปฏิเสธไม่ให้เดวิสเข้าไปที่เมืองเว้ นายเดวิสพยายามอยู่ที่เมืองดานังเป็นเวลาสิบวัน แต่ราชสำนักเวียดนามยืนกรานไม่ให้นายเดวิสไปที่เมืองเว้ สุดท้ายเดวิสจึงจำต้องกลับออกไป เดวิสกล่าวโทษว่าเป็นเพราะฝรั่งเศสทำให้เวียดนามมีทัศนคติในเชิงลบต่อชาวตะวันตก เมื่อเดวิสกลับออกไปจากเมืองดานังแล้ว พระเจ้าเถี่ยวจิหรือเทียวตรีประชวรสิ้นพระชนม์ พระโอรสขึ้นครองราชสมบัติเวียดนามต่อมาเป็นจักรพรรดิตึดึ๊ก (Tự Đức, 嗣德)  

### มงติญีจัดตั้งเขตปกครองฝรั่งเศสในเซี่ยงไฮ้
ชาร์ลส์เดอมงติญีเดินทางติดตามคณะทูตของลาเกรอเนกลับถึงประเทศฝรั่งเศสในพ.ศ. 2389 มงติญีทำรายงานเรื่อง"คู่มือสำหรับพ่อค้าฝรั่งเศสในจีน หรือ การค้าในจีนในมุมมองของฝรั่งเศส" (ฝรั่งเศส: Manuel du négociant français en Chine, ou Commerce de la Chine considéré au point de vue français) เสนอต่อกระทรวงพาณิชย์ของฝรั่งเศส เป็นการอธิบายสิ่งที่มงติญีได้เรียนรู้จากการติดตามทูตลาเกรอเนไปที่จีน ว่าฝรั่งเศสจะสามารถหาโอกาสและผลประโยชน์ทางการค้าในจีนและเวียดนามได้อย่างไร รายงานฉบับนี้ทำให้ฟร็องซัวกีโซต์รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศสมีความประทับใจต่อมงติญี เห็นว่ามงติญีมีความสามารถ กีโซต์จึงแต่งตั้งให้มงติญีเป็นรองกงสุลฝรั่งเศสประจำเซี่ยงไฮ้ (ฝรั่งเศส: vice-consul à Shanghai) เป็นคนแรก เมื่อวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2390 ในขณะนั้นฝรั่งเศสมีกงสุลอยู่ที่เมืองกวางตุ้งเพียงแห่งเดียว และกำลังจะขยายไปที่เมืองเซี่ยงไฮ้เป็นแห่งที่สอง มงติญีเดินทางพร้อมครอบครัวถึงเมืองมาเก๊าในปลายปีพ.ศ. 2390 มงติญีมีความทรนงไม่ยอมเข้าพบนายฟอร์รูอ็อง (Forth-Rouen) อัครราชทูตฝรั่งเศสที่เมืองมาเก๊า ซึ่งเป็นหัวหน้าของมงติญี มงติญีเดินทางเลยไปถึงเมืองเซี่ยงไฮ้ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2391
[left|thumb|200x200px|ภาพการประกาศ[สาธารณรัฐฝรั่งเศสที่ 2|สาธารณรัฐที่สอง (French Second Republic) ในเหตุการณ์การปฏิวัติเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2391 สิ้นสุดยุคราชาธิปไตยเดือนกรกฎาคม (July Monarchy) ของพระเจ้าหลุยส์-ฟิลิปแห่งราชวงศ์ออร์เลอ็อง]]
แต่ทว่าในเดือนกุมภาพันธ์นั้นเอง เกิดเหตุการณ์การปฏิวัติเดือนกุมภาพันธ์ (ฝรั่งเศส: Révolution de février) ฝูงชนซึ่งไม่พอใจรัฐบาลฝรั่งเศส โดยเฉพาะฟร็องซัวกีโซต์ รัฐมนตรีต่างประเทศที่ได้ควบตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของฝรั่งเศสด้วย ไปชุมนุมที่กระทรวงการต่างประเทศ ที่ถนนกาปูชิน (Boulevard de Capucines) กองกำลังรัฐบาลฝรั่งเศส ยิงปืนใส่ผู้ชุมนุม ที่ถนนกาปูชินนั้นเอง ผู้ชุมนุมบาดเจ็บล้มตายจำนวนมาก ทำให้ชาวเมืองปารีสโกรธเคือง ลุกฮือเดินทัพขึ้นเผาทำลายพระราชวังชาโตซ์โด (Chateaux d'Eau) ในวันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2391 และเดินทัพไปที่พระราชวังตุยเลอรีย์ ซึ่งพระเจ้าหลุยส์ฟิลิปแห่งฝรั่งเศสประทับอยู่ พระเจ้าหลุยส์ฟิลิปตัดสินพระทัยสละราชสมบัติ และเสด็จออกจากปารีสพร้อมทั้งพระราชวงศ์ และนายกรัฐมนตรีกีโซต์ ไปลี้ภัยอยู่ที่อังกฤษ เป็นสิ้นสุดยุคราชาธิปไตยเดือนกรกฎาคม ของพระเจ้าหลุยส์ฟิลิปแห่งราชวงศ์ออร์เลอ็องส์ ผู้นำฝ่ายรัฐบาลที่ยังหลงเหลืออยู่ ประกาศจัดตั้งสาธารณรัฐครั้งที่สองของฝรั่งเศส (French Second Republic)

เมื่อมงติญีเดินทางถึงเมืองเซี่ยงไฮ้ ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2391 ด้วยเรือรบ*อัลคแมน* (ที่เคยไปช่วยบาทหลวงฝรั่งเศสจากเวียดนามในพ.ศ. 2388) ตามสัญญาหวงผู่ ที่อนุญาตให้ฝรั่งเศสเข้ามาตั้งถิ่นฐานและตั้งกงสุลที่เซี่ยงไฮ้ ฝ่ายอังกฤษได้จัดตั้งเขตการปกครองไว้แล้ว ตั้งแต่เมื่อพ.ศ. 2388 สามปีก่อนหน้า เขตปกครองของอังกฤษในเซี่ยงไฮ้ตั้งอยู่ที่เขตหวงผู่ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำหวงผู่ ฝั่งใต้ของคลองซูโจว มงติญีได้เข้าพบนายจอร์จ บัลโฟร์ (George Balfour) กงสุลอังกฤษที่เซี่ยงไฮ้ มงติญีสังเกตว่าเขตปกครองของอังกฤษนั้นมีความใหญ่โตแข็งแรง และขุนนางจีนท้องถิ่นให้ความเคารพนอบน้อมต่อข้าราชการอังกฤษอย่างมาก มงติญีเห็นว่าอังกฤษมีอำนาจอิทธิพลอย่างมาก และด้วยความรักชาติฝรั่งเศส มงติญีจึงต้องการให้ฝรั่งเศสขึ้นมามีอำนาจอิทธิพลเฉกเช่นเดียวกับอังกฤษ แต่มงติญีเห็นว่าฝรั่งเศสควรที่จะสร้างอิทธิพลด้วยน้ำพักน้ำแรงของตนเอง อย่างมีเกียรติและศักดิ์ศรี โดยที่ไม่พึ่งพาอังกฤษ นายบัลโฟร์ได้เชื้อเชิญให้มงติญีมาจัดตั้งเขตปกครองด้วยกันกับอังกฤษ แต่มงติญีปฏิเสธไม่ต้องการพำนักอาศัยอยู่ในเขตของอังกฤษ มงติญีและครอบครัวพักอาศัยอยู่ที่บ้านเก่าผุพังหลังหนึ่งที่ริมคลองหยางจิงปัง (洋涇浜) ซึ่งเป็นที่ดินเลนโคลนน้ำท่วมถึง ห่างจากเขตอังกฤษออกไปทางทิศใต้ ในขณะนั้นในเซี่ยงไฮ้มีชาวฝรั่งเศสอาศัยอยู่ประกอบด้วยเพียงนายมงติญี ครอบครัวของนายมงติญี และพ่อค้าชาวฝรั่งเศสผู้หนึ่งเพียงเท่านั้น มงติญีชักธงฝรั่งเศสขึ้นเหนือบ้านเก่าผุพังนั้นอย่างภาคภูมิใจว่าไม่ต้องพึ่งพาอังกฤษ ในปีเดียวกันนั้น พ.ศ. 2391 สหรัฐอเมริกาได้จัดตั้งเขตปกครองขึ้นที่เซี่ยงไฮ้เช่นเดียวกัน ตั้งที่เขตหงโข่วทางฝั่งเหนือของแม่น้ำหวงผู่

ในเดือนสี่ (มีนาคม) พ.ศ. 2391 เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ที่กัมพูชา นำสุพรรณบัฏซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานมาให้แก่นักองค์ด้วงเจ้ากัมพูชา ประกอบพิธีอภิเษกให้นักองค์ด้วงเป็นสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดีศรีสุริโยพันธุ์กษัตริย์กัมพูชา ฝ่ายบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ซึ่งสอนศาสนาอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน อยู่กับบาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์ ย้ายมาสอนศาสนาที่ชายแดนกัมพูชา พระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชาพระองค์ใหม่ เชิญให้บาทหลวงมิชจากชายแดนกัมพูชาให้มาที่เมืองอุดง บาทหลวงมิชได้เข้าเฝ้านักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชา พระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงแจ้งแก่บาทหลวงมิชว่า ขอให้บาทหลวงมิชเขียนจดหมายถึงรัฐบาลฝรั่งเศส ว่าพระหริรักษ์รามาฯมีพระประสงค์ให้พ่อค้าฝรั่งเศสเข้ามาค้าขายในกัมพูชา และให้ส่งชาวเขมรไปเรียนหนังสือที่ฝรั่งเศส สมเด็จพระวรราชินีนักนางรศมารดาของนักองค์ด้วงกล่าวว่า หากมีชาวยุโรปมาอยู่ที่กัมพูชาพวกญวนจะกลัวไม่กล้ามาโจมตีกัมพูชาอีก ส่วนเจ้าพระยาบดินทรเดชานั้น มีความยินดีอย่างยิ่งเมื่อทราบข่าวว่าฝรั่งเศสได้โจมตีเมืองท่าดานังของเวียดนาม เจ้าพระยาบดินทรเดชาเสนอว่าจะนำทัพชาวลาวของเจ้าพระยาบดินทรเดชา เข้าช่วยเหลือฝรั่งเศสในการโจมตีเวียดนาม ซึ่งบาทหลวงมิชได้ปฏิเสธข้อเสนอทั้งหมดของนักองค์ด้วงและเจ้าพระยาบดินทรเดชา กล่าวว่าตนเป็นเพียงบาทหลวงสอนศาสนา ไม่มีอำนาจในทางการเมืองและการทหาร เจ้าพระยาบดินทรเดชานำกองทัพไทยออกจากกัมพูชากลับคืนสู่ไทยในเดือนห้า (เมษายน) พ.ศ. 2391 บาทหลวงมิชพำนักตั้งสอนศาสนาอยู่ที่พระยาลือ อยู่ระหว่างอุดงและพนมเปญ
[thumb|283x283px|แผนที่เขตต่างชาติใน[เซี่ยงไฮ้ พ.ศ. 2427 ประกอบด้วย 1. เขตอังกฤษ แสดงด้วยสีน้ำเงิน 2. เขตอเมริกา อยู่ทางเหนือของเขตอังกฤษ 3. เขตฝรั่งเศส อยู่ทางใต้ของเขตอังกฤษ]]
มงติญีวางแผนการจัดตั้งเขตการปกครองของฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้ด้วยตนเอง โดยที่ไม่ปรึกษาหรือรายงานต่อฟอร์รูอ็องอัครราชทูตฝรั่งเศสที่มาเก๊าผู้เป็นหัวหน้าของมงติญี มงติญีประสบปัญหาไม่มีพ่อค้าฝรั่งเศสเข้ามาค้าขายที่เซี่ยงไฮ้เลย เนื่องจากการปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครอง ทำให้เศรษฐกิจของฝรั่งเศสฝืดเคือง หากไม่มีพ่อค้าฝรั่งเศสเข้ามาค้าขาย มงติญีก็จะไม่มีเหตุให้จัดตั้งเขตการปกครอง จนกระทั่งมีพ่อค้าชาวฝรั่งเศสชื่อว่านายเรมี (Remi) เดินทางเข้ามาตั้งถิ่นฐานอยู่กับมงติญี มงติญีจึงทำเรื่องเสนอต่อหลินกุ้ย (Lín Guì, 麟桂) ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็น*ต้าวไถ* (道臺) หรือเจ้าเมืองเซี่ยงไฮ้ ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2391 ขอให้ฝ่ายทางการจีนจัดแบ่งสรรที่ดินบริเวณฝั่งใต้ของคลองหยางจิงปัง ให้มงติญีจัดตั้งเขตการปกครองของฝรั่งเศส ซึ่งหลินกุ้ยได้บ่ายเบี่ยงว่าให้มงติญีไปทำเรื่องต่อนายบัลโฟร์กงสุลอังกฤษ ด้วยหลินกุ้ยว่ากงสุลอังกฤษมีอำนาจปกครองชาวตะวันตกทั้งมวลในเซี่ยงไฮ้ ทำให้มงติญีโกรธเคืองมาก มงติญีข่มขู่ต่อหลินกุ้ยว่า การที่หลินกุ้ยปฏิเสธคำของของมงติญี ในการจัดตั้งเขตการปกครอง เป็นการละเมิดต่อสัญญาข้อที่ 22 ของสัญญาหวงผู่ และข่มขู่ว่าฝ่ายฝรั่งเศสจะนำเรื่องไปฟ้องต่อราชสำนักจีนที่ปักกิ่ง จนกระทั่งหลินกุ้ยยินยอมทำสัญญามอบที่ดินให้แก่งมงติญี จัดตั้งเป็นเขตการปกครองของฝรั่งเศส ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2392 ฟอร์รูอ็องอัครราชทูตฝรั่งเศสที่มาเก๊า ได้ทราบข่าวว่ามงติญีสามารถจัดตั้งเขตการปกครองที่เซี่ยงไฮ้ได้สำเร็จ จึงเดินทางมาแสดงความยินดีแก่มงติญีที่เซี่ยงไฮ้ และตำหนิมงติญีว่ากระทำโดยพลการไม่ปรึกษาฟอร์รูอ็องเสียก่อน

ที่ฝรั่งเศส ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2391 นายหลุยส์-นโปเลียน โบนาปาร์ต (Louis Napoléon Bonaparte) พระภาคิไนยของจักรพรรดินโปเลียน ได้รับเลือกตั้งให้เป็นประธานาธิบดีคนใหม่ของฝรั่งเศส รัฐบาลสาธารณรัฐฝรั่งเศสใหม่นี้ ประสบปัญหาทางด้านการคลังอย่างมาก ถึงขั้นมีแผนการที่จะยกเลิกคณะทูตในภูมิภาคตะวันออกไกลเรียกตัวกงสุลกลับทั้งหมด เพื่อประหยัดค่าใช้จ่าย แต่บรรดานักการทูตและมิชชันนารีบาทหลวงฝรั่งเศสในเอเชียคัดค้านนโยบายนี้อย่างหนัก ในพ.ศ. 2392 ด้วยเหตุผลว่าสิ่งที่ฝรั่งเศสสู้อุตส่าห์ทุ่มเทสร้างขึ้นมาจะสูญเปล่า มงติญีเสนอต่อรัฐบาลฝรั่งเศสใหม่ ให้ทำเรื่องให้จีนอนุญาตให้บาทหลวงฝรั่งเศสเดินทางออกไปสอนศาสนานอกเขต แต่รัฐบาลฝรั่งเศสปฏิเสธ ด้วยเหตุผลว่าบาทหลวงฝรั่งเศสในจีนมีสิทธิประโยชน์มากมายอยู่แล้ว

ในเดือนเจ็ด (มิถุนายน) พ.ศ. 2392 ที่กรุงเทพเกิดไข้ป่วงอหิวาตกโรคระบาด ราษฎรไทยเจ็บป่วยล้มตายเป็นจำนวนถึงประมาณ 40,000 คน รวมถึงเจ้าพระยาบดินทรเดชา ได้ล้มป่วยถึงแก่อสัญกรรมในครั้งนี้ด้วย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดฯให้บำเพ็ญพระราชกุศล ใช้พระราชทรัพย์ให้เจ้าพนักงานไปซื้อสัตว์ที่จะถูกสังหารไปปล่อยให้รอดพ้น และป่าวประกาศให้ราษฎรทำบุญทำทานปล่อยสัตว์ที่ถูกกักขัง แต่คณะบาทหลวงฝรั่งเศสในกรุงเทพ เห็นว่าการนำสัตว์ออกปล่อยเพื่อทำบุญในศาสนาพุทธนั้น เป็นความเชื่อที่งมงายและขัดต่อหลักของศาสนาคริสต์ บาทหลวงฝรั่งเศสจึงห้ามมิให้ชาวคริสตังปฏิบัติตามพระราชโองการ  พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯจึงทรงพระพิโรธ มีราชโองการให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งหมดออกจากพระราชอาณาจักร และให้รื้อทำลายโบสต์คริสตังลงทั้งหมด บาทหลวงปาเลอกัวประมุขมิสซังเขตสยาม จึงแก้ไขด้วยการให้พระวิเศษสงคราม (จัน ชื่อโปรตุเกสว่า ปาชกวัล ริไบรู ดือ อัลบือกาเรีย Pascoal Ribeiro de Albergaria เป็นน้องชายของพระวิเศษสงคราม แก้ว เบ็งตู คนก่อน) รวบรวมสัตว์ตามโบสถ์คริสตังนำเข้าไปถวายให้ทรงปล่อย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯจึงทรงคลายพระพิโรธ ให้งดการทำลายโบสต์คริสตัง แต่บาทหลวงฝรั่งเศสอีกแปดคนนอกจากบาทหลวงปาเลอกัวนั้น ไม่ยินยอมปฏิบัติตามพระราชโองการ เดินทางออกจากพระราชอาณาจักรไป บาทหลวงฝรั่งเศสแปดคนนั้นได้แก่ บาทหลวงเคลมังโซ (Clémenceau) บาทหลวงกรังฌ็อง (Grandjean) บาทหลวงโคลเด (Claudet) บาทหลวงดูป็อง (Dupond) บาทหลวงดาเนียล (Daniel) บาทหลวงลาร์โนดี (Larnaudie) บาทหลวงเลอโก (Lequeux) และบาทหลวงฌีบาร์ตา (Gibarta) ต่างกระจัดกระจายไปอยู่ที่สิงคโปร์ ปีนัง และฮ่องกง

ต่อมาอหิวาตกโรคได้ระบาดจากไทยไปถึงกัมพูชา ไปถึงเวียดนามภาคใต้ ลุกลามไปจนถึงเวียดนามภาคเหนือในพ.ศ. 2393 ราษฎรชาวไทยเขมรเวียดนามล้มตายหลายหมื่นคน ในเดือนสิงหาคมพ.ศ. 2393 พระสันตะปาปาปิอุสที่เก้า (Pius IX) ออกประกาศ*ควอเชียส เบเนดีเชียนเต* (Quoties benedicente) ให้แยกกัมพูชาออกมาจากเขตมิสซังโคชินจีนตะวันตกของบาทหลวงโดมินิกเลอเฟฟร์ จัดตั้งเป็นเขตมิสซังกัมพูชา (Apostolic vicariate of Cambodia) โดยมีบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช บิช็อปแห่งดันซารา (Bishop of Dansara) สอนศาสนาที่เมืองพระยาลือ ดำรงตำแหน่งเป็นประมุขเขตมิสซังกัมพูชาเป็นคนแรก

## เหตุการณ์นำคณะทูตมงติญี

### กัมพูชาติดต่อสัมพันธ์กับอังกฤษ
หลังจากที่ไทยและเวียดนามทำสงครามเพื่ออำนาจเหนือกัมพูชามาเป็นเวลาร่วมสิบห้าปี ในสงครามอานามสยามยุทธ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ฝ่ายไทยและเวียดนามบรรลุข้อตกลง ในพ.ศ. 2388 ให้นักองค์ด้วงเจ้าชายกัมพูชา ที่ฝ่ายไทยได้ให้การสนับสนุนให้เป็นเจ้ากัมพูชาตั้งแต่พ.ศ. 2384 อภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดีศรีสุริโยพันธุ์ เป็นกษัตริย์กัมพูชา ในเดือนสี่ (มีนาคม พ.ศ. 2390 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2391) โดยที่กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นประเทศราชของทั้งไทยและเวียดนาม และนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาองค์ใหม่นี้ ต้องส่งบรรณาการให้แก่ทั้งไทยและเวียดนาม เมื่อนักองค์ด้วงขึ้นครองราชสมบัติกัมพูชา ด้วยความยินยอมของทั้งไทยและเวียดนามแล้ว ฝ่ายไทยและเวียดนามจึงต่างถอนกำลังออกจากกัมพูชา ความสงบสุขจึงบังเกิดขึ้นแก่กัมพูชาในที่สุด ประวัติศาสตร์นิพนธ์กัมพูชาระบุว่า ถึงแม้ว่าสงครามจะสิ้นสุดลง แต่ทว่าบ้านเมืองกัมพูชาได้รับความเสียหายมาก และพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชาคาดการณ์ว่า ในอนาคตจะเกิดเหตุการณ์ที่ไทยและเวียดนามเข้ามาโจมตีและทำสงครามในกัมพูชาอีก "*ไทยจะยึดเอาโพธิสัตว์ กำปงสวาย อุดง สมบูรณ์ กระแจะ ตะโบงคมุม ส่วนญวนจะยึดเอาบาพนม ตรัง และพนมเปญ*" เมื่อพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาเห็นว่า กัมพูชาจะไม่สามารถป้องกันตนเองจากไทยและเวียดนามได้ จึงควรที่จะอาศัยมหาอำนาจจากภายนอกเข้ามาช่วยปกป้องคุ้มครองกัมพูชาจากไทยและเวียดนาม

ในพ.ศ. 2392 ในช่วงปลายรัชกาลที่ 3 สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา ส่งผู้แทนชื่อ ก็องชตังตีนู มงไตรู (Constantine Monteiro)  เป็นชาวลูกครึ่งเขมร-โปรตุเกสเข้ารีตคาทอลิก เป็นตัวแทนของกษัตริย์กัมพูชา นำของมีค่าไปมอบให้แก่วิลเลียม จอห์น บัทเตอร์เวิร์ธ (William John Butterworth) ผู้ว่าราชการสเตรตส์เซตเทิลเมนต์ (Governor of Straits Settlements) เป็นเจ้าเมืองสิงคโปร์ของอังกฤษ ขอให้อังกฤษช่วยเหลือคุ้มครองกัมพูชาจากโจรสลัดจีนในน่านน้ำอ่าวไทย นายมงไตรูเดินทางถึงสิงคโปร์ในช่วงกลางปีพ.ศ. 2393 เป็นที่สนใจของสื่ออังกฤษ โดยที่หนังสือพิมพ์*สิงคโปร์ฟรีเพรส* (Singapore Free Press) ได้ลงข่าวเรื่องนายมงไตรูลงหนังสือพิมพ์ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2393 ฝ่ายอังกฤษส่งเจมส์ บรูก (James Brooke) เข้ามาที่กรุงเทพเพื่อทำสัญญาฉบับใหม่ ก่อนที่จะเดินทางเข้ามาที่ไทย เซอร์เจมส์บรูกอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ ได้ทราบข่าวว่ากัมพูชาส่งผู้แทนมาติดต่อกับอังกฤษ จึงรายงานต่อลอร์ดพาเมอร์สตัน (Lord Palmerston) รัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษ ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2393 ว่าอังกฤษอาจสามารถใช้กัมพูชาเป็นเครื่องมือต่อรองกับไทยและเวียดนามได้ "*กัมพูชาเป็นกุญแจสำคัญของเราในภูมิภาคนี้ กษัตริย์ของอาณาจักรโบราณนั้นพร้อมที่จะสวามิภักดิ์ขอความคุ้มครองจากชาติยุโรปใด ๆ ซึ่งจะคุ้มครองกัมพูชาจากศัตรูที่แข็งกร้าว คือไทยและญวน*" (Cambodia is the Keystone of our policy in these countries, –the King of that ancient Kingdom is ready to throw himself under protection of any European nation, who will save him from his implacable enemies, the Siamese and the Cochin Chinese.) 

เซอร์เจมส์บรูกผู้แทนอังกฤษเดินทางเข้ามาที่ไทย ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2393 แต่ทางฝ่ายราชสำนักไทยยังไม่ยินยอมตกลงสัญญาใหม่กับอังกฤษ เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯทรงพระประชวร เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เห็นว่ายังไม่มีความจำเป็นที่ไทยต้องทำสัญญาใหม่กับอังกฤษ และในปลายรัชกาลที่ 3 ความสัมพันธ์ของไทยกับชาติตะวันตกเสื่อมถอยลงด้วยนโยบายทางเศรษฐกิจของไทย ที่ไม่เอื้ออำนวยต่อพ่อค้าตะวันตก เมื่อฝ่ายไทยไม่ยินยอม เจมส์ บรู๊ค จึงมีความโกรธเคือง ข่มขู่ว่าจะนำเรือรบมาบังคับให้ไทยทำตามข้อเสนอของอังกฤษ จึงเกิดข่าวลือออกไปว่า อังกฤษจะนำเรือรบเข้ามาโจมตีไทย ในช่วงกลางปีพ.ศ. 2393 นั้น ต่อมาในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2393 จอห์น ครอว์เฟิร์ด ซึ่งขณะนั้นเกษียณราชการแล้วช่วยงานบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ รายงานต่อเอ็ดเวิร์ด สมิธ-แสตนลีย์ เอิร์ลแห่งดาร์บีย์ (Edward Smith-Stanley, Earl of Derby) รัฐมนตรีกระทรวงอาณานิคมอังกฤษ ว่า"*ขณะนี้กษัตริย์กัมพูชากำลังถูกบีบคั้นจากเจ้าอธิราชทั้งสองซึ่งมีอิทธิพลมากและเป็นอริต่อกัน*" (The King of Cambodia is now hemmed in between two rival and powerful Potentates, )  และ"*กษัตริย์กัมพูชาจะยินดีเข้าสู่ความคุ้มครองชาติยุโรปใด ๆ ที่สามารถรับรองว่าจะปกป้องกษัตริย์กัมพูชาจากไทยและญวน*" (The King of Cambodia would gladly and gratefully place himself under protection of any European power what would guarantee him protection against the Siamese and Cochin Chinese;) [thumb|220x220px|ภาพนายลุดวิก เวอร์เนอร์ เฮล์มส์ (Ludvig Verner Helms) เข้าเฝ้า[สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี|พระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วง กษัตริย์กัมพูชาที่เมืองอุดง ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2394 ก่อนการเสด็จสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวประมาณหนึ่งเดือน]]
นายเฟรเดโกตีแยร์ (Frédéric Gauthier) กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ รายงานว่า เมื่อราชสำนักไทยปฏิเสธข้อเสนอของเซอร์เจมส์บรูค ยังไม่ต้องการทำสัญาใหม่กับอังกฤษ ฝ่ายอังกฤษจึงเบนความสนใจไปที่กัมพูชา วางแผนขยายอิทธิพลไปที่กัมพูชาแทน อย่างไรก็ตาม นายบัทเตอร์เวิร์ธ เจ้าเมืองสิงคโปร์ กลับไม่มีความสนใจที่จะติดต่อสัมพันธ์กับกัมพูชาแต่อย่างใด บัทเตอร์เวิร์ธรายงานไปถึงลอร์ดพาเมอร์สตันที่ลอนดอน ในปีพ.ศ. 2394 ว่าข่าวลือที่ว่ากัมพูชาจะมาขอความคุ้มครองจากอังกฤษนั้นไม่เป็นความจริง นายมงไตรูผู้แทนกัมพูชามาติดต่อเรื่องให้ช่วยปราบโจรสลัดแต่เพียงเท่านั้น

ฝ่ายบรรดาพ่อค้าอังกฤษในสิงคโปร์เห็นว่าควรเปิดให้กัมพูชาเป็นตลาดใหม่ บริษัทดาลไมดา (D'Almeida) ที่สิงคโปร์จึงว่าจ้างให้นายลุดวิก เวอร์เนอร์ เฮล์มส์ (Ludvig Verner Helms)  นักเดินเรือชาวเดนมาร์ก คุมเรือ*พันทาลูน* (Pantaloon) มาสำรวจที่กัมพูชา นายเฮล์มส์พานายมงไตรูนั่งเรือ*พันทาลูน*ออกจากสิงคโปร์ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2394 มาที่เมืองกำปอด ซึ่งฝ่ายไทยได้ล่วงรู้ว่ามีเรืออังกฤษมาถึงเมืองกำปอด นายเฮล์มส์เดินทางจากเมืองกำปอดเข้าไปที่เมืองอุดงในเดือนมีนาคมด้วยวัวเทียมเกวียน เข้ามาตามถนนที่นักองค์ด้วงได้ให้สร้างไว้ ซึ่งนายเฮล์มส์ระบุว่าเป็นเส้นทางที่แห้งแล้งและขาดน้ำ นายเฮล์มส์ใช้เวลาสิบวันถึงเมืองอุดง ซึ่งนายเฮล์มส์บรรยายไว้ว่าเมืองอุดงราชธานีกัมพูชานั้น ประกอบด้วยเพียงบ้านไม้ไผ่หลังคามุงจาก และมีเสียงสุนัขหอนตลอดคืน เนื่องจากกัมพูชาถูกโจมตีจากไทยและเวียดนามบ่อยครั้ง จึงไม่มีการสร้างสิ่งปลูกสร้างถาวร เฮล์มส์บรรยายวังของนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาว่าเป็นกำแพงสองชั้นทำจากไม้ นายเฮล์มส์ได้เข้าเฝ้าพระหริรักษ์ฯนักองค์ด้วง ซึ่งได้เล่าประวัติของกัมพูชาตั้งแต่นักองค์แบนถูกเวียดนามประหารชีวิต จนถึงที่ไทยได้นำนักองค์ด้วงมาครองกัมพูชา และว่าไทยได้บังคับให้นักองค์ด้วงส่งบรรณาการแก่เวียดนาม ให้กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นของทั้งไทยและเวียดนาม ให้แก่นายเฮล์มส์ได้ฟัง และนายเฮล์มส์ได้พบกับบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ประมุขเขตมิสซังกัมพูชา บาทหลวงมิชเล่าให้นายเฮล์มส์ฟังว่าเวียดนามได้ทำการปราบปรามชาวคริสตังอย่างรุนแรง จนบาทหลวงมิชเกือบเอาชีวิตไม่รอด นายเฮล์มส์อยู่ที่เมืองอุดงเป็นเวลาหนึ่งสัปดาห์ แล้วนักองค์ด้วงจึงให้นายเฮล์มส์นั่งช้างกลับเมืองกำปอด นายเฮล์มส์ล่องเรือ*พันทาลูน*กลับถึงสิงคโปร์ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2394 จากนั้นฝ่ายอังกฤษไม่มีท่าทีว่าจะเข้ามาติดต่อสัมพันธ์กับกัมพูชาแต่ประการใด การที่กัมพูชาส่งผู้แทนไปที่สิงคโปร์จึงไม่ประสบผล

### เวียดนามประหารบาทหลวงเชิฟเฟลอร์และบอนาร์
ในรัชสมัยพระเจ้าเวียดนามเทียวตรี มีการจับกุมบาทหลวงฝรั่งเศสตัดสินโทษประหารชีวิตหลายครั้ง แต่พระเจ้าเทียวตรีได้ให้อภัยโทษทุกครั้ง ไม่มีการประหารชีวิตบาทหลวงฝรั่งเศสในสมัยพระเจ้าเทียวตรีเลยแม้แต่คนเดียว อย่างไรก็ตาม ฝรั่งเศสได้ส่งเรือรบเข้ามาที่เมืองท่าดานัง เรียกร้องให้ราชสำนักเวียดนามปล่อยตัวบาทหลวงทั้งหมดสามครั้ง ได้แก่ พ.ศ. 2386 พ.ศ. 2388 และพ.ศ. 2390 ซึ่งในพ.ศ. 2390 นั้น เรือรบฝรั่งเศส*กลัวร์*และ*วิกตอรืส*ภายใต้การควบคุมของนาวาเอกลาปีแยร์ ได้ยิงปืนใหญ่ถล่มใส่เมืองท่าดานัง จนฝ่ายเวียดนามได้รับความเสียหายบาดเจ็บล้มตาย พระเจ้าเทียวตรีดำริว่า พระโอรสองค์ใหญ่คือเจ้าชายเหงียนฟุกห่งบ๋าว (Nguyễn Phúc Hồng Bảo, 阮福洪保) นั้นไม่มีความสามารถ ในขณะที่โอรสองค์รองคือเจ้าชายเหงียนฟุกห่งเญิ่ม (Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, 阮福洪任) ตั้งใจศึกษาเล่าเรียนปรัชญาลัทธิขงจื๊อ เมื่อพระเจ้าเทียวตรีประชวรสิ้นพระชนม์ ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2390 นั้น ได้ฝากปัจฉิมราชโองการให้แก่เจืองดังเกว๊ (Trương Đăng Quế) อัครเสนาบดีเวียดนาม ให้ยกราชสมบัติให้แก่โอรสองค์รองคือเจ้าชายเหงียนฟุกห่งเญิ่ม ขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าเวียดนามตือดึก (Tự Đức) ซึ่งเจ้าชายห่งบ๋าวนั้นไม่เชื่อว่าราชโองการนั้นเป็นของจริง และเชื่อว่าอัครเสนาบดีเจืองดังเกว๊ได้กลั่นแกล้งตนให้ไม่ได้รับราชสมบัติ
[thumb|197x197px|[จักรพรรดิตึ ดึ๊ก|พระเจ้าเวียดนามตือดึก (Tự Đức) ขึ้นครองราชสมบัติเมื่อพ.ศ. 2390 มีนโยบายปราบศาสนาคริสต์และต่อต้านตะวันตกอย่างรุนแรง ประหารชีวิตบาทหลวงฝรั่งเศสเชิฟเฟลอร์ (Schoeffler) และบอนาร์ (Bonnard) เป็นเหตุให้ฝรั่งเศสมีนโยบายแข็งกร้าวต่อเวียดนาม]]
พระเจ้าตือดึกพระเจ้าเวียดนามพระองค์ใหม่นั้น มีความยึดมั่นในลัทธิขงจื๊ออย่างแรงกล้าและเกลียดชังชาวตะวันตกอย่างยิ่ง พระเจ้าตือดึกให้ทำลายข้าวของเครื่องใช้ที่ซื้อมาจากตะวันตก และออกประกาศการปราบปรามศาสนาคริสต์ในเวียดนามครั้งใหม่ในพ.ศ. 2391 ประกาศให้ศาสนาคริสต์เป็น"ต๋าเด่า" (Tả đạo, 左道) หรือ"มิจฉาทิษฐิ" ให้สังหารบาทหลวงทันทีที่พบเห็น เจ้าชายเหงียนฟุกห่งบ๋าวเมื่อเห็นว่าพระเจ้าตือดึกได้ปราบปรามศาสนาคริสต์ จึงอาศัยชาวญวนเข้ารีตในเวียดนามเป็นฐานอำนาจ ในการทวงสิทธิ์ต่อราชบัลลังก์เวียดนาม ด้วยเจ้าชายห่งบ๋าวสัญญาว่าหากได้ราชสมบัติแล้ว จะให้เสรีภาพแก่ชาวคริสตังในเวียดนาม และถึงขั้นว่าเจ้าชายห่งบ๋าวอาจเข้ารีตมานับถือศาสนาคริสต์ เพื่อขอความช่วยเหลือจากฝรั่งเศส บรรดาบาทหลวงฝรั่งเศสในเวียดนาม เช่น บาทหลวงปิแยร์-อังเดร เรอตอร์ (Pierre-André Retord) ประมุขเขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันตก และบาทหลวงฟร็องซัว เปเลอแร็ง (François Pellerin) ในเวียดนามกลาง มีความระมัดระวัง ไม่แสดงออกอย่างชัดเจนว่าสนับสนุนเจ้าชายห่งบ๋าว แต่ทั้งบาทหลวงเรอตอร์และบาทหลวงเปเลอแร็ง ได้เขียนจดหมายเสนอรัฐบาลฝรั่งเศส ให้เข้าช่วยเหลือสนับสนุนเจ้าชายห่งบ๋าวให้ได้เป็นพระเจ้าเวียดนาม เหมือนอย่างที่ฝรั่งเศสเคยสนับสนุนองเชียงสือ แต่รัฐบาลฝรั่งเศสในขณะนั้นเป็นเพียงรัฐบาลเฉพาะกาล หลังจากเกิดเหตุการณ์การปฏิวัติเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2391 จัดตั้งสาธารณรัฐฝรั่งเศสกำลังจัดการเลือกตั้งอยู่ ทำให้ฝรั่งเศสไม่สามารถกระทำการใดๆกับเวียดนามได้

ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2393 พระสันตะปาปาปิอุสที่เก้า (Pius IX) แบ่งแยกเขตมิสซังโคชินจีนส่วนเหนือ (Apostolic vicariate of Northern Cochinchina) ออกมาจากเขตมิสซังโคชินจีนตะวันออก (Apostolic vicariate of Eastern Cochinchina) ของบาทหลวงเกวโนต์ โดยแต่งตั้งให้บาทหลวงเปเลอแร็ง บิช็อปแห่งไบโบลส (Bishop of Biblos) ให้เป็นประมุขเขตมิสซังโคชินจีนส่วนเหนือ ต่อมาในเดือนมกราคม พ.ศ. 2394 ในช่วงวันตรุษญวน เจ้าชายเหงียนฟุกห่งบ๋าวเตรียมการหลบหนีจากเมืองเว้เดินทางไปที่สิงคโปร์เพื่อขอความช่วยเหลือจากอังกฤษแต่ถูกจับได้เสียก่อน เจ้าชายห่งบ๋าวจำต้องไปเข้าเฝ้าพระเจ้าตือดึกคุกเข่าสวมชุดขาวขอพระราชทานอภัยโทษ พระเจ้าตือดึกพระราชทานอภัยโทษให้แก่เจ้าชายห่งบ๋าวพระเชษฐา แต่เหตุการณ์นี้ทำให้พระเจ้าตือดึกคลางแคลงต่อคณะชาวคริสตังในเวียดนาม ว่าได้สนับสนุนเจ้าชายห่งบ๋าว เป็นเหตุให้พระเจ้าตือดึกออกประกาศปราบปรามศาสนาคริสต์อีกครั้งในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2394 บาทหลวงเอากุสติน เชิฟเฟลอร์ (Augustin Schoeffler) บาทหลวงฝรั่งเศสเชื้อสายเยอรมัน สอนศาสนาอยู่ที่เมืองเซินเต็ย (Sơn Tây) ในเวียดนามเหนือ ถูกทางการเวียดนามจับกุมประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะ ด้วยอายุเพียง 29 ปี ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2394

"เจ้าชายประธานาธิบดี" (ฝรั่งเศส: Prince-Président) หลุยส์-นโปเลียน โบนาปาร์ต แห่งฝรั่งเศส ได้แต่งตั้งให้อัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง (Alphonse de Bourboulon) เข้ามาดำรงตำแหน่งเป็นอัครราชทูตฝรั่งเศสประจำจีนที่เมืองกวางตุ้ง นายเดอบูร์บูลงเดินทางถึงเมืองกวางตุ้ง ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2394 ต่อมาบาทหลวงฌ็อง-หลุยส์ บอนาร์ (Jean-Louis Bonnard) สอนศาสนาอยู่ที่เมืองนามดิ่ญ (Nam Định) ในเวียดนามเหนือ ถูกทางการเวียดนามประหารชีวิตด้วยการตัดศีรษะในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2395 บาทหลวงลีบัว (Libois) ผู้แทนคณะมิสซังฝรั่งเศสที่เมืองมาเก๊า ได้แจ้งข่าวเรื่องบาทหลวงฝรั่งเศสสองคนถูกเวียดนามประหารชีวิต ให้แก่นายเดอบูร์บูลงอัครราชทูตฝรั่งเศสได้รับทราบ ทำให้เดอบูร์บูลงมีความโกรธเคืองต่อราชสำนักเวียดนาม ในปีพ.ศ. 2395 นั้นเอง เจ้าชายประธานาธิบดีหลุยส์-นโปเลียน ทำการยึดอำนาจและปราบดาภิเษกตนเองขึ้นเป็นพระจักรพรรดิแห่งฝรั่งเศส เป็นพระจักรพรรดินโปเลียนที่สาม จัดตั้งจักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (Second French Empire)

บูร์บูลงเขียนจดหมายถึงเอดวาร์ โดรเวย์ เดอ ลวี (Édouard Drouyn de Lhuys) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศสคนใหม่ ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2395 ขอให้ฝรั่งเศสกระทำการเพื่อช่วยเหลือบาทหลวงฝรั่งเศสในเวียดนาม และยับยั้งไม่ให้เวียดนามประหารชีวิตบาทหลวงฝรั่งเศสอีกต่อไป;

อัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง เสนอต่อโดรเวย์เดอลวี รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ให้นำสัญญาข้อที่ 23 ของสัญญาหวงผู่ (Treaty of Whampoa) ที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับจีน ในพ.ศ. 2387 นำไปบังคับใช้แก่ประเทศราชของจีนสองแห่ง ได้แก่ เกาหลีและเวียดนาม ซึ่งเป็นสองอาณาจักรที่ประหารชีวิตบาทหลวงฝรั่งเศสบ่อยครั้ง มิฉะนั้นแล้วบูร์บูลงกล่าวว่าหากฝรั่งเศสปล่อยให้ทั้งเกาหลีและเวียดนาม ที่เป็นประเทศราชของจีน สังหารบาทหลวงตามอำเภอใจ จีนก็จะเอาอย่างบ้าง เหตุการณ์ที่เวียดนามประหารชีวิตบาทหลวงสองคน ได้แก่ บาทหลวงเชิฟเฟลอร์ และบาทหลวงบอนาร์ ทำให้ฝรั่งเศสมีนโยบายที่แข็งกร้าวต่อเวียดนามมากขึ้นไปอีก บูร์บูลงยังเสนอแก่โดรเวย์เดอลวีอีกว่า ฝรั่งเศสควรที่จะส่งเรือรบมาที่เวียดนาม เพื่อบีบบังคับราชสำนักเวียดนามให้ยินยอมยุติการประหารชาวคริสตัง ให้เสรีภาพแก่ชาวคริสตัง เปิดทำสัญญาทางการค้ากับฝรั่งเศส และเวียดนามควรที่จะต้องยกเมืองท่าดานังให้แก่ฝรั่งเศส ตามสัญญาแวร์ซาย (Treaty of Versailles) ที่องเชียงสือผู้เป็นต้นราชวงศ์เหงียน ได้ส่งบาทหลวงฝรั่งเศสเดอเบแอนไปทำที่ฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2330 เพื่อเป็นการชดใช้ที่เวียดนามได้ทำการทารุณและสังหารบาทหลวงฝรั่งเศสเป็นระยะเวลาตลอดหลายสิบปีที่ผ่านมา

### พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ
ในเดือนสี่ (มีนาคม) พ.ศ. 2394 ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จสวรรคต เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ได้มอบหมายให้บุตรชายสองคนได้แก่ จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) และจมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) เดินทางไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ามงกุฎ ที่วัดบวรนิเวศ ทูลเชิญให้เจ้าฟ้ามงกุฎเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ ต่อมาสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงเสด็จสวรรคตในวันขึ้นหนึ่งค่ำ เดือนห้า (วันที่ 2 เมษายน) พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชสมบัติต่อมา ด้วยการสนับสนุนของขุนนางสกุลบุนนาค พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาให้พระอนุชาคือเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์เป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สอง และทรงแต่งตั้งขุนนางสกุลบุนนาคให้ขึ้นดำรงตำแหน่งเสนาบดีที่สำคัญต่าง ๆ ได้แก่;

* เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เป็น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ผู้สำเร็จราชการทั่วทั้งพระราชอาณาจักร เรียกลำลองว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่
* พระยาศรีพิพัฒน์รัตนราชโกษา (ทัต บุนนาค) เป็น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ ผู้สำเร็จราชการในพระนคร เรียกลำลองว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย
* จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) เป็น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าที่สมุหพระกลาโหม
* จมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) เป็น เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ว่าที่พระคลัง (ต่อมาพระราชทานเปลี่ยนราชทินนามเป็นเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี)

เจ้าฟ้ามงกุฏได้ทรงมอบหมายให้บาทหลวงชาวอเมริกันคือ จอห์น เทย์เลอร์ โจนส์ (John Taylor Jones) นำข้อความไปตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์*สิงคโปร์ฟรีเพรส*ที่สิงคโปร์ เนื้อความว่า;

* พระเจ้าแผ่นดินสยามได้เสด็จสวรรคต พระเจ้าแผ่นดินสยามใหม่ทั้งสองพระองค์มีพระราชประสงค์ที่จะส่งเสริมอุดหนุนการค้าขายกับชาติตะวันตกให้เพิ่มมากขึ้นไป "*ในเรื่องการค้าขายกับคนต่างประเทศนั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงมีความเห็นกว้างขวางกอบด้วยปัญญาสว่าง และเราควรหวังได้ว่าความเห็นนั้น ๆ คงจะได้ทรงปฏิบัติ ตามโดยประการ ซึ่งทำให้ การค้าขายต่างประเทศได้รับอุดหนุนและขยายให้กว้างออกไป*"
* ขอให้เซอร์เจมส์บรู๊คกลับเข้ามาเจรจาสัญญากับไทยอีกครั้งหนึ่ง "*การที่ความเห็นของเยมส์บรุ๊กในเรื่องราชการเมืองไทย เป็นที่พอใจและได้รับความเห็นชอบจากพระเจ้าแผ่นดินเดี๋ยวนี้และพวกเสนาบดีนั้น มีพะยานให้เห็นได้โดยข้อที่กล่าวกันว่าราชสำนักไทยอยากให้เซอร์เยมส์กลับมากรุงเทพฯอีกครั้งหนึ่งโดยเร็วที่สุดที่จะมาได้*"
* ขอให้มิชชันนารีบาทหลวงฝรั่งเศสที่ต้องออกจากพระราชอาณาจักรไปตั้งแต่ พ.ศ. 2392 กลับเข้ามาที่ประเทศสยามดังเดิม "*พระเจ้าแผ่นดินได้พระราชทานอนุญาตแก่มิชันนารีฝรั่งเศสผู้ต้องออกไปจากประเทศสยามนานแล้ว ให้กลับมา เหตุฉะนั้นการให้อภัยแก่ศาสนาอื่นคงจะเป็นคุณธรรมอันหนึ่งของพระองค์*"

ฝ่ายทางพ่อค้าเมืองสิงค์โปร์ ได้ทราบข่าวว่าพระเจ้ากรุงสยามพระองค์เดิมได้สวรรคต และพระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหม่ได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติ ทางกลุ่มพ่อค้าเมืองสิงคโปร์จึงมอบมหายให้นายนายลุดวิก เวอร์เนอร์ เฮล์มส์ นักเดินเรือขาวเดนมาร์ก ที่ได้เดินทางไปกัมพูชาในช่วงต้นปีพ.ศ. 2394 นั้น เดินทางเข้ามาที่กรุงเทพ เพื่อสืบข่าวว่าเรื่องที่เมืองไทยผัดเปลี่ยนแผ่นดิน แล้วพระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหม่เป็นไมตรีกับชาวตะวันตกจริงหรือไม่ นายเฮล์มส์เดินทางออกจากสิงคโปร์ ในปลายเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2394 ด้วยเรือ*พันทาลูน*ลำเดิม มาถึงที่ป้อมปากน้ำสมุทรปราการในเดือนกรกฎาคม พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ (เกิด) เจ้าเมืองปากน้ำ มีความตกใจว่าอังกฤษจะเข้ามาโจมตี เนื่องจากเรือของนายเฮล์มส์นั้นชักธงอังกฤษ แต่นายเฮล์มส์ได้ชี้แจงแก่พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ว่านายเฮล์มส์มาด้วยไมตรี พระยาสมุทรบุรานุรักษ์จึงกล่าวแก่นายเฮล์มส์ว่า "*อ่า ท่านคือคนที่ได้ไปหาพระเจ้ากรุงกัมพูชาที่เมืองอุดงฦๅชัยใช่หรือไม่? เราทราบเรื่องของท่านหมดสิ้นแล้ว*" แล้วนายเฮล์มส์จึงเดินเรือต่อมาที่กรุงเทพฯ ซึ่งนายเฮล์มส์ได้พรรณาไว้ว่าเป็นเมืองที่"*สวยงาม มีแม่น้ำคั่นด้วยสวนต่าง ๆ ต้นไม้และพืชพรรณนั้นงดงาม และเมื่อเดินทางเข้าใกล้เมืองนี้ วัดวาอารามที่งดงามพบเห็นได้มากขึ้น*"

นายเฮล์มส์ได้เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯที่พระบรมมหาราชวัง ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระราชปฏิสันถาร ตรัสถามนายเฮล์มส์ว่ามาที่กรุงเทพฯด้วยธุระประการใด นายเฮล์มส์ทูลตอบว่าทางเมืองสิงคโปร์ได้ส่งนายเฮล์มส์มาตามข่าวว่าสยามมีพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่จริงหรือไม่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสว่าทรงทราบเรื่องราวที่นายเฮล์มส์ได้เดินทางไปที่กัมพูชาทั้งหมด และตรัสแก่นายเฮล์มส์ว่ามีพระราชประสงค์ที่จะทำสัญญาการค้ากับอังกฤษเพื่อขยายการค้ากับชาติตะวันตก และเพื่อเพิ่มการผลิตของสินค้าเกษตรกรรมในไทย ต่อมาวันแรมสี่ค่ำเดือนแปด (17 กรกฎาคม พ.ศ. 2394) นายเฮล์มส์ได้เข้าร่วมงานพระเมรุของกรมหมื่นสนิทนเรนทร์และพระองค์เจ้ากัณฐา ซึ่งในงานพระเมรุนี้ นายเฮล์มส์ได้นั่งอยู่กับเจ้าพระยารวิวงศ์ (ขำ บุนนาค) และนักองค์ราชาวดี โอรสของพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา ที่ได้เข้ามาประทับอยู่ที่กรุงเทพฯ นายเฮล์มส์ได้เล่าเรื่องราวที่ตนได้เดินทางเข้าไปในกัมพูชา ได้เข้าเฝ้ากษัตริย์กัมพูชาให้แก่นักองค์ราชาวดีได้ฟัง

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชประสงค์อย่างแรงกล้าที่จะให้ไทยทำสัญญาฉบับใหม่กับอังกฤษ โปรดฯให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เขียนจดหมายถึงเซอร์เจมส์บรู๊คที่กรุงลอนดอนหลายฉบับ ฝ่ายลอร์ดพาเมอร์สตันรัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษ เมื่อได้ทราบข่าวไทยมีพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่ซึ่งเป็นไมตรีกับอังกฤษ และมีพระราชประสงค์ที่จะทำสัญญาการค้ากับอังกฤษ จึงมีความยินดียิ่ง รีบรุดเตรียมการส่งตัวเซอร์เจมส์บรู๊คจากลอนดอนกลับเข้ามาทำสัญญากับไทย แต่ทว่าในช่วงกลางปี พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระราชหัตถเลขาถึงนายบัทเตอร์เวิร์ธเจ้าเมืองสิงคโปร์ว่า ขอให้อังกฤษเลื่อนการส่งทูตมาทำสัญญาการค้าออกไปก่อน เนื่องจากทางรัฐบาลไทยยังติดงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ เมื่องานพระบรมศพเสร็จสิ้นแล้ว จึงขอให้อังกฤษส่งทูตเข้ามาอีกครั้ง ลอร์ดพาเมอร์สตันจึงจำต้องเลื่อนการส่งทูตอังกฤษเข้ามาทำสัญญากับไทยออกไปก่อน ประกอบกับที่ขณะนั้น เซอร์เจมส์บรู๊ค ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเกาะลาบวน (Governor of Labuan) และได้ตั้งตนเป็นราชาแห่งซาราวัก (Rajah of Sarawak) ตั้งแต่พ.ศ. 2384 นั้น ต้องเผชิญข้อหาว่าได้ใช้กำลังเกินควรกดขี่ช่มเหงชาวพื้นเมืองเกาะบอร์เนียว ทำให้เซอร์เจมส์บรู๊คไม่สามารถเดินทางมาที่ไทยได้เนื่องจากต้องสู้คดีอยู่ที่ลอนดอน เดือนมีนาคมปีต่อมา พ.ศ. 2395 เอิร์ลแห่งมอลส์บรี (Earl of Malmesbury) รัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษคนใหม่ ถามเซอร์เจมส์บรู๊คว่าพร้อมเดินทางมาเป็นทูตที่ไทยอีกครั้งหรือไม่ แต่เจมส์บรู๊คปฏิเสธด้วยเหตุผลทางด้านสุขภาพ

ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2394 รัฐบาลฝรั่งเศสสาธารณรัฐที่สองได้แต่งตั้งให้พลเรือตรีลาแกร์ (Contra-Amiral Laguerre) ผู้บัญชาการกองเรือของฝรั่งเศสที่เกาะเรอูว์นียง (Réunion) ให้เป็นผู้แทนอำนาจเต็มของรัฐบาลฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญาการค้ากับไทย แต่ด้วยเหตุการณ์การเปลี่ยนแปลงการปกครอง ทำให้พลเรือตรีลาแกร์จำต้องเดินทางกลับไปที่ฝรั่งเศส เพื่อเข้ารับการแต่งตั้งจากพระจักรพรรดินโปเลียนที่สาม อีกครั้ง ให้เป็นทูตมาที่ไทย นอกจากอังกฤษแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯยังมีพระราชประสงค์ที่จะเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสอีกด้วย ในพ.ศ. 2394 เจ้าพระยารวิวงศ์ฯ (ขำ บุนนาค) เสนาบดีพระคลัง ได้ให้บาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ ปาเลอกัว ประมุขเขตมิสซังสังฆมณฑลสยาม เขียนจดหมายแจ้งไปยังเฟรเดริก โกทีแยร์ (Frédéric Gauthier) กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ว่า รัฐบาลไทยต้องการทำสัญญากับฝรั่งเศส ซึ่งนายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสมีจดหมายตอบว่า ฝ่ายรัฐบาลฝรั่งเศสได้แต่งตั้งให้พลเรือตรีลาแกร์เป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาเจรจากับไทย แต่ไม่ได้ระบุว่าจะเข้ามาเมื่อใด จากนั้นบาทหลวงปาเลอกัวจึงนำบาทหลวงฝรั่งเศสเจ็ดคนที่ได้ถูกขับออกจากพระราชอาณาจักรไปตั้งแต่พ.ศ. 2392 ในช่วงปลายรัชกาลที่ 3 ในเหตุการณ์การปล่อยสัตว์ทำบุญ บาทหลวงปาเลอกัวได้นำบรรดาบาทหลวงฝรั่งเศสที่ได้กลับเข้ามาที่ไทย เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2395 แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงมีพระราชโองการให้บาทหลวงปาเลอกัว นำพระราชหัตถเลขาเป็นภาษาอังกฤษจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯไปถวายแด่พระจักรพรรดินโปเลียนที่สาม ที่กรุงปารีส และไปถวายแด่พระสันตะปาปาปิอุสที่เก้า ที่กรุงโรม บาทหลวงปาเลอกัวเดินทางออกจากกรุงเทพในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2395

จอห์น ครอว์เฟิร์ด (John Crawfurd) ซึ่งเคยเป็นราชทูตอังกฤษเข้ามาที่ไทยในสมัยรัชกาลที่ 2 ซึ่งเกษียณราชการแล้วช่วยงานบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ ไม่ต้องการให้ไทยข้ามหน้าข้ามตาไปติดต่อกับรัฐบาลอังกฤษที่ลอนดอนโดยตรง จึงเขียนจดหมายถึงเอ็ดเวิร์ด สมิธ-แสตนลีย์ เอิร์ลแห่งดาร์บีย์ นายกรัฐมนตรีอังกฤษ ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2395 ว่าการที่รัฐบาลอังกฤษที่ลอนดอนจะส่งทูตมาเจรจาทำสัญญาการค้าไทยนั้น เป็นการก้าวก่ายกิจการของบริษัทอินเดียตะวันออก (*Too busy an interference*)  นอกจากนี้ ยังมีข่าวลือว่าฝ่ายอนุรักษ์นิยมเดิมของไทยกำลังวางแผนขัดขวางการปฏิรูปของไทย (*there was a powerful party opposed to the reform*)  ซึ่งบริษัทอินเดียตะวันออกได้รายงานไปที่กระทรวงการต่างประเทศของอังกฤษในลักษณะเดียวกัน การที่อังกฤษจะส่งทูตเข้ามาที่ไทยจึงถูกระงับไปอย่างไม่มีกำหนด

งานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ แล้วเสร็จในเดือนหก (เมษายน) พ.ศ. 2395 ต่อมาในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2395 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งคณะทูตออกไปจิ้มก้องเชิญหองที่กรุงปักกิ่ง คณะทูตไทยเดินทางถึงเมืองฮ่องกง ในเดือนสิงหาคม นายจอห์น โบว์ริง (John Bowring) ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็นกงสุลอังกฤษที่เมืองกวางตุ้ง และรักษาการแทนเป็นผู้สำเร็จราชการฮ่องกง ได้ให้การต้อนรับคณะทูตไทยอย่างดี พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงมีพระราชหัตถเลขาเป็นภาษาอังกฤษถึงนายจอห์น โบวริง เชื้อเชิญให้ชาวอังกฤษเข้ามาสานสัมพันธไมตรีกับชาวไทย (*to avail yourself of any opportunity for cultivating and strengthening the bond of amity between the Siamese and the British people.*)  แต่ก็ได้ทรงเน้นย้ำให้อังกฤษปฏิบัติต่อไทยด้วยเกียรติยศทัดเทียมกับเวียดนามซึ่งเป็นศัตรูของไทยเป็นอย่างน้อย (*they may be with us in like or similar manner with that have been or will be with Cochin China which is opposing to our country, so that our council might see that the fortune of Siam and Cochin China is tolerable or equal.*)  อย่างไรก็ตาม จักรวรรดิจีนราชวงศ์ชิงในขณะนั้นอยู่ระหว่างกบฏไท่ผิง (Taiping Rebellion) คณะทูตไทยได้ตราหองจากจักรพรรดิเสียนเฟิงแต่ถูกผู้ร้ายปล้นชิงระหว่างทาง และทูตไทยท่องสื่อถูกสังหารเสียชีวิต การจิ้มก้องในพ.ศ. 2395 นี้ จึงเป็นการจิ้มก้องครั้งสุดท้ายในประวัติศาสตร์ นายโบว์ริงนำเรื่องที่พระเจ้ากรุงสยามมีพระราชหัตถเลขา ยินดีจะเป็นไมตรีกับอังกฤษ รายงานต่อเอิร์ลแห่งมอลส์บรีรัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษ แต่ฝ่ายรัฐบาลอังกฤษยังไม่ส่งทูตเข้ามาเจรจาที่ไทยแต่อย่างใด

### กัมพูชาติดต่อสัมพันธ์กับฝรั่งเศส
ในพ.ศ. 2395 นายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ ได้ทราบว่า นายบัทเตอร์เวิร์ธ เจ้าเมืองสิงคโปร์ของอังกฤษ ได้รายงานกลับไปที่รัฐบาลอังกฤษที่ลอนดอนว่า พ่อค้าอังกฤษที่สิงคโปร์มีความสนใจว่าเมืองท่ากำปอดจะสามารถทำการค้าขายได้ แต่กษัตริย์กัมพูชานั้นต้องการสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส และการที่อังกฤษจะเข้าแทรกแซงกัมพูชานั้นมีความเสี่ยง เนื่องจากเวียดนามมีกองกำลังอยูที่เวียดนามภาคใต้สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงจำนวนมาก และฝ่ายไทยก็พร้อมที่จะตอบโต้อังกฤษหากอังกฤษแทรกแซงกัมพูชา หลังจากที่ฝ่ายกัมพูชาสานสัมพันธ์กับอังกฤษที่สิงคโปร์ไม่สำเร็จ บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ประมุขเขตมิสซังสังฆมณฑลกัมพูชา (Apostolic Vicar of Cambodia) ได้ทูลเสนอต่อพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชา ให้สานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส เพื่อคานอำนาจกันกับไทยและเวียดนาม บาทหลวงมิชจึงเขียนจดหมายในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2395 ส่งให้นายมงไตรู ขุนนางชาวลูกครึ่งเขมร-โปรตุเกสเข้ารีต คนที่เคยเข้ามาติดต่อที่สิงคโปร์เมื่อพ.ศ. 2393 ก่อนหน้านี้ เดินทางไปที่สิงคโปร์อีกครั้ง

นายมงไตรูถึงที่สิงคโปร์ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2395 ได้นำของจากนักองค์ด้วงเป็นผ้าแพรไหมมอบให้แก่นายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศส และได้มอบจดหมายภาษาฝรั่งเศสของบาทหลวงมิชให้แก่โกทีแยร์ ใจความว่านักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาต้องการสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส และนายมงไตรูได้กล่าวแก่โกทีแยร์ว่า; "*กษัตริย์กัมพูชานั้นอาภัพอย่างยิ่ง และต้องการส่งเสริมการค้ากับชาวยุโรปแต่ไม่สามารถกระทำได้ ด้วยสยามข้างหนึ่งและญวนอีกข้างหนึ่ง ซึ่งมีความริษยาและต้องการเขตแดนของกัมพูชา*" อย่างไรก็ตาม นายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ เห็นว่าการรับเรื่องที่กัมพูชามาขอติดต่อสัมพันธ์กับฝรั่งเศสนั้น เป็นเรื่องที่ใหญ่เกินตัว นายโกทีแยร์จึงมีจดหมายตอบนักองค์ด้วงเป็นพิธีกลับไปที่กัมพูชาว่า ฝรั่งเศสยินดีต้อนรับทุกผู้ทุกคน และโกทีแยร์ยังมอบหมายให้บาทหลวงมิชแจ้งแก่นักองค์ด้วงว่า นายโกทีแยร์เป็นเพียงกงสุลอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ ไม่มีอำนาจไม่สามารถเป็นตัวแทนของฝรั่งเศสเข้าสานสัมพันธ์กับกัมพูชาได้ แต่จะส่งเรื่องของกัมพูชาไปที่รัฐบาลฝรั่งเศส
[left|thumb|200x200px|ภาพราชบัลลังก์ของ[หง ซิ่วเฉฺวียน (洪秀全) หัวหน้ากบฏไท่ผิง ซึ่งตั้งตนขึ้นเป็นกษัตริย์แห่งไท่ผิงเทียนกั๋ว ที่เมืองเทียนจิง (天京) หรือเมืองนานกิง ราชธานีของอาณาจักรไท่ผิง]]
ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2396 ในช่วงการกบฏไท่ผิง (Taiping Rebellion) ฝ่ายกบฏไท่ผิงสามารถยึดเมืองหนานจิง หรือ นานกิง เป็นฐานที่มั่นได้สำเร็จ ทำให้เมืองเซี่ยงไฮ้ ซึ่งมีเขตปกครองของชาติตะวันตกอยู่สามชาติ ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา ตกอยู่ในอันตรายจากการโจมตีของกบฏ อังกฤษมีท่าทีเพิกเฉยต่อกบฏไท่ผิง ในขณะที่สหรัฐอเมริกาค่อนข้างที่จะสนับสนุนกบฏไท่ผิง เนื่องจากมิชชันนารีโปรเตสแตนต์ชาวอเมริกันเห็นว่า ลัทธิความเชื่อของกบฏไท่ผิงนั้น มีความคล้ายคลึงกับศาสนาคริสต์นิกายโปรเตสแตนต์ ส่วนฝรั่งเศสที่เป็นคาทอลิกนั้น เห็นว่ากบฏไท่ผิงเป็นภัยอย่างยิ่ง มงติญีกงสุลฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้ เสนอต่ออัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง อัครราชทูตฝรั่งเศสที่มาเก๊า ซึ่งเป็นหัวหน้าของมงติญี ว่าฝรั่งเศสควรอาศัยโอกาสนี้ ออกหน้าช่วยเหลือราชสำนักจีน ด้วยการส่งเรือรบฝรั่งเศสขึ้นไปโจมตีกบฏไท่ผิงที่เมืองนานกิง เพื่อเป็นการสร้างความดีความชอบ แล้วราชสำนักจีนจะมอบสิทธิพิเศษให้แก่ฝรั่งเศสและบาทหลวงฝรั่งเศสมากขึ้น แต่เรอเน่ เดอ กูร์ซี (René de Courcy) ลูกน้องของบูร์บูลง ได้แย้งมงติญีว่า ฝรั่งเศสขณะนี้มีเรือรบอยู่ในเซี่ยงไฮ้เพียงแค่ลำเดียว ในขณะนั้นเองมงติญีเกิดล้มป่วยกระทันหันไอเป็นเลือด มงติญีจึงจำต้องลาป่วยเดินทางกลับประเทศฝรั่งเศสเพื่อรักษาตัว มงติญีเดินทางออกจากเมืองเซี่ยงไฮ้พร้อมครอบครัวในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2396 โดยที่มอบหมายให้ลูกน้องคือเบอนัว เอด็อง (Benoît Edan) รักษาการตำแหน่งกงสุลฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้ไปก่อน

ฝ่ายพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา เมื่อเห็นว่านายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ยังไม่รับไมตรีกัมพูชา จึงได้มอบหมายให้บาทหลวงมิชเขียนจดหมายเป็นภาษาฝรั่งเศส ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2396 ไปถึงนายโกทีแยร์ที่สิงคโปร์อีกครั้ง พร้อมทั้งให้ขุนนางชาวลูกครึ่งเขมร-โปรตุเกส จำนวนสามคน นำเครื่องบรรณาการของมีค่า ได้แก่ งาช้าง นอระมาด รง น้ำตาล และพริกไทย ไปมอบให้แก่นายโกทีแยร์ที่สิงคโปร์ ใจความเล่าประวัติความเป็นมาของนักองค์ด้วงที่ได้ขึ้นครองราชสมบัติกัมพูชา ว่าด้วยกัมพูชาไม่สามารถทำการค้ากับต่างประเทศได้อย่างอิสระเนื่องจากมีไทยและเวียดนามขัดขวาง กัมพูชาเป็นเมืองยากจนไม่มีของล้ำค่ามอบให้แก่ฝรั่งเศส ว่าเวียดนามนั้นได้เบียดเบียนเอาเขตแดนของกัมพูชาไปมากถึงกึ่งหนึ่ง (หมายถึงดินแดนหัวเมืองเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้) และในสาสน์นั้นนักองค์ด้วงยังแสดงความยินดีต่อพระจักรพรรดินโปเลียนแห่งฝรั่งเศส ที่ได้ขึ้นครองราชสมบัติใหม่ และว่ากษัตริย์กัมพูชานั้นต้องการสานสัมพันธ์ทางไมตรีกับจักรพรรดิฝรั่งเศส ซึ่งเป็นจักรพรรดิที่ยิ่งใหญ่ อย่างไรก็ตาม นายโกทีแยร์ยังคงสงวนท่าที ไม่ตอบรับไมตรีของกัมพูชา เพียงแต่ส่งจดหมายฉบับภาษาฝรั่งเศสที่บาทหลวงมิชแปลให้แก่นักองค์ด้วง ไปที่รัฐบาลฝรั่งเศสที่กรุงปารีส

อย่างไรก็ตาม ในบรรดาจดหมายที่นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาได้โต้ตอบกับนายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ โดยมีบาทหลวงมิชเป็นผู้แปลนั้น ระบุเพียงว่ากัมพูชาต้องการสานสัมพันธ์ทางการค้าและการทูตกับฝรั่งเศส ไม่ได้ระบุชัดเจนว่ากัมพูชาต้องการให้ฝรั่งเศสเข้ามาช่วยปกป้องคุ้มครองกัมพูชาจากไทยและเวียดนาม ซึ่งนักวิชาการฝรั่งเศสในยุคต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 นั้น ได้ตีความเหตุการณ์นี้ว่ากษัตริย์กัมพูชาได้ร้องขอให้ฝรั่งเศสเข้ามาช่วยคุ้มครองกัมพูชา อาจเป็นด้วยเหตุผลว่า นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาไม่ต้องการให้ฝ่ายไทยทราบว่านักองค์ด้วงต้องการขอความคุ้มครองจากฝรั่งเศส จึงเขียนเนื้อความจดหมายไม่ได้ระบุความต้องการชัดเจนแต่แฝงไว้ด้วยความหมายโดยนัย

ทางฝรั่งเศสได้แจ้งแก่รัฐบาลไทยตั้งแต่ช่วงต้นปีพ.ศ. 2396 ว่านายลาแกร์ราชทูตฝรั่งเศสกำลังจะเดินทางมาที่ไทย ฝ่ายไทยจึงเตรียมการต้อนรับนายลาแกร์แต่ทว่านายลาแกร์ยังติดพันภารกิจยังไม่เดินทางมา ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2396 เอดวาร์ โดรเวย์ เดอ ลวี (Édouard Drouyn de Lhuys) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ได้มอบหมายให้พลเรือตรีลาแกร์ เดินทางมาที่ไทยเพื่อเจรจาทำสัญญา ลาแกร์เดินทางถึงเมืองสิงคโปร์ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2397 เพื่อเตรียมตัวเดินทางเข้ามาที่ไทย แต่ทว่าลาแกร์ประสบปัญหาขาดแคลนไม่มีเรือกลไฟที่จะนำคณะทูตเข้ามาที่ไทย และในขณะนั้นอยู่ในช่วงสงครามไครเมีย (Crimean War) ซึ่งอังกฤษและฝรั่งเศสร่วมมือกันต้านอิทธิพลของรัสเซีย ทำให้พลเรือตรีลาแกร์จำต้องนำกองเรือฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ ออกไปช่วยอังกฤษตระเวณและคุ้มกันน่านน้ำของจีน ไม่ให้เรือรบของรัสเซียรุกล้ำเข้ามาในอาณาบริเวณตะวันออกไกล ประกอบกับที่ในขณะนั้นเกิดข่าวลือว่าจะมีการกบฏเกิดขึ้นที่สยาม ข่าวลือว่าฝ่ายอนุรักษ์นิยมของสยามจะก่อกบฏขึ้นเนื่องจากไม่ต้องการให้สยามรับไมตรีชาติตะวันตก ข่าวลือว่าบุตรชายคนโตของเสนาบดีสยามจะเป็นกบฏขึ้นเพื่อยกให้พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สองให้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ทำให้นายลาแกร์ยังไม่สามารถเดินทางเข้ามาที่ไทยได้

สำหรับของบรรณาการจากนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชานั้น นายโกทีแยร์ได้ขนส่งลงเรือ*กาปรีซืส* (Capricieuse) ขนเดินทางไปที่ฝรั่งเศส เทียบท่าที่เมืองตูลง (Toulon) ที่ชายฝั่งภาคใต้ของฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2397 แต่ฝ่ายรัฐบาลฝรั่งเศสยังไม่สนใจและของขวัญจากกัมพูชานั้นยังคงตกค้างอยู่ที่เมืองตูลง

### คณะทูตอังกฤษเดินทางถึงไทย
จอร์จ วิลเลียร์ (George Villiers) เอิร์ลแห่งคลาเรนดันคนที่สี่ (4th Earl of Clarendon) รัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษคนใหม่ รื้อฟื้นโครงการที่อังกฤษจะส่งทูตมาเจรจาทำสัญญากับไทยขึ้นอีกครั้ง ในวันที่ 10 เดือนมกราคม พ.ศ. 2397 เอิร์ลแห่งคลาเรนดันแต่งตั้งให้จอห์นโบว์ริ่งหัวหน้าการค้าของอังกฤษในจีน (Chief Superintendent of British Trade in China) และเป็นผู้แทนพระองค์ของอังกฤษมีอำนาจเต็ม (Plenipotentiary) ในการเจรจาทำสัญญาการค้ากับชาติเอเชียสามชาติ ได้แก่ ญี่ปุ่น ไทย และเวียดนาม ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ จอห์น โบว์ริ่ง ได้รับแต่งตั้งให้เป็นอัศวิน เป็นเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง (Sir John Bowring) เอิร์ลแห่งคลาเรนดันให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งให้ความสำคัญกับญี่ปุ่นมากที่สุด ให้ทำสัญญากับญี่ปุ่นก่อน แต่ขณะนั้นรัฐบาลโชกุนโทกูงาวะเพิ่งที่จะถูกสหรัฐอเมริกานำโดยพลเรือจัตวาแมทธิว เพร์รี (Matthew C. Perry) บีบบังคับให้ทำสนธิสัญญาคานางาวะ (Convention of Kanagawa) ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2397 ทำให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งเห็นว่าญี่ปุ่นคงจะยังไม่ยอมทำสัญญากับอังกฤษในเวลานี้ เนื่องจากเซอร์จอห์นโบว์ริ่งต้องการสร้างชื่อเสียงและผลงานให้แก่ตนเอง และก่อนหน้านี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯได้มีพระราชหัตถเลขาถึงโบว์ริ่งว่า ไทยยินดีเป็นไมตรีทำสัญญาการค้ากับอังกฤษ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งจึงตัดสินใจเดินทางเข้ามาทำสัญญากับไทยก่อนเป็นแห่งแรก ซึ่งเซอร์โบว์ริ่งคาดการณ์ว่าจะสามารถทำสัญญากับไทยได้โดยเรียบร้อยและรวดเร็ว

เมื่ออังกฤษได้แต่งตั้งให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งเป็นผู้แทนของอังกฤษเข้ามาทำสัญญากับไทย ฝ่ายฝรั่งเศส เอดวาร์ โดรเวย์เดอลวี รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ได้ทูลเสนอพระจักรพรรดินโปเลียนให้แต่งตั้งอัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง (Alphonse de Bourboulon) อัครราชทูตของฝรั่งเศสที่เมืองกวางตุ้ง เป็นอัครราชทูตผู้มีอำนาจเต็มของฝรั่งเศสประจำจีน (ฝรั่งเศส: Ministre plénipotentiaire de France en Chine) เป็นผู้มีอำนาจที่จะเข้ามาทำสัญญาฉบับใหม่กับไทย พระจักรพรรดินโปเลียนจึงแต่งตั้งนายบูร์บูลงในวันที่ 22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2397 ให้เป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญากับไทย
[thumb|240x240px|[จอห์น เบาว์ริง|เซอร์ จอห์น เบาว์ริ่ง (Sir John Bowring) ผู้สำเร็จราชการฮ่องกง (Governor of Hongkong) เป็นผู้มีอำนาจเต็มของอังกฤษ เข้ามาทำสัญญาเบาว์ริ่ง (Bowring Treaty) กับไทย ในพ.ศ. 2398]]
เซอร์จอห์นโบว์ริ่ง (พงศาวดารไทยว่า เซอยอนโบวริง)  เป็นราชทูตอังกฤษ เดินทางพร้อมด้วยแฮร์รี่ ปาร์กส์ (Harry Parkes พงศาวดารไทยว่า ฮารีปาก)  กงสุลของอังกฤษที่เมืองเซี่ยเหมินเป็นอุปทูต และนายจอห์นชาร์ลส์โบว์ริ่ง (John Charles Bowring พงศาวดารไทยว่า ยอนจาโรโบวริง)  บุตรชายของเซอร์จอห์นโบว์ริ่งเป็นตรีทูต เดินทางด้วยเรือกลไฟ*แร็ตเลอร์* (Rattler) และเรือใบ*เกรเซียน* (Grecian) มาถึงที่สันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา ในวันที่ 24 มีนาคม พ.ศ. 2398 เซอร์จอห์นโบว์ริ่งส่งแฮร์รี่ปาร์กส์ออกไปติดต่อที่ป้อมปากน้ำสมุทรปราการ แฮร์รี่ปาร์กส์ระบุว่าภายในราชสำนักไทยนั้นมีสองฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายอนุรักษ์นิยมเดิมที่ต้องการรักษาระบบเดิม กับฝ่ายที่ต้องการเปิดเสรี (*It appears there are two parties–one wishing to maintain the ancient restrictive system, the other willing to liberalize Siamese policy.*)  พระยามหาอรรคนิกร (เม่น) จางวางป้อมปากน้ำบอกขึ้นไปที่กรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ลงไปรับคณะทูตอังกฤษที่สมุทรปราการ คณะทูตอังกฤษถึงที่เมืองปากน้ำในวันขึ้นสิบห้าค่ำเดือนห้า (2 เมษายน) ยิงปืนสลุดธงแผ่นดิน 21 นัดทั้งสองฝ่าย

เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ซึ่งโบว์ริ่งเรียกว่า พระกลาโหม Phra Kalahom)  แต่งกายด้วยชุดทหารอังกฤษ จัดแถวทหารต้อนรับเซอร์จอห์นโบว์ริ่งที่ปากน้ำสมุทรปราการ ขณะที่เซอร์โบว์ริ่งลงจากเรือ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ไม่ต้องการให้เรือรบอังกฤษทั้งสองลำขึ้นไปที่พระนคร โดยอ้างอิงจากเหตุการณ์ที่ฝรั่งเศสนำเรือรบเข้าโจมตีเมืองท่าดานังของเวียดนาม เมื่อพ.ศ. 2390 ก่อนหน้านี้ แต่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งแจ้งว่าอังกฤษมาด้วยไมตรี ไม่ได้มีเจตนาที่จะโจมตีไทย และยืนกรานว่าเรือรบของอังกฤษนั้นเป็นเครื่องแสดงเกียรติยศของทูต ต้องติดตามทูตขึ้นไปที่พระนคร สุดท้ายจึงได้ข้อตกลงว่าฝ่ายไทยยินยอมให้เรือ*แร็ตเลอร์*ขึ้นไปถึงเพียงแค่ป้อมป้องปัจจามิตรเท่านั้น ไม่ให้ขึ้นไปถึงป้อมวิไชยประสิทธิ์ที่หน้าพระบรมมหาราชวัง ส่วนเรือ*เกรเซียน*นั้นให้จอดอยู่ที่นอกสันดอน นอกจากนี้ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ยังเน้นย้ำแก่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งว่า หากอังกฤษเข้ามาทำสัญญากับไทย อังกฤษต้องไปทำสัญญากับเวียดนามด้วย เพื่อไม่ให้ไทยน้อยหน้าเวียดนาม ว่าไทยยอมต่อชาวตะวันตกอยู่ฝ่ายเดียว เซอร์โบว์ริ่งตอบว่ามีแผนการที่จะไปทำสัญญากับเวียดนามอยู่แล้ว

คณะทูตอังกฤษเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์โบว์ริ่ง ลงเรือแห่มาถึงพระนคร ในวันแรมหนึ่งค่ำเดือนห้า (3 เมษายน) ฝ่ายไทยให้คณะทูตอังกฤษพักอยู่ที่ตึกรับแขกหน้าวัดประยูรวงศ์ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งต้องการให้เรือ*แร็ตเลอร์*ยิงปืนสลุดทำความเคารพธงแผ่นดินสยามที่ป้อมป้องปัจจามิตร ซึ่งฝ่ายไทยเห็นว่าหากอังกฤษยิงปืนสลุดที่ใกล้พระนครจะทำให้ราษฎรแตกตื่น เซอร์จอห์นโบว์ริ่งยืนยันว่าการยิงปืนสลุดนั้นเป็นสิ่งที่ต้องทำตามธรรมเนียมการทูตตะวันตก ฝ่ายไทยจึงยินยอมให้เรือ*แร็ตเลอร์*ยิงปืนสลุด โดยที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีประกาศแก่ราษฎรก่อนล่วงหน้า เพื่อไม่ให้ราษฎรตกใจ เรือ*แร็ตเลอร์*มาถึงป้อมป้องปัจจามิตร ในวันที่ 4 เมษายน ยิงปืนสลุด 21 นัด แล้วจึงเคลื่อนมาจอดอยู่หน้าตึกรับแขก คณะทูตอังกฤษได้เข้าเฝ้าฯออกใหญ่ ที่พระที่นั่งอมรินทร์วินิจฉัย ในวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2398 นั้นเอง ในเวลาช่วงหัวค่ำเวลาสองทุ่ม ฝ่ายไทยได้จัดเรือมารับเซอร์จอห์นโบว์ริ่งจากตึกรับแขก แล้วให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งนั่งเสลี่ยงเข้าไปในพระบรมหาราชวัง เซอร์จอห์นโบว์ริ่งเข้าเฝ้าในท้องพระโรงมีขุนนางพระบรมวงศานุวงศ์หมอบกราบอยู่ แล้วนายแฮร์รี่ปาร์กส์อุปทูตและจอห์นชาร์ลส์โบว์ริ่งตรีทูตจึงติดตามเข้ามา ทูตอังกฤษทั้งสามคนได้นั่งต่อหน้าพระพักตร์

เซอร์จอห์นโบว์ริ่งถวายเครื่องบรรณาการคือนาฬิกาพกตลับทองประดับเพชรมีสายทองคำ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระราชปฏิสันถาร ตรัสถามแก่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งว่าอังกฤษจะไปทำสัญญากับเวียดนามอย่างเดียวกับที่ทำกับไทยหรือไม่ เซอร์โบว์ริ่งทูลตอบว่าอังกฤษจะไปทำสัญญากับเวียดนามเมื่อมีโอกาส แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงตรัสเล่าถึงบาทหลวงฝรั่งเศสผู้หนึ่ง (หมายถึงบาทหลวงปาเลอกัว) เป็นพระสหายของพระองค์ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งทูลเสนอให้ทรงตั้งพระกลาโหมเป็นผู้แทนพระองค์มาเจรจาทำสัญญากับโบว์ริ่ง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสตอบว่ามีพระราชประสงค์ที่จะแต่งตั้งผู้แทนพระองค์จำนวนสี่คน ต่อมาในวันรุ่งขึ้น 5 เมษายน พ.ศ. 2398 เนื่องจากในขณะนั้นบาทหลวงปาเลอกัว ซึ่งได้เดินทางไปประเทศฝรั่งเศสตั้งแต่พ.ศ. 2395 ยังเดินทางกลับมาไม่ถึงกรุงเทพ บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช ประมุขเขตมิสซังกัมพูชา จึงเดินทางมาที่กรุงเทพฯ ทำหน้าที่แทนบาทหลวงปาเลอกัว ในการต้อนรับเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง บาทหลวงมิชได้นำบาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสในกรุงเทพได้แก่ บาทหลวงเคลมังโซ (Clémenceau) บาทหลวงดูป็อง (Dupond) บาทหลวงลาร์โนดี (Larnaudie) บาทหลวงฌีบาร์ตา (Gibarta) บาทหลวงเลอโก (Lequeux) บาทหลวงมาแร็ง (Marin) บาทหลวงดูกา (Ducas) บาทหลวงเตเซียร์ (Tessier) และบาทหลวงฌอร์เฌล (Georgel)  มาคารวะทูตอังกฤษ บาทหลวงมิชกล่าวแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า กัมพูชาส่งบรรณาการให้แก่ทั้งสยามและเวียดนาม และหวาดกลัวสยามและเวียดนามเฉกเช่นเดียวกัน (Monseigneur represents the Cambodians as paying tribute to both the Cochin Chinese and the Siamese, and equally afraid of both.)  และว่าขณะนี้ฝ่ายราชสำนักเวียดนามได้ทำการปราบปรามทารุณชาวคริสตังในเวียดนามภาคใต้อย่างรุนแรง (persecutions against the Catholics are actively carried on in Cochin China) 

### การเจรจาลงนามสนธิสัญญาโบว์ริ่ง

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งคณะผู้แทนพระองค์จำนวนสี่คน เพื่อเจรจาทำสัญญากับเซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้แก่;

* สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) หรือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่
* สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) หรือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย
* เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ว่าที่สมุหพระกลาโหม
* เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) เสนาบดีพระคลัง

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงทรงแต่งตั้งให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เป็นผู้แทนพระองค์คนที่ห้า เพื่อทำการเจรจาสัญญากับอังกฤษ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แจ้งแก่โบว์ริ่งว่า ระบบการจัดเก็บภาษีของไทย โดยเฉพาะระบบเจ้าภาษีนายอากรนั้น นั้นสมควรได้รับการปฏิรูปเปลี่ยนแปลง แต่มีกลุ่มขุนนางที่ได้ประโยชน์จากระบบเจ้าภาษีนายอากรนี้ ไม่ต้องการให้มีการปฏิรูปเปลี่ยนแปลง และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ยังแจ้งแก่โบว์ริ่งอีกว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยนั้นเป็นผู้นำในการคัดค้านการทำสัญญากับอังกฤษ เนื่องจากสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นผู้ที่ได้ประโยชน์จากระบบการจัดเก็บภาษีดั้งเดิมของไทย คณะทูตอังกฤษทั้งสามคน ได้แก่ เซอร์โบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์ผู้บุตร เดินทางมาทำการเจรจาสัญญาที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ในวันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2398 สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่นั่งอยู่บนแท่นตรงกลาง ขนาบด้วยพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงวงศาธิราชสนิททางข้างซ้าย และสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยทางข้างขวา ฝ่ายอังกฤษเสนอให้คนในบังคับของอังกฤษอยู่อาศัยและครอบครองที่ดินในไทยได้ ให้ยกเลิกภาษีปากเรือเก็บภาษีสินค้าขาเข้ารวมกันครั้งเดียว ให้อังกฤษเข้ามาตั้งกงสุลในไทยเพื่อปกครองชาวอังกฤษในไทย ฝ่ายไทยว่าจะให้คนอังกฤษอาศัยอยู่ห่างจากพระนครไม่เกินระยะทางเดินทางด้วยเรือยี่สิบสี่ชั่วโมง แต่ในประเด็นเรื่องภาษีนั้น สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยไม่ต้องการทำตามข้อเสนอของอังกฤษ แต่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ต้องการทำตามข้อเสนอของอังกฤษ

วันต่อมาวันที่ 10 เมษายน คณะทูตอังกฤษ เข้าปรึกษาเรื่องภาษีกับสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยที่จวน จากนั้นคณะทูตอังกฤษจึงเข้าเยี่ยมคณะบาทหลวงฝรั่งเศสที่โบสถ์ บาทหลวงมิชแจ้งแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า ทั้งมิชชันนารีฝรั่งเศสคาทอลิกและมิชชันนารีโปรเตสแตนต์อเมริกัน ต่างไม่สามารถชักจูงให้ชาวไทยเปลี่ยนศาสนาได้มากนัก ในเวลาเย็นของวันที่ 10 เมษายน นั้นเอง เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แจ้งแก่โบว์ริ่งว่า คณะผู้แทนพระองค์มีแนวโน้มว่าจะปฏิเสธไม่รับข้อสัญญาของอังกฤษ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ไม่สามารถชักจูงให้ขุนนางผู้ใหญ่ผู้มีอำนาจตัดสินตอบตกลงตามข้อเสนอของอังกฤษได้ (*found it impossible to persuade the Commissioners and the influential nobles to accede to the conditions of the Treaty set forth by the Plenipotentiary*)  ถ้อยคำของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นี้ ทำให้เซอร์โบว์ริ่งมีความโกรธเคืองว่าการเจรจาสัญญากับไทยจะล้มเหลว จึงประกาศให้แก่ฝ่ายไทยให้รับทราบว่า เซอร์โบว์ริ่งพร้อมคณะทูตอังกฤษจะไม่เข้าร่วมพิธีการใด ๆ ของไทยอีกต่อไป และจะนั่งเรือกลไฟ*แร็ตเลอร์*ออกจากไทยโดยทันที การข่มขู่ของเซอร์โบว์ริ่งนี้ทำให้ขุนนางผู้ใหญ่ฝ่ายไทยยินยอมทำตามข้อเสนอของอังกฤษ

เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้ขอบคุณเซอร์จอห์นโบว์ริ่งว่า การข่มขู่ของเซอร์โบว์ริ่งนั้น เกิดขึ้นถูกจังหวะพอดี (*well suited to the occasion*)  ในเวลากลางคืนของวันที่ 10 เมษายนนั้น กรมหลวงศาธิราชสนิททรงเรียกประชุมคณะผู้แทนพระองค์ ที่พระราชวังเดิม อันเป็นที่ประทับของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท แต่ทว่าในเวลานั้น สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ล้มป่วย จึงไม่ได้เข้าร่วมการประชุม สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยและเจ้าพระยารวิวงศ์ก็ว่าป่วยเช่นกัน จึงเหลือเพียงกรมหลวงวงศาฯ และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์อยู่ร่วมประชุม เซอร์จอห์นโบว์ริ่งส่งแฮร์รี่ปาร์กส์และนายจอห์นชาร์ลส์ผู้บุตรเป็นผู้แทนเข้าร่วมประชุมที่พระราชวังเดิม ซึ่งฝ่ายไทยและอังกฤษสามารถบรรลุข้อตกลงทุกประการในวันต่อมาวันที่ 11 เมษายน ต่อมาวันที่ 16 เมษายน คณะผู้แทนพระองค์ทั้งสี่คน (สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ล้มป่วยอยู่) นำคณะทูตอังกฤษเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์ เข้าเฝ้าออกใหญ่ทูลเกล้าฯถวายร่างสนธิสัญญา ที่พระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงเปรียบเทียบเนื้อความฉบับภาษาอังกฤษและภาษาไทย และทรงตรวจทานแก้ไขด้วยพระองค์เอง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า หากประเทศสยามยินยอมทำสัญญาไม่เท่าเทียมนี้กับอังกฤษอยู่ประเทศเดียวจะเป็นการเสียเกียรติ จะทำให้บรรดาชาติตะวันตกมองว่าสยามเป็นประเทศที่ยินยอมโอนอ่อนโดยง่าย และทรงมีพระราชหัตถเลขาถึงสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียแห่งอังกฤษ เพื่อขอบพระทัยสำหรับของขวัญที่อังกฤษได้นำเข้ามาถวาย
[thumb|306x306px|[สนธิสัญญาเบาว์ริง|สนธิสัญญาเบาว์ริ่ง (Bowring Treaty) ที่ไทยตกลงกับอังกฤษ ในพ.ศ. 2398 เป็นจุดเริ่มต้นของการต่างประเทศของไทยกับชาติตะวันตกในยุคสมัยใหม่ และเป็นต้นแบบของสัญญาไม่เสมอภาค (Unequal Treaty) ซึ่งไทยจะตกลงทำกับชาติตะวันตกอื่น ๆ ในเวลาต่อมา]]
หนังสือสัญญากรุงเทพมหานครกับกรุงอังกริษเปนทางไมตรีค้าขายกัน (Treaty of Friendship and Commerce between Great Britain and Siam) หรือ สนธิสัญญาโบว์ริ่ง (Bowring Treaty) ปิดตรงลงนามที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ วันขึ้นสองค่ำเดือนหก จุลศักราช 1217 ตรงกับวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2398 ฝ่ายไทยที่ป้อมวิไชยประสิทธิ์ยิงปืนสลุด 21 นัด และเรือ*แร็ตเลอร์*ยิงปืนสลุดตอบอีก 21 นัด เนื้อหาของสัญญาโบว์ริ่งใจความสำคัญประกอบด้วย;

* อนุญาติให้อังกฤษเข้ามาตั้งกงสุลเพื่อดูแลปกครองคนในบังคับของอังกฤษในไทย
* หากชาวอังกฤษถูกฟ้องร้องว่ากระทำผิดในไทย ให้ขึ้นศาลกงสุลของอังกฤษตัดสินด้วยกฎหมายของอังกฤษ แต่ถือว่าให้รัฐบาลไทยและกงสุลอังกฤษ"ร่วมกัน"ปกครองดูแลชาวอังกฤษในไทย
* กำหนดภาษีสินค้าขาเข้าที่อัตราร้อยละสามเก็บครั้งเดียว
* อนุญาติให้ชาวอังกฤษเดินทาง พำนักอาศัย และถือครองที่ดิน ในอาณาเขตไม่เกินระยะเดินเรือยี่สิบสี่ชั่วโมงจากพระนคร ถือครองที่ดินต้องห่างจากพระนคร 200 เส้น

บันทึกของเซอร์จอห์นเบาว์ริ่งกล่าวว่า พระกลาโหมหรือเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นผู้มีส่วนสำคัญที่ทำให้คณะผู้แทนพระองค์ยอมรับข้อเสนอของอังกฤษ จนสามารถทำสัญญาได้สำเร็จ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้กล่าวแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า สัญญาฉบับนี้สามารถทำให้บรรลุสำเร็จได้ด้วยความลำบากยิ่ง เนื่องจากต้องเผชิญกับการต่อต้านจากฝ่ายที่ไม่ต้องการรับข้อเสนอของอังกฤษ และกรมหลวงวงศาฯได้ตรัสแก่คณะทูตอังกฤษว่า สัญญาฉบับนี้จะเป็นต้นแบบในการที่ไทยจะทำสัญญาในลักษณะเดียวกันกับชาติตะวันตกอื่น ๆ ต่อไป ต่อมาในวันที่ 24 เมษายน มีพิธีมอบพระราชสาส์นให้คณะทูตอังกฤษนำไปถวายแด่สมเด็จพระราชินีวิกตอเรีย คณะทูตอังกฤษกราบบังคมทูลลา และในวันเดียวกันนั้นโปรดฯให้เรืออสุรวายุภักษ์นำคณะทูตอังกฤษออกไปส่งที่ป้อมปากน้ำสมุทรปราการ คณะทูตอังกฤษเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์ โดยสารเรือออกจากสมุทรปราการไปในวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2398 โดยที่เซอร์โบว์ริ่ง ได้มอบหมายให้แฮร์รี่ปาร์กส์นำสนธิสัญญาไปให้รัฐบาลอังกฤษที่กรุงลอนดอนทำการตรวจสอบและรับรองต่อไป แล้วเซอร์โบว์ริ่งจึงเดินทางกลับฮ่องกง ต่อมาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) หรือสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ล้มป่วยถึงแก่พิราลัย เมื่อวันขึ้นสิบค่ำเดือนหก (26 เมษายน พ.ศ. 2398)

เมื่อทำสัญญาการค้ากับไทยสำเร็จเรียบร้อยแล้ว เซอร์จอห์นโบว์ริ่งจึงวางแผนทำสัญญากับเวียดนามต่อไป เนื่องจากเวียดนามนั้นเป็นประเทศที่มีทัศนคติต่อต้านชาวตะวันตก เซอร์โบว์ริ่งจึงต้องวางแผนอย่างระมัดระวัง เซอร์จอห์นโบว์ริ่งมีแผนการที่จะให้คณะทูตชาติตะวันตกสามชาติ ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา พร้อมเรือรบ เข้าทำการเจรจากับเวียดนามโดยพร้อมกัน แต่ทว่าฝ่ายฝรั่งเศสและสหรัฐอเมริกายังไม่มีความพร้อม เซอร์โบว์ริ่งจึงส่งให้นายโธมัส เวด (Thomas Wade) เลขานุการภาษาจีนของเซอร์โบว์ริ่งเอง โดยสารเรือ*แร็ตเลอร์*นำจดหมายไปมอบให้แก่เวียดนาม แสดงความจำนงค์ว่าอังกฤษจะขอทำสัญญาการค้ากับเวียดนาม เพื่อเป็นการหยั่งเชิง เรือ*แร็ตเลอร์*นำนายเวดมาถึงเมื่องท่าดานัง ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2398 นายเวดมอบหนังสือของเซอร์โบว์ริ่งให้แก่ขุนนางเวียดนามที่เมืองดานัง ฝ่ายเวียดนามรับหนังสือไปแล้วแจ้งนายเวดว่าห้ามเดินทางขึ้นไปที่เมืองเว้ สุดท้ายฝ่ายเวียดนามไม่ตอบรับจดหมายของเซอร์โบว์ริ่ง เนื่องจากราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียนใช้วิธีการเพิกเฉย ไม่สนใจและไม่ตอบรับชาวตะวันตก การเจรจาของเซอร์โบว์ริ่งกับเวียดนามจึงไม่ประสบความสำเร็จ

## การเดินทางของคณะทูตมงติญี

### คณะมิสซังคาทอลิกในกัมพูชาไทยและเวียดนาม
ในช่วงต้นสมัยรัชกาลที่ 4 นั้น มีเขตมิสซังคาทอลิกในไทย กัมพูชา และเวียดนาม ทั้งหมดประกอบประมุขเขตมิสซังจำนวน 7 เขตในเวียดนาม 1 เขตในไทย และอีก 1 เขตในกัมพูชา ซึ่งประมุขเขตมิสซังเหล่านี้ ล้วนแต่มาจากคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (ฝรั่งเศส: Société des Missions Etrangères de Paris, MEP) ยกเว้นเขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันออกและตังเกี๋ยกลาง เป็นของบาทหลวงสเปนคณะดอมินิกัน;

**เวียดนามภาคเหนือ**
* เขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันตก (Apostolic vicariate of Western Tonkin) มีประมุขเขตมิสซังคือ บาทหลวงปิแยร์-อังเดร เรอตอร์ (Pierre-André Retord) บิช็อปแห่งอะคันโธส (Bishop of Acanthus) สอนศาสนาอยู่อย่างหลบซ่อนในตังเกี๋ยหรือเวียดนามภาคเหนือ เขตลุ่มแม่น้ำแดง มีชาวคริสตังในความดูแล จำนวน 117,870 คน
* ในพ.ศ. 2389 พระสันตะปาปาเกรกอรีที่สิบหก (Gregory XVI) ได้แบ่งเขตมิสซังตังเกี๋ยภาคใต้ (Apostolic vicariate of Southern Tonkin) ทางฝั่งจังหวัดเหงะอาน ออกจากเขตตังเกี๋ยตะวันตกของบาทหลวงเรอตอร์ และแต่งตั้งให้บาทหลวงฌ็อง-เดนี โกตีแยร์ (Jean-Denis Gauthier) บิช็อปแห่งเอ็มมาอุส (Bishop of Emmaus) เป็นประมุขเขตมิสซังตังเกี๋ยใต้ สอนศาสนาอยู่ที่จังหวัดเหงะอาน มีชาวคริสตังในความดูแล จำนวน 66,350 คน
* เขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันออก (Eastern Tonkin) และตังเกี๋ยกลาง (Central Tonkin) เป็นของบาทหลวงสเปนคณะดอมินิกัน
**เวียดนามภาคกลาง**
* เขตมิสซังโคชินจีนตะวันออก (Apostolic vicariate of Eastern Cochinchina) มีประมุขเขตมิสซังคือ บาทหลวงเอเตียง เกวโนต์ (Étienne Cuenot) บิช็อปแห่งเมเตโลโปลิส (Bishop of Metellopolis) สอนศาสนาที่เมืองก่อถิ (Gò Thị) ใกล้กับเมืองกวีเญิน ในเวียดนามกลาง
* ในพ.ศ. 2393 พระสันตะปาปาปิอุสที่เก้า (Pius IX) ให้แยกเขตมิสซังโคชินจีนส่วนเหนือ (Apostolic vicariate of Northern Cochinchina) ออกมาจากเขตมิสซังโคชินจีนตะวันออกของบาทหลวงเกวโนต์ และแต่งตั้งให้บาทหลวงเปเลอแร็ง บิช็อปแห่งไบโบลส (Bishop of Biblos) ให้เป็นประมุขเขตมิสซังโคชินจีนส่วนเหนือ สอนศาสนาที่จังหวัดกว๋างจิ
**เวียดนามภาคใต้**
* เขตมิสซังโคชินจีนตะวันตก (Apostolic vicariate of Western Cochinchina) มีประมุขเขตมิสซังคือ บาทหลวงโดมินิก เลอเฟฟร์ (Dominique Lefebvre) บิช็อปแห่งอีซอโรโปลิส (Bishop of Isauropolis) สอนศาสนาอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน
**ไทย**
* เขตมิสซังสยามตะวันออก (Apostolic vicariate of Eastern Siam) มีประมุขเขตมิสซังคือ บาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ ปาเลอกัว (Jean-Baptiste Pallegoix) บิช็อปแห่งมัลลุส (Bishop of Mallus) สอนศาสนาอยู่ที่โบสถ์อัสสัมชัญกรุงเทพ มีชาวคริสตังในความดูแลทั้งสิ้น 4,300 คน
**กัมพูชา**
* เขตมิสซังกัมพูชา (Apostolic vicariate of Cambodia) มีประมุขเขตมิสซังคือบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) บิช็อปแห่งดันซารา (Bishop of Dansara) สอนศาสนาที่เมืองพระยาลือในกัมพูชา

### มงติญีได้รับแต่งตั้งเป็นทูต
แฮร์รี่ปาร์กส์นำสนธิสัญญาโบว์ริ่งไปถึงกรุงลอนดอนในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2398 เพื่อให้รัฐบาลอังกฤษทำการรับรองสัญญา เอิร์ลแห่งคลาเรนดันรัฐมนตรีของอังกฤษเมื่อได้รับสนธิสัญญาโบว์ริ่งแล้ว จึงส่งสำเนาของสนธิสัญญาโบว์ริ่งไปมอบให้แก่ลอร์ดโคว์เลย์ (Lord Cowley) อัครราชทูตอังกฤษประจำฝรั่งเศสที่กรุงปารีส ในวันที่ 9 เดือนสิงหาคม พ.ศ. 2398 ให้ลอร์ดโคว์เลย์นำไปมอบให้แก่เคานต์โคโลนนา-วาเลฟสกี (Alexandre, Comte Colonna-Walewski) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ซึ่งเป็นโอรสนอกสมรสของพระจักรพรรดินโปเลียนที่หนึ่ง เกิดแต่พระสนมชาวโปแลนด์ เพื่อแจ้งให้แก่ทางรัฐบาลฝรั่งเศสให้ทราบว่า รัฐบาลอังกฤษได้รับทราบจากแฮร์รี่ปาร์กส์ว่า รัฐบาลไทยมีความต้องการที่จะทำสัญญาฉบับใหม่กับฝรั่งเศส แต่คณะทูตอังกฤษไม่สามารถให้คำตอบแก่รัฐบาลไทยเรื่องฝรั่งเศสได้ เนื่องจากรัฐบาลอังกฤษไม่ทราบแน่ชัดว่ารัฐบาลฝรั่งเศสมีความประสงค์จะส่งทูตมาทำสัญญากับไทยหรือไม่ และลอร์ดโคว์เลย์ยังกล่าวแก่เคานต์วาเลฟสกีว่า เซอร์จอห์นโบว์ริ่งมีความเสียใจ (เชิงเย้ยหยัน) ว่าไม่สามารถทำสัญญากับไทยโดยพร้อมกันกับอัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง ผู้แทนฝ่ายฝรั่งเศสได้ ลอร์ดโคว์เลย์แจ้งว่าฝ่ายรัฐบาลไทยได้เสนอให้ฝรั่งเศสส่งผู้แทนมาทำสัญญากับไทย ในลักษณะเดียวกับที่ได้ทำกับอังกฤษ ดังนั้นรัฐบาลฝรั่งเศสจึงควรที่จะส่งทูตไปทำสัญญากับไทยโดยเร็วที่สุด[thumb|204x204px|เคาท์วาเลฟสกี้ (Comte Colonna-Walewski) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส เป็นผู้ร่างสนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม ในพ.ศ. 2398 โดยใช้[สนธิสัญญาเบาว์ริง|สนธิสัญญาเบาว์ริ่งเป็นต้นแบบ และมอบหมายให้มงติญีนำร่างสัญญานี้เข้ามาเจรจากับไทย]]เคานต์วาเลฟสกีจึงมีความตระหนักว่า ฝรั่งเศสควรรีบส่งทูตมาทำสัญญากับไทยโดยเร็วเพื่อไม่ให้น้อยหน้าอังกฤษ ในช่วงเวลาที่ประเทศสยามเป็นมิตรต่อชาติตตะวันตก เคานต์วาเลฟสกีจึงร้องขอให้พลเรือเอกอาเมอแล็ง (Admiral Hamelin) รัฐมนตรีกระทรวงนาวีและอาณานิคม จัดหาเรือรบสักสองลำให้บูร์บูลงโดยสารมาทำสัญญากับไทย โดยที่เรือนั้นต้องมีความยิ่งใหญ่ไม่น้อยกว่าอังกฤษ นอกจากนี้ เคานต์วาเลฟสกียังประสบปัญหาว่า รัฐมนตรีต่างประเทศคนก่อนคือ เอดวาร์ โดรเวย์เดอลวี ได้แต่งตั้งทูตฝรั่งเศสมาเจรจากับไทยซ้ำซ้อนกันสองคน ได้แก่ พลเรือตรีลาแกร์ และบูร์บูลง ซึ่งวาเลฟสกีเน้นย้ำว่าบูร์บูลงคือผู้แทนฝรั่งเศสที่แท้จริงในการเข้ามาทำสัญญากับไทย เคานต์วาเลฟสกีตอบโต้อังกฤษด้วยการให้เคานต์แพร์ซีญี (Comte Persigny) ทูตฝรั่งเศสประจำกรุงลอนดอน ไปบอกแก่เอิร์ลแห่งคลาเรนดันว่า รัฐบาลฝรั่งเศสก็มีความเสียใจเช่นกัน ที่ไม่สามารถทำสัญญากับไทยร่วมกับอังกฤษได้

ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2398 ประธานาธิบดีแฟรงกลิน เพียร์ซ (Franklin Pierce) แห่งสหรัฐอเมริกา ได้แต่งตั้งทาวน์เซนด์ แฮร์ริส (Townsend Harris) ซึ่งเพิ่งจะได้รับแต่งตั้งเป็นกงสุลใหญ่ของสหรัฐอเมริกาประจำญี่ปุ่น ให้เป็นผู้แทนมีอำนาจเต็มของสหรัฐอเมริกาในการเข้ามาเจรจาทำสัญญาฉบับใหม่กับไทย
ฝรั่งเศสประสบปัญหาขาดแคลนบุคลากรที่มีความสามารถในด้านการทูตในภูมิภาคตะวันออกไกล แตกต่างจากอังกฤษซึ่งมีประสบการณ์ในภูมิภาคตะวันออกไกลมาเป็นเวลาหลายสิบปีและมีบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถเกี่ยวกับเอเชียศึกษา อัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง ซึ่งรัฐบาลฝรั่งเศสได้แต่งตั้งให้เป็นทูตเข้ามาที่ไทย ยังไม่สามารถเดินทางมาที่ไทยได้ เนื่องจากติดภารกิจต้องเดินทางกลับประเทศฝรั่งเศส บูร์บูลงจึงมอบหมายให้เรอเน เดอ กูร์ซี (René de Courcy) นักการทูตหนุ่มอายุ 27 ปี ผู้เป็นลูกน้องในสังกัดของบูร์บูลงเอง ให้เป็นผู้แทนเดินทางเข้ามาที่ไทย แต่ทว่านายชาร์ลส์ เดอ มงตีญี (Charles de Montigny) กงสุลฝรั่งเศสประจำเซี่ยงไฮ้ ซึ่งในขณะนั้นอยู่ที่กรุงปารีส ต้องการสร้างผลงานและสร้างชื่อเสียง จึงอาศัยความสัมพันธ์กับเคานต์วาเลฟสกี วิ่งเต้นให้ตนได้เป็นทูตเข้ามาทำสัญญากับไทย มงติญีนั้นเป็นทหารมาก่อนที่จะเป็นนักการทูต ได้เคยติดตามทูตฝรั่งเศส เตออโดส เดอ ลาเกรอเน (Théodose de Lagrené) ไปทำสัญญาหวงผู่ (Treaty of Whampoa) กับจีนในพ.ศ. 2387 มงติญีมีนิสัยหุนหันพลันแล่น อาจหาญบ้าบิ่น มีอารมณ์รุนแรง มักจะทำเกินคำสั่งของผู้บังคับบัญชา มีความรักชาติฝรั่งเศส ต่อมาภายหลังบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช ประมุขเขตมิสซังกัมพูชา ได้บรรยายเกี่ยวกับมงติญีว่า "*เป็นคนที่ดื้อดึงอย่างที่สุด ฟังเฉพาะคำแนะนำที่ตรงกับความเห็นและแผนการของเขา เป็นคนที่มีนิสัยเปราะบาง ทำให้เสียการทุกเรื่องและทำให้ทุกคนโกรธเคือง*" อย่างไรก็ตาม มงติญีได้มีผลงานในการจัดตั้งเขตปกครองของฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้ เหตุการณ์ที่มงติญีแย่งชิงภารกิจมาจากเดอกูร์ซีนี้ ทำให้บรรดานักการทูตฝรั่งเศสในจีน โดยเฉพาะบูร์บูลงและเดอร์กูร์ซี มีความโกรธเคืองต่อมงติญี
left|thumb|221x221px|แฟร์ดีนัง-อัลฟ็องซ์ อาเมอแล็ง (Ferdinand-Alphonse Hamelin) รัฐมนตรีกระทรวงนาวีและอาณานิคม ผู้บัญชาการกองทัพเรือฝรั่งเศส
ฝรั่งเศสประสบปัญหาขาดแคลนเรือกลไฟในภูมิภาคเอเชีย ซึ่งฝรั่งเศสอาศัยเกาะเรอูว์นียงเป็นฐานทัพเรือในการปฏิบัติการทางการในภูมิภาคเอเชีย ในขณะนั้นฝรั่งเศสมีเรือกลไฟเพียงสองลำอยู่ที่เกาะเรอูว์นียงได้แก่ เรือ*โกลแบร์* (Colbert) และเรือ*มาร์โซ* (Marceau)  ซึ่งเรือมาร์โซเป็นเรือใบชนิดบริกติดเครื่องกลไฟ เป็นเรือกลไฟแบบแต่งมาจากเรือใบ พลเรือเอกอาเมอแล็งแจ้งแก่เคานต์วาเลฟสกีว่า ด้วยสถานการณ์สงครามไครเมีย ทำให้เหลือเรือสำหรับภารกิจทางการทูตกับไทยน้อยลำ และต้องใช้เรือ*โกลแบร์*ในงานสงคราม จึงเหลือเพียงเรือ*มาร์โซ*ที่สามารถนำทูตมงติญีมาที่ไทยได้ "*สถานการณ์ของเราในอินเดียแตกต่างจากอังกฤษ อังกฤษนั้นมีท่าเรือมีอู่ต่อเรือหลายแห่งในภูมิภาค ทำให้สามารถธำรงกองเรือขนาดใหญ่ได้ ในขณะที่ฝรั่งเศสนั้น ในประเด็นเรื่องการซ่อมบำรุง สามารถทำได้แต่ที่เกาะเรอูว์นียงเท่านั้น ซึ่งเป็นที่จอดเรือที่ไม่สมบูรณ์แบบนักสำหรับเรา ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจว่า กำลังของกองเรือฝรั่งเศสนั้นมีขนาดเล็กกว่ากองเรือของอังกฤษซึ่งตั้งอยู่ในที่นั้น*" แต่ทว่าเคานต์วาเลฟสกีต้องการเรือรบอย่างน้อยสองลำให้แก่มงติญี เพื่อไม่ให้น้อยหน้าที่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้นำเรือรบสองลำมาที่ไทย พลเรือเอกอาเมอแล็งจึงมอบหมายให้พลเรือตรีเกแร็ง (Contre-Amiral Guérin) ผู้บัญชากองเรือที่เกาะเรอูว์นียง จัดหาเรือให้แก่มงติญีอีกลำหนึ่ง

มงติญีเป็นผู้แทนที่เป็นที่ชื่นชอบของคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (ฝรั่งเศส: Société des Missions Etrangères de Paris) เนื่องจากมงติญีนั้นมีความใส่ใจด้านศาสนา มีความห่วงใยต่อสวัสดิภาพของบรรดามิชชันนารีฝรั่งเศสในเอเชีย เมื่อได้ทราบว่ามงติญีได้รับเลือกให้เป็นทูตฝรั่งเศสเข้ามาที่ไทย คณะมิสซังฯที่ปารีสจึงแสดงความยินดีต่อมงติญี แจ้งว่ามิชชันนารีฝรั่งเศสในไทยและเวียดนามพร้อมฟังคำสั่งของมงติญี ว่าบาทหลวงปาเลอกัวประมุขสังฆมณฑลสยามจะจัดหาล่ามให้แก่มงติญี และขอให้มงติญีช่วยเจรจากับไทย ให้มิชชันนารีฝรั่งเศสในไทยให้สามารถสอนศาสนาได้อย่างเสรี รวมทั้งขอให้มงติญีนำเรื่องเข้าสู่รัฐบาลฝรั่งเศส ขอให้ความช่วยเหลือแก่บาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสในเวียดนาม ซึ่งกำลังถูกราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียนลงโทษทารุณอย่างหนัก

### ภารกิจของมงติญี
พระจักรพรรดินโปเลียนที่สามแห่งฝรั่งเศส ทรงแต่งตั้งให้นายชาร์ลส์ เดอ มงติญี ในวันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2398 เป็นราชทูตมีอำนาจเต็ม ให้เข้ามาทำสัญญาฉบับใหม่กับไทย ด้วยอาศัยว่ารัฐบาลไทยในสมัยรัชกาลที่ 4 นั้น มีนโยบายที่เป็นไมตรีต่อชาติตะวันตก เคานต์วาเลฟสกี รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส อาศัยสนธิสัญญาโบว์ริ่งที่อังกฤษได้ตกลงกับไทยก่อนหน้านี้ รวมทั้งสัญญาหวงผู่ (Treaty of Whampoa) ที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับจีน ในพ.ศ. 2387 และสนธิสัญญาที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับอิหม่ามแห่งมัสกัต (Imamate of Muscat คือประเทศโอมานในปัจจุบัน) เป็นต้นแบบ ร่างข้อสัญญาฝรั่งเศส-ไทยขึ้นจำนวน 22 ข้อ

ทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกาเดินทางออกจากนิวยอร์กในวันที่ 17 เดือนตุลาคม พ.ศ. 2398 ข้ามมหาสมุทรแอตแลนติก เดินทางถึงเมืองลิเวอร์พูลของอังกฤษในวันที่ 28 ตุลาคม เดินทางถึงกรุงปารีสของฝรั่งเศส ในวันที่ 1 พฤศจิกายน

ต่อมาในวันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2398 ที่ปารีส เคานต์วาเลฟสกีจึงมอบหมายภารกิจอย่างเป็นทางการให้แก่มงติญี ให้มงติญีเดินทางเข้ามาเป็นผู้แทนของฝรั่งเศสทำสัญญากับไทย โดยให้ได้เนื้อหาคล้ายคลึงและทัดเทียมกับสัญญาโบว์ริ่งเป็นอย่างน้อย เคานต์วาเลฟสกีได้มอบสำเนาสัญญาโบว์ริ่งให้แก่มงติญี ให้มงติญียึดถือสนธิสัญญาโบว์ริ่งเป็นต้นแบบในการทำสัญญากับไทย นอกจากนี้ เคานต์วาเลฟสกียังได้ให้มงติญีถือเอาสัญญาฝรั่งเศสที่ได้ตกลงกับจีนและมัสกัต เป็นต้นแบบในการทำสัญญากับไทยด้วย ซึ่งสัญญากับจีนและมัสกัตนี้ มีบางข้อที่ไม่ปรากฏในสนธิสัญญาโบว์ริ่งได้แก่;

* การให้ความช่วยเหลือแก่เรือสัญชาติฝรั่งเศสที่อับปางเรือชำรุดต้องการความช่วยเหลือ
* การช่วยเหลือจับกุมทหารฝรั่งเศสที่หลบหนี
* การเป็นธุระจัดการเรื่องทรัพย์สินมรดกของชาวฝรั่งเศสที่เสียชีวิต
* การปกป้องคุ้มครองในกรณีที่ทรัพย์สินหรือสิ่งปลูกสร้างของฝรั่งเศสถูกโจมตีหรือปล้นสะดม
* การอนุญาตให้เรือฝรั่งเศสสามารถเดินทางเข้าออกได้อย่างเสรีไม่มีการกีดขวาง

นอกจากประเด็นทางด้านการพาณิชย์ มงติญียังได้รับมอบหมายให้ทำการเจรจากับไทยและเวียดนามในเรื่องศาสนาคริสต์ด้วย เนื่องจากฝรั่งเศสถือว่าตนเองเป็นชาติมหาอำนาจคาทอลิก เป็นผู้ปกป้องประโยชน์และสวัสดิภาพของศาสนาคริสต์และมิชชันนารีคาทอลิกในเอเชีย มงติญีได้รับมอบหมายให้เจรจาให้ไทยอนุญาติให้มิชชันนารีสามารถสร้างโบสถ์และสอนศาสนาได้อย่างเสรี และเมื่อเจรจากับไทยเรียบร้อยแล้ว ให้เดินทางไปที่กัมพูชา เพื่อแก้ไขความเข้าใจผิดบางประการกับพระเจ้ากรุงกัมพูชา แล้วจึงนำล่ามจากกัมพูชา (บาทหลวงมิช) เดินทางต่อไปที่เมืองท่าดานังของเวียดนาม เพื่อแจ้งแก่ราชสำนักเวียดนามว่า พระจักรพรรดิฝรั่งเศสไม่พอพระทัยอย่างยิ่งเมื่อได้ทราบข่าวการปราบปรามทารุณชาวคริสตังในเวียดนาม แต่ให้มงติญีเจรจากับเวียดนามโดยสันติและไม่ใช้กำลัง

เคานต์วาเลฟสกีมีความเชื่อมั่นว่า ความรู้ความสามารถด้านเอเชียศึกษาของมงติญี จะสามารถทำให้การเจรจาทำสัญญากับไทยประสบความสำเร็จ วาเลฟสกีอนุญาตให้มงติญีแต่งเติมเสริมแต่งเนื้อความสนธิสัญญาได้ตามแต่สถานการณ์ ซึ่งเคานต์วาเลฟสกีได้มอบร่างสัญญา 22 ข้อ ซึ่งวาเลฟสกีได้ร่างไว้แล้ว ให้แก่มงติญีเป็นต้นแบบในการเสนอต่อรัฐบาลไทย เคานต์วาเลฟสกีแนะนำให้มงติญีขอคำแนะนำจากโกทีแยร์ กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ และจากบาทหลวงปาเลอกัวที่ไทย สุดท้ายวาเลฟสกีขอให้มงติญีออกเดินทางโดยเร็ว เพราะกำหนดการมงติญีจะต้องเดินทางถึงสิงคโปร์ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2399 เพื่อที่เรือ *มาร์โซ* ที่สิงคโปร์ จะรับมงติญีเข้ามาที่กรุงเทพ และให้นายเอร์เนสต์-นาโปเลอง โกโด (Ernest-Napoléon Godeaux)  นักการทูตหนุ่มอีกคนหนึ่งอายุ 23 ปี ติดตามไปฝึกงานกับมงติญีด้วย ซึ่งนายโกโดมีหน้าที่นำสัญญาฝรั่งเศส-ไทย กลับมาที่กรุงปารีส คาร์ดินัลคาร์โล ซักโกนี (Carlo Sacconi) ผู้แทนของพระสันตะปาปาประจำกรุงปารีส ได้ขอให้มงติญีไปเข้าเฝ้าฝากเนื้อฝากตัวกับพระสันตะปาปาปิอุสที่เก้าที่กรุงโรม เพื่อทูลเรื่องกิจการศาสนาคริสต์ในเอเชีย และเคานท์แห่งเร็นวัล (Comte de Rayneval) ทูตฝรั่งเศสประจำกรุงโรม ทำเรื่องต่อวาเลฟสกี้ของให้มงติญีไปที่กรุงโรม มงติญีจึงจำต้องเดินทางไปที่กรุงโรมก่อน

นายแฮร์ริสทูตอเมริกาเดินทางออกจากปารีสในวันที่ 26 พฤศจิกายน ถึงเมืองท่ามาร์เซยทางตอนใต้ของฝรั่งเศสในวันรุ่งขึ้น 27 พฤศจิกายน นายแฮร์ริสเดินทางออกจากเมืองท่ามาร์เซยในวันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2398 ข้ามทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ถึงเมืองท่าอะเล็กซานเดรียของอียิปต์ ในวันที่ 4 ธันวาคม และในวันรุ่งนี้ 5 ธันวาคม แฮร์ริสเดินทางต่อจากอะเล็กซานเดรียไปถึงเมืองสุเอซ ในวันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2398 เพื่อนั่งเรือเดินทางมายังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เข้ามาในมหาสมุทรอินเดียจนถึงเมืองกอลล์ (Galle) ของศรีลังกาในวันที่ 24 ธันวาคม

### คณะทูตมงติญีติดค้างอยู่ที่อียิปต์
thumb|289x289px|อัลฟ็องซ์ เดอ เร็นวัล (Alphonse de Rayneval) ทูตฝรั่งเศสประจำกรุงโรม ผู้เรียกตัวมงติญีไปที่กรุงโรม ทำให้มงติญีเสียเวลาอยู่ที่กรุงโรมเป็นเวลาหนึ่งเดือน
มงติญีและครอบครัวพร้อมคณะทูตเดินทางออกจากกรุงปารีส ในวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2398 โดยที่โดยที่มงติญีนั้นจำเป็นต้องเดินทางไปที่กรุงโรมเสียก่อน ตามคำขอของเคานท์แห่งเร็นวัล มงติญีและคณะเดินทางถึงกรุงโรมแต่ทว่าเคานท์แห่งเร็นวัลกำลังล้มป่วยอยู่ ทำให้มงติญีต้องเสียเวลารอคอยให้เร็นวัลหายป่วยอยู่เป็นเวลาหนึ่งเดือน จึงจะสามารถนำมงติญีเข้าเฝ้าพระสันตะปาปาได้ มงติญีทูลเน้นย้ำแก่พระสันตะปาปาว่าฝรั่งเศสเป็นชาติที่คอยช่วยเหลือเกื้อกูลศาสนาคริสต์ในเอเชีย ซึ่งพระสันตะปาปาทรงยอมรับและกล่าวชื่นชมฝรั่งเศสได้ทำเพื่อศาสนาคริสต์อย่างใหญ่หลวงในโลกนี้

ฝ่ายแฮร์รีปาร์กส์ ซึ่งได้นำสัญญาโบว์ริ่งกลับมาที่กรุงลอนดอนเพื่อให้รัฐบาลอังกฤษรับรองนั้น รัฐบาลอังกฤษเห็นว่าเนื้อความสัญญาโบว์ริ่งนั้นมีความครุนเครือไม่ชัดเจนหลายประการ และโดยเฉพาะประเด็นที่ให้กงสุลอังกฤษและรัฐบาลไทยปกครองดูแลสัปเยกชาวอังกฤษในไทย"ร่วมกัน" ซึ่งรัฐบาลอังกฤษต้องการให้กงสุลอังกฤษในไทยมีอำนาจสิทธิ์ขาดในการปกครองคนในบังคับของอังกฤษในไทย โดยที่รัฐบาลไทยไม่เข้ามายุ่งเกี่ยว รัฐบาลอังกฤษจึงมอบหมายให้นายแฮร์รีปาร์กส์เดินทางกลับมาที่ไทยอีกครั้งเพื่อแก้ไขข้อสัญญา ในระหว่างที่มงติญีอยู่ที่กรุงโรมนั้น แฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษเดินทางออกจากลอนดอน มาที่กรุงปารีสและเดินทางต่อถึงเมืองท่ามาร์เซยของฝรั่งเศสทางตอนใต้ ในขณะนั้นมีบริษัทเพ็นนินซูลาโอเรียนตัล (Peninsular Oriental Company) ของอังกฤษ ให้บริการเรือเดินทางจากเมืองมาร์เซยของฝรั่งเศสมาถึงเมืองสิงคโปร์ โดยที่เรือออกจากเมืองมาร์เซยเดือนละหนึ่งครั้ง ผ่านทางเมืองอะเล็กซานเดรียของอียิปต์ ออกทางเมืองสุเอซเข้าสู่เอเชีย แฮร์รีปาร์กส์โดยสารเรือของบริษัทเพ็นนินซูลาโอเรียนตัล ออกจากเมืองมาร์เซยในเดือนมกราคม พ.ศ. 2399 เพื่อเดินทางมาที่ไทย

ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2399 เช่นกัน เซอร์จอห์นโบว์ริ่งที่ฮ่องกง ได้ส่งให้นายเรืออังกฤษผู้หนึ่งเข้ามาแจ้งแก่รัฐบาลไทยว่า ทางฝรั่งเศสได้แต่งตั้งให้ชาร์ลส์ เดอ มงติญี เป็นทูตเข้ามาที่ไทย นอกจากนี้ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งยังให้ลอร์ดโคว์เลย์ อัครราชทูตอังกฤษที่ปารีส นำเรื่องมาเสนอต่อวาเลฟสกี้นายกรัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ว่าให้ฝรั่งเศสมอบอำนาจให้มงติญีไปทำการเจรจาสัญญาการค้ากับเวียดนามด้วย ตามแผนการของโบว์ริ่งที่จะให้คณะทูตรวมกันสองหรือสามชาติ ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา เข้าไปเจรจาทำสัญญากับเวียดนามโดยพร้อมเพรียงกัน

ทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกาเดินทางออกจากศรีลังกาในวันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2399 ถึงที่เกาะปีนังในวันที่ 19 มกราคม เรือ*กาปรีซืส* (Capricieuse) ซึ่งบรรทุกของบรรณาการที่พระจักรพรรดิฝรั่งเศสได้ส่งไปถวายแด่พระเจ้ากรุงสยาม ประกอบด้วยรูปกระจกพระจักรพรรดิและพระจักรพรรดินี ฯลฯ เดินทางออกจากเมืองท่าตูลงในฝรั่งเศสตอนใต้ ในวันที่ 19 มกราคม พ.ศ. 2399 ล่องเรือแยกจากมงติญีไปอีกทางหนึ่ง

เมื่อมงติญีเสร็จสิ้นภารกิจที่กรุงโรมแล้วในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2399 คณะทูตมงติญีเดินทางไปที่เมืองอะเล็กซานเดรียในอียิปต์ เพื่ออาศัยโดยสารเรือของบริษัทเพ็นนินซูลาโอเรียนตัลของอังกฤษ ในการเดินทางเข้ามายังภูมิภาคเอเชีย แต่ทว่าเรือโดยสารที่จะออกจากอียิปต์ในเดือนมีนาคมนั้นเต็มแล้ว และเต็มไปจนถึงเดือนเมษายน เนื่องจากสงครามไครเมีย (Crimean War) ทำให้เรือของอังกฤษถูกเกณฑ์ไปรบ เหลือเรือโดยสารบริการจำนวนน้อย มงติญีจำต้องพูดคุยกับผู้บริหารของบริษัทเพ็นนินซูลาโอเรียนตัล ในขณะที่มงติญียังคงติดค้างอยู่ที่อิยิปต์นั้น แฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษเดินทางด้วยเรือถึงปีนังในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2399 ซึ่งแฮร์รีปาร์กส์ได้พบกับทาวน์เซนด์แฮร์ริส แฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษและทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกาปรึกษาหารือกันเรื่องสัญญาที่จะมาทำกับไทย และแฮร์รีปาร์กส์ยังมอบสำเนาสัญญาโบว์ริ่งให้แก่แฮร์ริสอีกด้วย จากนั้นแฮร์รีปาร์กส์จึงเดินทางต่อไปยังสิงคโปร์

แฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษมีความรีบรุดที่จะเดินทางเข้ามาที่ไทย เพื่อนำสัญญาโบว์ริ่งที่รัฐบาลอังกฤษให้การรับรองแล้ว นำกลับมาปิดตราแผ่นดินที่ไทยให้ทันกำหนดการ แฮร์รีปาร์กส์เดินทางออกจากสิงคโปร์ด้วยเรือกลไฟ*ออกแลนด์* (Auckland) เข้ามาถึงสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา ในวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2399 ซึ่งแฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษได้นำพระราชสาส์นจากสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียแห่งอังกฤษเข้ามาด้วย ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เมื่อได้ทรงทราบว่าทูตอังกฤษได้นำพระราชสาส์นมาด้วย จึงทรงมีความปลื้มปิติเป็นอย่างยิ่ง เนื่องด้วยเป็นครั้งแรกที่อังกฤษได้นำพระราชสาส์นเข้ามาถวายฯ ถือเป็นการให้เกียรติแด่พระเจ้ากรุงสยามและประเทศสยาม (ทั้งจอห์นครอว์เฟิร์ดและเฮนรีเบอร์นีย์ไม่ได้นำราชสาส์นเข้ามาถวาย เพราะเป็นผู้แทนของบริษัทอินเดียตะวันออก ทั้งเซอร์เจมส์บรูคและเซอร์จอห์นโบว์ริ่งไม่ได้นำราชสาส์นเข้ามาถวายฯ) ราชสำนักไทยใช้เวลาเตรียมพิธีรับราชสาส์นอยู่เป็นเวลานานหลายวัน เป็นเหตุให้เรือ*ออกแลนด์*ติดค้างอยู่ที่สันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา
[thumb|220x220px|มงติญีติดค้างอยู่ที่เมือง[อะเล็กซานเดรียที่อียิปต์เป็นเวลาประมาณสองเดือน ตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ถึงเดือนเมษายน พ.ศ. 2399 เนื่องจากหาเรือโดยสารที่จะเดินทางเข้ามาที่สิงค์โปร์ยังไม่สำเร็จ]]
พลเรือตรีเกแร็งผู้บัญชากองเรือฝรั่งเศสที่เกาะเรอูว์นียง ได้จัดให้เรือรบฝรั่งเศสสองลำได้แก่ เรือ*ก็องสตังตีน* (Constantine) และเรือ*นีซืส* (Nisus) ภายใต้การควบคุมของนาวาเอกตาร์ดี เดอ ม็องตราเวล (Tardy de Montravel) มาเฝ้ารอนายมงติญีอยู่ที่สิงคโปร์ เพื่อให้คณะทูตมงติญีนำเข้ามาที่ไทย นาวาเอกม็องตราเวลนำเรือ*ก็องสตังตีน*และ*นีซืส*ไปตั้งรอมงติญีอยู่ที่สิงคโปร์ในวันที่ 16 มีนาคม พ.ศ. 2399 ต่อมาในวันที่ 19 มีนาคม มงติญีที่ยังคงติดค้างอยู่ที่อะเล็กซานเดรียเขียนจดหมายถึงพลเรือตรีเกแร็ง เน้นย้ำว่าภารกิจของมงติญีนั้นมีความสำคัญ เนื่องจากมงติญีได้รับมอบหมายทั้งจากพระจักรพรรดิฝรั่งเศสและพระสันตะปาปา ในการเดินทางไปเจรจาทางพาณิชย์และศาสนากับไทย และสยามเป็นประเทศที่ถือรูปลักษณ์และความอลังการเป็นสิ่งสำคัญ รวมทั้งมงติญียังได้รับมอบหมายให้เดินทางไปที่เวียดนาม ซึ่งหลังจากที่เรือรบของนาวาเอกลาปีแยร์ได้ยิงถล่มใส่เมืองท่าดานัง เมื่อพ.ศ. 2390 เมื่อเก้าปีก่อนหน้านี้ ยังไม่มีเรือรบฝรั่งเศสลำใดย่างกรายเข้าไปที่เวียดนามอีกเลย การที่มงติญีต้องเดินทางไปเวียดนามในครั้งนี้นั้นมีความอันตราย จึงขอให้พลเรือตรีเกแร็งจัดหาเรือรบที่ใหญ่โตแข็งแรงให้แก่มงติญี มิฉะนั้นแล้วมงติญีรวมทั้งคณะทูตและครอบครัวอาจถูกพวกญวนสังหาร ซึ่งมงติญียังไม่ทราบว่าพลเรือตรีเกแร็งได้จัดเรือรบสองลำไปรอมงติญีอยู่แล้วที่สิงคโปร์

### คณะทูตปาร์กส์ในไทย
ฝ่ายไทยเมื่อเตรียมพิธีรับราชสาส์นเรียบร้อยแล้ว แฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษจึงเดินทางเข้ามาที่กรุงเทพ ในวันแรมสามค่ำเดือนสี่ (23 มีนาคม) พ.ศ. 2399 เรือ*ออกแลนด์*ทอดอยู่ที่ป้อมป้องปัจจามิตร ไม่ให้ขึ้นไปที่ป้อมวิไชยประสิทธิ์ ยิงปืนสลุตธงแผ่นดินยี่สิบเอ็ดนัดทั้งสองฝ่าย แฮร์รีปาร์กส์เข้าเฝ้าออกใหญ่ถวายราชสาส์นที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ซึ่งแฮร์รีปาร์กส์ได้ถวายราชสาส์นจากพระนางเจ้าวิกตอเรียแด่พระหัตถ์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ และแฮร์รีปาร์กส์ยังถวายของจำนวนมาก ได้แก่กระจกฉากรูปควีนวิคตอเรียหลายรูป และสิ่งของต่างๆ จนเจ้าพนักงานจดบันทึกไว้ไม่หมด "*เจ้าพนักงานในตำแหน่งทั้งปวงมารับไปต่อมือฮาริปักเองเนืองๆ เจ้าพนักงานกรมท่าได้บัญชีไว้บ้างไม่ได้บ้าง*"

ในวันที่ 24 มีนาคม เคานท์วาเลฟสกี้ รัฐมนตรีต่างประเทศฝรั่งเศส ได้ออกคำสั่งมอบอำนาจให้แก่มงติญี ในการเข้ามาเจรจาทำสัญญาการค้ากับเวียดนามอีกชาติหนึ่งนอกจากไทย ตามคำขอของเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แต่เนื่องจากมงติญียังคงติดค้างอยู่ที่อียิปต์ วาเลฟสกี้จึงส่งคำสั่งนี้ไปที่สิงคโปร์ เพื่อรอให้มงติญีไปรับคำสั่งนี้

ฝ่ายทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกา เดินทางด้วยเรือกลไฟ*ซานฮาซินโต* (San Jacinto) ออกจากปีนังมาถึงที่สิงคโปร์ในวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2399 เพื่อเตรียมเข้ามาเจรจากับไทย ที่สิงคโปร์ทาวน์เซนด์แฮร์ริสได้เห็นเรือรบฝรั่งเศสสองลำ*ก็องสตังตีน*และ*นีซืส* ที่เตรียมไว้ให้มงติญีเข้ามาเป็นทูตเจรจากับไทย และแฮร์ริสยังได้รับข่าวอีกว่า ฝรั่งเศสยังมีเรือรบสำรองสำหรับมงติญีอีกสองลำ คือเรือ*มาร์โซ*และเรือ*กาตีนา* รวมทั้งหมดสี่ลำ ทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกาเห็นว่าขบวนเรือทูตฝรั่งเศสมีความอลังการมาก ในขณะที่แฮร์ริสมีเรือรบลำเดียว หากคณะทูตฝรั่งเศสเข้ามาที่ไทย อาจทำให้เกิดการเปรียบเทียบ และส่งผลกระทบต่อการเจรจาของแฮร์ริสกับไทย แฮร์ริสจึงเห็นว่าควรรีบเดินทางเข้ามาเจรจากับไทย ให้สำเร็จลุล่วงก่อนที่ทูตฝรั่งเศสจะมาถึงไทย
[thumb|270x270px|แฮร์รีปาร์กส์ (Harry Parkes ไทยเรียกว่า ฮารีปาก) เป็นอุปทูตมาพร้อมกับ[จอห์น เบาว์ริง|เซอร์จอห์นโบว์ริ่งในพ.ศ. 2398 และนำสนธิสัญญาโบว์ริ่งกลับมาให้รัฐบาลไทยรับรองในพ.ศ. 2399 และเจรจาแก้ไขข้อสัญญาบางประการ]]
วันขึ้นหนึ่งค่ำ เดือนห้า จุลศักราช 1218 (5 เมษายน พ.ศ. 2399) วันขึ้นปีใหม่ไทย ประชุมประทับตราแผ่นดินไทยเพื่อทำการรับรองสัญญาโบว์ริ่ง ที่ฝ่ายรัฐบาลอังกฤษได้ให้การรับรองมาแล้ว ที่ศาลาลูกขุนฝ่ายใน แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงทรงแต่งตั้งผู้แทนพระองค์ห้าคน เพื่อทำการเจรจาแก้ไขสัญญากับนายปาร์กส์ ประกอบด้วย 1. พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท 2. สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) 3. เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) 4. เจ้าพระยารวิวงศ์ฯ (ขำ บุนนาค) 5. เจ้าพระยายมราช (นุช บุณยรัตพันธุ์) แฮร์รีปาร์กส์ระบุว่า ก่อนหน้านี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯได้ทอดพระเนตรสัญญาที่อังกฤษได้ตกลงกับญี่ปุ่นในพ.ศ. 2397 เป็นเหตุให้ทรงกริ้วเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ว่าทำสัญญาแล้วไทยให้สิทธิ์แก่อังกฤษมาก ในขณะที่ญี่ปุ่นไม่ได้ให้สิทธิ์แก่อังกฤษมากเท่าไทย เป็นเหตุให้ในการเจรจาของรัฐบาลไทยกับแฮร์รีปาร์กส์ในครั้งนี้ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ถูกลดบทบาทลงไปมาก สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นผู้มีบทบาทขึ้นมาแทน และพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงติดตามการเจรจาอย่างใกล้ชิดด้วยพระองค์เอง

ในระหว่างที่รัฐบาลไทยกำลังเจรจากับแฮร์รีปาร์กส์อยู่นี้ ทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกาได้เดินทางด้วยเรือ*ซานฮาซินโต*ออกจากสิงคโปร์ ในวันที่ 8 เมษายน ถึงสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยาในวันขึ้นแปดค่ำเดือนห้า (13 เมษายน) พ.ศ.2399 แต่ทว่าแฮร์ริสยังไม่สามารถเริ่มการเจรจากับไทยได้ เนื่องจากรัฐบาลไทยกำลังเจรจากับนายปาร์กส์ทูตอังกฤษอยู่ นายปาร์กส์แจ้งว่า รัฐบาลอังกฤษต้องการให้คนในบังคับของอังกฤษอยู่ภายใต้อำนาจของกงสุลแต่ฝ่ายเดียว โดยที่รัฐบาลไทยไม่เข้ามายุ่งเกี่ยว ซึ่งฝ่ายรัฐบาลไทยยังคงลังเลที่จะให้อำนาจกงสุลอังกฤษในไทยถึงเพียงนั้น แต่สุดท้ายรัฐบาลไทยจำต้องยินยอมให้กงสุลอังกฤษมีอำนาจเหนือสัปเยกของอังกฤษในไทยแต่ฝ่ายเดียว โดยที่ฝ่ายไทยไม่ยุ่งเกี่ยว เนื่องจากรัฐบาลไทยยังไม่มีแนวทางที่ชัดเจน ในการแต่งตั้งข้าราชการฝ่ายไทยไปเข้าร่วมกับกงสุลอังกฤษในการตัดสินคดีความ และยังมีการสำรวจปักปันเขตแดนของระยะทาง 200 เส้นจากกำแพงพระนคร และระยะทางเดินเรือยี่สิบสี่ชั่วโมงจากพระนคร

สุดท้ายคณะทูตมงติญีและครอบครัวสามารถได้โดยสารเรือ*บ็อมเบย์* (Bombay) ออกมาจากเมืองสุเอซของอียิปต์ในรอบเดือนเมษายน เมื่อวันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2399 เดินทางเข้าสู่เอเชีย มงติญีเกิดความขัดแย้งกับนายเรือชาวอังกฤษ ด้วยว่ามงติญีขอห้องนอนให้แก่คณะทูตและครอบครัวจำนวนสิบห้อง แต่นายเรือจัดให้มงติญีเพียงแค่ห้าห้อง มงติญีไม่พอใจต้องการขอดูแบบแปลนเรือว่าเหตุใดจึงไม่มีห้องเหลือ นายเรือชาวอังกฤษจึงโกรธเคืองต่อว่ามงติญี ฝ่ายนาวาเอกตาร์ดี เดอ ม็องตราเวล ที่นำเรือรบฝรั่งเศสสองลำ*ก็องสตังตีน*และ*นีซืส*รอคอยมงติญีอยู่ที่สิงคโปร์นั้น ตั้งเรือรอมงติญีอยู่เป็นเวลาหนึ่งเดือน มงติญียังเดินทางมาไม่ถึงสิงคโปร์ ม็องตราเวลเห็นว่าหากนำเรือรบทั้งสองลำเดินทางเข้ามาที่กรุงเทพในเดือนพฤษภาคม ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้มีกำลังแรงกล้า จะเป็นอันตราย นาวาเอกม็องตราเวลจึงตัดสินใจนำเรือและออกจากสิงคโปร์ ในวันที่ 29 เมษายน ไม่รอมงติญี กลับไปที่เกาะเรอูว์นียง พลเรือตรีเกแร็งจึงรายงานไปยังกองทัพเรือฝรั่งเศสว่าได้ส่งเรือรบไปรอมงติญีที่สิงคโปร์แล้ว แต่มงติญียังมาไม่ถึง จึงจำต้องถอนเรือกลับมาที่เรอูว์นียงก่อน

ฝ่ายกองทัพเรือฝรั่งเศส เมื่อได้ทราบว่ามงติญีมีความล่าช้า บรรดาข้าราชการกองทัพเรือฝรั่งเศสจึงโจมตีมงติญีอย่างรุนแรง ว่ามงติญีไร้ความสามารถไม่คู่ควรกับตำแหน่งหน้าที่ ด้วยว่ามงติญีได้รับมอบหมายให้ไปถึงสิงคโปร์ในเดือนมีนาคม แต่ถึงเดือนมีนาคมแล้วมงติญียังอยู่ที่อียิปต์ ข้าราชการบางคนถึงขั้นเสนอให้เรเนเดอกูร์ซีที่มาเก๊าทำหน้าที่เป็นทูตแทนมงติญี[thumb|233x233px|ทาวน์เซนด์ แฮร์ริส (Townsend Harris) ผู้แทนของประธานาธิบดี[แฟรงกลิน เพียร์ซ แห่งสหรัฐอเมริกา ดำรงตำแหน่งเป็นกงสุลใหญ่ประจำญี่ปุ่น เดินทางเข้ามาทำสัญญาอเมริกา-สยาม ลงนามในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2399]]
ทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกา (พงศาวดารไทยเรียกว่า เซนด์ฮาริส) ที่เฝ้ารอคอยเจรจากับรัฐบาลอยู่ที่กรุงเทพนั้น ได้เข้าเฝ้าออกใหญ่ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในวันแรมสิบเอ็ดค่ำเดือนห้า (1 พฤษภาคม พ.ศ. 2399) ทาวน์เซนด์แฮร์ริสได้นั่งเสลี่ยงเข้าสู่พระบรมมหาราชวัง ถวายสาสน์จากประธานาธิบดีแฟรงกลินเพียร์ซแด่พระหัตถ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ และถวายกระจกรูปเปรสิเดนต์ อย่างไรก็ตาม ทาวน์เซนด์แฮร์ริสยังไม่สามารถริเริ่มการเจรจาสัญญากับไทยได้ เนื่องจากฝ่ายไทยยังคงดำเนินการเจรจากับแฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษยังไม่เสร็จสิ้น

### มงติญีที่สิงคโปร์
มงติญียังคงขัดแย้งกับนายเรือชาวอังกฤษอยู่จนกระทั่งเดินทางถึงศรีลังกาที่เมืองกอลล์ ในวันที่ 4 พฤษภาคม ที่เมืองกอลล์มงติญีได้พบกับเรือ*กาตีนา* (Catinat) เรือรบของฝรั่งเศส อยู่ภายใต้การบัญชาของนาวาโทเลอลีเยอร์ เดอ วิล-ซือร์-อาร์ซ (Le Lieur de Ville-sur-Arce) ซึ่งมงติญีแจ้งแก่นาวาโทเลอลีเยอร์ว่าขณะนี้สงครามไครเมียได้จบสิ้นลงแล้ว ด้วยการลงนามสนธิสัญญาปารีสในเดือนมีนาคมที่ผ่านมา ขอให้เลอลีเยอร์นำเรือกาตีนามาเข้าร่วมกับคณะทูตของมงติญีไปที่ไทยและเวียดนาม

รัฐบาลไทยเจรจากับแฮร์รีปาร์กส์ยืดเยื้อจนถึงต้นเดือนพฤษภาคม จนกระทั่งแฮร์รีปาร์กส์เริ่มที่จะหมดสิ้นเสบียง แฮร์รีปาร์กส์ร้องขอให้ฝ่ายรัฐบาลไทยยินยอมตามข้อเสนอของปาร์กส์โดยเร็ว สุดท้ายฝ่ายไทยจึงยอมรับตามทำข้อเสนอของแฮร์รีปาร์กส์ นำไปสู่การลงนามข้อแก้ไขสัญญาเพิ่มเติมของแฮร์รีปาร์กส์ต่อสัญญาโบว์ริ่ง ในวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2399 แล้วนายแฮร์รีปาร์กส์จึงรีบรุดเดินทางออกจากไทยในอีกสองวันต่อมา วันที่ 15 พฤษภาคม กลับไปที่เมืองสิงคโปร์ เมื่อฝ่ายไทยเสร็จสิ้นการเจรจาแก้ไขข้อสัญญากับแฮร์รีปาร์กส์แล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงแต่งตั้งคณะผู้แทนพระองค์ห้าคน เข้าทำการเจรจาสัญญากับทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกา ซึ่งทาวน์เซนด์แฮร์ริสมีความไม่พอใจที่ฝ่ายไทยปล่อยให้นายแฮร์ริสรั้งรออยู่นานเป็นเวลาหนึ่งเดือน เนื่องจากฝ่ายไทยไม่สามารถเจรจากับทั้งแฮร์รีปาร์กส์และทาวน์เซนด์แฮร์ริสไปพร้อมกันได้

มงติญีพร้อมทั้งคณะผู้ติดตามขึ้นเรือ*นอร์มา* (Norma) ของอังกฤษจากศรีลังกามาที่สิงคโปร์ มงติญีพร้อมครอบครัวและคณะทูตเดินทางถึงสิงคโปร์ในวันที่ 16 พฤษภาคม พ.ศ. 2399 ที่สิงคโปร์นายเฟรเดริกโกตีแยร์กงสุลฝรั่งเศสประจำสิงคโปร์ได้นำคำสั่งเพิ่มเติมจากเคานท์วาเลฟสกี้มามอบให้แก่มงติญี ให้มงติญีเดินทางไปทำสัญญาการค้ากับเวียดนามด้วย ตามคำขอของเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง นอกจากเหนือจากที่มงติญีต้องไปทำสัญญาการค้ากับไทยและประท้วงราชสำนักเวียดนามเรื่องการลงโทษชาวคริสเตียน และมงติญีได้ทราบว่าได้มีเรือรบสองลำ*ก็องสตังตีน*และ*นีซืส*มารอมงติญีอยู่ที่สิงคโปร์แต่ได้ออกไปก่อนที่มงติญีจะมาถึง มงติญีค้นพบว่าเรือกลไฟ*มาร์โซ*ลำเดียวที่เหลืออยู่ที่สิงคโปร์นั้น มีขนาดเล็ก เล็กมากเสียจนไม่สามารถสู้รบกับเรือสลัดจีนได้ มงติญีคาดการณ์ว่าเรือกลไฟลำใหญ่*กาปรีซืส* ซึ่งบรรทุกเครื่องบรรณาการมาถวายแด่พระเจ้ากรุงสยาม ได้ออกจากฝรั่งเศสในวันที่ 30 มกราคม จะมาถึงสิงคโปร์อย่างเร็วที่สุดในเดือนมิถุนายน ซึ่งมงติญีจะไม่สามารถเดินทางเข้ามาที่ไทยได้จนกว่าเรือเครื่องบรรณาการจะมาถึง มงติญีเขียนจดหมายถึงวาเลฟสกี้ รำพันด้วยความเสียดายว่ามาไม่ทันเรือ*ก็องสตังตีน*และ*นีซืส* แต่ก็ได้แสดงความมั่นใจว่าอาศัยเรือ*กาตีนา*เรือ*กาปรีซืส*พร้อมกับเรือเล็ก*มาร์โซ*นั้น ก็เพียงพอในการแสดงแสนยานุภาพของกองเรือฝรั่งเศสให้แก่สยามได้ชื่นชม

นายโกตีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ได้ให้คำแนะนำแก่มงติญีว่า หากเจรจากับสยามให้สำเร็จ จะต้องแสดงแสนยานุภาพความอลังการให้ฝ่ายสยามได้เห็น และจำนวนเรือนั้นมีความสำคัญ ซึ่งพระเจ้ากรุงสยามได้ตรัสถามมิชชันนารีฝรั่งเศสว่าฝรั่งเศสมีเรือรบหรือไม่ เหตุใดจึงไม่เคยได้ทอดพระเนตรเรือรบฝรั่งเศส นายโกตีแยร์แนะนำให้มงติญีทำเรื่องต่อรัฐบาลฝรั่งเศสให้อนุญาตให้ผู้บัญชาการเรือ*กาตีนา*เรือ*กาปรีซืส*ทั้งสองลำ ติดตามมงติญีเข้ามาที่ไทยด้วย มงติญีที่สิงคโปร์ มงติญีอยู่ที่สิงคโปร์จำต้องเสียเวลาอีกครั้งเพื่อรอคอยให้เรือ*กาปรีซืส*มาถึง ระหว่างรอมงติญีคิดแผนการเข้าเจรจากับเวียดนาม โดยที่มงติญีใช้วิธีแสดงให้ราชสำนักเวียดนามเห็นว่า มงติญีได้รับความสนับสนุนจากทั้งอังกฤษและไทยในการเข้ามาเจรจากับเวียดนาม โดยที่มงติญีจะให้พระเจ้ากรุงสยามมีพระราชหัตถเลขาต่อพระเจ้าเวียดนามเป็นการนำทางแนะนำตัวมงติญี แล้วมงติญีจะอ้างแก่เวียดนามว่าฝ่ายอังกฤษจะส่งเรือรบตามมงติญีตามหลังมาในไม่ช้า
[thumb|170x170px|[ฌ็อง-บาติสต์ ปาลกัว|ฌ็อง-บาติสต์ ปาเลอกัว (Jean-Baptiste Pallegoix) บิช็อปแห่งมัลลุส (Bishop of Mallus) ดำรงตำแหน่งเป็นประมุขเขตมิสซังสยามตะวันออก (Vicar apostolic of Eastern Siam) ในช่วงสมัยรัชกาลที่ 3 และรัชกาลที่ 4]]
นายแฮร์รีปาร์กส์เดินทางกลับจากไทยถึงสิงคโปร์ ได้พบกับมงติญี ในวันที่ 18 พฤษภาคม ซึ่งแฮร์รีปาร์กส์แจ้งแก่มงติญีว่า แฮร์รีปาร์กส์เองใช้เวลาในการเจรจาทำสัญญากับไทยถึงสองเดือนเต็ม แต่การเจรจาของมงติญีกับไทยจะเป็นไปโดยสะดวก เนื่องด้วยพระเจ้ากรุงสยามและคณะผู้แทนพระองค์เป็นมิตรไมตรีอย่างมาก และการเจรจาของทาวน์เซนด์แฮร์ริสกับไทยก็คาดว่าจะสำเร็จสิ้นสุดลงในไม่ช้าเช่นกัน มงติญีมีความยินดีและโล่งใจว่า เมื่อตนเดินทางเข้าไปที่ไทยนั้น ทั้งอังกฤษและอเมริกาจะได้ทำเจรจาเสร็จสิ้นและออกจากไทยไปก่อนแล้ว แต่ทว่าพ่อค้าชาวอังกฤษที่สิงคโปร์ชื่อว่านายรีด (Read) กลับแจ้งแก่มงติญีว่าแฮร์รีปาร์กส์ได้แสดงกิริยาที่ไม่เหมาะสมต่อฝ่ายไทย และไม่ยอมฟังข้อเสนอของฝ่ายไทยเลย เป็นเหตุให้ฝ่ายไทยไม่พอใจแฮร์รีปาร์กส์มาก จากนั้นมงติญีจึงเขียนจดหมายถึงบาทหลวงปาเลอกัว ประมุขเขตมิสซังสยามที่กรุงเทพ ขอให้บาทหลวงปาเลอกัวกราบทูลพระเจ้ากรุงสยามให้ทรงมีพระราชหัตถเลขาไปถึงพระเจ้ากรุงเวียดนาม เพื่อแจ้งเวียดนามล่วงหน้าว่ามงติญีทูตฝรั่งเศสกำลังจะเดินทางไปที่เวียดนาม ต่อมานาวาโทเลอลีเยอร์นำเรือ*กาตีนา*จากศรีลังกามาถึงที่สิงคโปร์ในวันที่ 28 พฤษภาคม

ที่กรุงเทพ เพื่อเป็นการชดเชยที่ฝ่ายไทยได้มอบสิทธิ์ให้แก่อังกฤษอย่างมากในสัญญาที่ผ่านมา เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ได้พยายามที่จะเกลี้ยกล่อมเจรจากับทาวน์เซนด์แฮร์ริส ให้สหรัฐอเมริกาได้สิทธิ์ต่างๆจากไทยในระดับที่น้อยกว่าอังกฤษ ซึ่งทาวน์เซนด์แฮร์ริสยืนกรานว่าสหรัฐอเมริกาต้องได้รับสิทธิ์เท่ากับอังกฤษ สุดท้ายฝ่ายไทยจึงจำต้องมอบสิทธิ์ต่างๆให้แก่สหรัฐอเมริกา ดังที่ได้มอบให้แก่อังกฤษ ลงนามปิดตราหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี (Treaty of Amity and Commerce) ระหว่างไทยและสหรัฐอเมริกา เมื่อวันแรมสิบค่ำเดือนหก (29 พฤษภาคม) พ.ศ. 2399 ฝ่ายไทยยิงปืนสลุตที่ป้อมวิไชยประสิทธิ์ยี่สิบเอ็ดนัด ทาวน์เซนด์แฮร์ริสเดินทางไทยไปด้วยทัศนคติเชิงลบ กล่าวว่าจะไม่ขอเดินทางมาที่ไทยอีก

ที่สิงคโปร์ มงติญีเขียนจดหมายถึงศัตรูคือเรเนเดอกูร์ซีที่มาเก๊า ในวันที่ 30 พฤษภาคม ใจความว่าขอให้เดอกูร์ซีอย่าถือโทษโกรธมงติญีที่ได้แย่งชิงตำแหน่งทูตมาที่สยามจากเดอกูร์ซี เพราะเดอกูร์ซีอายุยังน้อย ยังมีโอกาสสร้างผลงานได้ ส่วนตัวมงติญีนั้นอายุมากแล้ว "*จำไว้เถอด พ่อหนุ่ม ฉันใกล้จะเกษียณแล้ว แต่หน้าที่การงานของเธอเพิ่งเริ่มต้น*" นอกจากนี้ มงติญียังเขียนจนหมายถึงเซอร์จอห์นโบว์ริ่งที่ฮ่องกง เพื่อขอบคุณที่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้แนะนำเคานท์วาเลฟสกี้ให้มอบอำนาจให้มงติญีไปทำสัญญาการค้ากับเวียดนามด้วย และขออนุญาตเซอร์จอห์นโบว์ริ่งเพื่อไปแจ้งแก่ราชสำนักเวียดนามว่า เซอร์จอห์นโบว์ริ่งผู้แทนอังกฤษจะตามมงติญีเข้ามาที่เวียดนามในไม่ช้า ซึ่งเซอร์จอห์นโบว์ริ่งอนุญาต

ส่วนบาทหลวงปาเลอกัวที่กรุงเทพนั้น เขียนจดหมายตอบกลับมงติญีว่า คณะมิสซังฝรั่งเศสยินดีให้ความช่วยเหลือแก่มงติญี แต่ไม่บังควรให้พระเจ้ากรุงสยามมีพระราชหัตถเลขาไปถึงพระเจ้าเวียดนาม ด้วยเหตุว่าเมืองสยามและเมืองเวียดนามเป็นอริศัตรูทำสงครามติดต่อกันสิบกว่าปี พระราชหัตถเลขาจากพระเจ้ากรุงสยามส่งไปที่เวียดนามจะไม่เกิดประโยชน์อันใด ฝ่ายมงติญีเมื่อได้อ่านจดหมายตอบของบาทหลวงปาเลอกัว ด้วยความไม่เข้าใจในประวัติศาสตร์ของภูมิภาค มงติญีมีความโกรธเคืองต่อบาทหลวงปาเลอกัว ว่าไม่ยอมช่วยเหลือตามแผนการของมงติญี จึงเขียนจดหมายไปตำหนิบาทหลวงปาเลอกัว ชี้แจงว่าเนื่องด้วยมงติญีจะนำเรือรบสามลำเข้าไปในดินแดนที่ไม่เป็นมิตรกับชาวตะวันตก หากพระเจ้ากรุงสยามไม่ทรงช่วยชี้แจงแก่เวียดนามเสียก่อน จะทำให้เกิดความเข้าใจผิดและเหตุการณ์บานปลายนำไปสู่ความรุนแรงได้ อีกทั้งพระเจ้ากรุงสยามจะต้องทรงช่วยเหลือมงติญีในครั้งนี้ เพื่อเป็นการพิสูจน์ว่าพระเจ้ากรุงสยามนั้นมีพระราชปณิธานที่จะเป็นไมตรีกับฝรั่งเศสจริง เหตุการณ์นี้ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างมงติญีและบาทหลวงปาเลอกัว

ฝ่ายมงติญียังคงเฝ้ารอเรือ*กาปรีซืส*ถึงกลางเดือนมิถุนายน เรือ*กาปรีซืส*ยังไม่มาถึง นาวาโทเลอลีเยอร์ผู้คุมเรือ*กาตีนา*เห็นว่า หากรั้งรออยู่ที่สิงคโปร์โดยที่ไม่ได้งานใดๆตนเองจะมีความผิด นาวาโทเลอลีเยอร์จึงแจ้งแก่มงติญีว่า หากเรือยังมาไม่ถึงเลอลีเยอร์จำต้องนำเรือ*กาตีนา*กลับไปที่เรอูว์นียง มงติญีจึงจำต้องเขียนจดหมายถึงพลเรือตรีเกแร็งผู้บัญชากองเรือฝรั่งเศสที่เรอูว์นียง ร้องขอให้เกแร็งอนุญาตให้เลอลีเยอร์อยู่ที่สิงคโปร์คอยติดตามมงติญีตลอดการเดินทาง ซึ่งพลเรือตรีเกแร็งก็ยินยอมแต่โดยดี สุดท้ายเรือ*กาปรีซืส*จึงมาถึงสิงคโปร์ ในวันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2399 ซึ่งเป็นวันคล้ายวันประสูติของเจ้าชายพระราชกุมารพระโอรสของพระจักรพรรดินโปเลียนที่สามพอดี มาพร้อมกับนาวาเอกโกลีแยร์ (Collier) และเครื่องบรรณาการ ซึ่งคณะทูตมงติญีได้เฉลิมฉลองวันประสูติฯด้วยการประดับธงฝรั่งเศสบนเรือ*กาปรีซืส*และยิงปืนสลุตสามนัด และมงติญีได้เขียนจดหมายถึงพลเรือตรีเกแร็ง ขอให้นาวาเอกโกลีแยร์อยู่ติดตามมงติญีอีกคนหนึ่งพร้อมกับเรือ*กาปรีซืส*

## คณะทูตมงติญีในไทย

### มงติญีเดินทางเข้าสู่แม่น้ำเจ้าพระยา
ชาร์ลส์ เดอ มงติญี (Charles de Montigny) กงสุลฝรั่งเศสประจำเมืองเซี่ยงไฮ้ ซึ่งได้รับแต่งตั้งจากพระจักรพรรดินโปเลียนที่สามแห่งจักรวรรดิฝรั่งเศส ให้เป็นราชทูตผู้มีอำนาจเต็มเข้ามาทำสัญญาการค้าฉบับใหม่กับไทย เดินทางออกจากสิงคโปร์เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2399 พร้อมกับครอบครัวและผู้ติดตามคือเอร์เนสต์-นาโปเลอง โกโด (Ernest-Napoléon Godeaux) นักการทูตหนุ่มอายุ 24 ปี และนาวาเอกโกลีแยร์ (Collier) เป็นผู้บัญชาการเรือรบทั้งสามลำที่มงติญีใช้เดินทางเข้ามาที่ไทยได้แก่;

* เรือ*กาปรีซืส* (Capricieuse พงศาวดารไทยเรียกว่า กาบรีซีเวอเซอ) เป็นเรือรบชนิดเรือใบขนาดใหญ่ไม่มีเครื่องจักรไอน้ำ นาวาเอกโกลีแยร์ (พงศาวดารไทยเรียกว่า กำมะโดด โดดโดวิเล) เป็นผู้ควบคุมเรือ*กาปรีซืส*ด้วยตนเอง มงติญีได้แต่งตั้งนาวาเอกโกลีแยร์ให้เป็นยศอุปโลกน์ เป็นยศพลเรือจัตวา (Commodore) ซึ่งเรือนี้ ได้บรรทุกเครื่องบรรณาการจากพระจักรพรรดิฝรั่งเศสเข้ามาถวาย
* เรือ*กาตีนา* (Catinat พงศาวดารไทยเรียก กัสตินัส) เป็นเรือรบชนิดติดเครื่องจักรไอน้ำ มีนาวาโทเลอลีเยอร์ เดอ วิล-ซือร์-อาร์ซ (Le Lieur de Ville-sur-Arce) เป็นผู้บังคับเรือ
* เรือ*มาร์โซ* (Marceau พงศาวดารไทยเรียก มาร์โซ) เป็นเรือรบขนาดเล็กชนิดติดเครื่องจักรไอน้ำ มีเรือเอกเลอเฟร์เดอลาโมต (Le Fer de la Motte) เป็นผู้บังคับเรือ มงติญีพร้อมคณะทูตและครอบครัวอาศัยอยู่ที่เรือ*มาร์โซ*นี้เป็นหลัก

ด้วยลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ที่มีกำลังแรง ทำให้เรือทั้งสามลำต้องเผชิญกับคลื่นลมแรงในอ่าวไทย ในระหว่างนี้ มงติญีได้ทำการทดลองเกี่ยวกับงูทะเลแต่พลาดถูกเขี้ยวของงูทะเลบาดเข้าที่นิ้ว มงติญีต้องให้ศัลยแพทย์ประจำเรือทำการผ่าตัดนำเนื้อที่ถูกพิษของงูทะเลออกไปเพื่อระงับการแพร่กระจายของพิษงู มงติญีมีอาการไข้หนาวสั่นคลื่นไส้ ได้สั่งเสียว่าหากมงติญีเสียชีวิตให้นาวาเอกโกลีแยร์ทำหน้าที่เป็นทูตแทนมงติญี แต่สุดท้ายมงติญีรอดปลอดภัย
[thumb|216x216px|บาทหลวง[หลุยส์ ลาร์นอดี|หลุยส์ ลาร์โนดี (Louis Larnaudie) อธิการโบสถ์เซนต์ยอแซ็ฟอยุธยา ทำหน้าที่เป็นล่ามให้แก่ชาร์ลส์เดอมงติญี ราชทูตฝรั่งเศสซึ่งเดินทางเข้ามาทำสัญญากับไทย ในพ.ศ. 2399]]
คณะทูตมงติญีพร้อมเรือรบฝรั่งเศสสามลำเดินทางมาถึงสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา ในวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2399 สันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแนวตะกอนทับทมรูปโค้งอยู่ที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยา มีความยาวประมาณ 100 กิโลเมตร เป็นอุปสรรคสำคัญในการที่เรือขนาดใหญ่จะเดินทางเข้าสู่แม่น้ำเจ้าพระยา เนื่องจากแม่น้ำเจ้าพระยามีความลึกไม่มาก เรือที่จะเข้าสู่แม่น้ำเจ้าพระยาได้นั้นจะต้องมีส่วนจมน้ำลึกไม่เกิน 11 ฟุต มิฉะนั้นท้องเรือจะกระแทกกับก้นแม่น้ำได้รับความเสียหาย รัฐบาลไทยมีบริการ"นำร่อง"คือนำเรือล่องไปตามร่องน้ำที่ลึกให้เรือนั้นขึ้นไปถึงกรุงเทพฯโดยปลอดภัย แต่เรือที่ประสงค์บริการนำร่องจะต้องแจ้งขึ้นไปที่กรุงเทพเสียก่อน บาทหลวงฌ็อง-บาป์ติสต์ ปาเลอกัว (Jean-Baptiste Pallegoix) ประมุขเขตสังฆมณฑลมิสซังสยาม ได้ส่งบาทหลวงหลุยส์ ลาร์โนดี (Louis Larnaudie) อธิการโบสถ์เซนต์ยอแซ็ฟอยุธยา มาเป็นล่ามให้แก่มงติญี บาทหลวงลาร์โนดีได้มารอคอยมงติญีที่สันดอนปากแม่น้ำอยู่ก่อนแล้ว

เมื่อเดินทางถึงไทยแล้ว มงติญีได้เริ่มแสดงให้ฝ่ายไทยตระหนักว่า ฝรั่งเศสเป็นชาติที่มีเกียรติและศักดิ์ศรีไม่น้อยกว่าอังกฤษ มงติญีส่งผู้ช่วยคือนายโกโด ลงไปแจ้งแก้พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ (เกิด) เจ้าเมืองปากน้ำสมุทรปราการ ว่าทูตฝรั่งเศสมงติญี หรือ มองติคนี ได้เดินทางมาถึงแล้ว และราชทูตมงติญีจะไม่ยอมลงจากเรือจนกว่าฝ่ายไทยจะจัดหาที่พำนักให้แก่มงติญีอย่างสมเกียรติราชทูต และฝ่ายไทยจะต้องรับราชทูตมงติญีอย่างยิ่งใหญ่สมเกียรติดังเช่นที่ไทยได้รับทูตเชอร์วาเลียร์เดอโชมง เซอร์จอห์นโบว์ริ่ง และแฮร์รีปาร์กส์ มงติญีต้องการพำนักที่ตึกรับแขกวัดประยูรวงศ์ที่ได้เคยรับทูตโบว์ริ่งและทูตอังกฤษคนก่อนๆ แต่ทว่าเมื่อแฮร์รีปาร์กส์ได้เดินทางจากไทยไป รัฐบาลไทยได้ให้ชาร์ลส์ ฮิลเลียร์ (Charles Hillier) กงสุลอังกฤษ เช่าตึกรับแขกนั้นอยู่อย่างถาวรแล้ว พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ (เกิด) และพระยามหาอรรคนิกร (เม่น) ที่สมุทรปราการ จึงบอกขึ้นมาที่กรุงเทพ ฝ่ายไทยได้ไปเจรจากับชาร์ลส์ฮิลเลียร์กงสุลอังกฤษขอให้ย้ายออกเพื่อให้มงติญีเข้ามาพำนัก แต่ทว่านายฮิลเลียร์ปฏิเสธ แจ้งแก่ฝ่ายไทยว่า ฝรั่งเศสนั้นเป็นชาติที่อ่อนแอและไม่ได้เดินทางมาบ่อย ไทยไม่จำเป็นต้องสนใจมากนัก ฮิลเลียร์เสนอว่าให้มงติญีไปอยู่ที่เรือนไม้ไผ่หลังคามุงจากที่ปากคลองผดุงกรุงเกษม ที่ทาวน์เซนต์แฮร์ริสทูตอเมริกันได้พำนักอยู่ก่อนหน้านี้ ซึ่งมงติญีเมื่อได้ทราบถ้อยคำของนายฮิลเลียร์ได้ทำการตอบโต้ว่า ฝรั่งเศสเป็นชาติที่ยิ่งใหญ่ มีคุณธรรม และปรารถนาจะเป็นไมตรีกับสยามไปตลอดชั่วกัลป์

คณะผู้แทนพระองค์ห้าคนจึงทำการปรึกษากันว่า จะให้รัฐบาลไทยยกเลิกสัญญาเช่าที่ได้ให้นายฮิลเลียร์เช่าตึกรับแขกวัดประยูรวงศ์ เพื่อบีบบังคับให้นายฮิลเลียร์ย้ายออกไป ให้มงติญีเข้ามา แต่นายชาร์ลส์ฮิลเลียร์กงสุลอังกฤษยังยืนกรานไม่ยอมย้ายออก สุดท้ายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) จึงกราบทูลขอพระราชทานฯให้มงติญีพำนักอยู่ที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) ซึ่งได้ถึงแก่พิราลัยไปก่อนหน้านี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นชอบด้วย ทรงมีพระราชหัตถเลขาไปถึงบาทหลวงปาเลอกัว ว่าขอให้มงติญีราชทูตฝรั่งเศสพำนักอยู่ที่จวนสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ เจ้าพระยารวิวงศ์ (ขำ บุนนาค) เสนาบดีพระคลัง จึงเขียนจดหมายไปแจ้งแก่มงติญีที่สันดอน ในวันที่ 11 กรกฎาคมว่า ฝ่ายไทยได้จัดให้มงติญีพำนักอยู่ที่หอพักที่บ้านของเสนาบดีสยามที่ล่วงลับไปแล้ว เป็นสถานที่ลงนามปิดตราสนธิสัญญาโบว์ริ่ง ถือว่ามีเกียรติมากกว่าตึกรับแขกนั้นยิ่งขึ้นไปอีก ซึ่งมงติญีมีความยินยอมและยินดีที่ไทยได้จัดที่พำนักให้เช่นนี้
[thumb|220x220px|ชาร์ลส์ เดอ มงติญี ราชทูตฝรั่งเศส ได้ชม[วัดพระสมุทรเจดีย์|พระสมุทรเจดีย์ ซึ่งมงติญีบรรยายว่า มีรูปร่างลักษณะเหมือนระฆังคว่ำมียอดแหลม]]
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯโปรดฯให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) และพระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม บุนนาค) นำเรือกลไฟลงไปรับคณะทูตฝรั่งเศสมงติญีที่สันดอน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์และพระยามนตรีสุริยวงศ์โดยสารเรือกลไฟลงไปถึงป้อมปากน้ำสมุทรปราการ แล้วเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงให้พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม) นำเรือกลไฟออกไปรับคณะทูตฝรั่งเศสที่สันดอน ในวันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2399 และให้หลวงวิชิตชลชัยเป็นผู้นำร่องนำเรือรบ*มาร์โซ*เข้ามาที่ป้อมปากน้ำ คณะทูตมงติญีโดยสารเรือ*มาร์โซ*ข้ามสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา มาถึงป้อมปากน้ำในวันที่ 12 ท้องเรือ*มาร์โซ*ติดสันดอนปากแม่น้ำต้องใช้กำลังเครื่องจักรไอน้ำจึงจะสามารถผ่านมาได้ มงติญีเห็นสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นป่าโกงกาง ตามมาด้วยเรือสวนไร่นาต้นกล้วยต้นมะพร้าวมีนาข้าว คณะทูตฝรั่งเศสอยู่บนเรือ*มาร์โซ*จอดที่ป้อมปากน้ำ มงติญีได้ชมพระสมุทรเจดีย์และป้อมผีเสื้อสมุทรที่เกาะกลางน้ำ

วันรุ่งขึ้น 13 กรกฎาคม เวลาเช้า ฝ่ายไทยที่ป้อมปากน้ำทำการยิงปืนสลุตแก่ราชทูตฝรั่งเศสยี่สิบเอ็ดนัด พระวิเศษสงคราม (จัน ปาสกวัล) พระสิทธิศักดิ์สมุทรเขตต์ หลวงอาจณรงค์ นำเรือมารับคณะทูตมงติญีลงจากเรือมาร์โซขึ้นไปที่ป้อมปากน้ำ ราชทูตมงติญี ผู้ช่วยคือนายโกโด และบาทหลวงลาร์โนดีผู้เป็นล่าม เดินลงจากเรือ*มาร์โซ* ฝ่ายไทยยิงปืนสลุตอีกสิบเจ็ดนัด เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง) นำทหารไทยแต่งกายอย่างอังกฤษยืนแถวทหารต้อนรับราชทูตฝรั่งเศส วงดุริยางค์บรรเลงเพลง''ก็อดเซฟเดอะควีน'' (God Save The Queen) เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ซึ่งมงติญีเรียกชื่อว่า "กลาโหม" (Kalaoum) นั่งอยู่บนปะรำพิธี เดินทางลงมาต้อนรับมงติญี เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กล่าวแก่มงติญีด้วยภาษาอังกฤษว่า ขอให้มงติญีไว้วางใจว่า ฝ่ายไทยจะทำการต้อนรับอย่างสมเกียรติราชทูต และมีความยินดีที่ไทยได้สานสัมพันธ์กับฝรั่งเศสอีกครั้งหนึ่ง หลังจากที่หยุดไปตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ยังกล่าวอีกว่าไทยต้องการชาติมหาอำนาจดังเช่นฝรั่งเศสมาเป็นผู้ปกป้องไทยจากมหาอำนาจที่มีความทะเยอทะยาน (หมายถึงอังกฤษ) จากนั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงเงียบไปและดูท่าทีของมงติญี มงติญีเข้าใจว่าไทยต้องการฝรั่งเศสเข้ามาช่วยคานอำนาจกับอังกฤษ มงติญีตอบอย่างเป็นกลางว่า สัญญาที่ฝรั่งเศสกำลังจะตกลงกับไทยนี้ จะรับรองสวัสดิภาพของไทยอยู่แล้ว

เมื่อมงติญีสนทนากับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เสร็จสิ้นแล้ว คณะทูตมงติญีจึงกลับขึ้นไปบนเรือ*มาร์โซ* มงติญีมีความชื่นชมประทับใจต่อเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์อย่างมาก "*กลาโหมนั้นเป็นบุรุษผู้ยิ่งใหญ่อย่างแท้จริง เป็นคนที่ควรค่าแก่ความสนใจ แม้แต่ในยุโรป หรือมากกว่านั้น มีความเหมาะสมที่จะดำรงตำแหน่งเสนาบดีของสยาม*" มงติญีได้รับทราบว่า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์มีพี่น้องจำนวนทั้งสิ้นสี่สิบห้าคน และบิดาของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นั้นควบทั้งตำแหน่งเสนาบดีและสมเด็จในรัชกาลก่อน จากนั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม บุนนาค) และจมื่นไวยวรนารถ (วร บุนนาค) จึงขึ้นไปร่วมรับประทานอาหารค่ำกับคณะทูตมงติญีและครอบครัวของมงติญีบนเรือ*มาร์โซ* เมื่อรับประทานอาหารเสร็จแล้ว เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง) พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม) และจมื่นไวยวรนารถ (วร) จึงลงจากเรือมาร์โซ มงติญีให้เรือ*มาร์โซ*ยีงปืนสลุตให้เกียรติแก่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สิบเจ็ดนัด

เรือลำเล็กยี่สิบห้าลำลงมาถึงป้อมปากน้ำ เพื่อนำคณะทูตขึ้นไปที่กรุงเทพ แต่มงติญีได้ขอให้ตนนำเรือรบมาร์โซขึ้นไปถึงกรุงเทพ ซึ่งทูตตะวันตกที่ผ่านมา ได้แก่ เซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รีปาร์กส์ และทาวน์เซนต์แฮร์ริส ทุกคนได้เรือขึ้นมาถึงเพียงแค่ป้อมป้องปัจจามิตร ป้อมปิดปัจจนึกเท่านั้น ไม่มีผู้ใดได้นำเรือรบขึ้นมาถึงป้อมวิไชยประสิทธิ์ มงติญีแจ้งแก่ฝ่ายไทยว่า ต้องการนำเรือมาร์โซขึ้นมาทำการยิงปืนสลุตทำความเคารพธงแผ่นดินสยาม ซึ่งฝ่ายไทยยินยอมให้ราชทูตฝรั่งเศสมงติญีนำเรือรบขึ้นมาถึงป้อมวิไชยประสิทธิ์

เมื่อฝ่ายรัฐบาลไทยยินยอมให้ราชทูตฝรั่งเศสนำเรือรบขึ้นมาถึงพระนครแล้ว มงติญีจึงให้นาวาเอกโกลีแยร์ ผู้บัญชาการกองเรือฝรั่งเศสของมงติญี เป็นผู้นำเรือขึ้นมาที่พระนคร โดยที่จอดเรือรบฝรั่งเศสสองลำ *กาตีนา*และ*กาปรีซืส* ไว้ที่สันดอนปากแม่น้ำ นาวาเอกโกลีแยร์ถอนสมอเรือ*มาร์โซ* ในวันที่ 14 กรกฎาคม ขึ้นมาที่พระนคร โดยที่เรือพายสยามติดตามขึ้นมา มงติญีพร้อมคณะทูตและครอบครัว โดยสารเรือ*มาร์โซ*ชมสองข้างฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นเรือกสวนไร่นา มงติญีขึ้นมาสิบกิโลเมตรจากปากน้ำสมุทรปราการถึงเมืองนครเขื่อนขันธ์ที่ปากลัด ซึ่งมงติญีระบุว่ามีประชากร 6,000 ถึง 7,000 คน ส่วนใหญ่เป็นชาวมอญ ที่สองฝั่งของปากลัดมีป้อมปราการอยู่สองด้านมีโซ่ล่ามขึงทั้งสองฝั่งแม่น้ำขวางกั้นไว้ มงติญีชื่นชมกรุงเทพว่าเป็นเวนิสแห่งเอเชียเหมือนเป็นเมืองในตำนานและ "ไม่มีเมืองในยุโรปเมืองใดหรือเมืองใดๆในโลกนี้ไม่ว่าจะสวยงามเพียงใดจะให้ความรู้สึกดังนี้อีกแล้ว"

### มงติญีเดินทางถึงกรุงเทพ
ในวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2399 ขึ้นสิบสองค่ำเดือนแปด คณะทูตมงติญีโดยสารเรือรบฝรั่งเศส*มาร์โซ*เดินทางถึงกรุงเทพ เรือ*มาร์โซ*เทียบท่าทอดสมอที่ป้อมป้องปัจจามิตร แล้วเรือ*มาร์โซ*ทำการยิงปืนสลุตทำความเคารพธงแผ่นดินสยามที่ป้อมป้องปัจจามิตรจำนวนยี่สิบเอ็ดนัด ฝ่ายไทยที่ป้อมป้องปัจจามิตรยิงปืนสลุตตอบรับอีกยี่สิบเอ็ดนัด พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เสด็จนำคณะผู้แทนพระองค์ทั้งห้าคน ขึ้นพบกับมงติญีบนเรือ*มาร์โซ* พร้อมกันนี้ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชหัตถเลขามาถึงมงติญี มงติญีได้รับทราบว่า กรุงเทพมีจำนวนประชากรประมาณ 400,000 คน เป็นชาวไทย 250,000 คน ชาวจีน 100,000 ที่เหลืออีก 50,000 คน เป็นชาวพม่า ชาวมอญ ชาวญวน ชาวมลายู ชาวลูกครึ่งโปรตุเกส ฯลฯ ประชากรของสยามมีประมาณหกล้านคน เป็นชาวจีน 1.5 ล้านคน ชาวกรุงเทพส่วนอาศัยอยู่เป็นบ้านแพริมน้ำ บาทหลวงฌอแซฟ ดูกาต์ (Joseph Ducat) ได้บรรยายให้มงติญีฟังว่า "*ชาวสยามนั้นมีสติปัญญา แต่ด้วยสติปัญญาของชาวสยามนั้น สามารถเลียนแบบสิ่งต่างๆได้แต่ดูเหมือนจะคิดค้นสิ่งใหม่ไม่ได้*" "*ความสุขของชาวสยามคือการอยู่นิ่งเฉย พวกเขาชอบการนอนราบมากกว่าสิ่งอื่น ถ้าพวกเขามีข้าวปลาอาหารเพียงพอไม่อดอยาก พวกเขาก็จะเกียจคร้านทั้งวัน ยกเว้นพวกที่ต้องรับราชการ*" บาทหลวงดูกาต์ยังแจ้งแก่มงติญีอีกว่า ชาวสยามถึงแม้ว่าส่วนใหญ่ดูเหมือนจะยากจน แต่กลับพบเห็นกำไลและสร้อยทองที่ข้อมือของเด็กสยาม และมีทองคำเพชรนิลจินดาตามวัดวาอาราม ตามเสื้อผ้าอาภรณ์ต่างๆ สตรีสยามนั้นทาผิวของตนเองเป็นสีเหลือง เคี้ยวหมากจนปากเป็นสีแดง ท่ามกลางหมู่พระราชวังและวัดวาอารามเจดีย์น้อยใหญ่ มีบ้านไม้ไผ่หลังคามุงจากของราษฎรแทรกซึมอยู่ ในกรุงเทพมีวัดหลายร้อยแห่ง มีพระภิกษุจำพรรษาอยู่ประมาณ 2,000 รูป บาทหลวงดูกาต์ว่าวัดที่มีชื่อเสียงของกรุงเทพได้แก่ วัดแจ้ง วัดสระเกษ วัดพระเชตุพน

วันรุ่งขึ้น 15 กรกฎาคม คณะราชทูตฝรั่งเศสมงติญีเตรียมตัวลงจากเรือ*มาร์โซ*ที่ป้อมป้องปัจจามิตร ในระหว่างที่เรือ*มาร์โซ*กำลังทำการยิงปืนใหญ่สลุตอยู่นั้น ปืนใหญ่ของฝรั่งเศสเกิดระเบิดขึ้น ทำให้ทหารฝรั่งเศสแขนขาดสองนาย และมงติญีขอให้ฝ่ายไทยระงับการยิงปืนสลุตตอบออกไปก่อน พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชหัตถเลขาไปถึงมงติญีแสดงความเสียพระทัยต่อเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์และเจ้าพระยารวิวงศ์ฯพระคลังนำคณะทูตมงติญีและครอบครัวเดินทางจากป้อมป้องปัจจามิตรเดินทางไปที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ที่ได้จัดไว้รับรองคณะทูต มงติญีสังเกตว่า ใกล้กับจวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่นี้ มีจวนของกลาโหม จวนของพระคลัง และจวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย อยู่ในตระกูลเดียวกันทั้งหมด กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเสด็จนำคณะทูตมงติญีเยี่ยมชมจวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯพระราชทานเรือกัญญาสองลำ พร้อมทนายฝีพายหกสิบคน ให้มงติญีไว้ใช้สอย และโปรดฯให้จมื่นไวยวรนารถ (วร บุนนาค) และบาทหลวงลาร์โนดีล่าม คอยดูแลความสะดวกสบายของมงติญี

วันที่ 16 กรกฎาคม มงติญีชักธงฝรั่งเศสขึ้นที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ มีมหาดเล็กเจ้าพนักงานเดินทางไปมาเข้ามาติดต่อมงติญีทั้งวันไม่ขาด วันรุ่งขึ้นวันที่ 17 กรกฎาคม เรือมาร์โซเดินทางกลับลงไปรับคณะทูตมงติญีอีก 80 คน จากเรือ*กาตีนา*และ*กาปรีซืส*ที่สันดอนปากแม่น้ำ รวมทั้งนายโกโด นาวาโทเลอลีเยอร์ และเรือเอกเดอลาโมต มงติญีปรึกษากับผู้บัญชาการกองเรือคือนาวาเอกโกลีแยร์ว่า ขบวนเรือฝรั่งเศสจะต้องมีความยิ่งใหญ่อลังการเฉกเช่นเดียวกับคณะเชอร์วาเลียร์เดอโชมงในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ นาวาเอกโกลีแยร์ออกคำสั่งกำชับทหารเรือฝรั่งเศสทุกนาย ให้ประพฤติตนอยู่ในระเบียบวินัยอย่างเคร่งครัดไม่มีด่างพร้อย อย่าให้มีการย่อหย่อนดังเช่นทหารเรืออังกฤษ มิฉะนั้นจะถูกลงโทษ เพื่อให้ชาวสยามเห็นว่า ฝรั่งเศสนั้นเป็นชาติที่ยิ่งใหญ่เพียงใด

ในวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2399 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการให้เบิกตัวราชทูตฝรั่งเศสมงติญีมาเข้าเฝ้าเป็นการส่วนพระองค์ บาทหลวงปาเลอกัวและบาทหลวงลาร์โนดี นำมงติญีออกจากที่พำนัก มงติญีขึ้นนั่งเสลี่ยงมีคนหามแปดคน ถึงที่พระบรมมหาราชวังในเวลาหนึ่งทุ่ม มาเข้าเฝ้าที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มงติญีตระหนักว่าที่นี้คือตำแหน่งเดียวกับที่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้มารอเข้าเฝ้าก่อนหน้านี้ มงติญีรอเข้าเฝ้าอยู่เป็นเวลานานจนเริ่มมีความกังวล และกล่าวว่ามงติญีสามารถเฝ้ารอพระเจ้ากรุงสยามได้ตลอดทั้งวัน แต่ฝ่ายไทยไม่ควรที่จะปล่อยให้ราชทูตของพระจักรพรรดิฝรั่งเศสรอนานเช่นนี้ มงติญีจึงขอให้บาทหลวงปาเลอกัวเข้าไปกราบทูลให้ทรงทราบ ว่าราชทูตฝรั่งเศสได้มารอเข้าเฝ้าอยู่แล้ว บันทึกของฝรั่งเศสระบุว่า บาทหลวงปาเลอกัวเข้าไปเข้าเฝ้าในท้องพระโรง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสถามบาทหลวงปาเลอกัวว่า ควรจะทรงต้อนรับราชทูตฝรั่งเศสอย่างไร บาทหลวงปาเลอกัวจึงทูลว่า ให้ตรัสกับราชทูตฝรั่งเศสด้วยภาษาอังกฤษ ทรงถามบาทหลวงปาเลอกัวว่า ราชทูตฝรั่งเศสมงติญีเข้าใจภาษาอังกฤษด้วยหรือไม่ บาทหลวงปาเลอกัวทูลตอบว่าได้
[thumb|254x254px|ชาร์ลส์ เดอ มงติญี ราชทูตฝรั่งเศส เข้าเฝ้า[พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นการส่วนพระองค์ ที่เข้าเฝ้าที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2399]]
บาทหลวงปาเลอกัวจึงเชิญราชทูตฝรั่งเศสมงติญีเข้ามาในท้องพระโรง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯประทับอยู่บนพระราชบัลลังก์สูง มีพระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการหมอบกราบอยู่เต็มท้องพระโรง ภายในท้องพระโรงมีเครื่องประดับและการตกแต่งตามอย่างตะวันตก มงติญีได้รับพระบรมราชานุญาตให้ยืนสนทนากับพระเจ้ากรุงสยามโดยที่ไม่ต้องหมอบกราบ มงติญีตั้งข้อสังเกตว่า พระเจ้ากรุงสยามนั้นมีพระรูปโฉมคล้ายคลึงกับพระเจ้าหลุยส์ที่เก้าแห่งฝรั่งเศส และพระเจ้ากรุงสยามตรัสภาษาอังกฤษได้คล่องแคล่วว่าราษฎรสยามทั้งมวล พระราชดำรัสภาษาอังกฤษของพระเจ้ากรุงสยามนั้น ต้องตั้งใจฟังจึงจะเข้าใจได้ มงติญีได้รับทราบว่าพระเจ้ากรุงสยามทรงศึกษาภาษาอังกฤษจากมิชชันนารีชาวอเมริกัน อีกทั้งพระเจ้ากรุงสยามยังได้ทรงศึกษาประวัติศาสตร์พระราชวงศ์ต่างๆของยุโรปด้วย มงติญีกล่าวว่าพระเจ้ากรุงสยามทรงมีพระกรุณาธิคุณให้การต้อนรับและอำนวยความสะดวกให้แก่มงติญีอย่างดีเมื่อเดินทางถึงประเทศสยาม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสถามแก่มงติญีว่าได้นำราชสาส์นพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสมาด้วยหรือไม่ มงติญีทูลตอบว่าพระจักรพรรดิฝรั่งเศสจะมีพระราชสาส์นก็ต่อเมื่อพระเจ้าแผ่นดินอื่นได้มีราชสาส์นไปถึงพระจักรพรรดิฝรั่งเศสแล้วเท่านั้น และทูลว่าหากพระเจ้ากรุงสยามทรงมีพระราชสาส์นไปถึงพระจักรพรรดิฝรั่งเศส พระจักรพรรดิฝรั่งเศสก็จะมีราชสาส์นตอบกลับมา ซึ่งมงติญีมีความเสียใจว่า การที่มงติญีไม่ได้นำราชสาส์นมาถวายพระเจ้ากรุงสยามนั้น เป็นความผิดพลาดของฝรั่งเศส เพราะทั้งแฮร์รีปาร์กส์และทาวน์เซนด์แฮร์ริสต่างมีสาส์นจากประมุขแห่งรัฐเข้ามาถวายด้วยกันทั้งสิ้น

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสถามแก่มงติญีอีกว่า จริงหรือไม่ที่ฝรั่งเศสเฝ้ารอให้อังกฤษและสหรัฐอเมริกาทำสัญญากับไทยเสร็จสิ้นเรียบร้อยก่อน แล้วฝรั่งเศสจึงส่งราชทูตเข้ามาทำสัญญากับไทย มงติญีทูลแก้ว่าฝรั่งเศสมีความตั้งใจที่จะส่งราชทูตเข้ามาทำสัญญากับไทยก่อนหน้านี้แล้ว ฝรั่งเศสได้แต่งตั้งพลเรือตรีลาแกร์เป็นราชทูตเข้ามาทำสัญญากับไทยแต่ด้วยเหตุข้อสงครามกับรัสเซียทำให้ราชทูตฝรั่งเศสยังไม่สามารถเดินทางเข้ามาที่ไทยได้จนถึงบัดนี้ อีกทั้งนายโกตีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ได้เคยแจ้งแก่รัฐบาลไทยได้รับทราบแล้วว่าราชทูตลาแกร์จะเดินทางเข้ามาที่ไทย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสแก่มงติญีว่า เซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้มีหนังสือมาก่อนหน้านี้แจ้งว่าราชทูตฝรั่งเศสมงติญีจะเดินทางมาที่ไทย มงติญีจึงรีบทูลว่าอังกฤษและฝรั่งเศสเป็นคนละชาติกัน ไม่จำเป็นที่ฝ่ายอังกฤษจะต้องมีหนังสือมาแจ้งแก่รัฐบาลสยามก่อน เรื่องที่ราชทูตฝรั่งเศสจะเข้ามาที่ไทย ด้วยว่าฝรั่งเศสเป็นชาติที่ยิ่งใหญ่อยู่แล้ว สามารถดำเนินการด้วยตนเองได้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงแย้มสรวลกับคำตอบนี้ของมงติญี

### มงติญีเข้าเฝ้าออกใหญ่ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท
ฝ่ายไทยได้กำหนดฤกษ์ให้คณะราชทูตฝรั่งเศสมงติญีเข้าเฝ้าออกใหญ่ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เหมือนอย่างแฮร์รีปาร์กส์ทูตอังกฤษ และทาวน์เซนด์แฮร์ริสทูตอเมริกัน ในวันแรมเจ็ดค่ำเดือนแปด (24 กรกฎาคม) พ.ศ. 2399 ซึ่งฝ่ายมงติญีต้องการเข้าเฝ้าออกใหญ่ในเวลากลางวัน (ทั้งปาร์กส์และแฮร์ริสเข้าเฝ้าออกใหญ่ในเวลากลางคืน) เพื่อที่จะให้ฝ่ายไทยได้เห็นความยิ่งใหญ่ของกองเรือฝรั่งเศสอย่างชัดเจน ในวันที่ 23 กรกฎาคม มงติญีได้จัดแสดงรูปพระเจ้าอัมเปรอและรูปอัมเปรสมเหษีฝรั่งเศส ซึ่งเป็นรูปสำเนาที่เลียนแบบมาจากรูปจริงซึ่งวาดขึ้นโดยวินเตอร์ฮัลเตอร์ (Winterhalter) จิตรกรชาวเยอรมัน ที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาที่พำนักของมงติญี ซึ่งขุนนางไทยได้เข้ามาเยี่ยมชม เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้กระซิบถามแก่มงติญีเป็นภาษาอังกฤษว่า สตรีฝรั่งเศสนั้นงดงามทุกนางหรือไม่ มงติญีตอบว่า สตรีฝรั่งเศสนั้นงดงามโดยส่วนใหญ่ แต่พระจักรพรรดินีฝรั่งเศสนั้นงดงามที่สุด

ในวันที่ 24 กรกฎาคม ถึงกำหนดการเข้าเฝ้าออกใหญ่ เรือพระราชพิธีต่างๆมารอมงติญีที่จวนสมเด็จเจ้าพระยาแต่เช้า ฝ่ายไทยได้จัดให้นำรูปพระจักรพรรดิและพระจักรพรรดินีฝรั่งเศสขึ้นเรือพระที่นั่ง ตั้งอยู่ที่พระแท่นบัลลังก์กัญญาผ้าดาดหลังคาสีแดงม่านสีขาว มีทหารฝรั่งเศสแปดนายประคองรูปทั้งสองไว้อยู่ มีทนายฝีพายหกสิบคน ถึงเวลาบ่ายโมง ให้ทหารฝรั่งเศสจำนวนหนึ่งลงเรือเป็นทัพหน้า นำหน้าเรือพระที่นั่งที่มีรูปของพระจักรพรรดิฝรั่งเศส ยกขบวนออกจากจวนสมเด็จเจ้าพระยาที่พำนักของมงตีญี ตามต่อจากเรือพระที่นั่งมงติญีราชทูตฝรั่งเศสนั่งเรือกัญญา พร้อมกับนาวาเอกโกลีแยร์ผู้บัญชาการกองเรือของมงติญี และบาทหลวงลาร์โนดีผู้เป็นล่าม เรือของมงติญีมีฝีพายหกสิบคน ต่อจากเรือขอมงตีญีคือเรือของบาทหลวงปาเลอกัว และเรือพระราชพิธีน้อยใหญ่อีกประมาณยี่สิบลำ มงติญีสังเกตว่าขบวนเรือราชทูตในแม่น้ำนั้นยาวไกลสุดสายตา เรือทุกลำล้วนแต่เป็นเรือรูปสัตว์ประดับทองทั้งสิ้น

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ไทย–ฝรั่งเศส
หมวดหมู่:พ.ศ. 2399
หมวดหมู่:ประเทศฝรั่งเศสในปี พ.ศ. 2399
หมวดหมู่:ประเทศไทยในปี พ.ศ. 2399
หมวดหมู่:รัชกาลที่ 4