อาณาจักรตะโบงคมุม

**อาณาจักรตะโบงคมุม** ( ) เป็นอดีตหน่วยการเมืองของชาวกูยที่มีตัวตนประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึง 16 ตรงกลางหุบเขาแม่น้ำโขง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของกัมพูชาตะวันออกเฉียงเหนือ ลาวตอนใต้ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยในปัจจุบัน เมืองหลวงถูกกัมพูชาเข้าผนวกในคริสต์ตวรรษที่ 16 ในขณะที่ชุมชนที่เหลือทางเหนือพัฒนาไปเป็นหน่วยการเมืองหลายภาษาศาสตร์ชาติพันธุ์ที่ภายหลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของประเทศลาวและไทย

บันทึกเกี่ยวกับอาณาจักรตะโบงคมุมมีจำกัด หลักฐานที่ยังเหลือรอดเพียงอันเดียวคือพงศาวดารละแวกที่เขียนขึ้นโดยนักองค์เอง พระมหากษัตริย์เขมร และมีการกล่าวถึงเป็นครั้งคราวในพระราชพงศาวดารสยามในสมัยอยุธยาถึงต้นรัตนโกสินทร์ จังหวัดพระวิหารของกัมพูชาที่เคยเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรกูย เดิมมีประชากรหนาแน่นกว่าในปัจจุบัน ปราสาทพระวิหารเป็นหนึ่งในสถานที่สำคัญที่ชาวกูยสร้างขึ้นในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 9–10 เกือบเป็นที่แน่นอนว่าชาวเขมรได้แย่งชิงดินแดนทางตะวันตกของแม่น้ำโขงและทางตะวันออกเฉียงเหนือของทะเลสาบตอนในขนาดใหญ่ (ทะเลสาบ) มาจากพวกเขา

## ที่ตั้ง
อาณาจักรตะโบงคมุมตั้งอยู่ทางเหนือของจังหวัดกำปงธม ประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน และกล่าวกันว่าครอบคลุมจังหวัดสตึงแตรงและทางตะวันออกของจังหวัดพระวิหารของประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน แขวงสาละวันและแขวงทางใต้อีก 3 แห่งของประเทศลาวในปัจจุบัน และพื้นที่บางส่วนของจังหวัดศรีสะเกษและจังหวัดอุบลราชธานีของประเทศไทยในปัจจุบัน อาณาจักรนี้มีชายแดนติดกับพิมายของอาณาจักรอยุธยาที่ห้วยขะยูงทางตะวันออก และยาวถึงเทือกเขาอันนัมทางตะวันออก ทางเหนือพบกับหน่วยการเมืองอาณาจักรโคตรบูร และทางใต้และตะวันตกเฉียงใต้ติดกับกัมพูชา

## ประวัติ
### อาณาจักรอิสระ
อาณาจักรตะโบงคมุมของชาวกูยได้รับการกล่าวถึงครั้งแรกในพงศาวดารละแวกในภาษาเขมร ซึ่งพระราชทานให้กัพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแห่งสยามโดยนักองค์เอง พระราชโอรสบุญธรรมชาวเขมร ใน ค.ศ. 1786 พงศาวดารนี้แปลไปเป็นภาษาไทยและเก็บรักษาไว้ในหอหลวง (ปัจจุบันคือสำนักหอสมุดแห่งชาติ) ใกล้พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แต่ต้นฉบับภาษาเขมรในปัจจุบันสูญหาย ส่วนท้ายของพงศาวดารกล่าวถึงการแย่งชิงบัลลังก์ของราชวงศ์เขมรหลังจากการสวรรคตของพระนารายณ์รามาธิบดีใน ค.ศ. 1468 พระธรรมราชาธิราชรามาธิบดีที่ 1 พระราชโอรสองค์หนึ่งของพระนารายณ์รามาธิบดี ทรงขอความช่วยเหลือจากกษัตริย์ตะโบงคมุมต่อพระศรีสุริโยไทยราชา

ตำราในพงศาวดารระบุว่า "เจ้ากวย" อาจหมายถึงกษัตริย์แห่งชาวกูยที่ขึ้นครองราชย์ในเมืองตะโบงคมุม ซึ่งตั้งอยู่ทางใต้ของเมืองจำปาศักดิ์ในปัจจุบัน และยังแสดงให้เห็นว่าอาณาจักรของชาวกูยเป็นรัฐอิสระอย่างน้อยในคริสต์ศตวรรษที่ 15  ในช่วงเวลานี้ อาณาจักรกูยยังได้ทำการค้ากับสยาม โดยส่งคณะทูตไปยังราชสำนักอยุธยา  ตามประมวลกฎหมายอาญาหลวง ชาวกูยในช่วงต้นสมัยอยุธยามีสถานะทางสังคมสูงมาก เทียบได้กับผู้คนเชื้อสายฝรั่งเศส อังกฤษ จีน โปรตุเกส ดัตช์ ฉาน ชวา มลายู อาหรับ และเวียดนาม นอกจากนี้ ชาวกูยบางส่วนยังได้เป็นข้าราชการในราชสำนักอยุธยา โดยเฉพาะในส่วนที่เกี่ยวข้องกับช้าง เนื่องจากพวกเขาเป็นที่รู้จักในฐานะควาญช้างที่มีฝีมือ หรือผู้ฝึกช้าง และหมู่บ้านกูยหลายแห่งก็ทำงานเกี่ยวกับการหา ฝึก และขายช้าง

กฏหมายตามสามดวงใน ค.ศ. 1432 ยังได้กล่าวถึงว่า ก่อนหน้านั้นกษัตริย์แห่งอาณาจักรตะโบงคมุมได้ส่งกองทัพไปช่วยเหลือกษัตริย์แห่งนครธมเพื่อปราบปรามการกบฏ

### สมัยหลังตะโบงคมุม

ละแวกของเขมรเคยใช้อำนาจทางการเมืองปราบปรามกลุ่มชาติพันธุ์หลายกลุ่ม และยังผนวกอาณาจักรตะโบงคมุมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของตนในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ชาวกูยที่หลงเหลืออยู่อพยพไปทางเหนือ เพื่อตั้งถิ่นฐานในบริเวณจำปาศักดิ์และภาคอีสานตอนล่างในปัจจุบัน ตรงทางตะวันออกของพื้นที่พิมายของอาณาจักรอยุธยา ซึ่งในเวลานั้นเป็นพื้นที่รกร้างว่างเปล่าและยังไม่มีรัฐใดเข้ามาอ้างสิทธิ์ พงศาวดารจำปาศักดิ์รายงานว่า ชุมชนกูย-จาม-ลาวในภูมิภาคจำปาศักดิ์และที่ราบสูงบ่อละเวนภายหลังพัฒนาไปเป็นนครรัฐ "นครกาลจำบากนาคบุรีศรี" ซึ่งพัฒนาไปเป็นอาณาจักรจำปาศักดิ์ใน ค.ศ. 1713 ขณะเดียวกัน ชุมชนกูยในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำมูลทางตะวันตกที่จงรักภักดีต่ออาณาจักรอยุธยา โดยมีพิมาเป็นเมืองหลักของภูมิภาค และเรียกขานในช่วงสมัยรัตนโกสินทร์เป็น "หัวเมืองเขมรป่าดง" ซึ่งสามารถตีความว่ามีความหมานว่า "เมืองของชาวเขมรป่าดง (กูย)" การอพยพเข้ามาของชาวลาวและเขมรในภายหลังลดสัดส่วนของชาวกูยในพื้นที่ประมาณร้อยละ 10-20 ของประชากรทั้งหมด

ในสมัยพระเจ้าอู่ทองแห่งอาณาจักรอยุธยา มีการกล่าวถึง "เมืองระแดร์" หน่วยการเมืองของชาวกูย โดยมีการเสนอว่าตั้งอยู่ในพื้นที่แขวงอัตตะปือของประเทศลาวตอนใต้ในปัจจุบัน และไม่ได้อยู่ในรายการหน่วยการเมืองที่พระเจ้าฟ้างุ่มเข้ารุกรานในการทัพเพื่อรวมอาณาจักรเล็ก ๆ ของลาวให้เป็นหนึ่งเดียว

การพัฒนาชุมชนกูยในช่วงหลังคริสต์ศตวรรษที่ 17 ระบุได้ตามข้างล่าง

## อ้างอิง

หมวดหมู่:อดีตประเทศในประวัติศาสตร์ไทย
หมวดหมู่:อดีตอาณาจักร
หมวดหมู่:อาณาจักรที่กลายเป็นอินเดีย