มโหสถชาดก

thumb|ฉากพระมโหสถเอาชนะพระเจ้าจุลนี
** มโหสถชาดก** เป็นชาดกเรื่องที่ 5 จากทศชาติชาดก โดยกล่าวถึงพระโคตมโพธิสัตว์ซึ่งเสวยพระชาติเพื่อบำเพ็ญปัญญาบารมีอันเป็นพื้นฐานที่นำไปสู่การตรัสรู้เป็นพระโคตมพุทธเจ้าในที่สุด

ในพระราชนิพนธ์เรื่อง ไกลบ้าน อันเป็นพระราชนิพนธ์ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีการกล่าวถึงเรื่องมโหสถและพระเจ้าจุลนีพรหมทัตไว้ในพระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๒๔ ลงวันที่ ๑๘ มิถุนายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๒๖ ตรงกับปี พ.ศ. 2450 อันเป็นคืนที่ 84 คราวเสด็จประพาสจาก เยอรมนี มายัง ฝรั่งเศส ความตอนหนึ่งว่า  

## เรื่อง
ในอดีตกาลมีพระราชานามว่า ** พระเจ้าวิเทหะราช** ซึ่งปกครองกรุงมิถิลาทรงมีบัณฑิตคู่พระทัยอยู่ 4 คนคือ เสนกะ, ปุกกุสะ, กามินทะ และเทวินทะ ในคืนหนึ่งพระเจ้าวิเทหะทรงพระสุบินเห็นมีเปลวเพลิงสูงใหญ่อยู่ที่กำแพง 4 มุมที่สนามหลวง หลังจากนั้นก็มีกองเพลิงน้อยแสงเท่าหิ่งห้อย จากนั้นมันค่อยๆลุกไหม้กลบแสงเพลิงทั้ง 4 ทิศและสว่างจ้าไปทั้งจักรวาล เหล่ามนุษย์ เทวดา มาร พรหมก็นำเครื่องบูชามาถวาย ประชาชนก็เดินไปที่กองเพลิงนั้นโดยไม่รู้สึกร้อนอะไรเลย ทรงสะดุ้งตื่นจากพระบรรทม แล้วจึงโปรดให้ เสนกะ หัวหน้าบัณฑิตทำนายพระสุบิน ก็ทรงทราบว่าจะมีบัณฑิตคนที่ 5 ที่มีสติปัญญาล่วงเลยบัณฑิตทั้ง 4 ถือกำเนิดในมิถิลา

ขณะเดียวกันใน หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม พระโพธิสัตว์ได้ทรงถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนา ภรรยาของสิริวัฒกเศรษฐี เมื่อผ่านไป 10 เดือนนางสุมนาก็ให้กำเนิดบุตรชายที่ได้ถือแท่งยาออกมา ทันทีที่คลอดเสร็จสิริวัฒกเศรษฐีก็ได้นำแท่งยาไปฝนกับหินบดยาแล้วนำมาทาที่หน้าผาก ปรากฏว่าอาการปวดหัวของท่านเศรษฐีก็หายเป็นปลิดทิ้ง ท่านเศรษฐีจึงตั้งชื่อบุตรชายว่า ** มโหสถกุมาร ** แปลว่า กุมารผู้มียาอันมีอานุภาพมาก นอกจากนี้ในวันเดียวที่มโหสถเกิด ก็ยังมีเด็กทารกอีกจำนวน 1,000 คนที่เกิด

มโหสถและเพื่อนๆอีก 1,000 คน พบปัญหาเมื่อต้องการจะไปเล่นที่สนามเด็กเล่น บางวันก็มีช้างหลงมาเหยียบสนามกระจุยกระจาย บางวันก็ฝนตกครึมฟ้าครึมฝน มโหสถจึงเรี่ยไรเงินจากเพื่อนๆมาคนละ 1 กหาปณะ และได้จ้างช่างมาช่วยสร้างศาลา อยู่มาวันหนึ่งก็มีอำมาตย์มาพบกับศาลา จึงได้นำข่าวไปทูลกับพระเจ้าวิเทหะราช แต่ทั้ง 4 บัณฑิต ก็พยายามบ่ายเบี่ยงให้พระเจ้าวิเทหะจับตาดูมโหสถ

7 ปีผ่านไปพระเจ้าวิเทหราชทรงรำลึกได้ว่าเมื่อ 7 ปีก่อนทรงพระสุบินว่าจะมีบัณฑิตคนที่ 5 มาเกิดในยุคของพระองค์จึงโปรดให้มหาอำมาตย์ออกไปสังเกตการณ์ในทิศทั้ง 4 ของมิถิลาซึ่งในที่สุดก็มีมหาอำมาตย์ท่านหนึ่งมาถึงหมู่บ้านที่มโหสถกุมารอาศัยอยู่ก็ได้ไปพบกับศาลาที่มโหสถสร้าง จึงได้ถามข้อมูลกับชาวบ้านเกี่ยวกับกิตติศัพท์และชื่อเสียงของมโหสถจึงกลับไปทูลรายงานว่าพบบัณฑิตคนที่ 5 พระเจ้าวิเทหราชจึงดีพระทัยหมายจะเรียกมโหสถเข้ามาเป็นบัณฑิตในราชสำนัก แต่ทรงถูกเสณกะบัณฑิตยับยั้งไว้โดยอ้างว่าต้องการพิสูจน์ปัญญาของมโหสถกุมาร ดังต่อไป

### คดีที่ 1
มีเหยี่ยวโฉบเนื้อมาจากโรงฆ่าสัตว์ เพื่อนๆกับมโหสถก็ไล่ตาม แต่ก็สดุดก้อนหินกับตอไม้ แต่มโหสถไม่ล้มหรือสดุดเลย เนื่องจากมโหสถวิ่งไปดูเงาของเหยี่ยวที่พื้นไปเพื่อไม่ให้สดุดหรือล้ม และจะได้มองเห็นเหยี่ยว เมื่อมโหสถเหยียบเงาของเหยี่ยว เหยี่ยวก็ตกใจและปล่อยชิ้นเนื้อ

### คดีที่ 2
มีชาวบ้านถูกโจรขโมยวัว และได้เกิดการถกเถียงกันขึ้น มโหสถจึงได้ถามว่า โคตัวนี้กินอะไร โจรตอบงา,แป้งและขนมสด ฝ่ายชาวบ้านตอบให้กินแต่หญ้า พอมโหสถตำใบประยงค์ให้วัวกิน วัวก็สำรอกออกมาซึ่งมีแต่หญ้า คดีนี้จึงได้คลี่คลาย

### คดีที่ 3
วันหนึ่งมีหญิงยากจนทอดเครื่องประดับไว้บริเวณสระน้ำที่ใกล้ศาลาของมโหสถ แต่อยู่ดีๆมีวัยรุ่นสาวมาขโมยเครื่องประดับไป และได้เกิดการถกเถียงกันขึ้น มโหสถจึงได้ถามว่าพวกเธอย้อมเครื่องประดับด้วยของหอมอะไร วัยรุ่นสาวตอบย้อมด้วยของหอมทุกอย่าง ฝ่ายหญิงยากจนตอบย้อมด้วยใบประยงค์ มโหสถจึงพิสูจน์ความจริงโดยนำเครื่องประดับไปแช่น้ำ พบว่ามีกลิ่นใบประยงค์ จึงวินิจฉัยว่าเครื่องประดับเป็นของหญิงยากจน

### คดีที่ 4
วันนึงมีคดีขโมยด้ายที่ม้วนด้วยเมล็ดมะพลับ มโหสถจึงได้ถามว่าแกนด้ายเป็นอะไร โจรตอบเมล็ดฝ้าย เจ้าของด้ายบอกว่าเมล็ดมะพลับ พอคลายด้ายออกก็เห็นเป็นเมล็ดมะพลับ คดีจึงคลี่คลายลง

### คดีที่ 5
หญิงคนนึงนำลูกไปอาบน้ำ แต่มีนางยักษ์ตนนึงอยากจับเด็กกิน จึงแปลงกายเป็นมนุษย์ แล้วแกล้งทำเป็นขออุ้มเด็ก แล้วอุ้มเด็กหนีไป จึงเกิดความวุ่นวายขึ้นมโหสถเลยให้ทั้งคู่ดึงเด็ก ใครได้เด็กก็ชนะ พอเริ่มดึงลูก ผู้เป็นแม่เห็นเด็กร้องไห้ด้วยความเจ็บปวด จึงปล่อยมือออก ทำให้มโหสถไขคดีได้ และยังได้เปิดเผยว่าจริงๆแล้วหญิงที่ได้ตัวเด็กไปคือนางยักษ์ เพราะนัยน์ตายักษ์แดงไม่กะพริบ ไม่มีเงาและไร้ความเมตตา มโหสถจึงได้สั่งสอนนางยักษ์ไป

### คดีที่ 6
มีชายหนุ่มลักษณะเตี้ย ผิวดำ นามว่า “โคฬกาฬ” มีภรรยานามว่า “นางทีฆตาลา“ วันนึงโคฬกาฬอยากไปเยี่ยมพ่อแม่ของนางทีฆตาลา ทั้งคู่จึงได้เดินทางมาจนถึงแม่น้ำสายหนึ่ง แต่ทั้งคู่ก็คิดว่าเป็นแม่น้ำลึก มีชายนามว่า “ทีฆปิฏฐิ” เดินเลียบมาและเสนอจะพาข้ามฝั่ง โคฬกาฬจึงให้ภรรยาไปกับทีฆปิฏฐิก่อน ทีฆปิฏฐิจึงได้หว่านล้อมนางทีฆตาลาให้มาอยู่ด้วยกัน โคฬกาฬที่มองดูก็โกรธ และไล่ตามทั้งคู่ไป จนเกิดการทะเลาะวิวาทกัน มโหสถจึงได้มาไขคดี โดยถามกับทีฆปิฏฐิว่าภรรยาและพ่อตาแม่ยายชื่ออะไร ชายชู้ก็ตอบไม่ได้ แต่นายโคฬกาฬกลับตอบได้ มโหสถจึงไขคดีได้ว่า โคฬกาฬเป็นสามีที่แท้จริงของนางทีฆตาลา

### คดีที่ 7
พระอินทร์อยากจะทดสอบปัญญาของพระโพธิสัตว์ จึงได้ปลอมตัวเป็นมนุษย์มาขโมยรถม้าของชายคนนึง จึงเกิดการทะเลาะกัน มโหสถพอมาถึงที่เกิดเหตุก็รู้ได้ว่า ชายที่มาขโมยรถม้าคือพระอินทร์เพราะไม่กะพริบตา มโหสถจึงปล่อยรถม้าให้วิ่งไป โดยที่ทั้งคู่จะต้องวิ่งตามไปแตะรถม้า พระอินทร์ก็วิ่งไปโดยไม่มีเหงื่อแม้แต่หยดเดียว แต่ฝ่ายเจ้าของรถม้าวิ่งไปก็หอบไป มโหสถจึงไขคดีได้ว่าชายที่วิ่งตามรถม้าทันคือพระอินทร์ มโหสถจึงได้สั่งสอนพระอินทร์ที่มาสร้างความเดือดร้อนให้กับประชาชน

### คดีที่ 8
พระเจ้าวิเทหะอยากทดสอบปัญญาของมโหสถ จึงนำต้นตะเคียนมาตัดปลายกับรากให้มโหสถทายว่าฝั่งไหนโคน ฝั่งไหนปลาย ถ้าตอบไม่ได้จะปรับประชาชน 1,000 กหาปณะ มโหสถจึงนำต้นตะเคียนไปผูกเชือกแล้วจุ่มลงในน้ำ ด้านที่ลอยคือปลายต้น ส่วนด้านที่จมคือโคนต้น มโหสถจึงฝากอัมมาตย์ให้นำคำตอบไปทูลกับพระเจ้าวิเทหะราช

### คดีที่ 9
พระเจ้าวิเทหะนำกะโหลกผู้หญิงมาให้มโหสถทายว่าเป็นของผู้ชายหรือผู้หญิง มโหสถจึงอธิบายว่า กะโหลกของผู้ชายจะใหญ่และหยาบ ส่วนของผู้หญิงจะเล็กและผิวละเอียดกว่า มโหสถจึงตอบว่าเป็นกะโหลกของผู้หญิง

### คดีที่ 10
พระเจ้าวิเทหะนำงูสองตัวให้ทายเพศ มโหสถจึงอธิบายว่างูตัวผู้หัวและหางใหญ่ ตาใหญ่ มีลายเรียงติดกัน ส่วนงูตัวเมียมีหัวและหางเรียวกว่า ตาเล็กกว่าและลายจะขาดกัน เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้พระเจ้าวิเทหะทรงเล็งเห็นสติปัญญาของมโหสถ

### คดีที่ 11
พระเจ้าวิเทหะให้ชาวบ้านไปนำโคขาวที่มีเขาที่เท้าและโหนกที่หัว และวันนึงร้องสามเวลา มโหสถจึงนำไก่ไปถวาย และอธิบายว่า เขาที่เท้าก็คือเดือยไก่ โหนกที่หัวก็คือหงอนไก่ และไก่ร้องสามเวลา พระเจ้าวิเทหะจึงพอพระทัยเป็นอันมาก

### คดีที่ 12
พระเจ้าวิเทหะมีแก้วมณี แต่ยังร้อยด้ายไม่ได้ จึงให้ชาวบ้านหาทางแก้ มโหสถจึงทาน้ำผึ้งรูแก้วมณีทั้งสองข้าง แล้วนำด้ายขนสัตว์มาทาน้ำผึ้งที่ปลาย แล้ววางไว้ในจุดที่มดแดงอยู่ มดแดงจึงคาบปลายด้ายที่ทาน้ำผึ้งจากรูแก้วมณีหนึ่งไปยังอีกฝั่ง เป็นอันเสร็จการร้อยด้ายแก้วมณี

### คดีที่ 13
พระราชาอยากได้โคตัวผู้ที่ท้องลูกได้ จึงให้ประชาชนไปให้มา มโหสถจึงให้ชายคนนึงไปทูลแก่พระเจ้าวิเทหะว่า บิดาของชายคนนั้นคลอดลูกมาไม่ได้ 7 วันแล้ว พอพระเจ้าวิเทหะได้ยินเช่นนั้นจึงบอกว่ามีอะไรจะทูลอีกหรือไม่ก่อนที่ข้าจะไล่เจ้าออกไป ชายคนนั้นจึงตอบว่าถ้าพระองค์ทรงบอกว่าบิดาของข้าท้องไม่ได้ แล้วไฉนโคตัวผู้จะท้องได้เล่า พอพระเจ้าวิเทหะได้รู้ว่าเป็นความคิดของมโหสถก็พอพระทัยมาก

### คดีที่ 14
พระเจ้าวิเทหะมีรับสั่งให้ชาวบ้านหุงข้าวรสเปรี้ยว โดยมีเงื่อนไขคือ ไม่ให้หุงข้าวด้วยข้าวสารทั่วไป,ไม่ให้หุงด้วยน้ำปกติ,ไม่ให้หุงด้วยหม้อข้าวทั่วไป,ไม่ให้ใช้เตาหุงข้าวทั่วไป,ไม่ให้ใช้ไฟทั่วไป,ไม่ให้ใช้ฟืนทั่วไป,ไม่ให้หญิงหรือชายยกมาและไม่ให้นำส่งมาในหนทางปกติ มโหสถจึงหุงข้าวด้วยข้าวแหลก หุงด้วยน้ำค้าง หุงด้วยภาชนะดินใหม่โดยมีเตาคือ ตอไม้ ใช้ไฟที่นำมาสีกัน ใช้ใบไม้แทนฟืน และให้นางกะเทยยกข้าวไปส่ง โดยเดินตามทางน้อยใหญ่ ที่ไม่ใช่ทางคนเดินปกติ พอพระเจ้าวิเทหะได้รับข้าว ก็พอพระทัยเป็นอย่างยิ่ง

### คดีที่ 15
พระเจ้าวิเทหะอยากเล่นชิงช้าที่เชือกทำจากทราย จึงให้ประชาชนไปสร้างเชือกมา มโหสถจึงให้ชาวบ้านไปขอตัวอย่างเชือกทรายมาหนึ่งคืบ โดยให้ชาวบ้านอ้างว่าไม่รู้ขนาดของเชือกที่จะเอามาทำชิงช้า พระราชาจึงตอบว่าไม่มีตัวอย่างเชือก ชาวบ้านจึงตอบกลับไปถ้าท่านไม่มีตัวอย่างเชือก แล้วเราจะสร้างเชือกทรายนี้ได้อย่างไร เมื่อพระราชาทราบว่าเป็นความคิดของมโหสถ ก็พอพระทัยเป็นอย่างยิ่ง

### คดีที่ 16
พระเจ้าวิเทหะรับสั่งให้ชาวบ้านนำสระบัวหลากสีมาถวาย มโหสถจึงให้ชาวบ้านลงเล่นน้ำจนตาแดง และทำให้ผมเสื้อผ้าเปื้อนดินโคลน ถือเชือก ก้อนดินและท่อนไม้ ไปที่ประตูวัง พระราชาจึงตรัสถามว่า ทำไมตัวพวกเจ้าจึงเปื้อนดินโคลนเช่นนี้ ชาวบ้านจึงตอบว่า เราเอาเชือกมัดสระมาแล้ว แต่สระตกใจเมืองที่มีกำแพง ประตู ค่ายและหอรบ จึงหนีไป พวกเราพยายามใช้ก้อนหินตีแต่ก็นำกลับมาไม่ได้ เราจึงเปื้อนดินโคลนเช่นนี้ ขอพระองค์โปรดประทานสระโบกขรณีที่พระองค์นำมาจากป่า เพื่อที่ว่าพวกข้าพระองค์จะได้นำไปผูกควบเข้ากับสระบัวหลากสี แล้วนำมาถวายด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าวิเทหะจึงตอบว่า ข้าไม่เคยนำสระโบกขรณีมาจากป่า ชาวบ้านจึงตอบกลับว่า เมื่อพระองค์ยังทำไม่ได้ แล้วไฉนชาวบ้านอย่างเราจะทำได้ พระราชาจึงทราบได้ว่าเป็นความคิดของมโหสถ

เมื่อแก้คดีมามากแล้ว พระเจ้าวิเทหะก็ทรงเดินทางจะไปรับตัวมโหสถมาเข้าวัง แต่เนื่องด้วยทางนั้นทุรกันดาลมาก กีบม้าจึงแตก เสนกะจึงได้ทูลแก่พระราชาว่า ให้มโหสถส่งม้าอัสดรที่เกิดจากพ่อลาและแม่ม้ามา ถ้าส่งมาได้มาด้วยตัวเอง แต่ถ้าส่งม้าประเสริฐธรรมดามาให้พาบิดามาด้วย พระราชาจึงให้ราชทูตส่งสารไปหามโหสถ เมื่อมโหสถได้ยินพระราชโองการ จึงได้วางแผนกับสิริวัฒเศรษฐีไว้ โดยให้บิดาล่วงหน้าไปเข้าเฝ้าก่อน โดยในระหว่างทางที่มโหสถจะไปเข้าเฝ้าพระเจ้าวิเทหะ ก็พบกับลาตัวหนึ่ง จึงได้นำติดตัวมาด้วย เมื่อเข้าเฝ้าและถวายบังคมพระราชา สิริวัฒเศรษฐีจึงลุกจากที่นั่ง แล้วมโหสถก็ไปนั่งแทน พระเจ้าวิเทหะที่เห็นเช่นนั้นจึงได้ถาม เหตุใดเจ้าจึงไล่บิดาเจ้าลุกจากที่นั่ง แล้วเจ้าก็ไปนั่งเอง มโหสถจึงกราบทูลว่า บิดาย่อมประเสริฐกว่าบุตรใช่หรือไม่ พระราชาตรัสตอบว่าใช่ มโหสถจึงได้นำลามาแล้วถามต่อว่า ลาตัวนี้มีราคาเท่าใด พระราชาทรงตอบ ประมาณ 8 กหาปณะ มโหสถจึงถามว่าแล้วม้าอัสดรมีค่าเท่าใด พระราชาทรงตอบ ประเมินค่าไม่ได้ มโหสถจึงกล่าวว่า ถ้าบิดาย่อมประเสริฐกว่าบุตร แล้วเหตุใดม้าอัสดรจึงมีค่ามากกว่าลา พระราชาเมื่อได้ยินเช่นนั้นก็ทรงพอพระทัยอย่างยิ่งและขอตัวมโหสถจากสิริวัฒเศรษฐีมาชุบเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม สิริวัฒเศรษฐีจึงยอมให้มโหสถมาเป็นบุตรบุญธรรมของพระเจ้าวิเทหะ

เมื่อมโหสถเข้ารับราชการ ก็ได้แก้ปัญหาในพระราชวังหลายประการ ดังต่อไปนี้

### ปัญหาที่ 1
วันหนึ่งมีประชาชนพบเห็นแสงแก้วมณีในสระน้ำ จึงได้นำไปกราบทูลแก่พระเจ้าวิเทหะ เสนกะจึงให้คนไปวิดน้ำออกจนหมดสระ แต่ก็ไม่เจอแก้วมณี พระราชาจึงให้มโหสถมาแก้ปัญหา มโหสถจึงกล่าวว่า ความจริงแล้วแก้วมณีอยู่บนต้นตาลใกล้สระน้ำ เพราะแสงสะท้อนกับแก้วมณี แล้วไปตกกระทบบนสระน้ำ เมื่อให้คนปีนต้นตาลก็พบแก้วมณีจริง พระองค์จึงมอบสร้อยพระราชทานและสร้อยมุกดาวดีให้มโหสถและบริวาร

### ปัญหาที่ 2
วันหนึ่งมโหสถได้ตามเสด็จพระราชาไป แล้วได้ไปพบกับกิ้งก่าตัวหนึ่งหมอบที่พื้น มโหสถจึงกล่าวว่ากิ้งก่ากำลังถวายตัวให้ฝ่าบาท จึงทำตัวเช่นนี้ ฝ่าบาทควรจะมอบรางวัลเป็นเนื้อจำนวนหนึ่งให้มันด้วยเถิดพระพุทธเจ้าข้า พระราชาจึงให้คนดูแลไปหาเนื้อมาให้มันทุกๆวัน แต่เมื่อถึงวันอุโบสถ คนดูแลหาเนื้อไม่ได้ เพราะงดฆ่าสัตว์ พระราชาจึงให้คนดูแลเอาเหรียญร้อยด้ายมาผูกที่คอของกิ้งก่า แต่กิ้งก่ากลับชูคอ เสมือนมีท่าทีหยิ่งผยอง มโหสถจึงกล่าวทูลพระราชว่า กิ้งก่าได้เครื่องประดับจึงถือตัว พระราชาได้ยินดังนั้นก็กริ้วมาก มโหสถจึงกล่าวว่าขอให้ท่านอภัยโทษกิ้งก่าตัวนี้ด้วยเถิดพระพุทธเจ้าข้า สัตว์เดรัจฉานไม่มีปัญญามาก พระราชาจึงอภัยโทษให้กิ้งก่า (ที่มาของสำนวน “กิ้งก่าได้ทอง”)

### ปัญหาที่ 3
ครั้งหนึ่งมีมาณพหนุ่มนามว่า “ปิงคุตตระ” เรียนกับอาจารย์ที่ตักกศิลา อาจารย์อยากมอบลูกสาวของตนให้แต่งงานกับปิงคุตตระ แต่ปิงคุตตระก็ไม่ได้เต็มใจที่จะรับลูกสาวอาจารย์มา แต่จำเป็นต้องยอมรับด้วยความเคารพในฐานะศิษย์ต่ออาจารย์ วันหนึ่งปิงคุตตระและลูกสาวอาจารย์เดินทางกลับเมืองมิถิลา ปิงคุตตระปีนขึ้นไปบนต้นมะเดื่อเพื่อจะเอาผล ลูกสาวอาจารย์ก็ขอมะเดื่อจากปิงคุตตระ แต่ปิงคุตตระกลับตอบว่า มือเท้าของเจ้าไม่มีหรือ เจ้าขึ้นมาเก็บกินเองไม่เป็นหรืออย่างไร เมื่อนางปีนขึ้นจะไปเก็บมะเดื่อ ปิงคุตตระก็ปีนลงมาแล้วเอาไม้หนามมาวางรอบ ๆ ต้นมะเดื่อ เพื่อไม่ให้นางลงมา แล้วหลบหนีไป เมื่อนั้นพระเจ้าวิเทหะเสด็จมาพบนาง จึงได้ช่วยนางและเชิญนางมาอภิเษกในวัง ในฐานะอัครมเหสี และตั้งชื่อให้นางว่า “อุทุมพรเทวี (พระนางมะเดื่อ)“ วันหนึ่งพระเจ้าวิเทหะและพระนางอุทุมพร เสด็จมาบริเวณอุทยานหลวง และได้พบกับปิงคุตตระที่มารับจับถางทาง พระนางอุทุมพรจึงหัวเราะออกมาแล้วกล่าวกับพระราชาว่า นี่คือสามีเก่าของหม่อมฉันเองพะยะค่ะ ที่หลอกให้ฉันขึ้นต้นไม้ แล้วหนีไป เมื่อพระเจ้าวิเทหะได้ยินดังนั้นก็กริ้วเป็นอย่างมาก เพราะคิดว่านางโกหก จึงชักพระแสงดาบออกมาจากฝัก พระเจ้าวิเทหะจึงตรัสถามเสนกะว่า เจ้าเชื่อนางหรือไม่ ฝ่ายเสนกะก็ตอบว่า ไม่เชื่อพะยะค่ะ ชายใดเล่าจะทิ้งผู้หญิงอันงดงามไว้บนต้นมะเดื่อได้เล่า พระราชาจึงหันไปถามมโหสถบ้าง มโหสถก็ตอบว่า ข้าพระองค์เชื่อนางพะยะค่ะ ปิงคุตตระเป็นคนกาลกิณี ไม่คู่ควรกับพระนางพะยะค่ะ พระเจ้าวิเทหะจึงหายกริ้วแล้วนำดาบเข้าฝักดังเดิม พระนางอุทุมพรเห็นดังนั้นก็โล่งใจและขอให้มโหสถมาเป็นเหมือนน้องชายของนางและขอพระเจ้าวิเทหะใหโปรดพระราชทานอนุญาตให้สามารถส่งสิ่งของใด ๆ แก่มโหสถได้ทุกเวลา พระเจ้าวิเทหะก็ทรงประทานให้

### ปัญหาที่ 4
วันหนึ่งพระเจ้าวิเทหะเห็นแพะกับสุนัขดูมีท่าทางสนิทสนมกัน อันเนื่องมาจากแพะกับสุนัขตกลงกันว่า แพะจะไปคาบเนื้อมาให้สุนัข ซึ่งพ่อครัวคงไม่สงสัยเพราะแพะไม่กินเนื้อ และสุนัขจะไปคาบหญ้ามาให้แพะ ซึ่งคนเลี้ยงช้างคงไม่สงสัยเพราะสุนัขไม่กินหญ้า จึงทำให้สัตว์ทั้งสองสนิทสนมกัน พระเจ้าวิเทหะจึงนำสิ่งที่ทรงพบเห็นมาตรัสถามกับบัณฑิตทั้ง 5 ว่า สัตว์เดรัจฉานผู้เป็นศัตรูคู่ปรปักษ์กัน ไม่เคยแม้แต่จะเดินร่วมทางกัน มีแต่อันต้องทะเลาะวิวาท แต่เหตุอัศจรรย์ได้เกิดขึ้น สัตว์ทั้งสองกลับกลายมาเป็นมิตรสหายกัน ต่างไว้ใจกัน เป็นเพราะเหตุใด ผู้ใดไม่สามารถตอบปัญหาของข้าได้ เราจักขับพวกท่านไปเสียจากแว่นแคว้นของเรา มโหสถจึงคิดว่า พระราชาต้องทอดพระเนตรเห็นบางอย่างจึงนำมาตั้งคำถามนี้ เสนกะจึงทูลขอเวลา1 วันในการกลับไปคิดหาคำตอบ เมื่อบัณฑิตทั้ง 5 แยกย้าย มโหสถก็เดินทางไปถามพระพี่นางอุทุมพรว่า ข้าแต่พระเทวี ข้าพระบาทใคร่ทูลถามพระนางว่า เมื่อวานนี้พระเจ้าอยู่หัวประทับ ณ ที่ใดเป็นเวลานานบ้าง พระเจ้าข้า พระนางอุทุมพรจึงตอบว่า เมื่อวานนี้พี่เห็นทูลกระหม่อมประทับยืนอยู่ที่ช่องพระแกลตรงเฉลียงหน้ามุขอยู่นาทีเดียว มโหสถจึงยืนบริเวณนั้นและพบกับแพะและสุนัขคู่นั้น มโหสถจึงทราบคำตอบของปัญหา ฝ่ายบัณฑิตทั้ง 4 ซึ่งคิดคำตอบไม่ออก จึงต้องมาขอความช่วยเหลือจากมโหสถ มโหสถจึงบอกคำตอบให้บัณฑิตทั้ง 4 โดยที่ทั้ง 4 ก็ไม่เข้าใจความหมายของคำตอบที่ตนเองได้ วันรุ่งขึ้นพระราชาจึงเรียกบัณฑิตทั้ง 5 มาตอบปัญหา ฝ่ายเสนกะกล่าวว่า เนื้อแพะย่อมเป็นที่โปรดปรานของคนทั้งหลาย ต่างจากเนื้อสุนัข น่าอัศจรรย์เสียนี่กระไร บัดนี้แพะกับสุนัขก็มาเป็นสหายกันได้ ฝ่ายปุกกุสะกล่าวว่า คนทั้งหลายใช้หนังแพะเป็นอานม้า แต่ไม่ใช้หนังสุนัขเพราะว่านั่งไม่สบาย ครั้งนี้มิตรภาพระหว่างแพะกับสุนัขจึงได้มีต่อกัน ฝ่ายกามินทะกล่าวว่า แพะมีเขาโค้งต่างจากสุนัข แพะกินหญ้าแต่สุนัขกินเนื้อ ช่างเหลือเชื่อ มิตรภาพอันดีระหว่างแพะกับสุนัขก็มีต่อกันได้ ฝ่ายเทวินทะกล่าว แพะชอบใจในหญ้าและใบไม้ สุนัขชอบไล่จับกระต่ายและแมวกิน น่าประหลาดแท้ แม้แพะกับสุนัขก็ยังมาเป็นเพื่อนกันได้ เมื่อถึงคราวมโหสถตอบ มโหสถจึงกล่าวว่า สัตว์ทั้งสองมีความต่างกัน แต่วันหนึ่ง แพะคาบเนื้อมาจากห้องเครื่อง ส่วนสุนัขคาบหญ้ามาจากโรงช้าง สัตว์ทั้งสองนำอาหารมาแลกเปลี่ยนกัน ฉะนั้นมิตรธรรมจึงบังเกิดแก่สัตว์ทั้งสอง พระราชาประทับอยู่บนปราสาท ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นมิตรธรรมด้วยพระองค์เอง พระเจ้าวิเทหะพอพระทัยเป็นอย่างยิ่ง จึงประทานรางวัลให้แก่บัณฑิตทั้ง 5

## การดัดแปลง
ในปี พ.ศ. 2538 บริษัท ดาราวิดีโอ ได้นำชาดกเรื่องนี้มาดัดแปลงสร้างเป็นละครโทรทัศน์ฟอร์มยักษ์โดยใช้ชื่อว่า มโหสถชาดก มหาบัณฑิตแห่งมิถิลานคร มีความยาวทั้งสิ้น 28 ตอนนำแสดงโดย หนึ่ง มาฬิศร์ เชยโสภณ รับบทเป็น มโหสถบัณฑิต นก ศิขรินธาร พลายเถื่อน รับบทเป็น นางอมราเทวี ติ๊ก ฉัตรมงคล บำเพ็ญ รับบทเป็น พระเจ้าวิเทหราช และ เงาะ กชกร นิมากรณ์ รับบทเป็น พระนางอุทุมพรเทวี

## บุคคลที่กลับมาเกิดในสมัยพุทธกาล
* มโหสถบัณฑิต กลับมาเกิดเป็น พระโคตมพุทธเจ้า
* สิริวัฒกเศรษฐี กลับมาเกิดเป็น พระเจ้าสุทโธทนะ
* นางสุมนา กลับมาเกิดเป็น พระนางสิริมหามายา
* พระเจ้าวิเทหราช กลับมาเกิดเป็น พระกาฬุทายีเถระ
* พระนางอุทุมพรเทวี กลับมาเกิดเป็น พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี
* พระเจ้าจุลนีพรหมทัต กลับมาเกิดเป็น พระสารีบุตร
* พระนางสลากเทวี กลับมาเกิดเป็น ถูลนันทิกาภิกษุณี
* เกวัฏพราหมณ์ กลับมาเกิดเป็น พระเทวทัต
* อนุเกวัฏพราหมณ์ กลับมาเกิดเป็น พระมหาโมคคัลลานะ
* ธนูเสกข์ กลับมาเกิดเป็น พระราหุล
* นางอมรา กลับมาเกิดเป็น พระนางยโสธรา
* เสนกะบัณฑิต กลับมาเกิดเป็น พระมหากัสสปะ
* ปุกกุสะ กลับมาเกิดเป็น โปฏฐปาทภิกษุ
* กามินทะ กลับชาติมาเกิดเป็น อัมพัฏฐภิกษุ
* เทวินทะ กลับมาเกิดเป็น โสณทัณฑกภิกษุ
* พระนางปัญจาลเทวี กลับมาเกิดเป็น สุนทรีนันทา
* ปัญจาลจันทกุมาร กลับมาเกิดเป็น พระอนุรุทธเถระ
* ติขิณราชกุมาร กลับมาเกิดเป็น พระฉันนเถระ
* พระแม่เภรี กลับมาเกิดเป็น พระอุบลวรรณาเถรี
* นกแขกเต้าสุวโปดก กลับมาเกิดเป็น พระอานนท์
* นางนกสาลิกา กลับมาเกิดเป็น พระนางมัลลิกาเทวี

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ทศชาติชาดก