อุบาสก

[thumb|"อุบาสก" (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓) เขียนด้วย[อักษรพราหมีบนจารึกหินน้อย หลักที่ 1 ในรัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช เมื่อ 253 ปีก่อนคริสต์ศักราช]]
**อุบาสก** (, upāsaka; , upāsaka) แปลว่า *ผู้นั่งใกล้[[พระรัตนตรัย]]* หมายถึงผู้ใกล้ชิดพระพุทธศาสนา ผู้นับถือศาสนาอย่างมั่นคง ถ้าเป็นหญิง ใช้ว่า **อุบาสิกา** (, upāsikā) มาจากคำบาลี-สันสกฤต แปลว่า "ผู้ดูแล" ใช้เป็นคำนำหน้าสำหรับพุทธศาสนิกชน ที่มิใช่ภิกษุ ภิกษุณี สามเณร หรือนักพรตทรงศีลอื่น ๆ ใช้เรียกชายหญิงที่รักษาอุโบสถศีลโดยค้างคืนที่วัดในวันพระก็มี ในยุคพุทธกาล ปรากฏอุบาสกผู้มีชื่อเสียง คือ อนาถบิณฑิกเศรษฐี ส่วนอุบาสิกาที่มีชื่อเสียง เช่น สุชาดา และขุชชุตตรา เป็นต้น

ปัจจุบันคำว่าอุบาสก/อุบาสิกา จะใช้เรียกผู้ที่มีศรัทธาแรงกล้าในพระพุทธศาสนา หรือผู้ที่ปฏิบัติตนตามหลักพุทธธรรมอย่างเคร่งครัด อุบาสกผู้เรียนรู้และเข้าใจถึงคำสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สามารถปฏิบัติตนตามหลักธรรมได้อย่างถูกต้อง รวมทั้งมีความรู้เพียงพอที่จะเผยแผ่หลักธรรมได้กว้างขวางดำรงต่อไปกาลนาน เพื่อเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มนุษย์ทั้งหลาย สนับสนุนให้ภิกษุและภิกษุณีทำหน้าที่ของตนไปได้ด้วยดี

กล่าวโดยสรุปคือ อุบาสก คือผู้มีศรัทธาในพระรัตนตรัย เป็นผู้มีศีล เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคลตื่นข่าว ไม่แสวงหาเขตนาบุญนอกพระศาสนา และให้การสนับสนุนทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา

อุบาสก เรียกกร่อนไปว่า *ประสก* คำว่า อุบาสิกา เรียกกร่อนไปว่า *สีกา* ก็มี

## ประวัติ
อุบาสก และอุบาสิกา คือ สาวกกลุ่มหนึ่งในศาสนาพุทธ ในฐานะผู้อุปถัมภ์พระศาสนา คือคฤหัสถ์หรือผู้ครองเรือน ที่ประกาศขอถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ เป็นที่พึ่ง ที่ระลึก โดยอุบาสกคู่แรกในพระพุทธศาสนา คือ ตปุสสะและภัลลิกะ ทั้งสองเป็นพ่อค้า ได้นำสัตตุก้อนและสัตตุผง ซึ่งเป็นเสบียงทาง ไปถวายแก่พระผู้มีพระภาคใต้ต้นเกด เมื่อถวายแล้ว ทั้งสองได้ถวายตัวเป็นอุบาสกตลอดชีวิต อุบาสกสองคนนี้ ถูกเรียกว่า *เทฺววาจิกะ* [อ่าน ทะเววาจิกะ] แปลว่า "ผู้มีวาจา 2" คือ ผู้เปล่งวาจาระบุรัตนะ 2 รัตนะ คือ นับถือพระพุทธเจ้า และพระธรรม เป็นที่พึ่ง ที่ระลึก เพราะศาสนาพุทธในยุคแรกเริ่มนั้นยังไม่มีพระภิกษุ

ในเวลาต่อมา เมื่อมีภิกษุเป็นพุทธบริษัทเพิ่มขึ้น อุบาสกผู้เลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา จะเปล่งวาจาขอถึงพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ เป็นที่พึ่ง ที่ระลึก เรียกอุบาสกนี้ว่า *เตวาวาจิกะ* แปละว่า "ผู้มีวาจา 3" คือ ผู้เปล่งวาจาระบุรัตนะ 3 รัตนะ คือ นับถือพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ เป็นที่พึ่ง ที่ระลึก โดยมีบิดาของพระยสะ เป็น *เตวาวาจิกอุปาสก* คนแรก มีนางสุชาดา และภริยาเก่าของพระยสะ เป็น *เตวาวาจิกอุปาสิกา* คู่แรก

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ระบุถึงอาชีพที่อุบาสกห้ามประกอบกิจ ได้แก่ การค้าขายอาวุธ การค้าขายสิ่งมีชีวิตรวมทั้งมนุษย์ การค้าขายเนื้อสัตว์ การค้าขายของมึนเมา และการค้าขายยาพิษ

## ในพระคัมภีร์
[thumb|อุบาสกและอุบาสิกาชาวอินโดนีเซียกำลังใส่บาตรเนื่องในวัน[วิสาขบูชา พ.ศ. 2553]]
[thumb|อุบาสกและอุบาสิกาชาวไทยที่[วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พ.ศ. 2554]]
*[[ชีวกสูตร]]* ระบุถึงการสนทนาระหว่างชีวกโกมารภัจจ์กับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยชีวกกล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไรหนอ บุคคลชื่อว่าเป็นอุบาสก" สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสตอบไปว่า

"ดูกรชีวก เมื่อใดแลบุคคลถึงพระพุทธเจ้า ถึงพระธรรม ถึงพระสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล ชื่อว่าเป็นอุบาสก ฯ"

กล่าวคืออุบาสกคือผู้มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง

นอกจากนี้ *ชีวกสูตร* ยังระบุบทสนทนาของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากับชีวก ถึงหน้าที่ของอุบาสก ว่าคือผู้ที่ดำรงตนอยู่ในศีล คือเว้นจากการฆ่า และไม่เสพสิ่งมัวเมาอันเหตุแห่งความประมาท ความว่า 

"ดูกรชีวก เมื่อใดแล อุบาสกงดเว้นจากปาณาติบาต ฯลฯ งดเว้นจากการดื่มน้ำเมา คือ สุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล อุบาสกชื่อว่าเป็นผู้มีศีล ฯ" 

สอดคล้องกับ *[[มหานามสูตร]]* ซึ่งเป็นบทสนทนาระหว่างสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากับพระเจ้ามหานามะ ซี่งพระเจ้ามหานามะทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ. ด้วยเหตุเพียงเท่าไร อุบาสกจึงจะชื่อว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล." สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสตอบไปว่า

"ดูกรมหานาม เมื่อใดแล อุบาสกงดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากการดื่มน้ำเมา คือ สุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ อุบาสกชื่อว่า เป็นผู้มีศีล ฯ"

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสถึงหน้าที่ของอุบาสก ปรากฏใน *ชีวกสูตร* และ *มหานามสูตร* ไว้ตรงกันว่า อุบาสกเป็นผู้ศรัทธาที่ชี้ชวนให้ผู้อื่นศรัทธา เป็นผู้ทรงศีลที่ชี้ชวนให้ผู้คนมีศีล เป็นผู้เสียสละ (จาคะ) ที่ชี้ชวนให้ผู้อื่นเสียสละ เป็นผู้ที่ใคร่เห็นภิกษุที่ชักชวนให้ผู้อื่นเห็นภิกษุ เป็นผู้ที่ฟังธรรม จำธรรม และปฏิบัติธรรม ที่ชี้ชวนให้ผู้อื่นฟังธรรม จำธรรม และปฏิบัติธรรม โดยสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากล่าวทิ้งท้ายในพระสูตรทั้งสองไว้ว่า "...อุบาสกชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ฯ"

## ศีล

อุบาสกพึงยึดถือ *[[เบญจศีล]]* หรือ ศีล 5 ให้บริสุทธิ์ มีองค์ประกอบดังนี้

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงกล่าวถึงคุณสมบัติของผู้ที่ปฏิบัติตนตามศีลทั้งห้าข้อไว้ใน *[[มหาปรินิพพานสูตร]]* ไว้ ความว่า
"....ดูกรคฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล 5 ประการเหล่านี้ 5 ประการเป็นไฉน

ดูกรคฤหบดีทั้งหลาย คนมีศีล ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล ย่อมได้รับกองโภคะใหญ่ อันมีความไม่ประมาทเป็นเหตุ อันนี้เป็นอานิสงส์ข้อที่หนึ่งแห่งศีลสมบัติของคนมีศีล ฯ

อีกข้อหนึ่ง กิตติศัพท์อันงามของคนมีศีล ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล ย่อมขจรไป อันนี้เป็นอานิสงส์ข้อที่สอง แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล ฯ

อีกข้อหนึ่ง คนมีศีล ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล จะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คฤหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ย่อมองอาจไม่เก้อเขิน อันนี้เป็นอานิสงส์ข้อที่สาม แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล ฯ

อีกข้อหนึ่ง คนมีศีล ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล ย่อมไม่หลงทำกาละ อันนี้เป็นอานิสงส์ข้อที่สี่ แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล ฯ

อีกข้อหนึ่ง คนมีศีล ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ อันนี้เป็นอานิสงส์ข้อที่ห้า แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล ฯ

ดูกรคฤหบดีทั้งหลาย อานิสงส์แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล 5 ประการเหล่านี้แล ฯ 

ในคตินิกายเถรวาท อุบาสกที่เคร่งครัดจะรับ *[[อัฏฐศีล]]* หรือ ศีล 8 จากพระภิกษุในวันอุโบสถ ซึ่งธรรมเนียมนี้ยังแพร่หลายในกลุ่มพุทธศาสนิกชนจีน และยังคงจารีตนี้ไว้จนถึงปัจจุบัน โดยศีล 8 เป็นศีลที่ฆราวาสยึดถือปฏิบัติในวันอุโบสถ หรือวันสำคัญทางศาสนาอื่น ๆ อัฏฐศีลประกอบไปด้วยศีลทั่วไป เช่น การเว้นจากการเบียดเบียนชีวิต การเว้นจากการกล่าวเท็จ เป็นอาทิ แต่ศีลแปดจะมีการเพิ่มเติมการปฏิบัติเฉพาะเจาะจงเพิ่มขึ้น เช่น การเว้นการใช้เครื่องหอม ซึ่งศีลเหล่านี้มีพื้นฐานมาจากข้อปฏิบัติของสมณะยุคก่อนพุทธกาล

โดยอัฏฐศีล หรือ ศีล 8 ประกอบไปด้วย

อัฏฐศีล หรือ ศีลแปด มักกระทำในวันอุโบสถ จึงเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า *อุโบสถศีล* เป็นการปฏิบัติเพื่อสนับสนุนการทำสมาธิ มุ่งให้จิตใจสงบ ไม่ฟุ้งซ่านไปตามกามารมณ์ หากแต่ยึดถือนิพพานเป็นอารมณ์ ศีลแปดจะมีการเปลี่ยนแปลงและเพิ่มเติมศีลที่ต่างไปจากเบญจศีล เช่น ศีลข้อที่ 3 ผู้ถือเบญจศีลสามารถมีเพศสัมพันธ์กับคู่ครองของตนเองได้ แต่จะผิดศีลเมื่อไม่ใช่คู่ครองของตน แต่ผู้ถืออัฏฐศีลจะถูกห้ามมิให้มีเพศสัมพันธ์แม้แต่คู่ครองของตนเอง เพราะถือศีลพรหมจรรย์ นอกจากนี้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบัญญัติให้งดเว้นการกินอาหารในเวลาวิกาล ให้สำรวมตนด้วยการให้งดเว้นจากการดูการแสดงต่าง ๆ ที่เป็นข้าศึกต่อพรหมจรรย์  และให้ประกอบความเพียรด้วยการเว้นจากการนอนบนที่นอนที่สุขสบาย ด้วยเหตุนี้อุบาสกที่เคร่งครัดในพระศาสนาจะนุ่งขาวห่มขาวไปสมาทานศีลที่วัด ฟังธรรม และพักอาศัยอยู่ในวัดตามเจตนาของตนเอง อุบาสกบางคนที่ไม่สะดวกไปวัด ก็สมาทานศีลได้ด้วยตนเอง โดยการเปล่งวาจาสมาทาน หรือเพียงตั้งจิตว่าประพฤติตามศีลก็ได้ ในประเทศไทย อุบาสิกาบางคนถือศีลแปดเป็นอาจิณและครองผ้าขาวอยู่ที่วัด หากแต่มิได้อุปสมบท เรียกว่า แม่ชี

ในประเทศจีน เคยมีการปฏิบัติศีลแปดในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 7 ถึง 10 อย่างกว้างขวาง ในยุคปัจจุบันมีการฟื้นฟูธรรมเนียมการถือศีลอย่างต่อเนื่อง

## หลักธรรม
### อุบาสกธรรม 5
[thumb|พุทธศาสนิกชนชาวไทยขณะทำพิธีกรรมทางศาสนาที่[วัดหนองบัว (อำเภอท่าวังผา)|วัดหนองบัว จังหวัดน่าน พ.ศ. 2552]]
[thumb|อุบาสิกาชาวไทยและพระภิกษุที่[วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พ.ศ. 2558]]
อุบาสก มีหลักธรรมอยู่ 5 ประการ เรียกว่า **อุบาสกธรรม 5** หมายถึง ธรรมของอุบาสกที่ดี หรือองค์คุณแห่งอุบาสกอย่างเยี่ยม ประกอบด้วยธรรม 5 ข้อ ดังนี้
# มีศรัทธา
# มีศีล
# ไม่ถือมงคลตื่นข่าว เชื่อกรรม ไม่เชื่อมงคล คือ มุ่งหวังจากการกระทำและการงาน มิใช่จากโชคลางและสิ่งที่ตื่นกันว่าขลังศักดิ์สิทธิ์
# ไม่แสวงหาทักขิไณย์ภายนอกหลักคำสอนนี้ คือ ไม่แสวงหาเขตบุญนอกหลักพระพุทธศาสนา
# กระทำความสนับสนุนในพระศาสนานี้เป็นเบื้องต้น คือ ขวนขวายในการอุปถัมภ์บำรุงพระพุทธศาสนา

อุบาสกสามารถกระทำตามธรรมทั้งห้านี้ได้ จะเรียกว่า *อุบาสกรัตน์* (คือ อุบาสกแก้ว) หรือ *อุบาสกปทุม* (คือ อุบาสกดอกบัว)

### อุบาสกธรรม 7
นอกจากนี้ ยังมีหลักธรรม 7 ประการสำหรับอุบาสก เรียกว่า **อุบาสกธรรม 7** หมายถึง ธรรมที่เป็นไปเพื่อความเจริญของอุบาสก ประกอบไปด้วยธรรม 7 ข้อ ดังนี้
# ไม่ขาดการเยี่ยมเยือนพบปะพระภิกษุ
# ไม่ละเลยการฟังธรรม
# ศึกษาในอธิศีล
# มากด้วยความเลื่อมใสในภิกษุทั้งหลาย ทั้งที่เป็นเถระ นวกะ และปูนกลาง
# ไม่ฟังธรรมด้วยตั้งใจจะคอยเพ่งโทษติเตียน
# ไม่แสวงหาทักขิไณย์ภายนอกหลักคำสอนนี้
# กระทำความสนับสนุนในพระศาสนานี้เป็นเบื้องต้น คือ ขวนขวายในการอุปถัมภ์บำรุงพระพุทธศาสนา

ธรรมทั้ง 7 ข้อนี้ เรียกว่า *สัมปทาของอุบาสก* หรือ สมบัติของอุบาสก

## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม
* 
* Harvey, Peter (1990). *An introduction to Buddhism: Teachings, history and practices* (1st ed.), Cambridge University Press. .
* 
* 
* Nattier, Jan (2003). *A Few Good Men: The Bodhisattva Path according to The Inquiry of Ugra ()*. Honolulu: University of Hawai'i Press. .
*
* Rhys Davids, T.W. & William Stede (eds.) (1921-5). *The Pali Text Society’s Pali–English dictionary*. Chipstead: Pali Text Society.  A general on-line search engine for the PED is available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/. Retrieved on 2006-12-26.

หมวดหมู่:บุคคลในศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ