เทวดามาโปรด

[thumb|''เทวดามาโปรด'' ในละครคลาสสิก ''[มีเดีย (play)|มีเดีย* บทละครของ[[ยูริพิดีส]] ในการแสดง ค.ศ. 2009 ใน[[ซีรากูซา]] ประเทศอิตาลี]]

*'เทวดามาโปรด*' (, ; แปลจาก, ; ) เป็น[[กลวิธีการสร้างโครงเรื่อง]]วิธีหนึ่ง ที่ซึ่งปัญหาที่ดูเหมือนว่าจะไม่มีทางแก้นั้น จู่ ๆ ก็คลี่คลายได้ด้วยการแทรกแซงที่คาดหมายไม่ถึง ไม่ว่าเพราะสถานการณ์ใหม่ ตัวละครใหม่ ความสามารถใหม่ หรือวัตถุใหม่ที่ไม่ได้กล่าวถึงมาก่อน ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับวิธีการใช้ เทวดามาโปรดสามารถทำให้เรื่องดำเนินต่อไปได้ เมื่อเนื้อเรื่องดำเนินไปถึงบางสถานการณ์ เช่น เมื่อผู้เขียนตกอยู่ในสภาวะ "จนตรอก" หาทางออกไม่ได้ เมื่อผู้เขียนต้องการให้ผู้ชมแปลกใจ เมื่อต้องการให้เรื่องลงเอยด้วยดี หรือแม้กระทั่งการใช้เทวดามาโปรดในฐานะจุดหักมุมเชิงขบขัน เป็นต้น

==ต้นกำเนิดของสำนวน==
สำนวนละติน  ประกอบด้วยคำว่า  หมายถึง "เทพเจ้า",  หมายถึง "จาก" และ  หมายถึง "เครื่องมือ, นั่งร้าน, กลไก" อันเป็น[[คำยืม]]จาก[[ภาษากรีก]] กลวิธีนี้ได้รับการกล่าวถึงโดย[[Horace|ฮอเรซ]] กวีชาวโรมัน ใน *อาร์สปอเอติกา* (บรรทัดที่ 191–192) โดยฮอเรซได้แนะนำนักกวีว่าพวกเขาไม่ควรหันหา "เทพเจ้าจักรกล" ในการคลายปมเนื้อเรื่อง "นอกเสียแต่ว่าความยุ่งยากนั้นควรค่าแก่การช่วยเหลือจากเทพเจ้า" () ในกรณีนี้ ฮอเรซอ้างอิงถึงวิธีปฏิบัติใน[[Greek tragedy|ละครโศกนาฏกรรมกรีก]]ที่ซึ่งนักแสดงที่ได้รับบทบาทเป็นเทพเจ้าจะถูกนำขึ้นเวทีด้วยเครื่องจักร ซึ่งเป็นกลไกที่สามารถยกนักแสดงขึ้นหรือลงผ่านประตูกลบนเวทีได้

==วิธีการใช้ในสมัยโบราณ==
กว่าครึ่งของ[[ละครโศกนาฏกรรม]]ของ[[ยูริพิดีส]]ใช้กลวิธีเทวดามาโปรดในการคลี่คลายปมปัญหา ซึ่งทำให้นักวิจารณ์หลายคนอ้างว่ายูริพิดีสเป็นผู้ให้กำเนิดกลวิธีนี้ขึ้น แม้ว่า[[เอสคิลัส]] นักเขียนโศกนาฏกรรมชาวกรีก จะใช้กลวิธีที่คล้ายกันในบทละคร *เอ็วเมนิเด็ส* ตัวอย่างที่ได้รับการยกขึ้นมาบ่อยครั้งคือเรื่อง *มีเดีย* ของยูริพิดีส ซึ่งเทวดามาโปรดในรูปลักษณ์ของรถลากมังกรที่ถูกส่งมาโดยเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ถูกนำมาเป็นพาหนะในการพามีเดีย ซึ่งเพิ่งก่อคดีฆาตกรรมและฆ่าทารก ให้ได้หนีจาก[[เจสัน]] สามีของเธอ สู่ที่ปลอดภัยใน[[เอเธนส์]] ในบทละครเรื่อง *อัลแกสติส* อัลแกสติส ตัวเอกได้ตกลงที่จะสละชีวิตเพื่อช่วยชีวิตอัดแมโตส สามีของเธอ ในตอนท้ายของเรื่อง [[เฮราคลีส]]ได้ปรากฏตัวขึ้นและแย่งตัวเธอจาก[[แทนาทอส|ยมทูต]]ทำให้เธอรอดชีวิตและได้กลับไปอยู่กับอัดแมโตส 

กลวิธีนี้ไม่รอดพ้นการถูกวิพากษ์วิจารณ์จากนักวิจารณ์ในสมัยโบราณ โดยหนึ่งในคำวิจารณ์แรก ๆ ที่ได้รับการบันทึกนั้นมาจากบทสนทนา *กราตือโลส* ของ[[เพลโต]] แม้ว่าจะอยู่ในบริบทของการถกเถียงที่ไม่ได้เกี่ยวกับการละคร

[[อาริสโตเติล]]ได้วิจารณ์กลวิธีนี้ไว้ใน *เปรีโปเยติแกส* โดยกล่าวว่าการคลี่คลายปมปัญหานั้นควรมาจากภายใน และสืบเนื่องมาจากเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นในละคร:


อย่างไรก็ตาม อาริสโตเติลได้ชื่นชมยูริพิดีสในการจบเรื่องด้วยเหตุร้าย ซึ่งอาริสโตเติลมองว่าเป็นสิ่งที่ถูกควรในละครโศกนาฏกรรม และให้ข้อยกเว้นกับการแทรกแซงจากเทพเจ้า โดยกล่าวว่าควรมี "ความน่าประหลาดใจ" อยู่ในละครโศกนาฏกรรม:

ในบทละคร *เท็ซโมโพริอัซดูไซ* ของ[[อาริสโตพาแนส]] อาริสโตพาแนสได้ล้อการชอบใช้เครนของยูริพิดีสด้วยให้ยูริพิดีสเป็นตัวละครหนึ่งที่ถูกเครนยกขึ้นบนเวที

==ในวรรณกรรมสมัยใหม่==
โดยทั่วไป "เทวดามาโปรด" มักถูกมองว่าเป็นกลวิธีที่ไม่ควรใช้ในการเขียน โดยมักชี้ให้เห็นถึงการขาดความคิดสร้างสรรค์ของผู้เขียน ด้วยเหตุผลที่ว่ากลวิธีนี้ไม่ต้องตรงกับตรรกะภายในเรื่อง (แม้ว่าบางครั้งกลวิธีนี้จะถูกใช้อย่างจงใจด้วยประการนี้) และมักจะ[[การยอมระงับความกังขา|ระงับความกังขา]]ของผู้ชมลงได้ในชั่วครู่ เพื่อให้ผู้เขียนสามารถจบเรื่องได้ด้วยบทสรุปที่ไม่น่าเชื่อ แม้ว่าอาจทำให้ได้ตอนจบที่น่าพอใจกว่าก็ตาม ตามข้อวิจารณ์ของอาริสโตเติล นักวิจารณ์ในสมัยฟื้นฟูศิลปวิทยายังคงมองเทวดามาโปรดในฐานะกลวิธีที่ขาดความสร้างสรรค์ แม้ว่านักเขียนบทละครหลายคนในช่วงยุคนี้จะยังใช้กลวิธีนี้อยู่ก็ตาม เช่น [[วิลเลียม เชกสเปียร์]] ที่ใช้กลวิธีนี้ใน *ตามใจท่าน*, *เพริคลีส พรินซ์ออฟไทร์*, *ซิมเบอลีน* และ *เดอะวินเทอส์เทล*

ระหว่างความผันผวนทางการเมืองในคริสต์ศตวรรษที่ 17 และ 18 กลวิธีเทวดามาโปรดมักถูกนำมาใช้เพื่อทำให้ประเด็นที่กำลังเป็นที่ถกเถียงดูดีมากขึ้น เพื่อความพึงพอใจของผู้ที่มีอำนาจ เช่น ในฉากสุดท้ายของ *ตาร์ตุฟ* บทละครของ[[มอลีแยร์]] ตัวเอกได้รับการช่วยเหลือให้พ้นภัยจาก[[พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศส|กษัตริย์]]ผู้มีความเมตตาและรู้เห็นทุกสิ่งอย่าง — ซึ่งเป็นกษัตริย์คนเดียวกันที่กุมชะตาชีวิตของมอลีแยร์

ในวรรณคดีไทย ตัวอย่างของการใช้กลวิธีเทวดามาโปรดก็มีอยู่ เช่น ในนิทานคำกลอนของ[[สุนทรภู่]]เรื่อง *พระอภัยมณี* ตอนกำเนิดสุดสาคร เมื่อนางเงือกจะคลอดสุดสาครนั้นนางอยู่ตัวคนเดียว หาใครช่วยก็ไม่มี มีแต่พระฤๅษีซึ่งถือตบะบำเพ็ญพรต ทำให้แตะต้องตัวนากเงือกไม่ได้ และท่านก็ไม่รู้วิธีผูกแต่งเปลไว้เลี้ยงเด็ก แต่เทพยาดาก็มาช่วยให้นางเงือกคลอดได้อย่างปลอดภัย ส่วนเปลเลี้ยงเด็กนั้นพระฤๅษีหลับตาเข้ากรรมฐานแล้วเปลเด็กก็ปรากฏขึ้นเอง

ในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 [[ฟรีดริช นีทเชอ]] ได้วิจารณ์ยูริพิดีสที่ทำให้โศกนาฏกรรมเป็นประเภทวรรณกรรมสุขนาฏกรรมผ่านการใช้กลวิธีนี้ นอกจากนี้ นีทเชอยังมีข้อกังขาเกี่ยวกับ "ความรื่นเริงแบบชาวกรีก" ที่ทำให้เขามองละครประเภทดังกล่าวว่าเป็น "ความสุขยินดีในชีวิต" สำหรับนีทเชอ เทวดามาโปรด เป็นอาการของวัฒนธรรมแบบ[[โสกราตีส]]ซึ่งให้คุณค่าความรู้เหนือสุนทรียดนตรี และเป็นสาเหตุของจุดจบและความเสื่อมถอยของละครโศกนาฏกรรม:


นีทเชอได้กล่าวว่าเทวดามาโปรดทำให้เกิดการปลอบประโลมอย่างลวง ๆ ซึ่งไม่ควรมีขึ้นในปรากฏการณ์นี้ คำครหาของเขาได้กลายเป็นข้อคิดเห็นกระแสหลักในหมู่นักวิจารณ์

คำวิจารณ์จากนักคิดแนวหันเหใหม่ (revisionism) ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ได้ชี้ว่าเทวดามาโปรดไม่สามารถได้รับการวิเคราะห์ได้ในคำจำกัดความที่ตื้นเขินได้ และโต้เถียงว่ากลวิธีนี้ทำให้มนุษย์สามารถ "ล้วงลึก" ถึงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเทพเจ้าได้ โดยเฉพาะ[[Rush Rehm|รัช เรห์ม]] ที่ได้ยกตัวอย่างละครโศกนาฏกรรมกรีกที่เทวดามาโปรด ได้เข้ามาทำให้ชีวิตและทัศนคติของตัวละครที่พบกับเทพเจ้ายุ่งยากยิ่งขึ้น ในขณะที่ยังสื่อเรื่องราวให้แก่ผู้ชม ทั้งนี้ ในบางกรณี ความไม่น่าเชื่อของเทวดามาโปรดถูกนำมาใช้อย่างจงใจ เช่น การหักมุมอย่างขบขันที่เกิดขึ้นในฉากหนึ่งของ *มอนตี้ ไพธอนส ไลฟ์ ออฟ ไบรอัน* เมื่อไบรอัน ตัวละครที่อาศัยอยู่ในจูเดีย ในคริสต์ศักราชที่ 33 ได้รับการช่วยชีวิตจากการตกลงจากที่สูงด้วยยานอวกาศของมนุษย์ต่างดาวที่ผ่านมา

===ตัวอย่างใหม่ ๆ===
ในนวนิยายคลาสสิก *ลอร์ดออฟเดอะฟลายส์* การกู้ภัยกลุ่มเด็กที่ติดเกาะด้วยนายทหารนาวีที่บังเอิญผ่านมา (ซึ่ง[[วิลเลียม โกลดิง]] ผู้เขียน ได้กล่าวว่าเป็น "กลสนุกเล็ก ๆ น้อย ๆ") ถูกนักวิจารณ์บางกลุ่มมองว่าเป็นเทวดามาโปรด ตอนจบที่กระทันหันนั้นชี้เป็นนัยว่า หากไม่ได้รับการช่วยเหลือ เด็ก ๆ จะต้องประสบกับชะตากรรมที่เลวร้าย (โดยเฉพาะราล์ฟ)

[[Matt Fraction|แมตต์ แฟร็กชัน]] นักเขียนการ์ตูน ถูกวิจารณ์ว่าได้ใช้ที่พลังมหาศาล แต่ไม่เคยได้รับการระบุอย่างชัดเจนว่าคืออะไรของตัวละคร [[Franklin Richards|แฟรงกลิน ริชาดส์]] เป็นเทวดามาโปรดในการ์ตูนเรื่อง *เฟียร์อิตเซลฟ์ #5* (ค.ศ. 2011)

[[เจ. อาร์. อาร์. โทลคีน]] ได้ประดิษฐ์คำว่า *ยูคาแทสโตรฟี* ซึ่งหมายถึงจุดหักเหของเหตุการณ์ที่ทำให้ตัวเอกไม่พบกับชะตากรรมที่เลวร้าย โทลคีนยังได้กล่าวถึง[[นกอินทรี (มิดเดิลเอิร์ธ)|อินทรียักษ์]]ที่ปรากฏตัวทั้งใน *ฮอบบิท* และ *อภินิหารแหวนครองพิภพ* ว่าเป็น "เครื่องจักรที่อันตราย" นักวิจารณ์บางสำนักได้กล่าวว่า *ยูคาแทสโตรฟี* โดยเฉพาะในกรณีอินทรียักษ์ เป็นตัวอย่างของเทวดามาโปรด เช่น เมื่ออินทรียักษ์ได้ช่วยชีวิตโฟรโดและแซมจากเมานต์ดูมในตอนสุดท้ายของ *มหาสงครามชิงพิภพ* ในขณะที่นักวิจารณ์สำนักอื่นโต้ว่าสองแนวคิดนี้ไม่เหมือนกัน โดย *ยูคาแทสโตรฟี* นั้นไม่ได้เกิดขึ้นเพื่อความสะดวกสบาย แต่เป็นส่วนหนึ่งของโลกในนวนิยายที่ซึ่งความหวังจะชนะทุกสิ่งในตอนท้าย

*เอ็กเซลซากา* ซีรีส์อนิเมะและมังงะญี่ปุ่น ใช้เทวดามาโปรดเป็นกลวิธีเพื่อความขบขัน ด้วยการใช้ตัวละครนาเบะชิน หรือชินอิจิ วาตานาเบะ ผู้กำกับอนิเมะ ซึ่งได้รับบทเป็นตัวร้ายในเรื่อง รวมไปถึงเดอะเกรตวิลล์ออฟเดอะแมโครคอซึม ซึ่งเป็นสิ่งที่มีรูปร่างเหมือนหลุมดำที่มีความสามารถในการเปลี่ยนแปลงเวลาและสถานที่ได้ตามความต้องการของเนื้อเรื่อง

== หมายเหตุ ==


==อ้างอิง==

* Bushnell, Rebecca ed. 2005. *A Companion to Tragedy*. Malden, MA and Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 1-4051-0735-9.
* Heath, Malcolm, trans. 1996. *Poetics.* By [[Aristotle]]. Penguin: London. ISBN 978-0-14-044636-4.
* Janko, Richard, trans. 1987. *Poetics with Tractatus Coislinianus, Reconstruction of Poetics II and the Fragments of the On Poets.* By [[Aristotle]]. Cambridge: Hackett. ISBN 0-87220-033-7.
* Mastronarde, Donald, 1990. *Actors on High: The Skene roof, the Crane and the Gods in Attic Drama*. Classical Antiquity, Vol 9, October 1990, pp 247–294. University of California.
* Rehm, Rush, 1992. *Greek Tragic Theatre*. Routledge, London. ISBN 0-415-04831-1.
* Tanner, Michael ed. 2003. *The Birth of Tragedy*. By [[Nietzsche, Friedrich]]. Penguin: London. ISBN 978-0-14-043339-5.
* Taplin, Oliver, 1978. *Greek Tragedy in Action*. Methuen, London. ISBN 0-416-71700-4.
* Walton, J Michael, trans. 2000. *Euripides: Medea''. Methuen, London. ISBN 0-413-75280-1.

## แหล่งข้อมูลอื่น
* 

หมวดหมู่:คำศัพท์โทรทัศน์
หมวดหมู่:การละครกรีกโบราณ
หมวดหมู่:Latin literary phrases
หมวดหมู่:Literary concepts
หมวดหมู่:วิทยาการบรรยายเรื่อง
หมวดหมู่:กลวิธีทางวรรณกรรม
หมวดหมู่:Television terminology
หมวดหมู่:สำนวนจำเจ