จังหวัดสวรรคโลก

**จังหวัดสวรรคโลก** เป็นชื่อเดิมของจังหวัดสุโขทัย ตั้งอยู่บริเวณภูมิภาคกลางตอนบน เดิมมีอาณาเขตพื้นที่บริเวณด้านเหนือของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอสวรรคโลก อำเภอศรีสัชนาลัย อำเภอทุ่งเสลี่ยม และอำเภอศรีนคร ก่อนที่ใน พ.ศ. 2474 จังหวัดสุโขทัยถูกยุบเลิกแล้วมาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก และต่อมาในปี พ.ศ. 2482 ได้เปลี่ยนแปลงชื่อจังหวัดสวรรคโลก เป็นจังหวัดสุโขทัย

## พื้นที่อาณาเขตและจังหวัดสุโขทัย
thumb|แผนที่อาณาเขตของสองจังหวัด ปี 2460 (1.จังหวัดสวรรคโลก 2.จังหวัดสุโขทัย)
จังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน เดิมเคยแบ่งเป็นสองจังหวัดทางด้านเหนือและใต้ ได้แก่

**จังหวัดสวรรคโลก** มีอาณาเขตพื้นที่บริเวณด้านเหนือของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอสวรรคโลก อำเภอศรีสัชนาลัย อำเภอทุ่งเสลี่ยม และอำเภอศรีนคร 

**จังหวัดสุโขทัย** มีอาณาเขตพื้นที่บริเวณด้านใต้ของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอเมืองสุโขทัย อำเภอศรีสำโรง อำเภอคีรีมาศ อำเภอกงไกรลาส และอำเภอบ้านด่านลานหอย

ต่อมาในปี พ.ศ. 2474 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการ ยุบรวมบางมณฑลและบางจังหวัด โดยจังหวัดสุโขทัยถูกยุบเลิก มาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก ทำให้มีอาณาเขตทั้งจังหวัดสุโขทัย

## ประวัติ
“**เมืองสวรรคโลก**” เดิมตั้งอยู่บริเวณพื้นที่ส่วนโค้งเว้าของแม่น้ำยมล้อมรอบ เดิมเรียกว่า เมืองเชลียง หรือ เมืองเฉลียง (ภาษาขอมโบราณ แปลว่ายื่นเข้าไปในแม่น้ำ )  อยู่ใกล้ ๆ วัดพระศรีรัตนมหาธาตุราชวรวิหาร (วัดพระปรางค์) ต่อมาเกิดปัญหาน้ำเซาะตลิ่งพังทลายลงเรื่อย ๆ จึงย้ายเมืองขึ้นไปที่ อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยในปัจจุบัน ตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยยังเป็นราชธานี มีฐานะเป็นเมืองลูกหลวงในนาม “เมืองศรีสัชนาลัย”

เมื่อ พ.ศ. 2329 เมืองสวรรคโลกเคยถูกพม่าเข้าตีบ่อยครั้ง เจ้าเมืองสวรรคโลกจึงตัดสินใจย้ายที่ตั้งเมืองมาตั้งอยู่ที่บ้านท่าชัย (ในเขตตำบลศรีสัชนาลัยในปัจจุบัน)

ต่อมาราว พ.ศ. 2379 รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เมืองสวรรคโลกมีปลัดปกครองนามว่า “นาค” ได้นำงาช้างเนียมไปถวายพระเจ้าอยู่หัวจนเกิดความดีความชอบขึ้น จึงได้รับการแต่งตั้งเป็น “พระยาสวรรคโลก” มีบรรดาศักดิ์เป็น พระยาวิชิตภักดี ซึ่งก็คือต้นตระกูลวิชิตนาคในปัจจุบัน ได้ใช้บ้านพักหรือจวนที่บ้านวังไม้ขอนเป็นที่ว่าการเมืองสวรรคโลก ดังนั้นเมืองสวรรคโลกจึงย้ายมาจากบ้านท่าชัย มาตั้งรกรากที่เมืองสวรรคโลกใหม่ (สวรรคโลกปัจจุบัน) นับแต่นั้นมา โดยมีเมืองขึ้นทั้งหมด 6 เมือง ได้แก่ เมืองวิเศษไชยสัตย์ เมืองยม เมืองบางขลัง เมืองด้ง เมืองพิรามรง และเมืองศรีพนมมาศ

### ยุคมณฑลเทศาภิบาล
ใน พ.ศ. 2437 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงยกเลิกระบบกินเมืองและระบบหัวเมืองแบบเก่า และใช้ระบบมณฑลเทศาภิบาลแทน โดยจัดการปกครองส่วนภูมิภาคเป็นมณฑล เมือง อำเภอ หมู่บ้าน ทำให้สวรรคโลกมีฐานะเป็น **เมืองสวรรคโลก** ภายใต้การจัดการบริหารราชการแผ่นดินส่วนภูมิภาคของ มณฑลพิษณุโลก 

หลัง พ.ศ. 2459 คำว่า "จังหวัด" ได้กลายเป็นคำที่เรียกหน่วยการปกครองระดับต่ำกว่ามณฑลแทนคำว่า "เมือง" เพื่อแยกความกำกวมจากคำว่าเมืองที่ใช้เรียกที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของจังหวัด (อำเภอเมือง) ทำให้ "เมืองสวรรคโลก" ได้เปลี่ยนเป็น "**จังหวัดสวรรคโลก"**

วันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2460 เปลี่ยนแปลงชื่อ**อำเภอเมือง** จังหวัดสวรรคโลก เป็น **อำเภอวังไม้ขอน**

### ยุบรวมจังหวัดสุโขทัยเข้ากับจังหวัดสวรรคโลก
ต่อมาในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการ ยุบรวมบางมณฑลและบางจังหวัด โดยจังหวัดสุโขทัย ถูกยุบเลิกและโอน อำเภอสุโขทัยธานี อำเภอบ้านไกร อำเภอคลองตาล กิ่งอำเภอลานหอย กิ่งอำเภอโตนด มาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก ทำให้จังหวัดสวรรคโลกมีเขตปกครองทั้งหมด 5 อำเภอ 2 กิ่งอำเภอ ได้แก่

* **อำเภอวังไม้ขอน (อำเภอสวรรคโลก)**
* อำเภอสุโขทัยธานี
* อำเภอหาดเสี้ยว (อำเภอศรีสัชนาลัย)
* อำเภอบ้านไกร (อำเภอกงไกรลาศ)
* อำเภอคลองตาล (อำเภอศรีสำโรง)
* กิ่งอำเภอลานหอย (อำเภอบ้านด่านลานหอย)
* กิ่งอำเภอโตนด (อำเภอคีรีมาศ)

วันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2479 จัดตั้งเทศบาลเมืองสวรรคโลก ในท้องที่บางส่วนของตำบลเมืองสวรรคโลก

วันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2479 ตั้งตำบลทุ่งเสลี่ยม แยกออกจากตำบลนาทุ่ง

วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2480 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดสวรรคโลก กับจังหวัดอุตรดิตถ์ โดยโอนพื้นที่หมู่ 1 ตำบลนครเดิฐ อำเภอวังไม้ขอน จังหวัดสวรรคโลก ไปขึ้นกับตำบลวังแดง อำเภอตรอน จังหวัดอุตรดิตถ์

วันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอวังไม้ขอน จังหวัดสวรรคโลก เป็น **อำเภอเมืองสวรรคโลก**

### เปลี่ยนชื่อจังหวัด
วันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2482 มีการย้ายศาลากลางจังหวัดสวรรคโลกมาตั้งอยู่ในท้องที่อำเภอสุโขทัยธานี รวมทั้งเปลี่ยนแปลงชื่อ**จังหวัดสวรรคโลก** เป็น**[[จังหวัดสุโขทัย]]** และเปลี่ยนแปลงชื่อ**อำเภอเมืองสวรรคโลก** เป็น **อำเภอสวรรคโลก** ทำให้อำเภอสวรรคโลกหมดฐานะความเป็นศูนย์กลางของจังหวัด

## เขตการปกครอง
เขตการปกครองของจังหวัดสวรรคโลกในอดีตมี 2 อำเภอ ซึ่งรายชื่อดังต่อไปนี้สะกดชื่อตามราชกิจจานุเบกษา ฉบับวันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2460 ได้แก่
# '''อำเภอเมืองสวรรคโลก (อำเภอวังไม้ขอน)'''
# อำเภอด้ง (อำเภอหาดเสี้ยว)
ต่อมา 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 ทางราชการได้โอนย้าย 3 อำเภอและ 2 กิ่งอำเภอจากจังหวัดสุโขทัย มาขึ้นตรงกับจังหวัดสวรรคโลก ส่งผลให้จังหวัดสวรรคโลกมีเขตปกครองทั้งหมด 5 อำเภอ 2 กิ่งอำเภอได้แก่

# **[[อำเภอสวรรคโลก|อำเภอวังไม้ขอน (อำเภอสวรรคโลก)]]**
# อำเภอหาดเสี้ยว (อำเภอศรีสัชนาลัย)
# อำเภอบ้านไกร (อำเภอกงไกรลาศ)
# อำเภอคลองตาล (อำเภอศรีสำโรง)
# อำเภอสุโขทัยธานี
# กิ่งอำเภอลานหอย (อำเภอบ้านด่านลานหอย)
# กิ่งอำเภอโตนด (อำเภอคีรีมาศ)

## มรดกตกทอด
จากการที่อำเภอสวรรคโลกเคยมีฐานะเป็นศูนย์กลางของจังหวัดสวรรคโลกมาก่อน ทำให้มีหลายอย่างที่ยังคงอยู่จนถึงปัจจุบัน เช่น ศาลจังหวัดสวรรคโลก สำนักงานอัยการจังหวัดสวรรคโลก สถานีรถไฟสวรรคโลก เส้นทางรถไฟสายสวรรคโลก

## ดูเพิ่ม
* อำเภอสวรรคโลก
* เทศบาลเมืองสวรรคโลก
* จังหวัดสุโขทัย

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ประวัติศาสตร์ชุมชนอำเภอสวรรคโลก

สวรรคโลก
หมวดหมู่:สิ้นสุดในปี พ.ศ. 2481
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดสุโขทัย