ญาณ

**ญาณ** ( ñāṇa;  *ชฺญาน*) แปลว่า *ความรู้* คือ ปรีชาหยั่งรู้ ปรีชากำหนดรู้ หรือ กำหนดรู้ได้ด้วยอำนาจการทำสมาธิและวิปัสสนา เรียกว่า **[[วิชชา]]** บ้าง

ญาณ เป็นไวพจน์คำหนึ่งของปัญญา แต่มักใช้ในความหมายที่จำเพาะกว่า คือเป็นปัญญาที่ทำงานออกผลมาเป็นเรื่อง ๆ มองเห็นสิ่งนั้น ๆ หรือเรื่องนั้น ๆ ตามสภาวะจริง

มีการกล่าวถึงญาณในหลายลักษณะ หรืออาจจัดแบ่งญาณได้เป็น ญาณ 3 (3 หมวด) และ ญาณ 16 (ในวิปัสสนาญาณ) ดังนี้

## ญาณ 3 ได้แก่ วิชชา 3
คำว่า *ญาณ 3* อาจหมายถึงวิชชา 3 คือ
* **บุพเพนิวาสานุสติญาณ** ความรู้เป็นเหตุให้ระลึกถึงขันธ์ที่เกิดในอดีตได้ คือ การระลึกชาติของตนได้
* **จุตูปปาตญาณ** ความรู้ในจุติและอุบัติของสัตว์โลกคือรู้ความเป็นไปต่างๆของสัตว์โลกทั้งหลายที่เวียนว่ายตายเกิดได้ เพราะหยั่งรู้ในวิบากแห่งกรรม เรียกว่า ทิพจักขุญาณ หรือ ทิพยจักษุญาณ บ้าง
* **อาสวักขยญาณ** ความรู้ในการกำจัดอาสวะให้สิ้นไป

## ญาณ 3 ในส่วนอดีต-อนาคต-ปัจจุบัน
ญาณ 3 อีกหมวดหนึ่ง ได้แก่
* **อตีตังสญาณ** หมายถึง ญาณหยั่งรู้ในส่วนอดีต
* **อนาคตังสญาณ** หมายถึง ญาณหยั่งรู้ในส่วนอนาคต
* **ปัจจุปปันญาณ** หมายถึง ญาณหยั่งรู้ในส่วนปัจจุบัน

## ญาณ 3 ในการหยั่งรู้อริยสัจ
ญาณ 3 อีกหมวดหนึ่ง ได้แก่
* **สัจจญาณ** หมายถึง ญาณในการหยั่งรู้อริยสัจแต่ละอย่าง
* **กิจจญาณ** หมายถึง ญาณในการหยั่งรู้กิจในอริยสัจ
* **กตญาณ** หมายถึง ญาณในการหยั่งรู้กิจอันได้ทำแล้วในอริยสัจ

## ญาณ 16
ญาณ 16 ไม่ปรากฏในพระไตรปิฎกภาษาบาลีโดยตรงทั้งหมด แต่วิปัสสนาจารย์สายพม่าได้เรียบเรียงจากญาณที่ระบุในปฏิสัมภิทามรรค และคัมภีร์วิสุทธิมรรค รวมกัน 16 ขั้น เรียกว่า ญาณ 16 (โสฬสญาณ) เป็นญาณที่เกิดแก่ผู้บำเพ็ญวิปัสสนา โดยลำดับตั้งแต่ต้น จนถึงจุดหมายคือมรรคผลนิพพาน ได้แก่
# **นามรูปปริจเฉทญาณ** หมายถึง ญาณกำหนดแยกนามรูป
# **นามรูปปัจจัยปริคคหญาณ** หมายถึง ญาณจับปัจจัยแห่งนามรูป
# **สัมมสนญาณ** หมายถึง ญาณที่เห็นสังขตลักษณะคือความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไปของนามรูป และเริ่มเห็นไตรลักษณ์ เห็นตรุณอุทยัพพยญาณหรืออุทยัพพยญาณอย่างอ่อน วิปัสสนูปกิเลสจะเกิดขึ้นได้ในช่วงนี้
# **อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ** (เรียกโดยย่อว่า อุพยัพพยญาณ) หมายถึง ญาณตามเห็นความเกิดและความดับแห่งนามรูป เห็นพลวอุทยัพพยญาณหรืออุทยัพพยญาณอย่างแก่ จัดว่าจิตเริ่มเข้าสู่วิปัสสนาญาณที่แท้จริง (ระหว่างเกิดถึงดับ เห็นเป็นดุจกระแสน้ำที่ไหล)
# **ภังคานุปัสสนาญาณ** (เรียกโดยย่อว่า ภังคญาณ) หมายถึง ญาณตามเห็นจำเพาะความดับเด่นขึ้นมาอย่างเดียว
# **ภยตูปัฏฐานญาณ** (เรียกโดยย่อว่า ภยญาณ) หมายถึง ญาณอันมองเห็นสังขารปรากฏเป็นของน่ากลัว ไม่แน่นอน ดุจกลัวต่อมรณะที่จะเกิด
# **อาทีนวานุปัสสนาญาณ** (เรียกโดยย่อว่า อาทีนวญาณ) หมายถึง ญาณคำนึงเห็นโทษภัยของสิ่งทั้งปวง ผันผวนแปรปรวน พึ่งพิงมิได้
# **นิพพิทานุปัสสนาญาณ** (เรียกโดยย่อว่า นิพพิทาญาณ) หมายถึง ญาณคำนึงเห็นด้วยความเบื่อหน่าย 
# **มุจจิตุกัมยตาญาณ** หมายถึง ญาณหยั่งรู้อันใคร่จะพ้นไปเสีย
# **ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ** (เรียกโดยย่อว่า ปฏิสังขาญาณ) หมายถึง ญาณอันพิจารณาทบทวนเพื่อจะหาทางหนี
# **สังขารุเบกขาญาณ** หมายถึง ญาณอันเป็นไปโดยความเป็นกลางวางเฉยต่อสังขาร
# **สัจจานุโลมิกญาณ** (เรียกโดยย่อว่า อนุโลมญาณ) หมายถึง ญาณเป็นไปโดยควรแก่การหยั่งรู้อริยสัจ สามารถเห็นไตรลักษณ์ ด้วยภาวนามยปัญญาได้ (พิจารณาวิปัสสนาญาณทั้ง 8 ที่ผ่านมา ว่าเป็นทุกข์ เมื่อเห็นทุกข์ก็เห็น สมุทัย นิโรธ มรรค โดยแต่ละญาณเป็นเหตุเกิดมรรค ทั้ง 8 ตามลำดับ)
# **โคตรภูญาณ** หมายถึง ญาณครอบโคตร คือ หัวต่อที่ข้ามพ้นภาวะปุถุชน (ถ้าเป็นอริยบุคคลแล้ว จะเรียกว่าวิทานะญาณ)เห็นความทุกข์จนไม่กลัวต่อความว่าง ดุจบุคคลกล้าโดดจากหน้าผาสู่ความว่างเพราะรังเกียจในหน้าผานั้นอย่างสุดจิตสุดใจ
# **มัคคญาณ** หมายถึง ญาณในอริยมรรค
# **ผลญาณ** หมายถึง ญาณอริยผล
# **ปัจจเวกขณญาณ** หมายถึง ญาณที่พิจารณาทบทวน (ว่ากิเลสใดดับไป กิเลสยังเหลืออยู่ กิจที่ต้องทำยังมีอยู่หรือไม่ พิจารณาสัจจานุโลมมิกญาณอีก)

## วิปัสสนาญาณ 9

แต่เมื่อกล่าวถึงวิปัสสนาญาณโดยเฉพาะ อันหมายถึงญาณที่นับเข้าในวิปัสสนา หรือญาณที่จัดเป็นวิปัสสนา จะมีเพียง 9 ขั้น คือ ตั้งแต่ อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ ถึง สัจจานุโลมิกญาณ (ตามปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ (ขั้นหนึ่งในวิสุทธิ 7) ที่บรรยายคัมภีร์ในวิสุทธิมรรค แต่ในคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ นับรวม สัมมสนญาณ ด้วยเป็น 10 ขั้น) เมื่อโพชฌงค์เจริญบริบูรณ์ครบ 7 ข้อ จิตจึงมีกำลังสามารถเห็นวิปัสสนาญาณได้ และใช้วิปัสสนาที่ปรากฏขึ้นมาเป็นเครื่องมือนำไปสู่มรรค ผล นิพพาน

*วิปัสสนาญาณ คือ **อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ** **ภังคานุปัสสนาญาณ** นั้นเห็นอนิจจัง
*วิปัสสนาญาณ คือ **ภยตูปัฏฐานญาณ** **อาทีนวานุปัสสนาญาณ** **นิพพิทานุปัสสนาญาณ** นั้นเห็นทุกขัง 
*วิปัสสนาญาณ คือ **มุจจิตุกัมยตาญาณ** **ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ** **สังขารุเบกขาญาณ** นั้นเห็นอนัตตา

### ญาณ 16 จัดเข้าในวิสุทธิ 7
*นามรูปปริทเฉทญาณ จัดเข้าใน ทิฏฐิวิสุทธิ
*นามรูปปัจจยปริคคหญาณ จัดเข้าในกังขาวิตรณวิสุทธิ
*สัมมสนญาณและอุทธยัพพยญาณอย่างอ่อน จัดเข้าในมัคคามัคคญาณทัสสนะวิสุทธิ
*วิปัสสนาญาณทั้ง 9 จัดเข้าในปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ
*โคตรภูญาณ มัคคญาณ ผลญาณ ปัจจเวกขณญาณ จัดเป็นญาณทัสสนวิสุทธิ

### ลักษณะ 3 อย่างในญาณ 16

#สภาวะลักษณะ เห็นลักษณะที่ปรากฏจากความเป็นไปของธาตุ ปรากฏตั้งแต่ยังไม่ได้ญาณถึงนามรูปปัจจยปริคหญาณ
#สังขตลักษณะ เห็นลักษณะคือ ความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป ปรากฏตั้งแต่สัมมสนญาณ
#สามัญญลักษณะ เห็นลักษณะทั้งสามหรือไตรลักษณ์ ได้แก่ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ปรากฏตั้งแต่อุทธยัพพยญาณ

### ระดับปัญญาของการรับรู้เข้าใจรูปนาม

#รู้ว่าสิ่งใดคือรูป สิ่งใดคือนาม รูปนามนั้น ๆ มีสภาวะลักษณะเช่นไร (นามรูปปริจเฉทญาณ)
#รู้ว่าเหตุปัจจัยของรูปนามนั้น ๆ คืออะไร อาหารของรูปนาม อารมณ์ อุปกิเลส กิเลส สังโยชน์ อนุสัย ชนิดนั้น ๆ คืออะไร ตลอดจนรู้ว่าจะดับไปเพราะเหตุปัจจัยใดดับไปและอาหารใดหมดไป (นามรูปปัจจยปริคหญาณ)
#รู้ความเป็นไปของรูปนาม คือ สังขตลักษณะและสามัญญลักษณะ ว่าต้องเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป และเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา (สัมมสนญาณ และ วิปัสสนาญาณ 9)

### วิปัสสนาญาณ 9 กับ มรรคมีองค์ 8

วิปัสสนาญาณ 8 ข้อแรก เป็นญาณที่กำหนดเห็นพระไตรลักษณ์ จัดเป็นทุกขอริยสัจ เพราะเห็นทุกข์ ดังนั้น เมื่อทุกข์ถูกรู้ สมุทัยจึงถูกละ นิโรธจึงถูกทำให้แจ้ง มรรคจึงถูกปฏิบัติ ตามลำดับไปด้วยเช่นกัน

*อุทยัพพยญาณ เกิดสัมมาทิฏฐิ เพราะเห็นความเกิดขึ้นและความดับไปเป็นธรรมดาของสิ่งทั้งปวง และเริ่มเห็นอริยสัจเบื้องต้น ว่านี่ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค
*ภังคญาณ เกิดสัมมาสังกัปปะ เพราะเห็นความดับไปของสิ่งทั้งปวง จึงไม่เห็นประโยชน์ในกาม ในการจองเวร ในการเบียดเบียน 
*ภยญาณ เกิดสัมมาวาจา เพราะกลัวภัยในวัฏฏสงสารที่จองเวรกันและสร้างเวรต่อกันมักอันเกิดจากคำพูดที่ไม่รู้จักคิด จึงเกิดการสำรวมวาจา 
*อาทีนวญาณ เกิดสัมมากัมมันตะ เพราะเห็นโทษอันเกิดจากการสร้างกรรมทางกาย มีฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม อันเกิดจากความโลภ โกรธ หลง ในใจตน เป็นเหตุให้พบเจอวิบากกรรมต่าง ๆ
*นิพพิทาญาณ เกิดสัมมาอาชีวะ เพราะเบื่อหน่ายในรูปนามจึงพอเพียงต่อความต้องการ ไม่สร้างกรรมคือมิจฉาอาชีวะที่ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อนแค่เพราะตนเองได้ผลประโยชน์ 
*มุญจิตุกัมยตาญาณ เกิดสัมมาวายามะ เพราะเมื่อจิตต้องการแสวงหาทางออกจากทุกข์ จึงเกิดความเพียรพยายาม
*ปฏิสังขาญาณ เกิดสัมมาสติ เพราะกลับมาพิจารณาทบทวนในรูปนามอีกครั้ง จนสามารถเข้าใจในมหาปัฏฐาน เห็นว่าปฏิจจสมุปบาทแต่ล่ะลำดับเป็นไปตามมหาปัฏฐาน
*สังขารุเปกขาญาณ เกิดสัมมาสมาธิ เพราะเมื่อจิตวางอุเบกขาต่อรูปนาม จิตจึงตั้งมั่นเป็นสมาธิ เมื่อมรรคอริยสัจเกิดขึ้น กิเลสเบื้องต้นอันเนื่องด้วยมรรค 8 กลุ่มจึงถูกละชั่วคราวเช่นกัน จึงเกิดสมุทัยชั่วคราว เมื่อสมุทัยถูกละชั่วคราว จึงเกิดนิโรธชั่วคราวขึ้น ตามกิเลสที่ถูกละไป
*สัจจานุโลมมิกญาณ เกิดมรรคสามัคคี เมื่อพิจารณาวิปัสสนาญาณ 8 ข้อแรกพร้อมกัน จึงเท่ากับการหมุนธรรมจักรไปด้วย เพราะมรรคมีองค์ 8 ย่อมปรากฎขึ้นพร้อมกันเช่นกัน

### ญาณ 16 กับ ปฏิจจสมุปบาท

*นามรูปปัจจยปริคคหญาณ พิจารณาเห็นปฏิจจสมุปบาท 
*ปฏิสังขาญาณ พิจารณาเห็นปฏิจจสมุปบาท ที่แต่ล่ะลำดับเป็นไปตามปัจจัยทั้ง 24 ของมหาปัฏฐาน

### ญาณ 16 กับ ปัญญา 3

*นามรูปปริจเฉทญาณ จัดเป็นสุตามยปัญญา (ศึกษาด้วยการกำหนดรู้ว่านี่คือรูป นี่คือนาม รูปนามนี้มีสภาวลักษณะเช่นไร)

*นามรูปปัจจยปริคคหญาณ จัดเป็นจินตามยปัญญา (ศึกษาด้วยการโยนิโสมนสิการแบบอิทัปปัจจยตา เป็นต้น จนรู้ว่ารูปนามนี้มาจากเหตุปัจจัยใด)

*วิปัสสนาญาณ ตั้งแต่ สัมมสนญาณ ถึง สัจจานุโลมิกญาณ จัดเป็นภาวนามยปัญญา

เป็นลักษณะการใช้ปัญญาของจิตต่อนามรูปขณะเจริญสติปัฏฐาน

## อ้างอิง

* พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช) ป.ธ. 9 ราชบัณฑิต *พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด,* วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์". 
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม".
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม". 
*พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๑ สุตตันตปิฎกที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค [๑. มหาวรรค] ญาณกถา 

## ดูเพิ่ม
* ญาณทัสสนะ
* วิปัสสนา
* วิปัสสนากรรมฐาน
* วิสุทธิ 7
* อริยสัจ 4

หมวดหมู่:ความรู้
หมวดหมู่:หลักธรรมของศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ