ฉันท์

**ฉันท์** เป็นลักษณ์หนึ่งของการประพันธ์ประเภทร้อยกรองในวรรณคดีไทยที่บังคับเสียงหนัก - เบาของพยางค์ ที่เรียกว่า ครุ - ลหุ ฉันท์ในภาษาไทยรับแบบมาจากประเทศอินเดีย ตำราฉันท์ที่เก่าแก่ที่สุดของอินเดียเป็นภาษาสันสกฤต คือ **ปิงคลฉันทศาสตร์** แต่งโดย**ปิงคลาจารย์** ส่วนตำราฉันท์ภาษาบาลีเล่มสำคัญที่สุดได้แก่ **[[คัมภีร์วุตโตทัยปกรณ์]]** ผู้แต่งคือ **พระสังฆรักขิตมหาสามี** เถระชาวลังกา แต่งเมื่อ พ.ศ. 1703 เป็นที่มาของ **[[คัมภีร์วุตโตทัย]]** ซึ่งเป็นต้นตำหรับการแต่งฉันท์ของไทย เมื่อคัมภีร์วุตโตทัยแพร่หลายเข้ามาในประเทศไทย กวีจึงได้ปรับปรุงให้เหมาะกับขนบร้อยกรองไทย เช่น จัดวรรค เพิ่มสัมผัส และเปลี่ยนลักษณะครุ-ลหุแตกต่างไปเล็กน้อย เพื่อเพิ่มความไพเราะของภาษาไทยลงไป

**ฉันท์** ในคัมภีร์วุตโตทัยได้แปลงเป็นฉันท์ไทยครบทั้ง 108 ชนิด ในสมัยรัชกาลที่ 7 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยนาย**[[ฉันท์ ขำวิไล]]** เป็นผู้ดัดแปลงเพิ่มเติมจนครบถ้วนและจัดพิมพ์รวมเล่มทั้งหมดในปี พ.ศ. 2474 ใช้ชื่อว่า **[[ฉันทศาสตร์]]** 

นอกเหนือจากฉันท์ทั้ง 108 ชนิดดังกล่าวแล้ว กวีได้ทดลองประดิษฐ์ฉันท์ในรูปแบบใหม่ ๆ โดยดัดแปลงจากฉันท์เดิมบ้าง โดยเลียนเสียงเครื่องดนตรีบ้าง หรือโดยแรงบันดาลใจจากฉันท์ต่างประเทศ หรือชื่อบุคคลสำคัญบ้าง อย่างไรก็ตาม ฉันท์ที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่ ล้วนจัดอยู่ในประเภทฉันท์วรรณพฤติทั้งสิ้น

## ประเภทของฉันท์

### ฉันท์ในคัมภีร์วุตโตทัย

มีทั้งสิ้น 108 ชนิด แบ่งเป็น **ฉันท์วรรณพฤติ** ซึ่งบังคับพยางค์ จำนวน 81 ชนิด กับ **ฉันท์มาตราพฤติ** ซึ่งบังคับมาตรา จำนวน 27 ชนิด

#### ฉันท์วรรณพฤติ

**ฉันท์วรรณพฤติ** มีทั้งสิ้น 81 ชนิด บังคับจำนวนพยางค์ ตั้งแต่ บาทละ 6 พยางค์ ถึง 25 พยางค์ แต่ **ฉันท์ที่คนไทยนิยมแต่ง** มีเพียงไม่กี่ชนิด ได้แก่

;
หนึ่งบทมี 4 บาท บาทละ 8 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 4 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอน

ลักษณะครุ-ลหุเหมือนกับทุกบาท คือ ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
**วิชชุมมาลาฉันท์** มีความหมายว่า "ระเบียบแห่งสายฟ้า" ประกอบด้วยครุล้วน จึงใช้บรรยายความอย่างธรรมดา

หนึ่งบทมี 4 บาท บาทละ 8 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 4 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอน

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ     ครุ-ครุ-ครุ-ครุ        ครุ-ครุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
**มาณวกฉันท์** มีความหมายว่า "ประดุจเด็กหนุ่ม" ใช้แต่งบรรยายความที่รวดเร็ว

หนึ่งบทมี 4 บาท บาทละ 8 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 4 คำ ส่งสัมผัสแบบกลอน

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ    ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 4 บาท บาทละ 8 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 4 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอน

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาทคือ    ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หมายถึงฉันท์ที่กล่าวสำเนียงอันดังก้องให้ปรากฏ

หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 11 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ  เหมือนกันทุกบาท คือ     ครุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

**อินทรวิเชียรฉันท์** มีความหมายว่า "ฉันท์ที่มีลีลาดุจสายฟ้าของพระอินทร์" เป็นฉันท์ที่นิยมแต่งกันมากที่สุด มีลักษณะและจำนวนคำคล้ายกับ**[[กาพย์ยานี 11]]** แต่ต่างกันเพียงที่ว่า**อินทรวิเชียรฉันท์** มีข้อบังคับ ครุและลหุ

หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 11 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 11 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 4 บาท บาทละ 11 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ 
* บาทที่ 1 และบาทที่ 4 เป็นอุเปนทรวิเชียรฉันท์ คือ         ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ
* บาทที่ 2 และบาทที่ 3 เป็นอินทรวิเชียรฉันท์ คือ            ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 11 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ครุ-ครุ-ครุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 11 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 7 พยางค์ วรรคหลัง 4 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 12 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 7 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 12 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 5 พยางค์ วรรคหลัง 7 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 12 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
**ภุชงคประยาตฉันท์ 12** มีความหมาย "งูเลื้อย" มีทำนองที่สละสลวย มักใช้แต่งกับเนื้อหาที่มีการต่อสู้ บทสดุดี บทชมความงาม บทถวายพระพร และบทสนุกสนาน นอกจักนั้นยังสามารถใช้แต่งบรรยายความให้รวดเร็วได้

หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 12 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ลหุ-ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 12 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคละ 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
**วสันตดิลกฉันท์** มีความหมายว่า "ฉันท์ที่มีลีลาดังจอมเมฆในฤดูใบไม้ผลิ (ฤดูฝน)"  เป็นหนึ่งในฉันท์ที่นิยมแต่งกันมากที่สุด เนื่องจากอ่านแล้วฟังได้รื่นหู รู้สึกซาบซึ้งจับใจ มักใช้แต่งชมความงาม และสดุดีความรักหรือของสูง

หนึ่งบทมี 2 บาท บาทละ 14 พยางค์ แบ่งเป็น 2 วรรค วรรคแรก 8 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกาพย์

ลักษณะครุ-ลหุ เหมือนกันทุกบาท คือ        ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
ชื่อฉันท์แปลว่า **ดอกไม้**  เป็นฉันท์ที่แต่งยากแต่ทว่ามีความงามประดุจดอกไม้  ทำนองฉันท์สั้นกระชับในตอนต้น  แล้วราบรื่นในตอนปลาย  เป็นฉันท์ที่มีท่วงทำนองเคร่งขรึมน่ายำเกรง  กวีมักใช้แต่งเพื่ออวดความสามารถในการใช้ศัพท์และเป็นเชิงกลบท

หนึ่งบทมี 15 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรคแรก 8 พยางค์ วรรคสอง 4 พยางค์ วรรคสุดท้าย 3 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ครุ 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 15 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรแรก 7 พยางค์ วรรคสอง 4 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 4 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 16 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรคแรก 7 พยางค์ วรรคสอง 4 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 5 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 18 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรคแรก 11 พยางค์ วรรคสอง 4 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 3 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ครุ-ครุ-ครุ-ครุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
หนึ่งบทมี 19 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรแรก 12 พยางค์ วรรคสอง 4 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 3 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ลหุ-ครุ-ครุ-ครุ-ครุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
**สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์** มีความหมาย "เสือผยอง" ใช้แต่งบทไหว้ครู บทโกรธ และบทยอพระเกียรติ

หนึ่งบทมี 19 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรคแรก 12 พยางค์ วรรคสอง 5 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 2 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ครุ-ครุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ลหุ-ลหุ-ครุ        ครุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ครุ        ลหุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
อีทิสังฉันท์ 20 เป็นฉันท์ที่มีจังหวะกระแทกกระทั้น ฉะนั้นจึงใช้แต่งบรรยายความรัก ความวิตก และความโกรธ 

หนึ่งบทมี 20 พยางค์ แบ่งเป็น 3 วรรค วรรแรก 9 พยางค์ วรรคสอง 8 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 3 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ        ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ-ลหุ-ครุ    ลหุ-ครุ-ครุ

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

;
ฉันท์ที่มีลีลาวิจิตรประดุจสตรีเพศผู้ประดับด้วยพวงมาลัย

หนึ่งบทมี 21 พยางค์ แบ่งเป็น 4 วรรค วรรแรก 7 พยางค์ วรรคสอง 7 พยางค์ วรรคสาม 4 พยางค์ และวรรคสุดท้าย 3 พยางค์ ส่งสัมผัสแบบกลอนสังขลิก

ลักษณะครุ-ลหุ คือ       

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

#### ฉันท์มาตราพฤติ

**ฉันท์มาตราพฤติ** เป็นฉันท์ที่บังคับมาตรา โดยกำหนดให้พยางค์เสียงหนักคือ พยางค์ครุเป็นพยางค์ละ 2 มาตรา ส่วนพยางค์เสียงเบา คือ พยางค์ลหุ เป็นพยางค์ละ 1 มาตรา ในคัมภีร์วุตโตทัยมีฉันท์มาตราพฤติ 27 ชนิด ตั้งแต่บทละ 45 มาตรา จนถึง 68 มาตรา แบ่งเป็น 4 พวกใหญ่ ๆ คือ

;
มี ๗ ชนิด ได้แก่ อริยฉันท์, อริยสามัญญฉันท์, อริยปัฐยาฉันท์, อริยวิปุลาฉันท์, อริยจปลาฉันท์, อริยมุขจปลาฉันท์ และ อริยชฆนจปลาฉันท์

;
มี ๔ ชนิด ได้แก่ คีติฉันท์, อุปคีติฉันท์, อูคีติฉันท์ และอริยคีติฉันท์

;
มี ๙ ชนิด ได้แก่ เวตาฬิยฉันท์, โอปัจฉันทสกะฉันท์, อาปาตลิฉันท์, ลักขณันตฉันท์, อุทิจจวุตติฉันท์, ปัจจวุตติฉันท์, ปวัตตกฉันท์, อปรันติกฉันท์ และจารุหาสินีฉันท์

;
มี ๗ ชนิด ได้แก่ อจลฐิติฉันท์, มัตตาสมกฉันท์, วิสิโลกฉันท์, วานวาสิกฉันท์, จิตราฉันท์, อุปจิตราฉันท์ และปาทากุลกฉันท์

ฉันท์มาตราพฤติเป็นฉันท์ที่กำหนดมาตรา ไม่กำหนดคณะฉันท์ ผู้แต่งสามารถพลิกแพลงอักษรใช้ได้หลายแบบในมาตราที่กำหนด ทำให้ดูขาดระเบียบ และไม่กำหนดฉันทลักษณ์ที่แน่นอนลงได้ รวมทั้งกำหนดจังหวะอ่านลำบาก กวีจึงไม่นิยมใช้ฉันท์มาตราพฤติในงานกวีนิพนธ์ จะมีก็แต่ในตำราฉันท์ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาเท่านั้น

### ฉันท์ประดิษฐ์ขึ้นใหม่
การประดิษฐ์ฉันท์ใหม่ของกวีตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงปัจจุบัน ปรากฏว่ามี 2 ลักษณะคือ

* ฉันท์ที่ประดิษฐ์จากฉันท์เดิมในคัมภีร์วุตโตทัย 
* ฉันท์ที่ประดิษฐ์ใหม่จากแหล่งที่มาอื่น 

#### ฉันท์ที่ประดิษฐ์จากฉันท์เดิมในคัมภีร์วุตโตทัย
;
มี ๓ ชนิด คือ วิเชียรดิลกฉันท์, ดิลกวิเชียรฉันท์ และโตฎกดิลกฉันท์ 

* **[[วิเชียรดิลกฉันท์]]** เกิดจากการผสมระหว่าง**อินทรวิเชียรฉันท์** กับ**วสันตดิลกฉันท์** หนึ่งบทมี ๒ บาท ๒๕ พยางค์ บาทแรกเป็นอินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ พยางค์ บาทที่ ๒ เป็นวสันตดิลกฉันท์ ๑๔ พยางค์ มีบังคับระหว่างบาทกับระหว่างบท ตัวอย่าง

* **[[ดิลกวิเชียรฉันท์]]** เกิดจากการผสมระหว่าง**วสันตดิลกฉันท์** กับ**อินทรวิเชียรฉันท์** หนึ่งบทมี ๒ บาท ๒๕ พยางค์ บาทแรกเป็นวสันตดิลกฉันท์ ๑๔ พยางค์ บาทที่ ๒ เป็นอินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ พยางค์ มีบังคับสัมผัสระหว่างบาทกับสัมผัสระหว่างบท ตัวอย่าง

* **'[[โตฎกวิเชียรฉันท์]]** เกิดจากการผสมระหว่าง**โตฎกฉันท์** กับ**วสันตดิลกฉันท์** หนึ่งบทมี ๒ บาท ๒๖ พยางค์ บาทแรกเป็นโตฎกฉันท์ ๑๒ พยางค์ บาทที่ ๒ เป็นวสันตดิลกฉันท์ ๑๔ พยางค์ มีบังคับสัมผัสระหว่างบาทกับสัมผัสระหว่างบท ตัวอย่าง

* **[[กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์]]** ได้ทรงประดิษฐ์ฉันท์ขึ้น ๕ ชนิด ในพระนิพนธ์เฉลิมเกียรติกษัตรีคำฉันท์ โดยผสมฉันท์ ๔ ชนิดได้แก่ **อินทรวิเชียรฉันท์** **วสันตดิลกฉันท์** **ภุชงคปยาตฉันท์** และ**อินทวงศ์ฉันท์** เข้าด้วยกันเกิดเป็น **ภุชพงศ์ฉันท์** (ผสมระหว่างภุชงคปยาตฉันท์กับอินทวงศ์ฉันท์) **วสันตวงศ์ฉันท์** (ผสมระหว่างวสันตดิลกฉันท์กับอินทวงศ์ฉันท์) **วสันตปยาตฉันท์** (ผสมระหว่างวสันตดิลกฉันท์กับภุชงคปยาตฉันท์) **ภุชงควิเชียรฉันท์** (ผสมระหว่างภุชงคปยาตฉันท์กับอินทรวิเชียรฉันท์) และ**อินทรลิลาตฉันท์** (ผสมระหว่างอินทรวิเชียรฉันท์กับภุชงคปยาตฉันท์) 

**ตัวอย่างวสันตวงศ์ฉันท์ 15**

**ตัวอย่างอินทรลิลาตฉันท์ 11**

* **[[เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี]]** หรือ **ครูเทพ**ได้นำเอาอินทรวิเชียรฉันท์มาแต่งสลับกับวสันตดิลกฉันท์ ใช้ชื่อว่า **[[อินทวสัสตดิลกฉันท์]]** ดังตัวอย่าง

* **[[ชิต บุรทัต]]** ได้แทรกครุ - ลหุ เพิ่มในกาพย์สุรางคนางค์ 28 ทำให้เกิดความไพเราะมากยิ่งขึ้น คนรุ่นต่อมาจึงมักเรียกเป็น **[[สุรางคนางค์ฉันท์ 28]]** และเห็นว่าเหมาะสำหรับข้อความที่คึกคัก สนุกสนาน โลดโผน ตื่นเต้น 

**ตัวอย่างคำประพันธ์**

* **[[ประสาทพร ภูสุศิลป์ธร]]** หรือนามปากกา **[[คมทวน คันธนู]]** ประดิษฐ์ฉันท์ใหม่ 15 ชนิด โดย
** **ผสมฉันเดิมสองแบบเข้าด้วยกัน** 9 ชนิด ได้แก่
*** **[[ทวนไฟฉันท์ 39]]** (สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ 19 ผสมกับอีทิสังฉันท์ 20)
*** **[[เหมันตดิเรกฉันท์ 15]]** (วสันตดิลกฉันท์ 14 ผสมกับอินทวงศ์ฉันท์ 12)  (ซ้ำกับวสันตวงศ์ฉันท์ 11 ของ **[[กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์]]**)
*** **[[อุเปนทรวังสัฏฐฉันท์ 23]]** (อุเปนทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับวังสัฏฐฉันท์ 12)
*** **[[วงศ์วิเชียรฉันท์ 23]]** (อินทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับอินทวงศ์ฉันท์ 12)
*** **[[นาคเล่นน้ำฉันท์ 26]]** (ภุชงคปยาตฉันท์ 12 ผสมกับวสันตดิลกฉันท์ 26)
*** **[[อินทวงศ์วังสัฏฐฉันท์ 12]]** (อินทวงศ์ฉันท์ 12 ผสมกับวังสัฏฐฉันท์ 12) 
*** **[[ภุชงควิเชียรฉันท์ 12]]** (ภุชงคปยาตฉันท์ 12 ผสมกับอินทรวิเชียรฉันท์ 11)
*** **[[วิเชียรภุชงค์ฉันท์ 11]]** (อินทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับภุชงคปยาตฉันท์ 12)  (ซ้ำกับอินทรลิลาตฉันท์ 11 ของ **[[กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์]]**)
*** **[[อินทรวสันตฉันท์ 25]]** (อินทรวิเชียรฉันท์ 11 ผสมกับวสันตดิลกฉันท์ 14)
** **เปลี่ยนแปลงครุลหุในฉันท์เดิม** 6 ชนิด ได้แก่ 
*** **[[ธนูฝนฉันท์ 17]]** (เพิ่มจากวสันตดิลกฉันท์ 14 อีก 3 พยางค์)
*** **[[คิมหันตดรงฉันท์ 29]]** (เพิ่มลหุในวรรคที่ 2 ของวสันตดิลก 14)
*** **[[คันฝุ่นฉันท์ 11]]** (ดัดแปลงอุปัฏฐิตาฉันท์ 11)
*** **[[คมแฝกฉันท์ 40]]** (ดัดแปลงจากวิชชุมมาลาฉันท์ 8) บางทีเรียก **[[ฉันท์ 40]]** หรือ **[[อัษฎาดุริยางค์]]** 
**** **ตัวอย่างคำประพันธ์**

*** **[[นิรนามฉันท์ 20]]** (กำหนดครุลหุลงในกาพย์ฉบัง)
*** **[[อินทรธนูฉันท์ 12]]** (ดัดแปลงจากอินทวงศ์ฉันท์ 12)

#### ฉันท์ที่ประดิษฐ์ใหม่จากแหล่งที่มาอื่น

* **[[พระราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์]]** หรือ **[[น.ม.ส.]]** ทรงประดิษฐ์ฉันท์ ๓ ชนิด คือ **[[สยามรัตนฉันท์]]**, **[[สยามวิเชียรฉันท์]]** และ **[[สยามมณีฉันท์]]** จาก **อินเมโมเรียม** ของ อังกฤษ โดยดัดแปลงสัมผัสให้แตกต่างกัน (ภายหลังมีการค้นพบว่า **สยามมณีฉันท์** พ้องกับ **ประมาณิกาฉันท์** ใน**ตำราฉันโทมัญชรี** ซึ่งมีมากว่า ๑,๐๐๐ ปีแล้ว)
** **ตัวอย่าง สยามมณีฉันท์ 8** (สัมผัสแบบกลอนสุภาพ)

* **[[สุภร ผลชีวิน]]** ประดิษฐ์ฉันใหม่ ๒ ชนิด คือ **[[เปษณนาทฉันท์]]** จากเสียงครกกระเดื่องตำข้าว และ **[[มุทิงคนาทฉันท์]]** จากเสียงจังหวะตะโพนประกอบการรำโทน 
** **ตัวอย่าง เปษณนาทฉันท์ 16** (สัมผัสแบบกลอนสุภาพ)

* **[[พันโท สุจิต ศิกษมัต]]** ประดิษฐ์ **[[พิบูลรัชนีฉันท์]]** เพื่อสดุดี**[[จอมพล แปลก พิบูลสงคราม]]** นางสาวจิรา จันทรานนท์นัยวินิจ นำไปแต่งเผยแพร่ในนามปากกา จิราจันท์ 
** **ตัวอย่าง พิบูลรัชนีฉันท์** 

* **[[ถวัลย์ นวลักษณ์กวี]]** ประดิษฐ์ฉันท์ 3 ชนิด คือ **[[ภูมิพลอดุลยเดชฉันท์]]** และ **[[วชิราโสมสวลีฉันท์]]** โดยกำหนดครุลหุจากชื่อฉันท์ โดยได้รับพระบรมราชานุญาต ส่วน **[[ฉันท์ 20]]** เป็นการประดิษฐ์ถวายสมเด็จพระบรมราชินีนาถอลิซาเบธที่ 2 แห่งราชอาณาจักรบริเตนใหญ่ คราวเสด็จเยือนประเทศไทย พ.ศ. 2515
** **ตัวอย่าง ภูมิพลอดุลยเดชฉันท์**

* **[[เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์]]** ประดิษฐ์ **[[รพีพัฒน์ฉันท์ 6]]** โดยกำหนดครุลหุจากพระนามวรรคแรกของพระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ ตัวอย่าง

* **[[ชยศรี สุนทรพิพิธ ชาลี]]** ประดิษฐ์ฉันท์ใหม่ คือ **[[ชยสุนทรฉันท์ 23]]** ตัวอย่าง

* **[[พันเอก ชัยวิทย์ ชยาภินันท์]]** ได้ประดิษฐ์ **[[กลาโหมกีรติฉันท์ 12]]** ใน **[[กลาโหมคำฉันท์]]** เมื่อ พ.ศ. 2552 ตัวอย่าง 

* **[[พรหมเทพ ชัยกิตติวณิชย์]]** ประดิษฐ์ฉันท์ใหม่ คือ สุริยดิลกฉันท์ เมื่อ 2 เมษายน พ.ศ. 2558 โดยผสมผสานวสันตดิลกฉันท์กับกลอนวะกะหรือทังกะของญี่ปุ่น กล่าวคือ สองวรรคสุดท้ายจบคล้ายกลอนทังกะ แต่ใช้จำนวนพยางค์ 8 พยางค์ให้เท่ากับวรรคแรกของวสันตดิลกฉันท์ ในขณะที่ในกลอนทังกะ 2 วรรคสุดท้ายมีจำนวนพยางค์วรรคละ 7 พยางค์ญี่ปุ่น ตัวอย่าง

* **[[ภูวรินทร์ กนกพรไพบูลย์]]** ประดิษฐ์ฉันท์ใหม่ คือ ภูวรอินทรฉันท์ ๑๖ เป็นฉันท์ที่มีรากฐานมาจากอินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ และมีจำนวนคำเหมือนกลอน ๘  โดยที่ ๑ บท มี ๔ วรรค และในแต่ล่ะวรรคมี ๘ คำ โดยที่วรรคแรกของภูวรอินทรฉันท์จะนำวรรคที่ ๑ ของอินทรวิเชียรฉันท์มา และนำ ๓ คำแรกของวรรคที่สองมาต่อท้าย และวรรคที่สองของภูวรอินทรฉันท์จะนำวรรคที่ ๑ ของอินทรวิเชียรฉันท์มาและนำ ๓ คำสุดท้ายของวรรคที่สองมาต่อท้าย ส่วนวรรคที่ ๓ และ ๔ จะเหมือนกับวรรคที่ ๑ และ ๒ ตามลำดับ ใน ๑ บท 
** ตัวอย่าง

## อ้างอิง