ลัทธิอาเตน

**ลัทธิอาเตน** หรือที่รู้จักกันในชื่อ **ศาสนาอาเตน ศาสนาอามาร์นา** และ**ลัทธินอกรีตแห่งอามาร์นา** เป็นศาสนาในสมัยอียิปต์โบราณ ซึ่งสถาปนาขึ้นโดยฟาโรห์อาเคนอาเตน ฟาโรห์ผู้ปกครองราชอาณาจักรใหม่ในช่วงสมัยราชวงศ์ที่สิบแปด ลัทธิอาเตนถือว่าเป็นศาสนาแบบเอกเทวนิยม (เชื่อในเทพเจ้าองค์เดียว) หรือเอกเทวนิยมเชิงยกย่อง แม้ว่านักไอยคุปต์วิทยาบางคนจะโต้แย้งว่าที่แท้จริงแล้วลัทธิอาเตนเป็นศาสนาแบบอติเทวนิยม ซึ่งยกย่องเทพเจ้าองค์หนึ่งเหนือเทพเจ้าอื่น ๆ ลัทธิอาเตนมีศูนย์กลางอยู่ที่การบูชาเทพ "อาเตน" ซึ่งเป็นเทพเจ้าที่ปรากฏในรูปของรัศมีดวงอาทิตย์ เดิมทีเทพอาเตนเป็นเพียงส่วนหนึ่งของเทพรา ซึ่งเป็นสุริยเทพดั้งเดิมของอียิปต์ แต่ต่อมาฟาโรห์อาเคนอาเตนได้ยกให้อาเตนเป็นเทพเจ้าสูงสุดเหนือเทพเจ้าทั้งปวง

ในช่วงศตวรรษที่ 14 ก่อนคริสตกาล ลัทธิอาเตนกลายเป็นศาสนาประจำรัฐของอียิปต์อยู่ประมาณ 20 ปี โดยฟาโรห์อาเคนอาเตนได้ทรงห้ามการบูชาเทพเจ้าองค์อื่น ๆ พระองค์ทรงปิดวิหารของเทพเจ้าดั้งเดิมจำนวนมาก และโปรดให้สร้างวิหารของลัทธิอาเตนแทน รวมถึงทรงปราบปรามผู้ยึดถือความเชื่อดั้งเดิม อย่างไรก็ตาม หลังจากการสวรรคตของพระองค์ ฟาโรห์พระองค์ต่อ ๆ มาก็ทรงได้ล้มล้างลัทธิอาเตน และฟื้นฟูศาสนาแบบพหุเทวนิยมดั้งเดิมของอียิปต์กลับมา มีการลบล้างหรือทำลายหลักฐานหรือการกล่าวถึงฟาโรห์อาเคนอาเตน วิหารของลัทธิอาเตน และแนวคิดเรื่องเทพเจ้าสูงสุดเพียงองค์เดียวออกจากอียิปต์และบันทึกทางประวัติศาสตร์

## ประวัติ

### '''การบูชาดวงอาทิตย์ก่อนสมัยราชอาณาจักรใหม่'''
ศาสนาดั้งเดิมของอียิปต์โบราณเป็นแบบพหุเทวนิยม ประกอบด้วยเทพเจ้าจำนวนมากนับร้อยองค์ ชาวอียิปต์ได้นิยามเทพเจ้าดังกล่าวผ่านความสัมพันธ์และปฏิสัมพันธ์ระหว่างกัน ดังที่นักไอยคุปต์วิทยา ยาน อัสมันน์ กล่าวไว้ว่า "เทพเจ้าไม่อาจถูกเข้าใจได้โดยปราศจากการอ้างอิงถึงเทพเจ้าองค์อื่น" ความสัมพันธ์ระหว่างเทพเจ้ามักถูกถ่ายทอดผ่านเรื่องเล่าตำนาน เช่น การเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์บนท้องฟ้ามักถูกจินตนาการว่าเป็นกษัตริย์ผู้ศักดิ์สิทธิ์ คือสุริยเทพ "รา" ที่ทรงล่องเรือศักดิ์สิทธิ์ผ่านสวรรค์ โดยมีเทพเจ้าองค์อื่นเป็นบริวาร คอยรับใช้และปกป้องเรือลำนั้นจากพลังแห่งความโกลาหล นอกจากนี้ เทพเจ้าหลายองค์ยังอาจถูกเชื่อมโยงหรือหลอมรวมเข้าด้วยกันเพื่อสะท้อนบทบาทที่ทับซ้อนกัน สุริยเทพราเองมักถูกรวมเข้ากับเทพแห่งท้องฟ้า "ฮอรัส" กลายเป็น "รา-โฮรัคตี" ซึ่งสื่อถึงดวงอาทิตย์mujขอบฟ้า หรือรวมกับเทพผู้สร้าง "อาตุม" เพื่อสะท้อนแนวคิดเรื่องการกำเนิดโลกในตำนานอียิปต์ ซึ่งเชื่อมโยงกับการขึ้นของดวงอาทิตย์ในยามรุ่งอรุณ

เทพเจ้าทั้งหลายได้รับการบูชาในวิหารที่ตั้งอยู่ตามเมืองต่าง ๆ ทั่วอียิปต์ โดยเทพประธานของวิหารหลักในแต่ละเมืองจะถือเป็นเทพผู้คุ้มครองประจำเมืองนั้น การถวายเครื่องสักการะแด่เทพเจ้า รวมถึงการดูแลบริหารจัดการวิหารซึ่งเป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมดังกล่าว นับเป็นหนึ่งในพระราชกรณียกิจสำคัญของฟาโรห์ ผู้เป็นกษัตริย์แห่งอียิปต์ ตลอดช่วงประวัติศาสตร์อียิปต์ วิหารสำคัญหลายแห่งได้พัฒนาเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจขนาดใหญ่ ซึ่งครอบครองที่ดินและทรัพย์สินจำนวนมหาศาล โดยมีแรงงานนับพันคนทำงานในที่ดินของวิหาร ทรัพย์สินและกิจกรรมทางเศรษฐกิจของวิหารล้วนอยู่ในพระราชอำนาจของกษัตริย์ ซึ่งสามารถส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจได้อย่างมากผ่านการปรับเปลี่ยนการจัดสรรทรัพยากรของวิหาร
[right|thumb|ภาพจำลองการบูรณะ[วิหารสุริยะของฟาโรห์นีอูเซอร์เร อินิ ในศตวรรษที่ 25 ก่อนคริสตกาล]]
ตลอดประวัติศาสตร์ของอียิปต์โบราณ ความสำคัญของเทพเจ้าแต่ละองค์จะเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย ในช่วงสมัยราชอาณาจักรเก่า (ราว 2686–2181 ปีก่อนคริสตกาล) เทพราถือเป็นเทพเจ้าสูงสุด ความเชื่อเกี่ยวกับเทพราในฐานะสุริยเทพผู้เป็นพระราชบิดาของฟาโรห์ ได้กลายเป็นรากฐานสำคัญของความเป็นกษัตริย์ของอียิปต์โบราณ และฟาโรห์หลายพระองค์ในช่วงเวลาดังกล่าวก็นำพระนามของเทพรามาเป็นส่วนหนึ่งของพระนามตนเอง แตกต่างจากเทพเจ้าองค์อื่นซึ่งเชื่อกันว่าสถิตอยู่ในรูปเคารพภายในวิหาร วิหารและสถานบูชาของเทพรามักตั้งอยู่ในพื้นที่เปิดโล่ง โดยมีดวงอาทิตย์เองหรือศิลาศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า "เบนเบน" เป็นศูนย์กลางแห่งการบูชา วิหารรูปแบบดังกล่าวมีต้นกำเนิดที่ศูนย์กลางลัทธิบูชาเทพราที่เมืองเฮลิโอโปลิสในอียิปต์ล่าง ต่อมา ในช่วงปลายสมัยราชอาณาจักรเก่า ฟาโรห์หลายพระองค์ของราชวงศ์ที่ห้าได้ทรงสร้างวิหารสุริยะของตนขึ้น โดยมีโอเบลิสก์ขนาดใหญ่เป็นศูนย์กลางวิหาร ซึ่งอาจได้รับแรงบันดาลใจจากศิลาศักดิ์สิทธิ์แห่งเฮลิโอโปลิส ด้วยเหตุนี้ นักไอยคุปต์วิทยาหลายคนจึงมองว่าราชวงศ์ที่ห้าเป็นยุคที่การบูชาเทพรารุ่งเรืองถึงขีดสุด

แม้จะผ่านพ้นสมัยราชอาณาจักรเก่าไปแล้ว เทพราก็ยังคงเป็นหนึ่งในเทพสำคัญของศาสนาพหุเทวนิยมอียิปต์โบราณ และเทพเจ้าองค์อื่นจำนวนมากได้ถูกเชื่อมโยงหรือหลอมรวมเข้ากับพระองค์ ในช่วงสมัยราชอาณาจักรกลาง (ราว 2055–1650 ปีก่อนคริสตกาล) ฟาโรห์ผู้ที่ซึ่งปกครองอยู่ที่เมืองธีบส์ในอียิปต์บนได้ยกย่องเทพประจำเมืองของตนคือเทพ "อามุน" ให้มีความสำคัญในระดับชาติ โดยรวมเข้ากับเทพราเป็น "อามุน-รา" ซึ่งเทพอามุนเป็นเทพที่ลึกลับและยากหยั่งรู้ ขณะที่ความเชื่อในเรื่องอามุน-รานั้น ทำให้เทพราเป็นเสมือน "ภาพที่มองเห็นได้" ของพลังอันซ่อนเร้นของเทพอามุน

#### ช่วงต้นสมัยราชอาณาจักรใหม่
[right|thumb|วิหารสุริยะแบบเปิดโล่งและแท่นบูชาใน[วิหารประกอบพิธีพระบรมศพของฟาโรห์ฮัตเชปซุต เมื่อศตวรรษที่ 15 ก่อนคริสตกาล]]
ในช่วงต้นสมัยราชอาณาจักรใหม่ (ราว 1550–1070 ปีก่อนคริสตกาล) เทพอามุนยิ่งทวีความสำคัญมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อฟาโรห์ของราชวงศ์ที่สิบแปด (ราว 1550–1292 ปีก่อนคริสตกาล) ได้ทรงขยายพระราชอำนาจไปยังดินแดนนิวเบีย คานาอัน และซีเรีย ความมั่งคั่งจากการพิชิตดินแดนดังกล่าวส่งผลให้เกิดกิจกรรมภายในวิหารจำนวนมาก โดยเฉพาะวิหารหลักของเทพอามุนที่คาร์นักในเมืองธีบส์ เช่น ฟาโรห์ทุตโมสที่ 3 ได้ทรงต่อเติมวิหารคาร์นักครั้งยิ่งใหญ่ พร้อมเน้นย้ำความเชื่อมโยงระหว่างเทพอามุนกับสุริยเทพ จนธีบส์ได้รับสมญานามว่าเป็น "เฮลิโอโปลิสแห่งอียิปต์บน"

ในเอกสารบางส่วนจากช่วงต้นสมัยราชอาณาจักรใหม่ ก่อนการเกิดขึ้นของลัทธิอาเตน ได้มีการนำเสนอแนวคิดใหม่เกี่ยวกับ "อามุน-รา" ซึ่งนักวิชาการ ยาน อัสมันน์ เรียกว่า "ความเชื่อในเรื่องดวงอาทิตย์แบบใหม่" ข้อความเหล่านี้ซึ่งส่วนใหญ่เป็นบทสรรเสริญที่พบในสุสาน อธิบายว่าการเคลื่อนที่ของดวงอาทิตย์บนท้องฟ้าเป็นพระราชกรณียกิจของเทพเจ้าเพียงองค์เดียว โดยไม่ได้กล่าวถึงเทพเจ้าองค์อื่นที่ตามความเชื่อเดิมที่ควรจะมีบทบาทร่วมด้วย อีกทั้งยังเน้นย้ำว่าแสงอาทิตย์เป็นแหล่งกำเนิดชีวิตของสรรพสิ่ง และในบริบทของจักรวรรดิแห่งพหุชาติในช่วงเวลานั้น แม้แต่ชนต่างชาติซึ่งเดิมถูกมองว่าเป็นตัวแทนแห่งความโกลาหล ก็สามารถถูกมองว่าอยู่ในการปกครองอันเปี่ยมพระเมตตาของสุริยเทพได้

ขณะเดียวกัน คำเรียกสุริยเทพอีกคำหนึ่งคือ "อาเตน" ก็เริ่มมีบทบาทเด่นชัดมากขึ้น คำว่า *[[jtn]]* หรือ "อาเตน" เดิมหมายถึงวงกลมหรือวงรัศมี และในคัมภีร์โลงศพช่วงต้นสมัยราชอาณาจักรกลาง ได้ถูกใช้เฉพาะเจาะจงเพื่อหมายถึงวงรัศมีของดวงอาทิตย์ ในระยะแรก อาเตนยังถูกมองว่าเป็นเพียงวัตถุไร้ชีวิต แตกต่างจากสุริยเทพซึ่งเชื่อว่าสถิตอยู่ภายในหรือส่องผ่านอาเตน แต่ต่อมาอาเตนค่อย ๆ ได้รับการยกระดับให้มีสถานะเป็นเทพ และในบทสรรเสริญช่วงต้นสมัยราชอาณาจักรใหม่ ก็ถูกเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับสุริยเทพ ไม่ว่าจะเป็นเทพรา หรือเทพอามุน

เทพอาเตนมีความสำคัญเป็นพิเศษในรัชสมัยของฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 3 ผู้ซึ่งทรงครองราชย์ยาวนานถึง 38 ปีในช่วงต้นศตวรรษที่ 14 ก่อนคริสตกาล ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่อียิปต์เจริญรุ่งเรืองสูงสุด พระนามของพระองค์มีความหมายว่า "เทพอามุนทรงพอพระทัย" แม้พระองค์จะทรงสร้างศาสนาสถานให้แก่เทพเจ้าหลายองค์ทั่วอียิปต์ แต่ก็ทรงให้ความสำคัญกับวิหารของเทพอามุนในธีบส์เป็นพิเศษ ขณะเดียวกัน พระองค์ยังทรงใช้พระนามและพระอิสริยยศที่เชื่อมโยงกับสุริยเทพอย่างเด่นชัด หนึ่งในพระอิสริยยศที่ใช้บ่อยคือ "อาเตน-เจเฮน" หรือ "ดวงอาทิตย์อันเจิดจ้า" ภายหลังการประกอบพระราชพิธีเซดครั้งแรกของฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 3 ซึ่งพระราชพิธีสำคัญที่จัดขึ้นเมื่อฟาโรห์ทรงครองราชย์ครบ 30 ปี และต่อจากนั้นทุกสามปี ภาพลักษณ์ของฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 3 เริ่มถูกนำเสนอในลักษณะที่บ่งชี้ถึงสถานะกึ่งเทพในขณะที่ยังทรงมีพระชนมชีพ นักไอยคุปต์วิทยาบางคนจึงตีความว่าพระองค์ทรงประกาศตนในฐานะสุริยเทพ หรืออย่างน้อยในฐานะกษัตริย์ผู้หลอมรวมเป็นหนึ่งเดียวกับสุริยเทพ

### ลัทธิอาเตนในรัชสมัยของฟาโรห์อาเคนอาเตน
[right|thumb|รูปสลักขนาดมหึมาของฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 4 (อาเคนอาเตน) จาก[วิหารของอเมนโฮเทปที่ 4|วิหารของเทพอาเตนที่คาร์นัก]]
ฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 4 ซึ่งเป็นพระราชโอรสของฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 3 ทรงขึ้นครองราชย์เมื่อราว 1353 ปีก่อนคริสตกาล นักไอยคุปต์วิทยาบางส่วนเคยเสนอข้อสันนิษฐานว่าพระองค์อาจทรงครองราชย์ร่วมกับพระราชบิดาอยู่ช่วงหนึ่ง แต่ข้อสันนิษฐานดังกล่าวในปัจจุบันเริ่มไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก พระนามของพระองค์ที่ทรงใช้เมื่อทรงขึ้นครองราชย์ ไม่ได้กล่าวถึงเทพอามุน (ยกเว้นในพระนามเดิมที่มีอยู่แล้ว) และเอกสารจากช่วงต้นรัชกาล แม้ยังคงกล่าวถึงเทพอามุนอยู่บ้าง แต่ได้ให้ความสำคัญแก่เทพอาเตนมากขึ้น โดยถือว่าเป็นสุริยเทพองค์เดียวกัน

สิ่งปลูกก่อสร้างสำคัญอย่างแรกที่ฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 4 โปรดให้สร้าง คือ วิหารใหม่ที่คาร์นัก เพื่ออุทิศแด่เทพอาเตน ซึ่งในจารึกของวิหารเรียกทั้งในนาม "รา-โฮรัคตี" และ "อาเตน" วิหารแห่งนี้ตกแต่งด้วยศิลปะแบบใหม่ ซึ่งปัจจุบันเรียกว่า "ศิลปะแบบอามาร์นา" อันเน้นความเคลื่อนไหว และแสดงรูปมนุษย์โดยเฉพาะองค์ฟาโรห์ด้วยสัดส่วนที่เกินจริง ขณะที่การตกแต่งยังดำเนินอยู่ (อาจในปีที่ 3 แห่งรัชกาล) เทพอาเตนเริ่มได้รับพระนามสองพระนามที่บรรจุในกรอบพระนาม (คาร์ทูช) เช่นเดียวกับพระนามของฟาโรห์ และเริ่มแสดงให้อยู่ในรูปของดวงอาทิตย์ที่แผ่รัศมี แทนรูปมนุษย์หัวเหยี่ยวในระยะแรก ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน หรือไม่นานหลังจากนั้น ฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 4 ได้ทรงประกอบพระราชพิธีเซด ทั้งที่ยังไม่ได้ทรงครองราชย์ครบ 30 ปีตามธรรมเนียมปฏิบัติ พระราชพิธีเซดเซดตามปกติจะมีการถวายเครื่องสักการะแด่เทพเจ้าหลายองค์ แต่ในพระราชพิธีเซดของพระองค์กลับถวายแด่เทพอาเตนเพียงองค์เดียว

ทรัพยากรจำนวนมากถูกโยกย้ายจากวิหารของเทพดั้งเดิมมาใช้ในการก่อสร้างวิหารของเทพอาเตนแห่งใหม่ และจารึกในสุสานช่วงต้นรัชกาลยังชี้ให้เห็นว่าเทพอาเตนได้รับเครื่องสักการะมากกว่าเทพองค์อื่น อย่างไรก็ตาม วิหารของเทพดั้งเดิมยังคงระกอบพิธีกรรมต่อไปอย่างน้อยจนถึงปีที่ 5 แห่งรัชกาล ดังเห็นได้จากจดหมายที่ขุนนางในเมืองเมมฟิสเขียนถึงฟาโรห์อาเคนอาเตนโดยระบุว่ามีการถวายเครื่องบูชาแก่เทพเจ้าทั้งหมดตามปกติ

ในปีดังกล่าว ฟาโรห์ได้ทรงใช้พระนามชุดใหม่ ซึ่งไม่อ้างถึงเทพเจ้าองค์ใดเลยนอกจากเทพราและเทพอาเตน และทรงเปลี่ยนพระนามเดิมเป็น "อาเคนอาเตน" อันมีความหมายประมาณว่า "ดวงพระวิญญาณอันทรงพลังแห่งเทพอาเตน" การเปลี่ยนพระนามดังกล่าวเกิดขึ้นพร้อมกับการสถาปนาเมืองหลวงใหม่ในชื่อ "อาเคต-อาเตน" หรือ "ขอบฟ้าแห่งเทพอาเตน" ในอียิปต์กลาง ซึ่งปัจจุบันรู้จักกันในชื่อ "อามาร์นา" และได้กลายเป็นที่มาของคำว่า "สมัยอามาร์นา" ในการเรียกรัชสมัยของพระองค์และผู้สืบทอดพระราชบัลลังก์ต่อจากนั้นไม่กี่พระองค์ เมืองอาเคตอาเตนมีศูนย์กลางอยู่ที่วิหารของเทพอาเตนสองแห่งและพระราชวังใหญ่บนฝั่งตะวันออกของแม่น้ำไนล์

ฟาโรห์อาเคนอาเตนยังทรงดำเนินการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมควบคู่ไปกับการปฏิรูปศาสนา ศิลปะแบบอามาร์นามีลักษณะอารมณ์และการแสดงออกที่ชัดเจนกว่าศิลปะแบบดั้งเดิม โดยเน้นบทบาทของครอบครัวของฟาโรห์ โดยเฉพาะพระมเหสีเอกพระนามว่า เนเฟอร์ติติ และนำเสนอภาพชีวิตประจำวัน พระราชโองการต่าง ๆ ก็เริ่มใช้ภาษาที่ใกล้เคียงภาษาพูด (ภาษาอียิปต์ยุคปลาย) แทนภาษาอียิปต์กลางที่เป็นทางการและโบราณ ดังที่นักไอยคุปต์วิทยา เจมส์ พี. อัลเลน กล่าวไว้ว่า การเปลี่ยนแปลงทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นถึงการเน้น "สิ่งที่มองเห็น จับต้องได้ และเป็นปัจจุบัน" ของฟาโรห์อาเคนอาเตน มากกว่ารูปแบบทางจิตวิญญาณและเหนือกาลเวลาของศิลปะอียิปต์แบบเดิม

พัฒนาการสำคัญหลายอย่างของลัทธิอาเตนยังยากที่จะระบุช่วงเวลาอย่างแน่ชัด แต่เป็นที่ทราบว่าในระยะหนึ่ง มีการสกัดทำลายพระนามและภาพของเทพอามุนและเทพเจ้าองค์อื่นออกจากภาพสลักและจารึกทั่วอียิปต์ และหลังจากปีที่ 8 แห่งการครองราชย์ (ซึ่งมักระบุว่าเป็นปีที่ 9 แม้บางนักวิชาการสันนิษฐานว่าอาจจะช้าถึงปีที่ 14) พระนามทั้งสองของเทพอาเตนก็ถูกปรับเปลี่ยนใหม่ โดยตัดองค์ประกอบที่เกี่ยวข้องกับเทพรา-โฮรัคตี เทพีมาอัต และแม้แต่คำว่า "แสง" (*šw*) ซึ่งพ้องเสียงกับชื่อของเทพชูออกไป

### ลัทธิอาเตนในรัชสมัยของฟาโรห์พระองค์ต่อมา
ฟาโรห์อาเคนอาเตนสวรรคตในปีที่ 17 แห่งการครองราชย์ ในช่วงปลายรัชกาลของพระองค์ ปรากฏว่ามีฟาโรห์อีกสองพระองค์ขึ้น ได้แก่ ฟาโรห์สเมงค์คาเร และฟาโรห์เนเฟอร์เนเฟรูอาเตน โดยหนึ่งหรือทั้งสองพระองค์อาจจะทรงครองราชย์ร่วมกับฟาโรห์อาเคนอาเตน ฟาโรห์เนเฟอร์เนเฟรูอาเตนทรงเป็นสตรี และมักเชื่อกันว่าอาจเป็นพระนางเนเฟอร์ติติที่ได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นฟาโรห์ หลักฐานจากภาพเขียนที่เมืองธีบส์ระบุว่าฟาโรห์เนเฟอร์เนเฟรูอาเตนทรงครองราชย์อย่างน้อยสามปี ข้อความดังกล่าวเขียนโดย "เสมียนเครื่องบูชาศักดิ์สิทธิ์ของเทพอามุน" ในวิหารของกษัตริย์ (ไม่ว่าจะเป็นฟาโรห์สเมงค์คาเรหรือฟาโรห์เนเฟอร์เนเฟรูอาเตน) และมักถูกตีความว่าแสดงให้เห็นว่าลัทธิของเทพอามุนได้กลับมาได้รับการฟื้นฟูแล้วในเวลานั้น ซึ่งหมายความว่าราชสำนักเริ่มหันเหออกจากแนวทางศาสนาแบบเอกเทวนิยมของฟาโรห์อาเคนอาเตน ไม่ว่าจะในช่วงปลายรัชกาลหรือหลังการสวรรคตของพระองค์
[right|thumb|พนักพิงเก้าอี้ของฟาโรห์ทุตอังค์อามุน แสดงภาพของพระองค์และพระมเหสี[อังค์เอสเอ็นอามุน|อังค์เอสเอนอามุนใต้รัศมีของเทพอาเตน]]
การฟื้นฟูขนบธรรมเนียมดั้งเดิมอย่างชัดเจนเกิดขึ้นในรัชสมัยของฟาโรห์พระองค์ถัดมา คือ ฟาโรห์ทุตอังค์อาเตน ซึ่งทรงขึ้นครองราชย์ตั้งแต่วัยเยาว์ และน่าจะเป็นพระราชโอรสของฟาโรห์อาเคนอาเตน ในช่วงต้นรัชกาล โดยน่าจะอยู่ภายใต้การชี้นำของขุนนางผู้ใหญ่ พระองค์ได้เปลี่ยนพระนามเป็น "ทุตอังค์อามุน" และประกาศพระราชกฤษฎีกาที่รู้จักกันในชื่อ "ศิลาจารึกการบูรณะ" ซึ่งตำหนิความเสื่อมโทรมของวิหารของเทพดั้งเดิม และประกาศการอุปถัมภ์เพื่อบูรณะวิหารเหล่านั้น กิจกรรมภายในเมืองอามาร์นาค่อย ๆ ลดลง ขณะที่ศูนย์กลางการปกครองย้ายกลับไปยังเมืองเมมฟิสและเมืองธีบส์ อันเป็นศูนย์กลางอำนาจการปกครองเดิม

อย่างไรก็ตาม หลักฐานจากเครื่องประกอบพิธีพระบรมศพบางชิ้นในสุสานของฟาโรห์ทุตอังค์อามุนบ่งชี้ว่าการบูชาอาเตนยังคงดำรงอยู่ในบางรูปแบบอย่างน้อยในช่วงต้นรัชกาล เก้าอี้ตัวหนึ่งแสดงภาพฟาโรห์ทุตอังค์และพระมเหสีพระนามว่า อังค์เอสเอนอามุน ในศิลปะแบบอามาร์นาใต้รัศมีของเทพอาเตน และมีจารึกที่ใช้ทั้งพระนาม "ทุตอังค์อาเตน" และ "ทุตอังค์อามุน" แสดงว่าเก้าอี้ตัวนี้ถูกสร้างขึ้นในช่วงต้นรัชกาลก่อนจะมีการปรับเปลี่ยนนโยบายทางศาสนา นอกจากนี้ คทาชิ้นหนึ่งยังมีจารึกที่กล่าวถึงทั้งเทพอาเตนและเทพอามุน ซึ่งสะท้อนความพยายามในการประสานความเชื่อทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน อย่างไรก็ตาม การรื้อถอนสิ่งปลูกสร้างของฟาโรห์อาเคนอาเตนก็อาจเริ่มขึ้นแล้วในรัชสมัยของฟาโรห์ทุตอังค์อามุน ดังเห็นได้จากการนำหินจากวิหารของเทพอาเตนที่คาร์นักมาใช้เป็นวัสดุภายในในการก่อสร้างของพระองค์ที่เมืองธีบส์

ฟาโรห์ทุตอังค์อามุนสวรรคตเมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์โดยไม่มีรัชทายาท พระราชบัลลังก์จึงตกทอดไปยังขุนนางใกล้ชิดสองคน ได้แก่ "ไอย์" ผู้ซึ่งเคยเป็นบุคคลสำคัญในราชสำนักของฟาโรห์อาเคนอาเตนและฟาโรห์ทุตอังค์อาเตน และ "ฮอร์เอมเฮบ" ซึ่งเคยเป็นแม่ทัพในรัชสมัยของฟาโรห์ทุตอังค์อามุน หลักฐานเกี่ยวกับลัทธิอาเตนในรัชสมัยของฟาโรห์ของทั้งสองพระองค์มีอยู่น้อยมาก แม้จะพบชิ้นส่วนจารึกของฟาโรห์ฮอร์เอมเฮบในมหาวิหารของเทพอาเตน แต่ท้ายที่สุดพระองค์ได้เร่งรัดการทำลายอนุสรณ์สถานของฟาโรห์อาเคนอาเตนทั่วอียิปต์ จนทั้งเมืองอามาร์นาและวิหารของเทพอาเตนในที่อื่น ๆ ถูกลบเลือนไปภายในไม่กี่ชั่วอายุคน บันทึกพระนามของฟาโรห์ในช่วงหลังจากนั้นได้เว้นการกล่าวถึงฟาโรห์ทุกพระองค์ระหว่างฟาโรห์อเมนโฮเทปที่ 3 และฟาโรห์ฮอร์เอมเฮบ และเมื่อเอกสารในภายหลังจำเป็นต้องอ้างถึงช่วงรัชกาลของฟาโรห์อาเคนอาเตน ก็มักเรียกยุคนั้นว่า "กบฏ" หรือ "สมัยของศัตรูแห่งอาเคต-อาเตน"

## ความแตกต่างจากศาสนาอียิปต์แบบดั้งเดิม

ฟาโรห์อาเคนอาเตนทรงได้ดำเนินการปฏิรูปศาสนาอย่างสุดโต่งตลอดระยะเวลาราวยี่สิบปี พระองค์ได้แทบจะล้มล้างความเชื่อและพิธีกรรมดั้งเดิมของศาสนาประจำรัฐอียิปต์ พร้อมทั้งปลดอำนาจโครงสร้างศาสนจักรเดิม ซึ่งมีฐานอำนาจสำคัญอยู่ที่คณะนักบวชแห่งเทพอามุนในเมืองธีบส์ ตลอดระยะเวลากว่า 1,500 ปี ชาวอียิปต์นับถือเทพเจ้าจำนวนมากในลักษณะ "ครอบครัวเทพ" ที่ซับซ้อน เทพเจ้าแต่ละองค์มีระบบนักบวช วิหาร ศาลเจ้า และพิธีกรรมเป็นของตนเอง หนึ่งในลักษณะสำคัญของศาสนาแบบดั้งเดิมคือการบูชารูปเคารพหรือเทวรูป ซึ่งมักประดิษฐานอยู่ภายในวิหารที่ปิดทึบ

จุดสูงสุดของลำดับชั้นทางศาสนาคือฟาโรห์ ผู้ทรงเป็นทั้งกษัตริย์และเทพเจ้าผู้มีชีวิต ดังนั้น การบริหารพระราชอาณาจักรจึงผูกพันแบบที่แยกไม่ออกกับอำนาจและอิทธิพลของนักบวชและเสมียน การปฏิรูปของฟาโรห์อาเคนอาเตนจึงเป็นการตัดรากฐานทั้งทางแนวคิดและเศรษฐกิจของชนชั้นนักบวช โดยการยกเลิกลัทธิบูชาเทพเจ้าองค์อื่นทั้งหมด รวมถึงระบบการถวายเครื่องสักการะและเครื่องบรรณาการจำนวนมหาศาลที่นักบวชเป็นผู้ควบคุม

ในขณะเดียวกัน พระองค์ได้ทรงเสริมสร้างบทบาทของฟาโรห์ให้โดดเด่นยิ่งขึ้น นักวิชาการโดมินิก มงต์เซอร์รัต ได้วิเคราะห์บทสรรเสริญเทพอาเตนหลายฉบับและเห็นว่าเนื้อหาล้วนมุ่งเน้นไปที่ฟาโรห์ โดยเสนอความเห็นว่าการพัฒนาที่สำคัญของลัทธิอาเตนคือการนิยามความสัมพันธ์ระหว่างเทพเจ้ากับฟาโรห์แบบใหม่ในลักษณะที่เอื้อประโยชน์ต่อฟาโรห์อาเคนอาเตน ดังคำกล่าวของนักไอยคุปต์วิทยา จอห์น เบนส์ ที่ว่า "ศาสนาอามาร์นาเป็นศาสนาของเทพเจ้าและกษัตริย์ หรืออาจกล่าวได้ว่าเป็นศาสนาของกษัตริย์ก่อน แล้วจึงเป็นเทพ"

ในระยะแรก ฟาโรห์อาเคนอาเตนทรงนำเสนอเทพอาเตนแก่ชาวอียิปต์ในฐานะรูปแบบหนึ่งของเทพสูงสุดที่คุ้นเคยอย่างเทพอามุน-รา (ซึ่งเทพอามุน-ราเองก็เป็นผลจากการรวมระหว่างเทพอามุนกับสุริยเทพรา) เพื่อให้แนวคิดใหม่ของพระองค์ยังคงอยู่ในกรอบความเชื่อที่ผู้คนเข้าใจได้ คำว่า "อาเตน" หมายถึงวงรัศมีของดวงอาทิตย์ และพระนามเต็มของเทพเจ้าองค์นี้ที่ปรากฏบนศิลาหลักเขตของเมืองหลวงใหม่คือ "เทพรา-ฮอรัส ผู้ทรงเปรมปรีดิ์ในขอบฟ้า ในนามแห่งแสงซึ่งอยู่ในวงรัศมีสุริยะ"

อย่างไรก็ตาม ในปีที่ 9 แห่งการครองราชย์ ฟาโรห์อาเคนอาเตนได้ทรงประกาศแนวคิดที่สุดโต่งยิ่งขึ้น โดยยืนยันว่าเทพอาเตนไม่ใช่เป็นเพียงเทพเจ้าสูงสุด แต่เป็น "เทพเจ้าเพียงองค์เดียว" และพระองค์เองในฐานะพระราชโอรสของเทพอาเตน เป็นผู้เดียวที่ทำหน้าที่เป็นสื่อกลางระหว่างเทพเจ้ากับมนุษย์ พระองค์ทรงมีพระราชโองการให้ทำลายวิหารของเทพอามุนทั่วอียิปต์ ลักษณะสำคัญของลัทธิอาเตนยังรวมถึงการห้ามสร้างหรือบูชารูปเคารพของเทพเจ้า โดยอนุญาตให้สร้างหรือบูชาเพียงภาพสุริยะที่แผ่รัศมี ซึ่งปลายรัศมีมักปรากฏเป็นรูปมือ สื่อถึงพลังที่มองไม่เห็นของเทพอาเตน และในระยะต่อมา แม้แต่สัญลักษณ์นี้เองก็ถูกลดความสำคัญลงไปด้วย

## ศิลปะแบบอามาร์นา

thumb|ฟาโรห์อาเคนอาเตน พระนางเนเฟอร์ติติ และพระราชธิดาทั้งสามพระองค์ใต้รัศมีของเทพอาเตน
รูปแบบศิลปะที่เจริญรุ่งเรืองในช่วงเวลาสั้น ๆ ของสมัยอามาร์นามีลักษณะแตกต่างจากศิลปะอียิปต์แบบดั้งเดิมอย่างชัดเจน โดยเต็มไปด้วยลักษณะเฉพาะที่โดดเด่น เช่น ศีรษะยาวผิดสัดส่วน ท้องยื่น สรีระที่ถูกขยายให้ดูผิดรูป และในอีกด้านหนึ่งก็สะท้อนความงดงามของพระนางเนเฟอร์ติติอย่างเป็นเอกลักษณ์ สิ่งที่สำคัญยิ่งคือเป็นเพียงครั้งเดียวในประวัติศาสตร์ศิลปะหลวงของอียิปต์ที่เชื้อพระวงศ์ของฟาโรห์อาเคนอาเตนถูกถ่ายทอดในลักษณะสมจริงและเป็นธรรมชาติอย่างเด่นชัด โดยปรากฏภาพการแสดงความรักความผูกพันภายในครอบครัว ซึ่งแทบไม่พบในศิลปะแบบดั้งเดิม

ภาพของฟาโรห์อาเคนอาเตนและพระนางเนเฟอร์ติติมักแสดงให้เห็นเทพอาเตนทรงอยู่เหนือทั้งสองพระองค์ โดยรัศมีของเทพอาเตนแผ่ลงมาและปลายรัศมีเป็นรูปมือที่ยื่น "อังค์" แก่ทั้งคู่ นอกจากนี้ สิ่งที่แปลกไปจากขนบศิลปะสมัยราชอาณาจักรใหม่คือ ฟาโรห์และพระมเหสีถูกวาดให้มีขนาดใกล้เคียงกัน แทนที่จะเน้นความยิ่งใหญ่ของฟาโรห์เพียงฝ่ายเดียว อีกทั้งภาพของพระนางเนเฟอร์ติติยังถูกใช้ประดับวิหารขนาดเล็กของเทพอาเตนที่อามาร์นา ซึ่งอาจสะท้อนว่าพระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญในพิธีกรรมของลัทธิอาเตน

ในงานศิลปะ ฟาโรห์อาเคนอาเตนมักถูกถ่ายทอดด้วยรูปลักษณ์ที่ผิดไปจากอุดมคติเดิม เช่น แขนขาเรียวยาว สะโพกผาย และหน้าท้องยื่น บุคคลสำคัญอื่น ๆ ในสมัยอามาร์นา ทั้งราชวงศ์และสามัญชน ก็ปรากฏลักษณะคล้ายคลึงกันในระดับหนึ่ง ซึ่งอาจมีนัยทางศาสนาหรือแนวความเชื่อ อย่างไรก็ตาม มีข้อสังเกตว่าภาพส่วนบุคคลของฟาโรห์อาเคนอาเตนที่ไม่ใช่งานศิลปะตามขนบกลับแสดงให้เห็นรูปลักษณ์ที่เป็นปกติมากกว่า นักวิชาการบางคน เช่น ไบรเออร์ ยังเสนอข้อสมมติฐานว่าราชวงศ์ที่สิบแปดอาจมีภาวะทางพันธุกรรมอย่าง "กลุ่มอาการมาร์แฟน" ซึ่งสามารถทำให้เกิดลักษณะรูปร่างยาวผิดปกติได้ และอาจอธิบายรูปลักษณ์ที่ปรากฏในงานศิลปะของฟาโรห์อาเคนอาเตนได้ในอีกแง่มุมหนึ่ง

## ความเชื่อมโยงกับศาสนาเอกเทวนิยมแบบอับราฮัม
เนื่องจากลัทธิอาเตนมีลักษณะเป็นเอกเทวนิยมเชิงยกย่อง หรืออาจถึงขั้นเอกเทวนิยม จึงมีนักเขียนและนักวิชาการบางส่วนเสนอความเชื่อมโยงระหว่างลัทธิอาเตนกับศาสนายูดาห์ (รวมถึงศาสนาเอกเทวนิยมอื่น ๆ) ตัวอย่างเช่น ซิกมัน ฟรอยด์ ได้เสนอความเห็นไว้ในหนังสือ *[[Moses and Monotheism]]* ว่า โมเสส อาจเป็นผู้สืบทอดแนวคิดเอกเทวนิยมจากฟาโรห์อาเคนอาเตน และมองว่าฟาโรห์อาเคนอาเตนเป็นผู้บุกเบิกศาสนาแบบเอกเทวนิยม

นอกจากนี้ ดรูซในยุคปัจจุบันยังเชื่อว่าศาสนาของตนได้รับอิทธิพลและสืบทอดมาจากขบวนความคิดแบบเอกเทวนิยมและลัทธิลี้ลับในอดีต รวมถึงลัทธิอาเตน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พวกเขาเชื่อมโยงการประกาศแนวคิด "เตาฮีด" (ความเป็นหนึ่งเดียวของพระเจ้า) ครั้งแรกในที่สาธารณะเข้ากับฟาโรห์อาเคนอาเตนด้วย

## อ้างอิง


### แหล่งที่มา

*
*
*
* 
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
* 
* 
* 
*
* 
*
*
*

## อ่านเพิ่มเติม

* Aldred, Cyril, *Akhenaten, King of Egypt* (1988) Thames & Hudson. 
* Hoffmeier, James K. The Great Hymn to the Aten: The Ultimate Expression of Atenism? (pp.43-55) in THE JOURNAL OF THE SOCIETY FOR THE STUDY OF EGYPTIAN ANTIQUITIES, (ed: Edmund S. Meltzer & Jacqueline E. Jay), VOLUME XLII (42) 2015-2016, Toronto Canada
* Redford, Donald B. (1984). *Akhenaten: The Heretic King*. Princeton University Press. 

## แหล่งข้อมูลอื่น

* 

หมวดหมู่:อียิปต์โบราณ
หมวดหมู่:ศาสนาในประเทศอียิปต์
หมวดหมู่:ลัทธิ