ไม้เลื้อย

[thumb|[พลู (พืช)|''พลู'' ไม้เลื้อยชนิดหนึ่งเป็นที่รู้จักดีในประเทศไทย|180x180px]]
**ไม้เลื้อย** หรือ **ไม้เถา** คือ พืชที่ไม่มีเนื้อไม้แข็ง ทำให้ไม่สามารถทรงตัวได้โดยลำพัง ลำต้นเลื้อยไปตามดินหรือพันสิ่งที่อยู่ใกล้เคียงเป็นที่ยึดเกาะเพื่อพยุงให้ลำต้นเจริญอยู่ได้ โดยอาจมีอวัยวะพิเศษช่วยในการเกี่ยวยึด เช่น ราก มือเกาะ ขอเกี่ยว ไม้เลื้อยเป็นประเภทหนึ่งในการจำแนกพืชตามโครงสร้างและทรงของลำต้น คือ ไม้ยืนต้นหรือไม้ต้น, ไม้พุ่ม, ไม้ล้มลุกหรือพืชลำต้นอ่อนและ ไม้เถาหรือไม้เลื้อย (vines หรือ climber)
 
## ศัพทมูลวิทยา
ไม้เลี้อย บางครั้งอาจเรียก ไม้เถา หรือ ไม้เถาเลื้อย ในภาษาอังกฤษโดยทั่วไปไม้เลื้อยเรียก *vine* มาจากภาษาละติน *vīnea* "เถาองุ่น" (grapevine) และ "ไร่องุ่น" (vineyard) ซึ่งมาจาก *vīnum* แปลว่า "ไวน์" *(wine)* และในบางพื้นที่ไม้เลื้อยแบ่งเป็น 2 ประเภทคือ *vine* คือพืชไม้เลื้อยเฉพาะสกุลองุ่น และ *climber* หรือ *climbing plant* สำหรับไม้เลื้อยชนิดอื่นที่เหลือ 
 
ในภาษาจีน *藤本植物* (Téngběn zhíwù, เถิงเปิ่นจึอู้) แปลตามตัวว่า "พืชเถา" *藤* หมายถึง ไม้เถา หรือพืชตระกูลหวาย

## รูปแบบการเจริญเติบโต
thumb|มือเกาะ (tendril)|240x240px
thumb|260x260px|เถาองุ่นเลื้อยปกคลุมปล่องไฟ

พืชประเภท*ไม้เลื้อย* หรือ*ไม้เถา* โดยทั่วไปเจริญเติบโตมีลำต้นเลื้อย (trailing stem) ตั้งแต่เริ่ม เช่น พวงชมพู กระเทียมเถา สร้อยอินทนิล บอระเพ็ด ตำลึง อัญชัน กลอย นมตำเลีย เป็นต้น บางครั้ง*ไม้เลื้อย*อาจรวมพืชจำพวก*ไม้รอเลื้อย* (scandent) หรือที่เรียก *ไม้พุ่มกึ่งเลื้อย, ไม้พุ่มกึ่งไม้เถา,* หรือ *ไม้พุ่มรอเลื้อย* ซึ่งเติบโตเป็นพุ่ม (shrub) ในช่วงแรกสามารถทรงตัวอยู่ได้เมื่อขึ้นอยู่ตามลำพัง และแตกกิ่งก้านรอบทิศโดยกิ่งก้านไม่เลื้อยทอดลงดิน ต่อเมื่อกิ่งก้านบางส่วนทอดเอนเข้าใกล้ต้นไม้อื่นหรือสิ่งอื่นที่อยู่ใกล้เคียง กิ่งก้านนั้นจะเลื้อยพันสิ่งนั้น ๆ (เป็นไม้เลื้อยในบางเวลาเมื่อทอดเอนกับสิ่งยึดเกาะได้)  เช่น ถอบแถบน้ำ สักขี สำมะงา การเวก นมแมว โนรา เฟื่องฟ้า เป็นต้น
 
### วัตถุประสงค์
[thumb|เถาของ[บอระเพ็ดมีเปลือกแข็งคล้ายไม้ แต่ข้างในไม่มีเนื้อไม้แบบไม้ยืนต้น |180x180px]]
ไม้เลื้อย มีลำต้นที่มีรูปแบบการเจริญเติบโตแบบอาศัยการเลื้อย พัน เกาะ เพื่อวัตถุประสงค์ 2 ประการคือ ไม้เลื้อยวิวัฒนาการโดยสร้างตามแนวยาว (ยืดยาว) แทนที่จะลงทุนใช้พลังงานจำนวนมากในการสร้างเนื้อเยื่อ (เนื้อไม้) ที่ใช้เป็นโครงสร้างในการทรงตัว อาจอาศัยหินที่เปิดโล่ง พืชอื่น หรือสิ่งพยุงอื่น ๆ ในการสนับสนุนการเจริญเติบโต และสามารถเข้าถึงแสงแดดได้ด้วยการลงทุนพลังงานน้อยที่สุด เป็นรูปแบบการเจริญเติบโตที่ประสบความสำเร็จอย่างสูงในพืชเช่น พวงชมพู สายน้ำผึ้ง ซึ่งเป็นชนิดพันธุ์รุกรานในบางส่วนของอเมริกาเหนือ และขี้ไก่ย่าน ซึ่งเป็นชนิดพันธุ์รุกรานในประเทศไทย ไม้เลื้อยเขตร้อนบางชนิดเจริญเติบโตแบบเบนออกจากแสง (skototropism ― ในทางตรงข้ามของการเบนเข้าหาแสง) พยายามงอกไปยังทิศทางที่ไม่มีแสง การเจริญเติบโตลักษณะนี้เพื่อทำให้กิ่งก้านของไม้เลื้อยงอกไปถึงโคนต้นไม้ และอาศัยปีนขึ้นไปยอดไม้ที่สว่างกว่าได้อย่างรวดเร็ว
 
รูปแบบการเจริญเติบโตของไม้เลื้อยอาจสามารถครองพื้นที่ขนาดใหญ่ได้อย่างรวดเร็วโดยไม่ต้องปีนสูง เช่น แพงพวยฝรั่ง และ หูเสือเลื้อยใบด่าง *(Glechoma hederacea)* นอกจากนี้ไม้เลื้อยสามารถปรับตัวให้เข้ากับสภาพพื้นที่ เช่น เถาของไม้เลื้อยสามารถหยั่งรากลงดินในพื้นที่ที่มีดินอุดมสมบูรณ์เป็นหย่อม ๆ มีดินน้อยหรือไม่มีเลย และใบส่วนใหญ่ยังเจริญเฉพาะในบริเวณที่สว่างและโล่งหรือมีแสงแดดส่องถึงเป็นช่วง ๆ เพื่อให้ได้ประโยชน์สูงสุดจากทั้งสองสภาพแวดล้อม
 
## วิวัฒนาการและกลไกการเลื้อย

### กลไกการเลื้อย
วิวัฒนาการของพฤติกรรมการเลื้อยของพืช แสดงให้เห็นถึงความสำเร็จในการพัฒนาความหลากหลายของพันธุ์พืช วิวัฒนาการอย่างอิสระในพืชวงศ์และสกุลต่าง ๆ ทำให้มีวิธีการเลื้อยที่แตกต่างกัน ได้แก่ 
 
* ลำต้นพัน ― ยอดของลำต้นงอกไต่ขึ้นที่สูงโดยปลายยอดม้วนพันสิ่งพยุง (twining stem, เรียกพืชจำพวกนี้ว่า twiner) เช่น พืชสกุลมอร์นิ่งกลอรี่และผักบุ้ง, สังวาลย์พระอินทร์, วีสเตียเรีย
* รากเกาะ ― การงอกและยึดด้วยราก (root climbing, เรียกพืชจำพวกนี้ว่า root climber) เช่น พลู, พริกไทย, พืชสกุล *Hedera* ได้แก่ ไอวี่
* ก้านใบบิด หรือพันสิ่งพยุง เช่น กล็อกซิเนียเลื้อย, สกุลพวงแก้วกุดั่น การพันเลื้อยด้วยก้านใบมักไม่ทำลายโครงสร้างอาคารที่มันยึดเกาะ
* มือเกาะ ― โดยการสร้าง 'ส่วนขยาย' ที่ไวต่อการสัมผัส (tendril) และสามารถจับได้โดยหมุนเกลียวรอบวัตถุที่เป็นสิ่งพยุงและไต่ขึ้นที่สูงอย่างมีเสถียรภาพ ยังสามารถใช้เป็น "สมอ" แทรกเข้าในรู รอยแตก และรอยแยก (ลักษณะเดียวกับแองค์เคอร์ปีนผา) โดยไม่ก่อให้เกิดความเสียหายต่อสิ่งปลูกสร้าง 
** มือเกาะงอกจากส่วนของลำต้น (stem tendril, เรียกพืชจำพวกนี้ว่า stem tendril climber) เช่น พืชวงศ์องุ่น, สกุลบวบ
** มือเกาะที่เกิดจากใบ (leaf tendril, เรียกพืชจำพวกนี้ว่า petiole climber) เช่น พืชวงศ์แคหางค่าง มือเกาะที่งอกออกที่ยอดของใบประกอบ (leaflet tendril) เช่น ถั่วลันเตา เกิดจากปลายใบ (apex) เช่น ดองดึง หรือ สร้างจากใบและหูใบ (leaf blade) เช่น *[[Lathyrus aphaca]]*
** หรือแม้แต่มือเกาะที่เกิดจากช่อดอกหรือกลีบดอก (flower tendril) เช่น พืชสกุลกะทกรก, พวงชมพู
* มือเกาะจำพวกตีนกาว ที่มีแผ่นกาวที่ปลายรากอากาศหรือมือเกาะ ซึ่งยึดติดแน่นกับสิ่งพยุงและจะทิ้งรอยไว้บนตัวพยุงเมื่อลอกหรือแกะออก เช่นกำแพง  (clinging aerial rootlets หรือ root tendril) เช่น เถาคันแดง (*Parthenocissus quinquefolia*), มะเดื่อเถา (หรือเรียก ตีนตุ๊กแกเกาะผนัง ―*Ficus pumila)*
* ใช้หนามเกี่ยวเพื่อปีนขี้นสูงและขณะเดียวกันกดให้พืชอื่นลงด้านล่าง เช่น กุหลาบเลื้อย หรือโครงสร้างขอเกี่ยวอื่น ๆ เช่น พืชสกุลการเวก, กระดังงาจีน (*Artabotrys hexapetalus*) เรียกพืชจำพวกนี้ว่า rambler
 

ไฟล์:Lapageria rosea twining.jpg|ลำต้นพันทวนเข็มนาฬิกาของ *Lapageria rosea*
ไฟล์:Starr 010520-0082 Cassytha filiformis.jpg|เถาสังวาลย์พระอินทร์ พันรอบไม้ยืนต้น
ไฟล์:Parthenocissus quinquefolia, hegwortels, Manie van der Schijff BT, a.jpg|รากเกาะของเถาคันแดง *(Parthenocissus quinquefolia)*
ไฟล์:Książ DSC09311.JPG|เถาคันแดงบนกำแพงที่ วาลบ์จิก
ไฟล์:Clematis gouriana-1-sanyasimalai-yercaud-salem-India.JPG|*Clematis gouriana* พืชในสกุลพวงแก้วกุดั่น ที่มีก้านใบบิดพัน
ไฟล์:Clematis brachiata01.jpg|ภาพวาด *Clematis brachiata* มีก้านใบบิดพัน
ไฟล์:கோவை3.jpg|มือเกาะ (tendril) ในพืชวงศ์แตง เช่น ตำลึง มีลักษณะพิเศษที่งอกตรงข้ามกับใบและไม่งอกจากตุ่มตา (bud)
ไฟล์:Trichosanthes cucumerina-IMG 9493.jpg|มือเกาะในบวบงู *(Trichosanthes cucumerina)*
ไฟล์:Gloriosa superba 0674.jpg|ปลายใบดองดึง
ไฟล์:Pea tendrils.jpg|มือเกาะที่งอกจากปลายยอดใบประกอบของถั่วลันเตา
ไฟล์:Lathyrus aphaca var. aphaca1LEST.jpg|ถั่ว *Lathyrus aphaca* มีมือเกาะงอกจากขอบใบ
ไฟล์:Antigonon leptopus (Coral Vine) in Gandipet, Hyderabad, AP W2 IMG 9084.jpg|มือเกาะที่ปลายช่อดอกพวงชมพู
ไฟล์:Artabotrys hexapetalus 10.JPG|ขอเกี่ยวของพืชสกุลการเวก
ไฟล์:Rosa American Pillar 2020-06-23 9806.jpg|กุหลายเลื้อย มีหนามที่ชี้ลงในแทนขอเกี่ยว
ไฟล์:Lygodium articulatum kz6.jpg|ลิเภา หรือย่านลิเภา งอกเถาเลื้อยยาวได้หลายเมตร

ในรูปแบบอื่นได้แก่ เฟตเทอร์บุช (*Pieris phillyreifolia*) เป็นไม้เถาที่เลื้อยโดยไม่มีรากเกาะ มือเกาะ หรือหนาม แต่ใช้การแทรกลำต้นของมันเข้าไปในรอยแยกในเปลือกของไม้ยืนต้นที่มีเปลือกเป็นเส้นใย ลำต้นเฟตเทอร์บุชที่อยู่ในเปลือกของต้นไม้อื่นมีลักษณะแบนเป็นพิเศษ และงอกกิ่งออกมาจากซอกไม้เป็นระยะ ๆ และถี่ขึ้นในจุดที่มีแสงส่องเช่น ใกล้ยอดไม้

ไม้เลื้อยส่วนใหญ่เป็นไม้ดอก ไม้เลื้อยยังแบ่งได้เป็นพวกมีผิวไม้ (มีเปลือกลำต้นแข็ง) เช่น วีสเตียเรีย กีวี และบอระเพ็ด และไม้เลื้อยที่เป็นไม้ล้มลุก (มีลำต้นอ่อน) เช่น มอร์นิ่งกลอรี่

กลุ่มไม้เลื้อยแปลกกลุ่มหนึ่งคือเฟิร์นสกุลย่านลิเภา ซึ่งเป็นเฟิร์นเถา เลื้อยด้วยใบ โดยการคลี่ใบออกจากปลายและงอกยาวออกไปเรื่อย ๆ ไม่หยุด จนปกคลุมก่อตัวเป็นพุ่มเมื่อบนต้นไม้ หรือก้อนหิน

### รูปแบบการเลื้อย

[thumb|180x180px|'''L''': รูปซ้าย การพันเกลียวของเถาที่เติบโตหมุนเป็นเกลียว[ทวนเข็มนาฬิกา  จากพื้น  เรียกการพันรูปตัว S (S-twist) **R**: รูปซ้าย การพันเกลียวของเถาที่เติบโตหมุนเป็นเกลียวตามเข็มนาฬิกา จากพื้น  เรียกการพันรูปตัว Z (Z-twist)]]

รูปแบบการเลื้อยพันปลายยอดของลำต้น (ลำต้นพัน) หรือ เกลียวเถาวัลย์ ( twining vines) อาจเรียก การพันเกลียว หรือ ไบน์ (bine) เป็นการเจริญเติบโตของไม้เลื้อยที่ไต่ขึ้นโดยใช้ยอดของมันที่งอกออกเป็นเกลียวไปเรื่อย ๆ ตรงกันข้ามกับไม้เลื้อยที่ปีนโดยใช้มือเกาะหรือตีนกาว เกลียวเถาวัลย์ส่วนมากมีซี่ฟัน, ก้านที่หยาบ หรือมีขนแปรงชี้ลงด้านล่างเพื่อช่วยยึดเกาะ เช่น ฮอปส์ (ที่ใช้ในการปรุงเบียร์) เป็นตัวอย่างที่สำคัญในเชิงพาณิชย์ของการปลูกพืชแบบการพันเกลียว

ทิศทางการหมุนของปลายยอดในระหว่างการปีนป่ายเป็นไปด้วยตัวมันเอง และไม่ได้มาจากการไล่ตามแสงอาทิตย์ขึ้นไปสู่ท้องฟ้า (อย่างที่บางครั้งคิดไว้) ทิศทางของการบิดพันจึงไม่ขึ้นอยู่กับว่าพืชกำลังเติบโตอยู่ด้านใดของโลกที่แบ่งตามเส้นศูนย์สูตร

* ไม้เลื้อยที่มีเถาหมุน*ตาม*เข็มนาฬิกาเสมอ (การหมุนตามเข็มนาฬิกาต้องมองจากจุดเดิมของเถาไปสู่ปลายที่งอกใหม่ หรือมองจากล่างขึ้นบน) ได้แก่ ถั่วรันเนอร์ (*Phaseolus coccineus*) และมอร์นิงกลอรี (bindweed; สกุล *Convolvulus*)
* ไม้เลื้อยที่มีเถาหมุน*ทวน*เข็มนาฬิกาเสมอ ได้แก่ ถั่วแขก (*Phaseolus vulgaris*) และสายน้ำผึ้ง (สกุล *Lonicera*)

การหมุนที่ตรงข้ามกันของ มอร์นิงกลอรี และสายน้ำผึ้ง เป็นแนวคิดของเนื้อเพลงเชิงเสียดสี "*Misalliance*" เขียนและร้องโดยไมเคิล ฟรานเดอร์ (Michael Flanders) และโดนัลด์ สวอนน์ (Donald Swann)

## อ้างอิง

หมวดหมู่:พืชแบ่งตามวิสัย
หมวดหมู่:ไม้เลื้อย