พระเจ้านันทบุเรง

**พระเจ้านันทบุเรง** (, ; ; 9 พฤศจิกายน ค.ศ. 1535 – ) หรือ **พระเจ้าหงษางาจีสะยาง** เป็นพระเจ้าหงสาวดีจากราชวงศ์ตองอู เสวยราชสมบัติตั้งแต่ ค.ศ. 1581 ถึง ค.ศ. 1599 รัชสมัยพระองค์เป็นช่วงแห่งการล่มสลายของราชวงศ์ตองอูอาณาจักรอันยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์อุษาคเนย์

พระองค์เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระเจ้าบุเรงนอง และทรงร่วมนำศึกหลาย ๆ ครั้งในการขยายจักรวรรดิของพระราชบิดา เมื่อเถลิงราชย์แล้ว พระองค์ทรงเผชิญกับภาระอันเหลือบ่ากว่าแรงในการธำรงมหาอาณาจักรที่พระบิดาเพียรสร้างเอาไว้ พระองค์ไม่ได้รับการสนับสนุนจากเจ้าประเทศราชเมื่อครองราชย์ได้เพียงสามปี ทั้งพม่าตอนบนและกรุงศรีอยุธยาก็แข็งเมือง พระองค์ไม่สามารถประชุมพลได้มากกว่าหนึ่งในสามของกองทัพสมัยพระบิดาเพื่อยกไปปราบ ทั้งไม่สามารถปรองดองกับเมืองเล็กเมืองน้อย ครั้นช่วง ค.ศ. 1584 ถึง ค.ศ. 1593 พระองค์ทรงเปิดศึกกับอยุธยาถึงห้าครั้ง ซึ่งพ่ายแพ้ทุกครั้ง ทำให้พระราชอำนาจเสื่อมถอยลง และนับแต่ ค.ศ. 1593 เป็นต้นมา พระองค์กลับทรงเป็นฝ่ายที่ต้องตั้งรับการรุกรานจากอยุธยา โดยในระหว่าง ค.ศ. 1594 ถึง ค.ศ. 1595 อยุธยาสามารถยึดชายฝั่งตะนาวศรีได้ทั้งหมด ส่งผลให้ประเทศราชอื่น ๆ พากันแปรพักตร์จากพระองค์ใน ค.ศ. 1597 ต่อมาใน ค.ศ. 1599 ทัพผสมจากตองอูและยะไข่บุกหงสาวดี พระองค์ทรงถูกจับไปกักขังไว้ที่เมืองตองอู ส่วนเมืองหงสาวดีก็ถูกยะไข่ปล้นทรัพย์และเผาทำลายจนสิ้น หนึ่งปีให้หลัง นะฉิ่นเหน่าง์ โอรสพระเจ้าเมงเยสีหตูที่ 2 แห่งตองอู ลอบวางยาพิษพระองค์จนสวรรคต

พระองค์เป็นพระมหากษัตริย์ที่แข็งขันจนอาจนับได้ว่ายิ่งกว่าพระมหากษัตริย์พม่าทั่ว ๆ ไป แต่ข้อผิดพลาดประการหนึ่งของพระองค์ คือ การพยายามควบคุมจักรวรรดิที่ใหญ่กว้างขวางภายใต้ความสัมพันธ์ในระบอบอุปถัมภ์เอาไว้ จึงเป็นบทเรียนแก่ผู้สืบสันตติวงศ์ของพระองค์ในคริสต์ศตวรรษที่ 17 มิให้ขยายดินแดนจนเกินควร และให้เน้นการปกครองแบบรวมศูนย์ บทเรียนดังกล่าวยังเป็นเหตุให้ปฏิรูปการปกครองในช่วงรื้อฟื้นราชวงศ์ตองอู และปรับปรุงเพิ่มในช่วงราชวงศ์โก้นบองระบอบปกครองที่ปฏิรูปนี้ดำเนินต่อมาจนสิ้นสุดกษัตริย์พม่าใน ค.ศ. 1885

## ต้นพระชนม์
### พระราชกำเนิด
นันทบุเรงทรงพระราชสมภพเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน ค.ศ. 1535 ณ พระราชวังตองอู พระราชบิดาคือขุนพลบุเรงนอง ซึ่งภายหลังขึ้นเป็นพระเจ้าหงสาวดี พระราชมารดาคือเจ้าหญิงตะเกงจี (Thakin Gyi) ซึ่งต่อมาคือพระนางอตุลสิริมหาราชเทวี พระอัครมเหสีกรุงหงสาวดี พระมาตุลาคือพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้แห่งหงสาวดี และพระเจ้าตาคือพระเจ้าเมงจีโยแห่งตองอู และพระเชษฐภคินีเป็นอังวะมิบะยา ด้วยความสัมพันธ์ทางเครือญาติเหล่านี้ นันทบุเรงจึงทรงมีเชื้อสายราชวงศ์แห่งอาณาจักรพุกามและอาณาจักรปีนยะ นอกจากนี้ พระองค์ยังน่าจะทรงมีเชื้อไทใหญ่ด้วย

### การศึกษา
นันทบุเรงประทับ ณ พระราชวังตองอู จนพระชนม์ได้สามพรรษา จึงแปรพระราชฐานมาพระราชวังที่เมืองหงสาวดี (พะโค) ซึ่งตั้งเป็นเมืองหลวงแห่งใหม่ของราชวงศ์ตองอูเมื่อ ค.ศ. 1539 ตลอดพระชนมชีพวัยเยาว์ พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้นำพาพระราชบิดาไปทำศึกบ่อยครั้ง เมื่อทรงตั้งพระราชบิดาเป็นพระมหาอุปราชใน ค.ศ. 1542 นันทบุเรงจึงทรงอยู่ในลำดับที่สองของการสืบราชบัลลังก์ตองอูไปโดยปริยาย ในพระสถานะดังกล่าว นันทบุเรงทรงได้รับการฝึกฝนทางทหารเสมือนพระมาตุลาและพระบิดา

เมื่อพระชนมายุได้ 13 พรรษา นันทบุเรงทรงได้รับบรรดาศักดิ์ "ชัยสิงห์" (Zeya Thiha) และโดยตามเสด็จพระมาตุลากับพระบิดาไปทำศึกกับอาณาจักรอยุธยาในสงครามคราวเสียพระสุริโยทัย ความกล้าหาญของนันทบุเรงทำให้พระมาตุลาพระราชทานบรรดาศักดิ์ "เมงเยกะยอชวา" (Minye Kyawswa) แก่นันทบุเรง

## พระมหาอุปราช
### การเข้าสู่ตำแหน่ง
พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้พระมาตุลาของพระองค์ถูกลอบปลงพระชนม์ในวันที่ 30 เมษายน ค.ศ. 1550 แม้พระบิดาจะเป็นพระมหาอุปราช แต่พระเจ้ามังฆ้องที่ 2 แห่งตองอู พระอนุชาร่วมพระบิดาเดียวกับบุเรงนอง ไม่ยอมรับสิทธิสืบบัลลังก์ดังกล่าว และประกาศตนเป็นเอกราช ณ เมืองตองอู นันทบุเรงจึงพาพระมารดาและพระพี่นางลี้ภัยไปหาพระบิดาซึ่งเวลานั้นไปราชการศึกที่เมืองทะละ (ในเมืองย่างกุ้งปัจจุบัน)

ณ ที่นั้น นันทบุเรงทรงร่วมกับพระบิดาวางแผนกอบกู้ราชบัลลังก์ กองกำลังของบุเรงนองเข้าตีเมืองตองอูเป็นครั้งแรกในเดือนกันยายน ค.ศ. 1550 และยึดเมืองได้ในวันที่ 11 มกราคม ค.ศ. 1551 บุเรงนองไว้ชีวิตมังฆ้องที่ 2 แล้วราชาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าหงสาวดีสืบต่อจากพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ สถาปนานันทบุเรงพระราชโอรสซึ่งขณะนั้นพระชนมายุได้ 15 พรรษา ขึ้นเป็นพระมหาอุปราช พระราชพิธีราชาภิเษกมีขึ้น ณ วันที่ 12 มกราคม นั้นเอง

### งานศึก
ตลอด 15 ปีต่อมา บุเรงนองทรงมุ่งมั่นขยายจักรวรรดิตองอู ทำให้คนใกล้ชิดต้องทุ่มเทกายใจแก่การศึกไปด้วย แต่ในช่วงแรก นันบุเรงยังทรงพระเยาว์นัก จึงมีบทบาทจำกัด จน ค.ศ. 1557 เป็นต้นมา นันทบุเรงทรงได้รับภารกิจสำคัญมากขึ้นเรื่อย ๆ ทำให้พระองค์ พร้อมด้วยพระเจ้าอาคือมังฆ้องที่ 2, ตะโดธรรมราชาที่ 2, และพระเจ้าตะโดเมงสอแห่งอังวะ กลายเป็นสี่ยอดขุนพลของบุเรงนอง และหลายทศวรรษให้หลัง นันทบุเรงทรงก้าวหน้าด้วยความดีความชอบในฐานะผู้นำทัพ จนเมื่อปลายรัชสมัยของพระราชบิดา นันทบุเรงก็ทรงได้เป็นผู้นำศึกทั้งหมดด้วยพระองค์เอง

### งานเมือง
นันทบุเรงทรงเป็นสมาชิกที่แข็งขันในราชสำนักหงสาวดีซึ่งส่วนใหญ่มีเสนาบดีเป็นชาวมอญพื้นเมือง พระราชบิดาทรงรับฟังความเห็นที่นันทบุเรงถวายเสมอ แม้ไม่ทรงปฏิบัติตามทุกครั้งก็ตาม นันทบุเรงทรงมีบทบาททางปกครองมากขึ้นในช่วงสองปีสุดท้ายของรัชกาลพระราชบิดา เมื่อพระพลานามัยของพระราชบิดาเสื่อมถอยลงตามลำดับ

## ต้นรัชกาล
thumb|300px|จักรวรรดิตองอู ใน ค.ศ. 1580

### การขึ้นครองราชย์
พระเจ้าบุเรงนองประชวรมายาวนานจนเสด็จสวรรคต ณ วันที่ 10 ตุลาคม ค.ศ. 1581 นันทบุเรงสืบราชสมบัติต่อโดยปราศจากการต่อต้าน พระองค์ถวายพระเพลิงพระราชบิดาอย่างสมพระเกียรติพระเจ้าจักรพรรดิตามคติพุทธ พระราชพิธีมีขึ้นหน้าพระราชวังกัมโพชธานี จากนั้น จึงราชาภิเษกในวันที่ 15 ตุลาคม ค.ศ. 1581 แล้วทรงตั้งมังกยอชวา พระราชโอรสพระองค์ใหญ่เป็นพระมหาอุปราช

### สภาพการณ์ของจักรวรรดิ
สิ่งที่ตกทอดจากพระราชบิดามาสู่พระเจ้านันทบุเรงคือ "จักรวรรดิซึ่งน่าจะใหญ่โตที่สุดในประวัติศาสตร์อุษาคเนย์" ที่ชาวโปรตุเกสพรรณนาว่า เป็น "รัฐราชาธิปไตยอันทรงอำนาจที่สุดในเอเชีย ถัดจากจีน" อย่างไรก็ดี จักรวรรดิที่ใหญ่โตเกินควรนี้ เดิมผูกกันไว้ด้วยความสัมพันธ์ส่วนตัวพระเจ้าบุเรงนองกับผู้นำท้องถิ่นซึ่งนิยมรักใคร่ในตัวบุเรงนอง มิใช่ต่อจักรวรรดิของบุเรงนอง และในการปกครองประเทศราชต่าง ๆ พระเจ้าบุเรงนองทรงใช้รูปแบบเมืองมณฑล โดยพระองค์อยู่แกนกลาง แล้วรายล้อมด้วยเจ้าประเทศราชที่มีสถานะกึ่งอิสระ อุปราชที่ปกครองโดยอิสระ และผู้ปกครองภายใต้การกำกับดูแลของข้าหลวงจากส่วนกลาง ด้วยระบบเช่นนี้ เมื่อมีกษัตริย์พระองค์ใหม่เข้ามาอยู่ในแกนกลาง กษัตริย์พระองค์นั้นก็จำต้องทรงสร้างความสัมพันธ์ทั้งหมดเสียใหม่ ซึ่งมิใช่งานง่าย เพราะเมืองขึ้นทั้งหลาย แม้จะอยู่ในสภาพภูมิประเทศเดียวกับเมืองแกนกลาง แต่ก็อยู่ห่างไกล ทำให้ยากที่จะยกทัพไปปราบปรามได้เบ็ดเสร็จ จี.อี. ฮาร์วีย์ (G.E. Harvey) นักประวัติศาสตร์ ตั้งข้อสังเกตว่า มรดกที่นันทบุเรงทรงได้รับนั้น คือ ภาระในการรักษาจักรวรรดิให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวให้ได้ และพระองค์หมายพระทัยจะรักษาเอกภาพนั้นไว้ด้วยการยกไปเทครัวอยุธยาไปกระจายไว้ทุกทิศานุทิศ

ช่วงแรก ๆ หลังการขึ้นครองราชย์ นันทบุเรงทรงเรียกเจ้าประเทศราชต่าง ๆ มาถวายสัตย์ เจ้าประเทศราชเหล่านี้เคยเป็นรัฐอธิปไตยมาก่อน พร้อมจะแยกตัวจากจักรวรรดิตองอูทุกเมื่อที่สบโอกาส แต่ยังไม่มีใครพร้อมเคลื่อนไหวต่อต้านนันทบุเรงผู้ทรงพร้อมด้วยประสบการณ์ทางการศึก ทุกฝ่ายจึงมีที่ท่า "เฝ้ารอสังเกตการณ์" ไปก่อน เจ้าประเทศราชหลัก ๆ โดยเฉพาะอยุธยาซึ่งเป็นเมืองขึ้นที่ทรงอำนาจที่สุด ถวายบรรณาการแก่หงสาวดีต่อไปตามเดิมจนถึงเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1582

## สงครามที่ไร้ผล
ภายในปีที่ขึ้นครองราชย์นั้นเอง พระเจ้านันทบุเรงต้องทรงเผชิญกับการแข็งเมืองของรัฐไทใหญ่ทางเหนือหลายรัฐ (ในมณฑลยูนนานปัจจุบัน) กบฏเหล่านี้สามารถปราบปรามลงได้ แต่ก็ตามมาด้วยกบฏจากอังวะและอยุธยาใน ค.ศ. 1584 พระองค์ทรงกำราบอังวะได้ แต่ไม่ทรงสามารถพิชิตอยุธยาได้เหมือนพระราชบิดา โดยในช่วง ค.ศ. 1584–1593 นันทบุเรงทรงเปิดศึกกับอยุธยาถึงห้าครั้ง และทุกครั้งล้มเหลว ทำให้ประเทศราชอื่น ๆ เอาใจออกหาก พระองค์ไม่ทรงสามารถนำเมืองขึ้นกลับคืนมาได้มากกว่าหนึ่งในสามของดินแดนเดิม และเมื่อสิ้นสงครามกับอยุธยา ปรากฏว่า ฐานอำนาจของพระองค์ในพม่าตอนล่างมีประชากรลดลงอย่างยิ่ง นำไปสู่การแข็งเมืองของประเทศราชอื่น ๆ ที่พระองค์มิอาจทรงยุติได้

### กบฏในช่วงแรก
#### กลุ่มรัฐจีนไทใหญ่ (ค.ศ. 1582–83)
เมืองจ๋านตา และ เมืองสองสบ รัฐจีนไทใหญ่ (ปัจจุบันคือเต๋อหงและเป่าซานในมณฑลยูนนาน) เป็นกลุ่มแรกที่ไม่ส่งบรรณาการแก่กษัตริย์พระองค์ใหม่ ฉะนั้น ในเดือนกันยายน/ตุลาคม ค.ศ. 1582 นันทบุเรงจึงส่งทหารสองกอง คน 16,000 ม้า 1,400 และช้าง 100 ให้ตะโดธรรมราชาที่ 2 พระเจ้าแปรผู้เป็นพระเจ้าอา และพระเจ้าเชียงใหม่นรธาเมงสอผู้เป็นพระอนุชา เป็นแม่กองยกไปปราบปรามลงโทษ ทัพทั้งสองใช้เวลาห้าเดือนก็สำเร็จ และยกกลับหงสาวดีในวันที่ 9 เมษายน ค.ศ. 1583

#### อังวะ (1584)

#### สยาม (1584)

กลายเป็นว่ากบฏอังวะเป็นเพียงจุดเริ่มต้นที่สยามกำลังตามหาอยู่ตลอด "อาณาจักรอันภาคภูมิใจ" กำลังเตรียมการป้องกันเพื่อรับมือกับการปะทะกับพะโคในที่สุด สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชส่งกองทัพ 6,000 นายที่นำโดยสมเด็จพระนเรศวร พระราชโอรส โดยอ้างชัดเจนว่าส่งมาเพื่อการทัพอังวะของนันทบุเรง แต่กองทัพสยามไม่ได้เดินทัพไปยังอังวะตามคำสั่ง กลับวนเวียนอยู่รอบ ๆ เมืองพะโค หลังอังวะพ่ายแพ้อย่างรวดเร็ว กองทัพสยามก็ถอนทัพไปยังเมาะตะมะ และประกาศเอกราชในวันที่ 3 พฤษภาคม ค.ศ. 1584 พระเจ้านันทบุเรงด้วยความพิโรธจึงส่งกองกำลังพิเศษ (ทหาร 4,000 นาย ม้า 400 ตัว ช้าง 40 เชือก) ไล่ตามกองทัพสยามไปยังประเทศของพวกเขา เมื่อพระองค์เสด็จกลับมายังพะโค พระองค์ได้นำกองทัพอีกกองหนึ่ง (ทหาร 7,000 นาย ม้า 500 ตัว ช้าง 50 เชือก) และติดตามไป โดยมีมังกยอชวา พระโอรส เป็นรองผู้บัญชาการทหาร กองทัพบุกโจมตีครั้งนี้กลับวางแผนอย่างเร่งรีบ ซึ่งต่างจากแผนการทัพสยามที่พระราชบิดาของพระองค์วางแผนไว้อย่างพิถีพิถัน กองกำลัง 11,000 นายคงไม่สามารถพิชิตสยามได้ แม้แต่ในฤดูฝน แท้จริงแล้ว กองทัพถูกน้ำท่วมจากแม่น้ำเจ้าพระยาในพื้นที่ชนบทโดยไม่ทันตั้งตัว และเกือบถูกเรือแจวสงครามของสยามกวาดล้างจนหมด

### หยุดพักช่วงที่ 1 (1584–86)
พระเจ้านันทบุเรงตกอยู่ในสถานการณ์คับขัน เหล่าเสนาบดีของพระองค์เตือนว่า หากไม่สามารถยึดสยามคืนได้ จะก่อให้เกิดการกบฏแบบลูกโซ่ในที่อื่น ๆ ทั่วจักรวรรดิ ปัญหาคือพระองค์ยังไม่สามารถควบคุมรัฐบริวารได้อย่างสมบูรณ์ จนสามารถระดมกำลังพลได้มากพอที่จะมีโอกาสยึดสยามคืน พระองค์พยายามแทนที่ข้าราชบริพารด้วยผู้ภักดีในทุกโอกาส ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1584 พระองค์ทรงแต่งตั้งมีนเละยา พระราชโอรสของพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ ขึ้นเป็นพระเจ้าอังวะแทนตะโดเมงสอ ตำแหน่งนี้เป็นตำแหน่งเจ้าเมืองแบบไม่สืบเชื้อสาย ซึ่งไม่ใช่ตำแหน่งอุปราชที่ตะโดเมงสอเคยมี แต่พระเจ้านันทบุเรงไม่สามารถแทนที่ผู้ปกครองสืบเชื้อสายได้โดยไม่มีเหตุผล เมื่อพระเจ้ามังฆ้องที่ 2 แห่งตองอูสวรรคตในเดือนมิถุนายน/กรกฎาคม ค.ศ. 1584 พระองค์จึงต้องยอมรับเมงเยสีหตูที่ 2 พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของพระเจ้าตองอูผู้ล่วงลับ เป็นผู้สืบทอดตำแหน่ง ในส่วนของเมงเยสีหตูที่ 2 ก็ทรงประกาศความจงรักภักดีต่อพระญาติของพระองค์

พระเจ้านันทบุเรงใช้เวลาหนึ่งปีครึ่งในการรวบรวมอำนาจปกครองจักรวรรดิที่เหลืออยู่ เมื่อวันที่ 3 มีนาคม ค.ศ. 1585 พระองค์ได้พระราชทานพระพุทธรูป 5 องค์ ซึ่งพระองค์จะได้รับการจดจำในพระนามว่า "**Nga-zu Dayaka Min**" (, "กษัตริย์ผู้ถวายพระพุทธรูป 5 องค์") แต่ราชสำนักรายงานว่าการไม่ดำเนินการใด ๆ ในสยามถูกตีความว่าเป็นความอ่อนแอในล้านนา ล้านช้าง และกลุ่มรัฐฉาน และเร่งเร้าให้พระมหากษัตริย์ไปจัดการกับสยาม ประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่าสิ่งนี้เป็นคำแนะนำของราชสำนักที่ไม่ดี การสนับสนุนรัฐบริวารเพียงเล็กน้อยหมายความว่าพระมหากษัตริย์ไม่สามารถระดมกำลังคนได้เพียงพอที่จะยึดครองสยาม หากความหวังที่ดีที่สุดของพระเจ้านันทบุเรงในการรักษาประเทศศูนย์กลางให้คงอยู่คือการถอยห่างจากตำแหน่งของจักรวรรดิที่ขยายออกไปเกินควร พระมหากษัตริย์และราชสำนักของพระองค์ก็ไม่อาจมองเห็นได้

### เริ่มสงครามสยามต่อ (1586–87)
ใน ค.ศ. 1586 กษัตริย์ทรงดำเนินการในสิ่งที่ปรากฏว่าเป็นการรุกรานสยามแบบฆ่าตัวตายด้วยกำลังพลทั้งหมดที่มี พระองค์ทรงจัดการกับสยามตอนเหนือก่อน ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1586 กองทัพหนึ่ง (กำลังพล 12,000 นาย ม้า 1,200 ตัว ช้าง 100 เชือก) นำโดยมังกยอชวา ได้บุกโจมตีสยามตอนเหนือจากล้านนา แต่กองทัพไม่สามารถผ่านเมืองลำปางที่มีป้อมปราการแน่นหนา ซึ่งนำโดยพระนเรศวรได้ จึงจำเป็นต้องถอนทัพในเดือนมิถุนายน พระเจ้านันทบุเรงไม่ย่อท้อ จึงเปิดฉากการรุกรานแบบสองส่วนในฤดูแล้งถัดมาเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม ค.ศ. 1586 ด้วยกำลังพล 25,000 นาย ม้า 1,200 ตัว และช้าง 220 เชือก อย่างไรก็ตาม กองกำลังรุกรานที่ใหญ่ที่สุดของพระองค์ยังไม่เพียงพอต่อการพิชิตมหาอำนาจอย่างสยาม และแท้จริงแล้วเป็นเพียงประมาณหนึ่งในสามของจำนวนการกำลังรุกรานของพระเจ้าบุเรงนองใน ค.ศ. 1568

การรุกรานดำเนินไปได้ด้วยดีในช่วงแรก กองทัพทั้งสองสามารถเอาชนะแนวป้องกันของสยามได้และมาถึงกรุงศรีอยุธยาในเดือนธันวาคม แต่กองทัพทั้งสองยังไม่พร้อมสำหรับการปิดล้อมเมืองหลวงที่มีป้อมปราการแน่นหนาในระยะยาว เนื่องจากการวางแผนที่ไม่ดี กองทหารจึงเริ่มล้มตายเป็นพัน ๆ "จากความขาดแคลนและการถูกเอารัดเอาเปรียบ" ("from want and exposure") ภายในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1587 พอถึงเดือนมีนาคม การปิดล้อมจึงเริ่มล้มเหลว และเสบียงก็หลั่งไหลเข้าสู่กรุงศรีอยุธยาผ่านช่องว่างในแนวรบของพม่า กองทัพพม่าเริ่มถอนทัพอย่างเจ็บปวดในวันที่ 20 เมษายน ค.ศ. 1587 โดยถูกข้าศึกไล่ล่าไปทั่ว มีกองทัพดั้งเดิมเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่สามารถข้ามพรมแดนกลับมาได้

### หยุดพักครั้งที่ 2 (1587–90)
การรุกรานที่ล้มเหลวบังคับให้พระองค์ต้องรวบรวมกำลังใหม่ในอีกสามปีถัดมา เหล่ารัฐบริวารที่กระสับกระส่าย แม้แต่รัฐเล็กกว่า ก็เริ่มทดสอบกำลัง ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1587 พระองค์ต้องส่งกองทัพ 4,000 นายไปปราบปรามกบฏในอี้นย่า รัฐฉานขนาดเล็ก กองทัพใช้เวลาถึงเจ็ดเดือนจึงจะนำรัฐกลับคืนสู่ภาวะปกติได้ เมื่อใดก็ตามที่ตำแหน่งผู้นำในรัฐบริวารสำคัญว่างลง พระองค์ก็ทรงแต่งตั้งผู้ภักดีต่อพระองค์ ได้แก่ มังรายกะยอฉะวาที่ 2 พระราชโอรสองค์กลางของพระองค์ เป็นพระเจ้าอังวะเมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1587 พระยาแสนสุรินทราชัยเป็นกษัตริย์ล้านช้างในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1588 และตะโดธรรมราชาที่ 3 พระราชโอรสอีกพระองค์ เป็นพระเจ้าแปรเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1589

### การทัพช่วงสุดท้าย
#### สยามและโม่ก้อง (1590–92)
พระเจ้านันทบุเรงวางแผนจะกลับมาทำสงครามกับสยามอีกครั้ง โดยมีพระราชโอรสของพระองค์อยู่ที่อังวะและแปรปกครองหุบเขาอิรวดีทั้งหมด พระองค์ได้ระดมกำลังพลจำนวนมากที่สุดถึง 30,000 นาย แต่รัฐฉานโม่ก้องอันทรงอำนาจได้ก่อกบฏด้วยการปฏิเสธที่จะร่วมสนับสนุนกำลังพล พระองค์กลับทรงตัดสินพระทัยที่จะเปิดศึกในสองแนวรบ แทนที่จะมุ่งเป้าไปที่โม่ก้องอย่างเดียว โดยลดระดับการรุกรานไปยังสยามตอนเหนือ พระองค์ทรงส่งกองทัพ 10,000 นายที่นำโดยตะโดธรรมราชาที่ 3 และนะฉิ่นเหน่าง์ไปยังโม่ก้องในวันที่ 2 พฤศจิกายน ค.ศ. 1590 และกองทัพ 20,000 นาย นำโดยมังกยอชวา ไปยังสยามในวันที่ 24 พฤศจิกายน ค.ศ. 1590

กองทัพฝั่งเหนือเข้ายึดโม่ก้องในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1591 และนำ*เจ้าฟ้า*กบฏกลับพะโค แต่หลังกองทัพออกไป พระราชโอรสของหัวหน้ากบฏที่ซ่อนตัวอยู่นอกเมือง เข้ายึดเมืองในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 1591 กองทัพแข็งแกร่ง 8,000 นายที่นำโดยมังรายกะยอฉะวาที่ 2 จำต้องย้อนหลับและปราบกบฏในช่วงกลาง ค.ศ. 1592

ส่วนกองทัพฝั่งใต้ไม่ประสบความสำเร็จ มังกยอชวาเข้ารุกรานสยามตอนเหนือผ่านล้านนาเช่นเดียวกับตอน ค.ศ. 1586 และไม่สามารถผ่านป้อมลำปางที่พระนเรศวรนำอยู่ได้ แต่สิ่งที่ต่างจาก ค.ศ. 1586 ตรงที่ไม่ใช่การล่าถอยธรรมดา กองทัพพ่ายแพ้อย่างย่อยยับนอกเมืองลำปางในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1591 กองทัพที่เหลือกลับมาอย่างอลหม่านจนพระเจ้านันทบุเรงได้ตรัสดูหมิ่นมังกยอชวาและประหารชีวิตนายพลระดับสูงบางคน

#### การรุกรานสยามครั้งสุดท้าย (1592–93)

หลังประสบความสำเร็จ พระนเรศวรทรงเปลี่ยนมาโจมตีในฤดูแล้ง ค.ศ. 1591–1592 โดยยกทัพขึ้นโจมตีชายฝั่งตะนาวศรีตอนบนด้วยกองทัพจำนวน 5,000 นาย แม้ว่ากองทัพจากเมาะตะมะจะขับไล่กองทัพของพระนเรศวรออกไปได้ แต่การโจมตีครั้งนี้เป็นสัญญาณที่ชัดเจนว่าดุลอำนาจกำลังเปลี่ยนไปเข้าข้างอดีตรัฐบริวาร พระเจ้านันทบุเรงและราชสำนักได้หารือกันอย่างยาวนานเกี่ยวกับการตอบสนองของพวกเขา โดยพิจารณาถึงความพ่ายแพ้ทางทหารและการที่ไม่สามารถระดมพลได้ ท้ายที่สุด ราชสำนักได้เสนอแนะและพระมหากษัตริย์ทรงเห็นชอบที่จะยกทัพขึ้นรุกรานสยามอีกครั้ง

เมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน ค.ศ. 1592 กองทัพรุกรานจำนวน 24,000 นายพยายามบุกรุกอีกครั้ง เจ็ดสัปดาห์ต่อมา กองทัพได้ต่อสู้จนถึงสุพรรณบุรี เมืองทางตะวันตกของอยุธยา พงศาวดารพม่าและพงศาวดารสยามให้รายละเอียดที่แตกต่างกัน พงศาวดารพม่ากล่าวว่าการสู้รบเกิดขึ้นในวันที่ 8 มกราคม ค.ศ. 1593 โดยมังกยอชวาและพระนเรศวรต่อสู้กันบนช้างศึก ในการสู้รบ มังกยอชวาถูกยิงสิ้นพระชนม์ หลังจากนั้นกองทัพพม่าก็ล่าถอย ส่วนพงศาวดารสยามระบุว่า การสู้รบเกิดขึ้นในวันที่ 18 มกราคม ค.ศ. 1593 โดยมีรายละเอียดเช่นเดียวกับในพงศาวดารพม่า การสู้รบเริ่มต้นขึ้นระหว่างกองกำลังทั้งสอง แต่พงศาวดารสยามกล่าวว่าในระหว่างการสู้รบ ทั้งสองฝ่ายตกลงที่จะตัดสินผลด้วยการปะทะกันระหว่างมังกยอชวากับพระนเรศวรบนช้างศึก และมังกยอชวาถูกพระนเรศวรสังหาร

ท้ายที่สุด กองทัพพม่าได้ล่าถอยโดยได้รับความสูญเสียอย่างหนักจากการโจมตีตลอดทางอย่างต่อเนื่องของสยาม นับเป็นการทัพของหงสาวดีครั้งสุดท้าย บัดนี้สยามได้รับเอกราชแล้ว ในอีกสิบสองปีต่อมา พม่าเป็นฝ่ายตั้งรับ "สถานการณ์สงครามพลิกผันเป็นครั้งแรกในรอบ 30 ปี"

## จักรวรรดิตองอูเสื่อมถอย
จักรวรรดิตองอูเสื่อมถอยและล่มสลายลงอย่างรวดเร็วหลังสิ้นรัชกาลพระเจ้าบุเรงนอง โดยมีสาเหตุหลักจากการขยายอำนาจกว้างเกินไปจนปกครองไม่ทั่วถึง การแข็งเมืองของประเทศราชโดยเฉพาะอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนเรศวร ประกอบกับภาวะสงครามกลางเมืองและการล่มสลายภายในราชสำนักพม่าเอง ภัยธรรมชาติและการรุกรานจากโปรตุเกส

## ถูกเนรเทศและสวรรคต
พระเจ้านันทบุเรงกับอัครมเหสีหงสาวดีเสด็จกลับไปยังบ้านเกิดที่ตองอู พวกเขาได้รับการปฏิบัติอย่างดีที่นั่น แต่การปรากฏตัวของนันทบุเรงที่พระราชวังไม่ได้รับการต้อนรับจากนะฉิ่นเหน่าง์ รัชทายาทตองอู นะฉิ่นเหน่าง์ไม่ชอบนันทบุเรงอย่างยิ่ง เพราะกษัตริย์ผู้ล่วงลับเคยปฏิเสธคำขอของนะฉิ่นเหน่าง์ที่จะสมรสพระนางราชธาตุกัลยา พระมเหสีหม้ายของมังกยอชวา เมื่อกองทัพสยามมาปิดล้อมตองอูในเดือนเมษายน ค.ศ. 1600 และเรียกร้องให้เมงเยสีหตูยอมมอบตัวกษัตริย์ผู้ล่วงลับ นะฉิ่นเหน่าง์ตอนพระชนมายุ 21 พรรษาจึงขอร้องให้พระราชบิดามอบพระเจ้านันทบุเรงเสีย แต่พระราชบิดาปฏิเสธ เพราะทรงทราบว่าการยินยอมตามข้อเรียกร้องเชิงสัญลักษณ์ของพระนเรศวรจะถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์แห่งการยอมจำนนต่อพระมหากษัตริย์สยาม

แม้สยามจะล่าถอยไปแล้ว นะฉิ่นเหน่าง์ยังคงมองหาโอกาสที่จะกำจัดนันทบุเรงต่อไป ในคืนวันที่  เจ้าชายได้ลอบปลงพระชนม์กษัตริย์ผู้ถูกเนรเทศ เมงเยสีหตูไม่พอพระทัยกับการกระทำของพระราชโอรสอย่างยิ่ง จึงทรงรับสั่งให้จัดพิธีเผาพระศพอย่างสมเกียรติแด่พระญาติของพระองค์ พระองค์ยังทรงให้พระพันปีหลวงอยู่กับเหล่าบริวารประทับอยู่ในพระราชวัง

## ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
มีนักแสดงผู้รับบท พระเจ้านันทบุเรง ได้แก่
* ทัต เอกทัต จากภาพยนตร์เรื่อง นเรศวรมหาราช (2500)
* สมภพ เบญจาธิกุล จากละครเรื่อง สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2530)
* อนุวัฒน์ นิวาตวงศ์ จากละครเรื่อง กษัตริยา (2546) และ มหาราชกู้แผ่นดิน (2547)
* กษมา นิสสัยพันธุ์ จากภาพยนตร์เรื่อง สุพรรณกัลยา (2547)
* จักรกฤษณ์ อำมรัตน์ จากภาพยนตร์เรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2550 – 2558), ละครเรื่อง ขุนศึก (2555)
* บิณฑ์ บรรลือฤทธิ์ จากภาพยนตร์เรื่อง ซามูไร อโยธยา (2553)
* กษาปณ์ จำปาดิบ จากละครเรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เดอะซีรีส์ (2560 – 2562)
* ชัยวัฒน์ ทองแสง จากละครเรื่อง จอมใจอโยธยา (2568)
* ชาตโยดม หิรัณยัษฐิติ จากละครเรื่อง หงสาวดี (2569)

## พงศาวลี



## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

หมวดหมู่:พระเจ้าหงสาวดี
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ราชวงศ์ตองอู
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ที่ถูกปลงพระชนม์
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากยาพิษ
หมวดหมู่:จักรวรรดิตองอูที่หนึ่ง