สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง

**สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง** () คู่กับสำนักงานแม่กองบาลีสนามหลวงของคณะสงฆ์ไทยและคณะสงฆ์อื่น เป็นหน่วยงานในการบังคับบัญชาของสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก โดยอาศัยมติการเห็นชอบของมหาเถรสมาคม (มส.) และคณะกรรมการการศึกษาพระปริยัติธรรม (กศป.) ซึ่งอยู่ในความอุปถัมภ์ของรัฐบาลไทย โดยมีสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ เป็นกรรมการและเลขานุการรับสนองงาน และอุดหนุนเงินงบประมาณรายจ่ายประจำปีจากรัฐบาลให้ มีหน้าที่หลักคือดำเนินการจัดการเรียนการสอนหลักสูตรนักธรรมและธรรมศึกษา ชั้นตรี โท เอก ของชาติ และจัดให้มีการสอบไล่วัดผลประจำปีตามหลักสูตรนักธรรมและธรรมศึกษาที่เปิดสอนไปทั่วราชอาณาจักรไทยและต่างประเทศ

## ประวัติ
สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง ถูกก่อตั้งขึ้นมาเพื่อดูแลหลักสูตรการศึกษาพระปริยัติธรรม ซึ่งประกอบไปด้วย 2 แผนกด้วยกัน คือแผนกบาลี และแผนกธรรม ซึ่งแผนกธรรมดูแลโดยแม่กองธรรม ก่อตั้งขึ้นตามดำริของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เป็นการศึกษาส่วนของพระธรรมวินัยในภาษาไทย ช่วยอำนวยความสะดวกให้กับพระภิกษุและสามเณรในการศึกษาพระธรรมคำสอนของศาสนาพุทธได้อย่างทั่วถึง ซึ่งแต่เดิมการศึกษาของคณะสงฆ์ไทยจะใช้การศึกษาผ่านภาษาบาลีซึ่งเป็นสิ่งที่ยากสำหรับภิกษุและสามเณรทั่วไป ทำให้ขาดแคลนผู้มีความรู้ความเข้าใจในพระธรรมวินัยทั้งในด้านการเผยแผ่ การปกครอง และการเทศนาให้กับประชาชน จึงได้มีการสร้างการเรียนพระธรรมวินัยในภาษาไทยหรือนักธรรมขึ้นมา เริ่มต้นสอนภิกษุสามเณรในวัดบวรนเิวศวิหารเป็นครั้งแรกตั้งแต่ทรงรับหน้าที่ในการปกครองวัดบวรนิเวศวิหารเมื่อปี พ.ศ. 2435 ประกอบไปด้วยการเรียนรู้ทั้งด้านหลักธรรม, พุทธประวัติ และพระวินัย รวมไปถึงการแต่งและแก้กระทู้ธรรม

เมื่อทรงเห็นว่าผลการเรียนการสอนดังกล่าวเป็นไปได้ด้วยดี จึงมีแนวคิดที่จะนำวิธีการดังกล่าวไปใช้ให้แพร่หลายขึ้น เนื่องจากสามารถเรียนรู้ได้ง่ายและเข้าใจได้ง่าย ซึ่งขณะนั้นเองได้มีการประการใช้พระราชบัญญัติลักษณะเกณฑ์ทหาร รัตนโกสินทรศก 124 ในปี พ.ศ. 2448 ที่ระบุว่าพระภิกษุทั้งหมดจะได้รับการยกเว้นการเกณฑ์ทหาร ยกเว้นเฉพาะสามเณรที่มิได้รู้ธรรม ทางราชการจึงขอให้คณะสงฆ์กำหนดเกณฑ์การรู้ธรรมของสามเณรดังกล่าว สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ จึงได้กำหนดหลักสูตร *"องค์สามเณรรู้ธรรม"* ขึ้นมา ต่อมาได้ปรับปรุงหลักสูตรขึ้นมาเป็น *"องค์นักธรรม"* สำหรับภิกษุสามเณรชั้นนวกะ (ผู้บวชใหม่) ทั่วไป โดยได้รับพระบรมราชานุมัติในวันที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2454 และโปรดให้มีการสอบส่วนกลางขึ้นครั้งแรกในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2454 ณ วัดบวรนิเวศวิหาร, วัดมหาธาตุ และวัดเบญจมบพิตร ประกอบด้วย 3 รายวิชา ได้แก่ ธรรมวิภาคในนวโกวาท, การแต่งความแก้กระทู้ธรรม และแปลภาษามคธเฉพาะในท้องนิทานในอรรถกถาธรรมบท

ต่อมาในปี พ.ศ. 2455 ได้ทรงปรับปรุงหลักสูตรองค์นักธรรมให้กว้างขวางขึ้น เหมาะกับการศึกษาเรียนรู้ จึงได้แบ่งออกเป็น 2 หลักสูตร คือ

* **อย่างสามัญ** จัดการสอบเหมือนกันทั้งในกรุงเทพมหานครและตามหัวเมือง แบ่งออกเป็น 2 ประโยค
** **ประโยค 1** ศึกษาเกี่ยวกับธรรมวิภาค และการเรียงความแก้กระทู้ธรรม โดยไม่ต้องซักที่มา
** **ประโยค 2** ศึกษาเกี่ยวกับพุทธประวัติย่อ กับเรียงความแก้กระทู้ธรรม โดยซักที่มาจากหนังสือไทย 

อย่างสามัญ หากสอบผ่านประโยค 1 จะได้รับยกเว้นการเกณฑ์ทหาร หากสอบผ่านอย่างสามัญทั้ง 2 ประโยค จะได้เป็น *นักธรรม 2 ประโยค*

* **อย่าวิสามัญ** จะจัดการสอบเฉพาะในกรุงเทพมหานคร แบ่งออกเป็น 2 ประโยค
** **ประโยค 1** ศึกษาถกถาธรรมบท มีการแก้อรรถด้วย
** **ประโยค 2** มีการเพิ่มบาลีไวยากรณ์และสัมพันธ์

อย่างวิสามัญ ผู้ที่สอบผ่านวิสามัญทั้งสองประโยค จะได้เป็น *เปรียญ 2 ประโยค* เทียบได้กับเปรียญปริยัติ (เปรียญบาลี) 3 ประโยค

ในปี พ.ศ. 2456 ได้มีการปรับปรุงหลักสูตรองค์นักธรรมอีกครั้ง โดยเพิ่มหลักธรรมในหมวดคิหิปฏิบัติเข้าไปในธรรมวิภาค เพื่อประโยชน์หากจำเป็นต้องลาสิกขาไปเป็นฆราวาส เรียกว่า *นักธรรมชั้นตรี* การศึกษารูปแบบใหม่นี้เป็นที่นิยมในหมู่ภิกษุและสามเณรเป็นอย่างมาก และเป็นที่นิยมในวงกว้าง ในระยะเวลา 2 ปีมีผู้เข้าร่วมสอบกว่าเกือบพันรูป ทำให้ต่อมามีการขยายระดับการศึกษานักธรรมให้ทั่วถึงสำหรับการศึกษาของพระภิกษุในทุกระดับ คือกำหนดหลักสูตร *นักธรรมชั้นโท* สำหรับพระภิกษุชั้นมัชฌิมะ คือพระที่มีพรรษาเกิน 5 แต่ไม่ถึง 10 และ *นักธรรมชั้นเอก* สำหรับภิกษุชั้นเถระ คือพระที่มีพรรษา 10 ขึ้นไป และเป็นหลักสูตรการศึกษาพื้นฐานของคณะสงฆ์มาจนถึงปัจจุบัน

เนื่องจากการศึกษานักธรรมเริ่มเป็นที่นิยมทั้งในคณะสงฆ์และในหมู่ข้าราชการ ซึ่งผู้ที่สอบได้ประโยคนักธรรมนั้นเมื่อลาสิกขาออกไปสามารถรับราชการครูได้ตามโรงเรียนต่าง ๆ ของรัฐ และสามารถได้สิทธิพิเศษในการสอบเลื่อนวิทยฐานะครูไม่ต้องสอบ 1 ชุดวิชา เนื่องจากประโยคนักธรรมชั้นตรีถือเป็นอีกชุดวิชาในการสอบเลื่อนวิทยฐานะ ทำให้สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระชินวรวิสุทธิเทวารยวงศ์ ได้พิจารณาให้อนุญาตให้ฆราวาส คือครูทั้งหญิงและชายสามารถร่วมสอบประโยคนักธรรมชั้นตรีในสนามหลวงได้ ผ่านการตั้งหลักสูตรสำหรับฆราวาสชื่อว่า "ธรรมศึกษาตรี" มีรายละเอียดเชี่ยนเดียวกับหลักสูตรนักธรรมชั้นตรี ยกเว้นวิชาวินัยบัญญัติ ได้เปลี่ยนไปใช้เนื้อหาเบญจศีล เบญจธรรม และอุโบสถศีลแทนทีพระธรรมวินัยของภิกษุสงฆ์ โดยธรรมศึกษาตรีเปิดสอบครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2472 และได้รับความสนใจจากฆราวาสร่วมสอบเป็นจำนวนมาก

จากผลตอบรับในการร่วมสอบธรรมศึกษาตรี ในปี พ.ศ. 2473 จึงได้มีการจัดตั้งหลักสูตร "ธรรมศึกษาโท" ขึ้นมา เพื่อขยายระดับการศึกษาของฆราวาสที่สนใจการศึกษานักธรรมซึ่งช่วยส่งเสริมการศึกษาพระพุทธศาสนาให้กว้างขวาง โดยประกอบด้วย 3 วิชาที่ต้องสอบเช่นเดียวกับนักธรรมชั้นโท ยกเว้นวิชาวินัยบัญญัติ โดยเริ่มสอบครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2473

คณะสงฆ์ได้จัดตั้งหลักสูตร "ธรรมศึกษาเอก" และเปิดให้ฆราวาสร่วมสอบในปี พ.ศ. 2478 โดยประกอบไปด้วย 3 วิชา เช่นเดียวกับนักธรรมชั้นเอก ยกเว้นวิชาวินัยบัญญัติ

การพัฒนาหลักสูตรการเรียนการสอนในด้านพระธรรมวินัยได้มีการพัฒนามาตามลำดับนับตั้งแต่การเริ่มต้นเมื่อปี พ.ศ. 2455 เพื่อให้พระภิกษุสามเณรมีความรู้ในพระธรรมคำสอน เป็นศาสนทายาทในการสืบทอดคำสอนอย่างมีคุณภาพ โดยนับเป็นการศึกษาขั้นพื้นฐานของภิกษุสามเณรควบคู่ไปกับการศึกษาพระปริญัติธรรมแผนกบาลีตั้งแต่อดีตมาจนถึงปัจจุบัน รวมไปถึงสามารถเผยแผ่ไปยังฆราวาสซึ่งเป็นหนึ่งในพุทธบริษัทซึ่งสนใจในพระธรรมวินัย ซึ่งมีประโยชน์ต่อการดำรงรักษาพระพุทธศาสนาในอีกทาง

## รายชื่อแม่กองธรรมสนามหลวง

## การจัดการศึกษาในปัจจุบัน
[thumb|การสอบธรรมสนามหลวงประจำปี 2552 (ครั้งที่ 2) ในสำนักเรียนเจ้าคณะจังหวัดอุตรดิตถ์ ณ [วัดคลองโพธิ์ (จังหวัดอุตรดิตถ์)|สนามสอบวัดคลองโพธิ์]]

### หลักสูตรนักธรรม (ภิกษุสามเณร)
หลักสูตรนักธรรม เป็นหลักสูตรที่เปิดให้มีการเรียนการสอนเฉพาะนักบวชของศาสนาพุทธ คือ ภิกษุ และสามเณร

#### นักธรรมชั้นตรี
นักธรรมชั้นตรี ประกอบด้วย 

* **การเรียงความแก้กระทู้ธรรม** ใช้หนังสือ พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม 1
* **ธรรมวิภาค** ใช้หนังสือ ธรรมวิภาค เล่ม 1 และหนังสือ นวโกวาท
* **พุทธประวัติ** ใช้หนังสือพุทธประวัติ และปฐมสมโพธิกถา
* **วินัยบัญญัติ** ใช้หนังสือ วินัยมุข เล่ม 1 และหนังสือนวโกวาท
* **ศาสนพิธี** ใช้หนังสือ ศาสนพิธี เล่ม 1

#### นักธรรมชั้นโท
นักธรรมชั้นโท ประกอบด้วย

* **การเรียงความแก้กระทู้ธรรม** โดยใช้หนังสือพุทธศาสนสุภาษิต กำหนดหัวข้อต่างกัน 2 หัวข้อ และเชื่อมโยงกันเป็นทำนองเทศน์ โดยอ้างอิงจากภาษิตอื่นจากอีก 2 แห่งห้ามซ้ำกัน
* **ธรรมวิภาค** โดยใช้หนังสือธรรมวิภาค ปริจเฉทที่ 2
* **ตำนาน** (อนุพุทธประวัติ) โดยใช้หนังสืออนุพุทธประวัติ, หนังสือพุทธานุพุทธประวัติ (เฉพาะประวัติพระสาวก), หนังสือสังคีติกถา และหนังสือปฐมสมโพธิ
* **วินัยบัญญัติ** ใช้หนังสือวินัยมุข เล่ม 12
* **ศาสนพิธี** สำหรับชั้นโท

#### นักธรรมชั้นเอก
นักธรรมชั้นเอก ประกอบด้วย

* **การเรียงความแก้กระทู้ธรรม** โดยใช้หนังสือพุทธศาสนสุภาษิต และหนังสือธรรมอื่น เช่น มงคลวิเสสกถา กำหนดหัวข้อต่างกัน 3 หัวข้อ และเชื่อมโยงกันเป็นทำนองเทศน์ โดยอ้างอิงจากภาษิตอื่นจากอีก 3 แห่งห้ามซ้ำกัน
* **ธรรมวิภาค** โดยใช้หนังสือธรรมวิจารณ, หนังสือสมถกรรมาน, หนังสือมหาสิตปัฎฐานสูตร และคิริมานนทสูตร
* **ตำนาน** (พุทธานุพุทธประวัติ) โดยใช้หนังสือพุทธประวัติ เล่ม 1-3 หนังสือปฐมสมโพธิ, หนังสือพุทธานุพุทธประวัติ, หนังสืออนุพุทธประวัติ และหนังสือสังคีติกถา
* **วินัยบัญญัติ** โดยใช้หนังสือวินัยมุข เล่ม 3

### หลักสูตรธรรมศึกษา (คฤหัสถ์)
[thumb|การสอบธรรมศึกษาสนามหลวงประจำปี 2551 ในสำนักศาสนศึกษา[วัดคุ้งตะเภา สนามสอบโรงเรียนป่าขนุนเจริญวิทยา จังหวัดอุตรดิตถ์]]
หลักสูตรธรรมศึกษา เป็นหลักสูตรที่เปิดให้มีการเรียนการสอนในส่วนของคฤหัสถ์หรือฆราวาส ที่มีความสนในในพระพุทธศาสนาและพระธรรมวินัย

#### ธรรมศึกษาตรี
ธรรมศึกษาตรี ประกอบด้วย

***การเรียงความแก้กระทู้ธรรม** ใช้หนังสือ พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม 1
* **ธรรมวิภาค** ใช้หนังสือ ธรรมวิภาค เล่ม 1 และหนังสือ นวโกวาท
* **พุทธประวัติ** ใช้หนังสือพุทธประวัติ และปฐมสมโพธิกถา
* **วินัยบัญญัติ** ใช้เนื้อหาเบญจศีล เบญจธรรม และอุโบสถศีล
* **ศาสนพิธี** สำหรับชั้นตรี

#### ธรรมศึกษาโท
ธรรมศึกษาโท ประกอบด้วย

* **การเรียงความแก้กระทู้ธรรม** โดยใช้หนังสือพุทธศาสนสุภาษิต กำหนดหัวข้อต่างกัน 2 หัวข้อ และเชื่อมโยงกันเป็นทำนองเทศน์ โดยอ้างอิงจากภาษิตอื่นจากอีก 2 แห่งห้ามซ้ำกัน
* **ธรรมวิภาค** (วิชาธรรม) โดยใช้หนังสือธรรมวิภาค ปริจเฉทที่ 2
* **ตำนาน** **(อนุพุทธประวัติ)** โดยใช้หนังสืออนุพุทธประวัติ, หนังสือพุทธานุพุทธประวัติ (เฉพาะประวัติพระสาวก), หนังสือสังคีติกถา และหนังสือปฐมสมโพธิ
* **วินัยบัญญัติ** อุโบสถศีล สำหรับชั้นโท
* **ศาสนพิธี** สำหรับชั้นโท

#### ธรรมศึกษาเอก
ธรรมศึกษาเอก ประกอบด้วย

* **การเรียงความแก้กระทู้ธรรม** โดยใช้หนังสือพุทธศาสนสุภาษิต และหนังสือธรรมอื่น เช่น มงคลวิเสสกถา กำหนดหัวข้อต่างกัน 3 หัวข้อ และเชื่อมโยงกันเป็นทำนองเทศน์ โดยอ้างอิงจากภาษิตอื่นจากอีก 3 แห่งห้ามซ้ำกัน
* **ธรรมวิภาค** (วิชาธรรม) โดยใช้หนังสือธรรมวิจารณ, หนังสือสมถกรรมาน, หนังสือมหาสิตปัฎฐานสูตร และคิริมานนทสูตร
* **ตำนาน** **(พุทธานุพุทธประวัติ)** โดยใช้หนังสือพุทธประวัติ เล่ม 1-3 หนังสือปฐมสมโพธิ, หนังสือพุทธานุพุทธประวัติ, หนังสืออนุพุทธประวัติ และหนังสือสังคีติกถา
* **วินัยบัญญัติ** อุโบสถ สำหรับชั้นเอก

## การสอบธรรมสนามหลวง

**การสอบธรรมและธรรมศึกษาในสนามหลวง** หมายถึง **การสอบไล่เพื่อวัดผลธรรมและธรรมศึกษาเพื่อเลื่อนชั้นประจำปีของชาติ** พระสงฆ์เจ้าหน้าที่ในสังกัดสำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวงมีหน้าที่วางแผน, ประเมินและดำเนินการเพื่อให้การศึกษาของสงฆ์ตามหลักสูตรนักธรรมและธรรมศึกษาของชาติมีประสิทธิภาพและคุณภาพ

### วันสอบธรรม
การกำหนดวันสอบนักธรรมนั้น แบ่งเป็น 2 ช่วง คือ

* **ช่วงที่ 1 นักธรรมชั้นตรี** : กำหนดสอบตรงกับ ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 11 ถึง ขึ้น 12 ค่ำ เดือน 11 ตามปฏิทินจันทรคติของทุกปี
* **ช่วงที่ 2 นักธรรมชั้นโท - เอก** : กำหนดสอบตรงกับ แรม 2 ค่ำ เดือน 12 ถึง แรม 5 ค่ำ เดือน 12

ส่วน **ธรรมศึกษา** : กำหนดสอบ ประมาณ แรม 7 ค่ำ เดือน 12

### การจัดสอบธรรม

#### การสอบไล่นักธรรม

#### การสอบไล่ธรรมศึกษา
สำหรับการสอบไล่ธรรมศึกษานั้น จะเปิดให้มีการสอบตามสนามสอบต่าง ๆ ที่ได้กำหนดขึ้น เช่น ที่โรงเรียนพระปริยัติธรรมของวัดต่าง ๆ, สถานศึกษาสำหรับโรงเรียนหรือสถานศึกษาที่สังกัดกระทรวงศึกษาธิการ และองค์กรต่าง ๆ ที่สนใจ ซึ่งจะสังกัดตามสำนักเรียนของวัดต่าง ๆ โดยหนึ่งสำนักเรียนอาจจะมีสนามสอบหลายแห่งได้ขึ้นอยู่กับจำนวนผู้เข้าสอบ

#### การจัดสอบธรรมในต่างประเทศ
สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง ได้จัดให้มีการสอบธรรมสนามหลวงในต่างประเทศด้วย เช่น ในประเทศสหรัฐ, ประเทศออสเตรเลีย, ประเทศนิวซีแลนด์ และไต้หวัน โดยมีผู้เข้ารับการสอบทั้งชาวไทยในต่างประเทศ และชาวต่างประเทศที่สนใจในพระพุทธศาสนา ซึ่งมหาเถรสมาคมได้มีมติแต่งตั้งผู้แทนแม่กองธรรมเพื่อไปควบคุมการจัดสอบในต่างประเทศ

## ที่ตั้งสำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง
สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง ตั้งอยู่หน้าวัดบวรนิเวศราชวรวิหาร เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร

## อ้างอิง

## ดูเพิ่ม
* แม่กองบาลีสนามหลวง
* การสอบสนามหลวง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* ประวัติการศึกษาแผนกธรรม
* ทำเนียบแม่กองธรรมสนามหลวง
* ข้อมูลนักธรรม ธรรมศึกษา บาลีประโยค1-2 ถึง 9 เพื่อการศึกษาพระปริยัติธรรม.จากบาลีดอตเน็ต 

หมวดหมู่:โบราณสถานในเขตพระนคร
หมวดหมู่:หน่วยงานจัดการศึกษาหลักของคณะสงฆ์ไทย
หมวดหมู่:องค์การทางศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:การศึกษาของคณะสงฆ์ไทย