ชาดก

**ชาดก** () คือ เรื่องราวหรือชีวประวัติในอดีตชาติของพระโคตมพุทธเจ้า คือ สมัยที่พระองค์เป็นพระโพธิสัตว์บำเพ็ญบารมีอยู่ พระองค์ทรงนำมาเล่าให้พระสงฆ์ฟังในโอกาสต่าง ๆ เพื่อแสดงหลักธรรมสุภาษิตที่พระองค์ทรงประสงค์ เรียกเรื่องในอดีตของพระองค์นี้ว่า **ชาดก** ชาดกเป็นเรื่องเล่าคล้ายนิทาน บางครั้งจึงเรียกว่า **นิทานชาดก**

ชาดกที่ทรงเล่านั้นมีหลายร้อยเรื่อง ว่าทรงเคยเกิดเป็นมนุษย์บ้าง เป็นสัตว์บ้าง แต่ที่รู้จักกันโดยทั่วไป คือ 10 ชาติสุดท้ายที่เรียกว่าทศชาติชาดก และชาติสุดท้ายที่สุดที่ทรงเสวยพระชาติเป็นพระเวสสันดร จึงเรียกเรื่องพระเวสสันดรนี้ว่า **[[มหาเวสสันดรชาดก]]**

## ความหมายของชาดก
**คำว่า ชาตก หรือ ชาดก** แปลว่า ผู้เกิด  มีรากคำมาจากธาตุ (Root) ว่า ชนฺ ธาตุ แปลว่า “เกิด” แปลง ชนฺ ธาตุเป็นชา ลง -ต ปัจจัยในกิริยากิตก์ -ต ปัจจัยตัวนี้กำหนดให้แปลว่า “แล้ว” มีรูปคำเป็น “ชาต” แปลว่า เกิดแล้ว เสร็จแล้วให้ลง -ณฺวุ ปัจจัยในนามกิตก์ (ผู้...) ต่อท้ายอีกสำเร็จรูปเป็น “ชาดก” อ่านออกเสียงตามบาลีสันสกฤตว่า “ชา-ตะ-กะ” แปลว่าผู้เกิดแล้ว เมื่อนำคำนี้มาใช้ในภาษาไทย เราออกเสียงเป็น ชาดก โดยแปลง ต เป็น ด และให้ ก เป็นตัวสะกดในแม่กก

**ในความหมาย** คือเล่าถึงการที่พระโพธิสัตว์เวียนว่ายตายเกิด ถือเอากำเนิดในชาติต่าง ๆ  ได้พบปะผจญกับเหตุการณ์ดีบ้างชั่วบ้าง แต่ก็ได้พยายามทำความดีติดต่อกันมากบ้างน้อยบ้างตลอดมา จนเป็นพระพุทธเจ้าในชาติสุดท้าย กล่าวอีกอย่างหนึ่ง จะถือว่า เรื่องชาดก เป็นวิวัฒนาการแห่งการบำเพ็ญคุณงามความดีของพระโพธิสัตว์อยู่ก็ได้ ในอรรถกถาแสดงด้วยว่า ผู้นั้นผู้นี้กลับชาติมาเกิดเป็นใครในสมัยพระพุทธเจ้า แต่ในบาลีพระไตรปิฎกกล่าวถึงเพียงบางเรื่อง เพราะฉะนั้น สาระสำคัญจึงอยู่ที่คุณงามความดีและอยู่ที่คติธรรมในนิทานนั้น ๆ

## ประวัติ
ชาดกเป็นเรื่องเล่าเก่าแก่ที่เกิดขึ้นก่อนสมัยพุทธกาล เป็นการเล่าสืบต่อกันด้วยมุขปาฐะ โดยเป็นเรื่องที่พรรณนาถึงชาติปางก่อนของพระพุทธเจ้า นักปราชญ์หลายท่านเห็นพ้องว่าชาดกมีต้นกำเนิดในอินเดียก่อนพุทธกาล เช่น ยวาหรลาล เนห์รู ได้กล่าวว่า ชาดกในรูปแบบที่เห็นกันอยู่ปัจจุบันนั้นเรียบเรียงขึ้นภายหลังการดับขันธปรินิพพานของพระพุทธเจ้าแล้ว 

## ประเภทชาดก
ชาดกมี 2 ประเภท คือ

1. **ชาดกนิบาต** ชาดกในนิบาต หรือที่เรียกว่า นิบาตชาดก หมายถึงชาดกทั้ง 547 เรื่องที่มีอยู่ในคัมภีร์ขุททกนิกายของพระสุตตันตปิฎก ในพระไตรปิฎกภาษาบาลี นิบาตชาดกแต่งเป็นคาถาคือฉันทลักษณ์ล้วน ๆ โดยจะมีการแต่งขยายความเป็นร้อยแก้วคือรูปแบบคาถาสุภาษิต เหตุที่เรียกว่า นิบาตชาดก ก็เพราะว่า ชาดกในพระไตรปิฎกนี้จะถูกจัดหมวดหมู่ตามจำนวนคาถา มีทั้งหมด 22 หมวด  หรือ 22 นิบาต นิบาตสุดท้ายคือ นิบาตที่ 22 ประกอบด้วยชาดก 10 เรื่อง หรือที่เรียกว่า "ทศชาติชาดก"
*

2. **ชาดกนอกนิบาต** หมายถึง ชาดกที่ไม่ปรากฏในคัมภีร์พระไตรปิฎก เป็นชาดกที่ภิกษุชาวเชียงใหม่ได้รวบรวมเรื่องราวมาจากนิทานพื้นบ้านไทยมาแต่งเป็นชาดก ขึ้นเมื่อประมาณ พ.ศ. 2000-2200 ชาดกนี้เรียกอีกชื่อว่า "ปัญญาสชาดก"แปลว่า ชาดก 50 เรื่อง และรวมกับเรื่องในปัจฉิมภาคอีก 11 เรื่อง รวมเป็น 61 เรื่อง

## นิบาตชาดก
เป็นเรื่องชาดกที่ปรากฏในพระไตรปิฎกภาษาบาลี ในส่วนพระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก  มีทั้งหมด 547 เรื่อง ปรากฏในเล่มที่ 27 มี 525 เรื่อง ในเล่มที่ 28 มี 22 เรื่อง รวมทั้งสิ้นจึงเป็น 547 เรื่อง  ซึ่งจำแนกในแต่ละหมวด แต่ละเรื่องได้ คือ

### เล่มที่ 27 ขุททกนิกาย ชาดก ภาค 1
****เอกกนิบาตชาดก**
*****1.อปัณณกวรรค** หมวดว่าด้วยการปฏิบัติไม่ผิด 10 เรื่อง 
****1.ปัณณิกชาดก  2.วัณณุปถชาดก:  3.เสริววาณิชชาดก 4.จูฬเสฏฐิชาดก  5.ตัณฑุลนาฬิชาดก: ราคาข้าวสาร 6.เทวธัมมชาดก 7.กัฏฐหาริชาดก 8.คามณิชาดก 9.มฆเทวชาดก:บวชเพราะผมหงอก  10.สุขวิหาริชาดก
*****2.สีลวรรค**  หมวดว่าด้วยศีล   10 เรื่อง  
****1.ลักขณชาดก     2.นิโครธมิคชาดก 3.กัณฑิชาดก 4.วาตมิคชาดก 5.ขราทิยชาดก 6.ติปัลลัตถมิคชาดก 7.มาลุตชาดก 8.มตกภัตตชาดก 9.อายาจิตภัตตชาดก 10.นฬปานชาดก
*****3.กุรุงควรรค**  หมวดว่าด้วยกวาง  10 เรื่อง 
****1.กุรุงคมิคชาดก 2.กุกกุรชาดก 3.โภชาชานียชาดก 4.อาชัญญชาดก 5.ติตถชาดก 6.มหิฬามุขชาดก 7.อภิณหชาดก 8.นันทิวิสาลชาดก 9.กัณหชาดก 10.มุนิกชาดก
*****4.กุลาวกวรรค**  หมวดว่าด้วยลูกนกครุฑ 10 เรื่อง  
****1.กุลาวกชาดก 2.นัจจชาดก 3.สัมโมทมานชาดก 4.มัจฉชาดก 5.วัฏฏกชาดก 6.สกุณชาดก 7.ติตติรชาดก 8.พกชาดก 9.นันทชาดก 10.ขทิรังคารชาดก
*****5.อัตถกามวรรค**  หมวดว่าด้วยผู้ใคร่ประโยชน์ 10 เรื่อง
****1. โลสกชาดก 2. กโปตกชาดก 3. เวฬุกชาดก 4. มกสชาดก 5. โรหิณีชาดก 6. อารามทูสกชาดก 7. วารุณิทูสกชาดก 8. เวทัพพชาดก 9. นักขัตตชาดก 10. ทุมเมธชาดก
*****6. อาสิงสวรรค** หมวดว่าด้วยความหวัง 10 เรื่อง
****1. มหาสีลวชาดก 2. จูฬชนกชาดก 3. ปุณณปาติชาดก 4. ผลชาดก 5. ปัญจาวุธชาดก 6. กัญจนขันธชาดก 7. วานรินทชาดก 8. ตโยธรรมชาดก 9. เภริวาทชาดก 10. สังขธมนชาดก
*****7. อิตถีวรรค** หมวดว่าด้วยหญิง 10 เรื่อง
****1. อาสาตมันตชาดก 2. อัณฑภูตชาดก 3. ตักกชาดก 4. ทุราชานชาดก 5. อนภิรติชาดก 6. มุทุลักขณชาดก 7. อุจฉังคชาดก 8. สาเกตชาดก 9. วิสวันตชาดก 10. กุททาลชาดก
*****8. วรุณวรรค** หมวดว่าด้วยไม้กุ่ม 10 เรื่อง
*****9. อปายิมหวรรค** หมวดว่าด้วยการดื่มสุรา 10 เรื่อง
*****10. ลิตตวรรค** หมวดว่าด้วยลูกสกาเคลือบยาพิษ 10 เรื่อง
*****11. ปโรสตวรรค** หมวดว่าด้วยคนเกินร้อย 10 เรื่อง
*****12. หังสิวรรค** หมวดว่าด้วยการเยาะเย้ย 10 เรื่อง
*****13. กุสนาฬิวรรค** หมวดว่าด้วยกอหญ้า 10 เรื่อง
*****14. อสัมปทานวรรค** หมวดว่าด้วยการไม่รับสิ่งของ 10 เรื่อง
*****15. กกัณฏกวรรค** หมวดว่าด้วยกิ้งก่า 10 เรื่อง
****ทุกนิบาตชาดก**
*****1. ทัฬหวรรค** หมวดว่าด้วยความกระด้าง 10 เรื่อง
*****2. สันถววรรค** หมวดว่าด้วยความสนิทสนม 10 เรื่อง
*****3. กัลยาณวรรค** หมวดว่าด้วยกัลยาณธรรม 10 เรื่อง
*****4. อสทิสวรรค** หมวดว่าด้วยอสทิสกุมาร 10 เรื่อง
*****5. รุหกวรรค** หมวดว่าด้วยรุหกปุโรหิต 10 เรื่อง
*****6. นตังทัฬหวรรค** หมวดว่าด้วยเครื่องผูกที่มั่นคง 10 เรื่อง
*****7. พีรณถัมภกวรรค** หมวดว่าด้วยป่าช้าพีรณถัมภกะ 10 เรื่อง
*****8. กาสาววรรค** หมวดว่าด้วยผ้ากาสาวพัสตร์ 10 เรื่อง
*****9. อุปาหนวรรค** หมวดว่าด้วยอุปมาด้วยรองเท้า 10 เรื่อง
*****10. สิงคาลวรรค** หมวดว่าด้วยสุนัขจิ้งจอก 10 เรื่อง
****ติกนิบาตชาดก**
***1. สังกัปปวรรค หมวดว่าด้วยความดำริ 10 เรื่อง
***2. ปทุมวรรค หมวดว่าด้วยดอกบัว 10 เรื่อง
***3. อุทปานวรรค หมวดว่าด้วยบ่อน้ำ 10 เรื่อง
***4. อัพภันตรวรรค หมวดว่าด้วยผลไม้ทิพย์ชื่ออัพภันตระ 10 เรื่อง
***5. กุมภวรรค หมวดว่าด้วยหม้อสมบัติ 10 เรื่อง
****จตุกกนิบาตชาดก**
***1. กาลิงควรรค หมวดว่าด้วยพระเจ้ากาลิงคะ 10 เรื่อง
***2. ปุจิมันทวรรค หมวดว่าด้วยไม้สะเดา 10 เรื่อง
***3. กุฏิทูสกวรรค หมวดว่าด้วยการประทุษร้ายรัง 10 เรื่อง
***4. โกกิลวรรค หมวดว่าด้วยลูกนกดุเหว่า 10 เรื่อง
***5. จูฬกุณาลวรรค หมวดว่าด้วยนกกุณาละหมวดสั้น 10 เรื่อง
****ปัญจกนิบาตชาดก**
***1. มณิกุณฑลวรรค หมวดว่าด้วยต่างหูแก้วมณี 10 เรื่อง
***2. วัณณาโรหวรรค หมวดว่าด้วยมีผิวพรรณต่างกัน 10 เรื่อง
***3. อัฑฒวรรค หมวดว่าด้วยชาดกมีครึ่งวรรค 5 เรื่อง
****ฉักกนิบาตชาดก**
***1. อวาริยวรรค หมวดว่าด้วยบิดาของนางอวาริยา 10 เรื่อง
***2. ขรปุตตวรรค หมวดว่าด้วยม้าเกิดแต่ลา 10 เรื่อง
****สัตตกนิบาตชาดก**
***1. กุกกุวรรค หมวดว่าด้วยมาตราวัดศอก 10 เรื่อง
***2. คันธารวรรค หมวดว่าด้วยคันธารดาบส 11 เรื่อง
****อัฏฐกนิบาตชาดก**
***1.กัจจานิวรรค หมวดว่าด้วยนางกัจจานี 10 เรื่อง
****1. กัจจานิชาดก 2. อัฏฐสัททชาดก 3. สุลสาชาดก 4. สุมังคลชาดก 5. คังคมาลชาดก 6. เจติยราชชาดก 7. อินทริยชาดก 8. อาทิตตชาดก 9. อัฏฐานชาดก 10. ทีปิชาดก
****นวกนิบาตชาดก** 12 เรื่อง
***1. คิชฌชาดก 2. โกสัมพิยชาดก 3. มหาสุวราชชาดก 4. จุลลสุวกราชชาดก 5. หริตจชาดก 6. ปทกุศลมาณวชาดก 7. โลมสกัสสปชาดก 8. จักกวากชาดก 9. หลิททราคชาดก 10. สมุคคชาดก 11. ปูติมังสชาดก 12. ทัททรชาดก
****ทสกนิบาตชาดก** 16 เรื่อง
***1. จตุทวารชาดก ว่าด้วยเมืองมี 4 ประตู
****เอกาทสกนิบาตชาดก** 9 เรื่อง
***1. มาตุโปสกชาดก ว่าด้วยพญาช้างเลี้ยงมารดา
****ทวาทสนิบาตชาดก** 10 เรื่อง
***1. จูฬกุณาลชาดก ว่าด้วยนกดุเหว่าจูฬกุณาละ
****เตรสนิบาตชาดก** 10 เรื่อง
***1. อัมพชาดก ว่าด้วยมนต์เสกมะม่วง
****ปกิณณกนิบาตชาดก** 13 เรื่อง
***1. สาลิเกทารชาดก ว่าด้วยนกแแขกเต้าเลี้ยงพ่อแม่
****วิสตินิบาตชาดก** 14 เรื่อง
***1. มาตังคชาดก ว่าด้วยอานุภาพของฤๅษีมาตังคะ
****ติงสตินิบาตชาดก** 10 เรื่อง
***1. กิงฉันทชาดก ว่าด้วยดาบสผู้มีความพอใจอะไร
****จัตตาฬีสนิบาตชาดก** 5 เรื่อง
***1. เตสกุณชาดก ว่าด้วยนก 3 ตัว

### เล่มที่ 28 ขุททกนิกาย ชาดก ภาค 2
****ปัญญาสนิบาตชาดก** 3 เรื่อง
****สัฏฐินิบาตชาดก** 2 เรื่อง
****สัตตตินิบาตชาดก** 2 เรื่อง
****อสีตินิบาตชาดก** 5 เรื่อง
****มหานิบาตชาดก** 10 เรื่อง
***1. เตมิยชาดก 2. ชนกชาดก 3. สุวรรณสามชาดก 4. เนมิราชชาดก 5. มโหสถชาดก 6. ภูริทัตชาดก 7. จันทชาดก 8. นารทชาดก 9. วิธูรชาดก 10. มหาเวสสันดรชาดก

## ชาดกนอกนิบาต
### ปัญญาสชาดก 50 เรื่อง
ปัญญาสชาดก เป็นชาดกที่ไม่ปรากฏในพระไตรปิฎก ไม่ปรากฏชัดเจนถึงชื่อผู้แต่ง หรือปีที่แต่ง แต่ก็มีผู้สันนิษฐาน และทราบเพียงแต่ว่าผู้แต่งคือภิกษุชาวเชียงใหม่ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2000 - 2200 ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ลิขิต ลิขิตานนท์ คาดว่าน่าจะแต่งขึ้นประมาณ พ.ศ. 2038 - 2068 แต่ศาสตราจารย์ ดร. นิยะดา สาริกภูติ ให้ข้อมูลเสริมต่อชาดกชุดนี้ว่า  น่าจะเก่ากว่านั้นเพราะมีหลักฐานเป็นศิลาจารึกหลักหนึ่งของพม่าซึ่งจารึกเมื่อ จ.ศ. 627 (พ.ศ. 1808) ตั้งอยู่ที่วัด Kusa-samuti หมู่บ้าน Pwasaw ปัญญาสชาดก แต่งเลียนแบบชาตกัฏฐกถา เพื่อเป็นการสอนศาสนาโดยใช้ชาดกและแต่งเป็นชาดกนอกนิบาต 50 เรื่อง ผนวกกับปัจฉิมภาคอีก 11 เรื่อง ดังนี้

# สมุททโฆสชาดก  เป็นที่มาของสมุทรโฆษคำฉันท์ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
# สุธนชาดก  มีผู้นำไปแต่งเป็นบทละครนอกในสมัยกรุงศรีอยุธยา
# สุธนุชาดก
# รัตนปโชตชาดก
# สิริวิบุลกิตติชาดก
# วิบุลราชชาดก เป็นเรื่องที่หลวงศรีปรีชา (เซ่ง) ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศนำไปแต่งเป็นโครงเรื่องของกลอนกลบทชนิดต่าง ๆ เรียกรวมว่ากลบทศิริวิบุลกิตติ
# สิริจุฑามณิชาดก
# จันทราชชาดก
# สุภมิตตชาดก
# สิริธรชาดก
# ทุลกบัณฑิตชาดก
# อาทิตชาดก
# ทุกัมมานิกชาดก
# มหาสุรเสนชาดก
# สุวรรณกุมารชาดก
# กนกวรรณราชชาดก
# วิริยบัณฑิตชาดก
# ธรรมโสณฑกชาดก
# สุทัสนชาดก
# วัฏกังคุลีราชชาดก
# โบราณกบิลราชชาดก
# ธรรมิกบัณฑิตราชชาดก
# จาคทานชาดก
# ธรรมราชชาดก
# นรชีวชาดก
# สุรูปชาดก
# มหาปทุมชาดก 
# ภัณฑาคารชาดก
# พหลาคาวีชาดก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงนำไปเป็นต้นเรื่องของละครนอกเรื่อง คาวี และเรื่องพหลคาวีชาดกนี้ พระมหาราชครูในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็ได้นำไปแต่งเป็นเรื่องเสือโคคำฉันท์ด้วย
# เสตบัณฑิตชาดก
# ปุปผชาดก
# พาราณสิราชชาดก
# พรหมโฆสราชชาดก
# เทวรุกขกุมารชาดก
# สลภชาดก
# สิทธิสารชาดก
# นรชีวกฐินชาดก
# อติเทวราชชาดก
# ปาจิตตกุมารชาดก
# สรรพสิทธิกุมารชาดก เป็นต้นเรื่องที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส นำไปเป็นพระนิพนธ์เรื่องสรรพสิทธิคำฉันท์
# สังขปัตตชาดก
# จันทเสนชาดก
# สุวรรณกัจฉปชาดก
# สิโสรชาดก
# วรวงสชาดก
# อรินทมชาดก
# รถเสนชาดก
# สุวรรณสิรสาชาดก
# วนาวนชาดก                                    
# พากุลชาดก

### ปัจฉิมภาคชาดก 11 เรื่อง
# โสนันทชาดก  
# สีหนาทชาดก    
# สุวรรณสังขชาดก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงนำไปแปลงและทรงพระราชนิพนธ์เป็นบทละครนอกเรื่องสังข์ทอง   
# สุรัพภชาดก 
# สุวรรณกัจฉปชาดก 
# เทวันธชาดก  
# สุบินชาดก  
# สุวรรณวงศชาดก 
# วรนุชชาดก  
# สิรสาชาดก 
# จันทคาธชาดก

## อิทธิพลชาดกต่อสังคม
* อิทธิพลด้านคำสอน
* อิทธิพลด้านจิตรกรรม
* อิทธิพลด้านวรรณคดี/ภาษา
* อิทธิพลด้านความเชื่อ

## อ้างอิง

### ดูเพิ่ม
* พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช), *พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด*, วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548
* หนังสือ **ผจญภัยตามรอยพระพุทธเจ้า** เล่มที่ 1-... โดยบริษัท สกายบุ๊กส์ จำกัด
* ทศชาติชาดก
* นวังคสัตถุศาสน์

## แหล่งข้อมูลอื่น
* การ์ตูนนิทานชาดก 500 ชาติ จาก เว็บ kkdee.com
* การ์ตูนนิทานชาดก 500 ชาติ 
* นิทานชาดก  รายการนิทานชาดก ทาง TNN2 TRUE vision ดูรายการย้อนหลังที่ทานาธิธรรมดอตคอม 
* ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับชาดก 
* ชาดกแปลเป็นภาษาอังกฤษ มีครบทั้ง 547 เรื่อง


หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ