มณฑลเทศาภิบาล

**ระบบมณฑลเทศาภิบาล** คือระบบแบ่งเขตการปกครองส่วนภูมิภาคในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่มีการใช้มาจนถึงสมัยช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สองประมาณ 7 ปี เป็นการเลียนแบบการปกครองของอังกฤษในพม่าและมาเลเซีย เริ่มขึ้นใน พ.ศ. 2440 โดยพระดำริของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มณฑลมีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง เจ้าเมืองไม่มีอำนาจที่จะปกครอง หน่วยการปกครองเรียงจากใหญ่ไปเล็กได้ดังนี้
::มณฑลภาค → **มณฑล** → เมือง (จังหวัด) → อำเภอ → ตำบล → บ้าน (หมู่บ้าน)

ใน พ.ศ. 2458 ดินแดนสยามมีมณฑลอยู่ 19 แห่งครอบคลุมพื้นที่ 72 เมือง (เปลี่ยนเป็น *[[จังหวัด]]* ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสภาพเศรษฐกิจตกต่ำจึงทำให้หลายมณฑลถูกยุบรวมกันตั้งแต่ พ.ศ. 2468 (มณฑลเพชรบูรณ์ถูกยุบลงไปก่อนหน้านั้นแล้ว) ภายหลังจึงคงเหลืออยู่เพียง 14 มณฑล ได้แก่ กรุงเทพพระมหานคร มณฑลจันทบุรี มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์ มณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลนครราชสีมา มณฑลปราจีนบุรี มณฑลปัตตานี มณฑลพายัพ มณฑลพิษณุโลก มณฑลภูเก็ต มณฑลราชบุรี มณฑลอยุธยา และมณฑลอุดร ทั้งหมดถูกล้มเลิกไปในปี พ.ศ. 2476 ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อมีการตรา*พระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476* ขึ้น และนับจากนั้น จังหวัดก็ได้กลายเป็นเขตการปกครองย่อยของประเทศไทยที่มีระดับสูงที่สุด

## รายชื่อมณฑลเทศาภิบาล
thumb|แผนที่ราชอาณาจักรสยาม ราวปี พ.ศ. 2443
thumb|แผนที่มณฑลเทศาภิบาล ราวปี พ.ศ. 2458

### ภาคเหนือ
#**[[มณฑลพายัพ]]** หรือ **มณฑลลาวเฉียง** หรือ **มณฑลลาวพุงดำ** ในปี พ.ศ. 2442 มณฑลนี้ได้ถูกเรียกว่า "มณฑลฝ่ายตะวันตกเฉียงเหนือ" ต่อมาในปี พ.ศ. 2443 จึงได้เปลี่ยนชื่อให้สั้นลงเป็นมณฑลพายัพซึ่งเป็นภาษาสันสกฤตแปลว่าตะวันตกเฉียงเหนือ ครอบคลุมพื้นที่อาณาเขตของอดีตอาณาจักรล้านนา ประกอบด้วย 6 หัวเมือง ได้แก่ (1.) เมืองนครเชียงใหม่ (ครอบคลุมพื้นที่ เมืองแม่ฮ่องสอน และเมืองเชียงราย) (2.) เมืองนครลำปาง (ครอบคลุมพื้นที่เมืองพะเยา และเมืองงาว) (3.) เมืองนครลำพูน (4.) เมืองนครน่าน (ครอบคลุมพื้นที่เมืองเชียงของ เมืองเทิง เมืองเชียงคำ และเมืองปง) (5.) เมืองนครแพร่ (6.) เมืองเถิน (ต่อมาในปี พ.ศ. 2446 ยุบลงรวมเข้ากับเมืองนครลำปาง)
#**[[มณฑลมหาราษฎร์]]** เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2459 ครอบคลุมพื้นที่ทางตะวันออกของมณฑลพายัพเดิม ประกอบด้วย 3 หัวเมือง เมืองนครลำปาง เมืองนครแพร่ และเมืองนครน่าน ต่อมาในปี พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ยุบมณฑลมหาราษฎร์ แล้วให้เข้ารวมกับมณฑลพายัพตามเดิม
#**[[มณฑลนครสวรรค์]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 ซึ่งเป็นมณฑลแรก ๆ ที่จัดตั้งขึ้นมา มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองนครสวรรค์ เมืองชัยนาท เมืองกำแพงเพชร เมืองมโนรมย์ เมืองพยุหะคีรี เมืองสรรคบุรี เมืองตาก และเมืองอุทัยธานี
#**[[มณฑลพิษณุโลก]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2437 มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองพิษณุโลก เมืองพิจิตร เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย (จังหวัดอุตรดิตถ์) และเมืองสวรรคโลก
#**[[มณฑลเพชรบูรณ์]]** เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลนครราชสีมาเมื่อปี พ.ศ. 2442 ตอนแรกประกอบด้วย 2 เมือง คือเมืองหล่มสักและเมืองเพชรบูรณ์ ภายหลังเมืองหล่มสักได้ถูกยุบลงเป็นอำเภอหนึ่งขึ้นกับเมืองเพชรบูรณ์ จึงทำให้มณฑลนี้มีอยู่เมือง (จังหวัด) เดียว ซึ่งต่อมามณฑลเพชรบูรณ์ก็ได้ถูกรวมเข้ากับมณฑลพิษณุโลกในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2446-2450 ก่อนที่จะถูกยุบลงเป็นหัวเมืองในมณฑลพิษณุโลกอย่างถาวรในปี พ.ศ. 2459

### ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
#**[[มณฑลนครราชสีมา]]** หรือ มณฑลลาวกลาง ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2436 เป็นมณฑลแรกของประเทศสยาม มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองนครราชสีมา เมืองชัยภูมิ เมืองบุรีรัมย์และบริเวณตอนใต้ของจังหวัดขอนแก่นคือเมืองชลบถวิบูลย์ ในช่วงแรกมีเมืองเพชรบูรณ์และเมืองหล่มสักรวมอยู่ด้วย แต่ได้แยกออกไปเป็นมณฑลเพชรบูรณ์ในปี พ.ศ. 2442
#**[[มณฑลอีสาน]]** หรือ มณฑลลาวกาว ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2443 โดยตั้งกองบัญชาการมณฑล ณ เมืองอุบลราชธานี ภายหลังได้แยกออกเป็น 2 มณฑล ได้แก่ มณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
#** [[มณฑลร้อยเอ็ด]]** แยกออกมาจากมณฑลอีสานเมื่อปี พ.ศ. 2455 ประกอบด้วยเมืองร้อยเอ็ด เมืองมหาสารคาม เมืองสุวรรณภูมิ เมืองกมลาไสย และเมืองกาฬสินธุ์
#**[[มณฑลอุบล]]**  แยกออกมาจากมณฑลอีสานเมื่อปี พ.ศ. 2455 ประกอบด้วยเมืองอุบลราชธานี เมืองขุขันธ์ เมืองศรีสะเกษ และเมืองสุรินทร์
#**[[มณฑลอุดร]]** หรือ มณฑลลาวพวน ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 เมืองที่ขึ้นกับมณฑลนี้ประกอบด้วยเมืองอุดรธานี เมืองขอนแก่น เมืองเลย เมืองนครพนม เมืองหนองคาย และเมืองสกลนคร

### ภาคใต้
#**[[มณฑลภูเก็ต]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2441 เมืองในมณฑลนี้ประกอบด้วยเมืองภูเก็ต เมืองถลาง เมืองระนอง เมืองพังงา เมืองตะกั่วป่า เมืองกระบี่ เมืองตรัง และเมืองสตูล ซึ่งเมืองสตูลเดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลไทรบุรีทางทิศใต้ ได้มารวมอยู่กับมณฑลนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2451 หลังจากที่ยกพื้นที่ส่วนใหญ่ของมณฑลไทรบุรีให้อังกฤษ
#**[[มณฑลชุมพร]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองกาญจนดิษฐ์ เมืองหลังสวน และเมืองบ้านดอน ภายหลังเมืองไชยาและเมืองกาญจนดิษฐ์ ถูกรวมเข้าเป็นเมืองไชยา ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2448 เมืองไชยากับเมืองบ้านดอนถูกรวมเข้าเป็นเมืองสุราษฎร์ธานี จากนั้นได้เปลี่ยนชื่อเป็นมณฑลสุราษฎร์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2468 จึงได้ถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช
#**[[มณฑลนครศรีธรรมราช]]**  ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ประกอบด้วย เมืองนครศรีธรรมราช เมืองพัทลุง เมืองสงขลา
#**[[มณฑลปัตตานี]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 มีอาณาเขตครอบคลุมบริเวณ *มลายูเจ็ดหัวเมือง*ได้แก่ เมืองปัตตานี (ตานี) เมืองยะลา เมืองสายบุรี เมืองยะหริ่ง เมืองหนองจิก เมืองรามัน เมืองระแงะ (จังหวัดนราธิวาส)
#**[[มณฑลไทรบุรี]]** หรือ มณฑลเกอดะฮ์ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองไทรบุรี เมืองปลิศ และเมืองสตูล แต่ภายหลังเสียดินแดนส่วนนี้ไปเป็นส่วนหนึ่งของสหพันธรัฐมลายูในเครือจักรภพอังกฤษเมื่อวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2451 จึงเหลือเมืองสตูลซึ่งเป็นส่วนที่เหลือของมณฑลไทรบุรีในอาณาเขตสยาม และเมืองนี้จึงถูกรวมเข้ากับมณฑลภูเก็ต

### ภาคกลาง
#**[[มณฑลกรุงเทพ]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยตอนแรกเป็นส่วนหนึ่งของกระทรวงนครบาล ประกอบด้วยจังหวัดในเขตปริมณฑล ได้แก่ เมืองพระนคร เมืองธนบุรี เมืองมีนบุรี เมืองธัญญบุรี เมืองปทุมธานี เมืองนนทบุรี เมืองพระประแดง (เมืองนครเขื่อนขันธ์) และเมืองสมุทรปราการ โดยในปี พ.ศ. 2458 มณฑลนี้ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพพระมหานคร" และเมื่อมีการรวมกระทรวงนครบาลเข้ากับกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2465 กรุงเทพพระมหานครจึงมาอยู่ในความดูแลของกระทรวงมหาดไทยเหมือนกับมณฑลอื่น ๆ
#**[[มณฑลอยุธยา]]** หรือ มณฑลกรุงเก่า ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่กรุงเก่า เมืองอ่างทอง เมืองสิงห์บุรี เมืองอินทร์บุรี เมืองพรหมบุรี เมืองลพบุรี และ เมืองสระบุรี 
### ภาคตะวันตก
#**[[มณฑลราชบุรี]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองเพชรบุรี และเมืองปราณบุรี(เมืองประจวบคีรีขันธ์)
#**[[มณฑลนครชัยศรี]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองนครชัยศรี เมืองสุพรรณบุรี และเมืองสมุทรสาคร

### ภาคตะวันออก
#**[[มณฑลปราจีนบุรี]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองปราจีนบุรี เมืองชลบุรี เมืองนครนายก เมืองฉะเชิงเทรา เมืองบางละมุง เมืองพนัสนิคม และเมืองพนมสารคาม
#**[[มณฑลบูรพา]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2446 มณฑลนี้ประกอบด้วยเมืองเสียมราฐ เมืองพระตะบอง เมืองพนมศก และเมืองศรีโสภณ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน ดินแดนส่วนนี้เสียไปเมื่อ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 เพื่อแลกกับเมืองตราดและเมืองด่านซ้าย
#**[[มณฑลจันทบุรี]]** ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 หลังจากที่สยามเสียมณฑลบูรพาไปให้กับฝรั่งเศส และฝรั่งเศสคืนดินแดนเมืองตราดและเกาะต่าง ๆ กลับมาสู่อำนาจอธิปไตยของสยาม เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองจันทบุรี เมืองระยอง เมืองตราด

## บริเวณ

มณฑลที่มีพื้นที่อาณาเขตกว้างขวาง ได่แก่ มณฑลพายัพ มณฑลอุดร และมณฑลอีสาน มีเขตการปกครองพิเศษที่มีระดับอยู่ระหว่างมณฑลกับเมือง (จังหวัด) เรียกว่า **"บริเวณ" ** มีข้าหลวงประจำบริเวณเป็นผู้ปกครอง ได้แก่

* **มณฑลพายัพ** (มณฑลลาวเฉียง หรือ ลาวพุงดำ) แบ่งออกเป็น 3 บริเวณ
*# **บริเวณเชียงใหม่เหนือ** : ประกอบด้วย 5 เมือง
*## เมืองเชียงราย 
*## เมืองเชียงแสน 
*## เมืองป่าเป้า 
*## เมืองเชียงขวาง 
*## เมืองฝาง
*# **บริเวณเชียงใหม่ตะวันตก** : ประกอบด้วย 4 เมือง
*## เมืองแม่ฮ่องสอน 
*## เมืองยวม 
*## เมืองขุนยวม 
*## เมืองปาย
*# **บริเวณน่านเหนือ** : ประกอบด้วย 8 เมือง
*## เมืองเชียงของ 
*## เมืองคอบ 
*## เมืองเทิง 
*## เมืองเชียงคำ 
*## เมืองเชียงแลง 
*## เมืองเชียงลม 
*## เมืองเชียงฮ่อน 
*## เมืองเงิน

* **มณฑลอุดร** (มณฑลลาวพวน) แบ่งออกเป็น 5 บริเวณ
*# **บริเวณหมากแข้ง** : ประกอบด้วย 7 เมือง
*## บ้านหมากแข้ง (เมืองอุดรธานี) 
*## เมืองหนองคาย 
*## เมืองหนองหาน 
*## เมืองกุมภวาปี 
*## เมืองกมุทธาไสย (หนองบัวลำภู) 
*## เมืองโพนพิสัย 
*## เมืองรัตนวาปี
*# **บริเวณพาชี** : ประกอบด้วย 3 เมือง
*## เมืองขอนแก่น 
*## เมืองชนบท  (เมืองชลบถวิบูลย์)
*## เมืองภูเวียง
*# **บริเวณธาตุพนม** : ประกอบด้วย 8 เมือง
*## เมืองนครพนม 
*## เมืองไชยบุรี (เมืองบึงกาฬ) 
*## เมืองท่าอุเทน  
*## เมืองกุสุมาลย์ (กุสุมาลมณฑล)
*## เมืองอากาศอำนวย 
*## เมืองเรณูนคร 
*## เมืองหนองสูง
*## เมืองมุกดาหาร
*# **บริเวณสกล** : ประกอบด้วย 5 เมือง
*## เมืองสกลนคร 
*## เมืองพรรณานิคม 
*## เมืองวาริชภูมิ
*## เมืองสว่างแดนดิน
*## เมืองวานรนิวาส
*# **บริเวณน้ำเหือง** : ประกอบด้วย 5 เมือง
*## เมืองเลย 
*## เมืองแก่นท้าว (ประเทศลาว) 
*## เมืองบ่อท่า
*## เมืองเชียงคาน
*## เมืองด่านซ้าย

* **มณฑลอีสาน** (มณฑลลาวกาว) แบ่งออกเป็น 5 บริเวณ
*# **บริเวณอุบล** : ประกอบด้วย 3 เมือง
*## เมืองอุบลราชธานี 
*## เมืองเขมราฐ
*## เมืองยโสธร 
*# **บริเวณจำปาศักดิ์** : ประกอบด้วย 1 เมือง
*## เมืองนครจำปาศักดิ์ (ประเทศลาว)
*# **บริเวณขุขันธ์** : ประกอบด้วย 5 เมือง
*## เมืองขุขันธ์
*## เมืองศรีสะเกษ
*## เมืองกันทรลักษ์
*## เมืองอุทุมพรพิไสย
*## เมืองเดชอุดม 
*# **บริเวณสุรินทร์** : ประกอบด้วย 2 เมือง
*## เมืองสุรินทร์
*## เมืองสังขะ
*# **บริเวณร้อยเอ็ด** : ประกอบด้วย 5 เมือง
*## เมืองร้อยเอ็ด
*## เมืองมหาสารคาม 
*## เมืองกาฬสินธุ์
*## เมืองกมลาไสย
*## เมืองสุวรรณภูมิ

## ลำดับเวลา
### พ.ศ. 2437

* จัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลขึ้น 3 มณฑล และปลายปีตั้งขึ้นอีกมณฑลหนึ่ง ดังนี้ 
*# **มณฑลพิษณุโลก** ประกอบด้วย 5 หัวเมือง ได้แก่ 
*## เมืองพิษณุโลก
*## เมืองพิไชย (ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นเมืองอุตรดิฐ)
*## เมืองพิจิตร
*## เมืองศุโขไทย 
*## เมืองสวรรคโลก
*# **มณฑลปราจีนบุรี** ประกอบด้วย 7 หัวเมือง ได้แก่ 
*## เมืองปราจีนบุรี
*## เมืองฉะเชิงเทรา
*## เมืองนครนายก
*## เมืองพนมสารคาม
*## เมืองชลบุรี
*## เมืองบางละมุง
*## เมืองพนัสนิคม
*# **มณฑลนครราชสีมา**  ประกอบด้วย 3 หัวเมือง ได้แก่ 
*## เมืองนครราชสีมา 
*## เมืองชัยภูมิ 
*## เมืองบุรีรัมย์

**มณฑลราชบุรี**

### พ.ศ. 2438
จัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลขึ้น 3 มณฑล คือ มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์  มณฑลกรุงเก่า และได้แก้ไขระเบียบการจัดมณฑลฝ่ายทะเลตะวันตก คือ ตั้งเป็นมณฑลภูเก็ตให้เข้ารูปลักษณะของมณฑลเทศาภิบาลอีกมณฑลหนึ่ง

### พ.ศ. 2439
ได้รวมหัวเมืองเป็นมณฑลเทศาภิบาลขึ้นอีก 2 มณฑล คือ มณฑลนครศรีธรรมราช และมณฑลชุมพร

### พ.ศ. 2440
ได้รวมหัวเมืองมะลายูตะวันออกเป็นมณฑลไทรบุรี และในปีเดียวกันได้ตั้งมณฑลเพชรบูรณ์ขึ้นอีกมณฑลหนึ่ง

### พ.ศ. 2443
เมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2443 ได้มีการรวม เมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครน่าน เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน และเมืองนครแพร่ ขึ้นเป็น **มณฑลตวันตกเฉียงเหนือ**

### พ.ศ. 2444
เมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2444 (พ.ศ. 2443 เดิม) ได้เปลี่ยนชื่อมณฑล 4 มณฑลดังต่อไปนี้
* มณฑลตะวันออก เป็น**[[มณฑลบูรพา|มณฑลบุรพา]]**
* มณฑลตะวันออกเฉียงเหนือ เป็น**[[มณฑลอิสาณ]]**
* มณฑลฝ่ายเหนือ เป็น**[[มณฑลอุดร]]**
* มณฑลตะวันตกเฉียงเหนือ เป็น**[[มณฑลพายัพ]]**

### พ.ศ. 2447
ยุบมณฑลเพชรบูรณ์ เพราะเห็นว่ามีแต่จะสิ้นเปลืองค่าใช้จ่าย

### พ.ศ. 2449
จัดตั้งมณฑลปัตตานีและมณฑลจันทบุรี มีเมืองจันทบุรี ระยอง และตราด

### พ.ศ. 2450
ตั้งมณฑลเพชรบูรณ์ขึ้นอีกครั้งหนึ่ง

### พ.ศ. 2451
ไทยต้องยอมยกมณฑลไทรบุรีให้แก่อังกฤษเพื่อแลกเปลี่ยนกับการแก้ไขสัญญาค้าขาย และเพื่อจะกู้ยืมเงินอังกฤษมาสร้างทางรถไฟสายใต้

### พ.ศ. 2455
ได้แยกมณฑลอีสานออกเป็น 2 มณฑล มีชื่อใหม่ว่า มณฑลอุบลและมณฑลร้อยเอ็ด 

### พ.ศ. 2459
เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2459 ได้จัดตั้ง มณฑลมหาราษฎร์ ขึ้นโดยแยกออกจากมณฑลพายัพ

### พ.ศ. 2469
เมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2469 (พ.ศ. 2468 เดิม):
* **เลิก**มณฑลมหาราษฎร์ ยกจังหวัดแพร่ ลำปาง น่าน มารวมกับจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน เชียงราย แม่ฮ่องสอน เป็น 7 จังหวัดด้วยกัน เรียก **[[มณฑลพายัพ]]**
* **เลิก**มณฑลสุราษฎร์ ยกจังหวัดสุราษฎร์ธานี หลังสวน ชุมพร มารวมกับจังหวัดสงขลา นครศรีธรรมราช พัทลุง เป็น 6 จังหวัด
* **ยก**จังหวัดสตูล**เข้ารวม**ในมณฑลนครศรีธรรมราช รวมเป็น 7 จังหวัด เรียก **[[มณฑลนครศรีธรรมราช]]**
* **เลิก**มณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบลราชธานี ยกจังหวัดร้อยเอ็ด มหาสารคาม กาฬสินธุ์ อุบลราชธานี ขุขันธ์ สุรินทร์ รวม 6 จังหวัดมารวมกับจังหวัดนครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ เป็น 9 จังหวัด เรียก **[[มณฑลนครราชสีมา]]**
* ประกาศยกเลิกตำแหน่งอุปราชประจำภาคและมณฑลต่างๆ เป็นตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลตามเดิม

### พ.ศ. 2475
เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2475:
* **ยุบเลิก**มณฑลปัตตานี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลปัตตานีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลนครศรีธรรมราช
* **ยุบเลิก**มณฑลจันทบุรี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลจันทบุรีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลปราจีน
* **ยุบเลิก**มณฑลนครชัยศรี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลนครชัยศรีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลราชบุรี
* **ยุบเลิก**มณฑลนครสวรรค์ รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลนครสวรรค์เข้าไว้ในปกครองของมณฑลอยุธยา เว้นแต่จังหวัดตาก และจังหวัดกำแพงเพชรให้ยกไปขึ้นอยู่ในปกครองของมณฑลพิษณุโลก

### พ.ศ. 2476
เมื่อได้มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2476 จึงได้ยกเลิกมณฑลเสียทั้งหมด

## ลำดับพระนามและนามท่านผู้บัญชาการมณฑลเทศาภิบาล

## ดูเพิ่ม
* เขตการปกครองของประเทศไทย

## อ้างอิง

## อ่านเพิ่ม
* 
*
* 

## แหล่งข้อมูลอื่น
*History of the Bangkok Metropolitan Council

หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศไทยในอดีต
หมวดหมู่:รัชกาลที่ 5