นครลำพูน

**นครลำพูน** () เป็นนครรัฐบนที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง โดยแยกตัวออกมาจากการปกครองของเชียงใหม่ ภายหลังตกเป็นประเทศราชของราชวงศ์โก้นบอง, อาณาจักรธนบุรีและอาณาจักรรัตนโกสินทร์ตามลำดับ นครลำพูนมีนามตามจารึกทำเนียบหัวเมืองว่า **เมืองลำพูนไชยประเทศราช**

## ประวัติศาสตร์
### การก่อตัวของรัฐ
ในปี  กบฏตนบุญเทพสิงห์โค่นล้มผู้ปกครองพม่าที่เมืองเชียงใหม่ ทำให้เกิดสภาวะสุญญากาศทางการเมืองในดินแดนล้านนาตอนล่าง แม้ว่าพม่าพยายามที่จะย้ายศูนย์กลางการปกครองไปยังเชียงแสน แต่หัวเมืองล้านนาตอนล่างต่างแยกตัวเป็นอิสระและปกครองตนเองในลักษณะเดียวกับชุมนุมต่าง ๆ หลังเสียกรุงครั้งที่ 2 จดหมายเหตุล้านนาฉบับวัดภูมินทร์ระบุว่า  *เจ้าตนบุญ*ได้ทำพิธียกฉัตรที่วัดมหาธาตุหริภุญไชย ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และพื้นเมืองเชียงแสนบันทึกถึงนครลำพูนจากเหตุการณ์ความขัดแย้งกับนครข้างเคียง เช่น ลำปางในปี  เชียงใหม่ในปี  เชียงแสนในปี  และป่าซางในปี  อีกทั้งยังมีความแตกแยกภายในนครลำพูนเองดังที่แม่ทัพนครลำพูนยกทัพขึ้นไปกำจัดแม่ทัพอีกคนหนึ่งที่เมืองเชียงแสนในปี 

ในปี พ.ศ. 2300 อาณาจักรพม่ารวมเป็นหนึ่งได้อีกครั้งภายใต้ราชวงศ์โก้นบอง ทำให้นครต่าง ๆ ในดินแดนล้านนาต่างส่งบรรณาการมาสวามิภักดิ์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2306 กองทัพพม่าเข้ายึดครองเมืองเชียงใหม่ที่ยังคงตั้งตัวเป็นอิสระอยู่ หลังจากพม่ายกทัพกลับไป น้อยมะโนเจ้าเมืองลำพูนร่วมมือกับเมืองต่าง ๆ ก่อกบฏต่อพม่า ทำให้พม่าต้องยกทัพมาปราบปรามอีกครั้ง แม้นครลำพูนจะตกอยู่ภายใต้การปกครองของพม่า แต่ผู้ปกครองพม่าไม่สามารถควบคุมเมืองต่าง ๆ ได้อย่างสมบูรณ์ พระเมืองไชยแห่งนครลำพูนเป็นผู้นำให้กับเมืองเชียงใหม่ นครลำปาง นครแพร่ และนครน่านในการก่อกบฏต่อพม่าอีกครั้ง จนกระทั่งถูกปราบลงในปี  ความขัดแย้งระหว่างผู้ปกครองพม่าและผู้ปกครองท้องถิ่นยังคงดำเนินต่อไป เป็นเหตุให้นครลำปางและนครลำพูนสวามิภักดิ์ต่ออาณาจักรธนบุรีในปี พ.ศ. 2318 ในระหว่างสงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2317

### นครลำพูนระหว่างสงครามพม่า–สยาม
เหตุการณ์เกี่ยวกับนครลำพูนหลังจากเข้าเป็นประเทศราชของอาณาจักรธนบุรีถูกบันทึกไว้แตกต่างกันระหว่างพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชยซึ่งจัดทำขึ้นโดยฝ่ายสยามและพระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒ ใช้เป็นแหล่งอ้างอิง และตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ซึ่งจัดทำขึ้นโดยฝ่ายเชียงใหม่และลำปาง

#### เนื้อหาในพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย
ในปี  คราวสงครามอะแซหวุ่นกี้ กองทัพพม่าเข้าโจมตีเวียงป่าซาง พระยาวิเชียรปราการและพระยาไวยวงษาเจ้าเมืองลำพูนตัดสินใจทิ้งเมืองเชียงใหม่และลำพูนลงมาอาศัยอยู่ตามเมืองต่าง ๆ พระยาวิเชียรปราการและพระยาไวยวงษาถึงแก่กรรมที่เมืองสวรรคโลก เมืองลำพูนจึงกลายเป็นเมืองร้าง จนกระทั่งปี พ.ศ. 2357 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ตั้งพระยาคำฟั่นเปนพระยาลำพูนไชย แล้วจึงโปรดเกล้าฯ ยกเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย ขึ้นเป็นเมืองประเทศราชแต่นั้นมา

#### เนื้อหาในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่
ในปี  กองทัพพม่าเข้าโจมตีเมืองเชียงใหม่ พระยาวิเชียรปราการและพระยากาวิละเจ้าเมืองลำปางตัดสินใจทิ้งเมืองเชียงใหม่และลำปางลงมาอยู่เมืองสวรรคโลก พระยาวิเชียรปราการกลับขึ้นมาตั้งอยู่วังพร้าวและหนองล่อง ต่อมาเข้ามาอยู่เมืองลำพูน ทว่ากองทัพเชียงแสนและเชียงรายตีเมืองลำพูนแตกจึงย้ายไปสะแคง ต่อมาพระยาวิเชียรปราการเสียชีวิตที่ธนบุรี พระยากาวิละรับตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่และตั้งมั่นอยู่ที่เวียงป่าซาง เมื่อรวบรวมกำลังคนแล้วจึงฟื้นฟูและตั้งเมืองเชียงใหม่ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2345 และโปรดเกล้าฯ ตั้งพระยาคำฟั่นเป็นเจ้าเมืองลำพูนในปี พ.ศ. 2348 พระยาคำฟั่นนำบริวารจากเมืองเชียงใหม่และลำปางออกมาตั้งเมืองลำพูนในปี พ.ศ. 2349 และนครลำพูนได้ส่งกองทัพเข้าร่วมกับพระเจ้ากาวิละในการขยายอำนาจไปยังเมืองเชียงรุ่งและเมืองอื่น ๆ ในสิบสองปันนา ระหว่าง ปี พ.ศ. 2350–2356

#### ข้อสนับสนุนและข้อโต้แย้ง
พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชยให้รายละเอียดที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับการถึงแก่กรรมของพระยาวิเชียรปราการและการตั้งพระยากาวิละเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ในขณะที่ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่บันทึกเหตุการณ์ต่าง ๆ ได้อย่างละเอียดมากกว่า และสอดคล้องกับศุภอักษรจากสยามถึงนครลำพูนในปี พ.ศ. 2352

อย่างไรก็ตาม หลักฐานทั้งสองชิ้นระบุว่า พระยาวิเชียรปราการทิ้งเมืองเชียงใหม่ลงมาเมืองสวรรคโลกในปี  ในขณะที่มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว และพระราชพงศาวดาร ฉบับหมอบรัดเลระบุว่า เมืองสวรรคโลกเสียแก่พม่าในสงครามอะแซหวุ่นกี้ มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้วบันทึกว่า ในวันราชาภิเษกของพระเจ้าจิงกูจา พระองค์มีพระราชโองการให้จัดทัพไปตีล้านนา แต่มิได้บันทึกผลการศึกไว้ ส่วนพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) บันทึกถึงพระราชดำรัสของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีในปี พ.ศ. 2320 ถึงเหตุการณ์พระยาวิเชียรปราการอพยพลงมาอยู่เมืองสวรรคโลก ต่อมาในการเรียบเรียงของพระราชพงศาวดาร ฉบับหมอบรัดเลจึงระบุว่า ทั้งสองเหตุการณ์เป็นสงครามครั้งเดียวกัน คือ สงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2320

### นครลำพูนในฐานะประเทศราชของสยาม
หลังจากได้รับสถานะประเทศราชของสยาม นครลำพูนร่วมมือกับนครเชียงใหม่และนครลำปางอันเป็นเครือญาติในราชวงศ์เจ้าเจ็ดตนขยายอำนาจสู่ดินแดนรัฐเมืองยอง กลุ่มนครรัฐไทลื้อและเชียงรุ่ง นอกจากนี้ นครลำพูนยังร่วมกับฝ่ายสยามในการปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์และทำสงครามเชียงตุง เนื่องจากอาณาเขตนครลำพูนถูกล้อมรอบด้วยรัฐพันธมิตรทำให้ไม่สามารถขยายดินแดนได้ นครลำพูนจึงใช้วิธีกวาดต้อนผู้คนจากเมืองที่ตีได้มาฟื้นฟูบ้านเมืองแทน

ต้นพุทธศตวรรษที่ 25 สยามเริ่มได้รับผลกระทบจากการขยายอำนาจของชาติตะวันตก สยามจึงเร่งผนวกประเทศราชต่าง ๆ เข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม ในปี พ.ศ. 2442 สยามประกาศจัดตั้งมณฑลลาวเฉียง ทำให้สถานะประเทศราชของนครลำพูนสิ้นสุดลง อย่างไรก็ตาม เจ้าผู้ครองนครลำพูนยังคงมีตำแหน่งเจ้าและมีอำนาจในการปกครองบางส่วน จนกระทั่งสยามเริ่มมีนโยบายไม่แต่งตั้งเจ้าผู้ครองนครในปี พ.ศ. 2469 ตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครลำพูนจึงสิ้นสุดลงในปี พ.ศ. 2486

## รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง

### ก่อนการตั้งเมืองลำพูน พ.ศ. 2349
ตารางต่อไปนี้แสดงรายพระนามผู้ปกครองเมืองลำพูนระหว่าง พ.ศ. 2270–2349 โดยถือว่า ระหว่างที่เมืองลำพูนถูกทิ้งร้างในปี พ.ศ. 2320–2349 เจ้าเมืองเชียงใหม่ได้เข้าควบคุมดินแดนและเมืองขึ้นต่าง ๆ ของลำพูนแทน จากการบันทึกกรณียกิจของเจ้าเมืองเชียงใหม่ในเมืองลำพูนโดยตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่

### หลังการตั้งเมืองลำพูน พ.ศ. 2349

## การปกครอง

จารึกทำเนียบหัวเมือง กำหนดอายุอยู่ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ระบุถึงนครลำพูนและหัวเมืองขึ้นดังนี้

## ดูเพิ่ม
* นครเชียงใหม่
* นครลำปาง
* นครแพร่
* นครน่าน

## อ้างอิง


## แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
*
ช
ช
หมวดหมู่:ข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์