พระยาพิพิธเสนามาตย์ (นิโวะ อับดุลละบุตร)

อำมาตย์เอก **พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดีศรีสงคราม** นามเดิม **นิโวะ อับดุลละบุตร** (ถึงแก่อนิจกรรม 5 ธันวาคม พ.ศ. 2484) เป็นพระยาเมืองยะหริ่งคนสุดท้ายก่อนการปฏิรูปมณฑลเทศาภิบาล และเคยดำรงตำแหน่งเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดสายบุรี ท่านได้รับพระราชทานนามสกุล "อับดุลละบุตร" (ปัจจุบันนิยมสะกดว่า อับดุลบุตร) จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

ปัจจุบันลูกหลานของพระยาพิพิธเสนามาตย์คือตระกูลอับดุลบุตรและพิพิธภักดียังคงมีบทบาทด้านการเมืองการปกครองของจังหวัดปัตตานีสืบมาจนถึงปัจจุบัน

## ประวัติ
### พื้นฐานครอบครัว
พระยาพิพิธเสนามาตย์ มีชื่อตัวว่า นิโวะ บางแห่งว่า หนิโหวะ, นิโอ๊ะ หรือ นิโซะ เป็นบุตรคนที่สองจากทั้งหมดสิบสี่คน ของพระยาพิบูลเสนานุกิจ (นิเมาะ) กับมารดาชื่อนิมายอ

บุรพชนของท่านคือ นิยูโซฟ หรือตนกูยูโซะ มีพื้นเพเป็นชาวกรือเซะ เคยดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองตานี ไม่มีหลักฐานว่าทำไมผู้นำท่านนี้จึงได้รับความไว้วางใจจากสยาม และต่อมาได้ย้ายไปดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองยะหริ่งแทนนายพ่ายที่ถึงแก่กรรม นิยูโซฟมีบุตรคนหนึ่ง คือ ตีมุง (มีชื่อไทยว่า แต่ง หรือ แตง) ได้ติดตามทหารสยามเข้าไปกรุงเทพมหานคร ทหารสยามจึงรับไปเลี้ยงดู สมาทานเป็นไทยด้วยการบรรพชาเป็นสามเณร และอุปสมบทเป็นพระภิกษุที่พระใบฎีกา ภายหลังท่านสึกออกมารับราชการอยู่ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ต่อมาพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสืบทราบว่าตีมุงมีเชื้อสายพระยาเมืองตานี ทางส่วนกลางจึงแต่งตั้งให้ตีมุง (หรือ แต่ง) รับสัญญาบัตรเป็นพระยายะหริ่งแทนสุลต่านเดวา ซึ่งท่านได้เปลี่ยนกลับไปนับถือศาสนาอิสลามตามเดิม ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาพระยายะหริ่ง (แต่ง) ได้จัดระเบียบการปกครองเมืองยะหริ่งให้เป็นแบบไทย เช่น คดีถ้อยความที่ต้องตัดสินหรือปรับไหมไม่อิงตามพระคัมภีร์อัลกุรอาน แต่ให้ใช้พระราชกำหนดกฎหมายไทยแทน หลังพระยายะหริ่ง (แต่ง) พิราลัยไป พระยาพิบูลเสนานุกิจ (นิเมาะ) น้องชาย ได้ดำรงตำแหน่งพระยาเมืองยะหริ่งสืบต่อมา

ด้วยเหตุนี้เมืองยะหริ่งมีความภักดีต่อฝ่ายสยามและมีความเป็นไทยมากกว่าหัวเมืองแขกอื่น ๆ บางแห่งก็ระบุว่าเพราะมีเจ้าเมืองเป็นคนไทย ซึ่งหัวเมืองอื่นมักชี้ชวนให้พระยายะหริ่งร่วมก่อกบฏ แต่ถูกพระยายะหริ่งปฏิเสธทุกครั้งไป เป็นเหตุทำให้พระยาหัวเมืองแขกอื่น ๆ พากันโกรธ และไม่ส่งลูกหลานพระยาเมืองไปมาหาสู่ซึ่งกันและกันกับเมืองยะหริ่ง

### พระยาโยธานุประดิษฐ
หลังพระยายะหริ่ง (แต่ง) ถึงแก่กรรมลง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้นิเมาะ น้องชายพระยายะหริ่ง เป็น *พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดี  ศรีสุรสงคราม* ว่าราชการเมืองยะหริ่ง และตั้งนิโวะบุตรชายให้ดำรงตำแหน่งเป็น *พระโยธานุประดิษฐ* เป็นผู้ช่วยเจ้าเมืองยะหริ่ง เมื่อช่วง พ.ศ. 2411

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้สองครั้งใน พ.ศ. 2431 และ พ.ศ. 2432 ทรงบันทึกเรื่องราวของหัวเมืองแขกในสมัยนั้นไว้ พร้อมปรากฏพระยายะหริ่งและพระยาโยธานุประดิษฐออกมารับเสด็จที่เมืองปัตตานี ความว่า "...วันจันทร์เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ [ตรงกับ 10 กันยายน พ.ศ. 2431] เวลาเช้า ๔ โมง ทอดสมอหน้าเมืองปัตตานี พระยาตานีถึงแก่อนิจกรรมเสียแล้ว ยังไม่มีตัวพระศรีบุรีรัฐพินิจผู้ว่าราชการแทน ๑ พระพิพิธภักดี เมืองยิริง ๑ พระยายิริง ๑ พระโยธานุประดิษฐ์ ๑ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานตราภัทราผู้ช่วยทั้ง ๔ คน คนละดวง..."

ในช่วงเวลาที่พระยาพิบูลเสนานุกิจ บิดาของท่าน ปกครองเมืองยะหริ่ง ได้ตกเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ว่าปกครองเมืองยะหริ่งตามอำเภอใจ กระทั่ง พ.ศ. 2445 มีเครือญาติและราษฎรเดือดร้อนพากันยื่นคำร้องไปยังกรมการเมืองสงขลา กรณีแรกคือกรณีของหนิควร หลานพระยายะหริ่ง และบ่าวไพร่ได้ร้องเรียนกล่าวโทษพระยาพิบูลเสนานุกิจและพระยาโยธานุประดิษฐ์ (คือพระยาพิพิธเสนามาตย์) ว่าตั้งแต่ พ.ศ. 2436 ว่า "...[พระยาพิบูลเสนานุกิจ] เข้าปล้นบ้านหนิควร และฆ่าบุตรภรรยาและบ่าวไพร่และเก็บทรัพย์สินไป..." ซึ่งพวกเขายื่นฟ้องต่อศาลแพ่งจำนวนมากว่า 100 คดี ซึ่งเป็นการฟ้องย้อนหลัง และเมื่อคราวที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสเมืองยะหริ่งใน พ.ศ. 2432 ก็มีราษฎรยะหริ่ง พร้อมด้วยผู้ช่วยราชการเมืองและบุตรเขยพระยายะหริ่ง ยื่นฎีกากล่าวโทษพระยายะหริ่งว่าถูกพระยายะหริ่งข่มเหงและริบทรัพย์ตามใจชอบอยู่เสมอ หลังจากนั้นกรมการเมืองสงขลาจึงส่งเรื่องนี้ไปยังสมุหพระกลาโหม ระหว่างการสอบสวน พระยาพิบูลเสนานุกิจกลับเพิกเฉย และบิดพลิ้ว ไม่ยอมให้การแก่ศาลอยู่บ่อยครั้ง ทำให้การไต่สวนเกิดความล่าช้า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ข้าหลวงประจำแหลมมลายูพิจารณาคดีความนี้ โดยทรงกำชับว่า "...ถ้ามีความผิดจริงก็ลงโทษได้ อย่าให้เป็นที่ติเตียนว่าหนักหน่วงไว้ด้วยการกลั่นแกล้งให้เป็นที่หวาดของหัวเมืองแขกทั้งปวง..." ด้วยเหตุนี้พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์จึงมอบหมายให้พระอนันตสมบัติ ผู้ช่วยราชการเมืองสงขลา เป็นผู้สอบสวนพระยาพิบูลเสนานุกิจ โดยพระอนันตสมบัติได้รายงานลักษณะและความประพฤติของทั้งพระยาพิบูลเสนานุกิจ และพระยาพิพิธเสนามาตย์ไว้ ความว่า

"...พระยายิริง พระยาโยธานุประดิษฐนี้...เป็นคนไม่รู้ภาษาเสียทีเดียว แลความซึ่งถูกกล่าวหาของราษฎรเป็นอยู่นั้นจริงทุกราย แต่โรคของพระยายิริงที่เกิดติดสันดานอยู่นั้น เห็นด้วยเกล้าว่าคงไม่หาย ถ้าการครั้งนี้เสร็จเรียบร้อยไปได้แล้ว ถึงจะกะโทษไว้อย่างใด พระยายิริงพระยาโยธานุประดิษฐคงไม่ฟัง นานไปคงประพฤติไปอย่างเดิมอีก...และเมื่อข้าพระพุทธเจ้ายกไปถึงเมืองยิริง ผู้ว่าราชการเมืองแขกทั้งปวงแต่งให้คนคอยฟังความอยู่นั้น เพราะพวกหัวเมืองแขกทั้งปวง เข้าใจชัดแน่ว่าพระยายิริง เป็นคนชั่วที่สุดดุร้ายกดขี่ไพร่ยิ่งกว่าเมืองอื่น ๆ ..."

ด้วยเหตุนี้ พระอนันตสมบัติเสนอให้ถอดถอนพระยาพิบูลเสนานุกิจออกจากตำแหน่งเจ้าเมืองยะหริ่ง พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ทรงรับทราบปัญหาที่เกิดขึ้น และนำความกราบบังคมทูลให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาผ่อนผันให้พระยายะหริ่งอยู่ในตำแหน่งต่อไปเพื่อมิให้เกิดปัญหาตามมา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงเห็นสมควรว่าให้ผ่อนผันต่อไป

พระยาพิพิธเสนามาตย์ปรากฏอยู่ในพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อ พ.ศ. 2448 ว่าพระยายะหริ่งพร้อมด้วยบุตรชายเข้ารับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถึงภายในเรือพระที่นั่ง ความว่า "...ด้วยแต่ก่อนได้บอกมาจากตำบลบันนาเระ (คำที่เรียกว่าบันนาแระนั้นผิดไป) แขวงเมืองยหริ่ง ไม่ได้ขึ้นบกเพราะฝนตก พระยายหริ่งและบุตรลงมาหาในเรือ..."

### พระยายะหริ่ง
thumb|left|เมืองยะหริ่งเมื่อ พ.ศ. 2432
ภายหลังจากการปฏิรูปการปกครองเป็นมณฑลเทศาภิบาลเมื่อ พ.ศ. 2444 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมืองยะหริ่งมีฐานะเป็นอำเภอยะหริ่งขึ้นกับจังหวัดปัตตานี ตำแหน่งพระยายะหริ่งที่สืบทอดลงมาตามสายตระกูลเป็นอันสิ้นสุดลง ทางส่วนกลางได้ส่งข้าหลวงเทศาภิบาลมาบริหารราชการแทนเจ้าเมือง แต่ในวังยะหริ่งยังคงสืบทอดอำนาจทางการเมืองดังเดิม หลังพระยาพิบูลเสนานุกิจถึงแก่พิราลัยเมื่อวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2451 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้นิโวะบุตรชายพระยาพิบูลเสนานุกิจ เป็นพระยายะหริ่ง ผู้คนในท้องถิ่นจะเรียกท่านว่าเป็น "รายอยะหริ่ง" บ้างเรียก "รายอนิโวะ" หรือ "โต๊ะกูยา" ถือว่าเป็นศูนย์กลางแห่งอำนาจของเมืองยะหริ่ง และยังคงบทบาทเป็นองค์ประธานในการจัดกิจกรรมต่าง ๆ ในเขตเมืองยะหริ่ง เช่น พิธีปูยอปาตา หรือพิธีกรรมบูชาชายหาด ที่รายอยะหริ่งจะต้องแต่งองค์ทรงเครื่องเต็มยศ ลุกขึ้นมาร่ายรำนำขบวนเรือเข้าเทียบท่า ณ หาดทรายที่ตั้งพิธีกรรม นอกจากนี้ท่านยังสนับสนุนการแสดงรองเง็งในราชสำนักยะหริ่ง ก่อนแพร่หลายเป็นที่นิยมไปทั่วภาคใต้

บทบาทของพระยาพิพิธเสนามาตย์มีบทบาทเชิงพิธีกรรมหรือกิจกรรมในท้องถิ่น  คือเป็นสัญลักษณ์ของรัฐอันแสดงถึงอำนาจและความเป็นชนชั้นปกครองแบบยุคเก่า เปรียบดั่งนาฏรัฐที่ยึดโยงราษฎรมลายู สยาม และจีน ในท้องถิ่นไว้ด้วยกันผ่านพิธีกรรม ซึ่งในมุมมองของชาวยะหริ่ง มองว่าพระยาพิพิธเสนามาตย์คือ "รายอ" ผู้ปกครองเมืองยะหริ่ง เป็นการยอมรับว่ามีสถานะพิเศษทางสังคมในท้องถิ่น แต่มิใช่สมมติเทพ และไม่ใช่เจ้าแผ่นดินที่ตนเองปกครอง ขณะที่ฝ่ายรัฐบาลสยามมองว่าเมืองยะหริ่งเป็นเพียงหนึ่งในหัวเมืองแขกเจ็ดหัวเมือง ซึ่งเป็นเมืองที่อยู่ชั้นนอกเท่านั้น ลำดับบรรดาศักดิ์แบบมลายูไม่เป็นที่ยอมรับในกฎหมายไทย และไม่เป็นที่รับรู้ของสังคมภายนอก คำสั่งราชการจากเมืองหลวงจะถูกส่งผ่านมายังเจ้าเมืองสงขลา จากนั้นเจ้าเมืองสงขลาจะมีใบบอกไปยังหัวเมืองต่าง ๆ และหากมีเหตุการณ์ระหว่างประเทศ เจ้าเมืองเหล่านี้จะมีใบบอกรายงานไปยังสมุหพระกลาโหมผ่านเจ้าเมืองสงขลา และเจ้าเมืองสงขลายังมีบทบาทควบคุมและตรวจตราเครื่องราชบรรณาการจากเจ้าเมืองทั้ง 7 นำมาถวาย แล้วจดลงในใบบอก จากนั้นให้กรมการเมืองสงขลาควบคุมมายังกรุงเทพมหานคร

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการในกระทรวงมหาดไทยรับพระราชทานเกียรติยศ โดยพระยาพิพิธเสนามาตย์ ได้รับพระราชทานยศเป็น *อำมาตย์เอก* เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม ร.ศ. 130 (ตรงกับ พ.ศ. 2454)

### ผู้ว่าราชการจังหวัดและบั้นปลาย
หลังกลุ่มราชนิกุลสายบุรีบางส่วนอพยพเข้าสู่รัฐกลันตันเพื่อหนีราชภัยหลังการปฏิรูปการปกครอง ตั้งแต่ พ.ศ. 2445 เป็นต้นมา จึงได้มีการแต่งตั้งพระยาพิพิธเสนามาตย์ให้ดำรงตำแหน่งเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดสายบุรี ภายหลังพระยาพิพิธเสนามาตย์ได้มีความทุพพลภาพ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาพิพิธเสนามาตย์ ดำรงตำแหน่งเป็นจางวางกิตติมศักดิ์เมืองสายบุรี รับพระราชทานเงินเดือนตามตัวเป็นพิเศษ แล้วแต่งตั้งให้พระยาสุรพลพิพิธ (เป๋า สุมนดิษย์) ผู้ว่าราชการจังหวัดตรัง มาดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดสายบุรีแทน เมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2470

หลังสิ้นงานราชการแล้ว พระยาพิพิธเสนามาตย์ย้ายกลับมาพำนักที่วังยะหริ่ง จนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ซึ่งชาวยะหริ่งมีเรื่องราวมุขปาฐะเกี่ยวกับการถึงแก่อนิจกรรมของพระยาพิพิธเสนามาตย์ไว้ว่า "วันนั้นเป็นวันที่ท้องฟ้าเหนือทะเลเป็นสีคล้ำดำ ฝูงนกกาบินวนเหนือวังยะหริ่งอย่างแปลกประหลาดและน่าครั่นคร้ามในคราวเดียวกัน รายอนิโวะกำลังจะตาย" เมืองยะหริ่งที่ขาดรายอเป็นประธานประกอบพิธีกรรม ไม่มีการต่อสู้เพื่อต่อต้านอำนาจสยามแต่อย่างใด หากแต่ได้รับอิทธิพลจากศาสนาอิสลามที่เข้มข้นขึ้นกว่ายุคก่อนเก่า

## ครอบครัว
หนังสือ *ปาตานี...สุลต่านมลายู เชื้อสายฟากิฮฺ อาลี มัลบารี ประวัติศาสตร์ที่ถูกลืม* ของอารีฟิน บินจิ (2558) ระบุว่า พระยาพิพิธเสนามาตย์มีบุตร 7 คน เกิดจากภรรยาทั้งหมด 6 คน ดังรายนาม ดังนี้
# นางต่วนกูลาหยง มีบุตรชายคนเดียว คือ
#* บุตรไม่ปรากฏนาม (เสียชีวิตตั้งแต่เยาว์วัย)
# นางเจ๊ะแมะ มีบุตรชายคนเดียว คือ
#* พระพิพิธภักดี (ตนกูมุกดา อับดุลบุตร) หรือ ตนกูมูดอ
# นางเจ๊ะบูงอ มีบุตรสาวคนเดียว คือ
#* ตนกูไซนับ หรือ ตนกูนะ อัลยุฟรี
# นางเจ๊ะตีเมาะ มีบุตรสาวสองคน คือ
#* ตนกูบือเซาะ อัลยุฟรี
#* ขนิษฐา อัลอิดรุส หรือ ตนกูอาซียะห์ (บางแห่งว่า เยาะ)
# นางเจ๊ะเปาะ มีบุตรชายคนเดียว คือ
#* บรรเทิง อับดุลบุตร หรือ ตนกูอิบราเฮม (บางแห่งว่า บราเฮม)
# นางต่วนเยาะ มีบุตรชายคนเดียว คือ
#* พยงค์ อับดุลบุตร หรือ ตนกูอาหามัด (บางแห่งว่า มะหะหมัด)

ขณะที่เอกสาร *วัง 7 หัวเมือง (ปัตตานี)* ของจุรีรัตน์ บัวแก้ว (2540) กลับระบุว่า พระพิพิธภักดี (ตนกูมุกดา อับดุลบุตร) เป็นบุตรที่เกิดกับตนกูวันปาตีเมาะ หลานสาวของพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี (หนิแปะ) พระยาเมืองสายบุรี

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามสกุลแก่พระยาพิพิธเสนามาตย์ว่า "อับดุลละบุตร" (สะกดอย่างโรมันว่า Abdullaputra) โดยทรงผูกชื่อสกุลตามนามทวดพระยาพิพิธเสนามาตย์ คือ อับดุลเลาะ

ต่อมาพระยาพิพิธเสนามาตย์มีปัญหาพิพาทกับเมืองสายบุรี ทว่าพระพิพิธภักดี (ตนกูมุกดา) บุตรชายคนโต รักใคร่ชอบพอกับตนกูซง หลานสาวพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี ซึ่งพระยาพิพิธเสนามาตย์ไม่เห็นดีด้วย แต่สุดท้ายพระพิพิธภักดีก็สมรสกับตนกูซง และไปสร้างวังพิพิธภักดีที่อำเภอสายบุรี ตรงข้ามกับวังสายบุรีอันเป็นครอบครัวฝั่งภรรยาแทน แต่หลังตนกูซงเสียชีวิต พระพิพิธภักดีก็ย้ายกลับวังยะหริ่งตามเดิม อย่างไรก็ตาม ชาวสายบุรีให้ความเคารพนับถือพระพิพิธภักดีอย่างสูงในฐานะหลานเขยของพระยาสุริยสุนทร และยังเป็นผู้ที่เคยให้การช่วยเหลือชาวสายบุรีที่เดือดร้อน โดยทำหน้าที่เป็นสื่อกลางระหว่างประชาชนกับเจ้าเมืองสายบุรี

ปัจจุบันลูกหลานของพระยาพิพิธเสนามาตย์คือตระกูลอับดุลบุตรและพิพิธภักดียังคงมีบทบาทด้านการเมืองการปกครองของจังหวัดปัตตานีสืบมาจนถึงปัจจุบัน

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์

## ลำดับสาแหรก




## อ้างอิง

หมวดหมู่:เจ้าเมืองยะหริ่ง
หมวดหมู่:สกุลอับดุลบุตร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.ช.
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมลายู
หมวดหมู่:มุสลิมชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอยะหริ่ง
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา