อิวจิ๋ว

**อิวจิ๋ว** ในภาษาจีนกลางเรียกว่า **โยวโจว** () เป็นมณฑลหรือจิ๋ว (州 *[[โจว (เขตการปกครอง)|โจว]]*) ในภาคเหนือของประเทศจีนในสมัยราชวงศ์

"อิวจิ๋ว" ถูกระบุในบางเอกสารโบราณในฐานะหนึ่งในเก้าหรือสิบสองมณฑลดั้งเดิมของจีนเมื่อราวศตวรรษที่ 22 ก่อนคริสตกาล แต่อิวจิ๋วมีฐานะเป็นเขตการปกครองที่แท้จริงตั้งแต่ 106 ปีก่อนคริสตกาลถึงศตวรรษที่ 10 ชื่ออิวจิ๋วเดียวกันนี้ยังมักใช้เรียกเมืองที่ตั้งที่ว่าการมณฑลหรือเมืองเอกที่บริหารราชการในมณฑลอิวจิ๋ว

อิวจิ๋วถูกก่อตั้งครั้งแรกเมื่อ 106 ปีก่อนคริสตกาลในฐานะมณฑลในสมัยราชวงศ์ฮั่นตะวันตก เพื่อบริหารราชการในพื้นที่กว้างใหญ่ของชายแดนทางเหนือของราชวงศ์ฮั่นที่ทอดยาวจากบริเวณที่ปัจจุบันคือมณฑลชานซีทางตะวันตกและมณฑลชานตงทางใต้ ตลอดไปจนถึงทางตะวันออกเฉียงเหนือของมณฑลเหอเป่ย์ ทางใต้ของมณฑลเหลียงหนิง และทางใต้ของเขตปกครองตนเองมองโกเลียใน ไปจนถึงประเทศเกาหลี เมืองเอกของมณฑลคือจี้เฉิง (薊城) ซึ่งปัจจุบันคือกรุงปักกิ่ง มณฑลอิวจิ๋วยังคงเป็นศูนย์ของเหอเป่ย์ทางเหนือไปตลอดยุคสามก๊กและราชวงศ์จิ้นตะวันตก

ในยุคสิบหกรัฐ หลายรัฐที่ปกครองทางเหนือของจีนใช้คำว่า "อิวจิ๋ว" (*โยวโจว*) ในการเรียกเขตการปกครองระดับมณฑลขนาดเท่าเมืองหรือกุ๋น (涿 *จฺวิ้น*) ในอาณาเขตของตน เมื่อภาคเหนือของจีนรวมเป็นหนึ่งเดียวภายใต้การปกครองของราชวงศ์เหนือ อิวจิ๋วกลายเป็นเขตการปกครองระดับมณฑลขนาดเท่าเมืองที่ตั้งอยู่บริเวณกรุงปักกิ่งในปัจจุบัน ในยุคราชวงศ์สุยไม่ได้ใช้มณฑลเป็นเขตการปกครอง อิวจิ๋วจึงเปลี่ยนชื่อเป็นจัวจฺวิ้น (涿郡; หรือตุ้นก้วน) ในยุคราชวงศ์ถัง มีการฟื้นฟูชื่ออิวจิ๋วขึ้นมาใหม่ในฐานะมณฑลที่มีขนาดเล็กลง โดยมีอำเภอเอกภายในพื้นที่ของเทศบาลนครปักกิ่งในปัจจุบัน ในยุคห้าราชวงศ์ อิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบหกมณฑลที่ยกให้กับชาวคีตันแห่งแมนจูเรีย หลังจากก็ไม่มีการใช้ชื่ออิวจิ๋วอีก 

## ประวัติศาสตร์

### ยุคก่อนประวัติศาสตร์
 
ตำราโบราณหลายเล่มในยุครณรัฐ (戰國 *จ้านกั๋ว*; 475–221 ปีก่อนคริสตกาล) ระบุว่าอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในเก้ามณฑลของจีนโบราณ ประวัติศาสตร์จีนโบราณใช้คำว่า "เก้ามณฑล" เพื่ออธิบายการแบ่งเขตทางภูมิศาสตร์ของจีนในช่วงสองราชวงศ์แรกสุดของจีนคือราชวงศ์เซี่ย (夏; 2,070–1,600 ปีก่อนคริสตกาล) และราชวงศ์ชาง (商; 1,600–1,046 ปีก่อนคริสตกาล) ภาคราชวงศ์เซี่ย (夏書 *เซี่ยชู*) ในคัมภีร์ *[[ชูจิง]]* (書經) จากช่วงต้นยุควสันตสารท (春秋 *ชุนชิว*; 771–476 ปีก่อนคริสตกาล) ระบุว่าพระเจ้าอู๋เต้ (禹 *ยฺหวี่*) ผู้ก่อตั้งราชวงศ์เซี่ยทรงแบ่งแผ่นดินจีนออกเป็นเก้ามณฑล ได้แก่ กิจิ๋ว (冀州 *จี้โจว*), เฉงจิ๋ว (青州 *ชิงโจว*), ชีจิ๋ว (徐州 *สฺวีโจว*), ยังจิ๋ว (揚州 *หยางโจว*), เกงจิ๋ว (荊州 *จิงโจว*), อิจิ๋ว (豫州 *ยฺวี่โจว*), เลียงจิ๋ว (梁州 *เหลียงโจว*) และยงจิ๋ว (雍州 *ยงโจว*) โดยไม่มีการกล่าวถึงอิวจิ๋วในฐานะหนึ่งในเก้ามณฑล แต่ในตำรา *[[เอ๋อร์หย่า]]* (爾雅) จากประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 3 มีชื่ออิวจิ๋วและอิ๋งโจว (營州) ในเก้ามณฑลแทนที่เฉงจิ๋วและเลียงจิ๋ว ในตำรา *[[ลฺหวี่ชื่อชุนชิว]]* (呂氏春秋) ที่รวบรวมเมื่อ 239 ปีก่อนคริสตกาลมีชื่ออิวจิ๋วแทนที่เลียงจิ๋ว และในตำรา *[[โจวหลี่]]* (周禮) จากช่วงกลางศตวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาลมีชื่ออิวจิ๋วและเป๊งจิ๋ว (并州 *ปิงโจว*) แทนที่ชีจิ๋วและเลียงจิ๋ว

ตำราในยุคถัดมาระบุว่าอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบสองมณฑลของจีนโบราณ ซือหม่า เชียน (司馬遷) เขียนตำรา *[[ฉื่อจี้]]* (史記) ระหว่าง 109 ถึง 91 ปีก่อนคริสตกาลโดยอธิบายว่าพระเจ้าซุนเต้ (舜 *ชุ่น*) กษัตริย์ผู้สละพระราชอำนาจให้ต้า-ยฺหวี่ ทรงเห็นว่าอาณาเขตทางเหนือนั้นกว้างใหญ่เกินไป จึงทรงก่อตั้งมณฑลใหม่ 3 มณฑลรวมถึงอิวจิ๋วที่แยกมาจากกุนจิ๋ว (兗州 *เหยี่ยนโจว*) ตำรา *[[ฮั่นชู]]* (漢書) ซึ่งเรียบเรียงเสร็จเมื่อ ค.ศ. 111 ก็ระบุว่าอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบสองมณฑลโบราณเช่นกัน

ตำราเหล่านี้ทั้งหมดระบุว่าอิวจิ๋วเทียบเท่ากับรัฐเยียน (燕) ซึ่งเป็นหนึ่งในเจ็ดรัฐใหญ่ในยุครณรัฐ

### ราชวงศ์ฮั่น
อิวจิ๋วได้รับการก่อตั้งครั้งแรกในฐานะหน่วยการปกครองเมื่อ 106 ปีก่อนคริสตกาลในยุคราชวงศ์ฮั่น เมื่อพระเจ้าฮั่นบู๊เต้ (漢武帝 *ฮั่นอู่ตี้*) ทรงแบ่งอาณาเขตของราชวงศ์ฮั่นตะวันตก (西漢 *ซีฮั่น*) ออกเป็น 13 มณฑล แต่ละมณฑลปกครองโดยชื่อฉื่อ (刺史) หรือข้าหลวงมณฑล มณฑลอิวจิ๋วประกอบด้วยเมืองช่างกู่ (上谷郡 *ช่างกู่จฺวิ้น*), ตุ้นก้วน (涿郡 *จัวจฺวิ้น*), กว่างหยาง (廣陽郡 *กว่างหยางจฺวิ้น*), ไตกุ๋น (代郡 *ไต้จฺวิ้น*), ปุดไฮ (勃海郡 *ปั๋วไห่จฺวิ้น*), ยีหยง (漁陽郡 *ยฺหวีหยางจฺวิ้น*), ปักเป๋งขวา (右北平郡 *โย่วเป่ย์ผิงจฺวิ้น*), เลียวไส (遼西郡 *เหลียวซีจฺวิ้น*), เลียวตั๋ง (遼東郡 *เหลียวตงจฺวิ้น*), เสฺวียนถู (玄菟郡 *เสฺวียนถูจฺวิ้น*) และเล่อล่าง (樂浪郡 *เล่อล่างจฺวิ้น*) รวมทั้งหมดมี 11 เมือง 173 อำเภอ ที่ว่าการมณฑลตั้งอยู่ที่อำเภอจี้เฉิง (薊城) ในเมืองกว่างหยาง ซึ่งปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของกรุงปักกิ่ง อิวจิ๋วมีพื้นที่ติดกับมณฑลเป๊งจิ๋ว (ทางตะวันออกและทางเหนือของมณฑลชานซีในปัจจุบัน) ทางตะวันตก ติดกับมณฑลกิจิ๋ว (ทางใต้ของมณฑลเหอเป่ย์) กับเฉงจิ๋ว (ทางเหนือของมณฑลชานตง) ทางใต้ ติดกับเกาหลีทางตะวันออก และติดกับทุ่งหญ้าสเตปป์ทางเหนือ

ในยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออก (東漢 *ตงฮั่น*) มณฑลอิวจิ๋วประกอบด้วย 10 เมือง ได้แก่ ตุ้นก้วน, ไตกุ๋น, ช่างกู่, ยีหยง, ปักเป๋งขวา, เลียวไส, เหลียวหนิง (遼寧郡 *เหลียวหนิงจฺวิ้น*), เสฺวียนถู, เล่อล่าง และกว่างหยาง รวมถึงราชรัฐเลียวตั๋ง รวมแล้วมณฑลอิวจิ๋วมีทั้งหมด 90 อำเภอ  อำเภอจี้เฉิงอยู่ในเขตราชรัฐเยียน (燕國 *เยียนกั๋ว*) และยังคงทำหน้าที่เป็นอำเภอเอกของมณฑล

ในช่วงปลายยุคราชวงศ์ฮั่น กบฏโพกผ้าเหลืองก่อการขึ้นในภูมิภาคเหอเป่ย์เมื่อ ค.ศ. 184 และเข้ายึดที่ว่าการมณฑลของมณฑลอิวจิ๋วที่อำเภอจี้เฉิงได้เป็นระยะเวลาสั้น ๆ ราชสำนักอาศัยกองกำลังระดับภูมิภาคในการปราบปรามกบฏ ในเวลาต่อมามณฑลอิวจิ๋วก็ถูกครอบครองโดยขุนศึกต่าง ๆ ตามลำดับคือเล่าหงี (劉虞 *หลิว ยฺหวี*), กองซุนจ้าน (公孫瓚 *กงซุน จ้าน*), อ้วนเสี้ยว (袁紹 *ยฺเหวียน เช่า*), อ้วนฮี (袁熙 *ยฺเหวียน ซี*) และโจโฉ (曹操 *เฉา เชา*) เมื่อ ค.ศ. 192 เล่าหงีถูกกองซุนจ้านที่เป็นผู้ใต้บังคับบัญชาโค่นอำนาจ สองปีต่อมา กองซุนจ้านถูกอ้วนเสี้ยวขับไล่ออกจากจี้เฉิงโดยการหนุนช่วยจากพันธมิตรชนเผ่าออหวน (烏桓 *อูหฺวาน*) และเซียนเปย์ (鮮卑) จากทุ่งหญ้าสเตปป์  หลังอ้วนเสี้ยวเสียความมีอำนาจสูงสุดในการปกครองภาคเหนือของจีนให้กับโจโฉในยุทธการที่กัวต๋อ (官渡 *กวานตู้*) เมื่อ ค.ศ. 200 อ้วนฮีบุตรชายของอ้วนเสี้ยวได้เข้าครอบครองมณฑลอิวจิ๋วจนถึง ค.ศ. 204 ก่อนจะหลบหนีไปพึ่งชนเผ่าออหวน ในที่สุดโจโฉก็เอาชนะชนเผ่าออหวนได้เมื่อ ค.ศ. 207 และสยบภาคเหนือของจีนได้สำเร็จ

### ยุคสามก๊ก
ในยุคสามก๊ก รัฐวุยก๊ก (魏國 *เว่ย์กั๋ว*) ที่ก่อตั้งโดยโจผี (曹丕 *เฉา พี*) บุตรชายของโจโฉปกครองมณฑลของราชวงศ์ฮั่นสิบมณฑลรวมถึงอิวจิ๋วและจี้เฉิงที่เป็นอำเภอเอก ในเขตการปกครองของมณฑลอิวจิ๋วมีทั้งหมด 11 เมือง ได้แก่ ฟ่านหยาง (範陽郡 *ฟ่านหยางจฺวิ้น*), ราชรัฐเยียน, ปักเป๋ง (北平郡 *เป่ย์ผิงจฺวิ้น*), ช่างกู่, ไตกุ๋น, เลียวไส, เลียวตั๋ง, เสฺวียนถู, เล่อล่าง, ชางหลี (昌黎郡 *ชางหลีจฺวิ้น*) และไต้ฟาง (帶方郡 *ไต้ฟางจฺวิ้น*) มีอำเภอภายใต้ปกครองรวม 60 อำเภอ เมื่อ ค.ศ. 238 ในการบุกเลียวตั๋งของสุมาอี้ (司馬懿 *ซือหม่า อี้*) เพื่อรบกับกองซุนเอี๋ยน (公孫淵 *กงซุน เยฺวียน*) ได้ขยายอาณาเขตด้านตะวันออกของอิวจิ๋วไปยังเลียวตั๋ง เมื่อ ค.ศ. 244–245 บู๊ขิวเขียม (毌丘儉 *กว้านชิว เจี่ยน*) เปิดสงครามโคกูรยอ-วุยก๊กรบกับอาณาจักรโคกูรยอจากเมืองเสฺวียนถู (ปัจจุบันคือนครเฉิ่นหยาง)

ราชสำนักวุยก๊กจัดตั้งที่ว่าการในมณฑลอิวจิ๋วเพื่อการจัดการความสัมพันธ์กับชนเผ่าออหวนและเซียนเปย์ ผู้ว่าการมณฑลเมื่อ ค.ศ. 250 ได้สร้างระบบชลประทานลี่หลิงเยี่ยน (戾陵堰) ซึ่งช่วยเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรในที่ราบโดยรอบจี้เฉิง

### ราชวงศ์จิ้น
ในยุคราชวงศ์จิ้นตะวันตก (西晉 *ซีจิ้น*; ค.ศ. 265–316) มณฑลอิวจิ๋วประกอบด้วย 7 เมืองและ 34 อำเภอ ที่ว่าการมณฑลถูกย้ายจากอำเภอจี้เฉิงไปยังเมืองฟ่านหยางซึ่งปัจจุบันคือนครจัวโจว (涿州) ราชวงศ์จิ้นตะวันตกเพิ่มจำนวนอำเภอจาก 19 อำเภอเมื่อ ค.ศ. 265 เป็น 31 อำเภอเมื่อ ค.ศ. 291 5 เมืองและ 26 อำเภอที่อยู่ในเขตของมณฑลเหลียวหนิง (遼寧) ในปัจจุบันเดิมเป็นส่วนหนึ่งของอำเภออิวจิ๋วและถูกแบ่งมาจัดตั้งเป็นมณฑลผิงโจว (平州)

อิวจิ๋วยังคงเป็นมณฑลสำคัญบนชายแดนทางเหนือ เมื่อ ค.ศ. 270 ราชสำนักแต่งตั้งให้อุยก๋วน (衛瓘 *เว่ย์ กว้าน*) เป็นผู้ว่าการมณฑลอิวจิ๋ว ผู้รับผิดชอบหน้าที่ถัดจากอุยก๋วนคือตงปีน (唐彬 *ถาง ปิน*; ได้รับการแต่งตั้งเมื่อ ค.ศ. 282) และจาง หฺวา (張華; ได้รับการแต่งตั้งเมื่อ ค.ศ. 291) ในช่วงที่เกิดสงครามแปดอ๋อง มณฑลอิวจิ๋วถูกครอบครองโดยหวาง จฺวิ้น (王浚) ผู้ผูกมิตรกับชนเผ่าเร่ร่อนที่อยู่ทางเหนือของมณฑลอิวจิ๋ว โดยจัดให้เหล่าบุตรสาวได้สมรสกับหัวหน้าเผ่าของชนเผ่าเซียนเปย์และออหวน

การที่หวาง จฺวิ้นสนับสนุนจักรพรรดิซือหม่า หลุน (司馬倫) ในการรบกับอ๋ององค์อื่น ๆ ทำให้เป็นศัตรูกับซือหมา อิ่ง (司馬穎) ผู้ซึ่งแต่งตั้งให้เหอ เหยี่ยน (和演) เป็นข้าหลวงมณฑลอิวจิ๋วเมื่อ ค.ศ. 304 และสั่งให้เหอ เหยี่ยนคิดการกำจัดหวาง จฺวิ้น เหอ เหยี่ยนจึงสมคบคิดกับเฉิ่น เติง (審登) หัวหน้าเผ่าของชนเผ่าออหวนจะลอบสังหารหวาง จฺวิ้นที่กำลังเดินทางไปแม่น้ำชิงฉฺวาน (清泉) ทางใต้ของอำเภอจี้เฉิง แต่ระหว่างการเดินทางมีพายุฝนกระหน่ำและทำให้อาวุธขึ้นสนิม เฉิ่น เติงเชื่อว่าพายุฝนนี้เป็นการแทรกแซงจากเทพเจ้าเพื่อช่วยเหลือหวาง จฺวิ้น เฉิ่น เติงจึงตัดสินใจเปิดเผยแผนการของเหอ เหยี่ยนให้หวาง จฺวิ้นทราบ จากนั้นหวาง จฺวิ้นจึงสังหารเหอ เหยี่ยนและเข้ายึดอำนาจในมณฑลอิวจิ๋ว หวาง จฺวิ้นร่วมกับเหล่าพันธมิตรอันได้แก่ซือหม่า เถิง (司馬腾), ตฺว้าน อู้อู้เฉิน (段務勿塵) แห่งชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้าน (段) และเหล่าชนเผ่าออหวนในการโจมตีซือหมา อิ่งซึ่งอยู่ทางใต้ของภูมิภาคเหอเป่ย์  ซือหมา อิ่งอนุญาตให้หลิว เยฺวียน (劉淵) แม่ทัพชนเผ่าซฺยงหนู (匈奴) ให้เดินทางออกจากอำเภอเงียบกุ๋น (鄴城 *เย่เฉิง*) ซึ่งอยู่ทางใต้ของภูมิภาคเหอเป่ย์ กลับไปยังภูมิภาคชานซี (山西) เพื่อระดมพลชาวซฺยงหนูมาร่วมศึกนี้

เมื่อหลิว เยฺวียนกลับไปถึงชานซี จึงสร้างกองทัพหลากชาติพันธุ์และตั้งตนเป็นอิสระจากราชวงศ์จิ้น เมื่อ ค.ศ. 308 หลิว เยฺวียนสถาปนาตนเป็นจักรพรรดิแห่งรัฐฮั่น (漢) ซึ่งภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นเจ้า (趙) และนักประวัติศาสตร์รู้จักในชื่อรัฐเจ้าแรก (前趙 *เฉียนเจ้า*) เมื่อ ค.ศ. 316 หลิว เย่า (劉曜) พระโอรสบุญธรรมของหลิว เยฺวียนทรงจับกุมจักรพรรดิจิ้นหมิ่นตี้ (晉愍帝) ได้ในลกเอี๋ยง (洛陽 *ลั่วหยาง*) ถือเป็นการสิ้นสุดของราชวงศ์จิ้นตะวันตก ซือหม่า หรุย (司馬睿) ทรงฟื้นฟูราชวงศ์ขึ้นในเจี้ยนคาง (建康; ปัจจุบันคือนครหนานจิง) เป็นที่รู้จักในนามราชวงศ์จิ้นตะวันออก (東晉 *ตงจิ้น*) ปกครองภาคใต้ของจีน ในขณะที่ภาคเหนือของจีนแตกออกเป็นหลายรัฐ ส่วนมากก่อตั้งโดยชนกลุ่มน้อย

หวาง จฺวิ้นในมณฑลอิวจิ๋วยังคงภักดีต่อราชวงศ์จิ้นตะวันออกที่เจี้ยนคาง และสามารถต้านทานการโจมตีหลายครั้งของฉือ เลย์ (石勒) ชนเผ่าเจี๋ย (羯) ผู้ใต้บังคับบัญชาของหลิว เยฺวียน จากนั้นฉือ เลย์จึงใช้ทรัพย์สินซื้อตัวตฺว้าน จี๋ลู่เจฺวี้ยน (段疾陸眷) และตฺว้าน มั่วเพย์ (段末柸) ที่เป็นพันธมิตรของหวาง จฺวิ้น เรื่องนี้ทำให้หวาง จฺวิ้นโกรธ จึงดำเนินการติดต่อชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลทั่วป๋า (拓跋) จากทางตะวันตกให้เข้าโจมตีชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้าน แต่ชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้านกลับเป็นฝ่ายมีชัย เมื่อ ค.ศ. 314 ฉือ เลย์แสร้งยอมจำนนต่อหวาง จฺวิ้น หวาง จฺวิ้น หลงกลและลดความระมัดระวังลง ฉือ เลย์จึงจับตัวและสังหารหวาง จฺวิ้น แต่มณฑลอิวจิ๋วตกไปอยู่ภายใต้การครอบครองของตฺว้าน ผี่ตี (段匹磾) แห่งชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้าน เมื่อ ค.ศ. 319 ฉือ เลย์ก่อตั้งรัฐของตนเองคือรัฐเจ้าหลัง (後趙 *โฮ่วเจ้า*) ในเซียงกั๋ว (襄国; ปัจจุบันคือนครสิงไถ) เอาชนะตฺว้าน ผี่ตีและยึดมณฑลอิวจิ๋วมาได้

เมื่อ ค.ศ. 349 การปกครองของรัฐเจ้าหลังถูกโค่นล้มโดยหราน หมิ่น (冉閔) ผู้ซึ่งก่อตั้งรัฐหรานเว่ย์ (冉魏) ขึ้นทางใต้ของภูมิภาคเหอเป่ย์ ในช่วงที่เกิดความวุ่นวายนี้ ชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลมู่หรง (慕容) จากภูมิภาคเลียวตั๋ง (遼東 *เหลียวตง*) ได้ยกทัพบุกใต้ ตระกูลมู่หรงก่อตั้งรัฐเยียนแรก (前燕 *เฉียนเยียน*) เมื่อ ค.ศ. 337 แต่ยังคงสถานะรัฐประเทศราชของราชวงศ์จิ้นตะวันออก เมื่อ ค.ศ. 350 มู่หรง จฺวิ้น (慕容儁) ผู้เป็นอ๋องแห่งเยียน ทำตามคำแนะนำของมู่หรง ฉุย (慕容垂) น้องชายต่างมารดาในการโจมตีรัฐเจ้าหลังและรัฐหรานเว่ย์โดยอ้างว่าเพื่อกอบกู้ภาคเหนือของจีนให้กลับมาอยู่ภายใต้การปกครองของราชวงศ์จิ้น ตระกูลมู่หรงสามารถยึดมณฑลอิวจิ๋วได้อย่างรวดเร็ว เมื่อ ค.ศ. 352 มู่หรง จฺวิ้นสถาปนาตนเป็นจักรพรรดิและย้ายนครหลวงจากจี๋เฉิง (棘城) ซึ่งปัจจุบันอยู่ในมณฑลเหลียวหนิง ไปยังจี้เฉิง (蓟城) ในมณฑลอิวจิ๋ว ในอีก 5 ปีต่อมา นครหลวงของรัฐเยียนก่อนย้ายไปอยู่เงียบกุ๋นทางใต้

เมื่อ ค.ศ. 370 รัฐเยียนแรกถูกพิชิตโดยรัฐฉินแรก (前秦 *เฉียนฉิน*) ที่นำโดยฝู เจียน (苻堅) ชนเผ่าตี (氐) ร่วมด้วยขุนพลหวาง เหมิ่ง (王猛) ทั้งสองได้รับการหนุนช่วยจากมู่หรง ฉุยซึ่งแปรพักตร์จากรัฐเยียนแรกเนื่องจากการแย่งชิงอำนาจในราชสำนัก เมื่อ ค.ศ. 383 หลังรัฐฉินแรกพ่ายแพ้ให้กับราชวงศ์จิ้นตะวันออกในยุทธการที่แม่น้ำเฝย์ (淝水 *เฝย์ฉุ่ย*) มู่หรง ฉุยได้ก่อตั้งรัฐเยียนหลัง (後燕 *โฮ่วเยียน*) ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐเยียนแรกรวมถึงมณฑลอิวจิ๋ว ส่วนทางด้านตะวันตกนั้น ชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลทั่วป๋าได้ก่อตั้งรัฐเว่ย์เหนือ (北魏 *เป่ย์เว่ย์*) ขึ้นเมื่อ ค.ศ. 386 แล้วยกทัพบุกรัฐเยียนหลังเมื่อ ค.ศ. 396 ยืดได้ยีหยง จี้เฉิง และเมืองอื่น ๆ ในมณฑลอิวจิ๋ว เมื่อถึง ค.ศ. 439 รัฐเว่ย์เหนือก็สามารถกำจัดรัฐสุดท้ายของสิบหกรัฐและรวบรวมภาคเหนือของจีนเป็นหนึ่งเดียว

#### อิวจิ๋วอื่น ๆ ในยุคสิบหกรัฐ
ในยุตสิบหกรัฐ (ค.ศ. 304-439) นอกจากมณฑลอิวจิ๋วทางเหนือของภูมิภาคเหอเป่ย์ซึ่งถูกผลัดเปลี่ยนกันครอบครองโดยรัฐเจ้าแรก, เยียนแรก, ฉินแรก, เจ้าหลัง และเว่ย์เหนือ ยังมีอีกหลายรัฐอื่น ๆ ในส่วนต่าง ๆ ของจีนที่ตั้งชื่อเขตการปกครองภายในอาณาเขตของรัฐตนด้วยชื่อ "อิวจิ๋ว" (*โยวโจว*) เมื่อหลิว เยฺวียนปกครองรัฐเจ้าแรก มณฑลอิวจิ๋วของรัฐเจ้าแรกมีที่ว่าการในพื้นที่ในเขตหลีฉือ (離石) มณฑลชานซีในปัจจุบัน เมื่อหลิว เย่าขึ้นครองรัฐเจ้าแรก มณฑลอิวจิ๋วของรัฐเจ้าแรกย้ายไปยังบริเวณที่เป็นเป่ย์ตี้ (北地) เขตเย่าโจว (耀州) มณฑลฉ่านซี (陝西) มณฑลอิวจิ๋วของของรัฐเยียนใต้ (南燕 *หนานเยียน*) มีที่ว่าการในพื้นที่ในนครเหลียวเฉิง (聊城) มณฑลชานตง (山東) ในปัจจุบัน  มณฑลอิวจิ๋วของรัฐเซี่ย (夏) มีที่ว่าการในพื้นที่ของกองธงหางจิ่น (杭锦旗 *หางจิ่นฉี*) ในเขตปกครองตนเองมองโกเลียในในปัจจุบัน  ในช่วงเวลาหนึ่งในคริสต์ศตวรรษที่ 4 มีมณฑลอิวจิ๋ว 4 แห่งในภาคเหนือของจีน ได้แก่ในรัฐเยียนเหนือ (北燕 *เป่ย์เยียน*), เยียนใต้, เซี่ย และเว่ย์เหนือ

### ราชวงศ์เหนือ
เมื่อ ค.ศ. 497 มณฑลอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในประมาณ 41 มณฑลของราชวงศ์เว่ย์เหนือซึ่งเวลานั้นปกครองพื้นที่ส่วนใหญ่ของภาคเหนือและภาคกลางของจีน อาณาเขตมณฑลอิวจิ๋วในเวลานั้นมีพื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ส่วนใต้ของบริเวณที่เป็นเทศบาลนครปักกิ่งในปัจจุบัน อำเภอเอกยังคงอยู่ที่จี้เฉิง

ในช่วงปลายราชวงศ์เว่ย์เหนือ เกิดกลุ่มกบฏขึ้นหลายกลุ่มที่ก่อการต่อต้านราชวงศ์เว่ย์เหนือทั้งภายในและโดยรอบมณฑลอิวจิ๋ว เมื่อ ค.ศ. 494 กบฏหวาง ฮุ่ยติ้ง (王惠定) ก่อการเป็นเวลาหนึ่งเดือน เมื่อ ค.ศ. 514 สมณะหลิว เซิงเช่า (劉僧紹) นำกบฏพุทธศาสนิกชนในมณฑลอิวจิ๋ว เมื่อ ค.ศ. 524 บรรดาครอบครัวทหารชนเผ่าเซียนเปย์ในหกหัวเมืองชายแดน (六鎮 *ลิ่วเจิ้น*) ก่อกบฏต่อต้านราชวงศ์เว่ย์เหนือ แต่ถูกปราบปรามด้วยความช่วยเหลือของยฺวี่จิ่ว-ลฺหวี อาน่ากุย (郁久閭阿那瓌) ผู้นำชนเผ่าโหรวหรัน (柔然) ต่อมาราชวงศ์เว่ย์เหนือย้ายผู้อยู่อาศัยในหัวเมืองชายแดน 200,000 คนไปยังภูมิภาคเหอเป่ย์ แต่ปัญหาทุพภิกขภัยที่เกิดขึ้นในท้องถิ่นทำให้บรรดาผู้อพยพก่อกบฏอีกครั้งภายใต้การนำของตู้ ลั่วโจว (杜洛周) เมื่อ ค.ศ. 525  ตู้ ลั่วโจวนำกบฏจากเมืองช่างกู่ (ปัจจุบันคืออำเภอหฺวายหลาย) ลงใต้ผ่านด่านจฺวียง (	居庸關 *จฺวียงกวาน*) และเอาชนะกองกำลังของราชวงศ์เว่ย์เหนือในพื้นที่ทางเหนือของมณฑลอิวจิ๋ว ในที่สุดก็สามารถยึดเมืองได้ เมื่อ ค.ศ. 528 กองกำลังของราชวงศ์เว่ย์เหนือภายใต้การนำของโหว เยฺวียน (侯淵) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเอ่อร์จู หรง (爾朱榮) ยึดเมืองคืนจากหาน โหลว (韓樓) ผู้นำกบกฏมาได้

เมื่อ ค.ศ. 534 อาณาเขตของราชวงศ์เว่ย์เหนือแตกออกเป็น 2 รัฐโดยมีแม่น้ำฮองโห (黄河 *หฺวางเหอ*) เป็นเส้นแบ่งเขตแดน ได้แก่ ราชวงศ์เว่ย์ตะวันตก (西魏 *ซีเว่ย์*) และราชวงศ์เว่ย์ตะวันออก (東魏 *ตงเว่ย์*) โดยราชวงศ์เว่ย์ตะวันออกได้ครอบครองมณฑลอิวจิ๋ว ราชวงศ์เว่ย์ตะวันออกปกครองเป็นเวลา 16 ปีก่อนถูกแทนที่โดยราชวงศ์ฉีเหนือ (北齊 *เป่ย์ฉี*) แม้ว่าราชวงศ์ฉีเหนือมีอาณาเขตเพียงครึ่งหนึ่งของราชวงศ์เว่ย์เหนือเดิม แต่ก็มีการแบ่งเขตการปกครองถึง 105 มณฑล

### ราชวงศ์สุยและถัง

ราชวงศ์สุย (隋) รวมแผ่นดินจีนเป็นหนึ่งเมื่อ ค.ศ. 589 และไม่ได้ใช่มณฑล (*โจว*) เป็นหน่วยการปกครอง ทุกมณฑลถูกเปลี่ยนสถานะเป็นเมืองหรือจฺวิ้น (郡) อิวจิ๋วถูกเปลี่ยนชื่อเป็น **จัวจวิ้น** (涿郡; หรือ "ตุ้นก้วน") เป็นหนึ่งใน 190 เมืองของจีนยุคราชวงศ์สุย

ราชวงศ์ถัง (唐) นำระบบมณฑล (*โจว*) กลับมาใช้โดยใช้แทนที่เมือง (*จฺวิ้น*) จัวจฺวิ้นถูกได้รับการเปลี่ยนชื่อกลับเป็นอิวจิ๋ว (โยวโจว) ซึ่งเมื่อ ค.ศ. 640 ถึอเป็นหนึ่งใน 360 มณฑลของราชวงศ์ถัง อำเภอเอกของอิวจิ๋วยังคงอยู่ที่จี้เฉิง ราชวงศ์ถังยังได้จัดตั้งกองทหารรักษาการณ์บัญชาชายแดน 10 กองเรียกว่าเจี๋ยตู้ฉื่อ (節度使) เจี๋ยตู้ฉื่อของมณฑลอิวจิ๋วตั้งอยู่ในอำเภอจี้เฉิงและกลายเป็นหนึ่งใน "สามกองทหารรักษาการณ์ก่อกบฏแห่งเหอเป่ย์" หลังกบฏอาน ลู่ซาน (安禄山) ภายหลังสงคราม เจี๋ยตู้ฉื่อของมณฑลอิวจิ๋วยังคงสถานะกึ่งอิสระจากการปกครองของราชวงศ์ถัง

### ยุคห้าวงศ์สิบรัฐถึงราชวงศ์เหลียว
ในยุคห้าวงศ์สิบรัฐ (ค.ศ. 907–960) ขุนศึกหลิว เหรินกง (劉仁恭) ก่อตั้งฐานอำนาจของตนในอิวจิ๋วและสถาปนาตนเป็น "อ๋องแห่งเยียน" (燕王 *เยียนหวาง*) ท้ายที่สุดหลิว เหรินกงก็ถูกโค่นอำนาจโดยราชวงศ์ถังยุคหลัง (後唐 *โฮ่วถัง*; ค.ศ. 923–936) ฉือ จิ้งถัง (石敬瑭) ผู้ก่อตั้งราชวงศ์จิ้นยุคหลัง (後晉 *โฮ่วจิ้น*; ค.ศ. 936–947) สวามิภักดิ์ต่อราชวงศ์เหลียว (遼) ของชาวคีตัน (契丹 *ฉี่ตาน*) และยกสิบหกมณฑล (อิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบหกมณฑล) ให้กับชาวคีตัน เมื่อ ค.ศ. 938 ชาวคีตันก่อตั้งนครหลวงแห่งที่สองในมณฑลอิวจิ๋วและตั้งชื่อว่าจังหวัดหนานจิงโยวตู (南京幽都府 *หนานจิงโยวตูฝู่*) เมื่อ ค.ศ. 1012 เปลี่ยนชื่อเป็นจังหวัดซีจิน (析津府 *ซีจินฝู่*) และภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นเยียนจิง (燕京) ตั้งแต่นั้นชื่อ "อิวจิ๋ว" (*โยวโจว*) ก็ไม่ถูกนำมาใช้อีกเลย

## ดูเพิ่ม
* รัฐเยียน
* ประวัติศาสตร์ของปักกิ่ง
* จี้เฉิง

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม
* 

หมวดหมู่:มณฑลของจีนโบราณ
หมวดหมู่:มณฑลของราชวงศ์ฮั่น