พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์

มหาอำมาตย์เอก มหาเสวกเอก **พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์** (พระนามเดิม: **พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร**) (7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 – 10 สิงหาคม พ.ศ. 2468) อดีตสมุหมนตรี องคมนตรี เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 17 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดากลิ่น พระสนมเอก ทรงเป็นองค์ต้นราชสกุล "**กฤดากร**"

## พระประวัติ

### ประสูติ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ มีพระนามเดิมว่า **พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร** ประสูติเมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 โดยประสูติแต่เจ้าจอมมารดากลิ่น พระสนมเอก ธิดาพระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) บุตรของเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ คชเสนี)

### รับราชการ
ทรงว่าราชการกรมพระนครบาล ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในขณะนั้นเรียกชื่อว่า "คอมมิตตี กรมพระนครบาล" ทรงเป็นผู้ปรับปรุงและจัดระเบียบกิจการตำรวจกรมกองตระเวน ตามแบบอย่างของสิงคโปร์ หลังจากได้โดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประพาสสิงคโปร์ เมื่อ ร.ศ. 109 (พ.ศ. 2433) ต่อมาได้พัฒนามาเป็นกิจการตำรวจไทย ในปี พ.ศ. 2417 และทรงเป็นเสนาบดีกรมพระนครบาล เมื่อปี พ.ศ. 2429

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ตั้งองคมนตรีสภา (เดิมคือ ปรีวีเคาน์ซิล) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร (พระอิสริยยศในขณะนั้น) เป็นองคมนตรีในครั้งนั้นด้วย และทรงเป็นองคมนตรีในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตลอดพระชนมายุ และยังทรงเป็นรัฐมนตรีสภา เมื่อปี พ.ศ. 2437

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็น **พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศวรฤทธิ์** เมื่อ พ.ศ. 2418 ต่อมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น **พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์** เมื่อ พ.ศ. 2442 ทรงรับราชการเป็นสมุหมนตรี เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร และเสนาบดีที่ปรึกษา เป็นต้น 

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น **พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์** เมื่อ พ.ศ. 2454 มีพระนามเต็มว่า

*"พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ มหิศวรราชรวิวงศ์ สิทธิประสงค์กฤดาธิการ สุทธสันดานสีตลหฤทัย มไหศวริยราชนิติธาดา สุปรีชาสรรพกิจโกศล วิมลสุจริตจริยานุวัตร พุทธาทิรัตนสรณารักษ์ อุดมศักดิ์บพิตร"*

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ประทับที่วังถนนพระอาทิตย์ ริมแม่น้ำเจ้าพระยา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างตำหนักพระราชทานบนที่ดินมรดกของพระองค์  ต่อมาเมื่อทรงเจริญพระชันษาครบ 5 รอบใน พ.ศ. 2460 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานพระราชทรัพย์สำหรับทรงสร้างตำหนักหลังใหม่ ชื่อ "วังมะลิวัลย์" ส่วนเจ้าจอมมารดากลิ่นยังคงพำนักอยู่ที่ตำหนักเดิม

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ได้พระราชทานนามสกุลให้เเก่เหล่าขุนนาง เหล่าตำรวจ หรือบุคคลสำคัญใน พ.ศ. 2460 มากมาย เช่น นามสกุล วิสมิตนันทน์ สุวรรณนาคินทร์ เอมะสุวรรณ เลขะกุล สุวรรณสมบูรณ์ ซึ่งมีความสละสลวยเป็นอย่างมาก

### สิ้นพระชนม์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ประทับที่วังมะลิวัลย์จนสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2468 พระชันษาได้ 70 ปี ใกล้เคียงกับที่เจ้าจอมมารดากลิ่นถึงแก่อนิจกรรมเมื่อปี พ.ศ. 2468 และได้ประดิษฐานพระโกศพระศพ และโกศศพไว้เคียงกันที่ท้องพระโรงของวังมะลิวัลย์ มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร

## พระโอรสและพระธิดา

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลกฤดากร มีหม่อม 3 ท่าน ได้แก่ 
# **หม่อมสุภาพ** (สกุลเดิม: สังขทัย)
# **หม่อมแช่ม**
# **หม่อมเจิม** 
โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 20 พระองค์/องค์ เป็นชาย 14 พระองค์/องค์ และหญิง 5 องค์

## พระนัดดา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ มีพระนัดดารวม 37 องค์/คน ดังนี้
* **[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์กฤดากร]]** มีพระโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์บุญระบือ กฤดากร 
**หม่อมราชวงศ์บรรลือศักดิ์ กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์สมัครสมาน กฤดากร ทั้ง 3 นี้ในหม่อมปรุง
**หม่อมราชวงศ์เจริญศักดิ์ กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์หญิงถนอมศักดิ์ กฤดากร ทั้ง 2 นี้ในหม่อมเชื่อม

***[[พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรเดช]]** มีพระโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์หญิง (ไม่มีนาม) กฤดากร ในหม่อมทิพวัน
**หม่อมราชวงศ์จิรเดช กฤดากร ในหม่อมศรีนวล
**หม่อมราชวงศ์หญิงภรณี รอสส์ 
**หม่อมราชวงศ์หญิงอัจฉริยา คงสิริ 
**หม่อมราชวงศ์หญิงวิภาสิริ วุฒินันท์ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมเจ้าหญิงผจงรจิตร์

***[[หม่อมเจ้าเสรฐศิริ กฤดากร]]** มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
**หม่อมกฤดากรราชเสนา (หม่อมราชวงศ์เทียมพันธ์ กฤดากร) 
**หม่อมราชวงศ์ทันพงศ์ กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์ทรงพัฒน์ กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์ทัดเผ่า กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์เถาพงศ์ กฤดากร 
**หม่อมราชวงศ์หญิงวงศ์สิริ ลาภเกษร ทั้ง 6 นี้ในหม่อมสนิท
**หม่อมราชวงศ์อ๊อด กฤดากร ในหม่อมผอบ
**หม่อมราชวงศ์หญิงประภาสิริ กฤดากร ในหม่อมเจ้าหญิงสุรีย์ประภา

***[[หม่อมเจ้าสิทธิพร กฤดากร]]** มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์อำนวยพร กฤดากร ในหม่อมละมุน
**หม่อมราชวงศ์อนุพร กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์หญิงเพ็ญศรี ประดิษฐพงศ์ ทั้ง 2 นี้ในหม่อมศรีพรหมา

***[[หม่อมเจ้าอมรทัต กฤดากร]]** มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์หญิงไพเราะ อาภากร 
**หม่อมราชวงศ์หญิงเพลินจิต บุรณศิริ
**หม่อมราชวงศ์พงศ์อมร กฤดากร ทั้ง 3 นี้ในหม่อมพร้อยสุพิณ
**หม่อมราชวงศ์หญิงสุทัศนีย์ กฤดากร ในหม่อมอู๊ด

***[[หม่อมเจ้าวรรณวิไลย เพ็ญพัฒน์|หม่อมเจ้าหญิงวรรณวิไลย เพ็ญพัฒน์]]** มีธิดา 1 องค์ ได้แก่
**พรรณเพ็ญแข กฤดากร (ลาออกจากฐานันดรศักดิ์)

***[[หม่อมเจ้าอิทธิเทพสรรค์ กฤดากร]]** มีโอรส 1 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์ฤทธิ์สุรีย์ กฤดากร

***[[หม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร]]** มีโอรส 1 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์สาทิส กฤดากร

***[[หม่อมเจ้าเสริมสวาสดิ์ กฤดากร]]** มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์พูนสวาท กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์ยงสวาสดิ์ กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์ทวีสวาท กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์สุทธิสวาท กฤดากร
**หม่อมราชวงศ์หญิงสายสวาท กฤดากร

***[[หม่อมเจ้าผจงรจิตร์ กฤดากร|หม่อมเจ้าหญิงผจงรจิตร์ กฤดากร]]** มีธิดา 3 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์หญิงภรณี รอสส์ 
**หม่อมราชวงศ์หญิงอัจฉริยา คงสิริ 
**หม่อมราชวงศ์หญิงวิภาสิริ วุฒินันท์ 

***[[หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร]]** มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์สมชนก กฤดากร ในหม่อมเจ้าหญิงฤดีวรวรรณ
**หม่อมราชวงศ์บุตรี วีระไวทยะ 
**หม่อมราชวงศ์กฤษต กฤดากร ทั้ง 2 นี้ในหม่อมหลวงหญิงต่อ

***[[หม่อมเจ้าดิลกฤทธิ์ กฤดากร]]** มีธิดา 1 คน ได้แก่
**หม่อมราชวงศ์หญิงอมรรัตน์ กฤดากร

## พระเกียรติยศ

### พระอิสริยยศ

* พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร (7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
* พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2418)
* พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศรวรฤทธิ์ (พ.ศ. 2418 - 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442)
* พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ (10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454)
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 - 10 สิงหาคม พ.ศ. 2468)

### พระยศ

#### พระยศพลเรือน
* มหาอำมาตย์เอก
* มหาเสวกเอก
#### พระยศทหาร
* นายพันโท
#### พระยศเสือป่า
* นายหมู่ใหญ่
* นายกองตรี

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งสยามและต่างประเทศ ดังนี้
### เครื่องราชอิสริยาภรณ์สยาม

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ
*  :
** พ.ศ. 2422 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์พระแม่เจ้าแห่งวีลาวีซอซา ชั้นที่ 2
*  :
** พ.ศ. 2435 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฏอิตาลี ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2437 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นสูงสุดประดับดอกคิริ
*  เบราน์ชไวค์ : 
** พ.ศ. 2452 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตไฮน์ริช ชั้นที่ 1 (พิเศษ)

## พงศาวลี



## อ้างอิง

* Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง 
* บทความสารคดี

หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมพระ
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:เอกอัครราชทูตไทยประจำสหราชอาณาจักร
หมวดหมู่:เอกอัครราชทูตไทยประจำสหรัฐอเมริกา
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6

หมวดหมู่:สกุลคชเสนี
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(พ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.2
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัยชั้นที่ 1
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์