ทำเนียบหัวเมือง

**ทำเนียบหัวเมือง** คือเขตการปกครองในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ประเทศสยามมีหัวเมืองขึ้นอยู่ 474 หัวเมือง  หลักฐานที่ได้จากจารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม  ที่ได้จารึกไว้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยได้จารึกไว้ที่คอสอง เฉลียงพระเบียงล้อมพระอุโบสถทั้งสี่ด้าน หรืออีกอย่างหนึ่งก็คือระเบียงคด ได้เขียนภาพหัวเมืองขึ้นกรุงเทพมหานคร 474 หัวเมือง  แต่ในปัจจุบันภาพดังกล่าวได้หายไปหมดแล้ว คงเหลือแต่จารึกที่บอกชื่อหัวเมืองเหล่านั้น กับเจ้าเมืองบางเมืองอยู่ราวครึ่งหนึ่ง  ตรวจได้ศิลาจารึก 77 แผ่น ทำเนียบเมือง 194 เมือง แบ่งออกได้ดังนี้

## ทิศเหนือ
พื้นที่ทิศเหนือของประเทศสยาม ปัจจุบันได้แก่ บริเวณภาคเหนือ ภาคกลางตอนบน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน จังหวัดยโสธร และจังหวัดอุบลราชธานี ของประเทศไทย รวมทั้งพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศลาว
* เมืองศรีภิรม เมืองพรหมพิราม เมืองเทพบุรี เมืองชาตกาล เมืองนครไทย และเมืองด่านซ้าย สุดน้ำโทก 6 เมือง ขึ้นกับเมืองพิษณุโลก
* เมืองชุบศรสำแดง เมืองชุมแสงสงคราม เมืองศรีพนมมาศ และเมืองนครนาคง อยู่ลำน้ำใหญ่ 4 เมือง ขึ้นกับเมืองพิษณุโลก
* เมืองลับแล เมืองปากเหือง เจ้าเมืองชื่อพระอณะพินาศ เมืองน้ำปาด และเมืองสวางคบุรี รวมลำน้ำพิชัย 3 เมือง ขึ้นกับเมืองพิชัย
* เมืองตรอนตรีศิลป์ อยู่ตอนหนบุรพสวางค์ เมืองบางโพ และเมืองขุนกัน อยู่ลำน้ำพิชัยฝั่งตะวันตก ขึ้นกับเมืองพิชัย
* เมืองพิพัฒน์ ขึ้นกับเมืองพิชัย
* เมืองทุ่งยั้งและเมืองสวรรคโลกขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองพิชัย หัวเมืองชั้นตรี ต่อมาเลื่อนเป็นหัวเมืองชั้นโท เจ้าเมืองชื่อออกญาศรีสุริยราชราชัยอภัยพิรยพาหะ ศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองพิมูล ขึ้นกับเมืองพิชัย
* เมืองสุโขทัย หัวเมืองชั้นโท ผู้ครองเมืองชื่อออกญาศรีธรรมศุภราชชาติบดินทร สุรินทรฤๅไชย อภัยพิริยบรากรมพาหุ ศักดินา 10,000 ขึ้นกับมหาดไทย
* เมืองราชธานี เมืองกงคราม เมืองพิรามรงค และเมืองพิแรมรมย์ ขึ้นกับเมืองสุโขทัยทั้ง 4 เมือง
* เมืองโคฎก อยู่ฝั่งเหนือบางขัง เมืองบางขัง อยู่ฝั่งใต้ลำบางขัง ขึ้นกับเมืองสวรรคโลก
* เมืองสำโรงทอง อยู่ฝั่งเหนือลำสำโรง เมืองคีรีมาศอยู่ดอน ขึ้นกับเมืองสุโขทัย
* เมืองปอง ขึ้นกับเมืองเถินอยู่ดอน
* เมืองเถิน เจ้าเมืองชื่อพระยาเถินบุรี ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองกำแพงเพชร หัวเมืองชั้นโท ผู้ครองเมืองชื่อออกญารามรณรงคสงคราม  รามภักดีอภัย พิริยพาหะ ถือศักดินา 10,000 ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองเชียงทอง เมืองเชียงเงิน อยู่ลำพิงฝั่งออก ขึ้นเมืองตาก
* เมืองโกสามพิน เมืองบงการบุรี เมืองโบราณราช เมืองนาถบุรี เมืองไตรตรึงค์ ขึ้นกับเมืองกำแพงเพชร 5 เมือง
* เมืองป่าศักดิ์ ผู้ครองเมืองชื่อเจ้านครจำปาศักดิ์ ประเทศราช ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองโขงเจียม ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองปากแซง ขึ้นกับเมืองเจียม
* เมืองเขมราฐ เจ้าเมืองชื่อพระเทพวงศา ขึ้นกับกรมมหาดไทย 
* เมืองมุกดาหาร เจ้าเมืองชื่อพระจันทมุริยวงศ์ ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองนครพนม ผู้ครองชื่อพระสุนทรราชวงศา มหาขัตติยชาติ ประเทศราชทวาเวียง ดำรงรักษศักดิยศทฤๅไกร ศรีพิชัยสงคราม เจ้าเมืองยศสุนทร ทั้งสองเมือง ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองท่าอุเทน ขึ้นกับกรมมหาดไทย 
* เมืองไชยบุรี เจ้าเมืองชื่อพระไชยวงศา ขึ้นกับกรมมหาดไทย 
* เมืองเดชอุดม เจ้าเมืองชื่อพระศรีสุระ ขึ้นกับกรมมหาดไทย 
* เมืองศรีสะเกษ เจ้าเมืองชื่อพญาวิเศษภักดี ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองสาลวัน เจ้าเมืองชื่อเอกราช เมืองสะเมียร์ เมืองสะภาษ และเมืองคง อยู่ตะวันตกลำเซโคนฝั่งของข้างเหนือ 4 เมือง ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองสีทันดร เจ้าเมืองชื่อพระอภัยราชวงศา ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองตระการ อยู่ลำแม่ขานฝั่งเหนือ เมืองแจ่ม อยู่ลำแม่แจ่มฝั่งตะวันออก เมืองยวม อยู่ฝั่งน้ำยวมหนตะวันตก และเมืองพาน อยู่ตอนหนใต้  ขึ้นกับเมืองเชียงใหม่ทั้ง 4 เมือง
* เมืองหอด อยู่ลำแม่พิงฝั่งตะวันตก เมืองตื่นด่าน พญาอินทรคีรี ขึ้นเมืองเชียงใหม่ 2 เมือง 
* นครลำพูนไชยประเทศราช ผู้ครองเมืองชื่อตามนามเมือง ขึ้นกรมมหาดไทย
* เมืองยอง อยู่ฝั่งแม่กอง ตะวันออกตรงเมืองลำพูนข้าม ขึ้นกับเมืองลำพูน
* เมืองป่าซาง อยู่ลำแม่ทาฝั่งตะวันตก เมืองหนองล่าง อยู่ลำแม่ลี้ฝั่งเหนือ และเมืองลี้ อยู่ปลายแม่ลี้ฝั่งใต้ ขึ้นกับเมืองลำพูนทั้ง 3 เมือง
* เมืองจาน เมืองเมาะ เมืองท่า เมืองลอง อยู่ตะวันออกของนครลำปาง เมืองพยาก เมืองงาว อยู่ตอนเหนือของเมืองลำปาง เมืองเตาะ อยู่ฝั่งตะวันออกน้ำเตาะ เมืองวัง และเมืองแจ้ห่ม อยู่ฝั่งแม่วังฝั่งตะวันออก ขึ้นกับเมืองนครลำปางทั้ง 9 เมือง
* เมืองเวียงติ้นและเมืองพะเยา อยู่ลำแม่วังฝั่งตะวันตก ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* นครลำปางประเทศราช ผู้ครองเมืองชื่อตามนามเมือง ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองเสิมและเมืองจาง อยู่แม่จางฝั่งเหนือ ขึ้นกับเมืองนครลำปาง
* เมืองเชียงของ เมืองโปง เมืองเงิน เมืองสราว  และเมืองปัว ขึ้นกับเมืองน่าน
* เมืองน่าน ผู้ครองเมืองชื่อพระยามงคลยศประเทศราช ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองหินและเมืองงั่ว อยู่หนใต้  ขึ้นกับเมืองน่าน 2 เมือง
* เมืองแพร่ เจ้าเมืองชื่อพญาแพร่ราชวงศาประเทศราช ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองสรองและเมืองแสนหลวง อยู่หนใต้เมืองแพร่  ขึ้นกับเมืองแพร่
* เมืองนำภูน เมืองนำอาย เมืองเพียง และเมืองทุง อยู่ลำของใต้เมืองหลวง 5 เมือง เมืองด่านขวา เมืองเชียงเงิน อยู่ลำน้ำด่านตะวันออกเมืองหลวง 2 เมือง ขึ้นกับเมืองหลวงพระบาง ทั้ง 7 เมือง
* เมืองมวย เมืองสะกก เมืองหิว เมืองบุญวัง เมืองหะท้าว เมืองไต และเมืองปักแสง อยู่ลำน้ำเซืองตะวันออกเมืองหลวง ขึ้น 7
* เมืองคำเกิด อยู่หว่างน้ำอ่อน หว่างน้ำยวงฝั่งเหนือ เมืองคำม้วน อยู่ลำน้ำอ่อนฝั่งเหนือ ขึ้นกับกรมมหาดไทย 2 เมือง
* เมืองหาว อยู่ลำน้ำโชติฝั่งเหนือ ขึ้นกับเมืองคำม้วน 
* เมืองบ่อ อยู่ลำน้ำอ่อนฝั่งใต้ ขึ้นกับเมืองคำเกิด 
* เมืองว่า อยู่ลำน้ำมอญฝั่งตะวันออก ขึ้นกับเมืองคำม้วน 
* เมืองภูเวียง ขึ้นกับเมืองเวียงจันทน์
* เมืองยศสุนทร เหนือลำพมูล พระสุนทรวงศา เจ้าเมืองนครพนม กินเมืองยศสุนทรด้วย ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* กรุงศรีสัตนาคนหุตอุดมราชธานี เมืองเวียงจันทน์ ประเทศราช อยู่ฝั่งลำของฟากเหนือ ขึ้นกับกรมมหาดไทย 
* เมืองเชียงขวาง เมืองหนองคาย มีข้าหลวงประจำอยู่ที่เมืองหนองคาย คือพระยาสุรเดชวิเศษฤทธิ์ (จันทร์ อินทรกำแหง)
* เมืองนามฮุง เมืองเชียงคาน อยู่เหนือเวียงจันทน์ ขึ้นกับเมืองเวียงจันทน์ 2 เมือง
* เมืองท่าบ่อและเมืองพานพร้าว อยู่ฝั่งลำของข้างใต้ ขึ้นกับเมืองเวียงจันทน์ 2 เมือง

## ทิศตะวันออก
พื้นที่ทิศตะวันออกของประเทศสยาม ปัจจุบันได้แก่ บริเวณภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง จังหวัดกาฬสินธุ์ ของประเทศไทย รวมทั้งบางส่วนของประเทศกัมพูชา
* เมืองพระตะบอง เจ้าเมืองชื่อพระยาอภัยภูเบศร ขึ้นกับกรมมหาดไทย 
* เมืองตะโหนด เมืองพนมศก(ភ្នំស្រុក) ขึ้นกับเมืองพระตะบอง
* เมืองนครเสียมราฐ  เจ้าเมืองชื่อพระยานุภาพไตรภพสบสรรพยุทธฤทธิ ขึ้นกับเมืองพระตะบอง
* เมืองระสือ(เมืองระไซ อยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้เมืองพระตะบอง) เขมร ขึ้นกับเมืองพระตะบอง สิ้นอาญาเขตต์เพียงนี้
* เมืองพุทไธสมัน (สุรินทร์) เขมร ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองจงกน (ចុងកាល់ จุงกาล) เขมร เจ้าเมืองชื่อพญาสุรินทภักดีศรีประภัยสุมล ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองนครราชเสมา หัวเมืองชั้นเอก
* เมืองพิมาย อยู่ทิศตะวันออกลำพิมูล
* เมืองประโคนไชย และเมืองนางรอง อยู่หนตะวันออก ขึ้นกับเมืองนครราชเสมา
* เมืองปักธงไชย อยู่หนใต้นครราชเสมา
* เมืองพุทไธสงฆ์ อยู่หนเหนือนครราชเสมา ขึ้นกับนครราชเสมา
* เมืองชนบท เจ้าเมืองชื่อพญาจันตประเทศ ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองจตุรัศ อยู่ใต้ลำปะชี
* เมืองไชยภูมิ์ ขึ้นกับนครราชเสมา
* เมืองภูเขียว เจ้าเมืองชื่อพระไกรสีหนาท อยู่หนตะวันออก ลำปะชี 2 เมือง ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองสังขะ เจ้าเมืองชื่อพญาสังขบุรีศรีนครอัจ ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองบุรีรัมย์ หนตะวันออกนครราชเสมา ขึ้นกับนครราชเสมา
* เมืองสุวรรณภูมิ เจ้าเมืองชื่อพระรัตนวงษา ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองขอนแก่น เจ้าเมืองชื่อพระนคร ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองกาฬสินธุ์ เจ้าเมืองชื่อพญาไชยสุนทร ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองหนองหารน้อย เจ้าเมืองชื่อพระพิทักษ์เขตต์ขันธ์ ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองเพ็ง อยู่ลำน้ำสายบาต ขึ้นกับเมืองกาฬสินธุ์

## ทิศตะวันตก
พื้นที่ทิศตะวันตกของประเทศสยาม ปัจจุบันได้แก่ บริเวณภาคกลางและภาคตะวันตกของประเทศไทย
* เมืองกรุงเก่า ผู้รักษากรุงชื่อพระยาไชยวิชิต สิทธสาตรา มหาประเทศราช ชาติเสนาบดี ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองปรันตประเทศ ข้าพระพุทธบาท ขึ้นกับกรุงเก่า 
* เมืองลพบุรี หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองชื่อออกพระนครพราหมณ์ ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองสระบุรี หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองชื่อพระยาพิไชยรณรงค์สงคราม รามภักดีบดินทรนรินทรเสนา มหานิคมธานีศรีมไหศวรรย์ ศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองประทุมธานี หัวเมืองชั้นตรี เจ้าเมืองชื่อพระยาพิทักษ์ทวยหาญ ขึ้นกับกรมพระกระลาโหม
* เมืองนนทบุรี หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองชื่อพระนนทบุรีศรีมหาสมุทร ถือศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมท่า
* เมืองราชบุรี เดิมเป็นหัวเมืองชั้นจัตวา ยกขึ้นเป็นหัวเมืองชั้นโท ผู้ครองเมืองชื่อพระยาสุรินทรฤๅชัย อภัยประเทศราชชาติพัทธยาธิบดี พิริยพาหะ ถือศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมพระกระลาโหม
* เมืองกาญจนบุรี หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองชื่อพระยาประสิทธิ์สงคราม รามภักดี ศรีพิเศษประเทศนิคม ภิรมราไชยสวรรย์ ถือศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมพระกลาโหม
* เมืองศรีสวัสดิ์ หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองชื่อพระยาพิไชยชนะสงคราม รามภักดี ถือศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมพระกลาโหม

## ทิศใต้
พื้นที่ทิศใต้ของประเทศสยาม ปัจจุบันได้แก่ บริเวณภาคตะวันออกและภาคใต้ของประเทศไทย รวมทั้งบางส่วนของประเทศมาเลเซีย
* เมืองปราจีณบุรี หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองออกพระอุทัยธานี ถือศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองกระบิลบุรีและเมืองประจันตคาม ขึ้นกับเมืองปราจีณบุรี
* เมืองนครนายก หัวเมืองชั้นจัตวา เจ้าเมืองพระพิบูลยสงคราม ถือศักดินา 3,000 ขึ้นกับกรมมหาดไทย
* เมืองพนัสนิคม ขึ้นกับกรมท่า 
* เมืองนครศรีธรรมราช หัวเมืองชั้นเอก ผู้ครองเมืองชื่อเจ้าพระยาศรีธรรมราช ชาติเดโชชัย มไหสุริยาธิบดี อภัยพิริยบราพาหุ ถือศักดินา 10,000 ขึ้นกรมพระกลาโหม
* เกาะสมุยและเกาะพงัน ขึ้นกับเมืองนครศรีธรรมราช
* เมืองไทรบุรี เมืองแขก  ผู้ครองเมืองชื่อพระยาอภัยธิเบศรมหาประเทศราช ชาติอธิบดินทร อินทไอสวรรย ขันธเสมาเดชชิตพิริยพาห ขึ้นกับเมืองนครศรีธรรมราช
* เมืองสะตูล เมืองมะนาวา เมืองละงู เมืองปะหลิด และเมืองเกาะนางกาวี แขก ขึ้นกับไทรบุรี 5 เมือง 
* เมืองพัทลุง เดิมเป็นหัวเมืองชั้นตรี ยกเป็นหัวเมืองชั้นโท ผู้ครองเมืองชื่อออกญาแก้วโกรพยพิชัยภักดีบดินทรเดโชชัย อภัยพิริยพาหะ ถือศักดินา 5,000 ขึ้นกับกรมพระกลาโหม
* เมืองคชราชาและเมืองศรีชนา ขึ้นกับเมืองพัทลุง
* เมืองปะเหรียญ เมืองชรัด เมืองกำแพงเพชร เมืองสะทัง และเมืองพะโค ขึ้นกับเมืองพัทลุง
* เมืองระโนด ขึ้นกับเมืองนครศรีธรรมราช
* เมืองสงขลา หัวเมืองชั้นโท ผู้ครองเมืองชื่อพระยาศรีวิเชียรคีรีสุนทร วิสุทธิศักดา มหาพิชัยสงครามภักดี พิริยพาห ขึ้นกับกรมพระกลาโหม
* เมืองมนารา ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองหนองจิก เจ้าเมืองชื่อพระยาวิเชียรศรีสุริยวังศารัตนาเขตต์ประเทศราช เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองตานี เจ้าเมืองชื่อพระยาวิชิตภักดีศรีสุริยวังศารัตนาเขตต์ประเทศราช เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองจะนะ เจ้าเมืองชื่อมหานุภาพปราบสงคราม ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองเทพา เมืองสทึง และเมืองรัตนภูม ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองยะหริ่ง เจ้าเมืองชื่อพระยาพิพัฒนเสนามาตยาธิบดี ศรีสุรสงคราม เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองยะลา ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองรามันห เจ้าเมืองชื่อพระยารัตนภักดีศรีราชบดินทรสุรินทรวังศา เมืองแขก ขึ้นเมืองสงขลา เมืองสุพรรณ เมืองป่าหลวง มหาอรัญ เมืองปะดัง เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองระแงะ เจ้าเมืองชื่อพระยาตะมะหงันภักดี ศรีสุวรรณประเทศวิเศษสวัสดิวังศา ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองสาย เจ้าเมืองชื่อพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี ศรีมหารายามักตาลีลาอับดุลระซุน วิบุลขอบเขตต์ประเทศมลายู ขึ้นกับเมืองสงขลา
* เมืองปะหลำ เมืองจวบ เมืองปะโหละ เมืองพรายวัน เมืองสีบโปย และเมืองมายอน เมืองแขก ขึ้นกับเมืองสงขลา

## อ้างอิง

* โครงการหอมรดกไทยเฉลิมพระเกียรติฯ  กระทรวงกลาโหม

หมวดหมู่:กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:เหตุการณ์ในรัชกาลที่ 3
หมวดหมู่:ภูมิศาสตร์ไทย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของเมืองในประเทศไทย