อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์

**อนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์** () หรือเรียกโดยย่อว่า **ไซเตส** (CITES) และเป็นที่รู้จักในชื่อ **อนุสัญญากรุงวอชิงตัน** (Washington Convention) เป็นสนธิสัญญาซึ่งเริ่มใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2518

ในปี พ.ศ. 2516 สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ (IUCN) ได้จัดการประชุมนานาชาติขึ้นที่กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. เพื่อร่างอนุสัญญาดังกล่าว มีผู้เข้าร่วมประชุม 88 ประเทศ แต่มีผู้ลงนามรับรองอนุสัญญาฉบับนี้ทันทีเพียง 22 ประเทศ สำหรับประเทศไทยได้ส่งผู้แทนเข้าร่วมประชุมด้วย แต่มาลงนามรับรองอนุสัญญาในปี พ.ศ. 2518 และให้สัตยาบันในวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2526 นับเป็นสมาชิกลำดับที่ 80 ปัจจุบัน ไซเตสมีภาคีทั้งสิ้น 183 ประเทศสมาชิก

เป้าหมายของไซเตส คือ การอนุรักษ์ทรัพยากรสัตว์ป่าและพืชที่ใกล้จะสูญพันธุ์หรือถูกคุกคาม ทำให้ปริมาณร่อยหรอจนอาจเป็นเหตุให้สูญพันธุ์ วิธีการอนุรักษ์กระทำโดยการสร้างเครือข่ายทั่วโลกในการควบคุมการค้าระหว่างประเทศ (International Trade) ทั้งสัตว์ป่า พืชป่า และผลิตภัณฑ์ ไซเตสไม่ควบคุมการค้าภายในประเทศสำหรับชนิดพันธุ์ท้องถิ่น (Native Species) 

การค้าสัตว์ป่า พืชป่า และผลิตภัณฑ์ระหว่างประเทศ จะถูกควบคุมโดยระบบใบอนุญาต (Permit) ซึ่งสัตว์ป่าและพืชป่าที่อนุสัญญาควบคุมจะต้องมีใบอนุญาตในการนำเข้า (Import) ส่งออก (Export) นำผ่าน (Transit) และส่งกลับออกไป (Re-Export) โดยชนิดพันธุ์ของสัตว์ป่าและพืชป่าที่อนุสัญญาควบคุม จะระบุไว้ในบัญชีหมายเลข 1, 2, 3 (Appendix I, II, III) ของอนุสัญญา โดยได้กำหนดหลักการไว้ดังนี้

## ชนิดพันธุ์ในบัญชีอนุรักษ์

### ชนิดพันธุ์ในบัญชีหมายเลข 1 (Appendix I)
thumb|200px|right|ปลาตะพัด (''Scleropages formosus'')
เป็นชนิดพันธุ์ของสัตว์ป่าและพืชป่าที่ห้ามค้าโดยเด็ดขาด เนื่องจากใกล้จะสูญพันธุ์ ยกเว้นเพื่อการศึกษา วิจัยหรือเพาะพันธุ์ ซึ่งต้องได้รับคำยินยอมจากประเทศที่จะนำเข้าเสียก่อน ประเทศส่งออกจึงจะออกใบอนุญาตส่งออกได้ ทั้งนี้ต้องคำนึงถึงความอยู่รอดของชนิดพันธุ์นั้น ๆ ด้วย  

ตัวอย่างของสัตว์ป่า ที่อยู่ในบัญชีนี้ได้แก่ แพนด้าแดง (*Ailurus fulgens*) กอริลลา (*Gorilla gorilla*) ชิมแปนซี (*Pan spp.*) เสือ (*Panthera tigris* subspecies) สิงโตอินเดีย (*Panthera leo persica*) เสือดาว (*Panthera pardus*) เสือจากัวร์ (*Panthera onca*) เสือชีตาห์ (*Acinonyx jubatus*) ช้างเอเชีย (*Elephas maximus*) ช้างแอฟริกา (*Loxodonta africana*) พะยูนและแมนนาที (อันดับพะยูน) สกุลแรด (except some Southern African subspecies populations) ปลาตะพัด (*Scleropages formosus*) ปลายี่สก (*Probarbus jullieni*) เป็นต้น

ตัวอย่างของพืชป่า ที่อยู่ในบัญชีนี้ได้แก่ เอื้องปากนกแก้ว (*Dendrobium cruentum*)

### ชนิดพันธุ์ในบัญชีหมายเลข 2 (Appendix II)
เป็นชนิดพันธุ์ของสัตว์ป่าและพืชป่าที่ยังไม่ถึงกับใกล้จะสูญพันธุ์ จึงยังอนุญาตให้ค้าได้ แต่ต้องมีการควบคุมไม่ให้เกิดความเสียหาย หรือลดปริมาณลงอย่างรวดเร็วจนใกล้จะสูญพันธุ์ โดยประเทศที่จะส่งออกต้องออกหนังสืออนุญาตให้ส่งออกและรับรองว่าการส่งออกหนังสืออนุญาตให้ส่งออกและรับรองว่าการส่งออกแต่ละครั้ง จะไม่กระทบกระเทือนต่อการดำรงอยู่ของชนิดพันธุ์นั้นในธรรมชาติ 

ตัวอย่างของสัตว์ป่า ที่อยู่ในบัญชีนี้ได้แก่  ซาวันน่ามอนิเตอร์ (Varanus exanthematicus) ปลาฉลามขาว (*Carcharadon carcharias*) หมีดำ (*Ursus americanus*) ม้าลายภูเขาฮาร์นมันน์ (*Equus hartmannae*) นกแก้วจักจั่น (*Psittacus erithacus*) อีกัวนาเขียว (*Iguana iguana*) หอยสังข์ราชินี (*Strombus gigas*) Mertens' Water Monitor (*Varanus mertensi*), bigleaf mahogany (*[[Swietenia macrophylla]]*) ปลาฉลามปากเป็ดมิสซิสซิปปี  (*Polyodon spathula*) เป็นต้น

ตัวอย่างของพืชป่า ที่อยู่ในบัญชีนี้ได้แก่ แก้วเจ้าจอม (*Guaiacum officinale*) พะยูง (*Dalbergia cochinchinensis*)

### ชนิดพันธุ์ในบัญชีหมายเลข 3 (Appendix III)
เป็นชนิดพันธุ์ที่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายของประเทศใดประเทศหนึ่งแล้วขอความร่วมมือประเทศภาคีสมาชิกให้ช่วยดูแลการนำเข้า คือจะต้องมีหนังสือรับรองการส่งออก จากประเทศถิ่นกำเนิด

ตัวอย่างของสัตว์ป่า ที่อยู่ในบัญชีนี้ได้แก่ สลอธ 2 นิ้ว (*Choloepus hoffmanni*) ชะมดแอฟริกา (*Civettictis civetta*) เต่าอัลลิเกเตอร์ (*Macrochelys temminckii*) 

ตัวอย่างของพืชป่า ที่อยู่ในบัญชีนี้ได้แก่ เมื่อยขาว (*Gnetum montanum Markgr.*)

การกำหนดรายชื่อชนิดพันธุ์ในบัญชีไซเตสใช้ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ทั้งด้านอนุกรมวิธาน (Taxonomy) และข้อมูลด้านชีววิทยา (Biological Parameter) ได้แก่ ข้อมูลสถานภาพของประชากร (Population Status) แนวโน้มประชากร (Population Trends) การแพร่กระจาย (Distribution) สถานะแหล่งที่อยู่อาศัย (Habitat Availability) แนวโน้มด้านภูมิศาสตร์ (Geographic Trends) และการถูกคุกคาม (Threats) เป็นตัวกำหนด นอกจากนี้ยังต้องคำนึงถึงการใช้ประโยชน์ทางการค้าและสถานภาพการทางกฎหมายประกอบในการพิจารณาด้วย

## นโยบาย มาตรการต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องของประเทศไทย

**พระราชบัญญัติ**
* พระราชบัญญัติคุ้มครองการประชุมภาคีอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศ ซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ ครั้งที่ 16 ในประเทศไทย พ.ศ. 2556
* พระราชบัญญัติคุ้มครองการประชุมภาคีอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศ ซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ครั้งที่ 13 ในประเทศไทย พ.ศ. 2547
* พระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518
* พระราชบัญญัติพันธุ์พืช (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535
* พระราชบัญญัติงาช้าง พ.ศ. 2558
**ประกาศ**
* ประกาศกระทรวงพาณิชย์ว่าด้วยการส่งสินค้าออกไปนอกราชอาณาจักร (ฉบับที่ 58) พ.ศ. 2534
* ประกาศกรมวิชาการเกษตรเรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขการนำเข้า ส่งออก หรือนำผ่านพืชอนุรักษ์และซากของพืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518  พ.ศ. 2547
* กฎกระทรวงฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2537) ออกตามความในพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2537
* ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518
* ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518 (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2538
* ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518 (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2540
* ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518  พ.ศ. 2543
* ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง  พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518 พ.ศ. 2545
* ประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเรื่อง กำหนดชนิดสัตว์ป่าและซากของสัตว์ป่าที่ห้ามนำเข้าหรือส่งออก
* ประกาศกรมวิชาการเกษตรเรื่อง  หลักเกณฑ์และวิธีการขยายพันธุ์เทียม  ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518 (ฉบับที่ 1)  พ.ศ. 2536

## แหล่งข้อมูลอื่น

* เว็บไซต์ไซเตส
* รายชื่อในบัญชีอนุรักษ์1, 2, 3
* อนุสัญญาไซเตส (CITES) 

## อ้างอิง

หมวดหมู่:อนุสัญญาสหประชาชาติ
หมวดหมู่:สนธิสัญญาด้านสิ่งแวดล้อม
หมวดหมู่:ชนิดใกล้สูญพันธุ์
หมวดหมู่:การค้าระหว่างประเทศ
หมวดหมู่:สนธิสัญญาเกี่ยวข้องกับภูฏาน
หมวดหมู่:สนธิสัญญาเกี่ยวข้องกับสวีเดน