กลุ่มรัฐข่า

**กลุ่มรัฐข่า** เป็นข้อสันนิษฐานถึงกลุ่มอำนาจในพื้นที่ที่พบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ซึ่งศูนย์กลางอำนาจขนาดใหญ่โดยรอบมักเรียกกลุ่มชาติพันธุ์เหล่านี้ว่า **ข่า** ซึ่งได้รับการสันนิษฐานว่ามีความหมายตรงกับคำว่า *ข้า* ในภาษาไทย

## กลุ่มชาติพันธุ์และการตั้งถิ่นฐาน
ข่าเป็นคำเรียกถึงชนพื้นเมืองที่อาศัยอยู่เขตลุ่มแม่น้ำโขงและ ครอบคลุมตั้งแต่ลุ่มแม่น้ำแดงและแม่น้ำดำในประเทศเวียดนามไปจนถึงลุ่มน้ำเซกอง,  และในประเทศกัมพูชา ดินแดนเหล่านี้เป็นถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์อันหลากหลายและมีการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง ข่าบางกลุ่มสูญสิ้นไปแล้ว และบางกลุ่มก็ถูกเปลี่ยนชื่อเรียก ในประเทศลาว พวกเขาถูกเรียกว่าลาวเทิง และประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์จำนวน 32 กลุ่ม นอกจากนี้ยังมีการใช้คำว่า*ข่า*ในการเรียกกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่อื่นที่ห่างไกลออกไป เช่น ลัวะ, อีก้อ, ชอง และ

ในพื้นที่สูงทางเหนือพบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์เช่น กำมุ, ลัวะ และมละบริ กลุ่มรัฐของชาวไทได้ทยอยเข้าครอบครองดินแดนเหล่านี้ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 16–17 เช่น เมืองชวา, สิบหกเจ้าไท, หัวพันห้าทั้งหก และเมืองพวน

พื้นที่สูงทางตะวันออกของแม่น้ำโขง เช่น พื้นที่และลุ่มน้ำจรดเทือกเขาอันนัมทางตะวันออก พบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น ผู้ไท, ญ้อ, กะเลิง, โส้, โซ่ทะวืง, , ไทโย้ย และ พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์เรียกหัวเมืองเหล่านี้ว่า **เมืองฟากโขง**

ในพื้นที่ลุ่มน้ำทางใต้ อันได้แก่ลุ่มน้ำมูลตอนล่าง, ลุ่มน้ำโขง และที่ราบสูงบ่อละเวน จรดเทือกเขาอันนัมและที่สูงตอนกลางทางตะวันออก พบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น กูย, เยอ,  และ อาณาจักรจำปาศักดิ์และหัวเมืองเขมรป่าดงเข้าแทนที่กลุ่มอำนาจดั้งเดิมในพื้นที่ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 23

## กลุ่มรัฐพื้นที่สูงทางเหนือ

### ร่องรอยการตั้งถิ่นฐานและอารยธรรม

### การก่อตั้งรัฐชาวไท

## กลุ่มรัฐพื้นที่สูงทางตะวันออก

### ร่องรอยการตั้งถิ่นฐานและอารยธรรม
ในยุคก่อนประวัติศาสตร์ ปรากฏร่อยรอยเหมืองทองแดงและโบราณวัตถุที่เมือง เช่น ก้อนโลหะทองแดง, แม่พิมพ์หล่อวัตถุสำริด และขวานสำริด ซึ่งมีอายุประมาณ 2,000 ปี

### เมืองคำเกิด

### การตั้งถิ่นฐานของชาวผู้ไท
ในปลายพุทธศตวรรษที่ 23 เกิดการอพยพของกลุ่มชาวไทจากดินแดนสิบหกเจ้าไทเข้าสู่ลุ่มแม่น้ำเซบั้งเหียง กลุ่มชาวไทเหล่านี้ซึ่งต่อมาถูกเรียกว่า **ผู้ไท** ได้เข้าแทนที่ชนพื้นเมืองดั้งเดิมในพื้นที่ ตำนานการก่อตั้งเมืองของชาวผู้ไทมีอย่างน้อย 5 รูปแบบ ได้แก่

*  () เล่มที่ 2 เริ่มเรียบเรียงในช่วงปี พ.ศ. 2370 ระบุว่า บรรพบุรุษของเจ้าเมืองมีนามว่า น้ำน้อยอ้อยหนู () เมื่อน้ำน้อยอ้อยหนูถึงแก่ความตาย เหล่าบุตรชายของน้ำน้อยอ้อยหนูถูกยึดอำนาจและอพยพสู่เทือกเขาอันนัม ล็องอ๊วต () บุตรชายคนโตได้ปกครองเมืองตะโปน ซาโฮน () บุตรชายคนรองได้ปกครองเมืองวัง บุตรคนที่สามนามว่าซาโค () ได้ปกครองเมืองพ้อง ฝี่เซือง () บุตรชายคนที่สี่ได้ปกครองเมืองนอง
* ตำนานฉบับพระโพธิวงศาจารย์ ในปี พ.ศ. 2469 กล่าวถึงเรื่องราวของท้าวก่าซึ่งอพยพผู้คนจากเมืองน้ำน้อยอ้อยหนูในเขตสิบหกเจ้าไทมายังเวียงจันทน์ เจ้าอนุรุทกุมารเจ้าเมืองเวียงจันทน์จึงสั่งให้ไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่เมืองวัง ท้าวก่าสามารถปราบชาวข่าพื้นเมืองให้อยู่ในอำนาจได้จึงได้รับการแต่งตั้งให้เป็นเจ้าเมืองวัง *เจ้าอนุรุทกุมาร*ในตำนานฉบับนี้ได้รับการสันนิษฐานว่าคือเจ้าอนุวงศ์
* ตำนานฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี เขียนขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2479 มีเนื้อหาดังนี้  *เจ้าหยั้มกระหม่อมองค์หล่อ*ในสำเนาลายพระหัตถ์นี้ได้รับการสันนิษฐานว่าคือ พระไชยเชษฐาธิราชที่ 2
* งานเขียนของแบร์นาร์ บูรอต นักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศส เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2498 ระบุว่า เดิมชาวพื้นเมืองที่เรียกว่า แฟงมี () ได้ครอบครองดินแดนแห่งนี้อยู่และมีหน้าที่ส่งบรรณาการต่อ ชาวผู้ไทซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเวียงจันทน์ได้ขับไล่ชาวพื้นเมืองออกไปและก่อตั้งเมืองรุ่นแรกอันได้แก่ เมืองวัง (), จำพอน (), เซโปน (), และแฟง ()
* ตำนานของชาวผู้ไทกะป๋อง เผยแพร่โดยจังหวัดสกลนครในปี พ.ศ. 2531 ระบุว่า ขุนเพายาวเจ้าเมืองน้ำน้อยอ้อยหนูพร้อมบุตรชายชื่อ เจ้าหุนและเจ้าหาญ อพยพบ่าวไพร่ลงสู่ใต้เพื่อหาดินแดนที่จะตั้งเมืองใหม่ เจ้าหาญได้แยกตัวออกมาตั้งเมืองของตนชื่อว่า *เมืองกระป๋อง* และขับไล่ชาวข่าพื้นเมืองออกไป
เจ้าญวนใต้รับรองสถานะของเมืองเกิดใหม่เหล่านี้ โดยให้ส่งบรรณาการผ่านเมืองกามโหละ () เมืองต่าง ๆ ของชาวผู้ไทจึงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของเจ้าญวนใต้และอาณาจักรเวียงจันทน์ในเวลาเดียวกัน

### ภายใต้การปกครองของเวียดนาม

ดั่ยนามเญิ้ตท้งจี้ระบุว่า หลังการล่มสลายของอาณาจักรเวียงจันทน์ เมืองทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงต่างสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม จักรพรรดิมิญ หมั่งทรงจัดระเบียบการปกครองดังนี้

* เมืองคำเกิด, เมืองคำม่วน และเมืองฝ่ามลิญ  () อันเคยเป็นส่วนหนึ่งของจังหวัดหง็อกมา ให้จัดตั้งเป็นจังหวัดเจิ้นดิ่ญ () ให้เมืองคำเกิดเป็นอำเภอกามก๊าต () ให้เมืองคำม่วนเป็นอำเภอกามโมน () และเมืองฝ่ามลิญเป็นอำเภอกามลิญ ()
* ดินแดนทางตะวันออกของเมืองนครพนมและเมืองมุกดาหาร ซึ่งเคยขึ้นกับเมืองกวีเหิป ให้จัดตั้งเป็นจังหวัดเจิ้นติ๋ญ () ปกครอง 3 อำเภอ ได้แก่ เอียนเซิน  (), เทิมเงวียน () และมงเซิน ()
* กลุ่มเมืองในลุ่มแม่น้ำเซบั้งเหียงที่ส่งบรรณาการกับเมืองกามโหละ (ต่อมาจัดตั้งเป็นจังหวัดกามโหละ) ให้เปลี่ยนเป็นเขตการปกครองระดับเจิว () จำนวน 9 เมือง ได้แก่

สยามและเวียดนามยังคงแย่งชิงอำนาจเหนือฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงและกัมพูชาอย่างต่อเนื่อง จนนำไปสู่สงครามใหญ่ระหว่างปี พ.ศ. 2376–2388 สำหรับเมืองต่าง ๆ ทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง สยามมีนโยบายให้กวาดต้อนและเกลี้ยกล่อมให้ผู้คนไปตั้งถิ่นฐานในเขตของสยามเพื่อไม่ให้เป็นกำลังแก่เวียดนาม ส่งผลต่อ 3 จังหวัดฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงดังนี้

* ในส่วนของจังหวัดเจิ้นดิ่ญ อำเภอกามลิญล่มสลาย ประชากรในอำเภอกามก๊าตและอำเภอกามโมน ย้ายไปอาศัยในอำเภอเฮืองเซิน () และทั้ง 2 อำเภอย้ายไปสังกัดจังหวัดดึ๊กเถาะ ()
* ในส่วนของจังหวัดเจิ้นติ๋ญ อำเภอเอียนเซิน, เทิมเงวียน และมงเซินล่มสลายทั้งหมด
* ประชากรของ 9 เมืองของจังหวัดกามโหละลดลงอย่างมาก บ้านเรือนถูกเผาทำลาย

ระหว่างปี พ.ศ. 2376–2388 มีประชากรอพยพไปยังฝั่งขวาแม่น้ำโขงที่ถูกบันทึกไว้มากกว่า 36,000 คน แบ่งออกเป็นหลายกลุ่ม หากกลุ่มผู้อพยพมีขนาดใหญ่จะได้รับการจัดตั้งให้เป็นเมือง มีเมืองของกลุ่มชาติพันธุ์เกิดขึ้นในลักษณะนี้จำนวน 19 เมือง ประกอบด้วยเมืองของชาวผู้ไท 9 เมือง ได้แก่ เมืองเรณูนคร เมืองหนองสูง เมืองพรรณานิคม เมืองกุดฉิมนารายณ์ เมืองภูแล่นช้าง เมืองเสนางคนิคม เมืองคำเขื่อนแก้ว เมืองสหัสขันธ์ และเมืองวาริชภูมิ, เมืองของชาวญ้อ 4 เมือง ได้แก่ เมืองท่าอุเทน เมืองไชยบุรี เมืองท่าขอนยาง และเมืองแซงบาดาล, เมืองของชาวโย้ย 3 เมือง คือ เมืองอากาศอำนวย เมืองวานรนิวาส และเมืองสว่างแดนดิน, เมืองของชาวโส้ 2 เมือง คือ เมืองกุสุมาลย์มณฑลและเมืองโพธิไพศาล และเมืองของชาวแสก 1 เมือง คือ เมืองอาทมาต

### ภายใต้การปกครองของสยาม

## กลุ่มรัฐพื้นที่ลุ่มน้ำทางใต้

### ร่องรอยการตั้งถิ่นฐานและอารยธรรม

ในลุ่มน้ำมูลตอนล่าง มีการพบเครื่องมือหินในกลุ่มวัฒนธรรมในจังหวัดอุบลราชธานี นอกจากนี้ยังค้นพบภาชนะดินเผาและกลองมโหระทึก ซึ่งแสดงถึงการพัฒนาเป็นสังคมเกษตรกรรมและมีการแลกเปลี่ยนกับดินแดนอื่น

ร่องรอยของรัฐรุ่นแรกเริ่มของภูมิภาคนี้ปรากฏในจารึกวัดหลวงเก่าในแขวงจำปาศักดิ์ หรือเป็นที่รู้จักกันในนามจารึกเทวานีกะ จารึกหลักนี้กล่าวถึงเรื่องราวของกษัตริย์พระองค์หนึ่งพระนามว่า *เทวานีกะ* ซึ่งเป็นที่โต้เถียงว่าพระองค์เป็นกษัตริย์แห่งอาณาจักรใด มีการกำหนดอายุจารึกว่าอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11 ซึ่งทำให้จารึกหลักนี้เป็นหนึ่งในจารึกภาษาสันสกฤตที่เก่าแก่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

 ซึ่งแต่งขึ้นในต้นพุทธศตวรรษที่ 15 ระบุว่าอาณาจักรเจนละมีชายแดนติดต่อกับค่ายเจิ้นหนาน () ในเขตหมาน ทำให้มีการสันนิษฐานว่าอาณาจักรเจนละมีอำนาจปกครองตลอดแม่น้ำโขง

### เมืองเรวแกว
กฎมนเทียรบาลของอาณาจักรอยุธยาซึ่งตั้งขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถระบุถึงเมืองเรวแกวในฐานะ เมืองถวายดอกไม้ทองเงิน เมืองเรวแกวถูกสันนิษฐานว่าอาจเป็นเมืองในบริเวณใกล้กับจำปาศักดิ์ และชื่อเมืองอาจตรงกับคำว่า เรอแดว ซึ่งหมายถึง

### เมืองตะบองขะมุม

พงศาวดารเขมร ฉบับนักองค์เองระบุว่า เจ้ากวยแห่งเมืองตะบองขะมุมได้ให้ความช่วยเหลือแก่พระธรรมราชาธิราชรามาธิบดีที่ 1 ในการทำสงครามแย่งชิงราชสมบัติกับพระศรีสุริโยไทยราชา เจ้ากวยถูกสันนิษฐานว่าอาจหมายถึงกษัตริย์ชาวกูย และเมืองตะบองขะมุมอาจเป็นรัฐอิสระในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20

### เมืองรามรักโองการ

พงศาวดารล้านช้างระบุถึงเหตุการณ์ที่สมเด็จพระไชยเชษฐาธิราชเสด็จไปทำสงครามที่เมืองรามรักโองการ แล้วสูญหายไปในศึกนั้น เมืองรามรักโองการถูกสันนิษฐานว่าอยู่ในพื้นที่แขวงอัตตะปือ อย่างไรก็ตาม ได้มีการโต้แย้งว่า หากพิจารณาจากหลักฐานฝ่ายกัมพูชาร่วมด้วยแล้ว เมืองรามรักโองการอาจหมายถึงเมืองพระนคร

### นครกาลจำบากนาคบุรีศรี

ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ได้ให้เงื่อนงำถึงการตั้งถิ่นฐานของชาวจามในพุทธศตวรรษที่ 22 โดยระบุว่า กษัตริย์ขอมได้นำไพร่พลชาวจามและชาวลาวปนกูยสร้างเมืองขึ้นริมฝั่งขวาแม่น้ำโขง ก่อนที่วงศ์ผู้ปกครองจะถูกแทนที่ด้วยตระกูลเจ้าเมืองจากชาวพื้นเมือง จนกระทั่งอาณาจักรล้านช้างเกิดความแตกแยกภายในในช่วงพุทธศตวรรษที่ 23 เจ้าหน่อกษัตริย์ เจ้าชายจากเวียงจันทน์ทรงได้รับอำนาจปกครองเหนือนครกาลจำบากนาคบุรีศรีและสถาปนาเป็นอาณาจักรจำปาศักดิ์

#### รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง
ตารางต่อไปนี้แสดงลำดับผู้ปกครองซึ่งปรากฏใน*ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ ฉะบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี*

## ดูเพิ่ม
* อาณาจักรโคตรบูร

## หมายเหตุ


## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศลาว
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศกัมพูชา
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศเวียดนาม
หมวดหมู่:ข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์