จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

**ประจวบคีรีขันธ์** เป็นจังหวัดในภาคกลางของประเทศไทย เป็นจังหวัดที่มีรูปร่างยาวในแนวเหนือ-ใต้ และแคบในแนวตะวันออก-ตะวันตก โดยส่วนที่แคบที่สุดมีระยะทางประมาณ 12 กิโลเมตร มีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่เป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัดอยู่ที่เทศบาลเมืองประจวบคีรีขันธ์ ในขณะที่ชุมชนเมืองที่มีประชากรมากที่สุดในจังหวัด คือ เทศบาลนครหัวหิน

## ประวัติศาสตร์
จังหวัดประจวบคีรีขันธ์มีประวัติศาสตร์ความเป็นมาไม่ค่อยแน่ชัด เนื่องจากเป็นพื้นที่แคบ ยามมีศึกสงครามยากแก่การป้องกันจึงต้องปล่อยให้เป็นเมืองร้างหรือยุบเมืองเป็นส่วนหนึ่งของเมืองเพชรบุรี ในอดีตเป็นเพียงเมืองชั้นจัตวาเล็ก ๆ ที่รวมกันอยู่ภายใต้การปกครองของเมืองเพชรบุรี พอถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงได้โปรดเกล้าฯ ตั้ง **เมืองบางนางรม** ที่ปากคลองบางนางรม แต่ที่ดินไม่เหมาะสมแก่การเพาะปลูกจึงย้ายที่ว่าการเมืองไปตั้งที่เมืองกุย ที่มีความอุดมสมบูรณ์และการตั้งบ้านเรือนหนาแน่นกว่า 

ครั้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2398 โปรดเกล้าฯ ให้รวมเมืองกุย เมืองคลองวาฬ และเมืองบางนางรมเข้าด้วยกัน โดยที่ตั้งเมืองยังคงตั้งอยู่ที่เมืองกุย (คืออำเภอกุยบุรีในปัจจุบัน) และโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อเมืองกุยเป็น **เมืองประจวบคีรีขันธ์** เพื่อให้ชื่อคล้องจองกันกับเมืองประจันตคีรีเขตซึ่งเดิมคือเกาะกงที่แยกออกจากจังหวัดตราด

ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2441 จึงย้ายเมืองมาอยู่ที่บ้านเกาะหลัก ต่อมาพระองค์ทรงจัดการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เมืองประจวบคีรีขันธ์ เมืองชั้นจัตวาซึ่งขึ้นตรงกับเมืองเพชรบุรี มีฐานะเป็นอำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ สังกัดเมืองเพชรบุรี ในช่วงนี้เมืองปราณบุรีซึ่งมีอาณาเขตติด อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ ด้านทิศเหนือและเคยมีฐานะเป็นเมืองชั้นจัตวาขึ้นกับเมืองเพชรบุรี ก็ได้จัดตั้งเป็นอำเภอเมืองปราณบุรี สังกัดเมืองเพชรบุรีด้วย ส่วนเมืองกำเนิดนพคุณขึ้นตรงกับ เมืองชุมพร ด้วยมีพระราชดำริสงวนชื่อเมืองปราณไว้ (เมืองเก่าที่ตั้งอยู่ที่ปากน้ำปราณบุรี) ต่อมา วันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2449 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระบรมราชโองการให้รวมเอาอำเภอเมืองปราณบุรี อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ เมืองเพชรบุรี และอำเภอกำเนิดนพคุณ เมืองชุมพร ซึ่งเป็นเมืองชั้นจัตวามาก่อน ตั้งเป็นเมืองปราณบุรี มีที่ทำการเมืองอยู่ที่ตำบลเกาะหลัก ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้มีการเปลี่ยนชื่อเมืองปราณบุรีเป็นเมืองประจวบคีรีขันธ์ เพื่อป้องกันการสับสนกับเมืองปราณที่ปากน้ำปราณบุรี หลังจากมีการยกเลิกระบบการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เมืองประจวบคีรีขันธ์จึงไม่ได้ขึ้นตรงกับเมืองเพชรบุรีและมณฑลราชบุรีอีก

## ภูมิศาสตร์
จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ตั้งอยู่ในภาคตะวันตก ตามการแบ่งระบบ 6 ภาคอย่างเป็นทางการโดยคณะกรรมการภูมิศาสตร์แห่งชาติและราชบัณฑิตยสภา ในขณะที่การแบ่งภูมิภาคด้วยระบบ 4 ภาค (เหนือ กลาง อีสาน ใต้) จัดเป็นจังหวัดในภาคกลาง และการแบ่งทางอุตุนิยมวิทยาจัดเป็นจังหวัดในภาคใต้ตอนบน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์มีเนื้อที่ประมาณ 6,367.620 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 3,979,762.5 ไร่ มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดใกล้เคียง ดังนี้

* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอแก่งกระจาน อำเภอท่ายางและอำเภอชะอำ (จังหวัดเพชรบุรี)
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอท่าแซะและอำเภอปะทิว (จังหวัดชุมพร)
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอ่าวไทย
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับภาคตะนาวศรี (ประเทศพม่า)

ความยาวจากทิศเหนือจรดทิศใต้ ประมาณ 212 กิโลเมตร และชายฝั่งทะเลยาวประมาณ 224.8 กิโลเมตร มีส่วนที่แคบที่สุดอยู่ในตำบลคลองวาฬ อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ จากอ่าวไทยถึงเขตแดนพม่าประมาณ 12 กิโลเมตร มีเขาที่สูงที่สุดคือ เขาหลวงประจวบ มีความสูง 1,250 เมตร ระยะทางจากกรุงเทพมหานครตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 (ถนนเพชรเกษม) ประมาณ 399 กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางประมาณ 4 ชั่วโมงเศษ และตามเส้นทางรถไฟสายใต้ ประมาณ 318 กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางประมาณ 4-6 ชั่วโมง

## การเมืองการปกครอง
### หน่วยการปกครอง
200px|right|thumb|แผนที่อำเภอในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์
การปกครองแบ่งออกเป็น 8 อำเภอ 48 ตำบล 388 หมู่บ้าน

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
จังหวัดประจวบคีรีขันธ์มีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้งหมด 61 แห่ง ประกอบด้วย องค์การบริหารส่วนจังหวัด 1 แห่ง คือ องค์การบริหารส่วนจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีเทศบาล 16 แห่ง เป็นเทศบาลนคร 1 แห่ง เทศบาลเมือง 1 แห่ง และเทศบาลตำบล 14 แห่ง ที่เหลือเป็นองค์การบริหารส่วนตำบลจำนวน 44 แห่ง โดยเทศบาลทั้งหมดแบ่งตามอำเภอในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีดังนี้ 

{|class="wikitable" style="line-height:137%"
|+**ข้อมูลเทศบาลในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์**
|-
! rowspan=2 | ลำดับ !! rowspan=2|ชื่อเทศบาล !! rowspan="2" |อำเภอ !! colspan=3 |ครอบคลุมตำบล !! rowspan=2|ประชากร (คน)   (ณ สิ้นปี 2567)  
|-align="center" 
! width="9%"|ทั้งตำบล !! width="9%"|บางส่วน !! width="9%"|รวม

|-align="center" 
! colspan="7" | เทศบาลนคร

|-align="center" 
| 1 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลนครหัวหิน]]**|| หัวหิน || 2 || – || 2 || 61,487

|-align="center" 
! colspan="7" | เทศบาลเมือง

|-align="center" 
| 1 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลเมืองประจวบคีรีขันธ์]]**|| เมืองประจวบคีรีขันธ์ || 1 || 2 || 3 || 17,531

|-align="center" 
! colspan="7" | เทศบาลตำบล

|-align="center" 
| 1 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลคลองวาฬ]]**|| เมืองประจวบคีรีขันธ์ || – || 1 || 1 || 4,211

|-align="center" 
| 2 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบล กม.5]]**|| เมืองประจวบคีรีขันธ์ || – || 1 || 1 || 3,610

|-align="center" 
| 3 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลกุยบุรี]]**|| กุยบุรี || – || 2 || 2 || 8,479

|-align="center" 
| 4 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลไร่ใหม่]]**|| กุยบุรี สามร้อยยอด || – || 2 || 2 || 7,575

|-align="center" 
| 5 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลทับสะแก]]**|| ทับสะแก || – || 2 || 2 || 6,230

|-align="center" 
| 6 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลกำเนิดนพคุณ]]**|| บางสะพาน || – || 1 || 1 || 2,505

|-align="center" 
| 7 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลบ้านกรูด]]**|| บางสะพาน || – || 1 || 1 || 4,113

|-align="center" 
| 8 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลร่อนทอง]]**|| บางสะพาน || – || 1 || 1 || 7,727

|-align="center" 
| 9 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลบางสะพานน้อย]]**|| บางสะพานน้อย || – || 1 || 1 || 2,951

|-align="center" 
| 10 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลปราณบุรี]]**|| ปราณบุรี || – || 3 || 3 || 16,501

|-align="center" 
| 11 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลปากน้ำปราณ]]**|| ปราณบุรี || – || 1 || 1 || 7,605

|-align="center" 
| 12 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลเขาน้อย]]**|| ปราณบุรี || – || 1 || 1 || 9,817

|-align="center" 
| 13 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลหนองพลับ]]**|| หัวหิน || – || 1 || 1 || 5,000

|-align="center" 
| 14 ||&nbsp;&nbsp;**[[เทศบาลตำบลไร่เก่า]]**|| สามร้อยยอด || – || 2 || 2 || 10,540

### ทำเนียบผู้ว่าราชการจังหวัด

## การศึกษา

* มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลรัตนโกสินทร์ วิทยาเขตวังไกลกังวล
* มหาวิทยาลัยสวนดุสิต ศูนย์หัวหิน
* มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ หัวหิน
* วิทยาลัยการอาชีพวังไกลกังวล
* วิทยาลัยเทคโนโลยีประจวบคีรีขันธ์
* วิทยาลัยเทคนิคประจวบคีรีขันธ์
* วิทยาลัยการอาชีพบางสะพาน
* วิทยาลัยการอาชีพปราณบุรี

## แหล่งท่องเที่ยว
[200px|thumbnail|[อ่าวมะนาว]]
thumb|200x200px|อ่าวประจวบ
* **ศาลหลักเมืองจังหวัดประจวบคีรีขันธ์** สร้างขึ้นมาในสมัย ร.ต.อำนวย ไทยานนท์ เป็นผู้ว่าราชการ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ทรงเปิดศาลหลักเมือง เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม พ.ศ. 2537 เพื่อให้เป็นสิริมงคลและเป็นหลักชัยคู่บ้านคู่เมือง

* **ชายฝั่งทะเลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช** เป็นชายฝั่งทะเลในพื้นที่แหลมผักเบี้ย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เรียกชื่อชายฝั่งทะเลของจังหวัดเพชรบุรี-จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ซึ่งมีความยาว 200 กิโลเมตร มีความยาวคอดไปถึงอำเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เพื่อแสดงถึงวีรกรรม พระปรีชาสามารถของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชและเพื่อประกาศพระเกียรติคุณของพระมหากษัตริย์ไทย ให้ปรากฏพระนามบนแผนที่
* หาดบางเบิด
* หาดแหลมสน
*

* หาดบ้านกรูด
* อ่าวมะนาว
* อ่าวประจวบ
* อ่าวน้อย
* ด่านสิงขร
* อุทยานวิทยาศาสตร์พระจอมเกล้า ณ หว้ากอ (พิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำหว้ากอ)
* อุทยานราชภักดิ์
* ถ้ำพระยานคร

### ศาสนสถาน
[thumb|พระมหาธาตุเจดีย์ภักดีประกาศ<br>[วัดทางสาย (จังหวัดประจวบคีรีขันธ์)|วัดทางสาย อำเภอบางสะพาน ]]

* วัดคลองวาฬพระอารามหลวง
* วัดธรรมมิการามวรวิหาร (วัดเขาช่องกระจก)
* วัดเกาะหลัก
* วัดเขาอิติสุคโต
* วัดใหญ่คลายคีรี (เขาอิติสุคโต 2)
* วัดพรหมรังษี (เขาอิติสุคโต 3)
* วัดห้วยมงคล
* วัดทางสาย 
* วัดตาลเจ็ดยอด

### อุทยานแห่งชาติ
[200px|thumbnail|ถ้ำพระยานครใน [อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด]]

* อุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอด
* อุทยานแห่งชาติหาดวนกร
* อุทยานแห่งชาติกุยบุรี
* อุทยานแห่งชาติน้ำตกห้วยยาง

## อ้างอิง

## ดูเพิ่ม
* รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์
* รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์

## แหล่งข้อมูลอื่น
* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด 
* เว็บไซต์วัดเขาอิติสุคโต 
* เว็บไซต์สำนักปฏิบัติธรรมพรหมรังษี (เขาอิติสุคโต 3) 
* เวปไซด์สามอ่าวดอตคอม อีกเสียงของชาวประจวบ 

 


หมวดหมู่:จังหวัดริมฝั่งอ่าวไทย