จันทร์สม สายธารา

**จันทร์สม สายธารา** (1 เมษายน พ.ศ. 2475 – 15 มิถุนายน พ.ศ. 2556)  เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะเพลงพื้นบ้าน โดยได้รับการเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง ประจำ พ.ศ. 2539

## ประวัติ
จันทร์สม เกิดเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2475 ที่บ้านชะเยือง ตำบลดอนแก้ว อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ เป็นบุตรคนสุดท้องของนายปวน กับนางทา ต้นคำ มีพี่น้อง 4 คน ด้านครอบครัวสมรสกับนายสมบูรณ์ ปัญญามานะ เมื่ออายุ 20 ปี มีบุตร 7 คน เสียชีวิตในวัยเยาว์ 2 คน คงเหลือชาย 4 คน และหญิง 1 คน อาทิ เทพธารา ปัญญามานะ ศิลปินล้านนา (เสียชีวิตแล้ว) ต่อมาจันทร์สมได้หย่ากับสามี และใช้นามสกุลใหม่ที่คิดขึ้นเองว่า “สายธารา” โดยยังคงใช้ชีวิตร่วมกับสามีปกติ จนกระทั่งสามีเสียชีวิตลงเมื่อ พ.ศ. 2526

สำเร็จการศึกษาระดับประถมศึกษาปีที่ 4 จากโรงเรียนบ้านชะเยือง ตำบลดอนแก้ว อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ และได้รับปริญญาศิลปศาสตร์มหาบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขาวิชาศิลปะการแสดงพื้นบ้าน จากมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ (เทียบเท่าปริญญาโท)

## ความสนใจซอ
ด้วยความที่มีความสนใจในศิลปะแขนงนี้อยู่แล้ว จึงได้เริ่มศึกษาและฝึกการซอด้วยตนเอง โดยการ ดู สังเกต และจดจำจากการแสดงขอของศิลปินช่างซอหลายคนที่มีความสามารถ เมื่ออายุได้ 14 ปี ในสมัยนั้นช่างซอนายจันทร์ทิพย์ เรือนรักเรา (จั๋นติ๊บ บ้านสามหลัง) และนางคำน้อย เฉียบแหลม (คำน้อย ยางเนิ้ง) ช่างซอชื่อดังในขณะนั้นได้มาแสดงขับขอที่บ้านขอนตาล อำเภอแม่ริม มมารดาของจันทร์สมจึงไปขอฝากเรียนซอกับคำน้อย แต่ไม่มีเงินเรียน เพราะคำน้อย คิดค่าเรียนขับซอเป็นเงินจำนวน 200 บาท จึงไม่ได้เรียนซอกับคำน้อย พอดีจันทร์ทิพย์ เกิดความเมตตาเลยพาไปฝากตัวเป็นศิษย์ของคำบาน สบอาว ปัจจุบันอยู่เขตอำเภอดอยหล่อ จังหวัดเชียงใหม่ โดยติดตามไปปรนนิบัติรับใช้เป็นเวลา 1 เดือนเต็ม ซึ่งเป็นการตอบแทนการประสิทธิ์ ประสาทวิชาความรู้ที่คำบาน ถ่ายทอดให้ประกอบกับความมานะพยายาม และพรสวรรค์ ทำให้จันทร์สม สามารถออกรับงานแสดงขับซอด้วยตนเองในระยะเวลาไม่ถึง 1 ปี โดยออกรับงานแสดงคู่กับช่างขอฝ่ายชายหลายคน ได้แก่ เมือง ศรีออน (สองเมือง ร่ำเปิง), จันทร์ทิพย์ เรือนรักเรา (จั๋นติ๊บ สามหลัง), อินเหลา เมืองลวง, ทองคำ สามชุ่ม, ทองสุข สิงห์สา และจันทร์ตา ต้นเงิน เป็นต้น ด้วยไหวพริบและปฏิภาณที่ดีทำให้จันทร์สมจึงมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักของคนฟังตั้งแต่บัดนั้น นอกเหนือจากการซอเวลาว่างจันทร์สม ชอบไปสอบถามเจ้าอาวาสที่วัดพระธาตุดอยสุเทพราชวรวิหาร เพื่อนำเกร็ดธรรมะเล็ก ๆ น้อย ๆ มาทำเป็นปัญหาซอและนำมาสอดแทรกในการซอทำให้ซอมีสาระธรรมออกไปสู่คนฟัง มากขึ้น

พ.ศ. 2493 เมื่ออายุ 18 ปี ภายหลังจากเรียนซอสำเร็จและฝึกซ้อมแสวงหาประสบการณ์จนชำนาญแล้ว จันทร์สมกับทองสุข สิงห์สา ได้รับคัดเลือกจากห้างกมล สุโกศล ให้บันทึกแผ่นเสียงเป็นครั้งแรก หลังจากนั้นได้บันทึกแผ่นเสียงต่อมาอีกหลายครั้ง รวมทั้งได้รับคัดเลือกจากห้าง ต. เง็กชวน ซึ่งถือว่าห้างคู่แข่งของห้างกมล สุโกศล ในการบันทึกขอลงในแผ่นเสียงครั้งนั้นนับเป็นการเผยแพร่การซอ ซึ่งถือว่าเป็นเพลงพื้นบ้านล้านนาดั้งเดิมให้แพร่หลายไปสู่สาธารณะชนเป็นโอกาสแรก แผ่นเสียงชุดนี้ขายดีจนได้รับการบันทึกเสียงในโอกาสต่อมาอีกหลายครั้ง นับว่าเป็นความสำเร็จในอาชีพ “ช่างซอ” ตั้งแต่อายุยังน้อย

พ.ศ. 2496 เมื่ออายุ 21 ปี ด้วยผลงานแผ่นเสียงที่เผยแพร่ออกไป ทำให้เริ่มมีลูกศิษย์มาฝากตัวเพื่อจะเรียนซอจากจันทร์สม และมีติดต่อกันมาหลายรุ่นจนถึงปัจจุบันเป็นจำนวนมาก ทั้งชายและหญิงมีจำนวนรวมกันแล้ว ประมาณ 10 กว่าคน และที่มีชื่อเสียงต่อมาและยังคงยึดอาชีพขออยู่จนถึงปัจจุบัน

พ.ศ. 2500 เมื่ออายุ 25 ปี ด้วยจิตสำนึกอันสูงยิ่งที่จันทร์สมมีต่อปะเพลงพื้นบ้านประเภท “ซอ” จึงทำให้พยายามใฝ่ใจสร้างสรรค์ศิลปะการซอให้เป็นที่ยอมรับของสังคม ท่ามกลางกระแสอันเชี่ยวกรากของศิลปะการแสดงแขนงอื่น จึงเริ่มหาความรู้จากหนังสือที่เกี่ยวกับพุทธศาสนา และชาดกพื้นบ้านซึ่งเป็นบทสอนธรรมะต่าง ๆ จำนวนมาก นอกจากนี้ยังติดตามฟังและเทศน์และปาฐกถาธรรมจากพระภิกษุที่มีชื่อเสียง ตลอดจนนักวิชาการพื้นบ้านที่มีชื่อเสียงหลายท่าน เช่น นายตา ยุวุฒิ, อาจารย์สิงฆะ วรรณสัย, ศาสตราจารย์ มณี พยอมยงค์ เป็นต้น ทำให้ได้รับความรู้และข้อมูลจากการติดตามศึกษาเรื่องเหล่านี้มาใช้ประโยชน์ในการประยุกต์ “การซอ”

ให้ “เครือซอ” ของตนเองมีเนื้อหาที่อุดมไปด้วยข้อคิดและคติธรรมคำสอนทั้งคดีโลก และคดีธรรมอันแฝงไว้ในรูปของนิทานและชาดกต่าง ๆ จากวิธีการดังกล่าว ช่วยให้ศิลปะการขอของล้านนาสามารถยืนหยัดและแข่งขันกับการแสดงประเภทอื่น ๆ ได้ และมีผลทำให้คณะซอของจันทร์สมยังคงได้รับการต้อนรับจากประชาชนใน 8 จังหวัดภาคเหนือ ได้แก่ จังหวัดเชียงใหม่, จังหวัดลำพูน, จังหวัดลำปาง จังหวัดแพร่, จังหวัดน่าน, จังหวัดพะเยา จังหวัดเชียงราย และจังหวัดแม่ฮ่องสอน ในอาณาบริเวณดังกล่าวนี้ จันทร์สมและคณะเคยได้ไปแสดงซอแก่ชุมชนเหล่านั้นมาทั้งหมด 

และในยุคนั้นหากจะกล่าวว่าเพราะคุณสมบัติพิเศษ ของจันทร์สมในด้านศิลปะการซอที่โดดเด่นด้วยความใส่ใจศึกษาไม่ท้อถอยดังกล่าว จึงนับเป็นบุคลากรที่ได้ทำหน้าที่อนุรักษ์เผยแพร่ และสืบทอดศิลปะการซอ ซึ่งเป็นเพลงพื้นบ้านล้านนาที่สำคัญยิ่ง แม้จันทร์สมจะเป็นศิลปินที่มีอาวุโสสูงแต่ก็ยังรับงานแสดงด้วยใจรัก ในปีเดียวกันจันทร์สมได้รับเกียรติให้เผยแพร่ผลงานของตำรวจเชียงใหม่ ที่กรุงเทพมหานคร โดยใช้วิธีการขับซอพรรณนาผลงานของตำรวจเชียงใหม่ ในสมัยพลตำรวจเอก เผ่า ศรียานนท์ เป็นอธิบดีกรมตำรวจ

พ.ศ. 2510 ด้วยเนื้อหา และเครือซอ ที่โดดเด่นในการส่งเสริมศีลธรรม และประเพณีพื้นบ้านภาคเหนืออันดีงามเหล่านี้ นอกจากถูกนำเสนอสู่ผู้ฟังตามงานบุญต่าง ๆ แล้ว ยังแพร่หลายทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย จังหวัดเชียงใหม่, สถานีวิทยุโทรทัศน์ภาคเหนือ จังหวัดลำปาง ทำให้จันทร์สม ได้รับการยอมรับในฐานะ “ช่างซอ 4 แนวอนุรักษนิยม” และเป็นที่รู้จักของ นักวิชาการและบุคคลในสถาบันการศึกษาต่าง ๆ มากขึ้น จนทำให้นักวิชาการทั้งชาวไทยและต่างประเทศได้มาศึกษาและสัมภาษณ์ผลงานของจันทร์สม เช่น ฮาอินกริต, ฮอนดิอุส อินกริด ชาวเยอรมันได้มาสัมภาษณ์และถ่ายวิดีโอรวมทั้งนักวิชาการชาวญี่ปุ่น อเมริกา และชาวจีนแผ่นดินใหญ่อีกด้วย

ดังนั้นจันทร์สม ผู้มีใจรักในศิลปะการซอเป็นชีวิตจิตใจ จึงต้องคิดหาวิธีการที่จะช่วยให้การแสดงซอนี้ยังคงมีชีวิตอยู่ จึงคิดวิธีการประยุกต์การซอแบบโบราณให้เข้ากับสมัยใหม่เพื่อความอยู่รอด โดยจัดตั้ง “คณะละครซอกลิ่นเอื้องเสียงซึ่ง” ขึ้นประมาณ พ.ศ. 2510 โดยการประยุกต์เอาแนวคิดการเล่นละครกับการซอมาผนวกกัน ทำให้ซอได้รับความนิยมอีกครั้ง โดยได้นำละครซอออกอากาศที่สถานีวิทยุกระจายเสียง วปถ. 2 เชียงใหม่ ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น “คณะสายธารา” และได้รับความนิยมเป็นอันมาก ทำให้มีการบันทึกเทปละครซอออกเผยแพร่และขายดีไปทั่วภาคเหนือนับว่าระยะนั้นเป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของศิลปะการซอเป็นอย่างยิ่ง นับว่าละครซอพื้นเมืองได้เกิดขึ้นในวงการบันเทิงตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

ต่อจากนั้น จันทร์สมได้ปรับปรุงให้เป็นละครซอเวที นับเป็นการสร้างพัฒนาการซอในมิติใหม่ให้เกิดขึ้น ทั้งนี้เพราะว่าในการไปรับงานซอที่อำเภอแม่สาย เป็นเวลา 7 วัน โดยการจัดงานมหกรรมของสมาคมจีน เมื่อซอแบบโบราณ ไปได้ 1-2 วัน ปรากฏว่าไม่มีประชาชนสนใจมาชมหรือมาชมน้อย มีแต่คนแก่เท่านั้นที่ยังเป็นแฟนการแสดงอยู่แต่ก็น้อยเต็มที เพราะวงดนตรี CM ของเชียงใหม่ สมัยนั้นกำลังเฟื่องฟู จันทร์สมที่มีคณะซอไปด้วยกัน 7 คน จึงเกิดความคิดขึ้นมาทันทีว่า หากยังแสดงแบบเดิมต่อไป คนหนุ่มสาวคงจะพากันไปชมการแสดงดนตรีกันหมด ดังนั้นจึงช่วยกันปรับปรุงการแสดงเป็นแบบละครซอเวที ซึ่งเคยร่วมแสดงละครซอทางวิทยุกระจายเสียงมาแล้ว ปรากฏว่าได้รับความนิยมเป็นอันมาก สามารถเรียกผู้ชมจากจุดอื่น ๆ ให้หันมาชมละครขอเวทีคณะของจันทร์สมอย่างล้นหลาม นับแต่นั้นมา “ละครซอเวทีคณะสายธารา” ก็ได้รับความนิยม ทำให้ละครซอเวทีแพร่หลายไปทั่วภาคเหนือ ซึ่งล้วนแต่เลียนแบบไปจากผลงานคิดของจันทร์สมทั้งสิ้น

จากการที่จันทร์สมไปร่วมอภิปรายในรายการ "วันพบนักเขียน ของสำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2534 ร่วมกับวิมล ศิริไพบูลย์ (ทมยันตี), ภูเตศวร (นามปากกา) และบริทธิ์ สีตะสุวรรณ ซึ่งเป็นนักเขียนบทโทรทัศน์เรื่อง “สี่แผ่นดิน” ได้มีผู้ฟังซักถามนางจันทร์สมว่าในการแสดงละครซอคณะของจันทร์สมมีการเขียนบทละครหรือไม่ จันทร์สม ตอบว่าไม่มี เพียงแต่ตกลงกันว่าใครจะแสดงเป็นตัวละครตัวไหนบ้าง บางคนรับเป็นตัวละครถึง 2-3 ตัว โดยไม่ต้องใช้บท แต่ใช้ปฏิภาณของแต่ละคนช่วยแก้ปัญหาในการดำเนินเรื่อง ก็สามารถทำให้การแสดงประสบความสำเร็จทุกครั้งเป็นอันมากทีเดียว เนื้อเรื่องที่ใช้แสดงละครนั้นประยุกต์ใช้ชาดกจากที่เคยได้ยินได้ฟังและสนใจศึกษาจากคัมภีร์ที่พระเทศน์ในวัดนั่นเอง ส่วนเรื่องสมัยใหม่ก็คิดประยุกต์เรื่องได้น่าสนใจโดยนำเอาวรรณกรรมสมัยใหม่หรือเหตุการณ์ปัจจุบันมาประยุกต์ ให้เหมาะแก่โอกาสและสภาวการณ์ นับว่าจันทร์สม ซึ่งเป็นผู้คิดริเริ่มละครเวทีนี้ ได้แสดงคุณสมบัติให้เห็นถึงความเป็นศิลปินที่มีความทันสมัยและทรงคุณค่ายิ่งของจังหวัดเชียงใหม่

นอกจากจะแสดงด้านขับซอแล้ว จันทร์สม ยังมีความ สามารถในการเล่นละครวิทยุโดยใช้ภาษาท้องถิ่น คือ “ละครวิทยุคำเมือง” ตามสถานีวิทยุต่าง ๆ ทั่วภาคเหนือโดยใช้ชื่อคณะว่า “คณะสายธาราวิทยุ”

จันทร์สม เป็นหัวหน้าคณะละครซออันดับต้น ๆ ในภาคเหนือ ยังมีลูกศิษย์ที่แยกไปตั้งคณะละครซอเป็นของตัวเองก็มีอยู่มาก เช่น ละครซอคณะ ไอ้เก่า-อีต่วม เป็นต้น ซึ่งหัวหน้าคณะละครขอวงนี้ได้ร่ำเรียนวิชาการขอตลกจากจันทร์สมโดยตรง จึงทำให้คณะละครซอนี้โด่งดังไปทั่วภาคเหนือ ในการขับซอจันทร์สม เป็นการซอที่ไม่เหมือนใครในล้านนา เพราะว่าจันทร์สม มีโวหารและคารมคมคายเป็นเลิศในการใช้ภาษาการใช้สำนวนสุภาษิตบวกกับหลักคำสอนของพระพุทธศาสนาแทรกเข้าไป และการนำสิ่งที่อยู่รอบตัวเรา มาประยุกต์ใช้ ทำให้คำซอที่ขับออกมามีความตลกขบขัน ติดใจคนในงานสร้างแนวคิดแปลกใหม่ ให้กับคนฟังเข้าใจง่าย จนโด่งดังทั่วภาคเหนือ แล้วช่างซอในล้านนายังร่วมขนานนาม ให้แก่จันทร์สม สายธารา เป็นต้นแบบแห่งการซอตลกของล้านนา

จันทร์สมเป็นผู้หนึ่งที่ไม่เคยปฏิเสธงานสาธารณกุศลใด ๆ แม้จะอายุมากแล้วก็ตาม เช่น การเป็นพิธีกรต่าง ๆ และการแสดงเกี่ยวกับเพลงพื้นบ้านเรื่องซอได้รับความนิยมเพิ่มมากขึ้นในปัจจุบัน เพราะมีการประยุกต์การแสดงให้ทันสมัยขึ้น จันทร์สม เป็นศูนย์รวมศิลปินพื้นบ้านและผู้สนใจศึกษาทั้งนักศึกษาชาวไทยและชาวต่างประเทศไปสัมภาษณ์และเรียนรู้เพื่อเก็บข้อมูลอยู่ตลอดเวลา นับว่าจันทร์สม ได้อุทิศชีวิตเพื่อการแสดง และเผยแพร่ศิลปะล้านนา มาโดยตลอด

และได้รับเชิญให้สอนในภาควิชา “ดนตรีศึกษา” เพื่อฝึกช่างขอชาย-หญิงแก่นักศึกษาที่สนใจในศิลปะพื้นบ้านประเภทนี้ จนทำให้คณะศิลปินลูกศิษย์ของจันทร์สมสามารถออกไปแสดงศิลปะเพลงพื้นบ้านภาคเหนือในรายการเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมจากประเทศไทยในอเมริกา นับเป็นผลงานของจันทร์สมในส่วนของการถ่ายทอดได้เป็นอย่างดี

## เกียรติประวัติ

* พ.ศ. 2532 ได้รับการเชิดชูเกียรติในฐานะบุคคลดีเด่นทางวัฒนธรรม สาขาศิลปะการแสดง (เพลงพื้นบ้าน) ของจังหวัดเชียงใหม่ จากศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่
* พ.ศ. 2533 ได้รับเกียรติให้เป็นอาจารย์พิเศษของมหาวิทยาลัยพายัพ ให้เป็นอาจารย์พิเศษ สอนเกี่ยวกับขับซอและช่วยสอนในภาควิชาดนตรีศึกษาเพื่อฝึกช่างซอชาย-หญิง แก่นักศึกษาที่สนใจศิลปะพื้นบ้าน
* พ.ศ. 2535 ได้รับเกียรติให้เป็นวิทยากรของศูนย์การศึกษานอกโรงเรียนภาคเหนือ จังหวัดลำปาง และศูนย์การศึกษานอกโรงเรียนภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ เพื่อถ่ายทอดศิลปะการขอแก่ประชาชนนอกระบบการศึกษาที่สนใจจะฝึกฝนการซอ เพื่อเป็นอาชีพแก่ผู้สนใจทั่วไป โดยเปิดรับสอนที่บ้าน
* พ.ศ. 2536 ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรม สาขาวรรณศิลป์ (วรรณกรรมมุขปาฐะ) จากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ
* พ.ศ. 2537 ได้รับการยอมรับจากภาควิชาการสื่อสารมวลชน คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ให้เป็นผู้จัดรายการเพื่อส่งเสริมและเผยแพร่ศิลปะการซอ และศิลปะเพลงพื้นบ้านอื่น ๆ ในรายการ “มรดกล้านนา” ภาค FM 100 ระหว่างเวลา 14.20-14.45 น. เป็นเวลา 25 นาที เป็นประจำในวันพุธ ทุกสัปดาห์ และได้ร่วมกับอุดม รังสี จัดรายการ “พื้นบ้านล้านนา” ทางสถานีวิทยุโทรทัศน์แห่งประเทศไทย ช่อง 11 จังหวัดลำปาง นับเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญในการเป็นศิลปินที่เรียนรู้ศิลปะพื้นบ้านล้านนาแล้วนำมาเผยแพร่แก่ สาธารณชนให้มีโอกาสได้รับฟังและชื่นชมกับมรดกล้านนาในวาระเฉลิมฉลองสมโภช 700 ปีเมืองเชียงใหม่
* 4 ธันวาคม พ.ศ. 2539 ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาเพลงพื้นบ้าน (ซอพื้นเมือง) ประจำปี พ.ศ. 2539
* พ.ศ. 2546 สภาสถาบันมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ ได้อนุมัติปริญญา “ศิลปศาสตร มหาบัณฑิตกิตติมศักดิ์” สาขาวิชาศิลปะการแสดงพื้นบ้าน

## ผลงานการแสดง
### ขับซอ
ผลงานการขับซอของจันทร์สม สายธารา ที่ได้บันทึกเป็นแผ่นเสียงและเทปคาสเซ็ทไว้ ดังนี้

### ละครซอ

## เสียชีวิต
จันทร์สม ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2556 ณ โรงพยาบาลนครพิงค์ อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ ด้วยโรคเส้นเลือดในสมองตีบ, โรคหัวใจ และความดันโลหิต สิริอายุ 81 ปี ตั้งบำเพ็ญกุศล ณ วัดปิยาราม อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ และมีพิธีพระราชทานเพลิงเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2556 ณ สุสานบ้านป่าแงะ อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์

## อ้างอิง

หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอแม่ริม
หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดเชียงใหม่
หมวดหมู่:นักร้องจากจังหวัดเชียงใหม่
หมวดหมู่:ศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง
หมวดหมู่:นักดนตรีพื้นเมืองภาคเหนือ
หมวดหมู่:อาจารย์คณะดุริยางค์-ดนตรี
หมวดหมู่:บุคคลจากวิทยาลัยดุริยศิลป์ มหาวิทยาลัยพายัพ
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จ.ภ.