สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

**สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ** (พระยศเดิม: **พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร**) (21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 – 1 ธันวาคม พ.ศ. 2486) เป็นพระบรมวงศานุวงศ์สยามในราชวงศ์จักรีและเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยคนแรกของประเทศไทย พระองค์ทรงเป็นผู้มีบทบาทสำคัญยิ่งในการวางรากฐานระบบการศึกษาและการปกครองส่วนท้องถิ่นสมัยใหม่ของประเทศไทย ทรงเป็นนักประวัติศาสตร์ผู้ศึกษาด้วยพระองค์เอง และได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในปัญญาชนที่มีอิทธิพลมากที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย ในวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2505 ยูเนสโกได้ประกาศยกย่องให้พระองค์ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลกคนแรกของประเทศไทย พระองค์ทรงเป็นองค์ต้นราชสกุล"**ดิศกุล**"

พระองค์มีพระนามเมื่อแรกประสูติว่า **พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร** เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาชุ่ม ทรงได้รับการศึกษาขั้นต้นด้านภาษาไทยและภาษาบาลีจากพระอาจารย์ในราชสำนัก และเริ่มศึกษาภาษาอังกฤษกับฟรานซิส จอร์จ แพตเตอร์สัน เมื่อมีพระชนมายุได้ 14 พรรษา ต่อมาทรงเข้าศึกษาในโรงเรียนที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาขึ้นภายในพระบรมมหาราชวัง พระองค์ทรงเริ่มรับราชการตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ โดยได้รับตำแหน่งผู้บัญชาการกรมทหารรักษาพระองค์ใน พ.ศ. 2423 ขณะมีพระชนมายุ 18 พรรษา และได้ทรงมีบทบาทสำคัญในการปฏิรูปกองทัพสยาม รวมถึงทรงมีส่วนในการก่อตั้งโรงเรียนนายร้อยทหารบก (ปัจจุบันคือโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า) ทรงได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้าพนักงานใหญ่ ผู้ช่วยบัญชาการทหารบก (เทียบเท่าตำแหน่งผู้บัญชาการทหารบกในปัจจุบัน) เมื่อ พ.ศ. 2430 และใน พ.ศ. 2433 ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมศึกษาธิการ

ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเริ่มดำเนินการปฏิรูปการปกครองแผ่นดินใน พ.ศ. 2435 พระองค์ได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ในช่วงที่ทรงดำรงตำแหน่งนี้ พระองค์ได้วางระบบการปกครองส่วนภูมิภาคใหม่ทั้งหมด โดยมีการรวมจังหวัดขนาดเล็กเข้าด้วยกัน ยกเลิกระบบเจ้าเมืองเดิม และตั้งตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองที่ได้รับการแต่งตั้งจากส่วนกลาง พร้อมกับรับเงินเดือนจากรัฐบาลกลาง นอกจากนี้ พระองค์ยังเป็นผู้วางรากฐานการแบ่งเขตการปกครองใหม่ในลักษณะมณฑลเทศาภิบาล ซึ่งครอบคลุมหลายจังหวัด และเป็นต้นแบบของโครงสร้างการปกครองท้องถิ่นสมัยใหม่ที่ใช้อยู่ในเวลาต่อมา

## พระประวัติ
### ประสูติ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มีพระนามเดิมว่า **พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร** (อ่านว่า ดิด-สะ-วอ-ระ-กุ-มาร) เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 57 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระองค์เดียวที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่ม ท.จ.ว. ณ พระบรมมหาราชวัง เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 ชาววังออกพระนามโดยลำลองว่า "พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร หรือ เสด็จพระองค์ดิศ" พระองค์ได้รับพระราชทานพระนามจากพระบิดาในวันสมโภชเดือนและขึ้นพระอู่ โดยมีรายละเอียดว่า

"สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยามผู้พระบิดา ขอตั้งนามกุมารบุตรที่เกิดแต่ชุ่มเล็กเป็นมารดานั้น และซึ่งคลอดในวันเสาร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 7 ปีจอจัตวาศกนั้น ว่าดังนี้ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร นาคนาม ขอจงเจริญชนมายุ วรรณ สุข พล ปฏิภาณ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการ สิ้นกาลนานต่อไปเทอญ"

โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำเอานามของพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ) ซึ่งเป็นบิดาของเจ้าจอมมารดาชุ่มมาตั้งพระราชทาน เนื่องจากทรงพระราชดำริว่าท่านเป็นคนซื่อตรง

### ทรงศึกษา
พระองค์ทรงเริ่มเรียนหนังสือไทยชั้นต้นจากสำนักคุณแสงและคุณปาน ราชนิกุล ในพระบรมมหาราชวัง ทรงศึกษาภาษาอังกฤษในโรงเรียนหลวง ซึ่งมีมิสเตอร์ ฟรานซิส ยอร์ช แพตเตอร์สัน เป็นพระอาจารย์ 
* พ.ศ. 2418 ขณะพระชันษา 13 ปี ผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์ และประทับจำพรรษาที่วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร
* พ.ศ. 2420 ทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนนายร้อยทหารบก ได้รับพระราชทานยศเป็นนายร้อยตรีทหารมหาดเล็ก บังคับกองแตรวง ขณะพระชันษา 15 ปี

### รับราชการ

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงประกอบพระกรณียกิจด้านต่าง ๆ และทรงเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเชษฐา ถึงขนาดตรัสชมว่า ทรงเป็นเสมือน "เพชรประดับพระมหาพิชัยมงกุฎ"

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้เปลี่ยนคำนำพระนามเป็น*พระเจ้าบรมวงศ์เธอ* และในวันต่อมาพระองค์ท่านได้เข้าถือน้ำพิพัฒน์สัตยาและรับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ เป็นองคมนตรี ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็ได้สนองพระเดชพระคุณตลอดมา ตราบจนทรงพระชราภาพ ไม่สามารถทำราชการหนักในตำแหน่งต่อไปอีก จึงกราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2458&nbsp;พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงเป็นเสนาบดีที่ปรึกษา

### สิ้นพระชนม์
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เริ่มประชวรด้วยโรคพระหทัยพิการมาตั้งแต่เดือนธันวาคม พ.ศ. 2484 พระอาการทรงและทรุดเรื่อยมา แต่ก็ไม่มีพระอาการประชวรหนักถึงลงบรรทม แต่ทรงเหนื่อยเพลียและพระบาทบวมบ่อยขึ้น กระทั่งวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2486 ทรงรู้สึกเหนื่อยมากหลังจากทรงพระนิพนธ์คำนำและคำอธิบาย (ยังไม่จบ) หนังสือเรื่องเจ้านายพระชันษายืน เพื่อจะประทานให้แจกในงานฉลองพระชันษาครบ 60 ปี ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร ในวันที่ 5 ธันวาคมที่จะถึงนั้น แพทย์มาตรวจพระอาการเห็นว่าทรงอ่อนเพลีย ถวายยาฉีดแล้วทรงสบายขึ้น วันที่ 28 พฤศจิกายน มีพระอาการบรรทมไม่ค่อยหลับสนิท วันที่ 29 พฤศจิกายน ทรงพระอาเจียนในเวลาเสวยกลางวันครั้งเดียว แล้วทรงพักตามเคย วันที่ 30 พฤศจิกายน บรรทมตอนกลางวัน ตื่นบรรทมตอนบ่าย ตรัสสั่งให้ไปนิมนต์สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) มาสนทนาธรรม เมื่อสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์กลับแล้ว ตรัสว่าคุยกับพระสบาย เป็นสุข เสวยเย็นอยู่ที่เฉลียงตามเคย ถึงเวลาย่ำค่ำตรัสว่าวันนี้สบายจะนอนแต่หัวค่ำ แล้วก็เข้าบรรทม จนเวลา 01.00 น. ของวันที่ 1 ธันวาคม บรรทมไม่หลับจนสว่าง แล้วทรงอ่อนเพลียลง หายพระทัยแรง หอบเป็นพัก ๆ เวลา 06.00 น. ประทับบนพระที่ ตรัสว่า "ร่างกายมันลงทุกที" และตรัสต่อไปอีกว่า "ไม่ใช่แต่ที่นี่เท่านั้น ทุกแฟมิลี่, ทุกบ้าน, ทุกเมือง ต้องเป็นอย่างนี้" แพทย์มาถึงแล้วยังตรัสบอกแพทย์ว่า "I passed a very bad night" แพทย์ถวายยาฉีดแล้วตรัสเรียกนมและกาแฟเสวยอย่างเคย แต่ไม่หมดถ้วย แล้วบรรทมหลับไปนานจนถึงเวลา 13.30 น. ตรัสเรียกนมกับกาแฟที่เสวยค้างไว้ เสวยได้ 2 ช้อน กำลังจะถวายช้อนที่ 3 ก็ยกพระหัตถ์ซ้ายขึ้นบิดนิดหนึ่ง แล้วหลับพระเนตรสนิทพร้อมกับวางพระหัตถ์ลงเป็นปกติ ในเวลา 13.40 น. พระศพยังมีสีพระโลหิตและอุ่นอยู่ช้านาน แพทย์บอกว่าสิ้นพระชนม์ด้วยพระหทัยหยุดทำงานเท่านั้น 

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สิ้นพระชนม์ที่วังวรดิศ ถนนหลานหลวง จังหวัดพระนคร ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร สิริพระชันษา 81 ปี

อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มีพระโอรสพระองค์ใหญ่ คือ หม่อมเจ้าจุลดิศ ดิศกุล นายทหารม้าราชองครักษ์และองคมนตรีในรัชกาลที่ 7, พระนัดดาคนใหญ่ คือ หม่อมราชวงศ์สังขดิศ ดิศกุล อดีตเอกอัครราชทูต ณ ประเทศมาเลเซีย ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ และนครรัฐวาติกัน, พระปนัดดาคนใหญ่ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าสืบตระกูล (ต.อ.จ.) และดำรงรักษาวังวรดิศ คือ หม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดนครปฐม และจังหวัดเชียงใหม่ รองปลัดกระทรวงมหาดไทย ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ปัจจุบันดำรงตำแหน่งสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 12 หม่อมหลวงปนัดดา ดิศกุล มีบุตรชายสืบตระกูลคนเดียว คือ วรดิศ ดิศกุล ณ อยุธยา ปัจจุบันศึกษาหลักสูตรดุษฎีบัณฑิตสาขาการจัดการนวัตกรรม

## พระกรณียกิจ
thumb|250px|สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงฉายกับ เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 4 พระมารดา
* พ.ศ. 2422 ได้รับพระราชทานพระยศเป็นนายร้อยโท ผู้บังคับการทหารม้า ในกรมทหารมหาดเล็กและในปีเดียวกันนี้ได้รับพระราชทานพระยศเป็น นายร้อยเอก ราชองค์รักษ์ประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะพระชันษา 17 ปี
* พ.ศ. 2423 ได้รับพระราชทานเลื่อนพระยศเป็นนายพันตรี ผู้สนองพระบรมราชโองการ ว่าการกรมทหารมหาดเล็ก
* พ.ศ. 2424 โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายไปสังกัดกรมทหารปืนใหญ่ ซึ่งเรียกกันในสมัยนั้นว่า "กรมกองแก้วจินดา" ทรงจัดตั้งโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ
* พ.ศ. 2425 ผนวชเป็นพระภิกษุ ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์ และประทับจำพรรษาที่วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
* พ.ศ. 2428 โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายไปเป็นผู้บังคับการทหารมหาดเล็ก และได้รับพระราชทานพระยศเป็นนายพันโท
* พ.ศ. 2430 โปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้บัญชาการทหารบก 
* พ.ศ. 2430 เป็นองคมนตรี
* พ.ศ. 2431 ได้รับพระราชทานพระยศนายพลตรี
* 5 เมษายน พ.ศ. 2432 โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายจากงานฝ่ายทหารไปปฏิบัติงานทางพลเรือน ทรงเป็นผู้กำกับการ กรมธรรมการ
* พ.ศ. 2433 โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนขึ้นเป็นอธิบดีกรมศึกษาธิการ
* พ.ศ. 2435 - 2458 โปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
* พ.ศ. 2437 ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีสภา
* 29 สิงหาคม พ.ศ. 2444 ได้รับพระราชทานพระยศนายพลโท
* พ.ศ. 2448 ตั้งการสุขาภิบาลหัวเมือง
* พ.ศ. 2458 ดำรงตำแหน่งนายกหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร
* พ.ศ. 2466 ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมุรธาธร และเป็นนายพลเอก
* พ.ศ. 2468 ดำรงตำแหน่งอภิรัฐมนตรี
* พ.ศ. 2469 ดำรงตำแหน่งนายกราชบัณฑิตยสภา

## พระโอรสและพระธิดา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเป็นต้นราชสกุลดิศกุล มีหม่อม 11 คน ได้แก่ 
# **[[หม่อมเฉื่อย ดิศกุล ณ อยุธยา|หม่อมเฉื่อย]]** (สกุลเดิม ยมาภัย)
# **หม่อมนวม** (สกุลเดิม โรจนดิศ)
# **หม่อมลำดวน** (สกุลเดิม วสันตสิงห์) ธิดาหลวงอนุรักษ์ภูเบศร์ (สิงโต วสันตสิงห์)
# **หม่อมแสง** (สกุลเดิม ศตะรัตน์) ธิดาพระดำรงราชานุภาพ
# **หม่อมเจิม** (สกุลเดิม สนธิรัตน์) ธิดาพระยาอุไทยมนตรี (ทิม สนธิรัตน์)
# **หม่อมอบ** (สกุลเดิม สุขไพบูลย์)
# **หม่อมหลวงใหญ่** (เดิม หม่อมหลวงลำดวน อิศรเสนา) ธิดาหม่อมเทวาธิราช (หม่อมราชวงศ์แดง อิศรเสนา)
# **หม่อมหยาด** (สกุลเดิม กลัมพากร) ธิดาพระจำนงค์อักษร (เปลี่ยน กลัมพากร)
# **หม่อมเป๋า**
# **หม่อมเยื้อน**
# **หม่อมเพิ่ม** (สกุลเดิม สุขไพบูลย์)

โดยมีพระโอรสและพระธิดารวมทั้งหมด 37 องค์ เป็นชาย 14 องค์ เป็นหญิง 23 องค์

## พระอิสริยยศ

* พ.ศ. 2405 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร
* พ.ศ. 2411 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร
* พ.ศ. 2429 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ (ทรงศักดินา 15000)
** เจ้ากรม-หมื่นดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 600)
** ปลัดกรม-หมื่นปราบบรพล (ศักดินา 400)
** สมุห์บาญชี-หมื่นสกลคณารักษ์ (ศักดินา 300)

* พ.ศ. 2442 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ (ทรงศักดินา 15000)
** เจ้ากรม-หลวงดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 600)
** ปลัดกรม-ขุนปราบบรพล (ศักดินา 400)
** สมุห์บาญชี-หมื่นสกลคณารักษ์ (ศักดินา 300)

* พ.ศ. 2454 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร์ สยามพิชิตินทรวโรปการ มโหฬารราชกฤตยานุสร อาทรประพาสการสวัสดิ์ วรรัตนปัญญาศึกษาพิเศษ นรินทราธิเบศบรมวงศ์อดิศัย ศรีรัตนตรัยคุณธาดา อุดมเดชานุภาพบพิตร (ทรงศักดินา 15000)
** เจ้ากรม-พระดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 800)
** ปลัดกรม-หลวงปราบบรพล (ศักดินา 600)
** สมุห์บาญชี-ขุนสกลคณารักษ์ (ศักดินา 400)

* พ.ศ. 2472 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ อิสสริยลาภบดินทร สยามวิชิตินทรวโรปการ มโหฬารรัฐประศาสน์ ปิยมหาราชนรานุศิษย์ ไพศาลราชกฤตยการี โบราณคดีปวัติศาสตรโกศล คัมภีรพนธ์นิรุกติปฏิภาน ราชบัณฑิตวิธานนิติธรรมสมรรถ ศึกษาภิวัธปิยวาที ขันติสัตยตรีสุจริตธาดา วิมลรัตนปัญญาอาชวาศรัย พุทธาทิไตรสรณาทร พิเศษคุณาภรณ์ธรรมิกนาถบพิตร (ทรงศักดินา 35000)
** เจ้ากรม-พระยาดำรงราชานุภาพ (ศักดินา 1000)
** ปลัดกรม-พระปราบบรพล (ศักดินา 800)
** สมุห์บาญชี-หลวงสกลคณารักษ์ (ศักดินา 500)

## พระยศ

### พระยศทหาร
* นายพลตรี
* นายพลโท
* นายพลเอก

### พระยศพลเรือน
* มหาอำมาตย์เอก
* มหาเสวกเอก
* 28 ธันวาคม 2456 – จางวางเอก

### พระยศเสือป่า
* นายกองตรี
* นายกองโท
* นายกองเอก

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์
พลเอก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้
### เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย

 (สังวาลจุลจอมเกล้าทองคำลงยาราชาวดี)
 

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px  เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญอะเลคซันดร์ เนฟสกี ชั้นที่ 1
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญอันนา ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นกอินทรีแดง ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์โอสมาเนห์ ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญมอริซและลาซารัส ชั้นที่ 1
** พ.ศ. 2438 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญผู้ไถ่บาป ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 1
** พ.ศ. 2473 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไอยรา
*  :
** พ.ศ. 2435 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์ปาล์ม อาคาเดมิค ชั้นที่ 2
** พ.ศ. 2450 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2452 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นสูงสุดประดับดอกคิริ
*  เบราน์ชไวค์ :
** พ.ศ. 2452 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตไฮน์ริช ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2455 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์วาซา ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2466 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎเบลเยียม ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2469 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญไมเคิลและจอร์จ ชั้นที่ 1
*  :
** พ.ศ. 2473 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตเนเธอร์แลนด์ ชั้นที่ 1

## พระราชานุสรณ์

### พระราชานุสาวรีย์
[thumb|พระราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ บริเวณหน้าศาลาว่าการ[กระทรวงมหาดไทย (ประเทศไทย)|กระทรวงมหาดไทย]]
กระทรวงมหาดไทย ได้จัดสร้างพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในลักษณะประทับนั่ง บริเวณด้านหน้าศาลาว่าการกระทรวงมหาดไทย ถนนอัษฎางค์ แขวงวัดราชบพิตร เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร

### วันดำรงราชานุภาพ
**วันดำรงราชานุภาพ** ตรงกับวันที่ 1 ธันวาคม ของทุกปี ซึ่งเป็นวันคล้ายวันสิ้นพระชนม์ของพระองค์ กำหนดขึ้นเพื่อเป็นการระลึกถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สืบเนื่องจากการที่พระองค์เป็นบุคคลไทยพระองค์แรกที่ได้รับการยกย่องจากองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ให้เป็นบุคคลสำคัญของโลก เมื่อปี พ.ศ. 2505 และทรงได้รับการถวายพระนามเป็น "พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย"

### สถานที่เนื่องด้วยพระนาม
* สถาบันดำรงราชานุภาพ สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย
* อาคารดำรงราชานุภาพ กระทรวงมหาดไทย
* อาคารดำรงราชานุสรณ์ กระทรวงมหาดไทย
* หอสมุดดำรงราชานุภาพ สำนักหอสมุดแห่งชาติ
* อาคารดำรงราชานุภาพ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
* ห้องประชุมดำรงราชานุภาพ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร 
* ศูนย์ดำรงธรรม กระทรวงมหาดไทย
* ค่ายสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี
* โรงเรียนอนุบาลดำรงราชานุสรณ์ อำเภอกันทรลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ
* ถนนดำรงสถิต อำเภอกันทรลักษ์ จังหวัดศรีสะเกษ
* ห้องกรมพระยาดำรงราชานุภาพ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ
* อาคารดำรงราชานุภาพ 2490 สำนักหอสมุดแห่งชาติ

## พระนิพนธ์
ผลงานนิพนธ์ทั้งหมดของพระองค์มีงานเขียนเป็นจำนวนมาก เช่น หนังสือเรื่องความทรงจำ ไทยรบพม่า เป็นต้น
สามารถแบ่งผลงานได้เป็น
*พงศาวดาร 134 เรื่อง
*โคลงกลอน 92 เรื่อง 
*ศาสนา 79 เรื่อง 
*อธิบายแทรก 19 เรื่อง
*ประวัติ 160 เรื่อง 
*ตำนาน 130 เรื่อง 
*นิตยสารสยามสมาคม 10 เรื่อง
*ข้อวินิจฉัยการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง

## พงศาวลี


## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม

* Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง 
* 
* สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ, ความทรงจำ, สำนักพิมพ์สมาคมสังคมสงเคราะห์แห่งประเทศไทย, 12 พฤศจิกายน 2505
* 

## ดูเพิ่ม

หมวดหมู่:สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมพระยา
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4

หมวดหมู่:สกุลโรจนดิศ
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:อภิรัฐมนตรี
หมวดหมู่:รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยไทย
หมวดหมู่:นายกราชบัณฑิตยสภาไทย
หมวดหมู่:ผู้บัญชาการทหารบกของกองทัพไทย
หมวดหมู่:นักประวัติศาสตร์ชาวไทย
หมวดหมู่:ทหารบกชาวไทย
หมวดหมู่:นายพลชาวไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ว.ม.ล.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.2
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(พ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ผ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญศารทูลมาลา
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:พระกุลเชษฐ์ในราชวงศ์จักรี
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัยชั้นที่ 1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญจักรมาลา
หมวดหมู่:ผู้ลี้ภัยชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:นักประวัติศาสตร์ประเทศไทย
หมวดหมู่:บุคคลในยุครัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 7
หมวดหมู่:พลเอกกองทัพบกไทย
หมวดหมู่:ชาวไทยที่ได้รับการฉลองวาระครบรอบโดยยูเนสโก