อิหร่านสมัยกอญัร

**อิหร่านสมัยกอญัร** (Qajar Iran) หรือ **จักรวรรดิกอญัร** หรือชื่ออย่างเป็นทางการคือ **รักขิตประเทศอิหร่าน** () หรืออีกนามหนึ่งว่า **อริยรัฐอิหร่าน** () หมายถึงประเทศอิหร่านในช่วงที่ปกครองโดยราชวงศ์กอญัรระหว่างปี 1785–1925 

ราชวงศ์กอญัรถูกสถาปนาโดยพระเจ้าอะฆา มุฮัมมัด ชาห์ กอญัร ผู้นำชนเผ่ากอญัรซึ่งมีเชื้อสายเติร์ก เมืองหลวงในยุคกอญัรถูกย้ายมายังเตหะราน ซึ่งยังคงเป็นเมืองหลวงของอิหร่านมาจนถึงปัจจุบัน ราชวงศ์กอญัรพยายามรวมชาติให้เป็นปึกแผ่น แต่ต่อมาต้องเผชิญแรงกดดันจากจักรวรรดิรัสเซียและบริเตนอย่างต่อเนื่อง ตลอดคริสต์ศตวรรษที่ 19 อิหร่านสูญเสียดินแดนหลายส่วนให้แก่รัสเซียจากสงครามคอเคซัส และต้องยอมรับข้อตกลงที่เสียเปรียบทางการค้าและอธิปไตย ราชสำนักกอญัรยังเผชิญกับความเสื่อมถอยภายใน เช่น การทุจริต ความไร้ประสิทธิภาพของระบบราชการ และการลุกฮือของชนชั้นต่าง ๆ

สมัยกอญัรถือเป็นช่วงเริ่มต้นของความพยายามในการปฏิรูปประเทศ อิหร่านมีการพิมพ์หนังสือพิมพ์ จัดตั้งโรงเรียนแบบใหม่ และมีขบวนการเรียกร้องรัฐธรรมนูญ จนนำไปสู่ การปฏิวัติรัฐธรรมนูญอิหร่าน (1905–1911) ที่บีบให้ราชสำนักยอมก่อตั้งรัฐสภา ในที่สุด ราชวงศ์กอญัรถูกโค่นล้มโดย เรซา ข่าน ซึ่งต่อมาได้สถาปนาราชวงศ์ปาห์ลาวีในปี 1925 

## การสถาปนา

บรรพบุรุษของราชวงศ์คือชนเผ่ากอญัรที่เคยรับราชการในกองทัพของราชวงศ์ซาฟาวิด หลังการล่มสลายของราชวงศ์ซาฟาวีในปี 1736 อิหร่านตกอยู่ในสภาพไร้ศูนย์กลางอำนาจกลาง มีสงครามภายในระหว่างขุนศึกหลายฝ่าย เช่นชนเผ่าอัฟชาร์ และชนเผ่าซันฎ์

ผู้นำคนสำคัญที่วางรากฐานราชวงศ์กอญัรคือ อะฆา มุฮัมมัด ผู้เป็นข่านของตระกูลหนึ่งในชนเผ่ากอญัร เขาได้รับการเลี้ยงดูในราชสำนักซาฟาวิดตอนปลาย และมีชื่อเสียงด้านความเด็ดขาดและความสามารถทางทหาร แม้จะถูกตอนตั้งแต่เยาว์วัยเพื่อป้องกันการแย่งอำนาจ แต่เขากลับเติบโตเป็นผู้นำที่แข็งแกร่ง ซึ่งหลังจากราชวงศ์ซันฎ์อ่อนแอ เขาเริ่มรวบรวมดินแดนและจัดตั้งศูนย์กลางอำนาจใหม่ โดยอาศัยกำลังทหารและการวางอำนาจเชิงเครือญาติ เมื่อสามารถปราบปรามศัตรูทางเหนือและใต้ได้สำเร็จ เขาจึงประกาศสถาปนาตนเองเป็นชาห์แห่งอิหร่านในปี 1789 และทำพิธีราชาภิเษกที่เตหะรานในปี 1796 นับเป็นจุดเริ่มต้นของราชวงศ์กอญัร

ราชวงศ์กอญัรพยายามฟื้นฟูโครงสร้างรัฐของอิหร่านหลังยุคความวุ่นวาย โดยวางรากฐานระบบราชการ การเก็บภาษี และความสัมพันธ์ระหว่างแคว้นต่าง ๆ ภายใต้แนวคิด **"มะมาเลกมะห์รูเซห์ เย อีราน"** (รักขิตประเทศอิหร่าน) ซึ่งเน้นว่าราชสำนักมีบทบาทเป็นผู้อารักขารัฐมากกว่าผู้ปกครองแบบเบ็ดเสร็จ พระเจ้าอะฆา มุฮัมมัด ชาห์ มีเป้าหมายที่ชัดเจนในการฟื้นฟูดินแดนเก่าของภายใต้ราชวงศ์ซาฟาวิด โดยเฉพาะจอร์เจีย ซึ่งเป็นดินแดนยุทธศาสตร์ในคอเคซัส

## การบุกยึดจอร์เจียและแถบคอเคซัส

ภายหลังจากการเสด็จสวรรคตของชาห์นาเดอร์ อาณาจักร Kartli และ Kakheti ได้ปลดแอกจากการปกครองของชาวอิหร่าน และรวมตัวเป็นราชอาณาจักร Kartli-Kakheti ภายใต้การปกครองของกษัตริย์นาม Heraclius II (Erekle II) ในปี 1762 ซึ่งระหว่างปี 1747 ถึง 1795 Erekle สามารถรักษาเอกราชไว้ได้ตลอดยุคของราชวงศ์แซนด์ เนื่องจากเกิดความวุ่นวายภายในอิหร่าน ต่อมาในปี 1783 Heraclius ได้นำอาณาจักรของพระองค์เข้าเป็นรัฐในอารักขาของจักรวรรดิรัสเซียโดยสนธิสัญญา Georgievsk ในช่วงทศวรรษท้ายๆของศตวรรษที่ 18 จอร์เจียได้กลายเป็นตัวแปรสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างรัสเซียและอิหร่าน ไม่เหมือนในรัชสมัยของปีเตอร์มหาราช แคทเธอรีนมหาราชินี ผู้ปกครองรัสเซียในเวลาต่อมา มองจอร์เจียเป็นจุดยุทธศาสตร์สำหรับนโยบายในภูมิภาคคอเคซัสของพระนาง และใช้จอร์เจียเป็นฐานปฏิบัติการต่อต้านอิหร่านและจักรวรรดิออตโตมัน ซึ่งทั้งคู่เป็นคู่แข่งทางภูมิรัฐศาสตร์ที่มีชายแดนติดต่อกับรัสเซียโดยตรง ยิ่งไปกว่านั้น เป็นแนวคิดที่ดีหากจะมีท่าเรือเพิ่มบนชายฝั่งจอร์เจียซึ่งติดต่อทะเลดำ กองทหารรักษาการณ์ของรัสเซียจำนวนสองกองพัน พร้อมด้วยปืนใหญ่สี่กระบอก ยาตราเข้าสู่เมืองทบิลีซีในปี 1784 แต่ก็ได้ถอนทัพออก เนื่องจากการประท้วงอย่างรุนแรงของชาวจอร์เจียน เมื่อรัสเซียก่อสงครามต่อจักรวรรดิออตโตมันในปี 1787 ก็ได้เริ่มบุกจากแนวหน้าที่อื่น

## การปฏิวัติรัฐธรรมนูญ

## การล่มสลายของราชวงศ์

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:สิ้นสุดในปี พ.ศ. 2468
*
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์อิหร่าน
หมวดหมู่:ก่อตั้งในปี พ.ศ. 2337