วงศ์ลิงใหญ่

**วงศ์ลิงใหญ่** 
หรือ **โฮมินิดี** (Hominidae, ) 
ซึ่งมีสมาชิกที่เรียกว่า ลิงใหญ่ () 
หรือเรียกเป็นคำภาษาอังกฤษว่า **โฮมินิด** ()
เป็นวงศ์ทางอนุกรมวิธานของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในอันดับวานรซึ่งรวมสปีชีส์ที่ยังดำรงเผ่าพันธุ์อยู่ ใน  คือ
*[[อุรังอุตัง|Pongo]]* ( สุมาตรา และตาปานูลิ)
*[[กอริลลา|Gorilla]]* (กอริลลาตะวันออก และตะวันตก)
*[[ชิมแปนซี|Pan]]* (ชิมแปนซีและ)
และ *[[โฮโม|Homo]]* ซึ่งเหลือเพียงมนุษย์ปัจจุบัน (*Homo sapiens*) เท่านั้น

มีการแก้ไขหมวดหมู่ของลิงใหญ่หลายครั้ง จึงเปลี่ยนความหมายของคำว่า "โฮมินิด" ไปเรื่อยๆ
ความหมายดั้งเดิมหมายถึงเฉพาะมนุษย์ (*โฮโม*) และญาติใกล้ชิดที่สูญพันธุ์ไปแล้วเท่านั้น
อย่างไรก็ตาม ในช่วง มนุษย์และลิงไร้หาง (เอป) ชนิดอื่นๆ ได้พิจารณาว่าเป็น "โฮมินิด"

ความหมายที่จำกัดก่อนหน้านี้เดี๋ยวนี้ใช้คำว่า โฮมินิน (hominin) แทนเป็นส่วนใหญ่ โดยหมายถึงสมาชิกทั้งหมดในเคลดมนุษย์หลังจากแยกสายพันธุ์ออกจากชิมแปนซี (*Pan*) แล้ว
ความหมายปัจจุบันของ "โฮมินิด" จึงรวมลิงใหญ่ทั้งหมดรวมทั้งมนุษย์
อย่างไรก็ตาม การใช้คำก็ยังต่างๆ กันอยู่ เพราะนักวิทยาศาสตร์และบุคคลทั่วไปบางส่วนยังคงใช้ "โฮมินิด" ในความหมายเดิมที่จำกัด
และวรรณกรรมทางวิชาการโดยทั่วไปก็ได้ใช้ความหมายดั้งเดิมจนถึงต้นศตวรรษที่21

หน่วยอนุกรมวิธาน Hominidae มีทั้งสกุลที่ยังมีชีวิตอยู่และสูญพันธุ์ไปแล้วหลายสกุลโดยจัดกลุ่มร่วมกับมนุษย์ ชิมแปนซี และกอริลลาในวงศ์ย่อย Homininae
ส่วนสกุลอื่นๆ จัดกลุ่มร่วมกับอุรังอุตังในวงศ์ย่อย Ponginae (ดู รูปด้านล่าง)
บรรพบุรุษร่วมล่าสุดของลิงใหญ่ทั้งหมดมีชีวิตอยู่เมื่อประมาณ ก่อน
เป็นช่วงที่บรรพบุรุษของอุรังอุตังแยกออกจากสายบรรพบุรุษของอีก 3 สกุลที่เหลือ
ส่วนบรรพบุรุษของลิงใหญ่จริงๆ ก็ได้แยกออกจากวงศ์ Hylobatidae (ชะนี) แล้วก่อนหน้านั้นเมื่อประมาณ ก่อน

เนื่องจากมนุษย์สัมพันธ์ทางพันธุกรรมอย่างใกล้ชิดกับลิงใหญ่อื่นๆ 
จึงมีองค์กรสิทธิสัตว์ต่างๆ เช่น Great Ape Project (โปรเจ็กต์ลิงใหญ่) ที่อ้างว่า ลิงใหญ่ที่ไม่ใช่มนุษย์จริงๆ เป็นบุคคลและควรได้รับสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน
ประเทศ ได้ออกกฎห้ามการวิจัยเพื่อปกป้องลิงใหญ่จากการทดสอบทางวิทยาศาสตร์ทุกรูปแบบ

## วิวัฒนาการ

[thumb|left|
[อุรังอุตังสุมาตรา (*Pongo abelii*)]]
ในสมัยไมโอซีนตอนต้นเมื่อประมาณ ที่แล้ว มีสปีชีส์ลิงโลกเก่า (Catarrhini) ดั้งเดิมที่ปรับตัวขึ้นต้นไม้ในแอฟริกาตะวันออกจำนวนมาก
ความหลายหลากเช่นนี้บ่งประวัติการเกิดความหลากหลายอันยาวนานก่อนหน้านี้
ซากดึกดำบรรพ์ (ฟอสซิล) จากเมื่อ ก่อนรวมชิ้นส่วนที่ระบุว่าเป็นของไพรเมต *Victoriapithecus* ซึ่งเป็นลิงโลกเก่าซึ่งเก่าแก่ที่สุด
สกุลที่คิดว่าอยู่ในสายวิวัฒนาการของเอปจนถึง ที่แล้วได้แก่ *Proconsul*, *Rangwapithecus*, *Dendropithecus*, *Limnopithecus*, *Nacholapithecus*, *Equatorius*, *Nyanzapithecus*, *Afropithecus*, *Heliopithecus* และ *Kenyapithecus* ทั้งหมดอยู่ในแอฟริกาตะวันออก

ส่วนในแหล่งบรรพชีวินวิทยาซึ่งไกลจากแอฟริกาตะวันออก พบซากของไพรเมตที่ไม่อยู่ในวงศ์ลิงโลกเก่าจากกลางสมัยไมโอซีน คือ
*Otavipithecus* จากสิ่งทับถมถ้ำในประเทศนามิเบีย, *Pierolapithecus* และ *Dryopithecus* จากประเทศฝรั่งเศส สเปน และออสเตรีย
นี่เป็นหลักฐานเพิ่มเติมสำหรับความหลากหลายของรูปแบบบรรพบุรุษเอปทั่วแอฟริกาและพื้นที่รอบทะเลเมดิเตอร์เรเนียนในช่วงสภาพภูมิอากาศที่ค่อนข้างอบอุ่นและสม่ำเสมอในช่วงต้นและกลางสมัยไมโอซีน
ลิงยุคไมโอซีนเช่นนี้ (โฮมินอยด์) ซึ่งมีอายุน้อยที่สุดก็คือ *Oreopithecus* ได้พบซากในชั้นถ่านหินที่มีฟอสซิลมากในภาคเหนือของประเทศอิตาลีโดยมีอายุ ก่อน

หลักฐานทางอณูชีววิทยาแสดงว่า สายพันธุ์ชะนี (วงศ์ Hylobatidae) แยกออกจากสายพันธุ์ลิงใหญ่เมื่อประมาณ ที่แล้ว
และสายพันธุ์อุรังอุตัง (วงศ์ย่อย Ponginae) แยกออกจากของลิงใหญ่อื่นๆ เมื่อประมาณ ก่อน
ไม่มีฟอสซิลที่แสดงบรรพบุรุษของชะนีอย่างชัดเจน ซึ่งอาจมีต้นกำเนิดมาจากประชากรเอปในเอเชียอาคเนย์ที่ยังไม่รู้จัก
แต่ฟอสซิลของบรรพบุรุษอุรังอุตังที่ตรวจอายุได้ประมาณ  อาจใช้ *Sivapithecus* จากประเทศอินเดียและ *Griphopithecus* จากตุรกีเป็นตัวแบบ

ส่วนสปีชีส์ที่ใกล้เคียงกับบรรพบุรุษร่วมล่าสุดของกอริลลา ชิมแปนซี และมนุษย์ อาจใช้ฟอสซิลของ *Nakalipithecus* ที่พบในเคนยาและของ *Ouranopithecus* ที่พบในกรีซเป็นตัวแทน
หลักฐานทางอณูชีววิทยาชี้ว่าระหว่าง ที่แล้ว กอริลลา (สกุล *Gorilla*) และต่อจากนั้น ชิมแปนซี (สกุล *Pan*) ได้แยกออกจากสายพันธุ์ที่กลายเป็นมนุษย์
ดีเอ็นเอของมนุษย์เหมือนกับของชิมแปนซีประมาณ 98.4% เมื่อเทียบโดยซิงเกิลนิวคลีโอไทด์โพลีมอร์ฟิซึม
อย่างไรก็ตาม ฟอสซิลของกอริลลาและชิมแปนซีก็มีจำกัด
ทั้งการเสื่อมสภาพเพราะดินในป่าฝนมักเป็นกรดแล้วสลายกระดูก และความเอนเอียงโดยการสุ่มตัวอย่างน่าจะเป็นสาเหตุหลักของปัญหานี้

ส่วนสายพันธุ์มนุษย์อื่นๆ น่าจะปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่แห้งแล้งกว่านอกเขตเส้นศูนย์สูตรของแอฟริกา
ซึ่งเป็นเขตที่มีตัวแอนทิโลป ไฮยีนา ช้างและสัตว์อื่นๆ ที่กำลังปรับตัวเพื่อการอยู่รอดในทุ่งหญ้าสะวันนาของแอฟริกาตะวันออก โดยเฉพาะในเขตซาเฮลและ Serengeti
เขตป่าชื้นที่เส้นศูนย์สูตรได้หดตัวลงหลังจากประมาณ ที่แล้ว และมีหลักฐานฟอสซิลน้อยมากในเรื่องการแยกตัวของสายพันธุ์มนุษย์จากของกอริลลาและชิมแปนซี ซึ่งเชื่อว่าเกิดในเวลานั้น
ฟอสซิลอันเก่าแก่ที่สุดที่นักวิชาการบางส่วนเชื่อว่าเป็นส่วนของสายพันธุ์มนุษย์คือ *Sahelanthropus tchadensis* (ก่อน) และ *Orrorin tugenensis* (ก่อน) ตามด้วยสกุล *Ardipithecus* () รวมทั้งสปีชีส์  และ 

## อนุกรมวิธาน
### ศัพท์
thumb|upright|
มนุษย์เป็นสกุลหนึ่งของโฮมินิดที่ยังมีอยู่
มีการแก้ไขการจัดหมวดหมู่ของลิงใหญ่หลายครั้งในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมา
การใช้คำว่า "โฮมินิด" จึงหลากหลายตามกาลเวลา 
ความหมายดั้งเดิมหมายถึงเฉพาะมนุษย์และญาติผู้ใกล้ชิดที่สุดเท่านั้น ซึ่งปัจจุบันจะระบุความหมายนี้ด้วยคำว่า "โฮมินิน"
ส่วนความหมายของหน่วยอนุกรมวิธาน Hominidae นั้นค่อยๆ เปลี่ยน ดังนั้น คำว่า "โฮมินิด" ปัจจุบันจึงหมายถึงลิงใหญ่ทั้งหมดรวมทั้งมนุษย์

มีคำคล้ายกันจากภาษาอังกฤษหลายคำเพื่อจำแนกหมวดหมู่ คือ
* **โฮมินอยด์** (hominoid) บางครั้งเรียกว่าเอป เป็นสมาชิกของวงศ์ใหญ่ Hominoidea โดยสมาชิกที่ยังมีอยู่คือชะนี (วงศ์ Hylobatidae) และโฮมินิด
* **โฮมินิด** (hominid) เป็นสมาชิกของวงศ์ Hominidae คือลิงใหญ่ รวมอุรังอุตัง กอริลลา ชิมแปนซี และมนุษย์
* **โฮมินีน** (hominine) เป็นสมาชิกของวงศ์ย่อย Homininae รวมกอริลลา ชิมแปนซี และมนุษย์ (เว้นอุรังอุตัง)
* **โฮมินิน** (hominin) เป็นสมาชิกของเผ่า Hominini รวมชิมแปนซีและมนุษย์
* **โฮมินินัน** (homininan) ตามข้อเสนอของวู้ดและริชมอนด์ (2000) เป็นสมาชิกของเผ่าย่อย Hominina อันเป็นส่วนของเผ่า Hominini ซึ่งก็คือ มนุษย์ปัจจุบันและญาติที่ใกล้ชิดที่สุดรวมถึง Australopithecina เว้นชิมแปนซี
* **มนุษย์** เป็นสมาชิกของสกุล *Homo* ซึ่ง *Homo sapiens* เป็นสปีชีส์เดียวที่ยังมีอยู่ โดยมี *Homo sapiens sapiens* เป็นสปีชีส์ย่อยเดียวที่ยังอยู่รอด

แผนภาพวิวัฒนาการชาติพันธุ์ (cladogram) ซึ่งแสดงชื่อสามัญ (เทียบกับแผนภาพที่ละเอียดกว่าด้านล่าง)

### ญาติของมนุษย์ที่ยังมีอยู่และที่เหลือแต่ฟอสซิล
[thumb|right|
นิทรรศการ[ซากดึกดำบรรพ์โฮมินิดที่พิพิธภัณฑ์วิทยากระดูก เมืองโอคลาโฮมาซิตี รัฐโอคลาโฮมา
]]
Hominidae เดิมเป็นชื่อที่ให้กับวงศ์ของมนุษย์และญาติสนิท (ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว) 
โดยจัดลิงใหญ่อื่นๆ (อุรังอุตัง กอริลลา และชิมแปนซี) ในวงศ์แยกต่างหากคือ Pongidae
อย่างไรก็ตาม นิยามดังกล่าวในที่สุดก็ทำให้ Pongidae กลายเป็นกลุ่มแบบ paraphyletic คือกลุ่มที่รวมบรรพบุรุษร่วมล่าสุดแต่ไม่ได้รวมลูกหลานทุกๆ สาย
เพราะจริงๆ มีลิงใหญ่อย่างน้อยหนึ่งสปีชีส์ (ชิมแปนซี) ที่สัมพันธ์กับมนุษย์อย่างใกล้ชิดกว่าลิงใหญ่อื่นๆ 
นักอนุกรมวิธานปัจจุบันส่วนใหญ่สนับสนุนให้จัดกลุ่มแบบ monophyletic คือ กลุ่มที่รวมบรรพบุรุษร่วมล่าสุดและลูกหลานทั้งหมด
ซึ่งในกรณีนี้จะต้องจำกัดการใช้หน่วย Pongidae กับกลุ่มที่สัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิดเพียงกลุ่มเดียว
ดังนั้น นักชีววิทยาปัจจุบันจึงมักจัดสกุล *Pongo* (ในวงศ์*ย่อย* Ponginae) ให้อยู่ในวงศ์ Hominidae
แผนภาพวิวัฒนาการชาติพันธุ์บนแสดงการจัดกลุ่มแบบ monophyletic ตามความเข้าใจปัจจุบันถึงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับลิงใหญ่

มนุษย์และญาติใกล้ชิดรวมถึงเผ่า Hominini และ Gorillini รวมกันเป็นวงศ์ย่อย Homininae 
(นักวิจัยบางคนถึงขั้นจัดชิมแปนซีและกอริลลาให้อยู่ในสกุล *Homo* เช่นเดียวกับมนุษย์)
แต่ก็มีสปีชีส์ฟอสซิลที่เป็นญาติใกล้ชิดกับมนุษย์ยิ่งกว่าชิมแปนซี

มีการศึกษาโฮมินิดที่สูญพันธุ์ไปแล้วหลายชนิดเพื่อช่วยให้เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ปัจจุบันกับโฮมินิดที่ยังมีชีวิตอยู่ชนิดอื่นๆ
สมาชิกที่สูญพันธุ์ไปแล้วของวงศ์นี้รวมสกุล *[[Gigantopithecus]]*, *Orrorin*, *Ardipithecus*, *Kenyanthropus* 
และเผ่าย่อย Australopithecina รวมทั้งสกุล *Australopithecus* และ *Paranthropus*

เมื่ออาศัยความเข้าใจในปัจจุบันในเรื่องต้นกำเนิดมนุษย์ เกณฑ์ในการจัดเป็นสมาชิกในเผ่า Hominini ก็จะไม่ชัดเจน
แต่โดยทั่วไปแล้ว หน่วยอนุกรมวิธานนี้รวมสปีชีส์ที่มีดีเอ็นเอร่วมกันกับจีโนมมนุษย์ปัจจุบันยิ่งกว่า 97% 
และแสดงศักยภาพในการใช้ภาษาหรือมีวัฒนธรรมอย่างง่ายๆ ที่ยิ่งไปกว่าครอบครัวหรือกลุ่มในท้องถิ่น
ส่วนแนวคิดเรื่องทฤษฎีจิต ซึ่งรวมถึงความสามารถต่างๆ 
เช่น ความเห็นอกเห็นใจ การเข้าใจสภาวะจิตใจของตนและผู้อื่น และแม้แต่การหลอกลวงเพื่อประโยชน์ของบุคคลนั้น 
เป็นเกณฑ์ที่ยังมีการโต้แย้ง
เป็นสมรรถภาพที่แยกมนุษย์ผู้ใหญ่จากโฮมินิดอื่นๆ
มนุษย์จะพัฒนาสมรรถภาพนี้หลังจากอายุประมาณ 4ขวบ
ในขณะที่ยังไม่มีการพิสูจน์ (หรือหักล้าง) ว่ากอริลลาหรือชิมแปนซีสามารถพัฒนาทฤษฎีจิตได้หรือไม่
แต่นี่ก็จริงด้วยสำหรับลิงโลกใหม่บางชนิดที่อยู่นอกวงศ์ลิงใหญ่ด้วย เช่น ลิงคะพูชิน

อย่างไรก็ตาม แม้จะไม่สามารถทดสอบได้ว่าสมาชิกต้นๆ ของ Hominini ว่ามีสมรรถภาพทางทฤษฎีจิตหรือไม่
แต่การทำเป็นไม่สนใจความคล้ายคลึงกันกับสายพันธุ์ลูกพี่ลูกน้องก็เป็นเรื่องยาก
เช่น อุรังอุตังมีการพัฒนาวัฒนธรรมที่เทียบเท่ากับของชิมแปนซี
นักวิชาการบางคนยังกล่าวด้วยว่า อุรังอุตังอาจเข้าเกณฑ์ในเรื่องสมรรถภาพทางทฤษฎีจิตด้วย
การอภิปรายทางวิทยาศาสตร์นี้มีนัยสำคัญทางการเมืองสำหรับผู้สนับสนุนแนวคิดความเป็นบุคคลของลิงใหญ่
	
## คำอธิบาย
thumb|กอริลลา
ลิงใหญ่เป็นไพรเมตไร้หาง สปีชีส์ที่เล็กที่สุดคือโบโนโบ มีน้ำหนัก 30–40 กิโลกรัม ชนิดใหญ่ที่สุดคือกอริลลาตะวันออก ตัวผู้หนัก 140–180 กก. 
ในลิงใหญ่ทั้งหมด ตัวผู้โดยเฉลี่ยจะใหญ่และแข็งแรงกว่าตัวเมีย แต่ระดับภาวะทวิสัณฐานทางเพศ (คือความแตกต่างทางเพศ) จะต่างกันมากตามสายพันธุ์
ฟันของโฮมินิดจะกล้ายกับของลิงโลกเก่าและชะนี โดยของลิงกอริลล่าจะใหญ่เป็นพิเศษ 
สูตรจำนวนฟันกับชนิดฟันของกรามซีกหนึ่งก็คือ

คือแบ่งเป็น ฟันตัด.ฟันเขี้ยว.ฟันกรามน้อย.ฟันกราม โดยเหนือเส้นระบุฟันบน ใต้เส้นระบุฟันล่าง 
ฟันและขากรรไกรมนุษย์เล็กกว่าอย่างเห็นได้ชัดเมื่อเทียบกับขนาดกายโดยเปรียบเทียบกับเอปอื่นๆ
ซึ่งอาจเป็นการปรับตัวไม่ใช่เพียงไปใช้เครื่องมือเพื่อแทนที่บทบาทของขากรรไกรในการล่าสัตว์และการต่อสู้เท่านั้น
แต่ปรับตัวไปกินอาหารปรุงสุกตั้งแต่สมัยไพลสโตซีนด้วย

## พฤติกรรม
แม้สปีชีส์โฮมินิดที่ยังมีส่วนใหญ่จะเดินสี่ขาเป็นหลัก แต่ทั้งหมดก็ใช้มือเพื่อเก็บอาหารหรือเก็บวัสดุทำที่นอน และในบางกรณีก็ใช้เครื่องมือได้
สามารถสร้างที่นอนที่ซับซ้อน หรือที่เรียกว่ารัง บนต้นไม้เพื่อนอนในตอนกลางคืน แต่ชิมแปนซีและกอริลลาก็สร้างรังบนพื้นดินด้วย และกอริลลายังสามารถนอนบนพื้นดินเปล่าได้

ทุกๆ สปีชีส์กินได้ทั้งพืชและสัตว์ แม้ชิมแปนซีและอุรังอุตังจะกินผลไม้เป็นหลัก
เมื่อกอริลลาขาดแคลนผลไม้ในบางช่วงของปีหรือในบางภูมิภาค ก็จะหันไปกินหน่อและใบไม้ โดยเฉพาะไผ่ซึ่งเป็นพืชในวงศ์หญ้า
กอริลลาได้ปรับตัวอย่างสุดๆ ในการเคี้ยวและย่อยอาหารคุณภาพต่ำ แม้ก็ยังชอบผลไม้มากกว่าเมื่อมีให้กิน โดยมักจะเดินทางไกลเป็นหลายๆ กิโลเพื่อไปหาผลไม้ที่ชอบ
ส่วนมนุษย์ตั้งแต่การปฏิวัติยุคหินใหม่ ได้บริโภคธัญพืชและอาหารจำพวกแป้งเป็นหลัก รวมถึงอาหารที่แปรรูปเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตลอดจนพืชเพาะปลูกอื่นๆ (รวมถึงผลไม้) และเนื้อสัตว์

ระยะการตั้งครรภ์ของลิงใหญ่อยู่ที่  โดยคลอดลูกตัวเดียวหรือน้อยครั้งเป็นแฝด
ทารกเกิดใหม่จะช่วยตัวเองไม่ได้และต้องดูแลเป็นเวลานาน 
ลิงใหญ่มีช่วงวัยรุ่นที่ยาวนานและไม่หย่านมเป็นเวลาหลายปีเทียบกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมส่วนใหญ่
และจะไม่โตเต็มที่จนถึงอายุ ในสปีชีส์โดยมาก (และยาวกว่านี้อีกในอุรังอุตังและมนุษย์)
ดังนั้น เพศเมียจึงมักคลอดลูกเพียงตัวเดียวทุกๆ 
ไม่มีฤดูผสมพันธุ์ที่แน่นอน

กอริลลาและชิมแปนซีอยู่เป็นครอบครัวประมาณ  แต่บางครั้งก็พบกลุ่มใหญ่กว่านี้
ชิมแปนซีอาศัยอยู่เป็นกลุ่มใหญ่กว่า แต่จะแตกออกเป็นกลุ่มเล็กลงเมื่อผลไม้หายากขึ้น
เมื่อชิมแปนซีตัวเมียแยกเป็นกลุ่มเล็กไปในทิศต่างๆ เพื่อหาผลไม้ จ่าฝูงตัวผู้ก็จะไม่สามารถควบคุมแล้วตัวเมียก็มักจะผสมพันธุ์กับตัวผู้ที่เป็นลูกน้อง
ในทางตรงกันข้าม กอริลลามักจะอยู่ด้วยกันเป็นกลุ่มไม่ว่าจะหาผลไม้ได้หรือไม่
เมื่อผลไม้หายาก ก็จะหันไปกินหน่อและใบแทน

ระดับภาวะทวิสัณฐานทางเพศ (คือความแตกต่างทางเพศ) จะต่างกันมากตามสายพันธุ์
กอริลลามีภาวะทวิสัณฐานทางเพศยิ่งกว่าชิมแปนซี
นั่นคือ ความแตกต่างของขนาดระหว่างกอริลลาตัวผู้กับตัวเมียนั้นยิ่งกว่าของชิมแปนซีเป็นอย่างมาก
ซึ่งทำให้ตัวผู้สามารถข่มตัวเมียทางกายได้ง่ายกว่า
ทั้งในชิมแปนซีและกอริลลา จะมีจ่าฝูงอย่างน้อยหนึ่งตัว และตัวผู้วัยรุ่นจะออกจากกลุ่มเมื่อโตแล้ว

## สถานะทางกฎหมาย
เนื่องจากมนุษย์สัมพันธ์ทางพันธุกรรมอย่างใกล้ชิดกับลิงใหญ่อื่นๆ องค์กรสิทธิสัตว์บางแห่ง เช่น โครงการลิงใหญ่ (Great Ape Project) 
จึงอ้างว่าลิงใหญ่ที่ไม่ใช่มนุษย์จริงๆ เป็นบุคคล และตามปฏิญญาลิงใหญ่ (Declaration on Great Apes) ควรได้รับสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน
ในปี1999 เป็นประเทศแรกที่ห้ามการทดลองกับลิงใหญ่ทุกชนิด โดยปัจจุบันมีประเทศ ที่ได้ห้ามการวิจัยเพื่อปกป้องลิงใหญ่จากการทดสอบทางวิทยาศาสตร์ทุกรูปแบบ

เมื่อวันที่25 มิถุนายน 2008 รัฐสภาสเปนได้สนับสนุนกฎหมายใหม่ที่จะทำให้ "การเลี้ยงลิงใหญ่เพื่อใช้ในละครสัตว์ โฆษณาโทรทัศน์ หรือการถ่ายทำภาพยนตร์" ผิดกฎหมาย
เมื่อวันที่8 กันยายน 2010 สหภาพยุโรปได้ห้ามการทดสอบลิงใหญ่

## การอนุรักษ์
ตารางต่อไปนี้แสดงจำนวนโดยประมาณของลิงใหญ่ที่ไม่ได้อยู่ในสวนสัตว์

## วิวัฒนาการชาติพันธุ์
ด้านล่างนี้คือแผนภาพวิวัฒนาการชาติพันธุ์โดย*รวม*สปีชีส์ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว
มีการระบุโดยประมาณว่าแยกออกเป็นเคลดใหม่เมื่อกี่ล้านปีก่อน (Mya)

### ที่ยังมีอยู่
มีลิงใหญ่ ที่ยังมีชีวิตอยู่ โดยแบ่งออกเป็น 4 สกุล
การจัดหมวดหมู่ดังต่อไปนี้มักเป็นที่ยอมรับ
* **วงศ์ Hominidae** รวมมนุษย์และลิงใหญ่อื่นๆ เมื่อไม่รวมสกุลและสปีชีส์ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว
** วงศ์ย่อย Ponginae
***เผ่า Pongini
**** สกุล *Pongo*
***** อุรังอุตังบอร์เนียว *Pongo pygmaeus*
****** อุรังอุตังบอร์เนียวตะวันตกเฉียงเหนือ, *Pongo pygmaeus pygmaeus*
****** อุรังอุตังบอร์เนียวตะวันออกเฉียงเหนือ, *Pongo pygmaeus morio*
****** อุรังอุตังบอร์เนียวตอนกลาง, *Pongo pygmaeus wurmbii*
***** อุรังอุตังสุมาตรา, *Pongo abelii*
***** อุรังอุตังตาปานูลี, *Pongo tapanuliensis*
** วงศ์ย่อย Homininae
***เผ่า Gorillini
**** สกุล *[[Gorilla]]*
***** กอริลลาตะวันตก, *Gorilla gorilla*
****** กอริลลาที่ลุ่มตะวันตก, *Gorilla gorilla gorilla*
****** กอริลลาแม่น้ำครอสส์, *Gorilla gorilla diehli*
***** กอริลลาตะวันออก, *Gorilla beringei*
****** กอริลลาภูเขา, *Gorilla beringei beringei*
****** กอริลลาที่ลุ่มตะวันออก, *Gorilla beringei graueri*
*** เผ่า Hominini
**** เผ่าย่อย Panina
***** สกุล *Pan*
****** ชิมแปนซี, *Pan troglodytes*
******* ชิมแปนซีภาคกลาง, *Pan troglodytes troglodytes*
******* ชิมแปนซีตะวันตก, *Pan troglodytes verus*
******* ชิมแปนซีไนจีเรีย-แคเมอรูน, *Pan troglodytes ellioti*
******* ชิมแปนซีตะวันออก, *Pan troglodytes schweinfurthii*
****** โบโนโบ, *Pan paniscus*
**** เผ่าย่อย Hominina
***** สกุล *[[Homo]]*
****** มนุษย์, *Homo sapiens*
******* มนุษย์ที่มีกายวิภาคปัจจุบัน, *Homo sapiens sapiens*

### ซากดึกดำบรรพ์
[thumb|upright|
กะโหลกศีรษะจำลองของซากดึกดำบรรพ์ที่บางครั้งเรียกว่า "Nutcracker Man" ที่ [แมรี ลีกคี เป็นคนค้นพบ
]]
นอกเหนือจากสปีชีส์และสปีชีส์ย่อยที่ยังมีชีวิตอยู่ 
นักโบราณคดี นักบรรพชีวินวิทยา และนักมานุษยวิทยาได้ค้นพบและจัดหมวดหมู่สปีชีส์ลิงใหญ่ที่สูญพันธุ์ไปแล้วหลายชนิดดังต่อไปนี้ 
โดยอิงอนุกรมวิธานที่ได้แสดงไว้

**วงศ์ Hominidae**
* วงศ์ย่อย Ponginae
** เผ่า Lufengpithecini †
*** *Lufengpithecus*
**** *Lufengpithecus lufengensis*
**** *Lufengpithecus keiyuanensis*
**** *Lufengpithecus hudienensis*
*** *Meganthropus*
**** *Meganthropus palaeojavanicus*
** เผ่า Sivapithecini†
*** *Ankarapithecus*
**** *Ankarapithecus meteai*
*** *Sivapithecus*
**** *Sivapithecus brevirostris*
**** *Sivapithecus punjabicus*
**** *Sivapithecus parvada*
**** *Sivapithecus sivalensis*
**** *Sivapithecus indicus*
*** *[[Gigantopithecus]]*
**** *Gigantopithecus bilaspurensis*
**** *Gigantopithecus blacki*
**** *Gigantopithecus giganteus*
** เผ่า Pongini
*** *Khoratpithecus*†
**** *Khoratpithecus ayeyarwadyensis*
**** *Khoratpithecus piriyai*
**** *Khoratpithecus chiangmuanensis*
*** *Pongo* (orangutans)
**** *Pongo hooijeri*†
* วงศ์ย่อย Homininae
** เผ่า Dryopithecini †
*** *Kenyapithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)*
**** *Kenyapithecus wickeri*
*** *Danuvius*
**** *Danuvius guggenmosi*
*** *Pierolapithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)*
**** *Pierolapithecus catalaunicus*
*** *Ouranopithecus*
**** *Ouranopithecus macedoniensis*
*** *Otavipithecus*
**** *Otavipithecus namibiensis*
*** *Morotopithecus* (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** *Morotopithecus bishopi*
*** *Oreopithecus* (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** *Oreopithecus bambolii*
*** *Nakalipithecus*
**** *Nakalipithecus nakayamai*
*** *Anoiapithecus*
**** *Anoiapithecus brevirostris*
*** *Hispanopithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)*
**** *Hispanopithecus laietanus*
**** *Hispanopithecus crusafonti*
*** *Dryopithecus*
**** *Dryopithecus fontani*
*** *Rudapithecus (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)*
**** *Rudapithecus hungaricus*
*** *Samburupithecus*
**** *Samburupithecus kiptalami*
*** *Graecopithecus* †
**** *Graecopithecus freybergi*
** เผ่า Gorillini
*** *Chororapithecus* † (หมวดหมู่ยังไม่ลงตัว)
**** *Chororapithecus abyssinicus*
** เผ่า Hominini
*** เผ่าย่อย Panina
*** เผ่าย่อย Hominina
**** *Sahelanthropus*†
***** *Sahelanthropus tchadensis*
*****Orrorin*†
***** *Orrorin tugenensis*
***** *Orrorin praegens*
**** *Ardipithecus*†
***** *Ardipithecus ramidus*
***** *Ardipithecus kadabba*
**** *Kenyanthropus*†
***** *Kenyanthropus platyops*
**** *Australopithecus*†
***** *Australopithecus bahrelghazali*
***** *Australopithecus anamensis*
***** *Australopithecus afarensis*
***** *Australopithecus africanus*
***** *Australopithecus garhi*
***** *[[ออสตราโลพิเทคัส เซดีบา|Australopithecus sediba]]*
***** *Australopithecus deyiremeda*
**** *Paranthropus*†
***** *Paranthropus aethiopicus*
***** *Paranthropus robustus*
***** *Paranthropus boisei*
**** *[[Homo]]* เป็นญาติใกล้ชิดของมนุษย์ปัจจุบัน
***** *Homo gautengensis*† (อาจเป็นตัวอย่างของ *H. habilis*)
***** *Homo rudolfensis*† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล *Homo*)
***** *[[Homo habilis]]*† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล *Homo*)
***** *[[Homo naledi]]*† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล *Homo*)
***** Dmanisi Man, *Homo georgicus*† (อาจเป็นสปีชีส์ย่อยต้นๆ ของ *Homo erectus*)
***** *Homo ergaster*† (*Homo erectus* ในแอฟริกา)
***** *[[Homo erectus]]*†
****** *Homo erectus bilzingslebenensis* †
****** มนุษย์ชวา, *Homo erectus erectus* †
****** Lantian Man, *Homo erectus lantianensis* †
****** Nanjing Man, *Homo erectus nankinensis* †
****** มนุษย์ปักกิ่ง, *Homo erectus pekinensis* †
****** Solo Man, *Homo erectus soloensis* † (อาจเป็นสปีชีส์ต่างหาก)
****** Tautavel Man, *Homo erectus tautavelensis* †
****** Yuanmou Man, *Homo erectus yuanmouensis* †
***** Flores Man or Hobbit, *Homo floresiensis*† (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล *Homo*)
***** *Homo luzonensis* † (อาจไม่ควรอยู่ในสกุล *Homo*)
***** *Homo antecessor*†
***** *Homo heidelbergensis*†
***** *Homo cepranensis*† (อาจเป็นตัวอย่างของ *H. heidelbergensis*)
***** *Homo helmei*† (อาจเป็นตัวอย่างของ *H. sapiens* รุ่นต้นๆ)
***** *Homo tsaichangensis*† (อาจเป็นสปีชีส์ย่อยของ *H. erectus* หรือเป็น Denisovan ไม่น่าจะเป็นสปีชีส์ต่างหาก)
***** Denisovans (ชื่อทวินามยังไม่ได้กำหนด) †
***** นีแอนเดอร์ทาล, *Homo neanderthalensis*†
***** *Homo rhodesiensis*† (น่าจะเป็นตัวอย่างของ *H. heidelbergensis* รุ่นท้ายๆ)
***** มนุษย์ปัจจุบัน, *Homo sapiens* (บางครั้งเรียกว่า *Homo sapiens sapiens*)
****** *Homo sapiens idaltu*†
****** มนุษย์โบราณ, Archaic *Homo sapiens*†

## ดูเพิ่ม
* พิภพวานร
* รายการซากดึกดำบรรพ์สายพันธุ์มนุษย์
* กาลานุกรมวิวัฒนาการมนุษย์
* วิวัฒนาการของมนุษย์

## เชิงอรรถ

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* The Animal Legal and Historical Center at Michigan State University College of Law, Great Apes and the Law (archived 13 April 2011)
* NPR News: Toumaï the Human Ancestor
* Hominid Species at TalkOrigins Archive
* For more details on Hominid species, including photos of fossil hominids (archived 30 April 2013)
* ''Scientific American'' magazine (April 2006 Issue) Why Are Some Animals So Smart? (archived 14 October 2007)
* A new mediterranean hominoid-hominid link discovered, *Anoiapithecus brevirostris*, "Lluc": A unique Middle Miocene European hominoid and the origins of the great ape and human clade Link to graphical reconstruction
* Human Timeline (Interactive) – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).


หมวดหมู่:ลิงไม่มีหาง
หมวดหมู่:วิวัฒนาการของมนุษย์