ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค

[thumb|upright=1.2|''[เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช*, *เรือพาลีรั้งทวีป* และ*เรือสุครีพครองเมือง* หน้า[[พระบรมมหาราชวัง]]]]
[[ไฟล์:Royal Barge Procession (rehearsal 2019).jpg|thumb|300px|ภาพขบวนเรือ ในช่วงพิธีซ้อมขบวนพยุหยาตราทางชลมารคเนื่องใน[[พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562]]]]
*'ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค** บางแห่งเรียก **กระบวนพยุหยาตราชลมารค** หรือ **กระบวนพยุหยาตราทางชลมารค** เป็นขบวนเสด็จพระราชดำเนินทางน้ำที่เป็นราชประเพณีไทยที่มีมาแต่โบราณ โดยมีหลักฐานชัดเจนตั้งแต่สมัย[[กรุงศรีอยุธยา|อยุธยา]] และใน[[สมัยรัตนโกสินทร์]] จะเคลื่อนขบวนตามแนว[[แม่น้ำเจ้าพระยา]]เป็นหลัก เรือในกระบวนมีการสลักโขนเรือเป็นรูปสัตว์ในเทพนิยาย มีการจัดกระบวนหลายแบบ ที่รู้จักกันดีก็คือ "กระบวนพยุหยาตราเพชรพวง" ดังปรากฏใน [[ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง]] [[ลิลิต]]พรรณนาขบวนเรือ ประพันธ์โดย[[เจ้าพระยาพระคลัง (หน)]] เมื่อ พ.ศ. 2330 ในรัชสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช]] โดยยึดถือตามแบบแผนเดิมสมัยอยุธยา

ประเภทของการเห่เรือ สามารถจำแนกออกเป็น 2 ประเภทคือ การเห่เรือหลวง (การเห่เรือในงานพระราชพิธี) และการเห่เรือเล่น (การเห่เรือเล่นของชาวบ้านในงานต่าง ๆ) ในปัจจุบันการเห่เรือยังคงอยู่เฉพาะ การเห่เรือหลวง ที่ใช้ในขบวนพยุหยาตราทางชลมารค

== ศัพทมูลวิทยา ==
ที่มาของคำว่า ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค มีดังนี้
* "ขบวน" แปลว่า หมู่คน หมู่พาหนะ คู่มือ หรือแบบแผน เป็น[[คำแผลง]]มาจากคำเขมรเก่าสมัยเมืองพระนครว่า ''ขฺบวร'' (, รากคำ: ''*gwrek**'gvar**'kpvar, khpvar'') พบในจารึกพนมดา (K.549) อายุ ค.ศ. 1178–1277 และจารึกกรอบประตูบายน (K.470) อายุ ค.ศ. 1327 ที่[[ปราสาทบันทายศรี]] เชื่อมโยงทาง[[นิรุกติศาสตร์]]ที่มีความสัมพันธ์แบบยืมจากคำจีนเก่า[[ตระกูลภาษาจีน-ทิเบต]] หรือ[[ตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่า]]ว่า ''*gwrek''
* "พยุหยาตรา" เป็น[[คำสมาส]]มาจากคำ พยุห + ยาตรา แปลว่า การเคลื่อนที่ของกองทหาร การจัดกระบวนทัพแล้วยกไป คำว่า ''พยู่ห์'' หมายถึง พวก หมู่ กลุ่ม กองทัพ กองทหาร ตรอกตัน หรือซอยตัน มาจากสันสกฤตว่า ''วฺยุห**'พฺยูห**'พยู่ห์'' () และคำว่า ''ยาตฺรา'' หมายถึง การเคลื่อนไป การดำเนินไป การท่องเที่ยวไป หรือการยังชีวิตให้เป็นไป มาจากคำสันสกฤตว่า ''ยาตรา'' ()
* "ชลมารค" เป็น[[คำสมาส]]มาจากคำ ชล + มารค แปลว่า ทางน้ำ คำว่า ''ชล'' หมายถึง น้ำ มาจากคำบาลีสันสกฤตคือ ''ชละ'' () และคำว่า มารค หมายถึง ทาง หรือเส้นทาง มาจากคำสันสกฤตว่า ''มรรคา**'มรรค* (มคฺค)*มารค* ()

== ต้นกำเนิด ==

ต้นแบบขบวนเรือพระราชพิธีมีต้นเค้ามาจากเรือศักดิ์สิทธิ์ยุคดึกดำบรรพ์[[สุวรรณภูมิ]] พบหลักฐานบ่งชี้ว่าผู้คนยุคสมัยนั้นให้ความสำคัญกับเรือโดยดูได้จากลวดลายรูปเรือศักดิ์สิทธิ์บน[[กลองมโหระทึก]] (กลองทอง) กำหนดอายุราว 3,000 ปี ค้นพบในดินแดนสุวรรณภูมิประเทศไทย ดินแดนตอนเหนือของเวียดนาม และดินแดนตอนใต้ของจีน หลักฐานนี้สันนิษฐานได้ว่าชุมชนในดินแดนนี้มีความเชื่อเรื่องเรือศักดิ์สิทธิ์โดยมีแนวคิดว่าเรือมีรูปร่างคล้ายงูจึงทําหัวเรือและหางเรือให้มีลักษณะคล้ายงูหรือนาคและพัฒนามาเป็นเรือที่ใช้ในพระราชพิธีสําหรับพระมหากษัตริย์ในเวลาต่อมา

ลักษณะลวดลายเรือศักดิ์สิทธิ์มีหัวเรือเป็นรูปสัตว์ในวรรณคดีหรือตามคัมภีร์ศาสนาซึ่งเป็นเรือที่มีเรื่องราวเกี่ยวกับศาสนาและความเชื่อ ทั้งยังมีพิธีกรรมกระบวนเรือแห่มีสิ่งของเครื่องใช้ส่งไปกับเรือเพื่อส่งวิญญาณสะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาของสังคม[[ยุคโลหะ]] หลักฐานทางโบราณคดีที่ปรากฏลวดลายเรือศักดิ์สิทธิ์โดยจำแนกกลุ่มที่เป็นศูนย์กลางการผลิตและใช้กลองมโหระทึก มีดังนี้

**'กลุ่มวัฒนธรรมสุวรรณภูมิในดินแดนประเทศไทย**
**ลวดลายสลักเรือศักดิ์สิทธิ์ด้านข้างกลองมโหระทึก พบที่วัดมัชฌิมาวาส (วัดกลางดอนตาล) ตำบลดอนตาล [[อำเภอดอนตาล]] [[จังหวัดมุกดาหาร]] อายุราว 3,000 ปี
**ลวดลายสลักเรือศักดิ์สิทธิ์ด้านข้างกลองมโหระทึก พบที่บ้านนายเสมอ อิ่มทะสาร ตำบลวังกระแจะ อำเภอเมือง [[จังหวัดตราด]] อายุราว 3,000 ปี
**ลวดลายสลักเรือศักดิ์สิทธิ์ด้านข้างกลองมโหระทึก พบที่วัดคีรีวงการาม ตำบลตลิ่งงาม [[อำเภอเกาะสมุย]] [[จังหวัดสุราษฎร์ธานี]] อายุราว 3,000 ปี
***กลุ่มวัฒนธรรมดงเซินในภาคเหนือของเวียดนาม**
**ลวดลายเรือศักดิ์สิทธิ์ภาชนะสำริดใส่กระดูกคนตาย พบที่[[ประเทศเวียดนาม]] อายุราว 3,000 ปี
**ลวดลายเรือศักดิ์สิทธิ์บนกลองมโหระทึกยุคสำริด โลงศพรูปเรือ ตกแต่งรูปหัวนกที่ลำตัวและท้ายเรือ สมัย[[วัฒนธรรมดงเซิน]] พบที่ประเทศเวียดนาม
**ลวดลายสลักเรือศักดิ์สิทธิ์หน้ากลองมโหระทึกฮุงฮา พบที่ประเทศเวียดนาม อายุราว 3,000 ปี
***กลุ่มวัฒนธรรมเตียนในภาคใต้ของจีน**
**ลวดเส้นเรือศักดิ์สิทธิ์บนกลองมโหระทึก พบที่[[มณฑลยูนนาน]] [[มณฑลกวางสี]] [[ประเทศจีน]] อายุราว 3,000 ปี

== ประวัติขบวนพยุหหยาตราทางชลมารค ==

=== สมัยอู่ทอง (ก่อนอาณาจักรอยุธยา) ===
สมัยอู่ทองมีเมืองปรากฏชื่อว่า **กรุงอโยธยา** **เมืองอโยธยา** หรือ **อโยธยาศรีรามเทพนคร** (ตามจารึกวัดเขากบ เมืองปากน้ำโพ (นว.2) ด้านที่ 2 หลักที่ 11 บรรทัดที่ 21 อักษรไทยสุโขทัย อายุพุทธศตวรรษที่ 20) มีมาก่อนการสถาปนา[[อาณาจักรอยุธยา]]ซึ่งเก่าแก่กว่ากรุงสุโขทัย ใน ''[[พระราชพงศาวดารเหนือ]]'' กล่าวถึง กระบวนพยุหทางชลมารคเมื่อจุลศักราช 395 ตรงกับปี พ.ศ. 1576 เจ้าสายน้ำผึ้งเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนพยุหทางชลมารค ครั้นถึงแหลมวัดปากคลองขณะประทับบนเรือพระที่นั่ง ทรงทอดพระเนตรเห็นผึ้งสร้างรังบริเวณอกสุบรรณใต้ช่อฟ้าบนยอดอุโบสถวัดอันเป็นมงคลฤกษ์แล้วน้ำผึ้งหยดตกพระโอษฐ์ตามที่ทรงขอนมัสการ พระสงฆ์จึงถวายไชยมงคลว่าจะทรงได้ปกครองแผ่นดินจึงถวายนามว่า "พระเจ้าสายน้ำผึ้ง" ต่อมาขุนนางเสนามาตย์อัญเชิญให้เสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติปกครองกรุงอโยธยาทรงครองราชย์ระหว่างปี พ.ศ. 1654–1708

''[[พระราชพงศาวดารเหนือ]]'' กล่าวว่า:–

<blockquote>จุลศักราช 395 ปีมะเมียเบญจศก ครั้น ณ วันเดือน 12 แรม 11 ค่ำ ได้ศุภวารฤกษดีจึ่งยกขบวนพยุหะไปทางชลมารคพร้อมด้วยเสนาบดีเสด็จมาถึงแหลมวัดปากคลอง พอน้ำขึ้นจึ่งประทับเรือพระที่นั่งอยู่น่าวัด จึ่งทอดพระเนตรเห็นผึ้งจับอยู่ที่อกไก่ใต้ช่อฟ้าน่าบัน จึ่งทรงดําริห์ว่าจะฃอนมัศการพระพุทธปฏิมากร เดชะ บุญญาภิสังขารของเรา ๆ จะได้ครองไพร่ฟ้าอาณาประชาราษฎรด้วยกันเสร็จ...</blockquote>

=== สมัยสุโขทัย ===
[[ไฟล์:การแห่พระกฐิน ในอดีต กระบวนพยุหยาตราชลมารค.jpg|thumb|250px|ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค ในการแห่พระกฐินในอดีต หน้า[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]]]]
การเสด็จทางน้ำที่เรียกว่า ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค นั้นมีหลักฐานมาตั้งแต่สมัย[[กรุงสุโขทัย]] ปรากฏไว้ว่า [[พ่อขุนรามคำแหงมหาราช]]เสด็จพระราชดำเนินขบวนพยุหยาตราทางชลมารคในพระราชพิธีลอยพระประทีป พระร่วงเจ้า ([[พระมหาธรรมราชาที่ 1]]) ทรงใช้เรือออกลอยกระทง หรือ[https://dict.longdo.com/mobile/?search=%E0%B8%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87 พิธีจองเปรียง] ณ กลางสระน้ำ พร้อมทั้งเผาเทียนเล่นไฟในยามคืนเพ็ญเดือนสิบสอง ([[วันลอยกระทง]]) และการจัดขบวนเรือรับเสด็จ[[พระมหาเถรศรีศรัทธา|สมเด็จพระมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฬามุนีศรีรัตนลังกาทีปมหาสวามีเป็นเจ้า]] พระราชนัดดาของ[[พ่อขุนผาเมือง]]ซึ่งเสด็จกลับกรุงสุโขทัยหลังจากทรงบวชเรียน ณ ลังกาในรัชสมัยของ[[พระมหาธรรมราชาที่ 1]]

=== สมัยอยุธยา ===
ครั้นในสมัย[[กรุงศรีอยุธยา]]เป็นราชธานี ซึ่งตัวเกาะกรุงนั้นเป็นเกาะที่ล้อมรอบไปด้วยแม่น้ำลำคลองชีวิตผูกพันกับสายน้ำ จึงปรากฏการสร้างเรือรบมากมายในกรุงศรีอยุธยา ยามบ้านเมืองสุขสงบชาวกรุงศรีอยุธยาก็หันมาเล่นเพลงเรือ แข่งเรือเป็นเรื่องเอิกเกริก โดยเฉพาะพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม เมื่อจะเสด็จฯ แปรพระราชฐานไปยังหัวเมืองต่าง ๆ หรือเสด็จฯ ไปทอดผ้ากฐินยังวัดวาอาราม ก็มักจะใช้เรือรบโบราณเหล่านั้นจัดเป็นขบวนเรือยิ่งใหญ่

[[ไฟล์:Veue-de-siam-by-henri-abraham-chatelain-1719.jpg|350px|thumb|''ทัศนียภาพกรุงศรีอยุธยา (VEUË DE SIAM)'' และริ้วกระบวนพยหยาตราชลมารค โดย อ็องรี อาบราฮัม ชาเตอแลง (Henri Abraham Châtelain) นักเขียนแผนที่ชาวฮอลันดา ตีพิมพ์ที่กรุงอัมสเตอร์ดัม [[สาธารณรัฐดัตช์]] เมื่อ ค.ศ. 1719 รัชกาล[[สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ]]จากจดหมายเหตุ[[กี ตาชาร์|ตาชาร์ด]] ค.ศ. 1686]]

==== สมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ====
มีบันทึกของชาวต่างชาติเกี่ยวกับขบวนพยุหยาตราทางชลมารคพบใน ''จดหมายเหตุสเปน เรื่อง History of the Philippines and Other Kingdom'' ของบาทหลวงมาร์เซโล เด ริบาเดเนอิรา () เขียนขึ้นใน ค.ศ. 1596 (พ.ศ. 2139) จากคำบอกเล่าของบาทหลวงนิกายฟรานซิสกันซึ่งเข้ามาพำนักในกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 2125 ปลายรัชกาล[[สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช]] ว่า:–


[[ไฟล์:Marcelo de Ribadeneira CAPITULO XXI. DEL REINO DE SIAN.jpg|thumb|จดหมายเหตุสเปนบรรยายขบวนพยุหยาตราทางชลมารคสมัยกรุงศรีอยุธยา เมื่อ พ.ศ. 2139]]

==== สมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ====
ในยุคกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ตามพงศาวดารได้บันทึกไว้ว่า [[สมเด็จพระนเรศวรมหาราช]]เมื่อคราวเสด็จไปตีเมืองเมาะตะมะ เสด็จพระราชดำเนินจากกรุงศรีอยุธยาโดยชลมารค พอได้เวลาฤกษ์ พระโหราราชครูอธิบดีศรีทิชาจารย์ ก็ลั่นกลองฆ้องชัยให้พายเรือพระที่นั่งศรีสุพรรณหงส์ อันเป็นเรือทรงพระพุทธปฏิมากรทองนพคุณ บรรจุพระบรมสารีริกธาตุถวายพระนามสมญา “พระพิชัย” นำกระบวนออกไปก่อนเพื่อความเป็นสิริมงคล แล้วสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จพระราชดำเนินในกระบวนด้วยโดยทรงประทับในเรือพระที่นั่งกนกรัตนวิมานมหานาวา เป็นกระบวนแห่พระชัย

==== สมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม-สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ====
มีบันทึกชาวต่างชาติกล่าวถึงพระราชพิธีกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคมีขบวนเรือ 450 ลำ และมีคนในขบวนถึง 25,000–30,000 คน ปรากฏใน ''จดหมายของ[[โยสต์ สเคาเต็น|โยส เซาเต็น]]'' ผู้จัดการ[[บริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์]] (ในกรุงศรีอยุธยา) ซึ่งเข้ามาพำนักในกรุงสยามรัชกาล[[สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม]]ครั้งหนึ่ง และต้นรัชกาล[[สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง]]อีกครั้งหนึ่งรวมเป็นเวลา 8 ปี ต้นฉบับจดหมายนี้เป็นภาษาฮอลันดาเป็นบันทึกว่าด้วยการปกครอง การทหาร ศาสนา ขนมธรรมเนียมการค้า และสิ่งควรจดจำเกี่ยวกับราชอาณาจักรสยาม เขียนเมื่อ ค.ศ. 1636 ต่อมากัปตันโรเจอร์ แมนลีนำไปแปลเป็นภาษาอังกฤษตีพิมพ์เมื่อ ค.ศ. 1663 ที่[[กรุงลอนดอน]]แล้ว[[ขจร สุขพานิช]]นำมาแปลเป็นภาษาไทยตีพิมพ์เป็น ''ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 76'' เมื่อวันที่ 4 ตุลาคม พ.ศ. 2503:–


==== สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ====
ด้วยเหตุที่สมัยของ[[สมเด็จพระนารายณ์มหาราช]]นั้น บ้านเมืองเจริญรุ่งเรือง มีการเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศต่าง ๆ มากมาย ทั้งทรงสร้างเมือง[[ลพบุรี]]ขึ้นจึงมีการเสด็จฯ โดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารค และในบางโอกาสก็โปรดเกล้าฯ ให้จัดขบวนเรือหลวงออกรับคณะราชทูตและแห่พระราชสาสน์ของ[[พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศส|พระเจ้าหลุยส์ที่ 14]] แห่ง[[ประเทศฝรั่งเศส]] จากกรุงศรีอยุธยา มายังเมือง[[ลพบุรี]] ดังนั้นในสมัย[[สมเด็จพระนารายณ์มหาราช]]มีขบวนเรือเพชรพวง ซึ่งเป็นเรือริ้วกระบวนที่ใหญ่มาก จัดออกเป็น 4 สาย แล้วเรือพระที่นั่งตรงกลางอีก 1 สาย ใช้เรือทั้งสิ้นไม่น้อยกว่า 100 ลำ

ระหว่างการเคลื่อนกระบวนก็มีการเห่เรือพร้อมเครื่องประโคม จนเกิดวรรณกรรมร้อยกรองที่ไพเราะยิ่ง คือ [[กาพย์เห่เรือ]] ของ[[เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์]] หรือเจ้าฟ้ากุ้ง ในสมัย[[สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ]] ตอนปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งบรรยายถึงความงดงามและลักษณะของเรือในกระบวนครั้งนั้น บทเห่เรือนี้ยังเป็นแม่แบบของกาพย์เห่เรือที่ใช้กันในปัจจุบัน

ในช่วงปี พ.ศ. 2199–2231 ปรากฏหลักฐานว่าเมื่อพระองค์เสด็จแปรพระราชฐานไปยังหัวเมืองต่าง ๆ มีการจัดกระบวนพยุหยาตราฯที่เรียกว่า “ขบวนเพชรพวง” เป็นริ้วกระบวนยิ่งใหญ่ 4 สาย พร้อมริ้วเรือพระที่นั่ง ตรงกลางอีก 1 สาย มีเรือทั้งสิ้นไม่ตำกว่า 100 ลำ ซึ่งนับเป็นกระบวนพยุหยาตราฯ ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์และนับเป็นต้นแบบสำคัญของกระบวนพยุหยาตราฯ ในสมัยต่อ ๆ มา

การจัดการกระบวนพยุหยาตรลมารคในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชที่กล่าวมานี้ จัดได้ว่าเป็นริ้วกระบวนใหญ่แสดงความมั่งคั่งของราชสำนักไทยในครั้งนั้นได้เป็นอย่างดี ซึ่งเมื่อเปรียบเทียบกับริ้วขบวนเรือในสมัยต่อมา จะพบว่าค่อย ๆ ตัดทอนลงไปเรื่อย ๆ เพราะเรือชำรุดไปตามกาลเวลาบ้าง ไม่มีผู้รู้จักทำขึ้นใหม่ให้ถูกต้องตามแผนโบราณบ้างจึงเหลืออยู่เท่าที่พอจะรักษาไว้ได้เท่านั้น จนกระทั่งถึงคราวเสียกรุงศรีอยุธยา

===== บันทึกของนิโคลาส แชแวร์ =====
ตามบันทึกของ **นิโคลาส แชแวร์** ราชทูตฝรั่งเศสซึ่งเดินทางเข้ามาในสมัยนั้น ได้บันทึกไว้ในหนังสือ **ประวัติศาสตร์แห่งราชอาณาจักรสยาม** ถึงขบวนเรือไว้ว่า:-
<blockquote>ไม่สามารถเทียบความงามกับขบวนเรืออื่นใดได้ เป็นขบวนเรือที่มโหฬาร มีเรือกว่า 200 ลำ โดยมีเรือพระที่นั่งพายเป็นคู่ ๆ ไปข้างหน้า เรือพระที่นั่งนั้น ใช้ฝีพายของพวกแขนแดงที่ได้รับการฝึกพายมาจนชำนาญ ทุกคนสวมหมวก เสื้อ ปลอกเข่า ปลอกแขน มีทองคำประกอบ เวลาพายพร้อมกับเป็นจังหวะจะโคน พายนั้นก็เป็นทอง เสียงพายกระทบเป็นเสียงประสานไปกับทำนองเพลงยอพระเกียรติของพระเจ้าแผ่นดิน</blockquote>

===== บันทึกของบาทหลวงบูเว่ =====
โยคิม บูเว่ บาทหลวงชาวฝรั่งเศส เขียนบันทึกไว้ว่า:-
<blockquote>ขบวนเรือหลวงมีเรือ 7 ถึง 8 ลำ มีฝีพายลำละ 100 คน มีทหารประจำเรือรวมทั้งสิ้นประมาณ 400 คน ตามมาด้วยข้าราชบริพารอีก 1,000 ถึง 1,200 คน ซึ่งนั่งมาในเรือแกะสลักเป็นลวดลายลงรักปิดทอง บางลำก็เป็นเรือสำหรับพวกปี่พาทย์โดยเฉพาะ ส่วนคนที่อยู่ในเรือก็เห่เรือกันอย่างสุดเสียง ทั้งยังพายเรือด้วยความสง่างามเหมือนกับเป็นของง่าย มันเป็นภาพที่สวยงามอย่างไม่น่าเชื่อ มองไปทางไหนก็เห็นแต่เรือและผู้คนผ่านไปมาในแม่น้ำอย่างไม่ขาดสาย</blockquote>

===== บันทึกของกวีย์ ตาชาร์ด =====
ในปี [[พ.ศ. 2228|พ.ศ. 2228]] พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ทรงส่งลาลูแบร์เป็นราชทูตเข้ามายังประเทศไทย พร้อมกับคณะบาทหลวงเยซูอิดซึ่งมีบาทหลวงผู้หนึ่งคือ **กวีย์ ตาชาร์ด** เป็นผู้บันทึกเหตุการณ์ไว้ในหนังสือเรื่อง **จดหมายเหตุการเดินทางสู่ประเทศสยาม** ในตอนหนึ่งได้เล่าถึงขบวนเรือที่ใช้ออกรับ[[เครื่องราชบรรณาการ]]ว่า

''"มีเรือบังลังก์ขนาดใหญ่ 4 ลำมา แต่ละลำมีฝีพายถึง 80 คน ซึ่งเราไม่เคยเห็นเช่นนั้นมาก่อน 2 ลำแรกนั้นหัวเรือทำเป็นรูปเหมือนม้าปิดทองทั้งลำ เมื่อเห็นมันมาแต่ไกลในลำน้ำนั้นดูคล้ายกับมันมีชีวิตชีวา มีเจ้าหน้าที่กองทหารรักษาพระองค์ 2 นายมาในเรือทั้ง 2 ลำ เพื่อรับเครื่องราชบรรณาการของสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศส ครั้นบรรทุกเสร็จแล้วก็ถอยออก ไปลอยลำอยู่กลางแม่น้ำอย่างสงบเงียบ และตลอดเวลาที่ลอยลำอยู่นี้ ไม่มีสุ้มเสียงใดเลยบนฝั่ง และไม่มีเรือลำได้เลยแล่นขึ้นล่องในแม่น้ำ เป็นการแสดงความเคารพต่อเรือบัลลังก์หลวง และเครื่องราชบรรณาการที่บรรทุกอยู่นั้น"''

[[บาทหลวง]] ตาชาร์ด ยังเขียนถึงขบวนเรือที่แห่พระราชสาสน์ และ[[เครื่องราชบรรณาการ]]ที่เดินทางออกจากกรุงศรีอยุธยา ไปยังเมืองลพบุรีไว้อีกว่า

''"ขบวนอันยึดยาวของเรือบังลังก์หลวง ซึ่งเคลื่อนที่ไปอย่างมีระเบียบเรียบร้อยนี้มีจำนวนถึง 150 ลำผนวกกับเรือลำอื่น ๆ เข้าอีกก็แน่นแม่น้ำ แลไปได้สุดสายตา อันเป็นทัศนียภาพที่งดงามยิ่งนัก เสียงเห่แสดงความยินดีตามธรรมเนียมนิยมของชาวสยาม อันคล้ายจะรุกไล่เข้าประกับข้าศึกนั้น ก้องไปทั้งฟากแม่น้ำ ซึ่งมีประชาชาพลเมืองมาคอยชมขบวนเรือยาตราอันมโหฬารนี้อยู่"''

===== บันทึกของเดอ ลา ลูแบร์ =====
ปี พ.ศ. 2230 ลา ลูแบร์ ราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 เขียนบันทึกเรือยาวพระที่นั่งต้นของพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาไว้ว่า:-

[[ไฟล์:Simon de la loubere balon-du-corps-du-roy-de-siam-1687.jpg|350px|thumb|"Balon du Corps du Roy de Siam ou eſtoit la lattre du Roy." ขบวนเรือยาวพระที่นั่งต้นของพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยา พ.ศ. 2230 โดย ลา ลูแบร์ ราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งกรุงฝรั่งเศส.]]



==== สมัยสมเด็จพระเพทราชา ====

เมื่อ พ.ศ. 2231 [[สมเด็จพระเพทราชา]]โปรดให้มีการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารคแห่พระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่เป็นขบวนจากเมืองลพบุรีไปยังกรุงศรีอยุธยา โดยมีดำรัสสั่งให้อัญเชิญพระบรมศพใส่พระโกศนำลงสู่เรือพระที่นั่งศรีสามรรถไชยแล้วเสด็จประทับเรือพระที่นั่งไกรสรมุขพิมานห้อมล้อมไปด้วยขบวนเรือพระราชวงศานุวงศ์ เรือเสนาอำมาตย์ข้าทูลละออง และขบวน[[เรือดั้ง]]แห่เต็มลำน้ำ โปรดให้เคลื่อนขบวนพยุหยาตราทางชลมารคจากเมืองลพบุรีเข้าเทียบ ณ พระฉนวนประจำท่าพระราชวังหลวง กรุงศรีอยุธยา

เมื่อ พ.ศ. 2235 สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้จัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารคเมื่อคราวเสด็จประพาสไปนมัสการ[[วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร|พระพุทธบาท]] เมืองสระบุรี โดยประทับเรือพระที่นั่งศรีสามรรถไชยรายล้อมไปด้วยขบวน[[เรือดั้ง]] ขบวนเรือพระประเทียบของเจ้านายฝ่ายใน ขบวนเรือพระราชวงศานุวงศ์ และขบวนเรือขุนนางเสนาอำมาตย์ โปรดให้ประโคมดุริยางค์ดนตรีแล้วเสด็จพระราชดำเนินแห่ขบวนพยุหยาตราทางชลมารคจากกรุงศรีอยุธยาไปยัง[[พระนารายณ์ราชนิเวศน์]] เมืองลพบุรี แล้วแห่ขบวนไปยังพระตำหนักเจ้าสนุกตามลำดับ จากนั้นเสด็จประพาสโดย[[ขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค]]ไปอีก 22 กิโลเมตรจนถึงเชิงเขาสุวรรณบรรพตซึ่งประดิษฐานพระพุทธบาท สมเด็จพระเพทราชาก็ทรงรำพระแสงของ้าวบนกระพองช้างเพื่อบวงสรวงพระพุทธบาทแล้วจึงประทับพักแรม ณ พระตำหนักธารเกษม

===== บันทึกของโคโลเนลลี =====

[[ไฟล์:Atlante Veneto Volume 1 199 (cropped).jpg|thumb|300px|(บน: ''เรือขุนนางสยาม Ballon de' Noble di Siam'') (ล่าง: ''เรือพระที่นั่งพระเจ้ากรุงสยาม Balon del Ré di Siam'') ขบวนพยุหยาตราทางชลมารครัชกาล[[สมเด็จพระเพทราชา]] จากหนังสือภูมิศาสตร์ ''อัตลันเต เวเนโต'' (Atlante Veneto) ของโคโลเนลลี (Vincenzo  Coronelli) ค.ศ. 1691–92 บาทหลวงฟรานซิสชาวอิตาลี]]

โคโลเนลลี () บาทหลวงฟราสซิสชาวอิตาลี นักภูมิศาสตร์ และช่างทำลูกโลกที่มีชื่อเสียงที่สุดในยุโรปในคริสต์ศตวรรษที่ 17 เขียนบันทึกขบวนพยุหยาตราทางชลมารคของพระเจ้ากรุงสยามตีพิมพ์ลงหนังสือภูมิศาสตร์'' อัตลันเต เวเนโต'' (Atlante Veneto) เมื่อ ค.ศ. 1691 ตรงกับ พ.ศ. 2234 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา ว่า:–



==== สมัยสมเด็จพระเจ้าเสือ ====
เมื่อ พ.ศ. 2248 [[สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี]]โปรดให้จัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารค และทางสถลมารคเมื่อคราวเสด็จประพาสไปนมัสการพระพุทธบาท เมืองสระบุรีโดยประทับเรือพระที่นั่งไกรสรมุขพิมาน

==== สมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ====

เมื่อ พ.ศ. 2277 [[สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ]]โปรดให้จัดงานฉลองสมโภช[[วัดป่าโมกวรวิหาร|วัดป่าโมก]] จึงเสด็จประทับเรือพระที่นั่งไกรสรมุขพิมานแล้วเสด็จพระราชดำเนินแห่ขบวนพยุหยาตราทางชลมารคไปถึงพลับพลับไชย วัดชีปะขาว แล้วเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนทางสถลมารคจนถึงวัดป่าโมก ครั้นเสร็จการสมโภชวัดป่าโมกแล้วจึงเสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารคกลับไปยังกรุงศรีอยุธยา

=== สมัยกรุงธนบุรี ===

ในสมัย[[สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช]] ทรงสร้างเรือขึ้นใหม่ทั้งชุด แต่ส่วนใหญ่เป็นเรือที่ใช้ในการรบทั้งสิ้น เพราะในสมัยนั้นมีแต่การศึกสงคราม โดยมีการแห่เรือสำคัญ คือ ในการพระราชพิธีสมโภชรับ[[พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร]]เมื่อ พ.ศ. 2324 ซึ่งอัญเชิญมาจาก[[เวียงจันทน์]]และมาแห่พักไว้ที่กรุงเก่าคือ[[พระนครศรีอยุธยา]] มีข้อความในหมายรับสั่งพรรณนาขบวนเรือที่แห่มาจากต้นทางว่ารวมเรือแห่ทั้งปวง 115 ลำ และสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปสมทบที่พระตำหนักบางธรณีกรุงเก่า ความว่ามีเรือแห่มารวมกันเป็นจำนวน 246 ลำ

=== สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ===
หลักฐานที่เป็นเอกสารบันทึกลายลักษณ์อักษรในรัชสมัย[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช]]เกี่ยวกับขบวนพยุหยาตราทางชลมารคพบในหนังสือสมุดไทยเรื่อง ''หมู่พระราชพิธี เลขที่ 263'' คัดจากฉบับของเก่า พ.ศ. 2219 แต่ครั้งรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช คัดเมื่อ พ.ศ. 2336 ว่า:-

<blockquote>๏ วัน  ค่ำ จุลศักราช 1038 ปีมะโรงอัษฏศก เสด็จพระราชดำเนินอยู่ ณ พระตำหนักธารเกษม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าหมื่นศรีศวรักษเขียนอย่างกระบวนตั้งม้านี้ แลให้ถ่ายลงสมุดนี้ให้ทันในวันเถลิงศก [...] ๏ กระบวนเสด็จพระราชดำเนินพยู่หบาตรา ช้าง ม้า เรือ ข้าพระพุทธเจ้า หมื่นพิมลอักษร หมื่นสุวรรณอักษร หมื่นราชไมตรี หมื่นรัตนไมตรี นายชำนาญอักษร ชุบเสร็จแต่ ณ วัน  ค่ำ จุลศักราช 1155 ปีฉลู เบญจศก ข้าพระพุทธิเจ้า พระอาลักษณ์ ขุนมหาสิทธิ นายชำนิโวหาร ทาน</blockquote>

[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช]] พระองค์ได้ทรงสร้างเรือขึ้นมาใหม่อีก 67 ลำ ซึ่งมีทั้งเรือพระที่นั่ง เรือกระบวนปิดทอง เรือพิฆาต และเรือแซง ซึ่งเป็นเรือสำคัญที่เป็นที่รู้จักจนถึงปัจจุบัน

ในรัชกาลต่อ ๆ มาก็ยังมีการสร้างเรือเพิ่มขึ้นมาอีก ดังนี้
* [[พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย]] จำนวน 2 ลำ
* [[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว]] จำนวน 24 ลำ
* [[พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]] จำนวน 7 ลำ
* [[พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]] จำนวน 1 ลำ
* [[พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว]] จำนวน 2 ลำ

จากนั้นก็มิได้มีการสร้างเรืออีก จนถึงรัชสมัย[[พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร|พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร]] จึงได้มีการสร้าง[[เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539|พระราชพิธีกาญจนาภิเษก]] โดยเรือที่สำคัญ ๆ และตกทอดมาจนถึงปัจจุบัน ได้แก่ [[เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช]] สร้างขึ้นครั้งแรกในรัชกาลที่ 3 ได้ใช้เป็นเรือพระที่นั่งทรงในรัชกาลที่ 4 และต่อมาในรัชกาลที่ 6 ได้สร้างลำใหม่ขึ้นแทนลำเดิม, [[เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์]] สร้างขึ้นในรัชกาลที่ 5 และ[[เรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์]] เริ่มสร้างในสมัยรัชกาลที่ 5 เพื่อแทนลำเดิมที่ชำรุด สร้างแล้วเสร็จในสมัยรัชกาลที่ 6

==== ในรัชกาลที่ 4 ====
รัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]]มีการการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารค ดังนี้
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค จาก[[ท่าราชวรดิฐ]] ไปยัง[[วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร]] และ[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เมื่อวันพุธ แรม 6 ค่ำ เดือน 6 ปีกุน ตรีศก จ.ศ. 1213 ตรงกับวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2394
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค ในการพระราชพิธีบำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานส่วนพระราชกุศลแด่พระสงฆ์ 37 รูป และพระราชพิธีสังเวยบวงสรวงพระเจ้าแผ่นดิน 37 พระองค์ นับตั้งแต่รัชกาล[[สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1]] พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาถึงรัชกาล[[พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว]] ณ เมืองกรุงเก่า (พระนครศรีอยุธยา) เมื่อวันศุกร์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 4 ฉศก จ.ศ. 1216 เวลาบ่าย ตรงกับวันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2398
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค ในการพระราชทานพระกฐินเมืองปทุมธานี เมืองกรุงเก่า (พระนครศรีอยุธยา) เมื่อวันจันทร์ ขึ้น 3 ค่ำ เดือน 12 ปีเถาะ สัปตศก จ.ศ. 1217 ตรงกับวันที่ 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2398

==== ในรัชกาลที่ 5 ====


รัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]]มีการจัดกระบวนพยุหยาตราทางชลมารค ดังนี้
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค เนื่องในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ครั้งที่ 2 ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น 8 ค่ำ เดือนอ้าย ปีระกา เบญจศก จ.ศ. 1235 เวลาเช้า 3 โมง 54 นาที ตรงกับวันที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2416
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค เนื่องในการพระราชพิธีลงสรงสนานเฉลิมพระปรมาภิไธยสถาปนาสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 (พิธีใหญ่) ณ วันพฤหัสบดี แรม 12 ค่ำ เดือนยี่ ปีจอ อัฐศก จ.ศ. 1248 ตรงกับวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2429 (พ.ศ. 2430 นับแบบปีปัจจุบัน)
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2450

==== ในรัชกาลที่ 6 ====


รัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว]] มีการจัดกระบวนพยุหยาตราทางชลมารค ดังนี้
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค จาก[[ท่าราชวรดิฐ]] ไปยัง[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมโภชสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันจันทร์ ขึ้น 14 ค่ำ เดือนอ้าย ปีกุน ตรีศก จ.ศ. 1273 ตรงกับวันที่ 4 ธันวาคม ร.ศ. 130 (พ.ศ. 2454)
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค จาก[[วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันอาทิตย์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีฉลู สัปตศก จ.ศ. 1287 ตรงกับวันที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2468

==== ในรัชกาลที่ 7 ====
สำหรับในรัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว]] ได้มีการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารคทั้งสิ้น 8 ครั้ง ดังนี้

# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าราชวรดิฐ]] ไปยัง[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] ในการ[[พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว|พระราชพิธีบรมราชาภิเษก]] เมื่อวันพุธ แรม 5 ค่ำ เดือน 4 ปีฉลู สัปตศก จ.ศ. 1287 ตรงกับวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2469
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันเสาร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีขาล อัฐศก จ.ศ. 1288 ตรงกับวันที่ 30 ตุลาคม พ.ศ. 2469
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] และ[[วัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร]] เมื่อวันพุธ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีเถาะ นพศก จ.ศ. 1289 ตรงกับวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2470
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าราชวรดิฐ]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร]] และจาก[[วัดพิชยญาติการามวรวิหาร]] ไปยัง[[วัดอนงคารามวรวิหาร]] เมื่อวันอังคาร ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 12 ปีมะโรง สัมฤทธิศก จ.ศ. 1290 ตรงกับวันที่ 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2471
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าราชวรดิฐ]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] และ[[วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 3 รอบ 8 พฤศจิกายน 2472|พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 3 รอบ]] เมื่อวันอาทิตย์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีมะเส็ง เอกศก จ.ศ. 1291 ตรงกับวันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2472
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าราชวรดิฐ]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร]] และ[[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันพฤหัสบดี แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีมะเมีย โทศก จ.ศ. 1292 ตรงกับวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2473
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันพุธ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีมะแม ตรีศก จ.ศ. 1293 ตรงกับวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จากเชิง[[สะพานพระพุทธยอดฟ้า]] ไปยัง[[ท่าราชวรดิฐ]] ใน[[พระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 150 ปี]] เมื่อวันพุธ ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 ตรีศก จ.ศ. 1293 ตรงกับวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2475

ในช่วงสมัย[[สงครามแปซิฟิก|สงครามมหาเอเชียบูรพา]] อู่เรือพระที่นั่งที่ปากคลองบางกอกน้อยถูกลูกระเบิดถล่มจนเรือเสียหายไปหลายลำ จากนั้นจึงมีการซ่อมแซมเรือและโอนเรือพระราชพิธี 36 ลำ ให้กรมศิลปากรดูแลเก็บรักษาไว้ที่อู่เรือพระราชพิธีปาก[[คลองบางกอกน้อย]] และส่วนที่เหลืออีกราว 32 ลำ เป็นพวกเรือตำรวจ เรือดั้ง เรือแซง ซึ่ง[[กองทัพเรือ]]เก็บรักษาไว้

==== ในรัชกาลที่ 9 ====
[[ไฟล์:Wat-Arun-and-Royal-Barge-Suphannahong-in-BE-2510.jpg|thumb|ภาพขบวนเรือพระราชพิธี ณ วัดอรุณ เมื่อ พ.ศ. 2510]]

[[ไฟล์:Vladimir Putin at APEC Summit in Thailand 19-21 October 2003-12.jpg|thumb|250px|ภาพขบวนเรือพระราชพิธี ในงานประชุม[[เอเปค 2003]] ]]

สำหรับในรัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร|พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร]] ได้มีการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารคทั้งสิ้น 17 ครั้ง ดังนี้

# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) ใน[[งานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ]] เมื่อวันอังคาร แรม 1 ค่ำ เดือน 6 ปีระกา นพศก จ.ศ. 1319 ตรงกับวันที่ 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2500
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันอาทิตย์ ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ปีกุน เอกศก จ.ศ. 1321 ตรงกับวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2502
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันพฤหัสบดี แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีฉลู ตรีศก จ.ศ. 1323 ตรงกับวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2504
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันจันทร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีขาล จัตวาศก จ.ศ. 1324 ตรงกับวันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2505
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันศุกร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีมะโรง ฉศก จ.ศ. 1326 ตรงกับวันที่ 30 ตุลาคม พ.ศ. 2507
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันอังคาร แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีมะเส็ง สัปตศก จ.ศ. 1327 ตรงกับวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2508
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เมื่อวันศุกร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีมะแม นพศก จ.ศ. 1329 ตรงกับวันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2510
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปยัง[[ท่าราชวรดิฐ]] ในการเสด็จพระราชดำเนินไปบวงสรวงสมเด็จพระบูรพามหากษัตริย์เจ้า ใน[[พระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี]] เมื่อวันจันทร์ ขึ้น 12 ค่ำ เดือน 5 ปีจอ ตรีศก จ.ศ. 1343 ตรงกับวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2525
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (น้อย) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปยังเชิง[[สะพานพระพุทธยอดฟ้า]] แห่[[พระพุทธสิหิงค์]] เมื่อวันจันทร์ แรม 4 ค่ำ เดือน 5 ปีจอ ตรีศก จ.ศ. 1343 ตรงกับวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2525
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) การพระราชทาน[[พระพุทธนวราชบพิตร]] ประจำ[[กรุงเทพมหานคร]] เมื่อวันพุธ ขึ้น 4 ค่ำ เดือน 12 ปีจอ จัตวาศก จ.ศ. 1344 ตรงกับวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2525
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ 5 ธันวาคม 2530|พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ]] เมื่อวันศุกร์ แรม 9 ค่ำ เดือน 11 ปีเถาะ นพศก จ.ศ. 1349 ตรงกับวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2530
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539|พระราชพิธีกาญจนาภิเษก]] เมื่อวันพฤหัสบดี แรม 12 ค่ำ เดือน 11 ปีชวด อัฐศก จ.ศ. 1358 ตรงกับวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2539
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 5 ธันวาคม 2542|พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ]] เมื่อวันพฤหัสบดี แรม 11 ค่ำ เดือน 11 ปีเถาะ เอกศก จ.ศ. 1361 ตรงกับวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2542
# ขบวนเรือพระราชพิธี ในการประชุมกลุ่มความร่วมมือทางเศรษฐกิจในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก หรือ[[เอเปค 2003]] เมื่อวันจันทร์ แรม 10 ค่ำ เดือน 11 ปีมะแม เบญจศก จ.ศ. 1365 ตรงกับวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2546 (พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มิได้เสด็จโดยขบวนเรือ)
# ขบวนเรือพระราชพิธี ใน[[พระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี พ.ศ. 2549|พระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี]] เมื่อวันจันทร์ แรม 2 ค่ำ เดือน 7 ปีจอ อัฐศก จ.ศ. 1368 ตรงกับวันที่ 12 มิถุนายน พ.ศ. 2549 (พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มิได้เสด็จโดยขบวนเรือ)
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา 5 ธันวาคม 2550|พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา]] เมื่อวันจันทร์ แรม 10 ค่ำ เดือน 11 ปีกุน นพศก จ.ศ. 1369 ตรงกับวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2550 ([[พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว]] เมื่อครั้งดำรงพระราชอิสริยยศ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์)
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ 5 ธันวาคม 2554|พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ]] เมื่อวันศุกร์ แรม 10 ค่ำ เดือน 11 ปีมะโรง จัตวาศก จ.ศ. 1374 ตรงกับวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2555 ([[พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว]] เมื่อครั้งดำรงพระราชอิสริยยศ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์และเลื่อนการจัดกระบวนจากเดิมในวันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2554 เนื่องจากกระแสน้ำที่เพิ่มระดับในแม่น้ำเจ้าพระยาและไหลแรง)

สำหรับกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคที่มีในปัจจุบันนั้น ส่วนมากจะเป็นการเสด็จพระราชดำเนินไปถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] [[แขวงวัดอรุณ]] [[เขตบางกอกใหญ่]] [[กรุงเทพมหานคร]] ส่วนการจัดขบวนเรือพระราชพิธี 2 ครั้ง ได้แก่ การจัดขบวนเรือพระราชพิธีเนื่องในการประชุมเอเปก 2003 และเนื่องในโอกาสที่สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี และผู้แทนพระประมุขต่างประเทศ ร่วมงานฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี (12 มิถุนายน พ.ศ. 2549) โดยการจัดขบวนเรือพระราชพิธี 2 ครั้งนี้ เป็นเพียงการสาธิตแห่ขบวนเรือซึ่งพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มิได้เสด็จในขบวนด้วย

==== ในรัชกาลปัจจุบัน ====
ในรัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว]] รัชกาลปัจจุบัน มีการจัดขบวนพยุหยาตราทางชลมารค 2 ครั้ง ดังนี้

# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปยัง[[ท่าราชวรดิฐ]] ในการ[[พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562|พระราชพิธีบรมราชาภิเษก]] เมื่อวันพฤหัสบดี แรม 1 ค่ำ เดือนอ้าย ปีกุน เอกศก จ.ศ. 1381 ตรงกับวันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2562 (เลื่อนการจัดกระบวนจากเดิมในวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2562 เนื่องจากกระแสน้ำที่เพิ่มระดับในแม่น้ำเจ้าพระยา‬)
# ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ใหญ่) จาก[[ท่าวาสุกรี]] ไปในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ [[วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร]] เนื่องในโอกาส[[พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม 2567|พระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ]] เมื่อวันอาทิตย์ แรม 10 ค่ำ เดือน 11 ปีมะโรง ฉศก จ.ศ. 1386 ตรงกับวันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2567

== เส้นทางเดินเรือ ==
จุดเริ่มต้นของขบวนเรือนั้นคือบริเวณ[[ท่าวาสุกรี]] โดยจะมีการจอดเรือตั้งแต่หน้า[[สะพานกรุงธน]] ไปถึงหลัง[[สะพานพระราม 8]] เรือจะเริ่มออกจากสะพานพระราม 8 ผ่าน[[ป้อมพระสุเมรุ]] [[สะพานสมเด็จพระปิ่นเกล้า]] [[โรงพยาบาลศิริราช]] [[กรมอู่ทหารเรือ]] [[ราชนาวิกสภา]] [[พระบรมมหาราชวัง]] [[หอประชุมกองทัพเรือ]] [[วัดอรุณราชวราราม]] และไปจอดเรือที่หน้า[[วัดกัลยาณมิตร]]

== เรือพระราชพิธีในปัจจุบัน ==
* **เรือพระที่นั่ง**
** [[เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช]]
** [[เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์]]
** [[เรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์]]
** [[เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9]]
* [[เรือดั้ง]] เป็นเรือไม้ทาสีน้ำมัน ไม่มีลวดลายอย่างใด แต่ปัจจุบันหัวเรือปิดทอง มี 22 ลำ มีชื่อเรียกตามลำดับตั้งแต่ เรือดั้ง 1 ถึง เรือดั้ง 22
* [[เรือทองขวานฟ้า]] และ [[เรือทองบ้าบิ่น]] เรือทั้งสองลำนี้เป็นเรือดั้งทาน้ำมัน ยอดดั้งปิดทองแกะสลักลวดลาย เป็นเรือคู่หน้าสุดที่นำขบวนเรือพยุหยาตราชลมารคทั้งหมด
* [[เรือเสือทยานชล]] และ [[เรือเสือคำรณสินธุ์]] เป็นเรือสองลำที่ดัดแปลงมาจากเรือรบ เรียกเรือลักษณะนี้ว่า เรือพิฆาต เรือแต่ละลำวาดลงสีรูปเสือไว้ที่หัวเรือซึ่งมีช่องที่มีปืนใหญ่ยื่นออกมา
* [[เรือเอกไชยเหินหาว]] และ [[เรือเอกไชยหลาวทอง]] หัวเรือเป็นรูปดั้งเชิดสูงงอนขึ้นไป ลงรักปิดทองเขียนลายรดน้ำรูปเหรา (อ่าน เห-รา) ซึ่งเป็นสัตว์ในตำนาน ลักษณะคล้ายมกรแต่มีหัวเป็นนาค
* เรือรูปสัตว์
** [[เรือพาลีรั้งทวีป]]
** [[เรือสุครีพครองเมือง]]
** [[เรืออสุรวายุภักษ์]]
** [[เรืออสุรปักษี]]
** [[เรือกระบี่ปราบเมืองมาร]]
** [[เรือกระบี่ราญรอนราพณ์]]
** [[เรือครุฑเหินเห็จ]]
** [[เรือครุฑเตร็จไตรจักร]]
* [[เรืออีเหลือง]]
* [[เรือแตงโม]]
* [[เรือแซง]]
* [[เรือตำรวจ]]

=== เรือพระที่นั่ง ===


== เรือพระราชพิธีในอดีต ==
=== เรือพระที่นั่งกิ่ง ===
เป็นเรือพระที่นั่งที่มีความสำคัญสูงสุด ใช้ประกอบบัลลังก์บุษบก หรือบัลลังก์กัญญา ใช้เป็นเรือพระที่นั่งลำทรงที่ประทับ หรือใช้ทรงพระพุทธรูป พระชัยประจำพระองค์ ผ้าพระกฐิน โขนเรือมักเป็นงอนเชิดขึ้นไป (เรือเอกไชย) หรือเป็นรูปอื่น ตลอดทั้งลำเรือแกะสลักลาย ปิดทอง ประดับกระจก 

หากเรือพระที่นั่งตั้งบัลลังก์บุษบกเป็นที่ประทับ พระมหากษัตริย์จะต้องทรงพระมหามงกุฎ หรือพระชฎา ในขณะทรงประทับบนบุษบก จึงจะต้องมีการจัดเรือพลับพลา เป็นที่เปลื้องเครื่องเมื่อเทียบท่า 

====รัชกาลที่ 1====
#**เรือพระที่นั่งศรีสุวรรณหงส์** (สะกดแบบเดิมตามพระราชพงศาวดาร) เรือพระที่นั่งกิ่งโขนเรือสลักรูปหงส์ พื้นสีดำ ยาว 18 วา โขนเรือลำเดิมเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี ภายหลังมีการสร้างลำใหม่ในรัชกาลที่ 6 โดยใช้ชื่อว่า ***[[เรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์]]***
#**เรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชย** เรือพระที่นั่งกิ่งเอกไชย พื้นสีแดง ยาว 18 วา
#**เรือพระที่นั่งไกรสรมุข** เรือพระที่นั่งกิ่งเอกไชย พื้นสีดำ ยาว 19 วา 1 ศอก
#**เรือพระที่นั่งศรีประภัสรไชย** เรือพระที่นั่งกิ่งเอกไชย พื้นสีดำ ยาว 18 วา ได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนเรือเก็บรักษาอยู่ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี
#**เรือพระที่นั่งไกรแก้วจักรรัตน** เรือพระที่นั่งกิ่งเอกไชย พื้นสีเขียว ยาว 17 วา 
#**เรือพระที่นั่งไกรสรจักร** เรือพระที่นั่งเอกไชย พื้นสีเขียว ยาว 17 วา 2 ศอก
#**เรือพระที่นั่งชลพิมานไชย** เรือพระที่นั่งเอกไชย พื้นสีแดง ยาว 12 วา 3 ศอก 6 นิ้ว ปัจจุบันเก็บรักษาที่กองเรือเล็ก กรมอู่ทหารเรือ
#**เรือพระที่นั่งไกรสรมารถ** เรือพระที่นั่งเอกไชย พื้นสีแดง ยาว 14 วา
#**เรือพระที่นั่งเอกไชย (ไม่มีนาม)** เรือพระที่นั่งเอกไชยน้อย พื้นสีดำ ยาว 14 วา

====รัชกาลที่ 3====
#**เรือพระที่นั่งมงคลสุบรรณ** เรือพระที่นั่งกิ่งโขนเรือสลักรูปครุฑยุดนาค พื้นสีแดง ยาว 17 วา 2 ศอก ภายหลังรัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้เพิ่มรูปพระนารายณ์บนหลังครุฑ พระราชทานนามใหม่ว่า **เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ** ต่อมาได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนเรือเก็บรักษาอยู่ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี
#**เรือพระที่นั่งศรีสุนทรไชย** เรือพระที่นั่งเอกไชย พื้นสีแดง ยาว 17 วา
#**เรือพระที่นั่งเอกไชย (ไม่มีนาม)** เรือพระที่นั่งเอกไชย พื้นสีแดง ยาว 14 วา 2 ศอก 5 นิ้ว

====รัชกาลที่ 4====
#**เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช** เรือพระที่นั่งกิ่งโขนเรือสลักรูปพญานาคเจ็ดเศียร พื้นสีเขียว ยาว 1 เส้น 3 วา ภายหลังมีการสร้าง[[เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช|ลำใหม่]]ในรัชกาลที่ 6

===เรือพระที่นั่งศรี===
เป็นเรือพระที่นั่งรอง ตั้งบัลลังก์กัญญา ใช้เป็นเรือพระที่นั่งลำทรงเมื่อไม่ได้จัดเป็นกระบวนใหญ่ หรือใช้เป็นเรือพระที่นั่งสำรอง รวมถึงเป็นเรือพลับพลาเพื่อทรงเปลื้องพระมหามงกุฎ พระชฎา เมื่อจะทรงประทับบนบุษบก ในบางกรณีอาจพระราชทานให้เจ้านายฝ่ายในใช้เป็นเรือที่ประทับโดยเสด็จในขบวนเรือได้

เรือพระที่นั่งศรี มักมีโขนเรือเป็นรูปดั้ง ประกอบแกะสลักลวดลาย ปิดทอง ประดับกระจก หรือมีโขนเรือเป็นรูปอื่น รวมถึงแบบเขียนลายด้วย

====รัชกาลที่ 1====
#**เรือพระที่นั่งบุษบกพิศาล** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีน้ำเงินหรือเขียว ยาว 15 วา
#**เรือพระที่นั่งวิมานอมรินทร์** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีเขียวหรือน้ำเงิน ยาว 12 วา 3 ศอก 1 คืบ
#**เรือพระที่นั่งรังสีทิพรัตน** เรือพระที่นั่งศรีลายเขียนทอง พื้นสีแดง ยาว 15 วา
#**เรือพระที่นั่งจักรพรรดิภิรมย์** เรือพระที่นั่งศรีประดับกระจกลายยา พื้นสีดำ ยาว 14 วา 2 ศอก
#**เรือพระที่นั่งทินกรส่องศรี** เรือพระที่นั่งศรีลายเขียน พื้นสีม่วง ยาว 12 วา 1 ศอก 1 คืบ
#**เรือพระที่นั่งมณีจักรพรรดิ** เรือพระที่นั่งศรีลายเขียน พื้นสีเขียว ยาว 13 วา 5 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งอนงคนิกร** เรือพระที่นั่งรองลายเขียนทอง พื้นสีดำ ยาว 13 วา 10 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งอัปสรสุรางค์** เรือพระที่นั่งรองลายเขียนทอง พื้นสีม่วง ยาว 13 วา 1 ศอก
#**เรือพระที่นั่งแก้วจักรพรรดิ** เรือพระที่นั่งศรีประกอบของวังหน้า พื้นสีน้ำเงิน ยาว 15 วา
#**เรือพระที่นั่งสวัสดิ์ชิงไชย** เรือพระที่นั่งศรีประกอบของวังหน้า พื้นสีดำ ยาว 16 วา
#**เรือพระที่นั่งวิไลยเลขา** เรือพระที่นั่งศรีลายเขียนทองของวังหน้า พื้นสีดำ ยาว 15 วา 3 ศอก 1 คืบ

====รัชกาลที่ 2====
#**เรือพระที่นั่งเหราข้ามสมุทร** เรือพระที่นั่งศรีประกอบรูปเหรา พื้นสีเขียว ไม่ปรากฎขนาด ได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนเรือเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ทหารเรือ จังหวัดสมุทรปราการ

====รัชกาลที่ 3====
#**เรือพระที่นั่งสุวรรณเหรา** เรือพระที่นั่งศรีประกอบรูปเหรา พื้นสีน้ำเงินหรือเขียว ยาว 15 วา 1 ศอก ได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนเรือเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ทหารเรือ จังหวัดสมุทรปราการ
#**เรือพระที่นั่งรัตนดิลก** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีแดง ยาว 19 วา 2 ศอก 7 นิ้ว ได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนและท้ายเรือเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ทหารเรือ จังหวัดสมุทรปราการ

====รัชกาลที่ 4====
#**เรือพระที่นั่งเทวาธิวัตถ์** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีแดงหรือสีเขียว ยาว 1 เส้น
#**เรือพระที่นั่งเสวยสวัสดิ์เกษมสุข** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ ไม่ปรากฎสีพื้น ยาว 1 เส้น
#**เรือพระที่นั่งเพชรรัตน์ดาราราย** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีน้ำเงิน ยาว 1 เส้น 2 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งทวยเทพถวายกร** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีแสดหรือสีเหลือง ยาว 18 วา ได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนเรือเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี

====รัชกาลที่ 5====
#**เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีชมพู ปัจจุบันอยู่ในสภาพสมบูรณ์ เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี

====ไม่ปรากฏหลักฐานรัชสมัยการสร้างในพระราชพงศาวดาร====
#**เรือพระที่นั่งสง่างามกระบวน** เรือพระที่นั่งศรีประกอบ พื้นสีแสด ปรากฏการใช้งานในรัชกาลที่ 5 ถึง รัชกาลที่ 7 ได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 ปัจจุบันโขนเรือและท้ายเรือ เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี

===เรือพระที่นั่งกราบ===
 
เป็นเรือพระที่นั่งลำดับรองลงมา ใช้ในการเสด็จเป็นการลำลอง หรือเสด็จเข้าตามคูคลองขนาดเล็ก มักเป็นเรือลายเขียน ถูกสร้างไว้เป็นจำนวนมาก 

====รัชกาลที่ 1====
#**เรือพระที่นั่งศรีเมือง** ยาว 14 วา 2 ศอกคืบ 6 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 6 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งเฟื่องฟ้า** ยาว 14 วา 2 ศอก กว้าง 3 ศอกคืบ 9 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งทิพากร** ยาว 14 วา 3 ศอกคืบ 6 นิ้ว กว้าง 4 ศอก 1 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งกระบวรนางรำ** ยาว 16 วา 2 ศอกคืบ 6 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 8 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งแก้วชิงดวง** ยาว 13 วา 5 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งพวงแก้ว** ยาว 13 วา กว้าง 3 ศอก 9 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งตองปลิว** ยาว 11 วา 1 คืบ กว้าง 2 ศอก 6 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งทิวลม** ยาว 12 วา กว้าง 3 ศอก 2 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งล่องลม** ยาว 10 วา 2 ศอก กว้าง 3 ศอก 2 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งชมรื่น** ยาว 10 วา ศอกคืบ 10 นิ้ว กว้าง 2 ศอก 4 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งมังกร** ยาว 11 วา ศอกคืบ กว้าง 2 ศอก 10 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งช้านางนอน** ยาว 16 วา 2 ศอก 8 นิ้ว กว้าง 4 ศอกคืบ 5 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งกรนางนาฎ** ยาว 14 วา กว้าง 4 ศอก 1 นิ้ว

====รัชกาลที่ 2====
#**เรือพระที่นั่งประจำทวีป** ยาว 17 วา 3 ศอกคืบ กว้าง 4 ศอกคืบ

====รัชกาลที่ 3====
#**เรือพระที่นั่งขจรกรุง** ยาว 15 วา 2 ศอกคืบ 5 นิ้ว กว้าง 3 ศอก 10 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งรุ้งประสานสาย** ยาว 16 วา 7 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 3 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งชายลมหวน** ยาว 16 วา 2 ศอก กว้าง 3 ศอกคืบ 5 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งกลีบสมุท** ยาว 16 วา 2 ศอก กว้าง 4 ศอก 3 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งสุดสายตา** ยาว 1 เส้น 3 วา กว้าง 4 ศอกคืบ 6 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งประพาสแสงจันทร์** ยาว 16 วาศอก กว้าง 4 ศอก 10 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งตวันส่องแสง** ยาว 15 วาศอก 6 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 7 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งแท่งทองหล่อ** ยาว 15 วา 3 ศอกคืบ 10 นิ้ว กว้าง 4 ศอกคืบ
#**เรือพระที่นั่งล่อใจชื่น** ยาว 14 วา 2 ศอกคืบ 9 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 6 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งรื่นใจชม** ยาว 17 วา 3 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 6 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งสม ทรงสลวย** ยาว 15 วา 3 ศอกคืบ 4 นิ้ว กว้าง 3 ศอกคืบ 7 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งกราบ (ไม่ปรากฎชื่อ)** ยาว 15 วา ศอกคืบ 3 นิ้ว กว้าง 4 ศอกคืบ 5 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งราใน** ยาว 12 วา 2 ศอก กว้าง 3 ศอกคืบ 10 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งสุทธาทิพย** ยาว 10 วา ศอก 6 นิ้ว กว้าง 5 ศอกคืบ 
#**เรือพระที่นั่งบัลลังก์ทอง** ยาว 12 วาศอก กว้าง 5 ศอก 3 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งบัลลังก์แก้ว** ยาว 13 วา ศอกคืบ 6 นิ้ว กว้าง 5 ศอก 3 นิ้ว
#**เรือพระที่นั่งบัลลังก์เงิน** ยาว 11 วาศอกคืบ ไม่ปรากฏความกว้าง
#**เรือพระที่นั่งบรรทัดทอง** ยาว 14 วาศอกคืบ ไม่ปรากฎความกว้าง
#**เรือพระที่นั่งกล้องสลัด** ยาว 14 วา กว้าง 3 ศอกคืบ 2 นิ้ว

====รัชกาลที่ 4====
#**เรือพระที่นั่งยอดไตรจักร** ยาว 1 เส้น 6 ศอก
#**เรือพระที่นั่งหลักไตรโลก** ไม่ปรากฏความยาว
====ไม่ปรากฎรัชสมัยที่สร้าง====
#**เรือพระที่นั่งประภาษสมุท** (สะกดตามบันทึก) ไม่ปรากฎความยาว
#**เรือพระที่นั่งสุดทวีป** ไม่ปรากฎความยาว

===เรือกระบวนปิดทอง===
เป็นเรือไชย โขนเรือแกะสลักปิดทอง ติดตั้งปืนจ่ารง ยกเว้นเรือเอกไชยคู่ชัก เรือพื้นสีดำ ลายเขียนทอง ถูกสร้างในรัชกาลที่ 1 ทั้งสิ้น 10 ลำ ต่อมาได้รับความเสียหายในสงครามโลกครั้งที่ 2 และถูกบูรณะสร้างใหม่ในรัชกาลที่ 9 ปัจจุบันเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี และโรงเรือหลวง ท่าวาสุกรี

#**เรือเอกไชยเหินหาว** เรือเอกไชยคู่ชัก ยาว 14 วา 1 ศอก 5 นิ้ว
#**เรือเอกไชยหลาวทอง** เรือเอกไชยคู่ชัก ยาว 14 วา 1 ศอก 5 นิ้ว
#**เรือครุฑเหินระเห็จ** เรือไชยรูปครุฑ ยาว 13 วา 1 ศอก 1 คืบ 11 นิ้ว
#**เรือครุฑเตร็จไตรจักร** เรือไชยรูปครุฑ ยาว 13 วา 1 ศอก 1 คืบ
#**เรือพาลีรั้งทวีป** เรือไชยรูปวานร ยาว 13 วา 3 ศอก
#**เรือสุครีพครองเมือง** เรือไชยรูปวานร ยาว 14 วา
#**เรือกระบี่ปราบเมืองมาร** เรือไชยรูปวานร ยาว 13 วา 2 ศอก 1 คืบ
#**เรือกระบี่ราญรอนราพณ์** เรือไชยรูปวานร ยาว 13 วา 2 ศอก 1 คืบ
#**เรืออสุรวายุภักษ์** เรือไชยรูปอสูรนก ยาว 14 วา 2 ศอก
#**เรืออสุรปักษี** เรือไชยรูปอสูรนก ยาว 14 วา 2 ศอก

===เรือพิฆาต===
เป็นเรือรบ ติดตั้งปืนจ่ารง โขนเรือเรียบ เขียนลายสีรูปสัตว์ตลอดทั้งลำ สร้างในรัชกาลที่ 1 ทั้งหมด 12 ลำ ปัจจุบันเหลือเพียง 2 ลำ คือ ''เรือเสือทยานชล'' และ ''เรือเสือคำรณสินธุ์''

#**เรือมังกรจำแลง** พื้นสีชาด ยาว 14 วา 8 นิ้ว
#**เรือมังกรแผลงฤทธิ์** พื้นสีชาด ยาว 13 วา 5 นิ้ว
#**เรือเหราล่องลอยสินธุ์** พื้นสีหงส์ดิน ยาว 12 วา 2 ศอก 1 คืบ
#**เรือเหราลินลาสมุท** พื้นสีหงส์ดิน ยาว 12 วา 2 ศอก 9 นิ้ว
#**เรือสางกำแหงหาญ** พื้นสีเหลือง ยาว 10 วา 3 ศอก
#**เรือสางชาญชลสินธุ์** พื้นสีเหลือง ยาว 11 วา 1 ศอก 8 นิ้ว
#**เรือโตขมังคลื่น** พื้นสีแดงเสน ยาว 11 วา 3 ศอก 3 นิ้ว
#**เรือโตฝืนสมุท** พื้นสีแดงเสน ยาว 11 วา 2 ศอก 6 นิ้ว
#**เรือกิเลนประลองเชิง** พื้นสีน้ำเงิน ยาว 11 วา 2 ศอก
#**เรือกิเลนละเลิงชล** พื้นสีน้ำเงิน ยาว 11 วา 3 ศอก
#**เรือเสือทยานชล** พื้นสีน้ำเงิน ยาว 10 วา 3 ศอก 1 คืบ
#**เรือเสือคำรนสินธุ์** พื้นสีน้ำเงิน ยาว 10 วา 1 ศอก 6 นิ้ว

===เรือแซ===
เป็นเรือบรรทุกทหาร พื้นสีดำทั้งหมด สร้างในรัชกาลที่ 1 ทั้งหมด 12 ลำ ปัจจุบันไม่ปรากฏแล้ว

#**เรือวิภัชนชล** ยาว 12 วา 3 ศอก 5 นิ้ว
#**เรืออนันตสมุท** ยาว 12 วา 3 ศอก
#**เรือจรเข้คำรามร้อง** ยาว 11 วา
#**เรือจรเข้คนองน้ำ** ยาว 11 วา
#**เรือวรวารี** ยาว 11 วา 3 ศอก 3 นิ้ว
#**เรือศรีปัทมสมุท** ยาว 11 วา 3 ศอก 2 นิ้ว
#**เรือตลุมละเวง** ยาว 11 วา 3 ศอก 2 นิ้ว
#**เรือตะเลงละวน** ยาว 10 วา 2 ศอก 1 คืบ
#**เรือคชรำบาญ** ยาว 9 วา 3 ศอก 1 คืบ
#**เรือสารสินธุ** ยาว 10 วา 3 ศอก 1 คืบ 4 นิ้ว
#**เรือหมูชลจร** ยาว 11 วา
#**เรือสุกรกำเลาะ** ยาว 10 วา 3 ศอก 1 คืบ 7 นิ้ว

===เรืออื่น ๆ===
นอกจากเรือที่ระบุข้างต้น ยังมีเรืออื่น ๆ ที่สร้างขึ้นประกอบในขบวน อีก 36 ลำ คือ 
# เรือกลอง มี 2 ลำ เป็นเรือกราบทาสีดำ
## **เรืออีเหลือง** เป็นเรือกลองนอก
## **เรือแตงโม** เป็นเรือกลองใน
# เรือประตู 2 ลำ เป็นเรือดั้งทาสีดำ โขนเรือปิดทอง ของกรมอาสามอญ ใช้ฝีพายชาวมอญจากบ้านใหม่และบ้านโพเรียง
## **เรือทองขวานฟ้า** บ้างสะกดว่า''ทองแขวนฟ้า''
## **เรือทองบ้าบิ่น**
# **เรือตำรวจ** 3 ลำ เป็นเรือดั้งทาสีดำ ของกรมพระตำรวจ ใช้ชื่อว่า เรือตำรวจ ๑ ถึง ๓
# **เรือแซง** 7 ลำ เป็นเรือกราบทาสีดำ ใช้ชื่อว่า เรือแซง ๑ ถึง ๗
# **เรือดั้ง*' 22 ลำ เป็นเรือดั้งทาสีดำ ใช้ชื่อว่า เรือดั้ง ๑ ถึง ๒๒ *(ส่วนเรือดั้งทอง เดิมคือเรือดั้งสีดำปกติ แต่ถูกรัฐบาลขอยืมไปใช้ประดับตกแต่งในงานฉลองรัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นงานกลางคืนจึงนำสีทองมาทาทับทั้งลำให้เห็นชัด โดยไม่ได้มีการซ่อมกลับไปเป็นสีดำเมื่อส่งคืน)*

== ดูเพิ่ม ==
*[[ขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค]]

== หมายเหตุ ==


== อ้างอิง ==
; เชิงอรรถ


=== หนังสือและบทความ ===
* ศานติ ภักดีคำ. (2562, ตุลาคม). ครุฑ นาค และหงส์: สัญลักษณ์เทพเจ้าศาสนาพราหมณ์ฮินดูในโขนเรือพระราชพิธี. *ศิลปวัฒนธรรม*. 40(12): 78-112.
*Phillips, Matthew. (2017). Ancient Past, Modern Ceremony: Thailand’s Royal Barge Procession in Historical Context. In *How the Past was Used: Historical Cultures c. 750-2000''. edited by Peter Lambert and Björn Weiler.  pp. 201-30. Oxford: Oxford University Press.

## แหล่งข้อมูลอื่น

* ขบวนพยุหยาตราทางชลมารคฉลองสิริราชสมบัติ 60 ปี 
*แผนผังของเรือในกระบวนแต่ละเรือ

หมวดหมู่:ขบวนพยุหยาตราทางชลมารค