เชื้อสายเจ้าแก้วมงคล

**เชื้อสายเจ้าแก้วมงคล** เป็นกลุ่มผู้ปกครองในระบบอาญาสี่ของหัวเมืองลาวอีสานในช่วงพุทธศตวรรษที่ 24–25 ที่สืบเชื้อสายมาจากเจ้าแก้วมงคล หลังจากการยกเลิกระบบอาญาสี่ ทายาทบางส่วนเข้ารับราชการต่อไปในระบบมณฑลเทศาภิบาล

## ข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับบรรพบุรุษ

การอธิบายที่มาของเจ้าแก้วมงคลมีอย่างน้อย 4 รูปแบบ ได้แก่

# งานเขียนของทายาทอาญาสี่เมืองอุบลราชธานี ในปี พ.ศ. 2513 ระบุว่า *"เจ้าแก้วนี้เป็นราชนัดดาของพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชแห่งเวียงจันทน์ เป็นบุตรเขยของเจ้านครน่าน มีบุตรคนหนึ่งชื่อเจ้าองค์หล่อหน่อคำ นัยว่าภายหลังได้ครองนครน่าน"*
# งานเขียนเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เมืองสุรินทร์ในปี พ.ศ. 2529 ระบุว่า *"...เจ้าแก้วมงคลซึ่งเป็นโอรสเจ้าชัยมงคล และเจ้าชัยมงคลก็เป็นโอรสพระเจ้าศรีวรมงคล (เจ้าวรวังโส) แห่งนครเวียงจันทน์ผู้เป็นพระอนุชาของพระเจ้าไชยเชษฐาธิราช"*
# งานเขียนเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เมืองมุกดาหารในปี พ.ศ. 2543 ระบุว่า พระยาโพธิสาลราชมีพระราชโอรสคือสมเด็จพระไชยเชษฐาธิราช, เจ้าท่าเรือ และเจ้าวรวังโส เจ้าวรวังโสมีโอรสคือเจ้าศรีวิไชย เจ้าศรีวิไชยมีโอรสคือเจ้าแก้วมงคลและเจ้าจันทรสุริยวงษ์
# ข้อสันนิษฐานจากการศึกษาพระพุทธลักษณะของพระพุทธพระลับ วัดธาตุ จังหวัดขอนแก่นในปี พ.ศ. 2560 เสนอว่า *"เมื่อพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 1 สวรรคต พ.ศ. 2114 พระเจ้าศรีวรมงคล ผู้น้องขึ้นครองราชย์สืบมา พระนามว่า พระยาธรรมิกราช (พ.ศ. 2134 – พ.ศ. 2165) มีโอรสชื่อเจ้าศรีวิชัย เมื่อพระยาธรรมิกราชสิ้นพระชนม์ กลุ่มของพระยาแสนสุรินทร์ขว้างฟ้ายึดเมืองเวียงจันทน์ได้ เจ้าศรีวิชัยจึงหลบหนีพร้อมนำพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ไม่ทราบจำนวน ซึ่งมีหลวงพ่อพระลับรวมอยู่ด้วย ไปอาศัยอยู่กับท่านราชครูหลวง (เจ้าอาวาสวัดโพนสะเม็ด) เจ้าศรีวิชัยมีโอรสอยู่ 2 คน คือ เจ้าแก้วมงคลหรืออาจารย์แก้วหรือแก้วบูธม และเจ้าจันทร์สุริยวงศ์"* อย่างไรก็ตาม พระยาวรวงษามหาธรรมิกราชซึ่งปรากฏในจารึกวัดวิชัยอาราม พ.ศ. 2167 ไม่ได้เป็นพระอนุชาของสมเด็จพระไชยเชษฐาธิราช

## การปกครองบ้านเมือง

เชื้อสายเจ้าแก้วมงคลได้รับแต่งตั้งให้เป็นเจ้าเมืองและกรมการเมืองจำนวนมาก ได้แก่ 

ภายหลังได้มีการยุบเมือง เป็น จังหวัด อำเภอ และตำบล ยังคงมีเชื้อสายเจ้าแก้วมงคลซึ่งได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งพ่อเมืองอยู่บางท่าน เช่น หลวงภูมิพิริยการ (สำอาง ประจันตเสน) บุตรหลานเจ้าเมืองชลบทวิบูลย์ได้เป็นนายอำเภอภูเวียงคนที่ 2 เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีทายาทที่กำเนิดแต่ลูกหลานฝ่ายหญิงที่ไปสมรสกับเจ้าเมืองอื่น ๆ และได้ปกครองเมือง เช่น 

*เมืองสุรินทร์  (พระพิไชยราชวงศา (ม่วง) หรือต่อมาคือ พระยาสุรินทร์ภักดีศรีไผทสมันต์ (ม่วง) เจ้าเมืองสุรินทร์ท่านที่ 5 และท่านที่ 7 อีกทั้งยังเป็นเจ้าเมืองสุรินทร์ท่านสุดท้ายก่อนจะมีการลดตำแหน่งเจ้าเมืองลงเป็นผู้ว่าราชการเมือง อันเกิดแต่พระยาสุรินทร์ภักดีศรีประทายสมันต์ (สุ่น) เจ้าเมืองสุรินทร์คนเก่ากับนางแก้วนพรัตน์หรือนางศรี บุตรีพระยาขัติยวงษา สีลัง เจ้าเมืองร้อยเอ็ดท่านที่ 2 นอกจากนี้ลูกหลานของนางแก้วนพรัตน์ ยังได้เป็นเจ้าเมืองสุรินทร์หรือผู้ว่าราชการเมืองสุรินทร์อีกหลายท่าน) 
*เมืองสุรพินทนิคม (ท้าวปราง บุตรของท้าวม่วงเจ้าเมืองสุรินทร์ท่านที่ 5 ได้เป็น พระสุรพินทนิคมานุรักษ์ (ปราง) เจ้าเมืองสุรพินทนิคม ท่านที่ 3 (ปัจจุบันคือ อำเภอลำดวน จังหวัดสุรินทร์))

## ความสัมพันธ์ระหว่างราชวงศ์
### ราชวงศ์เวียงจันทน์
* **อาชญานางหมานุ้ย** (หมานุ้ย) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมห้ามในสมเด็จพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 5 หรือ เจ้าอนุวงศ์ แห่งอาณาจักรเวียงจันทน์
* **อาชญานางตุ่ย** (ตุ่ม) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมห้ามในเจ้าอุปราช (ติสสะ) แห่งอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์
* **อาชญานางแก้ว** (แก้ว) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมห้ามในเจ้าอุปราช (ติสสะ) แห่งอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์
* **อาชญานางอ่อม** (อ่อม) ธิดาของพระรัตนวงษา (อ่อน) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ ท่านที่ 3 เป็นหม่อมห้ามในเจ้าอุปราช (ติสสะ) แห่งอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์

### ราชวงศ์จักรี
* เจ้าจอมแว่น (เจ้านางคำแว่น) ธิดาในพระนครศรีบริรักษ์ (เพี้ยเมืองแพน) เจ้าเมืองขอนแก่นท่านแรก เป็นพระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หรือ รัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
* **หม่อมคำเมียง** ธิดาของญาแม่หล้า และเป็นนัดดาของพระยาวิเศษภักดี (ท้าวโท) เจ้าเมืองศรีสะเกษ ท่านที่ 4 เป็นหม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ พระราชโอรส ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ รัชกาลที่ 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ มีพระโอรสร่วมกัน 1 ท่าน ได้แก่ หม่อมเจ้าชมิยบุตร ชุมพล

### ตระกูลเจ้าเมืองน่าน (ยุคภายใต้การปกครองของพม่า)
* เจ้าแก้วมงคล เป็นพระชามาดา (บุตรเขย) ในเจ้าผู้ครองนครน่าน ได้มีการเสกสมรสกับพระราชธิดาในเจ้าผู้ครองนครน่าน มีพระโอรสร่วมกัน 1 ท่าน ได้แก่ เจ้าองค์หล่อหน่อคำ เจ้าผู้ครองนครน่าน จากการรวบรวมเอกสารคาดว่าเจ้าผู้ครองนครน่านที่เจ้าแก้วมงคลไปเกี่ยวดองด้วยน่าจะเป็นท่านเดียวกันกับพระยาเมืองราชา เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 48 (พ.ศ. 2232–2246) ซึ่งสืบเชื้อสายมาแต่พระยาเมืองเชียงของ

### ตระกูลเจ้าเมืองขุขันธ์
* **พระยารัตนวงษา** (ท้าวอุ่น) เจ้าเมืองศรีสะเกษท่านแรก โอรสในเจ้ามืดคำดล เจ้าผู้ครองเมืองท่งศรีภูมิ ท่านที่ 2 เป็นบุตรเขยของพระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน หรือ ตากะจะ เจ้าเมืองขุขันธ์ท่านแรก โดยการสมรสกับธิดาคนโตของตากะจะ

### ตระกูลเจ้าเมืองสุรินทร์
* **นางแก้วนพรัตน์** หรือคุณหญิงสุรินทรภักดี (ศรี) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมของพระยาสุรินทร์ภักดีศรีประทายสมันต์ (สุ่น) เจ้าเมืองสุรินทร์ (คูประทายสมันต์) ท่านที่ 4 มีบุตรร่วมกัน 4 คน คือ
** พระพิไชยราชวงศา (ม่วง) หรือต่อมาคือ พระยาสุรินทร์ภักดีศรีไผทสมันต์ (ม่วง) เจ้าเมืองสุรินทร์ท่านที่ 5 (พ.ศ.2395 - พ.ศ. 2432) และท่านที่ 7 (พ.ศ. 2433 - พ.ศ. 2434 ) อีกทั้งยังเป็นเจ้าเมืองสุรินทร์ท่านสุดท้ายก่อนจะมีการลดตำแหน่งเจ้าเมืองลงเป็นผู้ว่าราชการเมือง ต่อมาท้าวเยียบหลานของท้าวม่วง ซึ่งท้าวเยียบเป็นบุตรของหลวงภักดีรักสุนทร (นิ่ม) และท้าวนิ่มเป็นบุตรของท้าวม่วง โดยท้าวเยียบได้เป็นเจ้าเมืองสุรินทร์ ท่านที่ 6 (พ.ศ. 2432 - พ.ศ. 2433) นอกจากนี้ ท้าวปราง บุตรของท้าวม่วงได้เป็น พระสุรพินทนิคมานุรักษ์ (ปราง) เจ้าเมืองสุรพินทนิคม ท่านที่ 3 (ปัจจุบันคือ อำเภอลำดวน จังหวัดสุรินทร์) ซึ่งท้าวปรางเป็นต้นตระกูลสุนทรชัยและนิรากุล
** พระไชยณรงค์ภักดีปลัด (บุญนาก) ได้เป็นผู้ว่าราชการเมืองสุรินทร์ท่านแรก (พ.ศ. 2434 - พ.ศ. 2436) ท้าวบุญนากมีบุตร คือ หลวงประเสริฐสุรินทรบาล ผู้ว่าราชการเมืองสุรินทร์ท่านสุดท้าย (พ.ศ. 2550 - พ.ศ. 2551) ต้นตระกูลกนกนาก
** ท้าวแก้ว
** ท้าวตง

### ตระกูลเจ้าเมืองภูเวียง
* **ท้าวเจริญรัตน์** บุตรของพระปทุมวิเศษ (ทองคำ) เจ้าเมืองกันทรวิชัย ท่านที่ 2 เป็นหลานเขยของพระรัตนราชภักดี (พระศรีธงไชย) เจ้าเมืองภูเวียง โดยการสมรสกับญาแม่เอี่ยมหลานสาวของเจ้าเมืองภูเวียง

### ตระกูลเจ้าเมืองกาฬสินธุ์
* สายเจ้าเมืองร้อยเอ็ดและเมืองสุวรรณภูมิ มีการเกี่ยวดอง กับ พระยาชัยสุนทร (หมาแพง) เจ้าเมืองกาฬสินธ์ุ ท่านที่ 2 (รายนามของลูกหลานที่เกี่ยวดองด้วยข้อมูลยังไม่ระบุชัดแจ้งว่าเป็นใคร)

### ตระกูลเจ้าเมืองกมลาไสย
* **พระยาขัติยะวงษา** (เหลา ณ ร้อยเอ็ด) ผู้ว่าราชการเมืองร้อยเอ็ดท่านสุดท้าย เป็นบุตรเขยของพระราษฎรบริหาร (ทอง) เจ้าเมืองกมลาไสย ท่านที่ 2 โดยการสมรสกับนางเหลี่ยม ธิดาของเจ้าเมืองกมลาไสย ซึ่งเป็นเชื้อสายเจ้าโสมพะมิตร

### ตระกูลเจ้าเมืองกมุทาสัย (หนองบัวลำภู)
* **พันตำรวจตรี หลวงชาญนิคม** (ทอง จันทรศร) หลานของพระวิเศษ (ท้าวศร ต้นตระกูลจันทรศร) และเป็นเหลนของพระวิเศษภักดี (ท้าวบุญจันทร์) เจ้าเมืองศีร์สะเกษท่านที่ 4 สมรสกับ นางชาญนิคม (เกสร) บุตรีของนายนวนกับนางหล่ำ ศรีผา ซึ่งสกุลศรีผานี้สืบเชื้อสายมาจากเจ้าเมืองกมุทาสัย (หนองบัวลำภู) ซึ่งเป็นเชื้อสายพระวอพระตา

## ลำดับสายสกุลวงศ์

### พงศาวลีโดยสังเขป
แผนผังต่อไปนี้แสดงพงศาวลีตามการเผยแพร่ในพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณ พงศาวลีของทายาทของพระยาขัติยวงษา (สีลัง) และราชวงศ์ (หล้า) ยึดตามการเผยแพร่ในพงศาวดารภาคอีสาน ฉะบับของพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ)





### ลำดับอย่างละเอียด

เจ้าแก้วมงคลมีพระโอรสคือ

# เจ้าหน่อคำเจ้าผู้ครองนครน่าน
# พระรัตนวงศา (เจ้ามืดกำดล) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิราชบุรี
# พระขัตติยะวงศา (เจ้าสุทนต์มณี) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด
# พระนครศรีบริรักษ์ (คำบังหรือคำบ้ง) เจ้าเมืองขอนแก่น
# พระนครศรีบริรักษ์ (คำยวง) เจ้าเมืองขอนแก่น

พระขัตติยะวงศา (เจ้าสุทนต์มณี) มีพระโอรสคือ 

# พระยาขัตติยวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด
# พระรัตนะวงษา (ภู) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ
# พระรัตนวงษา (อ่อนหล้า) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ 

พระยาขัตติยวงษา (สีลัง) มีบุตรธิดา 14 คนคือ

# พระพิไชยสุริวงศ์ (เจ้าโพนแพง) เจ้าเมืองโพนพิไสย (โพนพิสัย)
# พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์ เจ้าเมืองหนองหาร (หนองหาน)
# พระขัติยะวงสา เจ้าเมืองร้อยเอ็ด
# นางแก้วนพรัตน์ หม่อมของพระยาสุรินทร์ภักดีศรีไผทสมันต์ เจ้าเมืองสุรินทร์ (คูประทายสมันต์)
# ท้าวมหาพรหม (ยาง) เจ้าเมืองวาปีประทุม (วาปีปทุม)
# ท้าวอุปราช (ก่ำ) เมืองร้อยเอ็ด
# ท้าวจอม เมืองร้อยเอ็ด
# นางหมานุ้ย (หมานุย) หม่อมในเจ้าอุปราช ต้นตระกูล ภวภูตานนท์, ภวภูตานนท์ ณ มหาสารคาม
# นางอุสาวะดี หม่อมของเจ้าเมืองร้อยเอ็ด
# พระเจริญราชเดช (เฮืองหรือฮึง) เจ้าเมืองมหาสารคามคนที่ 2 ต้นตระกูล เรืองสุวรรณ
# นางแหน้น หม่อมของพระปทุมวิเสส เจ้าเมืองคันธวิไชยหรือเมืองกันทรวิชัย (โคกพระ) ต้นตระกูล สุวรรณเลิศ
# ท้าวมหาราช (ทองคำ) นายอำเภอเมืองมหาสารคาม มีบุตรคือ
## นายมหาราช (พิมพา)
## นายไชยวงศา (พรหมา)
## นายโพธิราช (สีนุย)
## นายเจริญรัตนะ (บุญมี) มีบุตรเกิดจากนางเอี่ยม 6 คนคือ
##* นายจารุบุตร เรืองสุวรรณ อดีตประธานรัฐสภา มีบุตรธิดาอันเกิดจากนางอรนุช (อรพิน) เรืองสุวรรณ คือ
##** นายจารุพงศ์ เรืองสุวรรณ
##** นางจารุวรรณเตียวศิริ
##* นายจารุมุกด์ เรืองสุวรรณ
##* นายจารุพิทูรย์ เรืองสุวรรณ
##* นายจารุอุดม เรืองสุวรรณ
##* นายจารุเดือน เรืองสุวรรณ (พตอ. จารุอรรถ เรืองสุวรรณ)
##* นายจารุดาว เรืองสุวรรณ (พท.ดร. จารุภัทร เรืองสุวรรณ)
## ขุนพิไลย (หนู)
# ท้าวจันโท (โล้น) อุปราชเมืองโกสุมพิสัย ต้นตระกูล ขัติยะ
# ท้าวสุวรรณกุมาร บ้านหนองดอกแป้น เมืองกาฬสินธุ์

พระนครศรีบริรักษ์ (คำบัง) บ้างออกนามว่า ท้าวคำบ้งหรือท้าวคำบุ่ง เป็นเจ้าเมืองขอนแก่นและเป็นบุตรเขยเมืองแพนหรือพระนครศรีบริรักษ์ เจ้าเมืองขอนแก่นคนแรก มีบุตรคือ

# ท้าวสุวัณ อุปราชเมืองขอนแก่น ท้าวสุวัณมีบุตรคือคือ ท้าวจันทชมภู ราชบุตรเมืองขอนแก่น
# ท้าวจันสีสุราช ราชวงศ์เมืองขอนแก่น

พระนครศรีบริรักษ์ (คำยวง) เจ้าเมืองขอนแก่น เดิมเป็นราชบุตรเมืองขอนแก่น มีบุตรธิดาคือ

# ราชบุตร (คำพาง)
# พระนครศรีบริรักษ์ (มุ่งหรือมุง) เจ้าเมืองขอนแก่นฝ่ายบ้านโนนทัน เดิมเป็นที่ราชวงศ์ ต่อมาเลื่อนเป็นอุปราชรักษาราชการเมืองขอนแก่น มีบุตรคือ ท้าวราชวงษ์
# พระนครศรีบริรักษ์ (อินหรืออินธิวงศ์) เจ้าเมืองขอนแก่น เดิมเป็นราชวงศ์ต่อมาเลื่อนเป็นอุปราช มีหลานคนหนึ่งยกเป็นบุตรบุญธรรมคือ พระยานครศรีบริรักษ์ (ท้าวอู๋ นครศรี) และพระนครศรีบริรักษ์ (อิน) มีบุตรคนสุดท้ายคือ พระพิทักษ์สารนิคม (หล่าหรือหนูหล้า) ต้นสกุล สุนทรพิทักษ์ เดิมเป็นอุปราชต่อมาเป็นปลัดเมืองขอนแก่นคนแรกและเลื่อนเป็นผู้ว่าราชการเมืองขอนแก่น
# ธิดาไม่ปรากฏนาม สมรสกับกับท้าวขัติยะ อุปราชเมืองขอนแก่น

## สายสกุลของทายาท

## หมายเหตุ


## อ้างอิง


## แหล่งข้อมูลอื่น