กรรมฐาน

**กรรมฐาน** (, กมฺมฏฺฐาน; ) หมายถึง ที่ตั้งแห่งการทำงานของจิต สิ่งที่ใช้เป็นอารมณ์ในการเจริญภาวนา อุปกรณ์ที่ใช้ในการฝึกอบรมจิต หรืออุบายหรือกลวิธีเหนี่ยวนำให้เกิดสมาธิ กรรมฐานจึงเป็นสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อให้จิตสงบอยู่ได้ ไม่เที่ยวเตลิดเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน ไปอย่างไร้จุดหมาย

อย่างไรในพระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับหลวงแปลคำว่า *กมฺมฏฺฐาน* ว่า *ฐานะแห่งการงาน* มากไปกว่านั้นในพระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐพบคำว่า *กมฺมฏฺฐาน* เฉพาะในเล่มที่ 13 ข้อที่ 711 ถึง 713 เท่านั้น 

## กรรมฐาน 40
**กรรมฐาน 40** เป็นอุบาย 40 วิธีที่ใช้ฝึกจิตให้เกิดสมาธิ ระดับอุปจารสมาธิขึ้นไปได้ ก็คือสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อชักนำให้เกิดสมาธิ พอจิตกำหนดจับสิ่งนี้เข้าแล้ว จะชักนำให้จิตแน่วแน่อยู่กับสิ่งนี้ จนเป็นสมาธิได้มั่นคงและเร็วที่สุด สิ่งอื่นหรือวิธีอื่น ๆ สามารถทำสมาธิได้สูงสุดแค่ขณิกสมาธิเท่านั้น ในคัมภีร์อรรถกถาและปกรณ์ ได้รวบรวมแสดงกรรมฐานไว้ 40 อย่าง คือ

;กสิณ 10

: แปลว่า วัตถุอันจูงใจ หรือวัตถุสำหรับเพ่ง เพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ เป็นวิธีใช้วัตถุภายนอกเข้าช่วย โดยวิธีเพ่งเพื่อรวมจิตให้เป็นหนึ่ง มี 10 อย่าง คือ
# **ภูตกสิณ 4** (กสิณ คือ มหาภูตรูป) ได้แก่ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ
# **วรรณกสิณ 4** ได้แก่ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ
# **กสิณอื่น ๆ** ได้แก่ อาโลกกสิณ อากาสกสิณ

;อสุภะ 10

: ได้แก่ การพิจารณาซากศพ ที่มีอาการต่าง ๆ กัน รวมกัน 10 อาการ

;อนุสติ 10

: คือ อารมณ์ดีงามที่ควรระลึกถึงเนือง ๆ ได้แก่ พุทธานุสติ ธัมมานุสติ สังฆานุสติ สีลานุสติ จาคานุสติ เทวตานุสติ มรณานุสติ กายคตานุสติ อานาปานุสติ อุปสมานุสติ

;อัปปมัญญา 4
: คือ ธรรมที่พึงแผ่ไปในมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย อย่างมีจิตใจสม่ำเสมอทั่วกันไม่มีประมาณ ไม่จำกัดขอบเขต โดยมากเรียกกันว่า พรหมวิหาร 4 คือ

# **[[เมตตา]]** คือ ปรารถนาดี มีไมตรีอยากให้มนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย มีความสุขทั่วหน้า
# **[[กรุณา]]** คือ อยากช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นจากความทุกข์
# **[[มุทิตา]]** คือ พลอยมีใจแช่มชื่นบาน เมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข และเจริญงอกงาม ประสบความสำเร็จยิ่งขึ้นไป
# **[[อุเบกขา]]** คือ วางจิตเรียบสงบ สม่ำเสมอ เที่ยงตรงดุจตาชั่ง มองเห็นมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย ได้รับผลดีร้าย ตามเหตุปัจจัยที่ประกอบ ไม่เอนเอียงไปด้วยชอบหรือชัง

;อาหาเร ปฏิกูลสัญญา
: กำหนดหมายความเป็นปฏิกูลในอาหาร 9 ขั้นตอน ตั้งแต่หยิบจับเข้าปากไปจนออกมากลายเป็นอุจจาระ

;จตุธาตุววัฏฐาน
: กำหนดพิจารณาธาตุ คือ พิจารณาเห็นร่างกายของตน โดยสักว่าเป็นธาตุ 4 แต่ละอย่าง

;อรูป 4
: กำหนดสภาวะที่เป็นอรูปธรรมเป็นอารมณ์ ใช้ได้เฉพาะผู้ที่เพ่งกสิณ 9 อย่างแรก แล้วเจริญอากาสกสิณ จนได้จตุตถฌานมาแล้ว แล้วจึงยกจิตขึ้นสู่ กรรมฐานแบบอรูปตามลำดับ มี 4 อย่าง คือ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ


รายละเอียด อรูป 4




## ขีดขั้นความสำเร็จ

ขีดขั้นความสำเร็จของกรรมฐานแต่ละประเภท




## กรรมฐาน 2 อย่าง
ในคัมภีร์ทางพระอภิธรรมบรรยายเกี่ยวกับกรรมฐานไว้ว่า *การงานที่เป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรม* และแบ่งกรรมฐานเป็นสองอย่าง คือ
* **[[สมถะ|สมถกรรมฐาน]]** เป็นอุบาย  นิวรณ์ทั้งหลายให้สงบระงับ
* **[[วิปัสสนา|วิปัสสนากรรมฐาน]]** เป็นอุบายให้เกิดปัญญา ให้เห็นลักษณะต่าง ๆ ของรูปนาม ได้แก่ สภาวลักษณะ สังขตลักษณะ สามัญญลักษณะ

## อ้างอิง

* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์"
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม"
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม"
* พระอภิธัมมัตถสังคหะ

## ดูเพิ่ม
* ฌาน
* เจริญอานาปานสติ บำเพ็ญสติปัฏฐาน 4 ให้บริบูรณ์ ในวิกิซอร์ซ

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ทีปสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค
* วัดป่ากรรมฐาน สายหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต
* สถาบันพลังจิตตานุภาพ  
* กสิณ กรรมฐานที่ทรงพลัง 
* วิชชาธรรมกาย วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ
* มโนมยิทธิ วัดท่าซุง
* สมาธิเพื่อการผ่อนคลายรักษาสุขภาพกายและจิตโดยองค์รวม

กรรมฐาน
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ