พระโพธิสัตว์

[thumb|210px|พระ[ปรัชญาปารมิตา ชวา ศิลปะศรีวิชัย]]
[thumb|210px|พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ [ศิลปะขอม]]
[thumb|210px|[วัดโทได]] 
**พระโพธิสัตว์** ( *bodhisattva*;  *bodhisatta*) หมายถึง ผู้ที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า คำว่า "โพธิสัตว์" แปลว่า *ผู้ข้องอยู่ในพระโพธิญาณ*

ทั้งฝ่ายเถรวาทและมหายานเชื่อว่ามีพระโพธิสัตว์เป็นจำนวนมาก แต่รายละเอียดความเชื่อแตกต่างกันไป 

## คำศัพท์
พระโพธิสัตว์ มีภาษาต่าง ๆ มีดังนี้
* สันสกฤต = โพธิสตฺตฺว (बोधिसत्त्व)
* บาลี =  โพธิสตฺต
* ภาษาจีน = 菩萨 (ผูซ่า) ซึ่งย่อจากทับศัพท์ 菩提薩埵 (ผูถีซ่าตั่ว)
* ญี่ปุ่น = 菩薩 (*bosatsu*)
* เกาหลี = 보살 (*bosal* โพซัล/-โบซัล) 
* ทิเบต = *changchub sempa* (byang-chub sems-dpa') 
* เวียดนาม = Bồ Tát โบ่ต๊าด*
* [[อักษรโรมัน]] โดยทั่วไป สะกด "Bodhisattva"

== การสร้างบารมี ==
=== ประเภทของพระโพธิสัตว์ ===
[[พระธัมมปาละ]] ระบุไว้ในอรรถกถาสโมทานกถา (ใน[[ปรมัตถทีปนี]]) ว่าพระโพธิสัตว์มี 3 ประเภท คือ
# *'พระมหาโพธิสัตว์** พระโพธิสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีเพื่อให้ได้ตรัสรู้เป็น[[พระอรหันต์]][[สัมมาสัมพุทธเจ้า]]
# **พระปัจเจกโพธิสัตว์** พระโพธิสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีเพื่อให้ได้เป็น[[พระปัจเจกพุทธเจ้า]]
# **พระสาวกโพธิสัตว์** พระโพธิสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีเพื่อให้ได้เป็นพระ[[อนุพุทธะ]] 

นอกจากนี้ ในอรรถกถาเถรคาถา (ในปรมัตถทีปนี) พระธัมมปาละยังจำแนกพระมหาโพธิสัตว์ออกเป็นอีก 3 ประเภท คือ
# **ปัญญาธิกโพธิสัตว์** คือพระโพธิสัตว์ที่สร้างบารมีโดยใช้ปัญญาเป็นตัวนำ ระยะเวลาการสร้างบารมีทั้งหมด 20 [[อสงไขย]]กับเศษแสน[[กัป|มหากัป]] คือตั้งความปรารถนาอยู่ในใจเป็นเวลา 7 อสงไขย หลังจากนั้นจึงออกปากกล่าววาจาต่อหน้าพระพักตร์พระพุทธเจ้าเป็นเวลา 9 อสงไขย รวมเป็น 16 อสงไขย และได้รับพุทธพยากรณ์ครั้งแรกเป็น **พระนิยตโพธิสัตว์** เมื่อเหลือเวลาอีก 4 อสงไขยกับเศษแสนมหากัป เป็นการสร้างบารมีอย่างยิ่งและเข้มงวดขึ้นเรื่อย และได้รับพยากรณ์ซ้ำมาตลอดเมื่อได้พบกับพระพุทธเจ้าจนถึงสมัยพุทธภูมิของท่าน
# **สัทธาธิกโพธิสัตว์** คือพระโพธิสัตว์ที่สร้างบารมีโดยใช้ศรัทธาเป็นตัวนำ ระยะเวลาการสร้างบารมีทั้งหมด 40 อสงไขยกับเศษแสนมหากัป คือตั้งความปรารถนาอยู่ในใจเป็นเวลา 14 อสงไขย หลังจากนั้นจึงออกปากกล่าววาจาต่อหน้าพระพักตร์พระพุทธเจ้าเป็นเวลา 18 อสงไขย รวมเป็น 32 อสงไขย และได้รับพุทธพยากรณ์ครั้งแรกเป็น **พระนิยตโพธิสัตว์ **  เมื่อเหลือเวลาอีก 8 อสงไขยกับเศษแสนมหากัป เป็นการสร้างบารมีอย่างยิ่งและเข้มงวดขึ้นเรื่อย และได้รับพยากรณ์ซ้ำมาตลอดเมื่อได้พบกับพระพุทธเจ้า จนถึงสมัยพุทธภูมิของท่าน
# **วิริยาธิกโพธิสัตว์** คือพระโพธิสัตว์ที่สร้างบารมีโดยใช้วิริยะเป็นตัวนำ ระยะเวลาการสร้างบารมีทั้งหมด 80 อสงไขยกับเศษแสนมหากัป คือตั้งความปรารถนาอยู่ในใจเป็นเวลา 28 อสงไขย หลังจากนั้นจึงออกปากกล่าววาจาต่อหน้าพระพักตร์พระพุทธเจ้าเป็นเวลา 36 อสงไขย รวมเป็น 64 อสงไขย และได้รับพุทธพยากรณ์ครั้งแรกเป็น **พระนิยตโพธิสัตว์ **  เมื่อเหลือเวลาอีก 16 อสงไขยกับเศษแสนมหากัป เป็นการสร้างบารมีอย่างยิ่งและเข้มงวดขึ้นเรื่อย  และได้รับพยากรณ์ซ้ำมาตลอดเมื่อได้พบกับพระพุทธเจ้า จนถึงสมัยพุทธภูมิของท่าน

ตามหลักฐานที่ปรากฏใน[[อรรถกถา]]พบว่า ยิ่งใช้เวลาในการบำเพ็ญบารมีนานเท่าใด พระโพธิสัตว์จะมีพระชนมายุยืนขึ้นในสมัยที่ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า รวมทั้งสัตว์ที่เกิดในยุคนั้นจะมีอายุยืน และบรรลุธรรมได้ง่ายและมีจำนวนมาก  แต่ไม่ประกันว่าศาสนาของพระองค์จะยืนยาวหลายชั่วอายุขัย  เช่น พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันนี้ มีพระนามว่า **พระโคตมพุทธเจ้า** พระองค์ทรงสร้างบารมีมาทาง **ปัญญาธิกโพธิสัตว์** มีพระชนมายุเพียง 80 พรรษา พระวรกายสูง 4 ศอก หรือ 2 เมตร บำเพ็ญ[[ทุกรกิริยา]] 6 ปี พุทธรังสีสร้านไปข้างละ 1 วาเป็นปกติ มนุษย์สมัยพระองค์มีอายุขัย 100 ปี  แต่ในอนาคต เมื่อมนุษย์มีอายุขัย 80,000 ปี จะมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนาม[[พระศรีอริยเมตไตรย]] ทรงสร้างบารมีมาทาง "วิริยาธิกะพุทธเจ้า" มีพระวรกายสูงได้ 88 ศอก หรือ 44 เมตร บำเพ็ญทุกกิริยาชาติสุดท้าย 7 วัน พระพุทธรัศมีของพระองค์แผ่ซ่านตลอดไปเบื้องบนจนถึงพรหมโลก เบื้องต่ำตลอดลงไปจนถึงมหาอเวจีนรก  

ส่วนเหตุที่ทำให้พระสัจธรรมตั้งอยู่ได้นานหรือไม่นั้นขึ้นอยู่กับความผ่อนคลายของพระพุทธเจ้าในการแสดง และพระวินัยที่ได้ทรงบัญญัติไว้

ส่วน[[พระพุทธโฆสะ]]แบ่งพระโพธิสัตว์ออกเป็น 2 ประเภทคือ
# **อนิยตโพธิสัตว์** พระโพธิสัตว์ที่ยังไม่ได้รับพยากรณ์จากพระพุทธเจ้าองค์ก่อนมาเลย เรียกว่า  **อนิยตโพธิสัตว์**  ความหมายคือยังไม่แน่นอนว่าจะได้เป็นพระพุทธเจ้า เพราะอาจจะเลิกล้มความปรารถนาเมื่อไรก็ได้
# **นิยตโพธิสัตว์** พระโพธิสัตว์ที่ได้รับพยากรณ์จากพระพุทธเจ้าองค์ก่อนมาแล้ว เรียกว่า **นิยตโพธิสัตว์** ตามความหมายคือจะได้เป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นนอน เพราะถ้าถึงนิพพานต้องดำรงฐานะเป็นพระพุทธเจ้าอย่างเดียว แต่ถ้าบารมีและเวลายังไม่สมบูรณ์ แม้ว่าจะพยายามปฏิบัติอย่างยิ่งยวดบังเกิดปัญญาอย่างเยี่ยมยอด ก็ไม่สามารถถึงนิพพานก่อนได้ แม้จะทุกข์ท้อแท้ จนคิดว่าเลิกที่จะเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว แต่แล้วในที่สุดมหากุศลที่เป็นอนุสัย ก็จะพุ่งกระจายขึ้นมาให้ตั้งมั่นและบำเพ็ญบารมีกันต่อ จนกว่าบารมีและเวลาสมบูรณ์

=== บารมี 30 ทัศ ===
**บารมี** หมายถึง การกระทำที่ประเสริฐ การกระทำที่ประกอบด้วยกุศลเจตนาคุณงามความดีที่ควรกระทำ คุณงามความดีที่ได้บำเพ็ญมา คุณสมบัติที่ทำให้ยิ่งใหญ่ เป็นธรรมส่วนหนึ่งที่สำคัญ ซึ่งช่วย
เหลือเกื้อกูลให้ผู้ปฏิบัติได้ถึงซึ่งโพธิญาณ
 
บารมีที่พระโพธิสัตว์บำเพ็ญ คือ
#**ทานบารมี** หมายถึง การสละออก การให้ต่าง ๆ โดยมีเจตนาช่วยเหลือผู้อื่นเป็นสำคัญ
#**ศีลบารมี** หมายถึง การรักษาศีลให้เป็นปกติ หากเป็นฆราวาสหมายถึงการถือศีล 5 หากเป็นนักบวชคือการถือศีล 8 ขึ้นไป
#**เนกขัมมะบารมี** หมายถึง การออกบวช หากฆราวาสถือศีล 8 ก็นับเป็นเนกขัมบารมีได้เช่นกัน  เพราะเป็นการกระทำเพื่อเว้นจากกามสุข
#**ปัญญาบารมี** หมายถึง การกระทำเพื่อเพิ่มพูนปัญญา ปัญญาแบ่งออกเป็นปัญญาทางโลกและทางธรรม เนื่องจากพระโพธิสัตว์จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตตกาล จึงต้องมีปัญญาความรู้มาก เพื่อจะได้สั่งสอนสัตว์ให้พ้นจากทุกข์ได้ การเรียนของพระโพธิสัตว์จึงต้องเรียนมากกว่าผู้อื่น
#**วิริยะบารมี** หมายถึง การกระทำที่ใช้ความเพียรเป็นที่ตั้ง การมีวิริยะอาจไม่ได้หมายถึงการเพียรจนกระทั่งตัวตายในครั้งเดียว แต่หมายถึงมีความพยายามทำอยู่เรื่อย ๆ ทำไปทีละน้อยตามกำลังจนกว่าจะสำเร็จ 
#:สัมมัปปธานหรือความเพียรที่ถูกต้อง มี 4 อย่างคือ
#:*สังวรปธาน เพียรระวังไม่ให้บาปเกิดขึ้น
#:*ปหานปธาน เพียรละบาปที่เกิดขึ้นแล้ว
#:*ภาวนาปธาน เพียรทำบุญให้เกิดขึ้น
#:*อนุรักขนาปธาน เพียรรักษาการทำบุญไว้ต่อเนื่อง
#**ขันติบารมี** หมายถึง การอดทนอดกลั้นต่อสิ่งต่าง ๆ
#**สัจจะบารมี** หมายถึง การรักษาคำพูด ไม่กลับกลอก แม้ว่าจะต้องสละบางสิ่งเพื่อรักษาคำพูดไว้
#**อธิษฐานบารมี** หมายถึง การตั้งมั่นในความปรารถนา ตั้งจิตมั่นต่อคำอธิษฐาน
#**เมตตาบารมี** หมายถึง การมีความปรารถดี  มีความรักต่อสัตว์ทั้งหลายในโลกอย่างเท่าเทียม  ประดุจมารดารักบุตร เมตตาแตกต่างจากราคะตรงที่ ราคะอาจรักเฉพาะตัวหรือพวกพ้อง แต่เมตตาเป็นรักที่ไม่แบ่งแยก
#**อุเบกขาบารมี** หมายถึง การวางเฉย มีใจเป็นกลาง การปล่อยวางในสิ่งที่ผิดพลาด ในสิ่งที่แก้ไขไม่ได้ วางเฉยในความทุกข์ของตน และสัตว์ที่ช่วยไม่ได้  เนื่องจากมีปัญญาเห็นว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปตามกรรมของตน ไม่มีใครได้รับความยากลำบากโดยไม่มีเหตุปัจจัย ล้วนแล้วแต่เป็นกรรมที่เคยทำมาทั้งสิ้น

ซึ่งในแต่ละบารมีนั้นแบ่งย่อยเป็น 3 ขั้น ได้แก่

# **บารมีขั้นต้น** คือ เนื่องด้วยวัตถุ และทรัพย์นอกกาย เช่น การสละทรัพย์ช่วยผู้อื่น จัดเป็น ''ทานบารมี'', รักษาศีลแม้ว่าจะต้องสูญเสียทรัพย์สินเงินทอง จัดเป็น ''ศีลบารมี'' หรือ ยอมถือบวชโดยไม่อาลัยในทรัพย์สิน  จัดเป็น ''เนกขัมบารมี'' เป็นต้น
# **บารมีขั้นกลางหรืออุปบารมี** คือ เนื่องด้วยเลือดเนื้อ อวัยวะ เช่น การสละเลือดเนื้ออวัยวะแก่ผู้อื่น จัดเป็น ''ทานอุปบารมี'', การใช้ปัญญารักษาอวัยวะเลือดเนื้อของผู้อื่น จัดเป็น ''ปัญญาอุปบารมี'' ,การมีความเพียรจนไม่อาลัยในเลือดเนื้อหรืออวัยวะ จัดเป็น ''วิริยะอุปบารมี'', มีเมตตาต่อผู้ที่จะมาทำร้ายเลือดเนื้ออวัยวะของตน จัดเป็น ''เมตตาอุปบารมี'' หรือ มีความอดทนอดกลั้นต่อผู้ที่จะมาทำลายอวัยวะของตน จัดเป็น ''ขันติอุปบารมี'' เป็นต้น
# **บารมีขั้นสูงสุดหรือปรมัตถบารมี** คือ เนื้องด้วยชีวิต เช่น การสละชีวิตเป็นทานแก่ผู้อื่น จัดเป็น ''ทานปรมัตถบารมี'', ยอมสละแม้ชีวิตเพื่อจะรักษาคำพูด จัดเป็น ''สัจจปรมัตถบารมี'', ตั้งจิตไม่หวั่นไหวต่อคำอธิษฐานแม้จะต้องเสียชีวิต จัดเป็น ''อธิษฐานปรมัตถบารมี'' หรือ วางเฉยต่อผู้ที่จะมาทำร้ายชีวิตของตน จัดเป็น ''อุเบกขาปรมัตถบารมี'' เป็นต้น

ดังนั้น จึงรวมเป็นบารมี 30 ทัศ

== คุณสมบัติและอัธยาศัยของพระโพธิสัตว์ ==
=== อานิสงส์ของการเป็นพระนิยตโพธิสัตว์ ===
คัมภีร์[[วิสุทธชนวิลาสินี]] กล่าวว่าพระนิยตโพธิสัตว์ (ผู้ได้รับพุทธพยากรณ์แล้ว) จะได้อานิสงส์ 18 อย่างอยู่ตลอดจนได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ได้แก่
# ไม่ตาบอด หูหนวก มาแต่กำเนิด
# ไม่เป็นคนบ้า
# ไม่เป็นคนใบ้
# ไม่เป็นคนง่อยเปลี้ย ไม่เกิดในมิลักขประเทศคือประเทศป่าเถื่อน
# ไม่เกิดในท้องนางทาส (ไม่เป็นทาสในเรือนเบี้ย)
# ไม่เป็นนิยตมิจฉาทิฐิ
# ไม่เปลี่ยนแปลงเพศ
# ไม่ทำ[[อนันตริยกรรม]]
# ไม่เป็นโรคเรื้อน
# ไม่เป็น[[เดรัจฉาน]]ที่มีกายเล็กกว่านกกระจาบ และไม่โตกว่าช้าง
# ไม่เกิดเป็นขุปปิปาสิกเปรตและนิชฌานตัณหิกเปรต
# ไม่เกิดเป็นกาลกัญชิกาสูร
# ไม่เกิดในอเวจีนรก
# ไม่เกิดในโลกันตริกนรก
# ไม่เกิดเป็น[[มาร]]
# ไม่เกิดในอสัญญสัตตาภูมิ
# ไม่เกิดในสุทธาวาสภูมิ
# ไม่เกิดใน[[อรูปภูมิ]]และไม่เกิดในจักรวาลอื่น
อานิสงส์พิเศษอีกอย่างหนึ่งของนิยตโพธิสัตว์ คือ การทำ **อธิมุตตกาลกริยา** คือเมื่อท่านเกิดเป็นเทวดาหรือพระพรหม เกิดความเบื่อหน่าย ในการเสวยสุขนั้น ปรารถนาที่จะสร้างบารมีในโลกมนุษย์ ท่านก็สามารถทำการอธิมุตต คืออธิษฐานให้จุติ (ตายจากการเป็นเทพ) มาเกิดเป็นมนุษย์ได้ทันที ได้โดยง่าย  ซึ่งเหล่าเทพเทวดาอื่น ๆ ไม่สามารถทำอย่างนี้ได้

=== ธรรมสโมธาน 8 ประการ ===
สำหรับพระโพธิสัตว์ ที่เป็น **อนิยตโพธิสัตว์** แต่สร้าง **บารมี 30 ทัศ** และมี **ธรรมสโมธาน 8 ประการ** สมบูรณ์แล้ว ได้รับพุทธพยากรณ์เป็นครั้งแรกเฉพาะพระพักตร์พุทธเจ้า โดยจะได้รับพุทธพยากรณ์โดยนัยว่า จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงนามว่าอย่างนั้น ในกัปอันเป็นอนาคตที่เท่านั้น และก็จะกลายเป็น **นิยตโพธิสัตว์** ทันที คือเป็นพระโพธิสัตว์ที่เที่ยงแท้ ที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน ธรรมสโมธาน 8 ประการคือ
# ได้เกิดเป็นมนุษย์
# เป็นบุรุษเพศ 
# มีอุปนิสสัยปัจจัยแห่งพระอรหันต์รุ่งเรืองอยู่ในขันธสันดาน (ถ้าเกิดเปลี่ยนใจก็จะเป็นพระอรหันต์ทันที)
# ต้องพบพระพุทธเจ้าขณะมีพระชนม์ชีพอยู่ และได้สร้างกองบุญกุศลต่อหน้าพระพักตร์
# ต้องเป็นบรรพชิต หรือต้องเป็น โยคี ฤๅษี ดาบส หรือปริพาชกในศาสนาหรือลัทธิกรรมวาทีหรือกิริยาวาที ที่เชื่อว่า บุญมี บาปมี ทำบุญได้บุญ ทำบาปได้บาป ต้องไม่เป็นคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน
# ต้องมีอภิญญาและฌานสมาบัติ อันเชี่ยวชาญ
# เคยให้ชีวิตของตนเป็นทาน เพื่อสัมโพธิญาณมาก่อนในอดีตชาติ
# ต้องมี ฉันทะ คือมีความรักความพอใจในพุทธภูมิเป็นกำลัง

กล่าวถึงพุทธภูมิธรรมของนิยตโพธิสัตว์ ในการเพิ่มพูนบารมีให้มากยิ่งขึ้น มีน้ำใจประกอบไปด้วย **พุทธภูมิธรรม 4 ประการ** คือ
# **อุสสาโห** คือประกอบไปด้วยพระอุตสาหะ มีความเพียรอันสลักติดแน่นในจิตใจอย่างมั่นคง
# **อุมัตโต** คือประกอบด้วยปัญญา มีปัญญาเชียวชาญเฉียบคม
# **อวัตถานัง** คือมีพระทัยอธิษฐานอันมั่นคง มิได้หวั่นไหวคลอนแคลน
# **หิตจริยา** คือประกอบไปด้วยพระเมตตา เจริญจิตอยู่ด้วยพรหมวิหารเป็นปกติ

**อัธยาศัย** ที่ทำให้พระโพธิญานของนิยตโพธิสัตว์แก่กล้ายิ่งขึ้น มี 6 ประการ
# **เนกขัม** พอใจในการรักษาศีล การบวช หรือบรรพชา
# **วิเวก** พอใจอยู่ในที่สงบ
# **อโลภ** พอใจในการบริจาคทาน
# **อโทส** พอใจในความไม่โกรธ เจริญเมตตา
# **อโมห** พอใจในการพิจารณาคุณและโทษ เจริญปัญญา
# **นิพพาน** พอใจที่ยกตนออกจากภพ ไม่ยินดีในการเวียนว่ายตายเกิด ประสงค์นิพพานเป็นอย่างยิ่ง

=== จริยธรรม 10 ประการ ===
จริยธรรม 10 ประการของพระโพธิสัตว์ ประกอบด้วย
# พระโพธิสัตว์ ไม่ปรารถนาเลยว่า ร่างกายจะไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ
# พระโพธิสัตว์ ครองชีพโดยไม่ปรารถนาว่าจะไม่มีภัยอันตราย
# พระโพธิสัตว์ ไม่ปรารถนาเลยว่า จะไม่มีอุปสรรคในการชำระจิตใจให้บริสุทธิ์
# พระโพธิสัตว์ ไม่ปรารถนาเลยว่า จะไม่มีมารขัดขวางการปฏิบัติภารกิจ
# พระโพธิสัตว์ ถือว่าทำงานให้นานที่สุด โดยไม่ปรารถนาจะให้สำเร็จผลเร็ว
# พระโพธิสัตว์ คบเพื่อน โดยไม่ปรารถนาจะได้รับผลประโยชน์จากเพื่อน
# พระโพธิสัตว์ ไม่ปรารถนาว่า จะให้คนอื่นต้องตามใจตนเองเสมอไปทุกอย่าง
# พระโพธิสัตว์ ทำความดีกับคนอื่น โดยไม่ปรารถนาสิ่งตอบแทน
# พระโพธิสัตว์ เห็นลาภแล้ว ไม่ปรารถนาว่าจะได้รับ
# พระโพธิสัตว์ เมื่อถูกใส่ร้ายป้ายสี ติเตียนนินทาแล้ว ไม่ปรารถนาที่จะตอบโต้

=== คุณสมบัติของพระโพธิสัตว์ ===
คุณสมบัติของพระโพธิสัตว์มีอยู่ 3 ข้อใหญ่
# **มหาปรัชญา** หรือปัญญาอันยิ่งใหญ่ หมายความว่าจะต้องเป็นผู้มีปัญญาเห็นแจ้งในสัจธรรม ไม่ตกเป็นทาสของกิเลส
# **มหากรุณา** หมายความว่าจะต้องเป็นผู้มีจิตกรุณาต่อสัตว์ทั้งหลายอย่างปราศจากขอบเขต พร้อมที่จะสละตนเองเพื่อช่วยสัตว์ให้พ้นทุกข์
# **มหาอุปาย''' หมายความว่าพระโพธิสัตว์จะต้องมีวิธีการชาญฉลาดในการแนะนำ อบรมสั่งสอนผู้อื่นให้เข้าถึงสัจธรรม

คุณสมบัติทั้งสามข้อนี้ เป็นหัวใจของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน ข้อแรกเป็นการบำเพ็ญประโยชน์ตนให้ถึงพร้อม ส่วนข้อหลัง 2 ข้อเป็นการบำเพ็ญประโยชน์เพื่อผู้อื่น

### มหาปณิธาน 4
มหาปณิธาน 4 ประกอบด้วย
# เราจะละกิเลสให้หมด
# เราจะศึกษาสัจธรรมให้จบ
# เราจะช่วยโปรดสัตว์ทั้งหลายให้สิ้น
# เราจะบรรลุพระพุทธภูมิอันประเสริฐสุด

## รายนามพระโพธิสัตว์

## อ้างอิง

## ดูเพิ่ม
* โพธิสัตตวจรรยาวตาร 
* โพธิสัตว์ศีล
* ทศภูมิ
* กรุณา

## แหล่งข้อมูลอื่น

* Who Are Bodhisattvas? , an excerpt from Lankavatara Sutra
* The Thirty-Seven Practices of Bodhisattvas , all-in-one page with memory aids & collection of different versions.
* What A Bodhisattva Does: Thirty-Seven Practices by Ngulchu Thogme  with slide show format.
* Access to Insight Library: Bodhi's Wheel409
* The Genesis of the Bodhisattva Ideal  by Bhikkhu Analayo (PDF Document; 5,8 MB)