มิลินทปัญหา

***มิลินทปัญหาปกรณ์*** (), ***นาคเสนภิกษุสูตร*** (; ) หรือ ***ปัญหาพระยามิลินท์*** เป็นปกรณ์ทางศาสนาพุทธช่วง 100 ปีก่อนคริสต์ศักราชจนถึงคริสต์ศักราช 200 อ้างถึงบทบันทึกการสนทนาระหว่างพระนาคเสน () นักบวชทางพุทธศาสนา กับพระยามิลินท์ () หรือพระเจ้าเมนันเดอร์ที่ 1 แห่งแบ็กเตรีย กษัตริย์ชาวโยนก (คือชาวกรีก) ผู้ครองกรุงสาคละ (; ; ปัจจุบันคือเมืองซีอัลโกต ประเทศปากีสถาน) โดยเนื้อหาจะกล่าวถึงการปุจฉาวิสัชนาเกี่ยวกับปัญหาหลักธรรมต่าง ๆ ตั้งแต่หลักธรรมพื้นฐานไปจนถึงหลักธรรมชั้นสูงคือการบรรลุนิพพาน ผู้อ่านสามารถเข้าใจหลักธรรมทางพุทธศาสนาได้โดยง่าย

*มิลินทปัญหา* ได้รับการยกย่องอย่างมากในประเทศพม่า โดยถูกรวมไว้ในพระไตรปิฎกภาษาบาลีหมวดขุททกนิกาย ส่วนฉบับย่อถูกรวมไว้ในพระคัมภีร์ของนิกายมหายานฉบับภาษาจีน ในประเทศไทยเพิ่งมีการแปล *มิลินทปัญหา* จากภาษาสิงหลเป็นไทยครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยไม่ปรากฏนามผู้แปล

ในเอกสารฉบับจีน โดยเฉพาะพระไตรปิฎกมหายานฉบับ*ไทโช ชินชู ไดโซเคียว*มี **นาคเสนภิกษุสูตร** หรือ ***น่าซิงปี้คิวเก็ง*** (; ) ซึ่งเนื้อหาสอดคล้องกับสามกัณฑ์แรกของมิลินทปัญหกัณฑ์ ถูกแปลในยุคราชวงศ์จิ้นตะวันออก ราว ค.ศ. 317–420 โดยไม่ปรากฏนามผู้แปล

## ประวัติ
thumb|พระยามิลินท์ขณะมีพระราชปุจฉาต่อพระนาคเสน|left
ประวัติการแต่งมิลินทปัญหาถือว่าสลับซับซ้อนยิ่งนัก นักวิชาการโดยทั่วไปยอมรับว่า ปกรณ์นี้เป็นงานประกอบที่เพิ่มเติมเข้ามาเรื่อย ๆ ตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา เนื่องจากมีข้อสังเกตว่า *นาคเสนภิกษุสูตร* ของฝ่ายมหายานมีขนาดสั้นกว่ามาก

สองกัณฑ์แรกของปกรณ์นี้เชื่อว่าประพันธ์ขึ้นระหว่าง 100 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 200 ในตอนแรก ปกรณ์นี้อาจประพันธ์เป็นภาษาสันสกฤตหรือภาษาปรากฤต โดยอ็อสคาร์ ฟ็อน ฮินือเบอร์ สันนิษฐานโดยอ้างอิงจาก *นาคเสนภิกษุสูตร* ของฝ่ายมหายาน รวมถึงแนวคิดเฉพาะบางประการภายในปกรณ์ว่าภาษาดั้งเดิมของปกรณ์นี้อาจเป็นภาษาคันธารี อย่างไรก็ตาม นอกเหนือจากฉบับภาษาบาลีของศรีลังกา และฉบับคัดลอกอื่น ๆ ก็ไม่พบสำเนาฉบับอื่นใดอีก 

ปกรณ์บาลีที่เป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดได้รับการคัดลอกใน ค.ศ. 1495 ซึ่งจากการอ้างอิงภายในตัวผลงานเองนั้น พบว่าส่วนสำคัญของข้อความได้สูญหายไป ทำให้มิลินทปัญหาเป็นตำราภาษาบาลีเพียงเล่มเดียวที่ทราบกันว่าได้รับการถ่ายทอดมาในสภาพที่ไม่สมบูรณ์

มีการกล่าวถึงมิลินทปัญหาใน *[[จารึกใหญ่แห่งนครวัด]]* (; *K.301*) ซึ่งสลักในปี ค.ศ. 1701 บนกำแพงนครวัดในประเทศกัมพูชา

ปกรณ์นี้รวมอยู่ในพระไตรปิฎกบาลีมรัมมรัฏฐ์ หรือฉบับพม่า ทั้งแบบใบลานฉบับปัญจมสังคีติ และแบบพิมพ์ฉบับฉัฏฐสังคีติ โดยจัดเป็น "ขุททกนิกาย มิลินทปัญหา" ส่วนในประเทศไทยได้จัดไว้เป็นธัมมวินยสังเขปปกรณ์วิเสส

โธมัส ริส เดวิดส์ ผู้ก่อตั้งสมาคมบาลีปกรณ์ กล่าวว่านี่คืองานเขียนร้อยแก้วภารตะที่ยิ่งใหญ่ที่สุด โดยกล่าวว่า

อย่างไรก็ตาม โมริทซ์ วินเทอร์นิทซ์ ยืนยันว่าสิ่งนี้เป็นจริงเฉพาะในส่วนแรก ๆ เท่านั้น

## เนื้อหา
มิลินทปัญหาปกรณ์มีเนื้อหาแบ่งออกเป็นกัณฑ์ต่าง ๆ ดังนี้

### กัณฑ์ที่ 1: กัณฑ์บุพพโยค
**กัณฑ์บุพพโยค** () เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยบุพกรรมของพระเจ้ามิลินท์กับพระนาคเสน
# **ประณามคาถา** เป็นบทไหว้ครู หรือคำนมัสการพระรัตนตรัยซึ่งรจนาโดยพระติปิฎกจุฬาภยเถระ
# **อารัมภกถา** () กล่าวถึงพุทธพยากรณ์ในวันปรินิพพาน และกล่าวถึงเนื้อหาภายในมิลินทปัญหา
# **พาหิรกถา** () ว่าด้วยเรื่องภายนอก ประกอบด้วย
## **ปุพพปโยคกถา** () ว่าด้วยเรื่องกรรมในชาติปางก่อนของพระยามิลินท์และพระนาคเสน
## **วัญจนปัญหา** () ว่าด้วยพระยามิลินท์เสด็จไปหาพระนาคเสน

### กัณฑ์ที่ 2: กันฑ์มิลินทปัญหา
**กัณฑ์มิลินทปัญหา** () เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาเงื่อนเดียว แบ่งออกเป็น 7 วรรค ดังนี้
#### วรรคที่ 1: มหาวรรค
ปฐมวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **มหาวรรค** () เป็นวรรคว่าด้วยความยิ่งใหญ่แห่งหมวดธรรมบางอย่าง มีทั้งสิ้น 15 คำรบ ได้แก่
# **ปัญญัตติปัญหา** () หรือ **นามปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการบัญญัติหรือชื่อ
# **วัสสคณนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการนับพรรษา
# **วีมังสนปัญหา** () หรือ **เถรัสสติกขปฏิภาณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการพิจารณาไตร่ตรอง กล่าวคือ ถามลองปัญญา
# **อนันตกายปัญหา** () คำถามของอนันตกายอำมาตย์
# **ปัพพัชชปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการบรรพชา
# **ปฏิสนธิปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการปฏิสนธิ คือการเกิด
# **โยนิโสมนสิการปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับโยนิโสมนสิการ
# **มนสิการลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของมนสิการ
# **สีลลักขณปัญหา** () หรือ **สีลปติฏฐายลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของศีล
# **สัทธาลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของศรัทธา ได้แก่
## **สัมปสาทนลักขณสัทธาปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับศรัทธาอันมีปสาทะ (ความเลื่อมใส) ชอบ เป็นลักษณะ
## **สัมปักขันทนลักขณสัทธาปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับศรัทธาอันมีมีความทําให้แล่นไปด้วยดีเป็นลักษณะ
# **วีริยลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิริยะหรือความเพียร
# **สติลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสติ
# **สมาธิลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสมาธิ
# **ปัญญาลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของปัญญา
# **นานาธัมมานัง เอกกิจจอภินิปผาทนปัญหา** () หรือ **นานาเอกกิจจกรณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับธรรมทั้งหลายต่าง ๆ กันให้สําเร็จกิจอย่างเดียวกัน

#### วรรคที่ 2: อัทธานวรรค
ทุติยวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **อัทธานวรรค ** () เป็นวรรคว่าด้วยกาลนาน มีทั้งสิ้น 9 คำรบ ได้แก่
# **ธัมมสันตติปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความสืบต่อแห่งธรรม
# **นัปปฏิสันธิคหณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับผู้ไม่เกิดอีก
# **ญาณปัญญาปัญหา** () หรือ **ปัญญานิรุชฌนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับญาณและปัญญา คือถามถึงที่ดับแห่งปัญญา
# **ปฏิสันทหนปุคคลเวทิยนปัญหา** () หรือ **ปรินิพพานปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการเสวยเวทนาของบุคคลผู้ที่ไม่เกิดอีก
# **สุขเวทนาปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับสุขเวทนา
# **นามรูปเอกัตตนานัตตปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือความเป็นคนละอย่างกันแห่งนามรูป
# **เถรปฏิสันทหนาปฏิสันทหนปัญหา** () หรือ **ปุนปฏิสันธิคหณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการเกิดอีกหรือไม่เกิดอีกแล้วของพระเถระคือพระนาคเสน
# **นามรูปปฏิสันทหนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการเกิดของนามรูป
# **อัทธานปัญหา** () หรือ **ทีฆมัทธาน** () คำถามเกี่ยวกับกาลนานยืดยาว

#### วรรคที่ 3: วิจารวรรค
ตติยวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **วิจารวรรค ** () เป็นวรรคว่าด้วยวิจาร คือความตรอง, การพิจารณาอารมณ์, หรือการตามฟั้นอารมณ์ มีทั้งสิ้น 14 คำรบ ได้แก่
# **อัทธานมูลปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับมูลเหตุแห่งกาลทั้งสาม
# **ปุริมโกฏิปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับที่สุดเบื้องต้นแห่งสังสาระ
# **โกฏิปัญญายนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความปรากฏแห่งที่สุดเบื้องต้น
# **สังขารชายมานปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความเกิดขึ้นแห่งสังขาร
# **ภวันตสังขารชายมานปัญหา** ( หรือแยกสมาสเป็น ) คำถามเกี่ยวกับสิ่งที่มีอยู่เกิดเป็นสังขารทั้งหลาย
# **เวทคูปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับเวทคู คือผู้ถึงเวทย์
# **จักขุวิญญาณมโนวิญญาณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับวิญญาณ มีจักขุวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางตา) และมโนวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางใจ) เป็นอาทิ
# **ผัสสลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของผัสสะ
# **เวทนาลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของเวทนา
# **สัญญาลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสัญญา
# **เจตนาลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของเจตนา
# **วิญญาณลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิญญาณ
# **วิตักกลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิตก (ความตรึก, ตริ, การยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ หรือปักจิตลงสู่อารมณ์) 
# **วิจารลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิจาร

#### วรรคที่ 4: นิพพานวรรค
จตุถวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **นิพพานวรรค** () เป็นวรรคว่าด้วยนิพพาน มีทั้งสิ้น 10 คำรบ ได้แก่
# **ผัสสาทิวินิพภุชนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการแยกแยะธรรม มีผัสสะเป็นอาทิ
# **เอกโตภาวคตปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับสิ่งที่มีภาวะอย่างเดียวกัน
# **ปัญจายตนกัมมนิพพัตตปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับอายตนะ ๕เป็นสิ่งที่บังเกิดแต่กรรม
# **กัมมนานากรณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับเหตุต่าง ๆ กันแห่งกรรม
# **ปฏิกัจเจววายามกรณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับสาเหตุที่ควรให้รีบทำเสียก่อน
# **เนรยิกัคคิอุณหภาวปัญหา** ()  หรือ **ปกติอัคคิโต นิรยัคคีนัง อุณหาการปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความร้อนระหว่างไฟปรกติกับไฟในนิรยภูมิ
# ** ปถวิสันธารกปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับเครื่องรองรับแผ่นดิน
# **นิโรธนิพพานปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับนิโรธเป็นนิพพาน
# **นิพพานลภนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการได้นิพพาน
# **นิพพานสุขชานนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการรู้ว่าด้วยนิพพานเป็นสุข

#### วรรคที่ 5: พุทธวรรค
ปัญจมวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **พุทธวรรค** () เป็นวรรคว่าด้วยพระพุทธเจ้า มีทั้งสิ้น 10 คำรบ ได้แก่
# **พุทธัสสะ อัตถินัตถิภาวปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความมีและความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้า
# **พุทธัสสะ อนุตตรภาวปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาใครยิ่งกว่ามิได้
# **พุทธัสสะ อนุตตรภาวชานนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการรู้ว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาใครยิ่งกว่ามิได้
# **ธัมมทิฏฐปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการเห็นธรรม
# **อสังกมนปฏิสันทหนปัญหา** ()  หรือ **นจสังกมติปฏิสันธหนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความไม่ก้าวย่างไปแห่งผู้จะเกิด
# **เวทคูปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับเวทคู
# **อัญญกายสังกมนปัญหา** () หรือ **อิมัมหา กายา อัญญัง กายัง สังกมนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการเคลื่อนจากกายนี้สู่กายอื่น
# **กัมมผลอัตถิภาวปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับภาวะที่กรรมมีผล
# **อุปปัชชติชานนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับสัตว์ผู้จะอุบัติย่อมรู้ตัวว่าจะอุบัติได้หรือไม่
# **พุทธนิทัสสนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับพระพุทธเจ้ามีจริงหรือไม่

#### วรรคที่ 6: สติวรรค
ฉัฏฐวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **สติวรรค** () เป็นวรรคว่าด้วยสติ มีทั้งสิ้น 11 คำรบ ได้แก่
# **กายปิยายนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความประพฤติดุจว่าร่างกายเป็นที่รัก
# **สัพพัญญูภาวปัญหา** ()  หรือ **สัมปิตตกาลปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับว่าในเมื่อพระพุทธเจ้าทรงเป็นสัพพัญญู แล้วเหตุใดพระองค์จึงไม่บัญญัติสิกขาบทไว้ล่วงหน้า
# **ทวัตติงสมหาปุริสลักขณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ
# **ภควโต พรหมจารีปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความเป็นพรหมจารีของพระผู้มีพระภาคเจ้า
# **ภควโต อุปสัมปทาปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการอุปสมบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า
# **อัสสุเภสัชชาเภสัชชปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับนํ้าตาของคนร้องไห้สองคน คือ (1) คนที่ร้องไห้เพราะมารดาเสียชีวิต () กับ (2) คนที่ร้องไห้เพราะมีความปีติด้วยฝักใฝ่ในธรรม () นั้น น้ำตาของคนไหนจัดเป็นเภสัช และของคนไหนไม่จัดเป็นเภสัช
# **สราควีตราคนานากรณปัญหา** () หรือ **รสปฏิสังเวทีปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่างบุคคลสองจำพวกคือ *สราคะ* (ผู้มีราคะ) กับ *วีตราคะ* (ผู้ปราศจากราคะ)
# **ปัญญาปติฏฐานปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับที่ตั้งแห่งปัญญา
# **สังสารปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับสังสารวัฏ
# **จิรกตสรณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับเหตุที่ให้ระลึกถึงสิ่งที่ล่วงแล้วได้
# **อภิชานันตสติปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับสติพอเกิดขึ้นมาก็รู้ทันที

#### วรรคที่ 7: อรูปธัมมววัตถานวรรค
สัตตมวรรคของกันฑ์มิลินทปัญหา คือ **อรูปธัมมววัตถานวรรค** () เป็นวรรคว่าด้วยการกำหนดอรูปธรรม มีทั้งสิ้น 19 คำรบ ได้แก่
# **สติอุปปัชชนปัญหา** () หรือ **สติอาการปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการเกิดขึ้นของสติโดยอาการ 17 ประการ
# **พุทธคุณสติปฏิลาภปัญหา** () หรือ **วัสสสตปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับเหตุการณ์ "บุคคลใดทําแต่อกุศลไปตลอดร้อยปี แต่ในเวลาใกล้ตาย กลับได้สติระลึกถึงพระพุทธคุณ บุคคลนั้น พึงได้เกิดในหมู่เทวดาทั้งหลาย" และ "บุคคลพึงเกิดขึ้นในนรกได้ เพราะปาณาติบาตที่ได้ทําไว้แล้วครั้งเดียว"
# **ทุกขัปปหานวายมปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความพยายามเพื่อละทุกข์ในกาลทั้งสาม
# **พรหมโลกปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับระยะทางไปพรหมโลก
# **ทวินนัง โลกุปปันนานัง สมกภาวปัญหา** () หรือ **พรหมโลกกัสมิรปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับภาวะที่บุคคล ๒ คนตายในเมืองเดียวกัน คนหนึ่งไปอุบัติในพรหมโลก อีกคนไปอุบัติในเมืองกัศมีร์ ทั้งสองคนใช้เวลาไปอุบัติเท่ากันหรือไม่
# **ปรโลกคตนีลปีตาทิวัณณคตปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับวรรณะสัณฐานของผู้ไปเกิดในโลกอื่น
# **มาตุกุจฉิปฏิสันธิปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการถือกำเนิดในครรภ์มารดา
# **สัตตโพชฌังคปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับองค์แห่งโพชฌงค์ ๗
# **ปาปปุญญานัง อัปปานัปปภาวปัญหา** () หรือ **ปาปปุญญพหุตรปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับบาปและบุญ สิ่งไหนมีกำลังแรงกว่ากัน
# **ชานันตาชานันตปาปกรณปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการทําบาปแห่งบุคคลผู้รู้อยู่และผู้ที่ไม่รู้อยู่
# **อุตตรกุรุกาทิคมนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการไปสู่อุตตรกุรุทวีปเป็นต้น
# **ทีฆัฏฐิกปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับโครงกระดูกที่ยาวถึง 100 โยชน์ก็มีได้จริงหรือไม่
# **อัสสาสปัสสาสนิโรธปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการดับลมอัสสาสะ คือลมหายใจเข้า และปัสสาสะ คือลมหายใจออก
# **สมุททปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับทำไมถึงเรียก "ทะเล" ว่า "ทะเล" และทำไมทะเลจึงเค็ม
# **สุขุมัจเฉทนปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการที่บุคคลสามารถที่จะตัดสิ่งที่ละเอียดกว่าทุกสิ่งได้หรือไม่
# **ปัญญาวิเสสปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความวิเศษแห่งปัญญา
# **วิญญาณนานัตถปัญหา** () หรือ **วิญญาณาทีนัง นานัตถภาวปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับความต่างกันแห่งธรรม มีวิญญาณเป็นต้น
# **อรูปธัมมววัตถานทุกกรปัญหา** () คำถามเกี่ยวกับการกําหนดแยกแยะนามธรรมทั้งหลายของพระพุทธเจ้าเป็นสิ่งกระทําได้ยาก
# **ทุกกรปัญหา** () พระเจ้ามิลินท์ทรงเลื่อมใสได้ปวารณาพระนาคเสน

### กัณฑ์ที่ 3: กันฑ์ลักขณปัญหา
**กัณฑ์ลักขณปัญหา** () เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาลักษณะแห่งธรรมต่าง ๆ แบ่งออกเป็น 7 คำรบ

### กัณฑ์ที่ 4: กันฑ์เมณฑกปัญหา
**กัณฑ์เมณฑกปัญหา** () เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาสองเงื่อน แบ่งออกเป็น 8 วรรค

### กัณฑ์ที่ 5: กันฑ์อนุมานปัญหา
**กัณฑ์อนุมานปัญหา** () เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาที่รู้โดยการอนุมาน แบ่งออกเป็น 2 คำรบ

### กัณฑ์ที่ 6: กันฑ์โอปัมมกถาปัญหา
**กัณฑ์โอปัมมกถาปัญหา** () เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยปัญหาที่พึงทราบด้วยการอุปมา แบ่งออกเป็น 7 วรรค

## การแปลเป็นภาษาไทย

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม
* 
* 
* 
* 
* 
* 

หมวดหมู่:ศาสนาพุทธแบบกรีก
หมวดหมู่:คัมภีร์ของศาสนาพุทธเถรวาท
หมวดหมู่:วรรณกรรมภาษาบาลี
หมวดหมู่:ขุททกนิกาย
หมวดหมู่:อินโด-กรีก