พระเจ้ากาวิละ

**พระบรมราชาธิบดี** หรือ **พระเจ้ากาวิละ**  () (พ.ศ. 2285 — พ.ศ. 2358) เป็นพระเจ้านครเชียงใหม่พระองค์แรกในทิพย์จักราธิวงศ์ ปกครองดินแดนล้านนาไท 57 เมือง ตลอดรัชสมัยของพระองค์เป็นช่วงเวลาแห่งการศึกสงครามและสร้างบ้านแปงเมือง ทรงเป็นกษัตริย์ชาตินักรบได้ทรงร่วมกับพระอนุชาทั้ง 6 และกองทัพสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี กอบกู้อิสรภาพแผ่นดินล้านนาออกจากพม่า และนำล้านนาเข้ามาเป็นประเทศราชแห่งอาณาจักรสยาม และทรงเป็นเจ้าผู้ครองนครที่ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเลื่อนพระเกียรติยศขึ้นเป็น **"พระเจ้าประเทศราช"** องค์ที่ 1 (14 กันยายน พ.ศ. 2345 - 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2358) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช

ด้วยพระปรีชาสามารถและพระเดชานุภาพในการรบ ทรงสามารถขยายขอบขัณฑสีมาแผ่นดินล้านนาออกไปอย่างกว้างใหญ่ไพศาล กอปรกับความจงรักภักดีที่ทรงถวายต่อราชวงศ์จักรี ในวันที่ 14 กันยายน พ.ศ. 2345 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงโปรดเกล้าฯ ให้จัดพีธีมุทธาภิเษกและสถาปนาพระยาวชิรปราการขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ เป็นใหญ่ในล้านนาไท 57 เมือง ได้แก่ นครเชียงใหม่ และหัวเมืองเหนือทั้งหมด ในการนี้มีมหรสพสมโภช 7 วัน 7 คืน

## พระราชประวัติ
**พระบรมราชาธิบดี** มีพระนามเดิมว่า **เจ้ากาวิละ** ประสูติเมื่อ จ.ศ. 1104 ปีจอ จัตวาศก (พ.ศ. 2285) ซึ่งเป็นช่วงเวลาก่อนการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พระองค์เป็นพระโอรสพระองค์ใหญ่ในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว เจ้านครลำปาง กับแม่เจ้าจันทาราชเทวี และเป็นพระราชนัดดา (หลานปู่) พระองค์แรกในพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) กับแม่เจ้าพิมพาราชเทวี องค์ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร

พระเจ้ากาวิละ มีพระอนุชาและพระขนิษฐารวมสิบองค์ (หญิงสามองค์ ชายเจ็ดองค์) (เจ้าชายทั้งเจ็ดพระองค์ได้ทรงช่วยกันต่อสู้กับพม่าและขยายขอบขัณฑสีมาล้านนา เป็นเหตุให้ทั้งเจ็ดองค์มีพระสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน") มีพระนามตามลำดับ ดังนี้

# พระเจ้ากาวิละ เจ้านครเชียงใหม่องค์ที่ 1, เจ้านครลำปางองค์ที่ 3
# พระยาคำโสม เจ้านครลำปางองค์ที่ 4
# พระยาธรรมลังกา เจ้านครเชียงใหม่ องค์ที่ 2
# พระเจ้าดวงทิพย์ เจ้านครลำปาง องค์ที่ 5
# เจ้าศรีอโนชา พระอัครชายาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
# เจ้าหญิงสรีวัณณา (ถึงแก่กรรมแต่เยาว์)
# พระยาอุปราชหมูล่า พระอุปราชนครลำปาง
# พระยาคำฟั่น เจ้านครเชียงใหม่องค์ที่ 3 และเจ้านครลำพูนองค์ที่ 1
# เจ้าหญิงสรีบุญทัน (ถึงแก่กรรมแต่เยาว์)
# พระเจ้าลำพูนไชย เจ้าผู้ครองนครลำพูนองค์ที่ 2

พระเจ้ากาวิละถึงแก่พิราลัยในปี จ.ศ.1177 เดือนยี่เหนือ แรม 5 ค่ำ วันพุธ (ตรงกับวันที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2358) ยามแตรบอกเวลาเข้าสู่เที่ยงคืนทรงปกครองนครเชียงใหม่เป็นระยะเวลานาน 32 ปี สิริพระชันษา 74 ปี

## ราชโอรส-ธิดา
พระเจ้ากาวิละมีพระโอรสและธิดา รวม 5 องค์ อยู่ในสกุล "ณ เชียงใหม่" มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
* **[[เจ้าราชบุตร (สุริยฆาต)]]** - เจ้าไปยกา (ตาทวด) ในหม่อมทิพวันและหม่อมศรีนวล ชายาในพลเอก พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรเดช
* **[[พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์]]** พระเจ้านครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 - พระอัยกา (เจ้าตา) ในเจ้าดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระไปยกา (เจ้าตาทวด) ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิมลนาคนพีสี
* **[[เจ้าหนานมหาวงศ์]]** - เจ้าปู่ในเจ้าจอมมารดาทิพเกษร ในรัชกาลที่ 5 และพระไปยกา (เจ้าตาทวด) ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นสรรควิไสยนรบดี
* **[[เจ้าคำใส]]**
* **[[เจ้าหนานไชยเสนา]]** - เสกสมรสกับ "เจ้าหญิงสนธยา ณ เชียงใหม่" ราชธิดาในพระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3 และ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 1

## พระราชกรณียกิจ

### ยุคล้านนาของพม่า
ในสมัยปลายพม่าครองล้านนา เมื่อปี พ.ศ. 2313 พระยาวิเชียรปราการ (บุญมา) ขุนนางเมืองเชียงใหม่ เกิดวิวาทถึงขั้นใช้กำลังทหารเข้าทะเลาะวิวาทกับโป่มะยุง่วน เจ้าเมืองเชียงใหม่ พระยาจ่าบ้านมีกำลังน้อยสู้ไม่ไหวจึงหนีไปหาโป่สุพลา แม่ทัพพม่าที่แต่งทัพไปล้านช้าง โป่สุพลากับโป่มะยุง่วนนั้นไม่ค่อยถูกกัน โป่สุพลาจึงรับพระยาจ่าบ้านไว้ในความดูแล

ในปี พ.ศ. 2314 สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรียกทัพขึ้นเหนือเพื่อจะขับไล่พม่าที่ครองเวียงเชียงใหม่อยู่ แต่ล้อมเวียงเชียงใหม่ได้เพียงเก้าวันก็เลิกทัพกลับ โป่สุพลายกทัพจากเชียงแสนกลับถึงเชียงใหม่ในพ.ศ. 2316 พร้อมพาพระยาจ่าบ้านกลับมาด้วย โปสุพลาตั้งทัพอยู่ที่ประตูท่าแพและไม่ยอมส่งตัวพระยาจ่าบ้านให้โป่มะยุง่วน โป่มะยุง่วนทำอะไรไม่ได้จึงร้องเรียนไปยังกรุงอังวะ

ในปี พ.ศ. 2317 สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดให้เจ้าพระยาสองพี่น้องคือ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ยกทัพขึ้นตีเวียงเชียงใหม่ โปสุพลาทราบว่ากรุงธนบุรียกทัพขึ้นมา จึงบัญชาให้พระยาจ่าบ้านและเจ้ากาวิละคุมกำลังพลรวมหนึ่งพันนายเป็นกองหน้าลงไปลำปาง แล้วตนจะยกทัพใหญ่ราวหมื่นนายตามลงไปสนธิกำลัง หมายจะทำศึกกับกองทัพกรุงธนบุรีที่ลำปาง ระหว่างนั้น กรุงอังวะมีตราเรียกให้ส่งตัวพระยาจ่าบ้านและเจ้ากาวิละไปพิจารณาความที่กรุงอังวะ แต่ว่าโป่สุพลาก็ปฏิเสธส่งตัวทั้งสองคนโดยอ้างว่าทั้งสองคนยังติดพันราชการศึกอยู่ โป่มะยุง่วนทำอะไรไม่ได้จึงสั่งนายกองที่ลำปางเข้าคุมตัวเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว ภริยา และบุตรของเจ้ากาวิละส่งตัวไปที่กรุงอังวะเป็นตัวประกัน

พระยาจ่าบ้านซึ่งคุมกำลังอยู่ที่ฮอดทราบข่าวจึงรีบใช้คนสนิทไปบอกเจ้ากาวิละ และตนเองออกอุบายรับอาสาโป่สุพลาจัดกองหน้าที่นำโดยนายก้อนแก้วผู้เป็นหลานไปสำรวจทาง นายก้อนแก้วจึงนำกองทหารโพกผ้าแดงลอบไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีซึ่งตั้งกองทหารเล็ก ๆ อยู่ที่ถ้ำช้างร้องใกล้เวียงลี้  เจ้ากาวิละเมื่อทราบว่าบิดาและครอบครัวถูกส่งตัวไปยังกรุงอังวะ ก็นำกำลังสังหารนายกองพม่าในนครลำปางเสีย และรีบส่งคนไปชิงตัวครอบครัวกลับมาได้

### ยุคธนบุรี
[left|thumb|200x200px|[วัดพระธาตุลำปางหลวงในจังหวัดลำปาง ที่ซึ่งได้จัดพิธีดื่มน้ำศักดิ์สิทธิ์ของพระเจ้ากาวิละและพี่น้องของพระองค์เพื่อสาบานพระองค์ต่อพระเจ้าตากสินหลังร่วมสวามิภักดิ์ ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2318]]
เมื่อกองทัพเจ้าพระยาสองพี่น้องยกมาถึงลำปาง เจ้ากาวิละได้นำเสบียงอาหารและไพร่พลเข้าร่วมกับกองทัพกรุงธนบุรี เมื่อโปสุพลาซึ่งยกทัพใหญ่ตามลงมาได้ครึ่งทางได้ยินว่าเจ้ากาวิละแปรพักตร์เข้ากับกรุงธนบุรีเสียแล้ว จึงยกทัพถอยไปตั้งหลังที่เวียงเชียงใหม่แต่ก็ไม่สามารถต้านการโจมตี จึงพากำลังบางส่วนและพวกหลบหนีออกทางประตูช้างเผือกมุ่งหน้าไปเชียงแสน สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจึงโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระยาจ่าบ้านขึ้นเป็น *พระยาวิเชียรปราการ* ปกครองนครเชียงใหม่ และตั้งนายก้อนแก้วผู้เป็นหลาน ขึ้นเป็นพระยาอุปราชนครเชียงใหม่ ขณะเดียวกัน ทรงสถาปนาเจ้ากาวิละขึ้นเป็นพระยานครลำปาง และให้เจ้าหนานธัมมลังกา เป็นพระยาอุปราชนครลำปาง ในฐานะประเทศราชของกรุงธนบุรี ในการนี้ เจ้าพระยาสุรสีห์ (บุญมา) ได้รับเอาเจ้ารจจาน้องสาวของเจ้ากาวิละเป็นภริยากลับไปยังกรุงธนบุรีด้วย

ต่อมา ในปี พ.ศ. 2318 โปมะยุง่วนยกทัพพม่าจากเชียงแสนมาล้อมเวียงเชียงใหม่ พระยาวิเชียรปราการเห็นว่าสู้ไม่ไหวจึงมอบหมายให้อุปราชก้อนแก้วสะสมเสบียงรออยู่ที่วังพร้าว เมื่อพม่าล้อมเชียงใหม่ได้แปดเดือน พระยาวิเชียรปราการจึงทิ้งเมืองมุ่งหน้าไปเมืองระแหง (เมืองตาก) เพื่อเข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี กองทัพพม่าตามไล่ตามตีมาจนถึงลำปางและยกทัพเข้าตีนครลำปาง พระยากาวิละและอนุชาไม่สามารถต้านทานจึงทิ้งเมืองมุ่งหน้าไปสวรรคโลก ทางด้านพระยาวิเชียรปราการนั้น พอยกทัพมาถึงวังพร้าวก็ทะเลาะวิวาทกับอุปราชก้อนแก้วเรื่องเสบียง ซึ่งทำให้พระยาวิเชียรปราการบันดาลโทสะฆ่าอุปราชก้อนแก้วเสีย เมื่อกองทัพกรุงธนบุรีขับไล่พม่าออกไปในปี พ.ศ. 2319 พระยากาวิละและอนุชาจึงยกทัพกลับมาตั้งมั่นที่นครลำปางอีกครั้ง

ในปี พ.ศ. 2323 ในคราวที่กรุงธนบุรียกทัพตีล้านช้าง เมื่อเจ้าพระยาจักรีและพระยาสุรสีห์ตีเวียงจันทน์ได้แล้ว แม่ทัพทั้งสองได้แต่งกองข้าหลวงออกไปสืบข่าวทางเมืองน่านจนถึงนครลำปาง แต่ข้าหลวงเหล่านั้นได้ประพฤติตนเช่นอันธพาล เที่ยวปล้นโจรกรรมชิงทรัพย์สินด้วยนานาประการ พระยากาวิละทราบความจึงคุมกำลังเข้าสังหารข้าหลวงเหล่านั้นเสีย พวกที่รอดตายพากันไปกราบทูลฟ้องพระเจ้ากรุงธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีจึงให้มีตราเรียกพระยากาวิละลงมาเข้าเฝ้าที่กรุงธนบุรี ซึ่งพระยากาวิละทราบว่าตนมีความผิดจึงไม่ยอมลงมาจึงขัดตรานั้นถึงสามครั้ง ซึ่งพระยากาวิละก็ได้ไปตีเอาผู้คนจากเมืองลอง เมืองเทิงเพื่อหวังเอาความชอบไถ่โทษ เมื่อพระยาวิเชียรปราการพาผู้คนที่กวาดต้อนลงไปถวายพระเจ้ากรุงธนบุรี จึงมีพระราชโองการให้ลงโทษ พระยาวิเชียรปราการในความผิดฆ่าอุปราชก้อนแก้วผู้เป็นหลาน และลงโทษพระยากาวิละที่ขัดตราด้วยการโบยคนละหนึ่งร้อยหวาย พร้อมทั้งให้ตัดขอบหูพระยากาวิละทั้งสองข้าง ในความผิดสังหารข้าหลวง ทั้งสองถูกนำไปขังคุก ในระหว่างที่ถูกคุมขัง พระยากาวิละทูลขออาสาไปตีเมืองเชียงแสนเป็นการไถ่โทษ จึงได้รับพระราชทานอภัยโทษพร้อมกลับคืนฐานันดรศักดิ์ ส่วนพระยาวิเชียรปราการล้มป่วยและเสียชีวิตที่กรุงธนบุรี

### ยุครัตนโกสินทร์
thumb|อนุสรณ์สถานพระเจ้ากาวิละ
เมื่อพระยากาวิละตีเชียงแสนได้แล้ว เป็นช่วงเวลาที่สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ได้ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี พระยากาวิละที่นำไพร่พลและเชลยลงไปเฝ้า ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็น *พระยาวชิรปราการ* เจ้านครเชียงใหม่ พร้อมกันนี้โปรดเกล้าให้ เจ้าหนานธัมลังกาเป็นพระยาอุปราชนครเชียงใหม่ และให้เจ้าคำสม เป็นพระยานครลำปาง และเจ้าดวงทิพ เป็นพระยาอุปราชนครลำปาง ส่วนเมืองลำพูนนั้นยังถูกปล่อยให้เป็นเมืองร้าง

ขณะนั้นเวียงเชียงใหม่ยังคงเป็นเมืองร้างที่ไร้ผู้คน พระยาวชิรปราการจึงต้องนำไพร่พลไปพักอยู่ที่เวียงเวฬุคาม นานเกือบ 20 ปี ซึ่งระหว่างนั้น ก็ได้ไปกวาดต้อนผู้คนจากที่ต่าง ๆ มาสะสมไว้ที่เวียงเวฬุคาม เพื่อรอฟื้นฟูเวียงเชียงใหม่ จึงเรียกว่ายุคนี้เป็นยุค "เก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง" ครั้นสะสมไพร่พลได้จำนวนหนึ่งแล้ว จึงเข้าไปตั้งมั่นในเวียงเชียงใหม่เมื่อพ.ศ. 2334 แต่อยู่ได้เดือนเดียวก็ย้ายกลับป่าซาง เพราะเล็งเห็นว่าไพร่พลที่หามาได้ยังมีไม่มากพอจะรักษาเมืองที่มีขนาดใหญ่โตอย่างเชียงใหม่ พระยาวชิรปราการจึงต้องสะสมไพร่พลอีกหลายปี จนกระทั่งนำไพร่พลเข้าไปตั้งมั่นในเชียงใหม่อย่างถาวรในพ.ศ. 2339 ได้เฉลิมนามเวียงเชียงใหม่ว่า *รัตนติงษาอภินวบุรี* 

## ฟื้นฟูเชียงใหม่
พ.ศ. 2340 พม่าก็ยกทัพใหญ่จำนวนเกือบหนึ่งแสนนายจากเชียงแสนมาล้อมเชียงใหม่ เชียงใหม่พึ่งตั้งเมืองได้ปีเดียว ไม่มีความพร้อมรับศึกใหญ่ สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทจึงจัดทัพจากกรุงเทพหนึ่งแสนนายขึ้นมาช่วยป้องกันเชียงใหม่ได้สำเร็จ หลังจากนั้น พระยาวชิรปราการก็ตระหนักว่าเชียงใหม่ยังต้องการไพร่พลอีกจำนวนมาก จึงเริ่มต้นยกทัพไปตีและกวาดต้อนประชากรในลุ่มน้ำสาละวินตามลำดับ

พ.ศ. 2345 กรุงอังวะแต่งตั้งชาวยูนนานฉายาว่า "ราชาจอมหงส์"  อ้างตนเป็นใหญ่เหนือล้านนาไท 57 เมืองในนาม *เจ้ามหาสุวัณณหังสจักกวัติราช* โดยตั้งมั่นเมืองสาด พระยาวชิรปราการตั้งให้อุปราชธัมลังกาและเจ้ารัตนหัวเมืองยกทัพไปตีหลายเมืองที่สวามิภักดิ์ต่อเมืองสาด สามารถจับกุมราชาจอมหงส์ เจ้าหอคำเชียงตุง พระยายอง พระยาเมืองวะ เชียงขาง เมืองกาย ฯลฯ และสิ่งของลงไปกรุงเทพเพื่อถวายพระเจ้าอยู่หัว กล่าวได้ว่า พระยาวชิรปราการได้รวมรวบดินแดนส่วนใหญ่ในสมัยราชวงศ์มังรายมาอยู่ใต้อำนาจของเชียงใหม่ได้อีกครั้ง พระเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าสถาปนาพระยาวชิรปราการขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ปกครองดินแดนล้านนาไท 57 เมือง เฉลิมพระนามว่า *พระบรมราชาธิบดี ศรีสุริยวงศ์อินทรสุรศักดิ์ สมญามหาขัตติยราชชาติราไชยสวรรค์ เจ้าขัณฑเสมาพระนครเชียงใหม่ราชธานี* เมื่อ 14 กันยายน พ.ศ. 2345

## พระอิสริยยศ

* **พ.ศ. 2285 - 2317**: เจ้ากาวิละ
* **พ.ศ. 2317 - 2325**: พระยานครลำปาง
* **พ.ศ. 2325 - 2345**: พระยาวชิรปราการ พระยาเชียงใหม่
* **พ.ศ. 2345 - 2358**: พระบรมราชาธิบดี พระเจ้าเชียงใหม่

## สถานที่อันเนื่องมาจากพระนาม
* **[[ค่ายกาวิละ]]** กองบัญชาการมณฑลทหารบกที่ 33 ตำบลวัดเกต อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่
* **[[โรงเรียนกาวิละวิทยาลัย]]** อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่
* **[[โรงเรียนกาวิละอนุกูล]]** อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่

## ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
มีนักแสดงผู้รับบท พระเจ้ากาวิละ ได้แก่

* ศรัณยู วงษ์กระจ่าง ในงานเฉลิมขวัญนพบุรี 700 ปี นครเชียงใหม่ (2540)
* พลกฤษณ์ จักรสุวรรณ จากสารคดีกึ่งละครเรื่อง ศึกเก้าทัพ (2555)

## ราชตระกูล



## ดูเพิ่ม
* อนุสรณ์สถานพระเจ้ากาวิละ

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* กราบ๊อฟสกี้, ฟอลเกอร์. “เก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง.” **ศิลปวัฒนธรรม** 16, 3 (มกราคม 2538): 103-114.
* คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์. **เจ้านายฝ่ายเหนือ**.http://www.globalgroup.in.th/encyclopedia_lanna.html 
* นงเยาว์ กาญจนจารี. **ดารารัศมี : พระประวัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมี**. เชียงใหม่: สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์, 2539.
* ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. **เพ็ชร์ล้านนา**. พิมพ์ครั้งที่ 2. เชียงใหม่: ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538.
* วงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่, เจ้า. **เจ้าหลวงเชียงใหม่**. กรุงเทพฯ: คณะทายาทสายสกุล ณ เชียงใหม่, 2539.
* สมหมาย เปรมจิตต์. **ตำนานสิบห้าราชวงศ์ (ฉบับสอบชำระ)**. เชียงใหม่: มิ่งเมือง, 2540.
* ศักดิ์ รัตนชัย. **พงศาวดารสุวรรณหอคำนครลำปาง (ตำนานเจ้าเจ็ดพระองค์กับหอคำมงคล ฉบับสอบทานกับเอกสารสืบค้น สรสว. ลำปาง)**.
* อนุวัฒน์ ไชยเมือง (บรรณาธิการ). **ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387 - 2456**. พะเยา: บริษัท ฮาซัน พริ้นติ้ง จำกัด, 2546


หมวดหมู่:ราชโอรสในเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ
หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่
หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครลำปาง
หมวดหมู่:ราชวงศ์ทิพย์จักร
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงธนบุรี
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:สกุล ณ เชียงใหม่
หมวดหมู่:พระเจ้าประเทศราช