มณฑลพายัพ

**มณฑลพายัพ** เป็นมณฑลหนึ่งในการปกครองส่วนภูมิภาคในระบบมณฑลเทศาภิบาลของราชอาณาจักรสยาม ครอบคลุมพื้นที่ภาคเหนือตอนบนของไทยในปัจจุบัน

## ประวัติศาสตร์

### การปฏิรูปการปกครองหัวเมืองฝ่ายเหนือ

หลังจากที่อาณาจักรสยามได้ลงนามในสนธิสัญญาเบาวริ่งในปี พ.ศ. 2398 อังกฤษได้เข้ามาทำการค้ากับสยามมากขึ้น สินค้าที่อังกฤษมีความต้องการ คือ ไม้สัก ในสมัยพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร ได้มีคนในบังคับอังกฤษเข้ามาทำไม้ในเขตนครเชียงใหม่เป็นจำนวนมาก และเกิดการทะเลาะแก่งแย่งผลประโยชน์ระหว่างคนในบังคับอังกฤษกับบรรดาเจ้านายและเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ กรณีพิพาทได้ลุกลามมาถึงกรุงเทพฯ ตั้งแต่ปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และยืดเยื้อมาถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

จากสภาพปัญหาดังกล่าว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสนพระราชหฤทัยที่จะแก้ไขปัญหาก่อนที่อังกฤษซึ่งเป็นมหาอำนาจจะเข้ามาแทรกแซงจนเป็นปัญหาใหญ่ต่อไป ในปี พ.ศ. 2427 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิชิตปรีชากร เป็นข้าหลวงต่างพระองค์ขึ้นไปจัดการศาลต่างประเทศและทำหน้าที่ชำระคดีความระหว่างคนในบังคับอังกฤษกับเจ้านายฝ่ายเหนือ พร้อมทั้งจัดระเบียบการปกครองหัวเมืองฝ่ายเหนือใหม่

ต่อมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริในการปฏิรูปการปกครองโดยเฉพาะการปฏิรูปหัวเมือง ต่อมาในปี พ.ศ. 2437 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกเลิกการจัดการปกครองหัวเมืองจากเมืองประเทศราช หัวเมืองชั้นเอก ชั้นโท ชั้นตรี ชั้นจัตวา แล้วใช้การปกครองระบบเทศาภิบาลแทน โดยแบ่งการจัดการปกครองออกเป็น มณฑล เมือง อำเภอ ในแต่ละมณฑลจะมี **“ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑล”** หรือ **“ข้าหลวงใหญ่”** (ต่อมาเรียกว่าผู้บัญชาการมณฑล) ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงคัดเลือกจากผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัยให้ปฏิบัติงานต่างพระเนตรพระกรรณ แล้วทรงโปรดเกล้าฯ ให้รวม นครเชียงใหม่, นครน่าน, นครลำปาง, นครลำพูน, นครแพร่, เมืองเถิน เข้าเป็น **“มณฑลลาวเฉียง”** และมีศูนย์กลางการปกครองอยู่ที่นครเชียงใหม่ หัวเมืองฝ่ายเหนือจึงสิ้นสุดความเป็นเมืองประเทศราชหรือนครรัฐอิสระ นับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

### มณฑลลาวเฉียง

ในปี พ.ศ. 2437 หัวเมืองประเทศราชล้านนา ถูกจักรวรรดิอังกฤษและจักรวรรดิฝรั่งเศสขนาบโอบล้อมทั้งสองด้าน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 5 แห่งราชวงศ์จักรี จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมหัวเมืองในดินแดนล้านนา จัดตั้งขึ้นเป็น **"มณฑลลาวเฉียง"** หรือ **"มณฑลพายัพ"** ในเวลาต่อมา หัวเมืองในดินแดนล้านนา อันประกอบด้วยหัวเมืองสำคัญ ได้แก่ นครเชียงใหม่, นครน่าน, นครลำปาง, นครลำพูน, นครแพร่ และเมืองเถิน จึงถือเป็นการเปลี่ยนแปลงสถานะของหัวเมืองในดินแดนล้านนาจากหัวเมืองประเทศราชกลายเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรสยามอย่างสมบูรณ์

### มณฑลพายัพ

ต่อมาเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2443 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 5 แห่งราชวงศ์จักรี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อมณฑลเป็น **"มณฑลตะวันตกเฉียงเหนือ"** แล้วจึงเปลี่ยนมาเป็น **"มณฑลพายัพ"** ในปลายปีเดียวกัน ซึ่งประกอบด้วย 6 หัวเมือง ได้แก่

# **[[นครเชียงใหม่|นครเชียงใหม่]] - ครอบคลุมพื้นที่ ดังนี้**
## เมืองเชียงราย
## เมืองเชียงแสน 
## เมืองป่าเป้า
## เมืองฝาง
## เมืองแม่ฮ่องสอน  
## เมืองยวม
## เมืองขุนยวม
## เมืองปาย
# **[[นครลำปาง|นครลำปาง]] - ครอบคลุมพื้นที่ ดังนี้**
## เมืองพะเยา
## เมืองงาว
# **[[นครลำพูน|นครลำพูน]] - ครอบคลุมพื้นที่ ดังนี้**
## เมืองพาน
# **[[นครน่าน|นครน่าน]] - ครอบคลุมพื้นที่ ดังนี้**
## เมืองเชียงของ 
## เมืองเทิง 
## เมืองเชียงคำ
## เมืองเชียงลม
## เมืองคอบ 
## เมืองเชียงฮ่อน
## เมืองจอมเพชร แขวงหลวงพระบาง (สปป. ลาว) 
## แขวงไชยบุรี (สปป. ลาว ทั้งหมด)
# **[[นครแพร่|นครแพร่]] - ครอบคลุมพื้นที่ ดังนี้**
## เมืองสอง
# **[[เมืองเถิน]]** (ต่อมาในปี พ.ศ. 2446 ถูกยุบรวมเข้ากับนครลำปาง)

ต่อมาเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2459 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 6 แห่งราชวงศ์จักรี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แยก นครลำปาง, นครน่าน และนครแพร่ ออกจากมณฑลพายัพ และให้จัดตั้งเป็น **"[[มณฑลมหาราษฎร์]]"** โดยมีสำนักข้าหลวงใหญ่มณฑลตั้งอยู่ที่นครแพร่ 

ต่อมาเมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ไทย รัชกาลที่ 7 แห่งราชวงศ์จักรี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยุบมณฑลมหาราษฎร์ แล้วให้กับเข้ามารวมกันมณฑลพายัพตามเดิม

## รายพระนามเจ้าผู้ครองนคร
### [[เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่]]

|}

### [[เจ้าผู้ครองนครลำพูน]]

|}

### [[เจ้าผู้ครองนครลำปาง]]

|}

### [[ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์|เจ้าผู้ครองนครน่าน]]

|}

### [[ราชวงศ์แสนซ้าย|เจ้าผู้ครองนครแพร่]]

|}

### ธงประจำกองลูกเสือมณฑลพายัพ

ธงประจำกองลูกเสือมณฑลพายัพ มีลักษณะเป็นพื้นธงสีบานเย็น กลางธงมีรูปช้างเผือกยืนในข่วง เป็นเครื่องหมายให้ระลึกถึงจังหวัดเชียงใหม่ อันเคยเป็นราชธานีของไทยมาแต่สมัยโบราณ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 พระราชทาน เมื่อวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2469 ในคราวเสด็จพระราชดำเนินประพาสมณฑลฝ่ายเหนือ

## ข้าหลวงเทศาภิบาล

เมื่อปี พ.ศ. 2437 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงยกเลิกการจัดการปกครองหัวเมือง แบบเมืองประเทศราช หัวเมืองชั้นเอก ชั้นโท ชั้นตรี ชั้นจัตวา แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ใช้การปกครองแบบเทศาภิบาลแทน โดยแบ่งการปกครองออกเป็น **"มณฑล" , "เมือง" ,  "อำเภอ" ** ในแต่ละมณฑลจะมี **“ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑล”** หรือ **“ข้าหลวงใหญ่”** (ต่อมาเรียกว่าผู้บัญชาการมณฑล) ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัยให้ปฏิบัติงานต่างพระเนตรพระกรรณ สำหรับมณฑลพายัพ มีข้าหลวงใหญ่ หรือ สมุหเทศาภิบาล ดังนี้

## โรงเรียนประจำมณฑลพายัพ

left|thumb|255px|ตึกยุพราชอาคารหลังแรกของโรงเรียน ปัจจุบันมีอายุครบ 120 ปี
* โรงเรียนประจำมณฑลพายัพ "ยุพราชวิทยาลัย" ปัจจุบันคือ โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย จังหวัดเชียงใหม่

*โรงเรียนสตรีประจำมณฑลพายัพ "วัฒโนทัยพายัพ" ปัจจุบันคือ โรงเรียนวัฒโนทัยพายัพ จังหวัดเชียงใหม่

## แหล่งข้อมูลอื่น
* ชัยวัฒน์ ปะสุนะ. “ระบอบอาณานิคมของอังกฤษในพม่าและแหลมมลายู กับการจัดการมณฑลพายัพของรัฐสยาม ค.ศ. 1894-1933.” วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2564. 
* เนื้ออ่อน ขรัวทองเขียว. “รัฐสยามกับล้านนา พ.ศ. 2417–2476.” วิทยานิพนธ์ดุษฎีบัณฑิต ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2553.
* พรพรรณ จงวัฒนา. “กรณีพิพาทระหว่างเจ้านครเชียงใหม่กับคนในบังคับอังกฤษอันเป็นเหตุให้รัฐบาลสยามจัดการปกครองมณฑลพายัพ (พ.ศ. 2401–2445).” วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต แผนกวิชาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2517.
* ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์. “สภาวะการกลายเป็นมณฑลพายัพ: ประวัติศาสตร์ของอำนาจ-ความรู้ และการผลิตพื้นที่โดยสยาม (พ.ศ. 2416–2475).” วิทยานิพนธ์ดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2562.
* สรัสวดี ประยูรเสถียร. “การปฏิรูปการปกครองมณฑลพายัพ (พ.ศ. 2436–2476).” ปริญญานิพนธ์มหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร, 2523. 

## อ้างอิง

หมวดหมู่:การผนวกนครเชียงใหม่ของสยาม
หมวดหมู่:รัฐและดินแดนที่ก่อตั้งในปี พ.ศ. 2437
หมวดหมู่:มณฑลเทศาภิบาลที่สิ้นสุดในปี พ.ศ. 2476
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดเชียงใหม่
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดเชียงราย
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดน่าน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดแพร่
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดแม่ฮ่องสอน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดลำปาง
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดลำพูน
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดพะเยา