หม้อแกงลิง

**หม้อแกงลิง** () เป็นพืชในสกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิง ซึ่งมีการวิวัฒนาการแตกต่างจากชนิดอื่นในสกุลเดียวกันที่เป็นพืชกินสัตว์ (พืชกินเนื้อ) อย่างชัดเจน อาจเรียกหม้อแกงลิงได้ว่าเป็นพืชกินซากอินทรีย์จากเศษใบไม้ที่ร่วงลงสู่ภายในหม้อของมัน สามารถพบได้ในเกาะบอร์เนียว, หมู่เกาะมาลูกู, นิวกินี, มาเลเซียตะวันตก, สิงคโปร์, เกาะสุมาตรา และประเทศไทย

## ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
thumb|left|หม้อผุดของ ''N. ampullaria''	
หม้อแกงลิง (*N. ampullaria*) มีรูปทรงของหม้อที่เป็นเอกลักษณ์ และลักษณะการเติบโตของหม้อที่แตกต่าง ทำให้สามารถแยกออกจากหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นในสกุลได้โดยง่าย ฟรานซิส เออร์เนส ลอยด์ (Francis Ernest Lloyd) นักพฤกษศาสตร์ชาวสหรัฐ ได้แปล*งานเขียนทางสัณฐานวิทยาของเกอเทอ* (บันทึกลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของเกอเทอ) ของวิลเฮล์ม โทรลล์ (Wilhelm Troll) ปี 1932 เกี่ยวกับพืชชนิดนี้ไว้ดังนี้:	
	

หม้อแกงลิงเป็นไม้เลื้อย ลำต้นสีน้ำตาลอ่อนอาจเลื้อยได้สูงถึง 15 เมตร มีขนนุ่มสีน้ำตาลตามลำต้นและใบ เมื่อยังเล็กจะมีอยู่หนาแน่นและจะน้อยลงเมื่อโตขึ้น ใบเดี่ยวเป็นรูปรี สีเขียวยาว 25 เซนติเมตร กว้าง 6 เซนติเมตร เรียงตัวเป็นเกลียว ขอบใบเรียบ สายดิ่งยาวไม่เกิน 15 เซนติเมตร

ช่อดอกเป็นแบบช่อแยกแขนงหนาแน่น ออกดอกช่วงเดือนตุลาคมถึงมกราคม ผล/ฝักเป็นวงรีหรือคล้ายแคบซูลและแตกเมื่อแก่ มันเป็น*หม้อข้าวหม้อแกงลิง*เพียงชนิดเดียวจากเกาะสุมาตราและคาบสมุทรมาลายูที่มีช่อดอกแบบช่อแยกแขนง

หม้อแกงลิงเป็นหนึ่งในไม่กี่ชนิดที่มีหม้อผุด โดยหม้อผุดจะเกิดขึ้นบริเวณโคนต้นหรือไหล หม้อผุดนี้มีใบ (ฝา) ขนาดเล็กมากจนไม่สามารถสังเกตได้ชัดเจนหรือใบมีขนาดเล็กมาก หม้อมีลักษณะกลม มีขนาดสูง 7 เซนติเมตรขึ้นไป หม้อมีสีแดงหรือเขียวสีเดียวทั้งหม้อหรืออาจมีตั้งแต่หนึ่งสีขึ้นไป เช่น *N. ampullaria* จากเกาะสุมาตราและคาบสมุทรมาลายูส่วนมากมีหม้อสีเขียวหรือเขียวกระแดง ส่วนที่พบในแถบบอร์เนียวมีสีแดง และพบในนิวกินีมีหม้อขนาดใหญ่

## การกินเนื้อ
thumb|right|''N. ampullaria'' มีการดัดแปลงที่เหมาะสมในการจับเศษใบไม้
จากหลักฐานการศึกษาพบว่าสารอาหารส่วนมากที่หม้อแกงลิง (*N. ampullaria*) ได้รับมาจากการย่อยเศษใบไม้ที่ตกลงสู่พื้นป่า ทำให้พืชชนิดนี้ไม่ใช่พืชกินเนื้อโดยตรงอย่างที่เข้าใจ ด้วยเหตุนี้สามารถจัดได้ว่า หม้อแกงลิงเป็นพืชกินซากอินทรีย์ ซึ่งจากการศึกษาพบว่าหม้อแกงลิง (*N. ampullaria*) เป็นเพียงหนึ่งในสองชนิดในสกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิงเท่านั้นที่ไม่ใช่พืชกินเนื้อที่แท้จริง อีกชนิดคือ *N. hemsleyana* ซึ่งอาศัยสารอาหารจากการดักจับมูลค้างคาวจากการดัดแปลงหม้อของมันให้เป็นที่อยู่อาศัยของค้างคาวพันธุ์ที่มีขนาดเล็ก

หม้อแกงลิง (*N. ampullaria*) มีการพัฒนาลักษณะที่เป็นเอกลักษณ์ซึ่งเป็นผลมาจากการดัดแปลงตัวเองเพื่อเพิ่มความสามารถในการดักจับเศษใบไม้ ได้แก่

* การเป็นพืชเพียงชนิดเดียวในสกุลที่ไม่มีเซลล์ "รูปจันทร์เสี้ยว" ที่บริเวณฝาหม้อซึ่งพัฒนาจากเซลล์ควบคุมปากใบ ทำให้ฝาของหม้อนี้ไม่ปิดกักเหยื่อไว้ภายใน
* ฝาหม้อผิดรูป เล็กมาก และโค้งพับออกด้านนอก ซึ่งไม่บดบังเศษใบไม้แห้งที่ตกลงในหม้อ
* ต่อมน้ำต้อยซึ่งมีหน้าที่สำคัญในการล่อเหยื่อ มีจำนวนน้อยมาก บางครั้งไม่พบในฝาหม้อเลย
* ต่อมขอบของเพอริสโตมลดรูปลงมากเมื่อเทียบกับชนิดอื่น
* เป็นหม้อที่ผุดจากพื้นดิน ซึ่งภายในหม้อบริเวณที่มีต่อมแผ่ไปจนเกือบถึงเพอริสโตม ซึ่งทำให้พื้นผิวที่มันลื่นคล้ายขี้ผึ้งมีน้อยมากหรือไม่มีเลย ซึ่งพื้นผิวมันลื่นนี้หน้าที่ให้เหยื่อลื่นและตกลงไปในน้ำย่อย (การไม่มีผิวมันลื่นทำให้แมลงสามารถปีนกลับออกไปได้)
* โครงสร้างของต้นพืชประกอบด้วยไหลใต้ดินและตะเกียงซึ่งเป็นเรื่องไม่ปกติของพืชในสกุลนี้ บ่อยครั้งจะพบหม้อของหม้อแกงลิงมีจำนวนมากปกคลุมไปทั่วพื้นดิน ซึ่งเป็นการช่วยขยายพื้นที่ในการดักจับใบไม้ที่ร่วงลงมา
* หม้อของ *N. ampullaria* ค่อนข้างจะมีอายุยืนยาว เป็นไปตามการสะสมสารอาหารอย่างช้า ๆ จากเศษพืชที่ใช้เวลามาก
* คาดว่าผู้อิงอาศัยอย่างลูกน้ำ มีส่วนในการช่วยย่อยสลายเศษใบไม้และแปลงเป็นไนโตรเจนให้กับพืชได้ง่ายขึ้น โดยวิธีของการขับถ่ายของแอมโมเนียไอออน รวมทั้งแบคทีเรียที่ย่อยเศษใบไม้จะสร้างแอมโมเนียไอออนออกมาเช่นกัน

มีการแสดงให้เห็นว่าไอโซโทปเสถียรของไนโตรเจนจากใบไม้ (<sup>15</sup>N) ใน *N. ampullaria* ที่เติบใตภายใต้ร่มเงาของต้นไม้ในป่า (และมีเศษใบไม้กิ่งไม้บนพื้น) มีน้อยกว่าต้นไม้ที่ไม่ได้รับเศษใบไม้  กลับกันความเข้มข้นไนโตรเจนรวมกลับมีมากกว่าต้นไม้ที่โตในที่โล่งไม่ได้รับเศษใบไม้ มีการประมาณว่า *N. ampullaria* ที่โตในป่า 35.7% (±0.1%) ของสารอาหารไนโตรเจนได้มาจากเศษใบไม้เหล่านั้น

## ถิ่นอาศัย
*N. ampullaria* พบได้ตั้งแต่พื้นราบจนถึงระดับสูงจากระดับน้ำทะเล 2,100 เมตร ในเขตร้อนชื้น ทั้งเขตหนองน้ำและป่าฝนเขตร้อน ในบอร์เนียวสามารถพบได้ในพื้นราบในป่าฝนเขตร้อนและป่าพรุ ที่ความสูงไม่เกิน 1000 เมตรจากระดับน้ำทะเล ส่วนในสุมาตราและแหลมมลายู พบที่ระดับความสูงถึง 1,100 เมตรจากระดับน้ำทะเล ในป่าฝนเขตร้อน, ท้องทุ่ง, ป่าพรุ พบแม้กระทั่งในนาข้าว และในนิวกินีพบในป่าสน, ป่าปลูก, ทุ่งหญ้า และป่าหญ้าหนองน้ำ

## อนุกรมวิธาน
ชื่อวิทยาศาสตร์ในส่วนการอธิบายลักษณะคือ *ampulla* มาจากภาษาละติน แปลว่า ขวดน้ำ ซึ่งทำให้ชื่อภาษาอังกฤษของหม้อแกงลิง คือ *flask-shaped pitcher-plant* (*หม้อข้าวหม้อแกงลิงทรงขวด*) ซึ่งปรากฏในหนังสือ *หม้อข้าวหม้อแกงลิงของบอร์เนียว* (*Pitcher-Plants of Borneo*) ฉบับปี 1996 แต่ถูกยกเลิกไปในฉบับตีพิมพ์ครั้งที่สองในปี 2008

### ชื่ออื่น
หม้อแกงลิงยังมีชื่อพื้นเมืองอื่น ๆ คือ ช่อหม้อแกง (ปัตตานี), บลางอกึกอ (มลายู ปัตตานี), หม้อแกงค่าง (ปัตตานี) 

## หน่วยอนุกรมวิธานต่ำกว่าระดับชนิด
เมื่อเร็วๆนี้มีการบรรยายลักษณะความผันแปรของ *N. ampullaria* var. *racemosa* จากรัฐซาราวักว่ามันมีช่อดอกแบบกระจะ บี.เอช. แดนเซอร์ พิจารณาว่าความหลากหลายอื่น ๆ นั้นไม่สำคัญ มีการแจกแจงไว้ดังนี้:	
**N.&nbsp;ampullacea* var. *picta* Hort.Parker *ex* Rafarin (1869)
**N.&nbsp;ampullacea* var. *vittata* Hort.Van Houtte *ex* Rafarin (1869)
**N.&nbsp;ampullaria* var. *geelvinkiana* Becc. (1886)
**N.&nbsp;ampullaria* var. *guttata* D.Moore (1872)
**N.&nbsp;ampullaria* var. *longicarpa* Becc. (1886)
**N.&nbsp;ampullaria* var. *microsepala* Macfarl. (1911)
**N.&nbsp;ampullaria* var. *papuana* Becc. *in sched.* *[[nomen nudum|nom.nud.]]*

**N.&nbsp;ampullaria* var. *racemosa* J.H.Adam & Wilcock (1990)
**N.&nbsp;ampullaria* var. *viridis* Hort. *ex* Teijsm. (1859) *[[nomen nudum|nom.nud.]]* †

**N.&nbsp;ampullaria* var. *vittata-major* Mast. (1872) †

## ลูกผสมทางธรรมชาติ
thumb|''N. ampullaria''แดง	
เนื่องจากดอกของ *N. ampullaria* ที่บานในทุกๆปีมีช่วงเวลาบานหลายสัปดาห์ ทำให้มีโอกาสที่จะผสมข้ามชนิดสูง นี่คือลูกผสมตามธรรมชาติของ *N. ampullaria* ที่ถูกบันทึกไว้
	
**[[Nepenthes albomarginata|N.&nbsp;albomarginata]]* × *N.&nbsp;ampullaria*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes bicalcarata|N.&nbsp;bicalcarata]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes eustachya|N.&nbsp;eustachya]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes gracilis|N.&nbsp;gracilis]]* [=*[[Nepenthes × trichocarpa|N. × trichocarpa]]*]
*(*N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes gracilis|N.&nbsp;gracilis]]*) × *[[Nepenthes bicalcarata|N.&nbsp;bicalcarata]]* [=*[[Nepenthes × trichocarpa|N. × trichocarpa]]* × *[[Nepenthes bicalcarata|N.&nbsp;bicalcarata]]*]
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes hemsleyana|N.&nbsp;hemsleyana]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes hirsuta|N.&nbsp;hirsuta]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes mirabilis|N.&nbsp;mirabilis]]* [=*[[Nepenthes × kuchingensis|N. × kuchingensis]]*, *Nepenthes cutinensis*]
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes neoguineensis|N.&nbsp;neoguineensis]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes rafflesiana|N.&nbsp;rafflesiana]]* [=*[[Nepenthes × hookeriana|N. × hookeriana]]*]
*? (*N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes rafflesiana|N.&nbsp;rafflesiana]]*) × *[[Nepenthes mirabilis|N.&nbsp;mirabilis]]* [=*[[Nepenthes × hookeriana|N. × hookeriana]]* × *[[Nepenthes mirabilis|N.&nbsp;mirabilis]]*]
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes reinwardtiana|N.&nbsp;reinwardtiana]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes spathulata|N.&nbsp;spathulata]]*
**N.&nbsp;ampullaria* × *[[Nepenthes tobaica|N.&nbsp;tobaica]]*


ไฟล์:Nampullariaeustachya2.jpg|? *N. ampullaria* × *N. eustachya*
ไฟล์:Ntrichocarpa1.jpg|''N. ampullaria'' × ''N. gracilis''
ไฟล์:Nepenthes ampullaria x mirabilis.jpg|''N. ampullaria'' × ''N. mirabilis''
ไฟล์:Nepampneo1.jpg|*N. ampullaria* × *N. neoguineensis*
ไฟล์:N.hookerianaWhite3.jpg|''N. ampullaria'' × ''N. rafflesiana''


## อ้างอิง

## อ่านเพิ่ม

* [Anonymous] 1881. Messrs. Veitch's ''Nepenthes''-house. *The Gardeners' Chronicle*, new series, **16**(410): 598–599.
* [Anonymous] 1883. Mr. A. E. Ratcliff's ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle* **20**(497): 18–19.
* Adam, J.H., C.C. Wilcock & M.D. Swaine 1992. The ecology and distribution of Bornean ''Nepenthes''. *Journal of Tropical Forest Science* **5**(1): 13–25.
* Adam, J.H. 1997. Prey spectra of Bornean ''Nepenthes'' species (Nepenthaceae) in relation to their habitat. *Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science* **20**(2–3): 121–134.
* Adam, J.H. & C.C. Wilcock 1999. Palynological study of Bornean ''Nepenthes'' (Nepenthaceae). *Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science* **22**(1): 1–7.
*  Adam, J.H., J.N. Maisarah, A.T.S. Norhafizah, A.H. Hafiza, M.Y. Harun & O.A. Rahim *et al.* 2009. Ciri Tanih Pada Habitat *Nepenthes* (Nepenthaceae) di Padang Tujuh, Taman Negeri Endau-Rompin Pahang. [Soil Properties in *Nepenthes* (Nepenthaceae) Habitat at Padang Tujuh, Endau-Rompin State Park, Pahang.] In: J.H. Adam, G.M. Barzani & S. Zaini (eds.) *Bio-Kejuruteraan and Kelestarian Ekosistem*. [*Bio-Engineering and Sustainable Ecosystem*.] Kumpulan Penyelidikan Kesihatan Persekitaran, Pusat Penyelidikan Bukit Fraser and Universiti Kebangsaan, Malaysia. pp.&nbsp;147–157.
*  André, E. 1877. ''Nepenthes ampullaria'', Jack. ''Nepenthes ampullaria'' var. ''vittata major''.. *L'Illustration horticole: revue mensuelle des serres et des jardins* **24**: 45–46, t.&nbsp;272. (alternate scan)
*  Baloari, G., R. Linda & Mukarlina 2013. Keanekaragaman jenis dan pola distribusi ''Nepenthes'' spp di Gunung Semahung Kecamatan Sengah Temila Kabupaten Landak. *Protobiont* **2**(1): 1–6. Abstract 
* Beaman, J.H. & C. Anderson 2004. *The Plants of Mount Kinabalu: 5. Dicotyledon Families Magnoliaceae to Winteraceae*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu.
*  Besnard, J. 1991. ''Nepenthes ampullaria'' "Cantley's red". *[[Dionée]]* **23**.
* Beveridge, N.G.P., C. Rauch, P.J.A. Keßler, R.R. van Vugt & P.C. van Welzen 2013. A new way to identify living species of *Nepenthes* (Nepenthaceae): more data needed! *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **42**(4): 122–128.
*  Blume, C.L. 1852. Ord. Nepenthaceae. In: *[https://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.274 Museum Botanicum Lugduno-Batavum, sive stirpium exoticarum novarum vel minus cognitarum ex vivis aut siccis brevis expositio. Tom. II. Nr. 1.]* E.J. Brill, Lugduni-Batavorum. pp.&nbsp;5–10.
* Bonhomme, V., H. Pelloux-Prayer, E. Jousselin, Y. Forterre, J.-J. Labat & L. Gaume 2011. Slippery or sticky? Functional diversity in the trapping strategy of *Nepenthes* carnivorous plants. *New Phytologist* **191**(2): 545–554. 
* Bourke, G. 2011. The *Nepenthes* of Mulu National Park. *[[Carniflora Australis]]* **8**(1): 20–31.
* Brearley, F.Q. & M. Mansur 2012. Nutrient stoichiometry of *Nepenthes* species from a Bornean peat swamp forest. *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **41**(3): 105–108.
* Burnett, J.B., M. Davies & G. Taylor (eds.) 2003. ''Flora and Fauna Survey of the Tangguh LNG Site Papua Province, Indonesia''. P.T. Hatfindo Prima, Bogor. 
* Chung, A.Y.C. 2006. *Biodiversity and Conservation of The Meliau Range: A Rain Forest in Sabah's Ultramafic Belt*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu. .
* Clarke, C.M. & J.A. Moran 1994. A further record of aerial pitchers in *Nepenthes ampullaria* Jack. *Malayan Nature Journal* **47**: 321–323.
* Cresswell, J.E. 1998. Morphological correlates of necromass accumulation in the traps of an Eastern tropical pitcher plant, *Nepenthes ampullaria* Jack, and observations on the pitcher infauna and its reconstitution following experimental removal. *Oecologia* **113**(3): 383–390. 
*  Desti 2009. Anatomi daun dua jenis kantung semar (''Nepenthes ampullaria'' Jack dan ''Nepenthes singalana'' Becc.).Thesis, Andalas University, Padang.  
*  Deswita, E. 2010. Perkembangan ginesium beberapa jenis ''Nepenthes'' (''N.&nbsp;ampullaria'' Jack., ''N.&nbsp;gracilis'' Korth. dan ''N.&nbsp;reinwardtiana'' Miq.).Thesis, Andalas University, Padang.  
* Dixon, W.E. 1889. ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle*, series 3, **6**(144): 354.
*  Enjelina, W. 2012. Analisis hibrid alam kantung semar (''Nepenthes'') di Bukit Taratak Kabupaten Pesisir Selatan Sumatera Barat dengan teknik RAPD. MSc thesis, Andalas University, Padang. 
* Fashing, N.J. 2010. Two novel adaptations for dispersal in the mite family Histiostomatidae (Astigmata). In: M.W. Sabelis & J. Bruin (eds.) *[https://books.google.com/books?id=BBGkhCHzyfkC Trends in Acarology: Proceedings of the 12th International Congress]*. Springer Science, Dordrecht. pp.&nbsp;81–84. 
* Frazier, C.K. 2000. Reproductive isolating mechanisms and fitness among tropical pitcher plants (''Nepenthes'') and their hybrids. [video] The 3rd Conference of the International Carnivorous Plant Society, San Francisco, USA.
* Green, T.L. & S. Green 1964. Stem pitchers on *Nepenthes ampullaria*. *Malayan Nature Journal* **18**: 209–211.
*  Hanafi, H. 2010. Pertumbuhan ''Nepenthes ampullaria'' Jack. pada medium MS modifikasi dan penambahan beberapa konsentrasi BAP.Thesis, Andalas University, Padang.  
*  Hanafiah, L. 2008. Studi habitat ''Nepenthes ampullaria'' Jack di Kawasan Taman Wisata Alam Lembah Harau.MSc thesis, Andalas University, Padang.  
*  Handayani, T. 1999. Konservasi ''Nepenthes'' di kebun raya Indonesia. [Conservation of *Nepenthes* in Indonesian botanic gardens.] In: A. Mardiastuti, I. Sudirman, K.G. Wiryawan, L.I. Sudirman, M.P. Tampubolon, R. Megia & Y. Lestari (eds.) *Prosiding II: Seminar Hasil-Hasil Penelitian Bidang Ilmu Hayat*. Pusat Antar Universitas Ilmu Hayat IPB, Bogor. pp.&nbsp;365–372.
*  Handayani, T. & R. Hendrian 1999. Strategi konservasi ''Nepenthes ampullaria'' Jack. [Conservation strategy of *Nepenthes ampullaria* Jack.] In: *Workshop & Promosi Flora Kawasan Timur Indonesia*. Kebun Raya Ekakarya Bali, Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, Bogor. pp.&nbsp;1–6.
* Handayani, T., D. Latifah & Dodo 2005. Diversity and growth behaviour of ''Nepenthes'' (pitcher plants) in Tanjung Puting National Park, Central Kalimantan Province. *Biodiversitas* **6**(4): 248–252 .  Cover 
* Hansen, E. 2001. Where rocks sing, ants swim, and plants eat animals: finding members of the ''Nepenthes'' carnivorous plant family in Borneo. *Discover* **22**(10): 60–68.
* Hernawati & P. Akhriadi 2006. *[[A Field Guide to the Nepenthes of Sumatra]]*. PILI-NGO Movement, Bogor.
* Hirst, S. 1928. A new tyroglyphid mite (*Zwickia nepenthesiana* sp. n.) from the pitchers of *Nepenthes ampullaria*. *Journal of the Malayan Branch of the British Royal Asiatic Society* **6**: 19–22.
* Hooker, J.D. 1859. XXXV. On the origin and development of the pitchers of ''Nepenthes'', with an account of some new Bornean plants of that genus. *The Transactions of the Linnean Society of London* **22**(4): 415–424. 
* Hwee, K.C. 1996. Carnivorous plants and sites in Singapore. *[[Bulletin of the Australian Carnivorous Plant Society, Inc.]]* **15**(4): 12–15.
* Kato, M., M. Hotta, R. Tamin & T. Itino 1993. Inter- and intra-specific variation in prey assemblages and inhabitant communities in *Nepenthes* pitchers in Sumatra. *Tropical Zoology* **6**(1): 11–25. Abstract
* Kitching, R.L. 2000. ''Food Webs and Container Habitats: The natural history and ecology of phytotelmata''. Cambridge University Press, Cambridge.
* Korthals, P.W. 1839. Over het geslacht ''Nepenthes''. In: C.J. Temminck 1839–1842. *Verhandelingen over de Natuurlijke Geschiedenis der Nederlandsche overzeesche bezittingen; Kruidkunde*. Leiden. pp.&nbsp;1–44, t. 1–4, 13–15, 20–22.
*  Koudela, I. 1998. Klíčí nebo neklíčí. *[[Trifid (journal)|Trifid]]* **1998**(2): 36–37. (page 2)
* Kurup, R., A.J. Johnson, S. Sankar, A.A. Hussain, C.S. Kumar & S. Baby 2013. Fluorescent prey traps in carnivorous plants. *Plant Biology* **15**(3): 611–615. 
* Lam, S.Y. 1982. *Tripteroides aranoides* (Theobald) in two pitcher plants, *Nepenthes ampullaria* Jack and *N.&nbsp;gracilis* Korth., at Kent Ridge (Diptera: Culicidae). BSc (Hons.) thesis, National University of Singapore.
* Lecoufle, M. 1990. *Nepenthes ampullaria*. In: *Carnivorous Plants: Care and Cultivation*. Blandford, London. pp.&nbsp;130–131.
* Lee, C.C. 2000. Recent ''Nepenthes'' Discoveries. [video] The 3rd Conference of the International Carnivorous Plant Society, San Francisco, USA.
* Lim, S.H., D.C.Y. Phua & H.T.W. Tan 2000. Primer design and optimization for RAPD analysis of *Nepenthes*. *Biologia Plantarum* **43**(1): 153–155. 
* Macfarlane, J.M. 1914. Family XCVI. Nepenthaceæ. [pp.&nbsp;279–288] In: J.S. Gamble. Materials for a flora of the Malayan Peninsula, No. 24. *Journal & Proceedings of the Asiatic Society of Bengal* **75**(3): 279–391.
*  Mansur, M. 2001. Koleksi ''Nepenthes'' di Herbarium Bogoriense: prospeknya sebagai tanaman hias. In: *Prosiding Seminar Hari Cinta Puspa dan Satwa Nasional*. Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, Bogor. pp.&nbsp;244–253. 
*  Mansur, M. 2007. Keanekaragaman jenis *Nepenthes* (kantong semar) dataran rendah di Kalimantan Tengah. [Diversity of lowland *Nepenthes* (kantong semar) in Central Kalimantan.] *Berita Biologi* **8**(5): 335–341. Abstract
*  Mansur, M. 2008. Penelitian ekologi ''Nepenthes'' di Laboratorium Alam Hutan Gambut Sabangau Kereng Bangkirai Kalimantan Tengah . [Ecological studies on *Nepenthes* at Peat Swamps Forest Natural Laboratory, Kereng Bangkirai Sabangau, Central Kalimantan.] *Jurnal Teknologi Lingkungan* **9**(1): 67–73. Abstract  
* Mansur, M. & F.Q. Brearley 2008. Ecological studies on ''Nepenthes'' at Barito Ulu, Central Kalimantan, Indonesia. *Jurnal Teknologi Lingkungan* **9**(3): 271–276.
*  Marwinski, D. 2014. Eine Expedition nach West-Papua oder auf den Spuren von *Nepenthes paniculata*. *[[Das Taublatt]]* **78**: 11–44.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Borneo]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* Meimberg, H., A. Wistuba, P. Dittrich & G. Heubl 2001. Molecular phylogeny of Nepenthaceae based on cladistic analysis of plastid trnK intron sequence data. *Plant Biology* **3**(2): 164–175. 
*  Meimberg, H. 2002. Molekular-systematische Untersuchungen an den Familien Nepenthaceae und Ancistrocladaceae sowie verwandter Taxa aus der Unterklasse Caryophyllidae s. l.. PhD thesis, Ludwig Maximilian University of Munich, Munich. 
* Meimberg, H. & G. Heubl 2006. Introduction of a nuclear marker for phylogenetic analysis of Nepenthaceae. *Plant Biology* **8**(6): 831–840. 
* Meimberg, H., S. Thalhammer, A. Brachmann & G. Heubl 2006. Comparative analysis of a translocated copy of the *trnK* intron in carnivorous family Nepenthaceae. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **39**(2): 478–490. 
*  Meriko, L. 2010. Perkembangan androesium beberapa jenis ''Nepenthes'' (''N.&nbsp;ampullaria'' Jack., ''N.&nbsp;gracilis'' Korth. dan ''N.&nbsp;reinwardtiana'' Miq.).MSc thesis, Andalas University, Padang.  
* Mey, F.S. 2014. A short visit to Papua, video by Alastair Robinson and Davide Baj. *Strange Fruits: A Garden's Chronicle*, 25 February 2014.
* Mogi, M. & K.L. Chan 1997. Variation in communities of dipterans in *Nepenthes* pitchers in Singapore: predators increase prey community diversity. *Annals of the Entomological Society of America* **90**(2): 177–183.
* Moran, J.A., W.E. Booth & J.K. Charles 1999. Aspects of pitcher morphology and spectral characteristics of six Bornean ''Nepenthes'' pitcher plant species: implications for prey capture. *Annals of Botany* **83**: 521–528.
* Mullins, J. & M. Jebb 2009. Phylogeny and biogeography of the genus ''Nepenthes''. National Botanic Gardens, Glasnevin. 
*  Murniati, Syamswisna & A. Nurdini 2013. Pembuatan ''flash card'' dari hasil inventarisasi ''Nepenthes'' di hutan adat desa Teluk Bakung. *Jurnal Pendidikan dan Pembelajaran* **2**(1): [unpaginated; 14&nbsp;pp.] Abstract 
*  Oikawa, T. 1992. *Nepenthes ampullaria* Jack. In: . [*The Grief Vanishing*.] Parco Co., Japan. pp.&nbsp;34–37.
* Osunkoya, O.O., S.D. Daud & F.L. Wimmer 2008. Longevity, lignin content and construction cost of the assimilatory organs of *Nepenthes* species. *Annals of Botany* **102**(5): 845–853. 
*  Rahmawati, Y. 2010. Pengawetan polen ''Nepenthes ampullaria'' Jack. dengan beberapa pelarut organik.Thesis, Andalas University, Padang.  
* Rice, B. 2007. Carnivorous plants with hybrid trapping strategies. *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **36**(1): 23–27.
* Ridley, H.N. 1916. Nepenthaceæ. [pp.&nbsp;139–141] In: I. Report on the botany of the Wollaston Expedition to Dutch New Guinea, 1912–13. *The Transactions of the Linnean Society of London*, series 2: botany, **9**(1): 1–269. 
* Robinson, A. 1995 ['1994/95']. Plant findings in Malaysia. *[[The Carnivorous Plant Society Journal]]* **18**: 44–47.
* Rottloff, S., R. Stieber, H. Maischak, F.G. Turini, G. Heubl & A. Mithöfer 2011. Functional characterization of a class III acid endochitinase from the traps of the carnivorous pitcher plant genus, *Nepenthes*. *Journal of Experimental Botany* **62**(13): 4639–4647. 
* Shivas, R.G. 1984. *[[Pitcher Plants of Peninsular Malaysia & Singapore]]*. Maruzen Asia, Kuala Lumpur.
* Slack, A. 1979. *Nepenthes ampullaria*. In: *Carnivorous Plants*. Ebury Press, London. pp.&nbsp;82–84.
* Steffan, W.A. & N.L. Evenhuis 1982. A new species of ''Toxorhynchites'' from Papua New Guinea (Diptera: Culicidae). *Mosquito Systematics* **14**(1): 1–13.
*  Syamsuardi & R. Tamin 1994. Kajian kekerabatan jenis-jenis ''Nepenthes'' di Sumatera Barat.Project report, Andalas University, Padang.  
*  Syamsuardi 1995. Klasifikasi numerik kantong semar (''Nepenthes'') di Sumatera Barat.[Numerical classification of pitcher plants (*Nepenthes*) in West Sumatra.] *Journal Matematika dan Pengetahuan Alam* **4**(1): 48–57.  
* Takeuchi, Y., M.M. Salcher, M. Ushio, R. Shimizu-Inatsugi, M.J. Kobayashi, B. Diway, C. von Mering, J. Pernthaler & K.K. Shimizu 2011. *In situ* enzyme activity in the dissolved and particulate fraction of the fluid from four pitcher plant species of the genus *Nepenthes*. *PLOS One* **6**(9): e25144. 
* Tan, W.K. & C.L. Wong 1996. Aerial pitchers of *Nepenthes ampullaria*. *Nature Malaysiana* **21**(1): 12–14.
* Teo, L.L. 2001. Study of natural hybridisation in some tropical plants using amplified fragment length polymorphism analysis. MSc thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* Thorogood, C. 2010. *[[The Malaysian Nepenthes: Evolutionary and Taxonomic Perspectives]]*. Nova Science Publishers, New York.
* Wong, D. 1996. Thoughts, reflections, and upper ''Nepenthes ampullaria'' pitcher. *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **25**(1): 10–14.
*  Yogiara 2004. Analisis komunitas bakteri cairan kantung semar (''Nepenthes'' spp.) menggunakan teknik ''terminal restriction fragment length polymorphism'' (T-RFLP) dan ''amplified ribosomul DNA restriction analysis'' (ARDRA). MSc thesis, Bogor Agricultural University, Bogor.
* Yogiara, A. Suwanto & M.T. Suhartono 2006. A complex bacterial community living in pitcher plant fluid . *Jurnal Mikrobiologi Indonesia* **11**(1): 9–14.
* James Wong and the Malaysian Garden. [video] BBC Two.

## แหล่งข้อมูลอื่น

*Photographs of ''N.&nbsp;ampullaria'' at the Carnivorous Plant Photofinder

 	
หมวดหมู่:หม้อข้าวหม้อแกงลิง