ท้าวนาง

**ท้าวนาง** คือสตรีอาวุโสที่ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์และมีหน้าที่รับราชการฝ่ายในในพระบรมมหาราชวัง มักเป็นเจ้าจอมหรือเจ้าจอมมารดาในรัชกาลก่อน หรือหญิงราชนิกุล 

## ตำแหน่งและหน้าที่ความรับผิดชอบ
ในสมัยรัตนโกสินทร์มีการจัดระเบียบการปกครองฝ่ายใน โดยมีท้าววรจันทร เป็นหัวหน้า และมีผู้ช่วยในด้านต่าง ๆ คือ ว่าการพนักงาน ว่าการวิเสท ว่าการโขลน ว่าการทั่วไป และว่าการพระคลังใน โดยในแต่ละด้านจะมีหัวหน้ากำกับบังคับบัญชา ทั้งนี้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แต่งตั้งตำแหน่ง *ท้าววรคณานันท์* เป็นหัวหน้าอีกชั้น ทำให้ตำแหน่ง *ท้าววรจันทร* เป็นผู้ช่วย

### เสด็จอธิบดีฝ่ายใน
**เสด็จอธิบดีฝ่ายใน** เป็นตำแหน่งที่ตั้งขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพื่อให้สอดคล้องกับการปกครองในเชิงงานข้าราชการตามแบบแผนใหม่โดยขึ้นตรงกับกระทรวงวัง จัดเป็นตำแหน่งผู้ควบคุมฝ่ายในสูงสุดและทำหน้าที่ควบคู่กับท้าววรจันทร ผู้ที่ดำรงตำแหน่งนี้คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงทิพยรัตนกิริฏกุลินี

### ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน
**ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน** เป็นตำแหน่งที่เริ่มในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เพื่อบังคับบัญชาฝ่ายในต่างพระเนตรพระกรรณ โดยจะแต่งตั้งผู้ที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย ดังนี้
* เจ้าคุณหญิงนุ่น บุนนาค (เจ้าคุณวังหลวง ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน พระบรมมหาราชวัง) ธิดาเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) กับเจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล
* เจ้าคุณหญิงคุ้ม บุนนาค (เจ้าคุณวังหน้า ผู้สำเร็จราชการฝ่ายใน ฝ่ายพระราชวังบวร) ธิดาเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) กับเจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล 

### เจ้าคุณฝ่ายใน
**เจ้าคุณฝ่ายใน** เป็นตำแหน่งที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แต่งตั้งและพระราชทานสัญญาบัตร เพื่อรับราชการฝ่ายในเป็นการเฉพาะตัว ดังนี้
* เจ้าคุณแข  บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์ 
* เจ้าคุณปุก บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์ 
* เจ้าคุณหรุ่น บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์
* เจ้าคุณนุ่ม บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) กับท่านผู้หญิงน้อย
* เจ้าคุณเป้า บุนนาค ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) กับท่านผู้หญิงน้อย
* เจ้าคุณคลี่ บุนนาค  ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) กับท่านผู้หญิงน้อย

### ท้าววรจันทร
**ท้าววรจันทร บรมธรรมิกภักดี นารีวรคณานุรักษา** หรือสะกดว่า **ท้าววรจัน** เป็นตำแหน่งสมเด็จพระพี่เลี้ยงของกษัตริย์หรือพระราชโอรสที่ยังมิได้โสกันต์ และพระราชธิดาชั้นสมเด็จเจ้าฟ้า เป็นหัวหน้าท้าวนางทั้งปวง บังคับบัญชาทั่วไปในราชสำนักฝ่ายใน ตลอดจนมีหน้าที่ตักเตือนว่ากล่าวพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน และพระสนมกำนัล โดยจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง พระพี่เลี้ยง หรือ เจ้าจอม หรือ บุคคลที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย ให้ดำรงตำแหน่งนี้

ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีบุคคลที่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณ โปรดเกล้าฯ ให้เป็น *ท้าววรจันทร* ดังนี้
* ท้าววรจันทร (แจ่ม) ธิดาท่านผู้หญิงแก้ว ภรรยาเจ้าพระยามหาเสนา
* ท้าววรจันทร (เจ้าจอมมารดาอิ่ม ในรัชกาลที่ 1) ธิดาเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ที่สมุหนายก 
* ท้าววรจันทร (เจ้าจอมมารดาปราง ในรัชกาลที่ 2)
* ท้าววรจันทร (คุณมาไลย) 
* ท้าววรจันทร์ (เจ้าจอมมารดาวาด ในรัชกาลที่ 4)

### ท้าวสมศักดิ์
ท้าวสมศักดิ์เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการพนักงานทั้งปวง เช่น เครื่องนมัสการ ดูแลหอพระ ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น *ท้าวสมศักดิ์* เช่น
* ท้าวสมศักดิ์ (มณี) 
* ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาอึ่ง ในรัชกาลที่ 3)
* ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาเหม ในรัชกาลที่ 4)
* ท้าวสมศักดิ์ (โหมด) ( ? - 31 สิงหาคม พ.ศ. 2445)  
* ท้าวสมศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์ปุย มาลากุล)

### ท้าวอินทรสุริยา
**ท้าวอินทรสุริยา สรรพาหารพิจาริณี** เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการห้องวิเสท ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น *ท้าวอินทรสุริยา* เช่น
* ท้าวอินทรสุริยา  ( ? - 24 ธันวาคม พ.ศ. 2446)
* ท้าวอินทรสุริยา (ชื่น) (24 ธันวาคม พ.ศ. 2446 - )
* ท้าวอินทรสุริยา (อาบ ชูโต) พระพี่เลี้ยงในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร
* ท้าวอินทรสุริยา (เปลี่ยน) (25 พฤษภาคม พ.ศ. 2449 - )
* ท้าวอินทรสุริยา (หม่อมหลวงเชื้อ พึ่งบุญ)
* ท้าวอินทรสุริยา (เนื่อง จินตดุล) (พ.ศ. 2493 - 16 ตุลาคม 2517) พระพี่เลี้ยงในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี, พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร, พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร, ทูลกระหม่อมหญิงอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี, พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว, สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี กรมพระศรีสวางควัฒน วรขัตติยราชนารี)

ท้าวอินทรสุริยา มีผู้ช่วยในการกำกับห้องวิเสท เช่น
* ท้าววนิดาพิจาริณี - ผู้ช่วยราชการวิเสท
** ท้าววนิดาพิจาริณี (เหม สุจริตกุล)
** ท้าววนิดาพิจาริณี (เจ้าจอมมารดาสุ่น ในรัชกาลที่ 4)
** ท้าววนิดาพิจาริณี (เจ้าจอมเพิ่ม ในรัชกาลที่ 5)
** ท้าววนิดาพิจาริณี (บาง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา) พระอัยกีในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
* ท้าวเทพภักดี - นายวิเสทกลาง
* ท้าวทองพยศ - นายวิเสทกลาง (หวาน)
* ท้าวทองกีบม้า - นายวิเสทใน (หวาน)
* ท้าวยอดมณเฑียร - นายวิเสทใน 
* ท้าวอินทกัลยา - นายวิเสทนอก 
* ท้าวมังศรี - นายวิเสทนอก หมากพลู
* ท้าวปฏิบัติบิณฑทาน - นายวิเศท ทรงบาตร
* ท้าวสำราญมุข  - นายวิเสท
* ท้าวราชโภชนาจารินี - นายวิเสท

### ท้าวศรีสัจจา
**ท้าวศรีสัจจา** เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าว่าการโขลน ควบคุมประตูวัง และการอารักขาทั้งปวงในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น *ท้าวศรีสัจจา* เช่น
* ท้าวศรีสัจจา (มิ)
* ท้าวศรีสัจจา (เลื่อน บุนนาค) - ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค)
* ท้าวศรีสัจจา (เจ้าจอมมารดาอิ่ม ในรัชกาลที่ 4)
* ท้าวศรีสัจจา (ทับทิม) (21 มิถุนายน 2449 - ) 
* ท้าวศรีสัจจา (สังวาลย์ บุณยรัตพันธุ์) (เป็นท้าวนางท่านสุดท้าย เพราะหลังจาก พ.ศ. 2495 ไม่มีการสถาปนาบรรดาศักดิ์ท้าวนางอีก)

### ท้าวโสภานิเวศน์
**ท้าวโสภานิเวศน์** เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการทั่วไป ช่วยราชการในกองบัญชาการของท้าววรจันทร ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น *ท้าวโสภานิเวศน์* เช่น
* ท้าวโสภานิเวศน์ (เจ้าจอมเล็ก ในรัชกาลที่ 4)
* ท้าวโสภานิเวศน์ (ศิริพงศ์ กัมปนานนท์)

### ท้าวทรงกันดาล
**ท้าวทรงกันดาล** เป็นตำแหน่งคุณท้าวว่าการพระคลังฝ่ายใน มีหน้าที่ควบคุม ดูแลการเบิกจ่ายต่าง ๆ ทั้งเงิน และเครื่องใช้ ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีผู้ได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น *ท้าวทรงกันดาล* เช่น
* ท้าวทรงกันดาล (เจ้าจอมมารดาหุ่น ในรัชกาลที่ 3)
* ท้าวทรงกันดาล (เจ้าจอมมารดาหุ่น ในรัชกาลที่ 4)
* ท้าวทรงกันดาล (หม่อมราชวงศ์ปุย มาลากุล)
ท้าวทรงกันดาลมีผู้ช่วยราชการพระคลังใน 1 ตำแหน่งคือ **ท้าวสุภัตติการภักดี** โดยมีผู้ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ เช่น
* ท้าวสุภัตติการภักดี (เจ้าจอมมารดาเหม ในรัชกาลที่ 4) (21 พฤศจิกายน 2435 - )
* ท้าวสุภัตติการภักดี (ทับทิม) (16 มกราคม 2442 - 21 มิถุนายน 2449)
* ท้าวสุภัติการภักดี (เจ้าจอมเหลี่ยม ในรัชกาลที่ 4)
* ท้าวสุภัตติการภักดี (ปริก) (1 ธันวาคม 2453 -)

ในรัชกาลที่ 6 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อตำแหน่งเป็น *ท้าวภัณฑสารนุรักษ์* และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง คือ
* ท้าวภัณฑสารนุรักษ์ (เจ้าจอมเพิ่ม ในรัชกาลที่ 5) (15 เมษายน 2455 - )

### ท้าววรคณานันท์
ในรัชกาลที่ 5
* ท้าววรคณานันท์ (มาไลย) ถึงแก่อสัญกรรมวันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2428 อายุ 88 ปี
ในสมัยรัชกาลที่ 6 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดระเบียบการปกครองฝ่ายใน และปรับเปลี่ยนบรรดาศักดิ์ใหม่ โดยให้มี **ท้าววรคณานันท์ อัพภันตรปตานี ราชนารีกิจวิจารณ์** เป็นใหญ่กว่าท้าวนางทั้งปวง โดยมีผู้ที่ทรงได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ดังนี้
* ท้าววรคณานันท์ (หม่อมราชวงศ์แป้ม มาลากุล) (16 พฤศจิกายน 2462 - 12 กุมภาพันธ์ 2481
* ท้าววรคณานันท์ (เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์ปั้ม ในรัชกาลที่ 5) (16 พฤษภาคม 2493 - 17 พฤษภาคม 2502

นอกจากนั้น ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เพิ่มตำแหน่ง เพื่อช่วยราชการในตำแหน่งอื่น ๆ เช่น
* ท้าวราชกิจวรภัตร (แพ บุนนาค)
* ท้าวราชกิจวรภัตร ศรีสวัสดิรสหาร (ปุย) - นายห้องเครื่อง
* ท้าวศรีสุนทรนาฎ (แก้ว อำนาจณรงค์ราญ)
* ท้าวอนงค์รักษา (คุณหญิงพร้อง ไพชยนต์เทพ) - รับราชการในสมเด็จพระบรมราชินี 
* ท้าวสัตยานุรักษ์ (สาย โรจนประดิษฐ์) - รับราชการกรมโขน

## อ้างอิง