พญางำเมือง

**พญางำเมือง** () เป็นกษัตริย์ ลำดับที่ 12 แห่งนครรัฐพะเยา ต่อจากพญามิ่งเมืองพระราชบิดา

## พระราชประวัติ
**พญางำเมือง** เป็นพระราชโอรสของพญามิ่งเมือง ประสูติในเวลารุ่งเช้า วันพฤหัสบดี ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 6 ปีจอ พ.ศ. 1781 (จ.ศ. 600)  เมื่อพระชนมายุได้ 14 พรรษา ได้ไปศึกษาเล่าเรียนพระเวทกับเทพฤๅษีตนหนึ่งที่ดอยด้วน เรียนอยู่ 2 ปี ครั้นพระชนมายุได้ 16 พรรษา ได้ไปศึกษาศิลปศาสตร์ในสำนักสุกทันตฤๅษี กรุงละโว้ (ลพบุรี) เป็นศิษย์ร่วมสำนักเดียวกับพญามังราย และพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระร่วงเจ้าแห่งกรุงสุโขทัย จึงสนิทสนมร่วมผูกไมตรี เป็นพระสหายตั้งแต่นั้นมา พญางำเมือง มีพระมเหสีนามว่า "นางพญาอั้วเชียงแสน"

**การขึ้นครองราช**

ปี พ.ศ. 1801 (จ.ศ. 620) พญามิ่งเมืองสิ้นพระชนม์ จึงเสด็จขึ้นครองราชสมบัติแทน พญางำเมืองเป็นผู้มีสติปัญญาเฉลียวฉลาด มีอิทธิฤทธิ์มาก เมื่อพระองค์เสด็จ ไปทางไหน "แดดก่บ่ร้อน ฝนก่บ่รำ จักหื้อบดก่บด จักหื้อแดดก่แดด" จึงได้รับ พระนามว่า "งำเมือง" นอกจากนั้น พระองค์มีพระทัยหนักแน่นในศีลธรรม มีพระราชศรัทธา เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ไม่ชอบทำสงคราม ทรงดำเนินพระราโชบาย การปกครองบ้านเมือง ด้วยความเที่ยงธรรม พยายาม ผูกไมตรีจิตต่อเจ้าประเทศราชที่มีอำนาจเหนือคน เพื่อหลีกเลี่ยงภัยสงคราม

**ยกเมืองให้พญามังราย**

อาณาจักรพะเยาถูกพญามังรายยกกองทัพมาตีจากเชียงราย เมื่อปี พ.ศ. 1805 ทรงได้ยึดเมืองเทิง เมืองเชียงคำ และส่งราชทูตไปขอเมืองเชียงเคี่ยน และแช่พราน(เมืองพาน) แต่ในที่สุดพญางำเมืองก็ยอมยกเมืองปลายแดน คือ เมืองพาน เมืองเชียงเคี่ยน ให้แก่พญามังราย ด้วยหวังผูกไมตรีต่อกันและคิดว่าภายภาคหน้าจะขอคืน

**การตีเมืองปัว**

ในตำนานพื้นเมืองพะเยา และ พงศาวดารเมืองน่าน เมื่อพญางำเมืองได้ทราบว่าเมืองน่าน(เมืองปัว) มีเพียงนางพระยา คือ นางพญาแม่ท้าวคำพิน อยู่ครองเมือง จึงได้ใช้โอกาสเข้าตีเมืองปัว ในปี พ.ศ. 1806 (จ.ศ. 625) นางพญาแม่ท้าวคำพินตั้งรับไม่ทัน จึงหลบหนีเข้าป่าไป และให้กำเนิดพระราชบุตรชายองค์หนึ่ง คือ พญาผานอง พญางำเมืองทรงเอ็นดูพญาผานอง จึงพระราชทานนามว่า เจ้าขุนไส แล้วตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้าน ของหมุ่บ้านสะบาน เมื่อโตแล้วทรงสนองพระราชโองการดี จึงพระราชทานยศเป็นหมื่นแช่ต่าง แล้วภายหลังจึงพระราชทานยศว่า เจ้าไสยศ ให้เป็นเจ้าเมืองปราด หลังจากนั้น พญางำมืองได้ให้พระราชเทวี คือ พระนางอั้วเชียงแสน(พงศาวดารเมืองน่าน เรียก นางอั้วสิ้ม, ตำนานเมืองพะเยา เรียก นางเทวี) และพระราชบุตร คือ เจ้าอามป้อม(ตำนานเมืองพะเยา เรียก ตอนตอ) ไปครองเมืองปัว

**สัมพันธไมตรีสามกษัตริย์** [[พระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์ ที่ศาลาว่าการจังหวัดเชียงใหม่ ประกอบด้วย พ่อขุนรามคำแหง, พญางำเมือง, และพญามังราย ตามลำดับ|thumb]]
ตำนานพื้นเมืองพะเยา กล่าวถึงพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระสหาย ได้เสด็จไปมาหาสู่กันกับพญางำเมืองเสมอมิได้ขาด จนเส้นทางที่เสด็จผ่านเป็นร่องลึกเรียกว่า แม่ร่องช้าง ในปัจจุบัน พระร่วงเจ้าเสด็จมาเมืองพะเยา ทรงเห็นพระนางอั้วเชียงแสน พระราชเทวีของพญางำเมือง มีรูปโฉมอันงามยิ่ง ก็บังเกิดปฏิพัทธิ์รักใคร่ และพระนางก็มีจิตปฏิพัทธ์เช่นกัน จึงได้ลักลอบปลอมแปลงพระองค์คล้ายกับพญางำเมือง เข้าสู่ห้องบรรทมพระนางอั้วเชียงแสน พญางำเมืองทราบเหตุ และสั่งให้อำมาตย์ ไพร่พล ทหารตามจับพระร่วงเจ้า นำไปขังได้และมีราชสาส์นเชิญพญามังราย ผู้เป็นสหายมาพิจารณาเหตุการณ์ พญามังรายทรงไกล่เกลี่ย ให้ทั้งสองพระองค์เป็นมิตรไมตรีต่อกันดังเดิม โดยขอให้พระร่วงเจ้าขอขมาโทษพญางำเมืองด้วยเบี้ยเก้าลุนทอง คือเก้าแสนเก้าหมื่นเบี้ย เพื่อกำชับพระราชไมตรีต่อกันยิ่งกว่าเก่า กษัตริย์ทั้ง 3 พระองค์ได้ตั้งสัตยาธิษฐานต่อกัน ณ ริมฝั่งแม่น้ำขนภู แม่น้ำแห่งนี้จึงเรียกชื่อภายหลังว่า "น้ำแม่อิง"

**สามกษัตริย์ร่วมสร้างเวียงเชียงใหม่**

ในปี พ.ศ. 1839 (จ.ศ. 658) เมื่อพญามังรายทรงสร้างเวียงเชียงใหม่ ได้เชิญพญางำเมืองและพระร่วงเจ้า ร่วมพิจารณาสร้างเมือง เมื่อสร้างเมืองเสร็จแล้ว พญางำเมืองเสด็จกลับ โดยพญามังรายทรงมอบผอบมณีรัตนะ อันเป็นสมบัติต้นวงศ์แห่งลาวจังกราช และทรงเวนคืนเมืองพานและเมืองเชียงเคี่ยน ให้และพระราชทานกุลสตรีให้อีกนางหนึ่ง 

ในตำนานพื้นเมืองพะเยา ฝ่ายพระนางอั้วเชียงแสนทรงทราบว่า พระราชสวามีมีพระชายาใหม่ ก็มีพระทัยโทมนัสยิ่ง รับสั่งให้เสนาอำมาตย์จัดแจงม้าพระที่นั่ง เสด็จออกติดตามพระสวามี หมายจักประหารพระชายาใหม่ให้สิ้นพระชนม์ แต่พระนางก็สิ้นพระชนม์เสียกลางทาง ด้วยเหตุพระทัยแตก พญางำเมืองทรงทราบด้วยความสลดพระทัยยิ่ง จัดพระราชทานเพลิงพระศพพระนางอั้วเชียงแสนตามพระราชประเพณี หลังจากนั้นทรงได้อุปฐากพระธาตุจอมทอง แล้วเวนมิลักขุ 70 ครัวเรือนเป็นผู้รับใช้แก่พระธาตุ 

**ตำนานแกงหวานบ้านแตก**

ในพงศาวดารเมืองน่าน ครั้นถึงปีใหม่ นางอั้วสิม กับเจ้าอามป้อม แต่งบรรณาการไปถวายพญางำเมือง นางพญาปัว(อั้วสิม) ไปถึงเมืองพะเยา แล้วก็ได้ถวายเครื่องบรรณาการต่างๆ ก่อนจะลาพญางำเมืองกลับเมืองปัว ก็ทำแกงเนื้อควายนำไปถวายพระยางำเมือง พญางำเมืองได้เสวยแกงเนื้อควายแล้ว ก็พูดหยอกล้อเล่นนางพญาปัวว่า "แกงควายยังหวานแด่เท่าว่าน้ำหนักหนาว่าอัน" (น้ำแกงมากไปหน่อย รสชาติจืดชืดไม่เข้มข้**น**) นางพญาปัวได้ยินก็รู้สึกไม่พอใจ นางพญาปัว กับเจ้าอามป้อมผู้เป็นลูก ก็ได้ไปกราบลาพญางำเมือง แล้วก็เดินทางกลับเมืองปัว 

นางพญาปัว ครั้นมาถึง เมืองปัวแล้ว นางพญาปัวจึงทำหนังสือไปหาเจ้าเมืองปราด คือ เจ้าขุนใสยศ เชื้อพระวงศ์เก่าผู้ปกครองเมืองปัว เจ้าขุนไสยศ ก็รีบเอาช้างม้ารี้พลโยธาทั้งหลายมาถึงเมืองปัว นางพญาปัว ก็รีบไปต้อนไปรับเอาเจ้าเมืองปราดเมื่อนั้นนางพญาปัว และเจ้าขุนไสยศ ก้ได้เจรจากัน แล้วสมรศกัน พญางำเมืองทรงทราบเรื่องแล้ง ก็ยกพลจำนวนมากจะมาตีเมืองปัว แล้วทรงตั้งทัพที่บ้านหนองเรียง เจ้าขุนไสยศจึงยกพลตั้งตั้งรับ ให้เจ้าอามป้อมทรงเป็นแม่ทัพ เมื่อพญางำเมืองทราบว่าพระราชบุตรทรงนำทัพรบกับพระองคื จึงมีใจรักพระราชบุตร แล้วทรงถอยทัพกับเมืองพะเยา 

เสนาอำมาตย์จึงทำพิธีราชาพิเศกเจ้าขุนไสยศ เป็นพญาผานอง ครองเมืองปัว ในปี พ.ศ. 1865 (จ.ศ. 684) เมืองพะเยาพะเยา จึงเสียเมืองปัวในวันนั้น

**เสด็จไปเมืองงาว**

ในตำนานพื้นเมืองพะเยา  หลังจากพญางำเมืองสเด็จกลับจากเมืองเชียงใหม่แล้ว 6 ปี ทรงได้มอบพระราชกิจต่าง ๆ ในการปกครองบ้านเมืองให้พญาคำแดง แล้วเสด็จไปประทับพักผ่อนที่เมืองงาว ปี พ.ศ. 1841 พญางำเมืองก็เสด็จสวรรคตที่เมืองงาว รวมพระชนมายุได้ 60 พรรษา

## อนุสาวรีย์พญางำเมือง
**อนุสาวรีย์พญางำเมือง** อดีตกษัตริย์ผู้ปกครองเมืองภูกามยาว (พะเยา) มีการสร้างไว้สองแห่ง แห่งแรกประดิษฐานอยู่ที่สวนสาธารณะ เทศบาลหน้ากว๊านพะเยา เริ่มก่อสร้างเมื่อปี พ.ศ. 2524 เสร็จเมื่อปี พ.ศ. 2527 พญางำเมืองเป็นพระสหายร่วมน้ำสาบาน กับ พญามังรายอดีต กษัตริย์เมืองเชียงราย และพระร่วงเจ้า แห่งกรุงสุโขทัย ซึ่งทั้งสามกษัตริย์ได้ทรงกระทำสัตย์ต่อกัน ณ บริเวณน้ำแม่อิง ซึ่งปัจจุบันอยู่บริเวณกว๊านพะเยา แห่งที่สองสร้างเมื่อปี 2560 ตั้งอยู่บริเวณ ริมแม่น้ำงาว ใกล้วัดท่านาคบ้านทุ่งศาลา ตำบลนาแก อำเภองาว จังหวัดลำปางบริเวณนี้เชื่อว่าเป็นสถานที่สวรรคต

## อ้างอิง


หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์แคว้นพะเยา
หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดพะเยา
หมวดหมู่:ผู้ก่อตั้งเมืองชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงสุโขทัย