กองทัพพายัพ

**กองทัพพายัพ** เป็นกองกำลังของกองทัพไทยซึ่งเคลื่อนพลเข้าตีรัฐฉานของพม่าเมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 ระหว่างการทัพพม่าในสงครามโลกครั้งที่สอง

## ประวัติ
ระหว่างสงครามมหาเอเชียบูรพา ประเทศไทยได้ทำข้อตกลงลับกับประเทศญี่ปุ่นหนึ่งข้อ คือจะให้ไทยบุกขึ้นไปยึดพื้นที่ของรัฐฉานของพม่าเพื่อนำมาเป็นส่วนหนึ่งของประเทศไทย และช่วยเป็นปีกขวาให้กับกองทัพญี่ปุ่นระหว่างการบุกพม่า ประเทศไทยจึงได้ก่อตั้งกองทัพพายัพขึ้นเมื่อวันที่ 24 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ประกอบด้วยกำลังพลประมาณ 35,000 นายจากพื้นที่ภาคอีสานและภาคกลาง เพื่อรุกจากพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอนและจังหวัดเชียงรายไปยังเมืองเชียงตุงและเมืองในพื้นที่ของรัฐฉานจรดกับพรมแดนประเทศจีน

ไทยได้เคลื่อนกำลังจำนวน 3 กองพลโดยมีจุดนัดพบคือเมืองเชียงตุง ซึ่งเวลานั้นอังกฤษได้ถอนกำลังออกไปและส่งมอบให้กองทัพจีนเข้ามาตั้งรับแทน เส้นทางการเคลื่อนพลเต็มไปด้วยอุปสรรคมากมาย เนื่องจากภูมิประเทศที่กลายเป็นดินโคลนจากฤดูฝน ทำให้เคลื่อนที่ได้ช้า รวมถึงการระเบิดภูเขาเพื่อปิดช่องทางการเคลื่อนพลของฝ่ายตรงข้าม และโรคภัยไข้เจ็บระหว่างการเคลื่อนพลคือไข้ป่า เวชภัณฑ์ที่มีก็เพียงแค่ยาควินินเม็ด การส่งกำลังบำรุงประสบปัญหาทำให้ขาดเสบียง ทำให้กำลังพลต้องหาของป่าเพื่อประทังชีวิตระหว่างเคลื่อนพลไป
[left|thumb|กองทัพพายัพกำลังรบใน[การทัพพม่า พ.ศ. 2486]]
ในที่สุดทั้ง 3 กองพลของไทยได้เคลื่อนกำลังไปจนถึงเมืองเชียงตุง โดยกองพลแรกที่ไปถึงคือ กองพลที่ 3 ภายใต้การบังคับบัญชาของ พลตรีหลวงชำนาญยุทธศาสตร์ (ผิน ชุณหะวัณ) สามารถเข้าตีและยึดป้อมปืนที่ใช้ในการป้องกันเมืองได้โดยปฏิบัติการร่วมกับอากาศยาน 10 ลำจากกองบินน้อยลำปางที่ช่วยทิ้งระเบิดเพื่อเปิดทาง

หลังจากเคลื่อนพลมาครบทั้ง 3 กองพลแล้ว กองพลที่ 3 ได้รับมอบหมายให้เข้าครองเมืองเชียงตุง และได้มอบหมายให้กองพลอีก 2 กองพลรุกขึ้นไปต่อจนประชิดกับเขตแดนประเทศจีน และยึดครองพื้นที่รัฐฉานได้ทั้งหมด และถอนกำลังกลับมายังที่ตั้งคือลำปางและเชียงราย

รัฐบาลไทยได้สถาปนารัฐฉานหรือสหรัฐไทยใหญ่เป็น สหรัฐไทยเดิม และแต่งตั้งให้ พลตรีผิน ชุณหะวัณ เป็นข้าหลวงประจำอยู่ และเลื่อนยศให้เป็นพลโท ซึ่งไทยได้ฟื้นฟูสภาพบ้านเมืองที่เสียหายจากสงคราม จัดระเบียบการปกครอง ตั้งศาลขึ้นมาจำนวน 3 แห่ง ณ เมืองเชียงตุง เมืองสาด และเมืองหาง และให้ตำรวจสนามคอยรักษาความสงบเรียบร้อย

ในวันที่ 20 สิงหาคม พ.ศ. 2486 จอมพลแปลก พิบูลสงคราม ได้ลงนามร่วมกับเอกอัคราชทูตญี่ปุ่นประจำกรุงเทพมหานคร เพื่อยอมรับการรวมสหรัฐไทยเดิมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของราชอาณาจักรไทย พร้อมกันกับ กลันตัน ตรังกานู เคด้า ปะลิส และเกาะต่าง ๆ ที่อยู่ในปกครองของแต่ละรัฐข้างต้น ซึ่งจอมพล โตโจ นายกรัฐมนตรีญี่ปุ่นได้เดินทางมาร่วมพิธีด้วยตนเองที่ทำเนียบรัฐบาลไทย ทำให้เวลานั้นไทยได้ดินแดนที่เคยเสียไปในสมัยรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 คืนกลับมาทั้งหมด
thumb|ทหารกองทัพพายัพของไทยสวมหมวกเอเดรียน พร้อมกับปืนใหญ่ในพม่า พ.ศ. 2486
หลังจากสงครามสิ้นสุดจากการยอมแพ้ของญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2488 ส่งผลให้ไทยในขณะนั้นรีบเร่งในการประกาศสันติภาพ ส่งผลให้ดินแดนที่ได้คืนมาทั้งหมดต้องถูกส่งคืนกลับไปยังเจ้าอาณานิคมเดิม คืออังกฤษและฝรั่งเศส ทำให้กระทรวงกลาโหมต้องดำเนินการถอนกำลังทหารออกจากพื้นที่ต่าง ๆ รวมไปถึงสหรัฐไทยเดิมที่กองทัพพายัพวางกำลังไว้อยู่ โดยมีการกำหนดตารางสำหรับขนย้ายกำลังพลเพื่อถอนกำลังออกมาทางรถไฟ แต่ในเวลานั้นอังกฤษต้องการใช้รถไฟทุกขบวน และยานพาหนะทุกประเภทเพื่อขนย้ายเชลยศึกชาวญี่ปุ่นออกมาก่อน

### เดินนับไม้หมอนรถไฟ
มีการปลดกลางอากาศของกำลังพลในกองทัพพายัพ ทั้งระดับพลทหารไปจนถึงนายทหาร โดยไม่ได้รับเบี้ยเลี้ยง เงินเดือน หรือค่าพาหนะในการเดินทางใด ๆ ส่งผลให้กำลังพลในพื้นที่ที่ต้องถอนกำลังกลับมาบางส่วนจำเป็นต้องเดินเท้าตามเส้นทางรถไฟเพื่อกลับไปยังต้นสังกัดหรือภูมิลำเนา เนื่องจากขบวนรถไฟของไทยถูกนำไปใช้ในการขนส่งเชลยศึกชาวญี่ปุ่น ทำให้กำลังพลต้องเดินเท้าตามทางรถไฟจากเชียงตุงมารอรถไฟต่อที่ลำปาง

แต่หลังจากนั้นกลับไม่มีขบวนรถไฟ รวมถึงเส้นทางรถไฟต่าง ๆ ถูกระเบิดทำลายสะพานทำให้ไม่สามารถใช้การได้ ถึงแม้ในตัวเมืองลำปางจะมีค่ายทหารที่สามารถไปพักแรมได้ แต่กำลังพลส่วนใหญ่ต้องการกลับไปยังภูมิลำเนา จึงเลือกที่จะเดินกลับลงมาตามทางรถไฟแม้จะใช้เวลานานเป็นเดือน ประทังชีวิตด้วยการขออาหารจากชาวบ้านตามแนวทางรถไฟกิน บางส่วนก็เสียชีวิตก่อนจะถึงที่หมาย จึงทำให้เกิดวลีว่า **เดินนับไม้หมอน**

ขณะที่กำลังพลบางส่วนที่ตัดสินใจปักหลักอยู่ที่ลำปาง ก็หางานและอาชีพทำให้พื้นที่นั้น รวมไปถึงทหารบางส่วนที่ปักหลักอยู่ที่เมืองเชียงตุงและสร้างครอบครัวอยู่กับประชาชนในพื้นที่นั้น

หลวงกาจสงคราม ได้บรรยายถึงความรู้สึกของเหตุการณ์ดังกล่าวว่าเต็มไปด้วยความโหดร้ายและทารุณ เนื่องจากการปลดกลางอากาศระหว่างกำลังนำกำลังพลเดินทางบนทางหลวงระหว่างลำปางและเชียงราย ทหารบางนายถูกสังหารจากการปล้นบนรถเมล์ระหว่างเดินทางกลับ บางนายได้รับบาดเจ็บระหว่างทางและมาเสียชีวิตที่กรุงเทพมหานคร เป็นการถอนทัพออกมาอย่างไม่ดีนัก ขณะที่ประชาชนบางส่วนมองทหารไทยในสถานะที่ไม่ต่างกันกับทหารญี่ปุ่นที่ตกเป็นเชลยศึกหลังจากสงครามสิ้นสุด สภาพทหารไทยในเวลานั้นสวมเสื้อและนุ่งกางเกงที่ขาดรุ่งริ่งกลับมายังที่ตั้งเดิมของหน่วยตนเอง แต่ไม่สามารถเบิกเงินเดือนหรือเบี้ยเลี้ยงได้ เนื่องจากรัฐบาลขณะนั้นไม่มีเงินจ่าย ทำให้กองทหารต่าง ๆ ต่างมีสภาพเหมือนแค่ในนาม แต่ไม่สามารถปกครองหรือดูแลกำลังพลของตนได้

### ผลสืบเนื่อง
ขณะที่มีการวิพากษ์วิจารณ์ว่ารัฐบาลในเวลานั้นทอดทิ้งทหารไทย หรือ ลอยแพ แต่เนื่องจากในเวลานั้นสถานภาพทางการเงินของไทยอยู่ในขั้นถดถอยที่สุด เนื่องจากต้องดูแลทหารของสหประชาชาติที่เข้ามาปลดอาวุธทหารญี่ปุ่นในประเทศไทย ดูแลทหารเชลยศึกชาวญี่ปุ่น และดูแลคนงานที่ญี่ปุ่นเกณฑ์มาใช้แรงงานจากประเทศต่าง ๆ ส่งผลให้ค่าเงินบาทของไทยขณะนั้นตกต่ำถึงขีดสุด จาก 11 บาทต่อ 1 ปอนด์ กลายเป็น 80 บาทต่อ 1 ปอนด์ ส่งผลให้ไม่มีเงินในการจ่ายเงินเดือน เบี้ยเลี้ยง และเงินต่าง ๆ ให้กับทหารที่ถูกปลดกลางอากาศ

บางข้อมูลระบุว่ารัฐบาลใหม่ที่เข้ามาดูแลประเทศหลังสงครามสิ้นสุดนั้นต้องการที่จะเอาในประเทศอังกฤษ ซึ่งเป็นเจ้าอาณานิคมที่ปกครองรัฐฉานในพม่าซึ่งถูกไทยยึดครอง และยังเป็นตัวแทนของสัมพันธมิตรในการดูแลพื้นที่ ได้พยายามพลิกสถานะของไทยให้ตกไปเป็นผู้แพ้สงคราม ทำให้รัฐบาลได้แสดงท่าทีว่าไม่ได้เห็นด้วยกับการนำกำลังไปยึดรัฐฉานในปกครองของอังกฤษ ทำให้ไทยต้องรีบปลดทหารทั้งหมด และทำให้กองทัพพายัพกลายเป็นจำเลยรับผิดไป

สืบเนื่องจากเหตุการณ์ดังกล่าว กองทัพบกไทยได้ถูกดูหมิ่นและเหยียดหยามโดยบุคคลในเสรีไทยบางคน เนื่องจากมองว่าทหารบกเป็นเครื่องมือของเผด็จการในช่วงเวลาที่ผ่านมา และบางส่วนได้วิพากษ์ว่ากองทัพบกได้ก่อตั้งมาถึง 50 ปี แต่มีผลงานไม่เท่ากับเสรีไทยที่ก่อตั้งมาเพียงแค่ 2 ปี และจากการเมืองภายในประเทศเวลานั้น เป็นผลสืบเนื่องให้เกิดการรัฐประหารในประเทศไทยเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490

นอกจากนี้ การยุบกองทัพพายัพและเหตุการณ์เดินนับไม้หมอนได้เป็นอีกเหตุผลในการก่อตั้ง องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก เมื่อปี พ.ศ. 2491 โดยที่ พลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีในเวลานั้น

## การจัดกำลังรบ
### กำลังรบ ณ พ.ศ. 2485
[thumb|150px|[พลโท จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์ แม่ทัพพายัพ คนที่ 1]]
[thumb|150px|[พลโท จิร วิชิตสงคราม แม่ทัพพายัพ คนที่ 2]]
[thumb|150px|พลตรี [ผิน ชุณหะวัณ|หลวงชำนาญยุทธศาสตร์ (ผิน ชุณหะวัณ) ผู้บัญชาการกองพลที่ 3 กองทัพพายัพ]]

**กองทัพพายัพ** มี พลโท จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์ เป็นแม่ทัพ และ มี พลตรี สมบูรณ์ ศรานุชิต เป็นเสนาธิการ ตั้งกองบัญชาการกองทัพพายัพครั้งแรกที่จังหวัดลำปาง หลังจากกองทัพพายัพบุกเข้ายึดเมืองเชียงตุงและรัฐฉานได้แล้ว จึงมีการย้ายกองบัญชาการกองทัพพายัพมาตั้งที่จังหวัดเชียงราย เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 และย้ายพลโท จิร วิชิตสงคราม เสนาธิการทหารบก มารับหน้าที่แม่ทัพพายัพแทน เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2485

กำลังรบที่ขึ้นตรงต่อกองทัพพายัพมีดังนี้

* **[[กองพลทหารราบที่ 2 รักษาพระองค์|กองพลที่ 2]]** มีพลตรี หลวงไพรีระย่อเดช (กี๋ ชมะบูรณ์) เป็นผู้บัญชาการกองพล ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 4 (ปราจีนบุรี) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 10 (ปราจีนบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 11 (ปราจีนบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 12 (ปราจีนบุรี)
** กรมทหารราบที่ 5 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 13 
*** กองพันทหารราบที่ 14 
*** กองพันทหารราบที่ 15 
** กรมทหารราบที่ 12 (พิษณุโลก) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 28 (นครสวรรค์)
*** กองพันทหารราบที่ 29 (พิษณุโลก)
*** กองพันทหารราบที่ 33 (พิษณุโลก)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 4 (ปราจีนบุรี)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 5 (ปราจีนบุรี)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 6
** หน่วยขึ้นสมทบ:
*** กรมทหารม้าที่ 5 กองพลทหารม้า
*** กองพันรถรบ กรมยานเกราะ
* **กองพลที่ 3** มีพลตรี หลวงชำนาญยุทธศาสตร์ (ผิน ชุณหะวัณ) เป็นผู้บัญชาการกองพล ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 7 (นครราชสีมา) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 19 (นครราชสีมา)
*** กองพันทหารราบที่ 20 (นครราชสีมา)
*** กองพันทหารราบที่ 21 (นครราชสีมา)
** กรมทหารราบที่ 8 (สุรินทร์) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 17
*** กองพันทหารราบที่ 18
*** กองพันทหารราบที่ 52
** กรมทหารราบที่ 9 (อุบลราชธานี) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 25 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารราบที่ 26 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารราบที่ 27 (อุบลราชธานี)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 7 (นครราชสีมา)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 8 (นครราชสีมา)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 9
** กองจักรยานยนต์ลาดตะเวน
** กองรถรบ
* **กองพลที่ 4** มีพันเอก หลวงหาญสงคราม (พิชัย หาญสงคราม)  เป็นผู้บัญชาการกองพล ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 3 (ลพบุรี) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 4 (ลพบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 6 (ลพบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 8 (สระบุรี)
** กรมทหารราบที่ 13 (ลำปาง) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 30 (ลำปาง)
*** กองพันทหารราบที่ 31 (เชียงใหม่)
*** กองพันทหารราบที่ 34 (ลำปาง)
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 3
** กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 10 (นครสวรรค์)
* **กองพลทหารม้า** - พันโท ทวน วิชัยขัทคะ
** กรมทหารม้าที่ 35 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารม้าที่ 3 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารม้าที่ 5 (ร้อยเอ็ด)
** กรมทหารม้าที่ 46 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารม้าที่ 4 (จันทบุรี)
*** กองพันทหารม้าที่ 6
* กองพันรถรบ
* กรมทหารม้าที่ 12 (อิสระ) มีพันโท หลวงจำรัสโรมรัน (จำรัส รมยะบุรุษ) เป็นผู้บังคับการกรม ประกอบด้วย
** กองพันทหารม้าที่ 1 (กรุงเทพฯ)
** กองพันทหารม้าที่ 2 (ปราจีนบุรี)
* กองพันทหารราบที่ 35 (เชียงใหม่)
* กองพันทหารช่างที่ 1 (ราชบุรี)
* กองพันทหารช่างที่ 2 (ฉะเชิงเทรา)
* กองพันทหารช่างที่ 3
* กองพันทหารช่างที่ 4
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 1 (กรุงเทพ)
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 11
* กองพันปืนใหญ่ต่อสู้อากาศยาน กองทัพพายัพ
* กองพันขนส่ง กองทัพพายัพ
* กองพันลำเลียงน้ำ กองทัพพายัพ

### การปรับกำลัง
ระหว่างการรบ กองทัพพายัพได้จัดกำลังผสมเพิ่มเติมในกองทัพดังนี้
* **กรมทหารราบสนามที่ 17** ประกอบด้วย
** กองพันทหารราบที่ 32 (นครสวรรค์)
** กองพันทหารราบที่ 35 (เชียงใหม่)
** กองพันทหารราบที่ 39 (นครศรีธรรมราช)

สภาพภูมิอากาศที่เลวร้ายเป็นปัจจัยบังคับให้ต้องยุบกองพลทหารม้าเร็วกว่าที่ควร และย้ายกรมทหารม้าที่ 31 ไปยังจังหวัดร้อยเอ็ด กับย้ายกองพันทหารม้าที่ 1 รักษาพระองค์ (กองพันทหารม้าใช้ม้า) กลับไปยังกรุงเทพฯ

อย่างไรก็ตาม กองทัพบกไทยก็ได้จัดตั้งหน่วยทหารทดแทนหน่วยทหารม้าขึ้นในกองทัพพายัพ ดังนี้
* กองพันปืนกลหนักที่ 11
* กองพันปืนกลที่ 1
* กองพันปืนกลที่ 2
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 27
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 29

### กองทัพที่ 2
หลังจากฟื้นฟูความสงบในเมืองเชียงตุงได้ ในปี พ.ศ. 2486 กองทัพบกไทยจึงถอนกำลังของกองทัพพายัพบางส่วน และจัดตั้งกองทัพที่ 2 ขึ้นเป็นกำลังรบสำรอง โดยมีกองบัญชาการอยู่ที่จังหวัดลพบุรี ประกอบด้วย

* **[[กองพลที่ 1 รักษาพระองค์|กองพลที่ 1]]** (เชียงราก) ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 1 (กรุงเทพฯ) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 3 (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 9 (กรุงเทพฯ)
** กรมทหารราบที่ 2 (กรุงเทพฯ) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 2 (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 7 (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 37 (ราชบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 45 (เพชรบุรี)
* กองพันทหารม้าที่ 1 (ย้ายจากกองทัพพายัพกลับมายังกรุงเทพฯ หลังจากยุบกรมทหารม้าที่ 12 อิสระ เนื่องจากม้าที่หน่วยดังกล่าวใช้งานเป็นของกองพันทหารม้าที่ 1 เกิดเจ็บป่วยและล้มตายจำนวนมาก)
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 1
* **กองพลที่ 7** (ลพบุรี) ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 19 (ตำบลบัวชุม อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 58 (ตำบลบัวชุม อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 59 (ตำบลบัวชุม อำเภอชัยบาดาล จังหวัดลพบุรี)
** กรมทหารราบที่ 20 (อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์)
*** กองพันทหารราบที่ 60 (อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์)
*** กองพันทหารราบที่ 61 (อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์)
** กรมทหารราบที่ 21 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
*** กองพันทหารราบที่ 62 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
*** กองพันทหารราบที่ 63 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
*** กองพันทหารราบที่ 64 (ตำบลวังชมภู อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์)
** กรมทหารราบที่ 12 ย้ายจากกองทัพพายัพกลับมายังจังหวัดนครสวรรค์ ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 28 (นครสวรรค์)
*** กองพันทหารราบที่ 65 (นครสวรรค์)
** กรมทหารราบที่ 6 ย้ายจากกองทัพพายัพกลับมายังจังหวัดพิษณุโลก ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 29 (พิษณุโลก) - แยกมาจากกรมทหารราบที่ 12
*** กองพันทหารราบที่ 66 (นครสวรรค์)
*** กองพันทหารราบที่ 67 (ตาก)

### กองพลที่ 37
ในปี พ.ศ. 2488 กองทัพบกไทยได้จัดตั้งหน่วยทหารเพื่อช่วยฝึกด้านยุทธวิธีแก่ขบวนการเสรีไทย ดังนี้
* **กองพลที่ 37** (นครราชสีมา) ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 107 (นครราชสีมา)
** กรมทหารม้าที่ 35 (ร้อยเอ็ด) - ย้ายมาจากกองทัพพายัพ ประกอบด้วย
*** กองพันทหารม้าที่ 3 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารม้าที่ 5 (ร้อยเอ็ด)
** กรมทหารราบที่ 108 (อุดรธานี - นครพนม
** กรมทหารราบที่ 9 (อุบลราชธานี) - ย้ายมาจากกองทัพพายัพ
*** กองพันทหารราบที่ 25 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารราบที่ 26 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารราบที่ 27 (อุบลราชธานี)

## การยุบหน่วย
หลังการประกาศสันติภาพเมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2488 หน่วยต่าง ๆ ของกองทัพได้ถูกยุบเลิกและสลายกำลัง ดังนี้

; ประกาศยุบเลิกหน่วยและสลายกำลังเมื่อวันที่ 30 ตุลาคม พ.ศ. 2488
* กองพันปืนกลหนักที่ 11
* กองพันปืนกลที่ 1
* กองพันปืนกลที่ 2
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 27
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 28

; ประกาศยุบเลิกหน่วยและสลายกำลังเมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2488
* กองบัญชาการกองทัพพายัพ
* กองทัพที่ 2
* กองพลที่ 7
* กองพลที่ 37
* กองพลน้อยผสมที่ 18 ประจำการ ณ สี่รัฐมาลัย
* กรมทหารราบที่ 20
* กรมทหารราบที่ 107
* กองพันทหารม้าที่ 4
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 6
* กองพันทหารปืนใหญ่ที่ 14
* กองพันทหารราบที่ 32 (นครสวรรค์)
* กองพันทหารราบที่ 33 (กำลังสำรอง)
* กองพันทหารราบที่ 34 (ลำปาง)
* กองพันทหารราบที่ 35 (เชียงใหม่)
* กองพันทหารราบที่ 54
* กองพันทหารราบที่ 56
* กองพันทหารราบที่ 40 (ตรัง)
* กองพันทหารราบที่ 41 (สงขลา)

## การปรับกำลังหลังสิ้นสุดสงคราม
หลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ 2 ในปี พ.ศ. 2489 กองทัพบกไทยได้ปรับกำลังใหม่ดังนี้
* มณฑลทหารบกที่ 1 (กรุงเทพฯ) ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ) - ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 3 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 9 มหาดเล็กรักษาพระองค์ (กรุงเทพฯ)
** กรมทหารราบที่ 11 (กรุงเทพฯ) -  แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 2 - ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 2 (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 7 (กรุงเทพฯ)
*** กองพันทหารราบที่ 37 (ราชบุรี)
*** กองพันทหารราบที่ 45 (เพชรบุรี)
* มณฑลทหารบกที่ 2 (ปราจีณบุรี) ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 2 (ลพบุรี) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 3 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 4
*** กองพันทหารราบที่ 6
*** กองพันทหารราบที่ 8
** กรมทหารราบที่ 12 (ปราจีณบุรี) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 4 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 10
*** กองพันทหารราบที่ 11
*** กองพันทหารราบที่ 12
* มณฑลทหารบกที่ 3 ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 3 (นครราชสีมา) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 7 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 19
*** กองพันทหารราบที่ 20
*** กองพันทหารราบที่ 21
** กรมทหารราบที่ 13 (อุบลราชธานี) - แปรสภาพหน่วยมาจากกรมทหารราบที่ 9 ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 25 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารราบที่ 26 (อุบลราชธานี)
*** กองพันทหารราบที่ 27 (อุบลราชธานี)
* มณฑลทหารบกที่ 4 ประกอบด้วย
** กรมทหารราบที่ 4 (นครสวรรค์) ประกอบด้วย
*** กองพันทหารราบที่ 28 (นครสวรรค์)
*** กองพันทหารราบที่ 29 (พิษณุโลก)
*** กองพันทหารราบที่ 30 (ลำปาง)
*** กองพันทหารราบที่ 31 (เชียงใหม่)
* มณฑลทหารบกที่ 5 (นครศรีธรรมราช) ประกอบด้วย
** กองพันทหารราบที่ 5 (อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา)
** กองพันทหารราบที่ 38 (ชุมพร)
** กองพันทหารราบที่ 39 (นครศรีธรรมราช)
** กองพันทหารราบที่ 42 (อำเภอโคกโพธิ์ จังหวัดปัตตานี)

## กองทัพอากาศสนาม
[thumb|150px|พลอากาศตรี [ฟื้น รณนภากาศ ฤทธาคนี|ขุนรณนภากาศ (ฟื้น ฤทธาคนี) ผู้บังคับกองบินใหญ่ผสมภาคพายัพ]]
* แม่ทัพอากาศสนาม - พลอากาศตรี หลวงอธึกเทวเดช (เจียม โกมลมิศร์)
* รองแม่ทัพอากาศสนาม - พลอากาศตรี หลวงเทวฤทธิ์พันลึก (กาพย์ ทัตตานนท์)
* เสนาธิการกองทัพอากาศสนาม และผู้บังคับกองบินใหญ่ผสมภาคพายัพ - พลอากาศตรี ขุนรณนภากาศ (ฟื้น ฤทธาคนี)

**กองบินผสมที่ 90** - ไม่ทราบจำนวนอากาศยาน
*ฝูงบินที่ 41
** เครื่องบิน Curtiss Hawk III
*ฝูงบินที่ 42
** เครื่องบิน Curtiss Hawk III
*ฝูงบินที่ 32
** เครื่องบิน Vought Corsair V-93s
*ฝูงบินที่ 11
** เครื่องบิน Mitsubishi Ki-30
*ฝูงบินที่ 12
** เครื่องบิน Mitsubishi Ki-30 จำนวน 17 เครื่อง
*ฝูงบินที่ 61
** เครื่องบิน Martin 139WS
*ฝูงบินที่ 62
** เครื่องบิน Mitsubishi Ki-21-I

## ดูเพิ่ม
* การยึดครองพม่าของญี่ปุ่น
* ประเทศไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง
* สหรัฐไทยเดิม

## อ้างอิง
* Thailand
*  The Northern Campaign
** Phayap Army 
* สงครามมหาเอเซียบูรพา - จากวันวีรไทย ถึง วันประกาศสงคราม (Thai)
*กองทัพไทยจัดกำลังพลไปรบในสงครามมหาเอเชียบูรพา
*ลุยโคลนไปยึดเชียงตุง สถาปนาเป็น “สหรัฐไทยเดิม”! ชิงดินแดนที่เสียไปในสมัย ร.๔-ร.๕ คืนมาได้ครบ!!
*ภาพเก่าเล่าตำนาน : กองทัพญี่ปุ่นไปทำอะไร…ใน‘ลำปาง’ โดย พลเอก นิพัทธ์ ทองเล็ก
*การจัดตั้งกองทัพพายัพ
*การปฏิบัติการของกองทัพพายัพ
* ประวัติศาสตร์การสงครามของไทยในสงครามมหาเอเซียบูรพา, กรมยุทธศึกษาทหาร กองบัญชาการทหารสูงสุด. 2540 (Thai)

หมวดหมู่:ประเทศไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:การยึดครองพม่าของไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์การทหารของไทยระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:หน่วยและรูปขบวนทหารไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:หน่วยและรูปขบวนทหารในพม่าในสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์