เถาหัวลิง

thumb|right|ภาพวาดเถาหัวลิง (Spanoghe) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานระบุว่า "ผลขนาดผลส้มจีน มีสันตรงกลางคล้ายหัวลิง"

**เถาหัวลิง** หรือ **หัวลิง** (ชื่อวิทยาศาสตร์: *Sarcolobus globosus*) เป็นไม้พุ่มเลื้อยชนิดหนึ่งในวงศ์ตีนเป็ด

## การกระจายพันธุ์
มีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของเอเชีย รวมถึง ประเทศอินเดีย ประเทศจีน ประเทศไทย ประเทศมาเลเซีย ประเทศเมียนมาร์ ประเทศฟิลิปปินส์ และประเทศอินโดนีเซีย

ในประเทศอินเดีย พืชชนิดนี้พบได้ในป่าชายเลนของรัฐเบงกอลตะวันตก รัฐโอฑิศา รัฐอานธรประเทศ สุนทรวัน และหมู่เกาะอันดามันและนิโคบาร์ การปฏิบัติแบบดั้งเดิมของภูมิภาคเหล่านี้จะใช้ใบและเหง้า เป็นยารักษาโรค ส่วนเมล็ดที่มีพิษจะใช้เป็นเหยื่อล่อเพื่อฆ่าสุนัขและสัตว์ป่า

## คำอธิบาย
เถาหัวลิงเป็นไม้พุ่มเลื้อย มีลำต้นเกลี้ยงและแข็งแรง รากมีขนาดหนาและอวบน้ำ ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามกัน มีขนาด 3-6x2-4.5&nbsp;ซม. รูปไข่หรือรูปวงรี เนื้อใบหนาและอวบน้ำ ปลายใบแหลมหรือมน ฐานใบกลม ช่อดอกเป็นช่อแบบกระจุก ดอกมีขนาดเล็ก เป็นรูปดาว รวมกันในช่อดอกแบบกระจุกที่ซอกใบ ดอกมีขนาด 2-3 มม. กลีบดอกมีสีม่วง ด้านในของกลีบมีขน ฝักแตกแนวเดียวมีสีน้ำตาลขนาด 4–5&nbsp;ซม. รูปร่างค่อนข้างกลม เมล็ดมีจำนวนมากและแบน ใบเลี้ยงมักมีขนาดใหญ่ ซึ่งมีรากฝอยขนาดใหญ่

ในป่าชายเลนของประเทศอินเดีย มักพบร่วมกับ *[[เป้งทะเล|Phoenix paludosa]]* (เป้งทะเล) และจะเลื้อยอยู่บนต้นไม้

การออกดอกและการติดผล เกิดขึ้นในช่วงเดือนมิถุนายน–กันยายน และเดือนตุลาคม–มกราคม ตามลำดับ ในรัฐอานธรประเทศ มีการบันทึกว่าผลจะออกเร็วที่สุดในช่วงเดือนสิงหาคมถึงเดือนตุลาคม

## ส่วนประกอบทางเคมี
เถาหัวลิง เป็นแหล่งอันอุดมไปด้วยฟลาโวนอยด์ โรทีนอยด์ และฟีนอลิคไกลโคไซด์ สารโรทีนอยด์ เช่น เทฟโรซิน, 12aalpha-hydroxydeguelin, 11-hydroxytephrosin, 12a-hydroxyrotenone, 12aalpha-hydroxyrotenone, 6aalpha,12aalpha-12a-hydroxyelliptone, 6a,12a-dehydrodeguelin และ 13-homo-13-oxa-6a,12a-dehydrodeguelin, วิลโลซินอล และ 6-oxo-6a,12a-dehydrodeguelin ได้รับการระบุ และมีการระบุไอโซฟลาโวน เช่น บาร์บิเจอโรน เจนิสติน และ Chromone 6,7-dimethoxy-2,3-dihydrochromone และIsoflavone sarcolobone และ rotenoid sarcolobin ถูกแยกออกจากลำต้นและเป็นลักษณะเฉพาะของพืชชนิดนี้ มีรายงานว่า มีการค้นพบไกลโคไซด์ของฟีนอลิก 4 ชนิด รวมถึงกรดวานิลลิก 4-O-beta-d-glucoside กลูโคซีริงิกแอซิด ทาคิโอไซด์ และไอโซทาคิโอไซด์

## การนำไปใช้

### ใช้เป็นพิษ
เถาหัวลิง ถูกระบุโดยองค์การอาหารและยาสหรัฐอเมริกา (FDA) ให้เป็นพืชมีพิษ เมล็ดพืชเหล่านี้มีพิษร้ายแรงต่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ชาวพื้นเมืองในเอเชียใช้กันอย่างแพร่หลายในการฆ่าสุนัขและสัตว์ป่า มีการพิสูจน์แล้วว่ามีมีประสิทธิภาพในการฆ่าแมว และมีรายงานการใช้ในเกาะชวาในศตวรรษที่ 19 เพื่อฆ่าเสือ สารสกัดจากพืชทำให้เกิดการยับยั้งระบบประสาทและกล้ามเนื้อ อาการของการได้รับพิษในสัตว์ ได้แก่ ปัสสาวะเป็นเลือด และไตเสื่อม

### ใช้เป็นยา
พืชชนิดนี้ถูกนำมาใช้ในเวชสมุนไพรวิทยา ในการรักษาโรครูมาติก โรคไข้เลือดออก และไข้ เป็นที่ทราบกันดีว่าพืชชนิดนี้มีบาร์บิเจอโรน ซึ่งได้รับการพิสูจน์แล้วว่ามีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระอย่างมีนัยสำคัญ มีประสิทธิภาพสูงต่อปรสิตสกุลพลาสโมเดียมอย่าง *[[Plasmodium falciparum]]* และมีศักยภาพในการต้านมะเร็ง เนื่องจากทำให้เกิดอะพอพโทซิสของเซลล์มะเร็งปอดในหนู

## อนุกรมวิธาน
*Sarcolobus globosus* ได้รับการอธิบายโดย Nathaniel Wallich และตีพิมพ์ใน *[[Asiatic Researches]]* เล่มที่ 12 หน้า 568 แผ่นภาพที่ 4 ในปี ค.ศ. 1816

## ชนิดย่อย
เถาหัวลิงแบ่งเป็นชนิดย่อย 2 ชนิดดังนี้

* *S. g. globosus*
* *S. g. peregrinus*

## ในประเทศไทย

### ในวรรณคดี
หัวลิงถูกอ้างถึงในกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงซึ่งทรงนิพนธ์ขึ้นโดยเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร ครั้งเสด็จทางสถลมารคตามพระบิดาไปนมัสการพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี โดยพรรณนาถึงความงามของธรรมชาติตลอดเส้นทางการเสด็จจากท่าเจ้าสนุกถึงธารทองแดง ความว่า

คำว่า **หัวลิง** และ **หูลิง** ในกาพย์ห่อโคลงนั้นหมายถึง เถาหัวลิง (*Sarcolobus globosus*) นั้นเอง และคำว่า **หมากลางลิง** **ลางลิง** หรือ **กระไดลิง** ในกาพย์ห่อโคลงนั้นหมายถึงพืชอีกชนิดชื่อ บันไดลิง (*Phanera scandens*)
## ดูเพิ่มเติม

* บาร์บิเจอโรน

## เชิงอรรถและรายการอ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* วิกิสปีชีส์
* bioSearch ศูนย์ชีวสารสนเทศ สถาบันสมุทรศาสตร์แห่งชาติ
* 
* ZipcodeZoo
* ฐานข้อมูลพืชมีพิษของ FDA 

หมวดหมู่:วงศ์นมตำเลีย
หมวดหมู่:พืชดอก