บรรดาศักดิ์ไทย

ในฐานันดรศักดิ์ไทย **บรรดาศักดิ์** คือ ระดับชั้นหรือยศของข้าราชการไทยในสมัยโบราณ เทียบกับคำภาษาอังกฤษคือ Title

[thumb|250px|right|[เจ้าพระยาพลเทพ (เฉลิม โกมารกุล ณ นคร) เสนาบดีในรัชกาลที่ 5]]
ระบบบรรดาศักดิ์ของขุนนางไทยนี้ ได้ตราออกมาเป็นกฎหมาย เรียกว่า พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน นาทหารหัวเมือง พ.ศ. 1998 ในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ กษัตริย์ผู้ครองกรุงศรีอยุธยา

## ประวัติ
thumb|200px|right|ขุนนางสยามบนเปลขณะออกตรวจราชการ
thumb|200px|right|ขุนนางสยามกับเหล่าบริวาร
บรรดาศักดิ์ของขุนนางไทยมีความแตกต่างกับตะวันตกเนื่องจากระบบที่แตกต่างกัน ขุนนางตะวันตกเป็นขุนนางสืบตระกูล และไม่ใช่ข้าราชการ แม้ว่าขุนนางบางคนรับราชการ แต่ขุนนางไทยเป็นข้าราชการ และตำแหน่งขุนนางผูกพันกับระบบราชการ ส่วนขุนนางตะวันตกนั้น ตำแหน่งขุนนาง ผูกพันกับการถือครองที่ดิน ที่ได้รับพระราชทานไว้แต่เดิม และส่วยสาอากร หรือผลประโยชน์ที่เกิดจากที่ดินนั้น ขุนนางตะวันตก จึงมีส่วนคล้ายกับเจ้าต่างกรม ของไทย ในส่วนของผลประโยชน์ในตำแหน่ง เช่น ส่วย กำลังคน เป็นต้น แต่เจ้าต่างกรมของไทย ก็ไม่ได้สืบตระกูล

ดังนั้น บรรดาศักดิ์ของขุนนางไทยจึงน่าจะเป็นชั้นยศ (Rank) มากกว่าเป็นบรรดาศักดิ์ (Title) ตามหลักการสมัยใหม่

ได้มีการประกาศยกเลิกบรรดาศักดิ์ของไทยอย่างเป็นทางการ เมื่อ 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร หลังจากนั้น ก็ได้มีพระบรมราชโองการ ประกาศยกเลิกยศข้าราชการพลเรือนอย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2485 ต่อมาประกาศทั้ง 2 ฉบับดังกล่าวก็ได้ถูกยกเลิกเมื่อ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2487 และต่อมาได้มีพระราชบัญญัติคืนยศ บรรดาศักดิ์ เครื่องราชอิสสริยาภรณ์ และสิทธิในการรับเบี้ยหวัดบำเหน็จและบำนาญ พุทธศักราช 2489 เพื่อนิรโทษกรรมแก่ผู้ต้องโทษทางการเมือง ในสมัยรัฐบาลของควง อภัยวงศ์ได้มีการประกาศใช้บรรดาศักดิ์อีกครั้ง การประกาศให้มีผู้ได้รับบรรดาศักดิ์กลับคืนมีปรากฏในราชกิจจานุเบกษาครั้งสุดท้ายเมื่อ พ.ศ. 2512

## บรรดาศักดิ์ขุนนางไทย
บรรดาศักดิ์ของขุนนางไทยจะมี **ศักดินา** ประกอบกับบรรดาศักดิ์นั้นด้วย ระบบขุนนางไทย ถือว่า ศักดินา สำคัญกว่า **บรรดาศักดิ์** เพราะศักดินา จะใช้เป็นตัววัดในการปรับไหม และ พินัย ในกรณีขึ้นศาล ระหว่างราษฎรด้วยกันยกเว้นคดีความหลวงให้เฆี่ยนโบยตี เช่น *พระไอยการลักษณะวิวาทตีด่ากัน* ใน *กฎหมายตราสามดวง* กล่าวว่า

*วิวาท บทที่ 36 ผู้ใดด่าผู้อื่นโดยด่าเฉพาะตัวของผู้นั้น ให้ปรับไหมตามบรรดาศักดิ์ หากได้ด่าถึงตระกูลให้ปรับไหมทวีคูณ*
บรรดาศักดิ์ใน *[[พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน นาทหาร หัวเมือง]]* นี้ ค่อนข้างสับสนและไม่เป็นระบบ คล้าย ๆ กับว่า ผู้ออกกฎหมายนึกอยากจะให้บรรดาศักดิ์ใด ศักดินาเท่าไหร่ ก็ใส่ลงไป โดยไม่ได้จัดเป็นระบบแต่อย่างใด (เพิ่มเติมวันที่ 4 มีนาคม 2550 ตามความเห็นไม่คิดว่าจะจัดไม่เป็นระบบแต่อย่างใด แต่เป็นลักษณะอย่าง เช่น เมืองตากเป็นเมืองเล็ก ๆ พระยาตากอาจถือศักดินาสูงสุดอยู่ในเมืองตาก หมายความว่าใหญ่สุดในเมืองตากทั้งศักดินาและบรรดาศักดิ์ แต่อย่างที่บอกไป เมืองตากเป็นเมืองเล็ก เป็นไปได้ว่าอาจมีศักดินาต่ำกว่ายศขุนของอยุธยาซึ่งถือว่าเป็นเมืองใหญ่ก็เป็นได้ ทั้งนี้ควรหาข้อมูลเปรียบเทียบตรงจุดนี้ให้กระจ่าง) ดังนั้น จึงมีขุนนางใน กรมช่างอาสาสิบหมู่ หรือ บางกรม ที่มีบรรดาศักดิ์เป็นพระยา แต่ศักดินาต่ำกว่า 1,000 ซึ่งถือเป็นขุนนางระดับต่ำ

ในสมัยต่อมาได้มีการเพิ่มเติม บรรดาศักดิ์ต่าง ๆ จากทำเนียบพระไอยการนาพลเรือน นายหาร หัวเมือง ขึ้นอีกเป็นอันมาก

ขุนนางของไทยสมัยโบราณ ไม่เหมือนกับขุนนางในประเทศตะวันตก คือ ไม่ได้เป็นขุนนางสืบตระกูล ผู้ที่ได้ครองบรรดาศักดิ์ก็อยู่ในบรรดาศักดิ์เฉพาะตนเท่านั้น จึงเทียบได้กับข้าราชการ หรือ ระบบชั้นยศของข้าราชการในสมัยปัจจุบัน ที่มีการแบ่งเป็นระดับต่าง ๆ แต่ขุนนางไทยในสมัยโบราณ จะมีราชทินนาม และ ศักดินา เพิ่มเติมแตกต่างจากข้าราชการในปัจจุบันที่มีเพียงชั้นยศเท่านั้น

บรรดาศักดิ์ **จมื่น** หรือ **พระนาย** นั้น เป็นบรรดาศักดิ์ หัวหน้ามหาดเล็ก ในกรมมหาดเล็ก ศักดินา 800-1000 เทียบได้เท่ากับ บรรดาศักดิ์ พระ ที่มีศักดินาใกล้เคียงกัน แต่จมื่นนั้น ได้รับการยกย่องมากกว่า เนื่องจากอยู่ใกล้ชิดพระเจ้าแผ่นดิน และมักจะมีอายุยังน้อย อยู่ในระหว่าง 20-30 ปี มักเป็นลูกหลานของขุนนางชั้นผู้ใหญ่ที่นำมาถวายตัวรับใช้ใกล้ชิด พระเจ้าแผ่นดิน และเป็นช่องทางเข้ารับราชการต่อไปในอนาคต

### สมัยสุโขทัย
บรรดาศักดิ์สมัยสุโขทัยคล้ายคลึงกับล้านนา แต่ไม่ปรากฏว่าใช้บรรดาศักดิ์แบบสมัยอยุธยา บรรดาศักดิ์ขุนนางที่ปรากฏในศิลาจารึก เช่น

# ท้าวพระยา
# เสนาบดี
# อมาตย์
# เจ้าแสน
# เจ้าหมื่น (เช่น หมื่นเงินกอง ฝ่ายพระคลัง ใช้ครั้งแรกในรัชกาลพญากือนา)
# ขุนมนตรี
# ล่ามหมื่น หรือ หมื่นล่าม
# เจ้าพัน
# ล่ามพัน
# พันน้อย
# ล่ามบ่าว
# นายร้อย หรือ หัวปาก  (คุมไพร่ 100 คน)
# นายห้าสิบ (คุมไพร่ 50 คน)
# นายซาว (คุมไพร่ 20 คน)
# นายสิบ (คุมไพร่ 10 คน)
**หมายเหตุ:**
* พ่อขุน พระยา พรญา (หรือ พระญา พรยา พญา) หมายถึง พระเจ้าแผ่นดิน เจ้าเมือง ผู้เป็นใหญ่ หรือผู้เป็นหัวหน้า ไม่ใช่ยศหรือบรรดาศักดิ์ของขุนนาง 
* เจ้าพรญา และพรญา คือ ตำแหน่งเจ้าประเทศราช 

### สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น
บรรดาศักดิ์ขุนนางในสมัยอยุธยาตอนต้นแบ่งออกเป็น 8 ระดับ ดังนี้

# ออกญา หรือ พระยา
# เจ้าหมื่น
# พระ หรือ ออกพระ
# จมื่น
# หลวง หรือ ออกหลวง
# ขุน หรือ ออกขุน
# จ่า
# หมื่น และ พัน 

**หมายเหตุ:**
* สมัยอยุธยามีการใช้คำบรรดาศักดิ์ขุนนางมาจากสมัยสุโขทัย เช่น พ่อขุน พรญา
* *ออกญา* หรือ *พระยา* เป็นยศชั้นสูงสุดในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น
* ยศ *เจ้าหมื่น จมื่น* และ *จ่า* เป็นยศที่ใช้เฉพาะในกรมมหาดเล็กเท่านั้น
* *ออกพระ* ใช้สำหรับขุนนางตำแหน่งกลาโหม สมัยอยุธยาตอนกลางใช้ *ออกญา* สมัยอยุธยาตอนปลาย เปลี่ยน *ออกญา* เป็น *เจ้าพระยา*
* *สมเด็จเจ้าพระยา* เป็นคำเรียกเฉพาะเจ้านายผู้ครองเมือง และพระมหากษัตริย์เท่านั้น ไม่ใช่ยศที่พระเจ้าแผ่นดินทรงตั้ง จึงไม่นับเป็นบรรดาศักดิ์ของขุนนาง เช่น กรณี ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร ตีความคำสบถระหว่างน้าพระยากับหลานพระยาในศิลาจารึกว่า *สมเด็จเจ้าพระยา* หมายถึง สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ หรือ *สมเด็จเจ้าพระยาแพรกศรีราชา* ซึ่งเป็นเจ้านายครองเมืองสรรคบุรีสมัยอยุธยาตอนต้น-ตอนกลาง เป็นต้น

### สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย
บรรดาศักดิ์ขุนนางในสมัยอยุธยาตาม *พระไอยการนาพลเรือน นาทหาร หัวเมือง พ.ศ. 1998* แบ่งออกเป็น 8 ระดับ คือ
# เจ้าพระยา (มีเพียง 5 ตำแหน่ง)
# พระยา
# พระ
# หลวง
# ขุน
# หมื่น
# พัน
# นาย หรือ หมู่

**หมายเหตุ:**
* คำว่า *ออก* นำหน้ายศ เช่น ออกขุน ออกหลวง ออกพระ และออกญา เลิกใช้ในสมัยอยุธยาตอนปลาย
* ยศ *เจ้าพระยา* ในทำเนียบ 5 ตำแหน่งเป็นบรรดาศักดิ์ชั้นสูงสุดและได้พระราชทานเครื่องยศอย่างเจ้าต่างกรม เริ่มใช้ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย มาจากยศเดิมว่า *ออกญา*

### สมัยกรุงธนบุรี–รัตนโกสินทร์
บรรดาศักดิ์ขุนนางสมัยกรุงธนบุรีจนถึงรัตนโกสินทร์ แบ่งออกเป็น 9 ระดับ ดังนี้

# สมเด็จเจ้าพระยา (บรรดาศักดิ์พิเศษมีเพียง 4 ท่าน)
# เจ้าพระยา
# พระยา
# พระ 
# หลวง
# ขุน
# หมื่น
# พัน
# นาย หรือ หมู่

**หมายเหตุ:**
* สมัยกรุงธนบุรีมีการเพิ่มยศ *สมเด็จเจ้าพระยา* เป็นยศชั้นสูงสุด ปรากฏครั้งแรกใน *ประวัติสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต)* จากบันทึกของพระยาโกษา (สอน โลหนันท์) ในคราวสงครามอะแซหวุ่นกี้ ว่าพระเจ้าตากสินมีพระราชดำริที่จะทรงสถาปนาเจ้าพระยาจักรี (ทองด้วง) (อะแซหวุ่นกี้เรียกว่า *เจ้าพระยากษัตริย์ศึก*) ให้มีศักดิ์เสมอเจ้า ซึ่งสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี และเจ้าพระยาจักรี (ทองด้วง) (หรือ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1) ต่างก็ทรงเป็นขุนนางมาแต่ก่อน และมีชาติกำเนิดเป็นสามัญชน

* สมเด็จเจ้าพระยาคนแรกในประวัติศาสตร์ไทย คือ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก (ทองด้วง)

### ขุนนางนามเมือง
ขุนนางนามเมือง หมายถึง การเรียกชื่อผู้ดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองตามนามเมืองที่ปกครองแทนการเรียกนามบรรดาศักดิ์ หรือราชทินนามที่ได้รับพระราชทาน เช่น

### การเทียบบรรดาศักดิ์ในอดีตกับปัจจุบัน

การนำบรรดาศักดิ์ขุนนางมาเปรียบเทียบกับตำแหน่งข้าราชการปัจจุบันนั้นไม่สามารถเทียบกันได้ แม้อนุโลมเทียบก็เป็นไปได้ยาก โดยพิจารณาความแตกต่าง ดังนี้

; 1) ขอบเขตอำนาจ

ขอบเขตอำนาจขุนนางสมัยโบราณกับข้าราชการปัจจุบันมีความแตกต่างกัน เช่น การเปรียบเทียบการปกครองเมืองของเจ้าเมืองสมัยอยุธยาถือพระราชอาญาสิทธิ์ เสมือนกษัตริย์ในบ้านเมืองของตนเอง และทำหน้าที่เป็นเมืองกันชน หรือเมืองหน้าด่านระหว่างราชธานี แม้แต่เจ้าเมืองแต่ละเมืองก็มีความสูงศักดิ์ไม่เท่ากันขึ้นอยู่กับเมืองที่ไปปกครอง ขณะที่ขอบเขตอำนาจผู้ว่าราชการจังหวัดในปัจจุบันมีหน้าที่ตาม*พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน *และการกำกับดูแลองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเท่านั้น

; 2) ชั้นยศ

ข้าราชการมีชั้นยศเท่ากันแต่ฐานันดรศักดิ์ย่อมไม่เท่ากัน เช่น ยศ เจ้าพระยา ในสมัยอยุธยามีการแบ่งฐานันดรศักดิ์เป็น 3 ระดับชั้น คือ ระดับเอกอุ หรือเอกอุดม (ระดับสูงสุด) ระดับเอกมัธยม หรือเอกมอ (ระดับกลาง) และระดับเอกสามัญ หรือเอกสอ เช่น เจ้าพระยาพิษณุโลกกับเจ้าพระยาจักรีสมุหนายก เป็นเจ้าพระยาระดับเอกอุเท่ากัน แต่เจ้าพระยานครศรีธรรมราชเป็นเจ้าพระยาระดับเอกสามัญ แม้จะอนุโลมเทียบยศ *เจ้าพระยา* เสมอด้วยตำแหน่ง *นายกรัฐมนตรี* ในระบบปกครองปัจจุบัน แต่ทำเนียบรายชื่อนายกรัฐมนตรีไทยปัจจุบัน ปรากฏว่ามียศสูงสุดเพียงชั้นพระยาเท่านั้น

; 3) ศักดินา

บรรดาศักดิ์ข้าราชการสมัยโบราณไม่สำคัญเท่ากับศักดินา ข้าราชการที่มีศักดินาสูงแต่บรรดาศักดิ์ต่ำกว่าย่อมมีศักดิ์สูงกว่า เช่น บรรดาศักดิ์ชั้นหลวงเจ้ากรม ศักดินา 1800 สูงกว่าชั้นพระยาเจ้ากรม ศักดินา 1000
หรือกรณีศักดินาเท่ากันแต่มีความสูงศักดิ์มากกว่าโดยพิจารณาจากตำแหน่ง เช่น *เจ้าพระยามหาอุปราช* ศักดินา 10000 แม้เท่าสมุหนายกและสมุหกลาโหม แต่มีศักดิ์สูงกว่า (สมัยรัตนโกสินทร์ *เจ้าพระยามหาอุปราช* เปลี่ยนเป็นตำแหน่ง *สมเด็จเจ้าพระยา* มีศักดินาพิเศษ เกิน 10000 ขึ้นไป) ในขณะที่ข้าราชการในปัจจุบันไม่มีศักดินาแล้ว

; 4) ยุคสมัย และระบบการปกครอง

ข้าราชการที่มียศ และศักดินาเท่ากัน แต่มีความสูงศักดิ์ไม่เท่ากันอันเนื่องจากความแตกต่างของยุคสมัยและระบบการปกครอง เช่น 
สมัยอยุธยาตอนต้น *ออกญา* หรือ*พระยา* หากเทียบกับสมัยอยุธยาตอนปลายจะเสมอด้วยยศ *เจ้าพระยา* แต่ไม่ใช่เสมอยศ *พระยา*
สมัยอยุธยาตอนปลาย หากเทียบเจ้าพระยาอัครมหาเสนาบดีกับเจ้าพระยามหานครผู้ครองหัวเมืองชั้นเอกฝ่ายเหนือและฝ่ายใต้ มีชั้นยศเป็นเป็นรองอัครมหาเสนาบดี และศักดินาเสมอเสนาบดีจตุสดมภ์ แต่ศักดิ์สูงกว่า เสนาบดีจตุสดมภ์

สมัยรัตนโกสินทร์ หากเทียบ เจ้าพระยาอัครมหาเสนาบดีกับเจ้าพระยาเสนาบดีกระทรวง มีเพียงเสนาบดีกระทรวงกลาโหมและเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย 2 กระทรวงนี้เท่านั้นที่เสมอ อัครมหาเสนาบดี ต้องมียศ เจ้าพระยา และเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยของพระเจ้าแผ่นดินด้วย 

ภายหลังการปรับปรุงโครงสร้างกระทรวง พ.ศ. 2475 คณะราษฎรได้ลดอำนาจและบทบาท เสนาบดีกระทรวง และเปลี่ยนคำว่า เสนาบดีกระทรวง เป็น รัฐมนตรีว่าการกระทรวง จึงไม่สามารถเทียบเคียงกันได้
; 5) เครื่องยศและเครื่องราชอิสริยาภรณ์
ข้าราชการที่มีชั้นยศ และศักดินาเท่ากัน แต่ความสูงศักดิ์ย่อมไม่เท่ากันเสมอไป โดยพิจารณาจากเครื่องประกอบยศขุนนางและเครื่องราชอิสริยาภรณ์ที่ได้รับพระราชทาน เช่น ยศเจ้าพระยาในสมัยอยุธยาในทำเนียบ 5 ตำแหน่ง ได้รับพระราชทานเครื่องยศเสมอเจ้าต่างกรม เจ้าพระยาเสนาบดีในสมัยรัตนโกสินทร์ได้รับพระราชทานกล่อกหมาก และหีบหมากเครื่องยศ เทียบเท่าเครื่องราชอิสริยาภรณ์ปฐมจุลจอมเกล้าวิเศษ (ป.จ.ว.) และปฐมจุลจอมเกล้า (ป.จ.) เสมอด้วยเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ และเจ้าพระยาเสนาบดี แต่ข้าราชการปัจจุบันไม่ได้รับพระราชทานเครื่องยศทุกตำแหน่งเสมอไป

; 6) ตำแหน่งราชการ

ตำแหน่งข้าราชการบางชั้นยศเป็นตำแหน่งเฉพาะ เช่น เจ้าหมื่น (พระนาย) กรมมหาดเล็ก มียศสูงกว่าพระแต่ต่ำกว่าพระยา ไม่เหมือนบรรดาศักดิ์ข้าราชการทั่วไป

*แลถึงแม้ฃ้าราชการในพระราชสำนักนิ์จะมิได้เปนขุนนางในตำแหน่งนั้นใน พระราชสำนักนิ์ ตำแหน่งเหล่านั้นก็ต้องว่างเปล่าอยู่ ไม่ใช่ว่าผู้อื่นจะมาเปนได้...ตามประเพณีโบราณฃ้าราชการในพระราชฐานกับฃ้าราชการนอกเขาไม่ได้เคยเปรียบเทียบฤๅคิดแช่งขันกัน ตำแหน่งยศจึ่งมีชื่อเรียกแปลกๆ*

ข้าราชการกรมมนตรีทั้ง ๖ ประกอบด้วย กรมธรรมการ กรมพระคชบาล กรมภูษามาลา กรมพราหมณ์หลวง กรมพระคลังมหาสมบัติ และกรมพระอาลักษณ์ ซึ่งเป็นกรมขึ้นตรงต่อพระเจ้าแผ่นดินและอยู่นอกเขตอำนาจของจตุสดมภ์และสมุหนายก แม้มียศและศักดินาต่ำกว่าแต่มีศักดิ์น่าเกรงขามกว่าหน่วยงานราชการอื่นเนื่องจากมีความใกล้ชิดพระเจ้าแผ่นดินมากกว่า

### การใช้คำลำลองเรียกขานผู้มีบรรดาศักดิ์
การเรียกผู้มีบรรดาศักดิ์ด้วยคำลำลอง คือ คำที่สามัญชน หรือผู้มีบรรดาศักดิ์ใช้เรียกขานผู้มีบรรดาศักดิ์อย่างไม่เป็นทางการ มีดังนี้

### การใช้คำกริยาตายกับบรรดาศักดิ์
หลักการใช้คำกริยา *ตาย* สำหรับขุนนางที่มีบรรดาศักดิ์ตาม *ประกาศให้ใช้คำต่อแลคำตาย* รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 และคำอธิบายของหม่อมหลวงปิ่น มาลากุล  ดังนี้

**หมายเหตุ**
# บรรดาศักดิ์ *พระยาพานทอง* มีกรณีใช้คําใดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ใช้
# *ถึงแก่กรรม* ใช้ได้แต่ผู้มีบรรดาศักดิ์ ไพร่ใช้ไม่ได้

### อัตราค่าปรับไหม
ตัวอย่างอัตราค่าปรับไหมของขุนนางตามพระราชกำหนดกฎหมายเก่าศักราชกฎหมาย ๑๓๗๕ ตรงกับ พ.ศ. 2298 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ กำหนดไว้ดังนี้

**หมายเหตุ**
# มาตราเทียบเงิน 1 ชั่ง มีค่าเท่ากับ 80 บาท

## สมเด็จเจ้าพระยา
บรรดาศักดิ์ สมเด็จเจ้าพระยา นั้น เพิ่งมามีครั้งแรกในสมัยพระเจ้าตากสินมหาราช ต่อมาในรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 ได้สถาปนาขึ้นอีก 3 ท่าน หลังจากนั้น ก็ไม่มีผู้ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยาอีก สมเด็จเจ้าพระยาจึงมีเพียง 4 ท่าน คือ
# สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก บรรดาศักดิ์สุดท้ายในพระบาทสมเด็จพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ก่อนปราบดาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดินราชวงศ์ใหม่
# สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) ศักดินา 30,000 สถาปนาขึ้นในรัชกาลที่ 4
# สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) ศักดินา 30,000 สถาปนาขึ้นในรัชกาลที่ 4
# สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ศักดินา 30,000 สถาปนาขึ้นในรัชกาลที่ 5

ในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่มีการติดต่อกับประเทศตะวันตก ฝรั่งเทียบให้บรรดาศักดิ์ "สมเด็จเจ้าพระยา" เทียบเท่ากับ ขุนนางตะวันตกชั้น "Grand Duke" โดยหนังสือที่มีถึงสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) นั้นเรียกท่านว่า "แกรนด์ดยุก"

สมเด็จเจ้าพระยาในสมัยรัตนโกสินทร์มีศักดินา 30,000ไร่ เกือบเสมอกับ **สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา** ซึ่งทรงศักดินา​ 35,000 ไร่​ จะได้รับพระราชทาน เครื่องประกอบอิสริยยศทำจาก ทองคำลงยาราชาวดี  เสมอพระองค์เจ้าทรงกรม มีพระกลดกางกั้น มีพระแสงราชอาญาสิทธิ์ หากวายชนม์ ก็ให้ใช้คำว่า "ถึงแก่พิราลัย"

## เจ้าพระยา
บรรดาศักดิ์ชั้นเจ้าพระยาเป็นบรรดาศักดิ์ขุนนางที่สูงที่สุดตามทำเนียบ *พระไอยการนาพลเรือน* และทำเนียบ *พระไอยการศักดินาทหารหัวเมือง* อนึ่งบรรดาศักดิ์ เจ้าพระยาชั้นเอก ยังแบ่งเป็น 3 ชั้น คือ เจ้าพระยาชั้นเอกอุ (เอกอุดม) เจ้าพระยาชั้นเอกมอ (เอกมัธยม) และเจ้าพระยาชั้นเอกสอ (เอกสามัญ) ศักดินา 10000 เท่ากันทุกชั้น เจ้าพระยาจักรีสมุหนายกกับเจ้าพระยาสุรศรีเจ้าเมืองพิษณุโลกเป็นเจ้าพระยาชั้นเอกอุ (เอกอุดม) เท่ากัน ส่วนเจ้าพระยาศรีธรรมราช เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช เป็นเจ้าพระยาชั้นเอกสอ (เอกสามัญ)

บรรดาศักดิ์ชั้นเจ้าพระยาในสมัยอยุธยา มีเพียง 5 ตำแหน่ง ได้แก่

### มหาอุปราช
# เจ้าพระยามหาอุปราชชาติวรวงษองคภักดีบดินทรสุรินทรเดโชไชยมหัยสุริภักดีอาญาธิราช นา ๑๐๐๐๐ ตำแหน่งขุนนางอาวุโสหน้าพระที่นั่ง
**หมายเหตุ** ตำแหน่งเจ้าพระยามหาอุปราชเห็นว่าจะตั้งขึ้นเพื่อพรางตำแหน่งเจ้าเสนาบดี ตอนหลังให้เลิกตามให้พระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล องค์รัชทายาทกระทำหน้าที่แทน ให้ทรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ เสมอสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ตำแหน่งเจ้าพระยามหาอุปราชจึงว่างไม่มีผู้ใดดำรงตำแหน่งนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 1952 เป็นเพียงตำแหน่งที่มีในทำเนียบไว้เท่านั้น

### อัครมหาเสนาบดี
# เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์สมุหนายกอัครมหาเสนาบดีอะไภยพิรีบรากรมุภาหุ นา ๑๐๐๐๐ เอกอุราชสีห ถือตราพระราชสีห์ตราจักร สมุหนายก (หัวหน้าขุนนางฝ่ายพลเรือน อัครมหาเสนาบดีผู้รับผิดชอบเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงแทนพระเจ้าแผ่นดิน
# เจ้าพระยามหาเสนาบดีวิริยภักดีบดินทรสุรินทรฤๅไชยอภัยภิริยบรากรมภาหุ สมุหพระกลาโหม นา ๑๐๐๐๐ ถือตราพระคชสีห์ สมุหพระกลาโหม (หัวหน้าขุนนางฝ่ายทหาร อัครมหาเสนาบดีผู้รับผิดชอบเมืองปักษ์ใต้ทั้งปวงแทนพระเจ้าแผ่นดิน)

**หมายเหตุ** เจ้าต่างกรมให้ศักดินาสูงกว่า 10000

### เจ้าพระยามหานครผู้ครองหัวเมืองชั้นเอก
# เจ้าพระยาสุรศรีพิศมาธิราชชาติพัทยาธิเบศวรธิบดีอภัยรีพิรียบรากรมภาหุ เมืองพิศณุโลกเอกอุ นา ๑๐๐๐๐ ขึ้นประแดงเสนาฏขวา เจ้าเมืองพิษณุโลก หัวเมืองชั้นเอกอุ
# เจ้าพระยาศรีธรรมราชชาติเดโชไชยมไหยสุริยาธิบดีอภัยพิรียบรากรมภาหุ เมืองนครศรีธรรมราชเมืองเอก นา ๑๐๐๐๐ ขึ้นประแดงอินทปัญญาซ้าย  เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช หัวเมืองชั้นเอก

## พระยา
ส่วน บรรดาศักดิ์ พระยา นั้น เป็นบรรดาศักดิ์ สำหรับขุนนางระดับสูง หัวหน้ากรมต่าง ๆ เจ้าเมืองชั้นโท และแม่ทัพสำคัญ ในพระไอยการฯ มีเพียง 33 ตำแหน่ง  ดังนั้น จึงมีประเพณี พระราชทานเครื่องยศ (โปรดดูเรื่อง เครื่องราชอิสริยยศไทย) ประกอบกับบรรดาศักดิ์ด้วย โดย พระยาที่มีศักดินามากกว่า 5,000 จะได้รับพระราชทานพานทอง ประกอบเป็นเครื่องยศ จึงเรียกกันว่า **พระยาพานทอง** ซึ่งถือเป็นขุนนางระดับสูง ส่วนพระยาที่มีศักดินาต่ำกว่านี้ จะไม่ได้รับพระราชทานพานทอง (ปัจจุบันผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้น ทุติยจุลจอมเกล้า และ ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ ถือว่ามียศศักดิ์เทียบเท่ากับ **พระยาพานทอง**)

ในเรื่องนี้ จึงมีประเด็นความเชื่อ โดยบุตรขุนนางที่เกิดใหม่ บิดามักเอาพานทองไปรองรับทารกที่เกิดใหม่นั้น พร้อมอธิษฐานว่า ขอให้บุตรของตนมีวาสนาได้เป็นพระยาพานทองในอนาคต

## ขุนนางที่มีศักดินา 10,000
ขุนนางที่มีศักดินา 10,000 ที่ถือว่าเป็นขุนนางระดับสูงนั้น นอกจาก **เจ้าพระยา** ทั้งห้าตำแหน่งนั้นแล้ว ในทำเนียบพระไอยการฯ ยังมีอีก 16 ตำแหน่ง แต่มีบรรดาศักดิ์ระดับต่ำกว่าเจ้าพระยา คือ

### จตุสดมภ์ (เสาหลักราชการทั้ง 4 - ศักดินา 10000 ต่ำกว่าอัครมหาเสนาบดี)
# พระยายมราชอินทราธิบดีศรีวิไชยบริรักโลกากรทัณทะราช	เสนาบดีนครบาล (ที่ จตุสดมภ์ - ภายหลังได้แก้จาก พระยา เป็นเจ้าพระยา)
# พระยาธารมาธิบดีสรีวิริยพงษวงษภักดีบดินทรเดโชไชยมะไหยสุริยาธิบดีรัตนมลเทียรบาล เสนาบดีกรมวัง (ที่ จตุสดมภ์ - ภายหลังได้แก้จาก พระยา เป็นเจ้าพระยา)
# พระยาศรีธรรมราชเดชะชาติอำมาตยานุชิตพิพิทรัตนราชโกษาธิบดีอภัยรีพิริยะกรมภาหุ ตราบัวแก้ว เสนาบดีกรมพระคลัง (ที่ จตุสดมภ์ - ภายหลังได้แก้จาก พระยา เป็นเจ้าพระยา แล้ว ภายหลังได้ยกให้เป็นที่ระดับเดียวกับอัครมหาเสนาบดี เพราะต้องรับผิดชอบด้านการคลังและการต่างประเทศ รวมทั้งหัวเมืองชายทะเลฝ่ายตะวันออก)
# พระยาพลเทพราชเสนาบดีศรีไชยนพรัตนเกษตราธิบดี เสนาบดีกรมนา (ที่ จตุสดมภ์ - ภายหลังได้แก้จาก พระยา เป็นเจ้าพระยา)

### ขุนนางชั้นสูงระดับนาหมื่น ที่ต่ำกว่าจตุสดมภ์
# พระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดีศรีสุภะราชพิรียภาหุ	เจ้ากรมธรรมการ
# พระมหาราชครูพระราชประโรหิตาจารย์ราชสุภาวดีศรีบรมหงษ์องคบุริโสดมพรหมญาณวิบุลสิลสุจริต วิวิทธเวทยพรหมพุทธาจารย์ ปุโรหิต
# พระมหาราชครูพระครูมหิธรธรรมราชสุภาวดีศรีวิสุทธิคุณวิบูลธรรมวิสุทธิพรมจาริยาธิบดีศรีพุทธาจารย พราหมณ์
# พระยารามจัตุรงค์ จางวางกรมอาสาหกเหล่า
# พระยาศรีราชเดโชไชยอะไภรีพิรียปรากรมภาหุ เดโช เจ้ากรมอาสาหกเหล่าขวา
# พระยาศรีราชเดชไชยท้ายน้ำอะไภยรีพิรียปรากรมภาหุ ท้ายน้ำ เจ้ากรมอาสาหกเหล่าซ้าย

### ออกญานาหมื่นที่รั้งหัวเมืองชั้นโท (ภายหลังให้ยกเป็นเจ้าพระยา)
# พระยาเกษตรสงครามรามราชแสนญาธิบดีศรีสัชนาลัยอภัยรีพิรียบรากรมภาหุ เจ้าเมืองสวรรคโลก
# พระยาศรีธรรมศุภราชชาติบดินทรสุรินทฤๅไชยอภัยพิรียภาหุ เจ้าเมืองสุโขทัย
# พระยารามรณรงค์สงครามรามภักดีอภัยพิรียภาหะ เจ้าเมืองกำแพงเพชร
# พระยาเพชรรัตนสงครามรามภักดีอภัยพิรียภาหะ เจ้าเมืองเพชรบูรณ์
# ออกญากำแหงสงครามรามภักดีอภัยพิรียบรากรมภาหุ เจ้าเมืองนครราชสีมา (ภายหลังได้รับการยกเป็นหัวเมืองชั้นเอกเพราะศึกเจ้าอนุวงศ์)
# ออกญาไชยยาธิบดีศรีรณรงค์ฤๅไชยอภัยพิรียบรากรมภาหุ เจ้าเมืองตะนาวศรี
# ออกญาขุขันธภักดีศรีนครลำดวนไกรสรสงครามอภัยพิริยปรากรมภาหุ เจ้าเมืองขุขันธบุรีศรีนครลำดวน
#ออกญาสุรินทร์ภักดีศรีณรงจางวาง เจ้าเมืองสุรินทร์
#ออกญาสังขะบุรีศรีนครอัจจะ เจ้าเมืองสังขะ

## ขุนนางที่มีศักดินา 5,000
ขุนนางที่มีศักดินา 5,000 ตามพระไอยการฯ ซึ่งถือว่าเป็นขุนนางระดับสูง รองลงมาจากขุนนางศักดินา 10,000 มี 21 ตำแหน่ง ดังต่อไปนี้

# ออกญาศรีสุริยะราชาไชยอภัยพิรียภาหะ เจ้าเมืองเมืองพิชัย
# ออกญาเทพาธิบดีศรีรณรงค์ฤๅไชยอภัยพิรียภาหะ เจ้าเมืองเมืองพิจิตร
# ออกญาไกรเพชรรัตนสงครามรามภักดีพิรียภาหะ เจ้าเมืองเมืองนครสวรรค์
# ออกญาแก้วเการพยพิไชยภักดีบดินทรเดโชไชยอภัยพิรียะภาหะ เจ้าเมืองเมืองพัทลุง
# ออกญาเคางะทราธิบดีศรีสุรัตวลุมหนัก	เจ้าเมืองเมืองชุมพร
# ออกพระไชยธิบดีรณรงค์ฤๅไชยอภัยพิรียะภาหะ เจ้าเมืองเมืองจันทบูรณ์
# ออกพระวิชิตภักดีศรีพิไชยสงคราม เจ้าเมืองเมืองไชยา
# ออกพระราชสุภาวดี ศรีสจะเทพณรายสมุหะมาตยาธิบดีศรีสุเรนทราเมศวร	เจ้ากรมพระสุรัสวดีกลาง
# ออกพระศรีภูริยปรีชาราชเสนาบดีศรีสารลักษณ เจ้ากรมอาลักษณ์
# พระราชครูพระครูพิเชดษรราชธิบดีศรีษรคม พราหมน์
# พระธรรมสาตรโหระดาจารยปลัดมหิธร	พราหมน์
# พระราชครูพระครูพิรามราชสุภาวดีตรีเวทจุทามะณีศรีบรมหงษ์ ปุโรหิต
# พระอุไทยธรรม เจ้ากรมภูษามาลา
# พระเพทราชาธิบดีศรีสุริยาภิชาติสุริยวงษ์องคสมุหะ สมุหะพระคชบาลจางวางขวา
# พระสุรินทราราชาธิบดีศรีสุริยศักดิ์ สมุหะพระคชบาลจางวางซ้าย
# พระเพชรพิไชย จางวาง กรมล้อมพระราชวัง
# พระราชภักดีศรีรัตนราชสมบัติพิริยภาหะ เจ้ากรมพระคลังมหาสมบัติ
# พระพิชัยสงคราม เจ้ากรมอาสาซ้าย
# พระรามคำแหง เจ้ากรมอาสาขวา
# พระพิชัยรณฤทธิ เจ้ากรมเขนทองขวา
# พระวิชิตรณรงค์ เจ้ากรมเขนทองซ้าย

## ขุนนางที่มีศักดินา 3,000 ที่รั้งหัวเมืองตรี และ หัวเมืองจัตวา

# พระราชฤทธานนพหลภักดี ปลัดเมืองพิษณุโลก
#พระศรีราชสงคราม ปลัดเมืองนครศรีธรรมราช
# ออกพระศรีสุรินทฤๅไชย เจ้าเมืองเพชรบุรี
# ออกพระสุระบดินทร์สุรินฤๅไชย เจ้าเมืองชัยนาท
# ออกเมืองอินทบุรี เจ้าเมืองอินทบุรี
# ออกเมืองพรมบุรีย์ เจ้าเมืองพรหมบุรี
# ออกพระญี่สารสงคราม เจ้าเมืองสิงห์บุรี
# ออกพระนครพราหมณ์ เจ้าเมืองลพบุรี
# ออกพระพิไชยรณรงค์ เจ้าเมืองสระบุรี
# ออกพระพิไชยสุนทร เจ้าเมืองอุทัยธานี
# ออกพระศรีสิทธิกัน เจ้าเมืองมโนรมย์
# ออกพระวิเศษไชยชาญ เจ้าเมืองวิเศษไชยชาญ
# ออกพระสวรรคบุรี เจ้าเมืองสวรรคบุรี
# ออกพระพิไชยภักดีสรีมไหยสวรรค เจ้าเมืองกาญจนบุรี
# ออกพระพลคบุรีย์ เจ้าเมืองไทรโยค
# ออกพระสุนธรสงครามรามพิไชย เจ้าเมืองสุพรรณบุรี
# ออกพระศรีสวัสดิ์บุรีย์ เจ้าเมืองศรีสวัสดิ์
# ออกพระสุนธรบุรียศรีพิไชยสงคราม เจ้าเมืองนครไชยศรี
# ออกพระอมรินฤๅไชย เจ้าเมืองราชบุรี
# ออกพระพิบูลย์สงคราม เจ้าเมืองนครนายก
# ออกพระอุไทยธานี เจ้าเมืองปราจีนบุรี
# ออกพระพิไชยภักดีสรีวิสุทธิสงคราม เจ้าเมืองกุย
# ออกพระราชภักดีศรีสงคราม เจ้าเมืองระยอง
# พระวิเศศฤๅไชย เจ้าเมืองฉะเชิงเทรา
# พระนนทบุรีศรีมหาสมุทร เจ้าเมืองนนทบุรี
# พระสมุทรสาคร เจ้าเมืองท่าจีน
# พระสมุทรประการ เจ้าเมืองแม่กลอง
# พระชนยบุรีย เจ้าเมืองชลบุรี
# พระปรานบุรีย์ศรีสงคราม เจ้าเมืองปราณบุรี
# พระบางลมุง เจ้าเมืองบางละมุง
# พระศรีสมรรัตนราชภักดีศรีบวรพัช เจ้าเมืองท่าโรง
# พระจันบูรราชภักดีศรีขันทเสมา เจ้าเมืองกำพราน
# พระไชยบาดาล เจ้าเมืองไชยบาดาล
# พระวรฤทธิฤๅไชย ผู้ว่าราชการเมืองกุมภวาปี
# พระยารัตนวงษา เจ้าเมืองศรีสะเกษ
#
# พระศรีสุระ เจ้าเมืองเดชอุดม

## ขุนนางและข้าราชการในสังกัดกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ขุนนางและข้าราชการในสังกัดของกรมพระราชวังบวรสถานมงคล หรือ **ฝ่ายวังหน้า** มีขึ้นแยกเป็นต่างหากจากขุนนางและข้าราชการในสังกัดพระมหากษัตริย์ ซึ่งเรียกว่า **ฝ่ายวังหลวง** โดยมีกรมมหาดไทย กรมกลาโหม จตุสดมภ์ เหมือนอย่างฝ่ายวังหลวง แต่บรรดาศักดิ์ด้อยกว่า และมีศักดินาครึ่งหนึ่งของขุนนางตำแหน่งเดียวกันฝ่ายวังหลวง ตามโบราณราชประเพณีที่พระมหาอุปราช จะทรงครองราชสมบัติกึ่งพระนคร หากกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทิวงคตก่อนขึ้นครองราชย์เป็นพระมหากษัตริย์ ขุนนางฝ่ายวังหน้าจะถูกเรียกมาสมทบกับขุนนางฝ่ายวังหลวง หรือให้ออกจากราชการ จนกว่าจะมีการอุปราชาภิเษกกรมพระราชวังบวรสถานมงคลขึ้นใหม่ จึงจะถูกเรียกกลับไปรับราชการดังเดิม

ราชทินนามของขุนนางฝ่ายวังหน้าในสมัยอยุธยา ส่วนมากสูญไปเมื่อครั้งสงครามเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2 เว้นแต่ตำแหน่งสำคัญที่ยังคงสืบราชทินนามมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ เช่น ***พระยาจ่าแสนยากร''' สมุหนายกวังหน้า'' หรือ ***พระยากลาโหมราชเสนา*' สมุหกลาโหมวังหน้า* และเสนาบดีจตุสดมภ์ทั้งสี่ ส่วนที่เหลือถูกผูกขึ้นใหม่เป็นลำดับให้สมบูรณ์ จนครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รับบวรราชาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์ที่สอง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงโปรดเกล้าฯให้สถาปนาตำแหน่ง และราชทินนามเพิ่มเติม ให้เสมอด้วยขุนนางฝ่ายวังหลวง โดยมีตำแหน่งเฉพาะที่สำคัญเบื้องต้น ดังนี้

### อัครมหาเสนาบดีฝ่ายวังหน้า

# เจ้าพระยามุขมนตรี ศรีศุภสุนทร บวรราชมหามาตยาธิบดี พิริยพาห นา ๘๐๐๐ (เพิ่มเป็น ๑๐๐๐๐ เป็นพิเศษ) 

#### กรมมหาดไทย

# พระยาจ่าแสนยากร นา ๕๐๐๐ อัครมหาเสนาบดี สมุหนายก ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* เจ้าพระยาจักรี สมุหนายก
# พระยาราชโยธา นา ๑๕๐๐ เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายเหนือ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยามหาอำมาตย์ เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายเหนือ
# หลวงบุรินทรามาตย์ นา ๑๒๐๐ เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายพลัมภัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* หลวงจ่าแสนบดี เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายพลัมภัง
# พระยาสุเรนทรราชเสนา นา ๕๐๐ ปลัดทูลฉลองมหาดไทย ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาราชนิกุล ปลัดทูลฉลองมหาดไทย
# พระรักษ์เสนา นา ๔๐๐ ปลัดทูลฉลองมหาดไทยฝ่ายเหนือ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระราชเสนา ปลัดทูลฉลองมหาดไทยฝ่ายเหนือ

#### กรมกลาโหม

# พระยากลาโหมราชเสนา นา ๕๐๐๐ อัครมหาเสนาบดี สมุหกลาโหม ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา สมุหกลาโหม
# พระยาเสนาภูเบศร์ นา ๑๕๐๐ เจ้ากรมกลาโหมฝ่ายเหนือ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาสุรเสนา เจ้ากรมกลาโหมฝ่ายเหนือ
# หลวงเสนาพิทักษ์ นา ๑๒๐๐ เจ้ากรมกลาโหมฝ่ายพลัมภัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* หลวงศรีสรราช เจ้ากรมกลาโหมฝ่ายพลัมภัง
# พระยาสุรินทรราชเสนี นา ๕๐๐ ปลัดทูลฉลองกลาโหม ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาเทพประชุน ปลัดทูลฉลองกลาโหม
# หลวงไกรธามาตย์ นา ๔๐๐ ปลัดทูลฉลองกลาโหมฝ่ายเหนือ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระสุรินทรามาตย์ ปลัดทูลฉลองกลาโหมฝ่ายเหนือ

### จตุสดมภ์ฝ่ายวังหน้า

#### กรมนครบาล
# พระยาพิไชยบุรินทรา นา ๕๐๐๐ เสนาบดีกรมนครบาล ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* เจ้าพระยายมราช เสนาบดีกรมนครบาล
# พระมหาบุรีรมย์ นา ๕๐๐ ปลัดทูลฉลองกรมนครบาล ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาเพชรปาณี ปลัดทูลฉลองกรมนครบาล
# หลวงเพชรชลาไลย นา ๕๐๐ เจ้ากรมกองตระเวนขวา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* หลวงราชรองเมือง เจ้ากรมกองตระเวนขวา
# หลวงอภัยคงคา นา ๕๐๐ เจ้ากรมกองตระเวนซ้าย ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* หลวงเทพผลู เจ้ากรมกองตระเวนซ้าย

#### กรมวัง
# พระยามณเฑียรบาล นา ๕๐๐๐ เสนาบดีกรมวัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ เสนาบดีกรมวัง
# พระยาเทพมณเฑียร นา ๕๐๐ *เทียบ* พระยาบำเรอภักดิ์
# พระยาทิพมณเฑียร นา ๕๐๐ *เทียบ* พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร

#### กรมคลัง (กรมท่า)
# พระยาไกรโกษา นา ๕๐๐๐ เสนาบดีกรมคลัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* เจ้าพระยาศรีธรรมราช เสนาบดีกรมคลัง
# พระยาวิสูตรโกษา นา ๕๐๐ ปลัดทูลฉลองกรมคลัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาพิพัฒน์โกษา ปลัดทูลฉลองกรมคลัง
# พระยาราชานุประดิษฐ์ นา ๕๐๐ ปลัดทูลฉลองกรมคลัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาราชานุประพันธ์ ปลัดทูลฉลองกรมคลัง
# พระวิสูตรวารี นา ๗๐๐ เจ้ากรมท่าซ้าย ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาโชฎึกราชเศรษฐี เจ้ากรมท่าซ้าย
# พระกัลยาณภักดี นา ๘๐๐ เจ้ากรมท่าขวา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาจุฬาราชมนตรี เจ้ากรมท่าขวา

#### กรมนา
# พระยาเกษตรรักษา นา ๕๐๐๐ เสนาบดีกรมนา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* เจ้าพระยาพลเทพ เสนาบดีกรมนา
# พระยาธัญญาภิบาล นา ๕๐๐ ปลัดทูลฉลองกรมนา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาประชาชีพ ปลัดทูลฉลองกรมนา
# หลวงกระยาหารบริบูรณ์ นา ๗๐๐ เจ้ากรมฉาง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระพิพิธสาลี เจ้ากรมฉาง

### ขุนนางระดับสูงฝ่ายวังหน้า

# พระยาณรงค์วิไชย นา ๕๐๐๐ เจ้ากรมอาสาใหญ่ขวา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาสีหราชเดโชไชย เจ้ากรมอาสาใหญ่ขวา
# พระยาอภัยสงคราม นา ๕๐๐๐ เจ้ากรมอาสาใหญ่ซ้าย ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาสีหราชเดชไชย ท้ายน้ำ เจ้ากรมอาสาใหญ่ซ้าย
# พระยาวงษาภรณภูสิต นา ๓๐๐๐ จางวาง กรมพระภูษามาลา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาอุไทยธรรม เจ้ากรมพระภูษามาลา
# พระยาเพชรรัตน นา ๒๕๐๐ จางวาง กรมล้อมพระราชวัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาเพ็ชรพิไชย จางวาง กรมล้อมพระราชวัง
# พระยาศิริไอสวรรย์ นา ๒๕๐๐ จางวาง กรมพระคลังมหาสมบัติ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาราชภักดี จางวางกรมพระคลังมหาสมบัติ
# พระยาพระกฤษณรักษ์ นา ๒๕๐๐ จางวาง กรมพระคชบาล ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระเพทราชา จางวาง กรมพระคชบาล
# พระสุนทรโวหาร นา ๒๕๐๐ จางวาง กรมอาลักษณ์ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาศรีภูริยปรีชา จางวาง กรมอาลักษณ์
# พระยานราราชมนตรี นา ๒๕๐๐ จางวาง กรมพระสุรัสวดี ฝ่ายวังหน้า (ภายหลังแปลงเป็น พระยานรานุกิจมนตรี) *เทียบ* พระยาราชสุภาวดี จางวาง กรมพระสุรัสวดีกลาง
# พระยาบริรักษ์ราชา นา ๑๕๐๐ จางวาง กรมพระตำรวจซ้าย ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาอภัยรณฤทธิ จางวาง กรมพระตำรวจซ้าย
# พระยาอัษฎาเรืองเดช นา ๑๕๐๐ จางวาง กรมพระตำรวจขวา ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาอนุชิตชาญไชย จางวาง กรมพระตำรวจขวา
# พระสินธพ นา ๑๕๐๐ จางวาง กรมอัศวราช ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาศรีสุริยพาห จางวาง กรมอัศวราช
# พระยาไพบูลย์สมบัติ นา ๑๕๐๐ จางวาง กรมพระคลังสินค้า ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาศรีพิพัฒน์ จางวาง กรมพระคลังสินค้า
# หลวงญาณเวท นา ๑๕๐๐ เจ้ากรมโหรหน้า ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระโหราธิบดี เจ้ากรมโหรหน้า
# หลวงไตรเพทวิไสย นา ๘๐๐ เจ้ากรมโหรหลัง ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* หลวงโลกทีป เจ้ากรมโหรหลัง
# พระยาบำเรอบริรักษ์ นา ๑๐๐๐ จางวาง กรมมหาดเล็ก ฝ่ายวังหน้า
# พระยาประเสริฐสาตรธำรง นา ๑๐๐๐ จางวาง กรมหมอ ฝ่ายวังหน้า
# พระยาประสิทธิวิทยา นา ๘๐๐ จางวาง กรมหมอ ฝ่ายวังหน้า
# หลวงพรหมาธิบดี นา ๕๐๐ เจ้ากรมสังฆการี ฝ่ายวังหน้า
# หลวงสังฆรักษา นา ๕๐๐ เจ้ากรมสังฆการี ฝ่ายวังหน้า
# พระยารัตนมณเฑียร นา ๕๐๐ จางวาง กรมชาวที่ใหญ่ ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาพิพิทไอสูรย์ และ พระยาพิบูรไอยสวรรค์ จางวางซ้ายขวา กรมชาวที่ใหญ่
# พระมหาวิชาธรรม นา ๕๐๐ จางวาง กรมราชบัณฑิต ฝ่ายวังหน้า *เทียบ* พระยาธรรมปรีชา จางวาง กรมราชบัณฑิต

## ดูเพิ่ม
* ขุนนางไทย
* ศักดินา
* พระยศเจ้านายไทย
* ท้าวนาง
* ราชทินนาม
* ราชทินนามเจ้าเมือง ผู้ว่าราชการเมือง

## อ้างอิง

* กฎหมายตรา 3 ดวง ฉบับพิมพ์มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง แก้ไขปรับปรุงใหม่ (1 ชุด มี 3 เล่ม), สถาบันปรีดี พนมยงค์, 2548