วัฒนธรรมหย่างเฉา

**วัฒนธรรมหย่างเฉา** (, ) เป็นวัฒนธรรมยุคหินใหม่ที่สำคัญที่กระจายโดยทั่วไปตลอดริมฝั่งตอนกลางของ แม่น้ำหวง ในประเทศจีน มีอายุในช่วงประมาณ 5,000 ถึง 3,000 ปีก่อนคริสตกาล ปัจจุบันมีการค้นพบแหล่งโบราณคดีของวัฒนธรรม*หย่างเฉา*หลายพันแห่งในประเทศจีน ส่วนใหญ่ในมณฑลเหอหนาน ส่านซี และ ชานซี วัฒนธรรมนี้ได้รับการตั้งชื่อตามแหล่งขุดสำรวจที่ค้นพบครั้งแรกในปี พ.ศ. 2464 ในหมู่บ้านหย่างเฉาในเขตซานเหมินเซียของมณฑลเหอหนาน โดย โยฮัน กุนนาร์ แอนเดอร์สัน นักธรณีวิทยาชาวสวีเดน การค้นพบนี้กลายเป็นจุดเริ่มต้นของการกำเนิดโบราณคดีจีนสมัยใหม่ 

งานวิจัยล่าสุดระบุว่า ภาษาชิโน - ทิเบต มีต้นกำเนิดร่วมกันกับ วัฒนธรรมสือชาน (Cishan culture), *วัฒนธรรมหย่างเฉา* และ หรือ วัฒนธรรมหม่าเจียเหยา (Majiayao culture)        
 
## ประวัติ
ในปี พ.ศ. 2464 โยฮัน กุนนาร์ แอนเดอร์สัน นักธรณีวิทยาชาวสวีเดนผู้ทำการสำรวจฟอสซิลไดโนเสาร์ได้ขุดเครื่องปั้นดินเผาโดยบังเอิญ (ซึ่งต่อมาเรียกว่าเครื่องปั้นดินเผาทาสี) ทางตะวันตกของลั่วหยางใกล้ริมฝั่งแม่น้ำหวงในหมู่บ้านหย่างเฉา เทศมณฑลซานเหมินเซีย มณฑลเหอหนาน มีการพบซากที่อยู่อาศัยในลักษณะซากปรักหักพังใต้ชั้นดิน 
 
การค้นพบนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาโบราณคดีจีนสมัยใหม่ ซึ่งปัจจุบันมีการค้นพบแหล่งโบราณคดีของวัฒนธรรม*หย่างเฉา* หลายพันแห่งในประเทศจีน ชื่อของวัฒนธรรม*หย่างเฉา* มาจากแหล่งขุดค้นแห่งแรกซึ่งเป็นที่ตั้งของหมู่บ้านหย่างเฉา ในเทศมณฑลเหมียนชี นครระดับจังหวัดซานเหมินเซีย มณฑลเหอหนาน สิ่งที่น่าสนใจคือแหล่งโบราณคดีหย่างเฉาไม่ได้ถูกมองว่าเป็นแหล่งโบราณคดีเล็ก ๆ อีกต่อไป แต่กลายเป็นชื่อของ*วัฒนธรรมหย่างเฉา* การค้นพบของ *แอนเดอร์สัน* เป็นความร่วมมือทางโบราณคดีระหว่างจีนและสวิตเซอร์แลนด์ ข้อตกลงดังกล่าวกำหนดให้ทั้งสองฝ่ายถือครองครึ่งหนึ่งของการขุดค้นและผลการวิจัยจะต้องตีพิมพ์ในวารสารวิชาการของจีน "Chinese Palaeontology" การขุดค้นที่เก็บไว้โดยฝั่งสวิสตอนนี้ถูกนำไปจัดแสดงใน Oriental Museum ส่วนอีกครึ่งหนึ่งของสิ่งที่ขุดในครั้งนั้นถูกส่งกลับไปยังประเทศจีนและได้สูญหายไปในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง
 
ในปี พ.ศ. 2497 Chinese Academy of Sciences ได้ขุดพบซากสมัยหย่างเฉาในซีอานมณฑลส่านซีและค้นพบอาคารกึ่งใต้ดินรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ายาว 20 เมตรนอกจากนี้ยังพบสุสานจากวัฒนธรรม*หย่างเฉา*ในที่ต่าง ๆ ด้วย

## แหล่งโบราณคดี
### การกระจายตัวของแหล่งโบราณคดี
วัฒนธรรมหย่างเฉาเป็นวัฒนธรรมยุคหินใหม่ที่สำคัญในตอนกลางของแม่น้ำหวงมีอายุประมาณ 5,000 ถึง 3000 ปีก่อนคริสตกาล การกระจายตัวของวัฒนธรรมหย่างเฉามีศูนย์กลางอยู่ที่พื้นที่ลุ่มน้ำสาขาของแม่น้ำหวง เช่น พื้นที่ลุ่มน้ำเหว่ย พื้นที่ลุ่มน้ำเฟิน - หลัว ตั้งแต่มณฑลกานซูไปจนถึงมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน ทางตอนเหนือไปถึงพื้นที่ตามแนวกำแพงเมืองจีนและเหอเท่า (河套) ทางใต้ติดกับลุ่มน้ำ Huaihe-Hanshui ทางตะวันออกไปยังภูเขาไท่หาง (太行山) - มณฑลเหอหนาน และทางตะวันตกถึง Hehuang เป็นพื้นที่กว้างใหญ่โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่กวนจงเหอหนานตะวันตกและจินใต้
 
### แหล่งโบราณคดีที่สำคัญ

* **หมู่บ้านหย่างเฉา** มณฑลเหอหนาน ประกอบด้วย พิพิธภัณฑ์ และ แหล่งโบราณคดีหย่างเฉา
* **แหล่งโบราณคดีในหมู่บ้านปั้นพัว** (*Banpo archaeological site 半坡遗址*) มณฑลส่านซี เป็นหนึ่งในแหล่งโบราณคดีที่โดดเด่นที่สุดของวัฒนธรรมหย่างเฉา โดยเฉพาะลักษณะการตั้งถิ่นฐานที่มีคูน้ำล้อมรอบ
* **แหล่งโบราณคดีเจียงไจ้** (*Jiangzhai 姜寨沟遗址*) มณฑลส่านซี แหล่งโบราณคดีนี้ได้รับการขุดสำรวจจนเสร็จสมบูรณ์ และพบว่ามีลักษณะเฉพาะคือคูน้ำล้อมรอบชุมชนเป็นรูปวงกลม
* แหล่งโบราณคดีเหมียวตี่โกว (*Miaodigou 庙底沟遗址*) ทางตะวันตกของมณฑลเหอหนาน
* แหล่งโบราณคดีต่าเหอ (*Dahe 大河村遗址*) เมืองเจิ้งโจว มณฑลเหอหนาน
* แหล่งโบราณคดีซีพัว (*Xipo 西坡遗址*) เมืองหลิงเป่า มณฑลเหอหนาน

## ลำดับช่วงวัฒนธรรม
 
* *ช่วงต้น* หรือ ระยะ ***ปั้นพัว*** (ประมาณ 5,000–4,000 ปีก่อนคริสตกาล) ในแหล่งโบราณคดี *ปั้นพัว*, *เจียงไจ้*, Beishouling และ Dadiwan ในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่น้ำเว่ย ใน มณฑลส่านซี
* *ช่วงกลาง* หรือระยะ ***เหมียวตี่โกว*** (ประมาณ 4,000-3,500 ปีก่อนคริสตกาล) เป็นช่วงของการขยายตัวของวัฒนธรรมในทุกทิศทาง และการพัฒนาตามลำดับชั้นของการตั้งถิ่นฐานในบางพื้นที่ เช่น มณฑลเหอหนานทางตะวันตก
* *ช่วงปลาย* (ประมาณ 3,500-3,000 ปีก่อนคริสตกาล) เห็นการกระจายลำดับชั้นของการตั้งถิ่นฐานมากขึ้น กำแพงดินแห่งแรกในจีนถูกสร้างขึ้นรอบ ๆ นิคมโบราณซีชาน (Xishan) ขนาด 25 เฮกตาร์ (60 ไร่) ในมณฑลเหอหนานตอนกลาง (ใกล้กับ เจิ้งโจว ปัจจุบัน)
 
อนึ่ง วัฒนธรรมหม่าเจียเหยา (Majiayao culture) (ประมาณ 3,300-2,000 ปีก่อนคริสตกาล) ทางตะวันตกถือเป็นวัฒนธรรมที่แยกจากกันซึ่งพัฒนามาจากวัฒนธรรมหย่างเฉา ตอนกลางผ่านขั้นตอน Shilingxia ขั้นกลาง

## ลักษณะทางวัฒนธรรม
### การดำรงชีวิต
thumb|220px| แบบจำลองของ''หมู่บ้านเจียงไจ้'' (Jiangzhai) วัฒนธรรมหย่างเฉา |alt=

การบริโภคหลักของชาว*หย่างเฉา* คือ ข้าวฟ่างเหนียว (Proso millet 黍) บางพื้นที่บริโภค ข้าวฟ่างหางหมา (Foxtailed millet 小米) และ ข้าวฟ่างอื่น ๆ พบหลักฐานของ ข้าว อยู่บ้าง ลักษณะเฉพาะของการกสิกรรมของวัฒนธรรม*หย่างเฉา* ยังเป็นเรื่องที่ถกเถียงกันอยู่ระหว่าง การเพาะปลูกขนาดเล็กด้วยวิธีการตัดเผา หรือ การเกษตรแบบเข้มข้นในพื้นที่ถาวร โดยทั่วไปเมื่อดินหมดสภาพผู้อยู่อาศัยก็ย้ายไปทำกสิกรรมในพื้นที่ใหม่และสร้างหมู่บ้านใหม่  
 
ชาว*หย่างเฉา* เลี้ยงหมู และ สุนัข โดยแกะ แพะ วัวควาย พบได้น้อยมาก การบริโภคเนื้อส่วนใหญ่ที่มาจากการล่าสัตว์และการตกปลาด้วยเครื่องมือหิน เครื่องมือหินของพวกเขาได้รับการขัดเงาและมีความเชี่ยวชาญสูง พวกเขาอาจทำเริ่มมีการปลูกหม่อนเลี้ยงไหมยุคต้น
 
เครื่องมือทำกสิกรรมในวัฒนธรรมหย่างเฉา ได้แก่ ขวานหิน พลั่วหิน หินโม่ และ เครื่องมือที่ทำจากกระดูก นอกจากการทำกสิกรรมแล้วผู้คนในวัฒนธรรมหย่างเฉายังจับปลาและล่าสัตว์ด้วย ในบรรดาโบราณวัตถุทางวัฒนธรรมที่ขุดพบ ได้แก่ ตะขอกระดูก ฉมวก ลูกศร ฯลฯ เครื่องปั้นดินเผาส่วนใหญ่ในช่วงต้นของวัฒนธรรมหย่างเฉาทำด้วยมือและในช่วงกลางเริ่มปรากฏการขึ้นรูปด้วยแป้นหมุน เครื่องปั้นดินเผาบางชิ้นมีลวดลายคล้ายลายพิมพ์บนผ้าทอซึ่งแสดงให้เห็นว่าวัฒนธรรมหย่างเฉามีงานหัตถกรรมทอผ้า เครื่องมือในการผลิตส่วนใหญ่ได้รับการพัฒนาจากหินเจียร เช่น มีด ขวาน จอบถาก สิ่ว ลูกศร และ ล้อหมุนหินสำหรับการทอผ้า เครื่องมือทำจากกระดูกที่ค่อนข้างละเอียดอ่อน เครื่องปั้นดินเผาประจำวันทุกชนิด เช่น ภาชนะใส่น้ำต่าง ๆ เตา ฯลฯ ส่วนใหญ่เป็นเครื่องปั้นดินเผาสีแดงโคลนและเครื่องปั้นดินเผาสีน้ำตาลแดงที่เต็มไปด้วยทรายในเนื้อดินเผา เครื่องปั้นดินเผาสีแดงมักเขียนด้วยลวดลายเรขาคณิตหรือลวดลายสัตว์ซึ่งเป็นลักษณะที่ชัดเจนที่สุดของวัฒนธรรมหย่างเฉา ทำให้มีชื่อเรียกอีกอย่างว่าวัฒนธรรมเครื่องปั้นดินเผาที่ทาสี

### บ้าน

วัฒนธรรมหย่างเฉาเป็นวัฒนธรรมที่ได้รับอิทธิพลจากเกษตรกรรม หมู่บ้านมีขนาดทั้งใหญ่และเล็ก แต่ละแห่งมักมีขนาดพื้นที่ 10 - 14 เอเคอร์ (25 ถึง 35 ไร่) และสร้างบ้านล้อมรอบลานหมู่บ้านที่อยู่ตรงกลาง

บ้านในหมู่บ้านขนาดใหญ่มีรูปแบบที่แน่นอนและมีสุสานและแท่นเผาศพอยู่นอกหมู่บ้าน บ้านส่วนใหญ่ถูกสร้างขึ้นโดยการขุดหลุมไม่ลึกมากนักรูปสี่เหลี่ยมมุมมน แล้วบดอัดพื้นหลุม ปูรองด้วยแผงไม้ขัดแตะ ฉาบทับแผงไม้ด้วยโคลน และอัดพื้นซ้ำ เป็นลักษณะห้องลดระดับใต้ดินทรงกลมหรือสี่เหลี่ยมจัตุรัส ในยุคแรกบ้านส่วนใหญ่เป็นห้องเดี่ยวทรงกลมและต่อมาสร้างเป็นห้องสี่เหลี่ยม ผนังบ้านสร้างจากการปักเสาไม้สั้น ๆ เป็นโครงไม้สำหรับรองรับหลังคาและสำหรับขัดแตะเป็นผนังไว้รอบ ๆ ขอบบนของหลุม สานแผงไม้ขัดแตะจากล่างขึ้นบน ฉาบด้วยโคลนที่มีฟางเป็นส่วนผสม ด้านนอกของผนังมักถูกคลุมด้วยฟางหญ้าและเผาฟางนั้นเพื่อเพิ่มความแข็งแรงแน่นหนาของผนังและกันน้ำ จากนั้นวางโครงไม้เป็นรูปทรงกรวยมุงหลังคา อาจต้องเพิ่มเสาในบางส่วนเพื่อรองรับหลังคาที่มุงด้วยฟางและทางข้าวฟ่าง
 
ภายในมีเครื่องเรือนไม่มาก ได้แก่ หลุมเตาตื้นตรงกลางและที่นั่งข้างเตา ม้านั่งวางริมผนัง เตียงทำด้วยผ้า อาหารและเครื่องใช้ถูกวางหรือแขวนไว้กับผนัง และสร้างคอกสัตว์แยกต่างหากนอกตัวบ้าน
 
อย่างไรก็ตามการตั้งถิ่นฐานของวัฒนธรรมหย่างเฉาในตอนกลางเช่น เจียงไจ้ (Jiangzhai) มีอาคารที่ยกพื้นสูงซึ่งอาจใช้สำหรับเก็บธัญพืชที่เหลือใช้ นอกจากนี้ยังพบหินบดสำหรับทำแป้ง
 
### งานฝีมือ
[thumb| ชามตกแต่งรูปมนุษย์เงือก อายุ 5,000 - 4,000 ปีก่อนคริสตกาล ''หมู่บ้านปั้นพัว'' (Banpo) [มณฑลส่านซี ]]
วัฒนธรรมหย่างเฉาประดิษฐ์ เครื่องปั้นดินเผา สีขาวแดงและดำที่มีลวดลายใบหน้าของมนุษย์ สัตว์ และรูปทรงเรขาคณิต ซึ่งไม่เหมือนกับ วัฒนธรรมหลงซานที่อยู่ในยุคหลัง วัฒนธรรมหย่างเฉาไม่ได้ใช้แป้นหมุนในการทำเครื่องปั้นดินเผาช่วงระยะต้นและกลางของวัฒนธรรม การขุดสำรวจพบว่าพื้นที่บางแห่งใช้ไหดินเผาที่ทาสีเหล่านี้ในการฝังร่างเด็ก
 
วัฒนธรรมหยางเชาผลิต ผ้าไหม ในระดับเล็กและทอ ป่าน ผู้ชายสวม เสื้อผ้าเนื้อซี่โครง และมัดผมเป็นปมด้านบน ผู้หญิงเอาผ้ายาว ๆ มาพันรอบตัวแล้วมัดผมมวย 

รอยบากบนเครื่องปั้นดินเผาจากทั้ง *ปั้นพัว* และ *เจียงไจ้* อาจเป็นร่องรอยที่สำคัญซึ่งมีนักวิจัยโบราณคดีจำนวนไม่มากที่ตีความว่าอาจเป็น*รูปแบบแรกเริ่ม*ของ *[[อักษรจีน]]* แต่การตีความดังกล่าวยังไม่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง 

thumb|220px| เครื่องปั้นดินเผารูปปั้นหน้านกฮูกวัฒนธรรมหย่างเฉา ช่วงระยะ''เหมียวตี่โกว'' (Miaodigou)
[thumb|220PX|สัญลักษณ์ที่พบบนเครื่องปั้นดินเผาต่าง ๆ จากแหล่งโบราณคดี ''ปั้นพัว'' และ ''เจียงไจ้'' ยังไม่มีการตีความที่ชัดเจน ซึ่งรวบรวมขึ้นโดย [นักอักขรวิทยา Yu Shengwu (ปี 2439 - 2527) นักวิชาการบางคนตีความตามความเป็นไปได้ของอักขระ เช่น ตัวเลข (เจ็ด, สิบ, ยี่สิบ), วัตถุ (หอก) หรือคำกริยา (แสดง)]]

## โครงสร้างสังคม
แม้ว่างานวิจัยในช่วงต้นจะเสนอว่าวัฒนธรรมหย่างเฉามี*การปกครองฉันแม่กับลูก* (มาตาธิปไดย - การปกครองที่ผู้หญิงเป็นใหญ่) ซึ่งงานวิจัยฉบับอื่นต่อมา ให้เหตุผลว่าโครงสร้างสังคมของวัฒนธรรมหย่างเฉาน่าจะอยู่ในช่วงการเปลี่ยนจากการปกครองแบบมาตาธิปไดยเป็นปิตาธิปไตย และแม้กระทั่งในงานวิจัยบางฉบับยังเชื่อว่ามีโครงสร้างเป็นปิตาธิปไตยแต่แรก ข้อโต้แย้งเหล่านี้เกิดจากการตีความในเรื่องระเบียบวิธีการฝังศพที่แตกต่างกัน   
 
การค้นพบปฏิมากรรมรูปมังกรในวัฒนธรรมหย่างเฉาที่เมืองผู่หยาง (濮阳市) มณฑลเหอหนาน มีลักษณะเป็นหินทรายรูปนูนต่ำประดับด้วยการฝังเปลือกหอย สามารถระบุอายุย้อนหลังไปถึง 5,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช ทำให้เป็นรูปสลักมังกรที่เก่าแก่ที่สุดในโลก และ ชาวจีนฮั่น ยังคงบูชา มังกร มาจนถึงทุกวันนี้ 
[thumb|220px| การบูรณะสถานที่ฝังศพ Bianjiagou ใน [มณฑลเหลียวหนิง|เหลียวหนิง วัฒนธรรมหย่างเฉา - พิพิธภัณฑ์โบราณวัตถุตะวันออกไกลสตอกโฮล์ม ]]

## โบราณวัตถุ

ไฟล์:CMOC Treasures of Ancient China exhibit - pottery ding.jpg|ภาชนะสามขา*[[Ding (vessel)|Ding]]* แต่งด้วยลายเชือก
ไฟล์:YangshaoCordmarkedAmphoraBanpoPhase4800BCEShaanxi.jpg|โถแต่งด้วยลายเชือก; 4800 BC (ระยะ *ปั้นพัว*); พิพิธภัณฑ์ Guimet (ปารีส)
ไฟล์:Large water bottle. Late Yangshao-Early Majiayao. Museum Rietberg.jpg|เหยือกน้ำขนาดใหญ่ของวัฒนธรรม หย่างเฉา ตอนปลายหรือ มาจิอาเยา ตอนต้น จาก มณฑลส่านซี ชานซี หรือ กานซู 4,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช; พิพิธภัณฑ์ Rietberg (ซูริก สวิตเซอร์แลนด์)
ไฟล์:WLA haa Amphora China Neolithic 2.jpg|เหยือกน้ำสีแดงพร้อมหูสำหรับแขวน อายุประมาณ 5,000 - 3,000 ปีก่อนคริสตกาล พิพิธภัณฑ์ศิลปะโฮโนลูลู (สหรัฐอเมริกา)
ไฟล์:Shijia hu.jpg|หม้อดินเผาทาสีในรูปแบบลายตัด พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ส่านซี
ไฟล์:Shijia pot with animal face or mask.1975.jpg|ภาชนะดินเผาทาสี ความสูง 27.8 ซม. ในรูปแบบลายตัด พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ส่านซี
ไฟล์:半山类型圆点纹彩陶壶.jpg|เครื่องปั้นดินเผาลายจุด อายุประมาณ 4,700 - 4,300 ปีก่อนคริสตกาล พิพิธภัณฑ์จังหวัดกานซู
ไฟล์:National Museum of China 2014.02.01 14-44-45.jpg|อ่างดินเผาทาสี; 5,000-3,000 ปีก่อนคริสตกาล พิพิธภัณฑ์แห่งชาติจีน
ไฟล์:Pots, Yangshao culture, neolithic China, c. 2600-2300 BC, ceramic - Östasiatiska museet, Stockholm - DSC09657.JPG|หม้อวัฒนธรรมหย่างเฉา พิพิธภัณฑ์โบราณวัตถุตะวันออกไกล (Östasiatiska museet) สตอกโฮล์ม   


## ดูเพิ่ม
* รายชื่อวัฒนธรรมยุคหินใหม่ของจีน
* วัฒนธรรมหลงชาน

## อ้างอิง

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์จีน
หมวดหมู่:วัฒนธรรมยุคหินใหม่ของจีน
หมวดหมู่: วัฒนธรรมโบราณของเอเชียตะวันออก