Nepenthes rafflesiana

***Nepenthes rafflesiana*** ( ได้ชื่อตามโทมัส สแตมฟอร์ด แรฟเฟิลส์) หรือมีอีกชื่อหนึ่งว่า **Raffles' pitcher-plant** เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่มีการกระจายตัวกว้างทั้งในเกาะบอร์เนียว, เกาะสุมาตรา, มาเลเซียตะวันตก, และ ประเทศสิงคโปร์ *N. rafflesiana* นั้นมีความหลากหลายสูงมาก (ส่วนอีกชนิดคือ *[[Nepenthes mirabilis|N. mirabilis]]*) ด้วยมีรูปแบบมากมายและหลากหลายรายละเอียด ในบอร์เนียวมีอย่างน้อยสี่รูปแบบที่ต่างกัน รูปแบบขนาดยักษ์ของพืชชนิดนี้สร้างหม้อที่มีขนาดใหญ่มากสามารถแข่งขันกับ *[[Nepenthes rajah|N. rajah]]* ได้เลยทีเดียว

## การกระจายพันธุ์และถิ่นอาศัย
thumb|left|ถิ่นอาศัยโดยทั่วไปของ ''N. rafflesiana''
*Nepenthes rafflesiana* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงพื้นราบที่มีการกระจายพันธุ์กว้าง ทั่วไปพบในบอร์เนียวและบางส่วนของหมู่เกาะรีอู แต่มีการกระจายพันธุ์อย่างจำกัดในเพนนิซูล่า มาเลเซียและสุมาตรา มันมีการกระจายพันธุ์แค่เพียงทางตอนใต้ของเพนนิซูล่า มาเลเซีย โดยเฉพาะในรัฐยะโฮร์มีมากเป็นพิเศษเมื่อเทียบกับที่แห่งอื่น เท่าที่มีการบันทึก *N. rafflesiana* พบในชายฝั่งตะวันตกของสุมาตรา ระหว่างอินทรปุระและบารุส

ปกติ *N. rafflesiana* จะขึ้นในบริเวณกลางแจ้ง, ดินเป็นทราย, ความชื้นสูง พบในป่าฝนเขตร้อน,ป่าพรุ, ป่าสันทรายชายหาด และผาริมทะเล มันขึ้นที่ระดับความสูง 0 ถึง 1,200 ม.จากระดับน้ำทะเล

## ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
thumb|left|150px|รายละเอียดของเพอริสโตมในหม้อล่าง
*Nepenthes rafflesiana* เป็นไม้เลื้อย ลำต้นอาจไต่ได้สูงถึง 15 เมตร และหนาถึง 10&nbsp;มม. ปล้องยาว 20&nbsp;ซม. สายดิ่งอาจยาวมากกว่า 110&nbsp;ซม.

หม้อของ *N. rafflesiana* ป่องออกและมีปีกชายฝอยขนาดใหญ่ ขนาดของหม้อส่วนใหญ่มีความสูงไม่เกิน 20 ซม. แม้ว่าบางครั้งอาจพบขนาดใหญ่ซึ่งมีหม้อยาวมากกว่า 35 ซม. และกว้าง 15 ซม. หม้อบนรูปกรวยและยกขึ้นเป็นพิเศษที่ด้านหน้าของเพอริสโตม หม้อล่างและหม้อบนมีลักษณะพิเศษของเพอริสโตมคือมีคอคอดที่ยาวซึ่งยาวถึง 3 ซม. หรือมากกว่า

สีของหม้อมีความหลากหลายมากจากม่วงดำจนถึงขาว โดยทั่วไป *N. rafflesiana* มีสีเขียวอ่อนมีจุดสีม่วงเข้มโดยตลอดหม้อในหม้อล่างและสีครีมในหม้อบน

ช่อดอกเป็นแบบช่อกระจะสูง 16 ถึง 70 ซม. มีดอกเดี่ยวสีแดงหรือม่วง บางครั้งก็มีสองดอกบนก้านเดียวกัน

เมื่อยังเล็กต้นปกคลุมไปด้วยขนยาว, ร่วงง่าย, สีน้ำตาลหรือสีขาว เมื่อโตขึ้นมีสิ่งปกคลุมบางและสั้น เป็นขนสีน้ำตาล หรือไม่มีเลย

## หน่วยอนุกรมวิธานต่ำกว่าระดับชนิด
thumb|รูปแบบสีอ่อนของการแจกแจงชนิดนี้แต่ดั้งเดิมเป็น ''Nepenthes rafflesiana'' var. ''nivea''
เพราะมีการกระจายเป็นวงกว้าง *N. rafflesiana* จึงมีถิ่นอาศัยหลากหลายทำให้เกิดความหลากหลายของลักษณะและสีของหม้อ ตามการแจกแจงหน่วยอนุกรมวิธานต่ำกว่าระดับชนิดของ *N. rafflesiana* ที่ระบุบไว้ รวมทั้งที่ไม่พิจารณายอมรับในปัจจุบันและสี่ความแตกต่างของอนุกรมวิธานเข้าด้วยกัน

**Nepenthes rafflesiana* f. *alba* Hort.Westphal (2000) *[[nomen nudum|nom.nud.]]*
**Nepenthes rafflesiana* var. *alata* J.H.Adam & Wilcock (1990)
**Nepenthes rafflesiana* var. *ambigua* Beck (1895)
**Nepenthes rafflesiana* var. *elongata* Hort.Kew *ex* Dyer (1897) *[[nomen nudum|nom.nud.]]* [=?*[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]*]
**Nepenthes rafflesiana* var. *excelsior* (Hort.Williams) Beck (1895) [=(*[[Nepenthes ampullaria|N. ampullaria]]* × *N. rafflesiana*) × *N. rafflesiana*]
**Nepenthes rafflesiana* var. *glaberrima* Hook.f. (1873)
**Nepenthes rafflesiana* var. *hookeriana* (*auct. non* Low: Hort.Veitch *ex* Mast.) Becc. (1886) [=*[[Nepenthes x hookeriana|N. × hookeriana]]*]
**Nepenthes rafflesiana* var. *insignis* Mast. (1882)
**Nepenthes rafflesiana* var. *longicirrhosa* Tamin & M.Hotta *in* M.Hotta (1986) *[[nomen nudum|nom.nud.]]* [=*[[Nepenthes longifolia|N. longifolia]]*]
**Nepenthes rafflesiana* var. *minor* Becc. (1886)
**Nepenthes rafflesiana* var. *nigropurpurea* Mast. (1882)
**Nepenthes rafflesiana* var. *nivea* Hook.f. (1873)
**Nepenthes rafflesiana* var. *pallida* Hort.Veitch *ex* Burb. (1883) [=(*[[Nepenthes khasiana|N. khasiana]]* × *[[Nepenthes gracilis|N. gracilis]]*) × *N. rafflesiana*]
**Nepenthes rafflesiana* var. *striata* Hort. *ex* Teijsm. (1859) *[[nomen nudum|nom.nud.]]*
**Nepenthes rafflesiana* var. *subglandulosa* J.H.Adam & Hafiza (2006) [=*[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]*]
**Nepenthes rafflesiana* var. *typica* Beck (1895) *[[Nomen illegitimum|nom.illeg.]]*
**Nepenthes rafflesiana* var. *viridis* Hort. *ex* Teijsm. (1859) *[[nomen nudum|nom.nud.]]*
**Nepenthes rafflesiana* var. *vittata* Lauffenburger (1995) *[[nomen nudum|nom.nud.]]*
**Nepenthes rafflesiana* "*glaberrima*" Burb. (1880) [=*[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]*]


ไฟล์:Nepenthes rafflesiana winged tendril.jpg|*N. rafflesiana* lower pitcher with a winged tendril
ไฟล์:Nepenthes rafflesiana wavy leaves.jpg|Giant form of *N. rafflesiana* with wavy laminar margins
ไฟล์:Nepenthes rafflesiana white lower pitchers.jpg|Lower traps of a light pitchered variant


## ลูกผสมตามธรรมชาติ
ลูกผสมตามธรรมชาติของ *N. rafflesiana* ที่มีการบันทึกไว้

**[[Nepenthes albomarginata|N. albomarginata]]* × *N. rafflesiana*
**[[Nepenthes ampullaria|N. ampullaria]]* × *N. rafflesiana* [=*[[Nepenthes × hookeriana|N. × hookeriana]]*]
*? (*[[Nepenthes ampullaria|N. ampullaria]]* × *N. rafflesiana*) × *[[Nepenthes mirabilis|N. mirabilis]]* [=*[[Nepenthes × hookeriana|N. × hookeriana]]* × *[[Nepenthes mirabilis|N. mirabilis]]*]
**[[Nepenthes bicalcarata|N. bicalcarata]]* × *N. rafflesiana*
*? (*[[Nepenthes bicalcarata|N. bicalcarata]]* × *N. rafflesiana*) × ''N. mirabilis'' var. ''echinostoma''
**[[Nepenthes clipeata|N. clipeata]]* × *N. rafflesiana*
**[[Nepenthes gracilis|N. gracilis]]* × *N. rafflesiana*
**[[Nepenthes hemsleyana|N. hemsleyana]]* × *N. rafflesiana*
**[[Nepenthes mirabilis|N. mirabilis]]* × *N. rafflesiana* (including *N. mirabilis* var. *echinostoma* × *N. rafflesiana*)

ไฟล์:N.hookerianaWhite3.jpg|''N. ampullaria'' × ''N. rafflesiana''
ไฟล์:Nepenthes hookeriana upper.jpg|''N. ampullaria'' × ''N. rafflesiana''
ไฟล์:Nepenthes gracilis x Nepenthes rafflesiana.jpg|*N. gracilis* × *N. rafflesiana*
ไฟล์:Nepenthes hybrid borneo.jpg|*N. mirabilis* × *N. rafflesiana*
ไฟล์:Nepenthes rafflesiana hybrid.jpg|*N. mirabilis* × *N. rafflesiana*
ไฟล์:Nepenthes mirabilis var. echinostoma x N. rafflesiana.jpg|*N. mirabilis* var. *echinostoma* × *N.&nbsp;rafflesiana*


## อ้างอิง

## อ่านเพิ่ม

* [Anonymous] 1848. New garden plants, published in books. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1848(6): 87. 
* [Anonymous] 1881. Messrs. Veitch's ''Nepenthes''-house. *The Gardeners' Chronicle*, new series, **16**(410): 598–599.
* [Anonymous] 1883. Mr. A. E. Ratcliff's ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle* **20**(497): 18–19.
* [Anonymous] 1887. ''Nepenthes'' culture. *The Gardeners' Chronicle*, series 3, **2**(41): 442–443.
* Adam, J.H. 1997.  *Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science* **20**(2–3): 121–134.
* Adam, J.H. & C.C. Wilcock 1999.  *Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science* **22**(1): 1–7.
* Adam, J.H., E.M. Nurulhuda, H. Abdul-Halim, O. Abdul-Rahim, A.H. Hafiza, G.K. Gopir, L.M. Pilik, R. Omar, M.B. Qasim, J. Salimon, S. Abdul-Rahim & M.M. Hanafiah 2005. Pitcher plants recorded from BRIS forest in Jambu Bongkok, Kuala Trengganu, Malaysia. *Wetland Science* **3**(3): 183–189.
*  Adam, J.H., J.N. Maisarah, A.T.S. Norhafizah, A.H. Hafiza, M.Y. Harun & O.A. Rahim *et al.* 2009. Ciri Tanih Pada Habitat *Nepenthes* (Nepenthaceae) di Padang Tujuh, Taman Negeri Endau-Rompin Pahang. [Soil Properties in *Nepenthes* (Nepenthaceae) Habitat at Padang Tujuh, Endau-Rompin State Park, Pahang.] In: J.H. Adam, G.M. Barzani & S. Zaini (eds.) *Bio-Kejuruteraan and Kelestarian Ekosistem*. [*Bio-Engineering and Sustainable Ecosystem*.] Kumpulan Penyelidikan Kesihatan Persekitaran, Pusat Penyelidikan Bukit Fraser and Universiti Kebangsaan, Malaysia. pp.&nbsp;147–157.
* Adams, R.M. & G.W. Smith 1977. An S.E.M. survey of the five carnivorous pitcher plant genera. *American Journal of Botany* **64**(3): 265–272. 
* Bauer, U., C. Willmes & W. Federle 2009. Effect of pitcher age on trapping efficiency and natural prey capture in carnivorous *Nepenthes rafflesiana* plants. *Annals of Botany* **103**(8): 1219–1226. 
* Bauer, U., C.J. Clemente, T. Renner & W. Federle 2012. Form follows function: morphological diversification and alternative trapping strategies in carnivorous *Nepenthes* pitcher plants. *Journal of Evolutionary Biology* **25**(1): 90–102. 
* Bauer, U., B. Di Giusto, J. Skepper, T.U. Grafe & W. Federle 2012. With a flick of the lid: a novel trapping mechanism in *Nepenthes gracilis* pitcher plants. *PLoS ONE* **7**(6): e38951. 
* Beaman, J.H. & C. Anderson 2004. *The Plants of Mount Kinabalu: 5. Dicotyledon Families Magnoliaceae to Winteraceae*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu.
* Benz, M.J., E.V. Gorb & S.N. Gorb 2012. Diversity of the slippery zone microstructure in pitchers of nine carnivorous *Nepenthes* taxa. *Arthropod-Plant Interactions* **6**(1): 147–158. 
*  Blume, C.L. 1852. Ord. Nepenthaceae. In: *[https://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.274 Museum Botanicum Lugduno-Batavum, sive stirpium exoticarum novarum vel minus cognitarum ex vivis aut siccis brevis expositio. Tom. II. Nr. 1.]* E.J. Brill, Lugduni-Batavorum. pp.&nbsp;5–10.
* Bonhomme, V., H. Pelloux-Prayer, E. Jousselin, Y. Forterre, J.-J. Labat & L. Gaume 2011. Slippery or sticky? Functional diversity in the trapping strategy of *Nepenthes* carnivorous plants. *New Phytologist* **191**(2): 545–554. 
* Brearley, F.Q. & M. Mansur 2012. Nutrient stoichiometry of *Nepenthes* species from a Bornean peat swamp forest. *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **41**(3): 105–108.
* Cannon, J., V. Lojanapiwatna, C. Raston, W. Sinchai & A. White 1980. The Quinones of *Nepenthes rafflesiana*. The Crystal Structure of 2,5-Dihydroxy-3,8-dimethoxy-7-methylnaphtho-1,4-quinone (Nepenthone-E) and a Synthesis of 2,5-Dihydroxy-3-Methoxy-7-methylnaphtho-1,4-quinone (Nepenthone-C). *Australian Journal of Chemistry* **33**(5): 1073–1093. 
* Chung, A.Y.C. 2006. *Biodiversity and Conservation of The Meliau Range: A Rain Forest in Sabah's Ultramafic Belt*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu. .
* Di Giusto, B., V. Grosbois, E. Fargeas, D.J. Marshall & L. Gaume 2008. Contribution of pitcher fragrance and fluid viscosity to high prey diversity in a *Nepenthes* carnivorous plant from Borneo. *Journal of Biosciences* **33**(1): 121–136. 
* Di Giusto, B., M. Guéroult, N. Rowe & L. Gaume 2009. Chapter 7: The Waxy Surface in ''Nepenthes'' Pitcher Plants: Variability, Adaptive Significance and Developmental Evolution. In: S.N. Gorb (ed.) *Functional Surfaces in Biology: Adhesion Related Phenomena*. Volume 2. Springer. pp.&nbsp;183–204.
* Di Giusto, B., J.-M. Bessière, M. Guéroult, L.B.L. Lim, D.J. Marshall, M. Hossaert-McKey & L. Gaume 2010. Flower-scent mimicry masks a deadly trap in the carnivorous plant *Nepenthes rafflesiana*. *Journal of Ecology* **98**(4): 845–856. 
* Dixon, W.E. 1889. ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle*, series 3, **6**(144): 354.
* Frazier, C.K. 2000. Reproductive isolating mechanisms and fitness among tropical pitcher plants (''Nepenthes'') and their hybrids. [video] The 3rd Conference of the International Carnivorous Plant Society, San Francisco, USA.
* Gaume, L. & Y. Forterre 2007. A viscoelastic deadly fluid in carnivorous pitcher plants. *PLoS ONE* **2**(11): e1185. 
*  Gaume, L. & Y. Forterre 2008. Un piège viscoélastique chez *Nepenthes rafflesiana*. *[[Dionée]]* **71**: 28–32.
* Gaume, L. & B. Di Giusto 2009. Adaptive significance and ontogenetic variability of the waxy zone in *Nepenthes rafflesiana*. *Annals of Botany* **104**(7): 1281–1291. 
*  Gaume, L. N.d. Piège viscoélastique. [videos] UMR AMAP.
*  Handayani, T. & Syamsuddin 1998. *Nepenthes rafflesiana* Jack. dan keturunannya. *Warta Kebun Raya* **2**(3): 1–8.
*  Handayani, T. 1999.  [Conservation of *Nepenthes* in Indonesian botanic gardens.] In: A. Mardiastuti, I. Sudirman, K.G. Wiryawan, L.I. Sudirman, M.P. Tampubolon, R. Megia & Y. Lestari (eds.) *Prosiding II: Seminar Hasil-Hasil Penelitian Bidang Ilmu Hayat*. Pusat Antar Universitas Ilmu Hayat IPB, Bogor. pp.&nbsp;365–372.
* Handayani, T., D. Latifah & Dodo 2005. Diversity and growth behaviour of ''Nepenthes'' (pitcher plants) in Tanjung Puting National Park, Central Kalimantan Province. *Biodiversitas* **6**(4): 248–252 .  Cover 
* Hansen, E. 2001. Where rocks sing, ants swim, and plants eat animals: finding members of the ''Nepenthes'' carnivorous plant family in Borneo. *Discover* **22**(10): 60–68.
* Hernawati & P. Akhriadi 2006. *[[A Field Guide to the Nepenthes of Sumatra]]*. PILI-NGO Movement, Bogor.
* Hooker, J.D. 1859. XXXV. On the origin and development of the pitchers of ''Nepenthes'', with an account of some new Bornean plants of that genus. *The Transactions of the Linnean Society of London* **22**(4): 415–424. 
* Hwee, K.C. 1996. Carnivorous plants and sites in Singapore. *[[Bulletin of the Australian Carnivorous Plant Society, Inc.]]* **15**(4): 12–15.
* Kitching, R.L. 2000. ''Food Webs and Container Habitats: The natural history and ecology of phytotelmata''. Cambridge University Press, Cambridge.
* Korthals, P.W. 1839. Over het geslacht ''Nepenthes''. In: C.J. Temminck 1839–1842. *Verhandelingen over de Natuurlijke Geschiedenis der Nederlandsche overzeesche bezittingen; Kruidkunde*. Leiden. pp.&nbsp;1–44, t. 1–4, 13–15, 20–22.
* Kurup, R., A.J. Johnson, S. Sankar, A.A. Hussain, C.S. Kumar & S. Baby 2013. Fluorescent prey traps in carnivorous plants. *Plant Biology* **15**(3): 611–615. 
* Lecoufle, M. 1990. *Nepenthes rafflesiana*. In: *Carnivorous Plants: Care and Cultivation*. Blandford, London. pp.&nbsp;136–137.
* Lee, C.C. 2000. Recent ''Nepenthes'' Discoveries. [video] The 3rd Conference of the International Carnivorous Plant Society, San Francisco, USA.
* Lim, S.H., D.C.Y. Phua & H.T.W. Tan 2000. Primer design and optimization for RAPD analysis of *Nepenthes*. *Biologia Plantarum* **43**(1): 153–155. 
* Lindley, J. 1849. Familiar botany. — The pitcher plant. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1849(37): 580–581.
* Macfarlane, J.M. 1914. Family XCVI. Nepenthaceæ. [pp.&nbsp;279–288] In: J.S. Gamble. Materials for a flora of the Malayan Peninsula, No. 24. *Journal & Proceedings of the Asiatic Society of Bengal* **75**(3): 279–391.
*  Mansur, M. 2001.  In: *Prosiding Seminar Hari Cinta Puspa dan Satwa Nasional*. Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, Bogor. pp.&nbsp;244–253.
*  Mansur, M. 2007. Keanekaragaman jenis *Nepenthes* (kantong semar) dataran rendah di Kalimantan Tengah. [Diversity of lowland *Nepenthes* (kantong semar) in Central Kalimantan.] *Berita Biologi* **8**(5): 335–341. Abstract
*  Mansur, M. 2008. Penelitian ekologi ''Nepenthes'' di Laboratorium Alam Hutan Gambut Sabangau Kereng Bangkirai Kalimantan Tengah . [Ecological studies on *Nepenthes* at Peat Swamps Forest Natural Laboratory, Kereng Bangkirai Sabangau, Central Kalimantan.] *Jurnal Teknologi Lingkungan* **9**(1): 67–73. Abstract  
* Mansur, M. & F.Q. Brearley 2008. Ecological studies on ''Nepenthes'' at Barito Ulu, Central Kalimantan, Indonesia. *Jurnal Teknologi Lingkungan* **9**(3): 271–276.
* Merbach, M.A., G. Zizka, B. Fiala, U. Maschwitz & W.E. Booth 2001. Patterns of nectar secretion in five ''Nepenthes'' species from Brunei Darussalam, Northwest Borneo, and implications for ant-plant relationships. *Flora* **196**: 153–160. 
* Moore, D. 1872. On the culture of ''Nepenthes'' at Glasnevin. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1872(11): 359–360.
* Masters, M.T. 1872. The cultivated species of ''Nepenthes''. *The Gardeners' Chronicle and Agricultural Gazette* 1872(16): 540–542.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Borneo]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Peninsular Malaysia and Indochina]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* McPherson, S.R. & A. Robinson 2012. *[[Field Guide to the Pitcher Plants of Sumatra and Java]]*. Redfern Natural History Productions, Poole.
* Meimberg, H., A. Wistuba, P. Dittrich & G. Heubl 2001. Molecular phylogeny of Nepenthaceae based on cladistic analysis of plastid trnK intron sequence data. *Plant Biology* **3**(2): 164–175. 
*  Meimberg, H. 2002.  Ph.D. thesis, Ludwig Maximilian University of Munich, Munich.
* Meimberg, H. & G. Heubl 2006. Introduction of a nuclear marker for phylogenetic analysis of Nepenthaceae. *Plant Biology* **8**(6): 831–840. 
* Meimberg, H., S. Thalhammer, A. Brachmann & G. Heubl 2006. Comparative analysis of a translocated copy of the *trnK* intron in carnivorous family Nepenthaceae. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **39**(2): 478–490. 
* Mogi, M. & K.L. Chan 1997. Variation in communities of dipterans in *Nepenthes* pitchers in Singapore: Predators increase prey community diversity. *Annals of the Entomological Society of America* **90**(2): 177–183.
* Moran, J.A. 1991. The role and mechanism of *Nepenthes rafflesiana* pitchers as insect traps in Brunei. Ph.D. thesis, University of Aberdeen, Aberdeen, Scotland.
* Moran, J.A. 1993. Visitors to the flowers of the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana*. *[[Brunei Museum Journal]]* **8**: 73–75.
* Moran, J.A. 1993. Pitcher allocation strategy of the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana*. *Brunei Museum Journal* **8**: 77–80.
* Moran, J.A. 1993. The effect of pitcher wing removal on prey capture by the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana*. *Brunei Museum Journal* **8**: 81–82.
* Moran, J.A. 1993. *Misumenops nepenthicola*: the top aquatic predator of the *Nepenthes* food web? *Brunei Museum Journal* **8**: 83–84.
* Moran, J.A. 1996. Pitcher dimorphism, prey composition and the mechanisms of prey attraction in the pitcher plant *Nepenthes rafflesiana* in Borneo. *Journal of Ecology* **84**(4): 515–525. 
* Moran, J.A. & A.J. Moran 1998. Foliar Reflectance and Vector Analysis Reveal Nutrient Stress in Prey-Deprived Pitcher Plants (*Nepenthes rafflesiana*). *International Journal of Plant Sciences* **159**(6): 996–1001. 
* Moran, J.A., W.E. Booth & J.K. Charles 1999.  *Annals of Botany* **83**: 521–528.
* Moran, J.A., M.A. Merbach, N.J. Livingston, C.M. Clarke & W.E. Booth 2001. Termite prey specialization in the pitcher plant ''Nepenthes albomarginata''—evidence from stable isotope analysis. *Annals of Botany* **88**: 307–311. 
* Moran, J.A., B.J. Hawkins, B.E. Gowen & S.L. Robbins 2010. Ion fluxes across the pitcher walls of three Bornean *Nepenthes* pitcher plant species: flux rates and gland distribution patterns reflect nitrogen sequestration strategies. *Journal of Experimental Botany* **61**(5): 1365–1374. 
* Mullins, J. & M. Jebb 2009. Phylogeny and biogeography of the genus ''Nepenthes''. National Botanic Gardens, Glasnevin. 
*  Murniati, Syamswisna & A. Nurdini 2013. Pembuatan ''flash card'' dari hasil inventarisasi ''Nepenthes'' di hutan adat desa Teluk Bakung. *Jurnal Pendidikan dan Pembelajaran* **2**(1): [unpaginated; 14&nbsp;pp.] Abstract 
*  Oikawa, T. 1992. *Nepenthes rafflesiana* Jack. In: . [*The Grief Vanishing*.] Parco Co., Japan. pp.&nbsp;52–53.
* Osunkoya, O.O., S.D. Daud & F.L. Wimmer 2008. Longevity, lignin content and construction cost of the assimilatory organs of *Nepenthes* species. *Annals of Botany* **102**(5): 845–853. 
* Reiskind, J. 1978.  *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **7**(3): 77–78.
* Renner, T. & C.D. Specht 2011. A sticky situation: assessing adaptations for plant carnivory in the Caryophyllales by means of stochastic character mapping. *International Journal of Plant Sciences* **172**(7): 889–901. 
* Rizzacasa, M.A. & M.V. Sargent 1987. The structure and synthesis of nepenthone-A, a naphthoquinone from *Nepenthes rafflesiana*.  *Journal of the Chemical Society, Perkin Transactions 1*: 2017–2022. 
* Robinson, A. 1995 ['1994/95']. Plant findings in Malaysia. *[[The Carnivorous Plant Society Journal]]* **18**: 44–47.
* Rottloff, S., R. Stieber, H. Maischak, F.G. Turini, G. Heubl & A. Mithöfer 2011. Functional characterization of a class III acid endochitinase from the traps of the carnivorous pitcher plant genus, *Nepenthes*. *Journal of Experimental Botany* **62**(13): 4639–4647. 
* Ruxton, G.D. & H.M. Schaefer 2011. Alternative explanations for apparent mimicry. *Journal of Ecology* **99**(4): 899–904. 
*  Schmid-Hollinger, R. N.d. Kannendeckel (lid) . bio-schmidhol.ch. 
* Shivas, R.G. 1984. *[[Pitcher Plants of Peninsular Malaysia & Singapore]]*. Maruzen Asia, Kuala Lumpur.
* Slack, A. 1979. *Nepenthes rafflesiana*. In: *Carnivorous Plants*. Ebury Press, London. p.&nbsp;82.
* Smythies, B.E. 1965. The distribution and ecology of pitcher-plants (*Nepenthes*) in Sarawak. UNESCO Humid Tropics Symposium, June–July 1963, Kuching, Sarawak.
*  Sukmadijaya, D., D. Dinarti & Y. Isnaini 2010.  Bogor Agricultural University, Bogor.
*  Syamsuardi & R. Tamin 1994. Kajian kekerabatan jenis-jenis ''Nepenthes'' di Sumatera Barat.Project report, Andalas University, Padang.  
*  Syamsuardi 1995. Klasifikasi numerik kantong semar (''Nepenthes'') di Sumatera Barat.[Numerical classification of pitcher plants (*Nepenthes*) in West Sumatra.] *Journal Matematika dan Pengetahuan Alam* **4**(1): 48–57.  
* Teo, L.L. 2001. Study of natural hybridisation in some tropical plants using amplified fragment length polymorphism analysis. M.Sc. thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* Teo, W.M.S. 2010. Photosynthetic characteristics and nitrogen metabolism of ''Nepenthes rafflesiana'' at two different growth stages in response to inorganic nitrate and organic prey. M.Sc. thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* Thorogood, C. 2010. *[[The Malaysian Nepenthes: Evolutionary and Taxonomic Perspectives]]*. Nova Science Publishers, New York.
* Torres-Rivera, J.J. 2007. A case of *Nepenthes rafflesiana* with a lotus-like flower! *[[Carnivorous Plant Newsletter]]* **36**(3): 81–82.
*  Uji, T. 2003. Keanekaragaman dan potensi flora di Cagar Alam Muara Kendawangan, Kalimantan Barat. [Flora diversity and its potential in Muara Kendawangan Nature Reserve, West Kalimantan.] *Biodiversitas* **4**(1): 112–117. 
*  Yogiara 2004.  M.Sc. thesis, Bogor Agricultural University, Bogor.
* Yogiara, A. Suwanto & M.T. Suhartono 2006. A complex bacterial community living in pitcher plant fluid . *Jurnal Mikrobiologi Indonesia* **11**(1): 9–14.
* Zulaiha Shireen bte Mohd Salleh 2009. Carbon and nitrogen metabolism and mineral nutrition of carnivorous pitcher plants under greenhouse conditions. M.Sc. thesis, Nanyang Technological University, Singapore.
* James Wong and the Malaysian Garden. [video] BBC Two.

หมวดหมู่:หม้อข้าวหม้อแกงลิง