บรรดาศักดิ์กัมพูชา

[thumb|250px|right|[ออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) มหาอัครเสนาบดีแห่งพระราชอาณาจักรกัมพูชา ผู้ได้รับสมญานาม "โชกุนแห่งกัมพูชา"]]
**บรรดาศักดิ์กัมพูชา** เป็นชนชั้นทางสังคมที่ประกอบด้วยข้าราชการหรือขุนนางประเทศกัมพูชาที่มีบรรดาศักดิ์ซึ่งทำหน้าที่รับใช้พระมหากษัตริย์ พวกเขาเป็นส่วนหนึ่งของระบบสังคมที่มีลำดับชั้นซึ่งพัฒนาขึ้นตั้งแต่สมัยอาณาจักรพระนคร แม้ว่าตำแหน่งทั้งหมดจะถูกยกเลิกโดยพอล พตภายใต้การปกครองของกัมพูชาประชาธิปไตย แต่ตำแหน่งเหล่านี้ได้รับการฟื้นคืนและมีจำนวนเพิ่มมากขึ้นนับตั้งแต่การฟื้นฟูสถาบันกษัตริย์ในปี 1990 โดยพระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุพระวรราชบิดา

ตำแหน่งขุนนางเขมรประกอบด้วยยศและตำแหน่งซึ่งแสดงถึงตำแหน่งหรือตำแหน่งของผู้ได้รับตำแหน่ง ซึ่งแตกต่างจากชนชั้นขุนนางในยุโรป ตำแหน่งขุนนางเขมรไม่ได้รับการสืบทอด แต่ได้รับมอบให้เป็นรายบุคคลตามผลงานส่วนบุคคล อย่างไรก็ตาม อิทธิพลของครอบครัวมีมากและสามารถระบุราชวงศ์ได้ เช่น ตระกูลออกญาวังวรเวียงชัย (จวน) ซึ่งรับใช้พระราชสำนักกัมพูชามานานหลายทศวรรษ
## อัตลักษณ์ของขุนนางเขมร
### ''เนี๊ยก เมียน บอน''
ชาวเขมรมักเคารพตำแหน่งขุนนาง *มนเตร็ย*  (มนตรี) ในฐานะ *เนี๊ยก เมียน บอน* (ผู้ได้รับอาณัติจากสวรรค์) นักวิชาการด้านสังคมชาวกัมพูชา เซย์ บอรี บรรยายแนวคิดนี้ไว้ในวิทยานิพนธ์เรื่อง "การบริหารงานในชนบทของกัมพูชาและโครงการปฏิรูป" เมื่อปีพ.ศ. 2518 ว่าเป็น "แนวคิดที่ขับเคลื่อนด้วยเหตุการณ์" เนื่องจากแนวคิดนี้กำหนดที่มาของอำนาจโดยเหตุการณ์ที่ไม่ธรรมดาซึ่งแทบจะอธิบายไม่ได้ด้วยเหตุผลอย่างแท้จริง
### ตำแหน่งที่ขึ้นอยู่กับความภักดีต่อพระมหากษัตริย์โดยสมบูรณ์
ตามลำดับชนชั้นในคัมภีร์พระธรรมศาสตร์ (มนูพระธรรมศาสตร์) ได้รับอิทธิพลตามหลักอินเดียโบราณ การจัดตั้งองค์กรของ *มนเตร็ย* เพื่อการอุทิศตนถือเป็นหน้าที่อย่างหนึ่งต่อองค์พระมหากษัตริย์ หน้าที่หมายถึงความเคารพซึ่งกันและกันแท้จริงแล้ว พระมหากษัตริย์เขมรมักมองว่า *มนเตร็ย* ในยามทุกข์ยากเป็นพันธมิตรที่มั่นคง และในยามสุขก็มองว่าเป็นผู้รับใช้ที่มีประสิทธิภาพ
### ราชาศัพท์: คำศัพท์ของราชวงศ์
ลำดับชนชั้นทางสังคมกัมพูชามักมีการระบุด้วยคำศัพท์เฉพาะซึ่งจัดเป็น "ขุนนางชั้นสูง". สำหรับกษัตริย์และขุนนางที่ดำรงตำแหน่งสูงสุดในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราช คำศัพท์เฉพาะที่เรียกว่า "กบวนรีชซับ" (ក្បួនរាជសព្ទ) ("กระบวนราชศัพท์") ยังคงใช้กันอยู่ แม้ว่าในยุคสาธาณรัฐเขมรและยุคเขมรแดงจะพยายามยกเลิกคำราชาศัพท์เพื่อความเท่าเทียมทางชนชั้นเหล่านี้อย่างไร้ผลก็ตาม หนังสืออ้างอิงเกี่ยวกับคำศัพท์ของราชวงศ์ได้รับการตีพิมพ์ในปีพ.ศ. 2484 ในกรุงพนมเปญ และยังคงใช้มาจนถึงปัจจุบัน
## ประวัติ
### ยุคสมัยอาณาจักรพระนคร: ต้นกำเนิดของ ''มนเตร็ย'' จากอินเดีย
[thumb|250px|right|ภาพแกะสลักสมัย[อาณาจักรพระนครแสดงชนชั้นขุนนางเขมรโบราณ]]
ตำแหน่งมนเตร็ยนั้น เส้นทางการเข้าถึงนั้นมักมาจากสายสัมพันธ์ทางครอบครัว หรือมักจะมีการคัดเลือกผู้มีความสามารถมารับราชการในองค์พระมหากษัตริย์เขมรในพระราชสำนัก

บรรดาศักดิ์ของพระมหากษัตริย์และขุนนางชั้นสูงของเขมรโบราณจากหลักฐานจารึกสมัยพระนครที่พบมี 
*วฺระ กมฺรเตงฺ อญฺ (พระกมรเตงอัญ)  
*กมฺรเตงอญฺ (กมรเตงอัญ)  
*อมฺรเตงฺ (อมรเตง)  
*มฺรเตงฺ/มฺรเตญ/มฺรตาญ (มรเตง, มรเตญ, มรตาญ)  
*กํเสฺตง อญฺ/กํเสฺตญ อญฺ (กำเสตงอัญ กำเสตญอัญ)  
*เสฺตง อญฺ/เสฺตญ อญฺ (เสตงอัญ เสตญอัญ)  
*เสฺตงฺ (เสตง)  
*เตงฺตฺวนฺ (เตงตวน)  
*เตงฺ (เตง)

กมฺรเตง อญฺ แปลว่า เจ้ากู ในจารึกวัดศรีชุมนำมาใช้เรียกพ่อขุนผาเมืองว่า "กมรแตงอญผาเมิอง" ราชสำนักอยุทธยารับมาเป็นบรรดาศักดิ์ข้าราชการชั้นผู้น้อยบางกรม เช่น กรมพระนครบาล กรมวัง กรมพระสุรัสวดี กรมพระตำรวจ  โดยเรียกเพี้ยนเป็น "กุมฦๅแดง" หรือ "ประแดง"

วฺระ กมฺรเตงฺ อญฺ เป็นคำนำหน้าของพระมหากษัตริย์ พระนามของพระมหากษัตริย์เขมรโบราณมักจะมีคำว่า วฺระปาท (พระบาท), ธูลิวฺระปาท (ธุลีพระบาท), ธูลิเชงฺ (ธุลีเชิง)  ประกอบคำ “วฺระ กมฺรเตงฺ อญฺ”  เพื่อบ่งบอกว่ามีสถานะสูงส่งเหนือราษฎรทั่วไป (เหมือนคำว่า ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท) และมักมีคำว่า "วรฺมฺมเทว" (วรมันเทวะ) ต่อท้าย เพื่อแสดงสถานะว่าเสมือนเทพเจ้า อาณาจักรสุโขทัยรับมาใช้เรียกพระนามกษัตริย์เช่นเดียวกัน ปรากฏในจารึกวัดป่ามะม่วงภาษาเขมร เรียกพ่อขุนรามคำแหงว่า "พฺระบาทกมฺรเดงอญศฺรีรามราช" เรียกพระมหาธรรมราชาธิราช (พรญาฦๅไทย) ว่า "พฺระบาทกมฺรเดงอญฤไทยราช"  เมื่อเสวยราชย์แล้วทรงพระนามว่า  "พฺระบาทกมฺรเดงอญศฺรีศฺรฺยฺยพงฺศรามมหาธรฺมฺมราชาธิราช"

คำว่า "ออก" ที่นำหน้า ออกญา (สันนิษฐานว่ากร่อนเสียงมาจาก 'ออกพญา') หรือบรรดาศักดิ์อื่นๆ ของอาณาจักรอยุธยา เดิมเชื่อว่ารับมาจากเขมร แต่อย่างที่กล่าวคือไม่มีหลักฐานว่าเคยมีการใช้งานในสมัยเขมรพระนคร ในสมัยหลังเขมรปรากฎเพียงแค่คำว่า ออกญา ต่างจากไทยที่มีใช้คำว่าออกนำหน้าบรรดาศักดิ์อื่นจำนวนมาก มีการวิเคราะห์ว่าคำว่า “ออก” สันนิษฐานว่าอาจเป็นคำในตระกูลภาษาไท-กระไดที่ราชสำนักกัมพูชาสมัยหลังพระนครรับไปใช้มากกว่า ดังปรากฎในลายพระหัตถ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์ กราบทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพไว้ว่า

“คำ ออกญา พบทางเราและเขมร แต่เขมรเขาเขียน โอกญา โอ กับ ออ เปลี่ยนกันได้ง่ายที่สุด คำ โอกญา ของเขมรก็นึกไม่ออกว่า เขาจะหมายความว่ากระไร พิจารณาคำ โอก กับ ออก เห็นว่า ออก เป็นคำมากกว่าคำ โอก เสียอีก คำ ออกพระ และ ออกหลวง ไม่เคยพบทางเขมร หลวงก็เป็นคำไทย เกรงว่าคำ ออกญา จะเป็นคำไทย หากเขมรจำอย่างไปใช้ การจำเอาอย่างกันไม่ใช่เราจะจำเขมรแต่ทางเดียว เขมรก็จำเราไปเหมือนกัน เหตุด้วยอยู่ใกล้กัน มีตัวอย่างอยู่ถมไป ออกญา ก็จะเป็น ออกพญานั้นเอง”

คำว่า "ออก" อาจจะใช้เป็นบรรดาศักดิ์ของรัฐในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยามาตั้งแต่ก่อนสถาปนากรุงศรีอยุธยาแล้ว ปรากฏในพงศาวดารพม่าฉบับหอแก้ว กล่าวถึงชาว “คฺยวน” ที่ยกทัพมาตีเมืองมืองพะโค (มอญ) ในรัชกาลพระเจ้าอโนรธามังช่อ ครั้งนั้นพม่ายกทัพไปช่วยจับแม่ทัพชาวคฺยวนได้ ๔ คนชื่อ ออกพระราน ออกพระแร ออกพระโบน และออกพระแปะ

จิตร ภูมิศักดิ์สันนิษฐาน “คฺยวน” ในที่นี้คือชนชาติ “กรอม” หรือ “ขอม” ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา เนื่องจากปรากฏในพงศาวดารกรุงสุธรรมวดี (สะเทิม) ว่าใน พ.ศ. ๑๕๙๙ รัชกาลพระเจ้าอุทินนะ ชาวกรอม (ในภาษามอญขียนว่า โกฺรม หรือ โกฺรํ) ยกทัพไปตีกรุงสุธรรมวดีตรงกัน ทั้งนี้พงศาวดารพม่าฉบับหอแก้วอธิบายอาณาเขตกรุงพุกามในรัชกาลพระเจ้าอโนรธาไว้ว่า ทางตะวันออกเฉียงใต้จรดแดนของชาว "คฺยวน" หรือที่เรียกอีกอย่างว่า "อรอซะ" อีกแห่งหนึ่งบันทึกอาณาเขตใน พ.ศ. ๑๖๓๒ เรียกดินแดนของชาว "คฺยวน" ว่า "อโยชะ" ซึ่งหมายถึง อโยชชะ อันเป็นภาษาบาลีของ อโยธยา จึงเข้าใจว่า "คฺยวน" ในยุคนั้นหมายถึงกลุ่มคนในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาในเขตละโว้-อโยธยา ซึ่งพงศาวดารล้านช้างเรียกว่า ละโว้โยทิยา และตำนานไตทางเหนือเรียกว่า ลวะรัฐ

ตระกูลขุนนางมีหน้าที่เก็บรักษาพงศาวดารราชวงศ์กัมพูชา ดังอ่านได้จากจารึกเขมร K. 380 ที่พบในโคปุรัมด้านใต้ของปราสาทพระวิหาร จารึกหลังนี้กล่าวถึง "ตระกูลที่เก็บรักษาพงศาวดารของพระราชวงศ์วรมันด้วยความรุ่งโรจน์ของกษัตริย์บนโลกจนถึงรัชสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1"

### ยุคสมัยหลังอาณาจักรพระนคร (อิทธิพลจากไทยสยาม)
### [[ยุคมืดของกัมพูชา]]-ยุค[[สมัยอุดง]]
หลังจากการล่มสลายของอาณาจักรพระนครในปี พ.ศ. 1974 ชาวสยามได้บันทึกคำอธิบายอย่างละเอียดครั้งแรกเกี่ยวกับขุนนางของตนซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากขุนนางขอมในการปฏิรูปการปกครองที่นำมาใช้ในปี พ.ศ. 1991 โดยพระเจ้าบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งในขณะนั้นได้กลายเป็นระบอบการเมืองที่ครอบงำในภูมิภาค โดยแทนที่อิทธิพลของจักรวรรดิพระนครวัด 

ระบบบรรดาศักดิ์เขมรยุคก่อนพระนครและสมัยพระนคร (พุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๘) ไม่ปรากฎตำแหน่งบรรดาศักดิ์ เจ้าพระยา พระยา ออกญา จมื่น หลวง ขุน หมื่น พัน นาย 
เจ้า หลวง ขุน หมื่น มีรากศัพท์จากคำในภาษาตระกูลภาษาไท จากการศึกษาสันนิษฐานว่าราชสำนักเขมรอาจจะเป็นฝ่ายรับมาจากรัฐในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาในช่วงหลังยุคพระนครหลังจากอาณาจักรอยุธยาได้เข้าโจมตีอาณาจักรเขมรในรัชสมัยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) ทำให้อาณาจักรเขมรตกเป็นประเทศราชของกรุงศรีอยุธยาในที่สุด

ระบอบกษัตริย์เขมรในยุคหลังอาณาจักรพระนครจึงมีระบบลำดับชั้นเช่นเดียวกับกรุงศรีอยุธยา เพื่อให้สามารถใช้คำสั่งได้ เช่น 
*สมเด็จ 
*อ็อกเญีย ("ឧកញ៉ា") (ออกญา) 
*เฉาเปรี๊ยะเญีย (เจ้าพระยา) 
*เปรี๊ยะหลวง (พระหลวง) 
*หลวง 
*ขุน
*เมื่อน หรือ ม͈ืน ("ម៉ឺន") หรือ ("ហ្មឺន") (หมื่น), 
*เนย์ ("នាយ") (นาย) 

ตามคำกล่าวของ คิน ซก *สมเด็จ* และ *ออกญา* ถือเป็น *มหามนตรี* ส่วนที่เหลือเป็นเพียงข้าราชการระดับกลางและระดับผู้น้อย.
### ยุคในอารักขาของฝรั่งเศส (พระราชอาณาจักรกัมพูชาในอารักขา)
ขณะที่ทางการฝรั่งเศสสนับสนุนการขยายอาณาจักรกัมพูชาและการคืนจังหวัดทางตะวันตกของกัมพูชาในบริเวณเสียมเรียบ และพระตะบอง ฝรั่งเศสต้องเผชิญกับการต่อต้านจากขุนนางไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ราชสกุลอภัยวงศ์ ซึ่งปกครองพื้นที่บางส่วนของกัมพูชา ความขัดแย้งนี้ดำเนินมาจนถึงกรณีพิพาทอินโดจีน ครั้งล่าสุดและแม้กระทั่งหลังจากที่กัมพูชาได้รับเอกราช โดยราชวงศ์อภัยวงศ์ให้การสนับสนุนเขมรอิสระและต่อมาก็รวมถึงเขมรแดงด้วยในการพยายามยึดดินแดนที่สูญเสียไปคืน
### ยุคสาธารณรัฐเขมร-เขมรแดง
ในช่วงรัฐประหารในประเทศกัมพูชา พ.ศ. 2513 ของนายพลลอน นอล ได้มีการล้มล้างพระราชอาณาจักรกัมพูชาภายใต้การบริหารของพระนโรดม สีหนุ เปลี่ยนการปกครองเป็นสาธารณรัฐเขมร  อิทธิพลแห่งพระราชสำนักถูกกวาดล้าง บรรดาศักดิ์และราชาศัพท์ถูกเลิก การดำเนินการนี้สืบเนื่องมาถึงยุคเขมรแดง
### การฟื้นฟูระบบบรรดาศักดิ์กัมพูชา

นับตั้งแต่การฟื้นฟูราชอาณาจักรกัมพูชาในช่วงทศวรรษ 1990 ราชอาณาจักรได้มีการเลือกตั้งและฟื้นฟูสถาบันพระมหากษัตริย์อีกครั้ง มีสมเด็จกรมพระนโรดม รณฤทธิ์เป็นนายกรัฐมนตรีร่วมกับฮุน เซนได้มีการนำระบบบรรดาศักดิ์ของราชวงศ์กลับมาใช้อีกครั้ง ในขณะที่ขุนนางเขมรจำนวนมากถูกสังหารอย่างย่อยยับภายใต้การฆ่าล้างเผ่าพันธ์ของเขมรแดง หรือหนีลี้ภัยออกนอกประเทศ ขุนนางหลายคน เช่น พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุพร้อมด้วยพระราชินีโมนิกต่างได้เสด็จนิวัตพระนครเขมรอีกครั้ง

ในบรรดาบรรดาศักดิ์มากมายนั้น บรรดาศักดิ์ออกญาได้รับการฟื้นคืนมาอีกครั้ง เนื่องจากการได้รับบรรดาศักดิ์นี้ทำให้กัมพูชาสามารถฟื้นฟูชนชั้นสูงในราชอาณาจักรได้ ในขณะที่บางคนวิพากษ์วิจารณ์ระบบเผด็จการบางรูปแบบในขณะที่กำลังทำการซื้อขายบรรดาศักดิ์โดยการบริจาคโดยเครือข่ายตระกูลหรือข้าราชการร่ำรวย

### ''สมเด็จ''

*[[สมเด็จ]]* เป็นตำแหน่งบรรดาศักด์ของกัมพูชาหรือนามยศที่พระมหากษัตริย์กัมพูชาพระราชทานแก่บุคคลที่ถือว่าได้สร้างคุณูปการสำคัญต่อประเทศชาติ
## ดูเพิ่ม
*บรรดาศักดิ์ไทย

## อ้างอิง

หมวดหมู่:วัฒนธรรมเขมร