อำเภอน้ำพอง

thumb|280x280px|พระธาตุขามแก่น ตั้งอยู่ที่หมู่ 1 บ้านขาม ตำบลบ้านขาม
**น้ำพอง** ตั้งอยู่ในจังหวัดขอนแก่น อดีตเป็นอำเภอที่เคยมีอาณาเขตพื้นที่ขนาดใหญ่ในจังหวัด พื้นที่อำเภอน้ำพองครอบคลุมพื้นที่อำเภอกระนวน อำเภอเขาสวนกวาง อำเภออุบลรัตน์ อำเภอซำสูง จังหวัดขอนแก่น บางส่วนของอำเภอโนนสะอาด บางส่วนของอำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ในปัจจุบัน ซึ่งแยกการปกครองออกเรื่อยมา และเป็นอำเภอที่มีทั้งถนนมิตรภาพและทางรถไฟสายตะวันออกเฉียงเหนือพาดผ่าน นอกจากนี้ยังเป็นที่ตั้งของโบราณสถานสำคัญอย่างพระธาตุขามแก่นและกู่ประภาชัย 
[thumb|280x280px|[โรงเรียนน้ำพองศึกษา เป็นโรงเรียนมัธยมศึกษาประเภทสหศึกษา สังกัดกรมสามัญศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ]]
thumb|420x420px|พระธุตังคเจดีย์ วัดถ้ำผาแดงผานิมิต อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น
thumb|280x280px|พระธุตังคเจดีย์ วัดถ้ำผาแดงผานิมิต ตั้งอยู่ที่บ้านดงเย็น ตำบลบัวเงิน อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น
thumb|497x497px|พระธาตุขามแก่น ประดิษฐานอยู่ที่วัดเจติยภูมิ บ้านขาม หมู่ที่ 1 ตำบลบ้านขาม อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น เป็นปูชนียสถานสำคัญคู่บ้านคู่เมืองขอนแก่น เป็นเจดีย์ที่สำคัญและเก่าแก่ที่สุดในประวัติศาสตร์เมืองขอนแก่น ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ เป็นที่เคารพบูชาของชาวจังหวัดขอนแก่นและจังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รวมถึงประเทศเพื่อนบ้าน ลักษณะเป็นเจดีย์ยอดฉัตรทองคำสูง 19 เมตร มีลักษณะประกอบด้วยฐานบัวคว่ำสองชั้น ลักษณะโค้งขึ้นไปเป็นบัลลังค์ต่อด้วยเรือนธาตุและยอดธาตุ ซึ่งย่อมุมกลีบมะเฟือง จากนั้นจึงเป็นสวนปลียอดและฉัตร
thumb|497x497px|พระธาตุขามแก่น สร้างขึ้นประมาณต้นพุทธศตวรรษที่ 25 ตั้งอยู่ในวัดเจติยภูมิ ตำบลบ้านขาม ตามประวัติโดยย่อกล่าวว่าโมริยกษัตริย์เจ้าเมืองโมรีย์ซึ่งเป็นเมืองอยู่ในอาณาเขตของประเทศกัมพูชา

## ประวัติ
อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น เดิมเป็นหนึ่งใน 5 อำเภอ ของเมืองขอนแก่นในอดีต คืออำเภอเมืองขอนแก่น อำเภอน้ำพอง อำเภอชนบท อำเภอภูเวียง และอำเภอพล เป็นอำเภอที่สำคัญในด้านทิศเหนือของตัวจังหวัดขอนแก่น มีแม่น้ำพองไหลผ่าน ถือเป็นสายเลือดที่หล่อเลี้ยงชาวน้ำพองในการประกอบอาชีพด้านเกษตรกรรม ในอดีตมีการการคมนาคมที่ขนส่งสินค้าตามลำน้ำพอง บริเวณท่าหว้า หมู่ที่ 3 ตำบลน้ำพอง เมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2450 ทางราชการได้ตั้งอำเภอขึ้นโดยแรกเริ่มใช้ชื่อว่า "อำเภอท่าหว้า" มีหลวงผดุงแคว้นประจันทร์ เป็นนายอำเภอคนแรก ต่อมาได้เปลี่ยนชื่ออำเภอเป็น "อำเภอน้ำพอง" ตามสถานที่สำคัญคือแม่น้ำพอง ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2452 เป็นต้นมา

ระหว่างปี พ.ศ. 2478 - 2482 สมัยหลวงศรีนครานุรักษ์เป็นนายอำเภอ ได้พิจารณาเห็นว่าที่ตั้งสถานที่ราชการคับแคบไม่มีทางที่จะขยายได้ ทั้งสถานที่ราชการและบ้านพักราชการชำรุดทรุดโทรม ประกอบกับมีที่ตั้งที่เหมาะสมแก่การบริหารราชการ ใกล้ๆ สถานีรถไฟหนองกุง (สถานีรถไฟน้ำพองในปัจจุบัน) เพื่อสะดวกในการติดต่อราชการกับจังหวัดและอำเภออื่นๆ ควรที่จะมีการย้ายที่ว่าการอำเภอ แต่กระทรวงมหาดไทยได้พิจารณาเห็นว่าทางรถไฟยังไม่เสร็จเรียบร้อย  จึงให้ระงับการย้ายที่ว่าการอำเภอไว้ก่อน ต่อมาปี พ.ศ. 2489 ร.ต.ท. มุข ประเสริฐวงษ์ ย้ายมาดำรงตำแหน่งนายอำเภอน้ำพอง ประชาชนส่วนใหญ่ต้องการให้ย้ายที่ว่าการอำเภอไปตั้งใกล้ๆ สถานีรถไฟดังกล่าว กระทรวงมหาดไทยจึงอนุมัติให้ย้ายที่ว่าการอำเภอไปตั้งใกล้กับสถานีรถไฟหนองกุง ตำบลวังชัย โดยมีราษฎรบริจาคที่ดินสำหรับใช้เป็นสถานที่ตั้งที่ว่าการอำเภอ

* วันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2464 โอนพื้นที่ตำบลศรีสุขสำราญ อำเภอภูเวียง มาขึ้นกับอำเภอน้ำพอง
*วันที่ 4 ตุลาคม 2468 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดขอนแก่น และจังหวัดอุดรธานี โดยโอนพื้นที่หมู่บ้านท่าลี่ บ้านดอกจันทน์ บ้านนาทัน ของตำบลบัวเงิน อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น ไปขึ้นกับตำบลตูมใต้ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี
* วันที่ 29 พฤศจิกายน 2479 ยุบตำบลบ้านขาม แล้วโอนพื้นที่หมู่ 13 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านขาม ไปขึ้นกับตำบลบ้านโนน อำเภอน้ำพอง โอนพื้นที่หมู่ 2,4,6,7,8,9,10 ไปขึ้นกับตำบลบัวใหญ่ อำเภอน้ำพอง และโอนพื้นที่หมู่ 1,16,18,19,20 ไปขึ้นกับตำบลพระลับ อำเภอเมืองขอนแก่น
* วันที่ 11 กรกฎาคม 2481 ตั้งตำบลโคกสูง แยกออกจากตำบลบ้านดง
* วันที่ 9 กรกฎาคม 2483 โอนพื้นที่หมู่ 28 (ในขณะนั้น) ของตำบลสาวะถี อำเภอเมืองขอนแก่น มาขึ้นกับตำบลโคกสูง อำเภอน้ำพอง
*วันที่ 13 สิงหาคม 2483 ตั้งตำบลบ้านขาม แยกออกจากตำบลบัวใหญ่ และโอนพื้นที่หมู่ 16 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านโนน มาขึ้นกับตำบลบ้านขาม
* วันที่ 9 กันยายน 2490 โอนพื้นที่หมู่ 16,17,18 (ในขณะนั้น) ของตำบลบัวเงิน ไปตั้งเป็นหมู่ 13,14,15 ของตำบลวังชัย
* วันที่ 9 ธันวาคม 2490 แยกพื้นที่ตำบลกระนวน และตำบลบ้านโนน จากอำเภอน้ำพอง ไปตั้งเป็น **กิ่งอำเภอกระนวน** และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอน้ำพอง
* วันที่ 26 ธันวาคม 2493 โอนพื้นที่หมู่ 5,7 (ในตอนนั้น) จากตำบลบ้านโนน กิ่งอำเภอกระนวน มาตั้งเป็นหมู่ 11,12 ของตำบลบ้านขาม
* วันที่ 6 มกราคม 2496 ตั้งตำบลเขาสวนกวาง แยกออกจากตำบลสะอาด ตั้งตำบลบ้านฝาง แยกออกจากตำบลบัวเงิน ตั้งตำบลห้วยโจด แยกออกจากตำบลบัวเงิน และตำบลบัวใหญ่ ตั้งตำบลหนองโก แยกออกจากตำบลกระนวน
*วันที่ 6 ธันวาคม 2498 โอนพื้นที่ตำบลบ้านฝาง และตำบลห้วยโจด อำเภอน้ำพอง ไปขึ้นกับ กิ่งอำเภอกระนวน อำเภอน้ำพอง
* วันที่ 20 กันยายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลวังชัย ในท้องที่บางส่วนของตำบลวังชัย
* วันที่ 15 ตุลาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองโก ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองโก
* วันที่ 17 ธันวาคม 2500 ตั้งตำบลหนองกุงใหญ่ แยกออกจากตำบลหนองโก ตั้งตำบลห้วยยาง แยกออกจากตำบลบ้านฝาง
* วันที่ 22 กรกฎาคม 2501 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอกระนวน อำเภอน้ำพอง เป็น **อำเภอกระนวน**
* วันที่ 23 ธันวาคม 2501 ตั้งตำบลม่วงหวาน แยกออกจากตำบลน้ำพอง
* วันที่ 24 ธันวาคม 2506 จัดตั้งสุขาภิบาลเขาสวนกวาง ในท้องที่บางส่วนของตำบลเขาสวนกวาง
* วันที่ 18 กุมภาพันธ์ 2507 ตั้งตำบลนาคำ แยกออกจากตำบลบ้านดง
* วันที่ 10 พฤษภาคม 2507 ก่อสร้างเขื่อนอุบลรัตน์ ในท้องที่อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น
* วันที่ 23 ธันวาคม 2512 จัดตั้งสุขาภิบาลน้ำพอง ในท้องที่หมู่ที่ 2,4,13 ของตำบลม่วงหวาน
* วันที่ 10 สิงหาคม 2514 จัดตั้งสุขาภิบาลเขื่อนอุบลรัตน์ ในท้องที่บางส่วนของตำบลโคกสูง
*วันที่ 11 เมษายน 2515 เปลี่ยนแปลงชื่อตำบลม่วงหวาน เป็นตำบลน้ำพอง และเปลี่ยนแปลงชื่อตำบลน้ำพอง เป็นตำบลม่วงหวาน
* วันที่ 26 กันยายน 2515 ตั้งตำบลดงเมืองแอม แยกออกจากตำบลสะอาด
* วันที่ 4 กันยายน 2516 ตั้งตำบลนางิ้ว แยกออกจากตำบลเขาสวนกวาง
* วันที่ 13 สิงหาคม 2517 แยกพื้นที่ตำบลโคกสูง ตำบลนาคำ และตำบลบ้านดง จากอำเภอน้ำพอง ไปตั้งเป็น **กิ่งอำเภออุบลรัตน์** และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอน้ำพอง
* วันที่ 26 สิงหาคม 2518 ตั้งตำบลหนองกุง แยกออกจากตำบลวังชัย
* วันที่ 14 กันยายน 2519 ตั้งตำบลเขื่อนอุบลรัตน์ แยกออกจากตำบลโคกสูง ตั้งตำบลท่ากระเสริม แยกออกจากตำบลทรายมูล ตำบลบัวใหญ่ และตำบลบ้านขาม
* วันที่ - 2521 แยกพื้นที่ตำบลเขาสวนกวาง ตำบลดงเมืองแอม และตำบลนางิ้ว จากอำเภอน้ำพอง ไปตั้งเป็น **กิ่งอำเภอเขาสวนกวาง** และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอน้ำพอง
* วันที่ 19 กันยายน 2521 ตั้งตำบลพังทุย แยกออกจากตำบลบัวเงิน ตั้งตำบลศรีสุขสำราญ แยกออกจากตำบลนาคำ
*วันที่ 25 มีนาคม 2522 ยกฐานะจากกิ่งอำเภออุบลรัตน์ อำเภอน้ำพอง เป็น **อำเภออุบลรัตน์**
* วันที่ 16 กันยายน 2523 ตั้งตำบลโนนสมบูรณ์ แยกออกจากตำบลนางิ้ว
* วันที่ 14 มิถุนายน 2526 เปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลเขาสวนกวาง เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น
* วันที่ 16 ตุลาคม 2527 ตั้งตำบลกุดน้ำใส แยกออกจากตำบลม่วงหวาน
* วันที่ 15 มีนาคม 2528 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอเขาสวนกวาง อำเภอน้ำพอง เป็น **อำเภอเขาสวนกวาง**
* วันที่ 14 ตุลาคม 2528 จัดตั้งนิคมสร้างตนเอง ในท้องที่อำเภออุบลรัตน์ อำเภอเขาสวนกวาง และอำเภอน้ำพอง
* วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลวังชัย และสุขาภิบาลน้ำพอง เป็นเทศบาลตำบลวังชัย และเทศบาลตำบลน้ำพอง ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย
*วันที่ 30 สิงหาคม 2550 เปลี่ยนแปลงชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลน้ำพอง อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลลำน้ำพอง และจัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลลำน้ำพอง ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลลำน้ำพอง
*วันที่ 2 กันยายน 2550 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลกุดน้ำใส ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลกุดน้ำใส
*วันที่ 18 กรกฎาคม 2551 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลม่วงหวาน ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลม่วงหวาน
*วันที่ 6 กันยายน 2556 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลสะอาด ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลสะอาด

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอน้ำพองตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอเขาสวนกวาง และอำเภอโนนสะอาด (จังหวัดอุดรธานี)
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอกระนวนและอำเภอซำสูง
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอซำสูงและอำเภอเมืองขอนแก่น
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภออุบลรัตน์

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอน้ำพองแบ่งเขตการปกครองออกเป็น 12 ตำบล 168 หมู่บ้าน ได้แก่

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอน้ำพองประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 14 แห่ง ได้แก่
* **[[เทศบาลเมืองบัวเงิน]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบัวเงินทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลวังชัย** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวังชัย เฉพาะหมู่ที่ 10 และบางส่วนของหมู่ที่ 4, 11; และตำบลหนองกุง เฉพาะหมู่ที่ 1 และบางส่วนของหมู่ที่ 10
* **[[เทศบาลตำบลน้ำพอง]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำพอง เฉพาะหมู่ที่ 2, 4, 13, 15
* **เทศบาลตำบลลำน้ำพอง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำพอง เฉพาะหมู่ที่ 1, 3, 5–12, 14, 16–17
* **เทศบาลตำบลกุดน้ำใส** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดน้ำใสทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลม่วงหวาน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลม่วงหวานทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลสะอาด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสะอาดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลวังชัย** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวังชัย เฉพาะหมู่ที่ 1–3, 5–9, 12–16 และบางส่วนของหมู่ที่ 4, 11
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกุง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกุง เฉพาะหมู่ที่ 2–9, 11 และบางส่วนของหมู่ที่ 10
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบัวใหญ่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบัวใหญ่ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านขาม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านขามทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลทรายมูล** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทรายมูลทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่ากระเสริม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่ากระเสริมทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลพังทุย** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพังทุยทั้งตำบล

## การศึกษา
;โรงเรียนมัธยมศึกษา
* โรงเรียนดงมันพิทยาคม
* โรงเรียนน้ำพองพัฒนศึกษา รัชมังคลาภิเษก
* โรงเรียนน้ำพองศึกษา
* โรงเรียนบัวใหญ่พิทยาคม
* โรงเรียนพังทุยพัฒนศึกษา
* โรงเรียนม่วงหวานพัฒนศึกษา
* โรงเรียนลำน้ำพอง
* โรงเรียนโคกสูงประชาสรรพ์ (สังกัด อบจ.ขอนแก่น)
* โรงเรียนพระธาตุขามแก่นพิทยาลัย (สังกัด อบจ.ขอนแก่น)
* โรงเรียนเปรมติณสูลานนท์ (สังกัด อบจ.ขอนแก่น)
* โรงเรียนสุนทรพรหมคุณศึกษา

## อ้างอิง

นน้ำพอง