พราหมณ์พฤฒิบาศ

**พฤฒิบาศ** หรือ **พราหมณ์พฤฒิบาศ** เป็นพราหมณ์จำพวกหนึ่งประกอบพิธีคชกรรมซึ่งเกี่ยวข้องกับช้างและม้าในราชสำนักไทย มีศาสตร์เฉพาะในการดูแลช้างและม้า และปัดเป่าเสนียดจัญไรออกไป มีบทบาทในราชสำนักไทยตั้งแต่อาณาจักรสุโขทัย เรื่อยมาจนถึงยุครัตนโกสินทร์ พวกเขาปฏิบัติบูชาเทพเจ้าเฉพาะกลุ่ม เรียกว่า พระเทวกรรม และพระโกญจนาเนศวร์ ซึ่งไม่ปรากฏอยู่ในสารบบของศาสนาฮินดู ทั้งยังนับถือพระพิฆเนศเป็น "ครูของหมอช้าง" การมีอยู่ของพราหมณ์พฤฒิบาศถือเป็นร่องรอยของการมีอยู่ของศาสนาพระเทพกรรม อันเป็นศาสนาพื้นเมืองดั้งเดิมในอุษาคเนย์

## ประวัติ
[thumb|right|จิตรกรรมฝาผนังรูปพราหมณ์พฤฒิบาศกับช้างเผือกปัจจัยนาเคนทร์จากเรื่อง ''[มหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์หิมพานต์*]]
[[ไฟล์:เพนียดคล้องช้าง 2012-2.jpg|thumb|right|หอปะกำและเสาตะลุง ภายใน[[เพนียดคล้องช้าง]]]]
สันนิษฐานว่าพราหมณ์พฤฒิบาศมีต้นสายมาจาก[[ประเทศกัมพูชา|เมืองเขมร]] ในราชสำนักไทย พราหมณ์พฤฒิบาศนี้มีประวัติความเป็นมายาวนานตั้งแต่[[อาณาจักรสุโขทัย]]เป็นอย่างน้อย ดังปรากฏใน *จารึกนครชุม* เมื่อ พ.ศ. 1900 เดิมนักบวชเหล่านี้นับถือศาสนาหนึ่งต่างหาก เรียกว่า *ศาสนาพระเทพกรรม* ดังปรากฏใน *จารึกฐานพระอิศวรเมืองกำแพงเพชร* เมื่อ พ.ศ. 2053 พวกเขานับถือพระครูประกรรม, เทพกรรม หรือเทวกรรม (คือ[[ผีปะกำ]]) เป็นใหญ่ ซึ่งเป็นเทพพื้นเมืองก่อนการรับอิทธิพลจาก[[ศาสนาพุทธ]]หรือ[[ศาสนาฮินดู|ฮินดู]] ศาสนานี้เคยแพร่หลายในไทยและกัมพูชา ตั้งแต่ประชากรชนชั้นสามัญชนไปจนถึงชนชั้นเจ้านาย ดั่งพบว่าเจ้านายเขมรเข้าบวชเป็นหมอช้าง ปรากฏใน *พงศาวดารละแวก* กล่าวถึงเจ้าพระยาโยม ซึ่งเป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระราชโองการ พระบรมราชารามาธิราชาธิบดี ประสูติแต่นักนางแพง ได้ถือบวชเป็นหมอช้าง ความว่า "...เจ้าพระยาโยม ๆ นั้นเชี่ยวชาญชำนาญรู้ตำราช้างไสยสาตร เป็นครูเถ้าถือบวชเป็นหมอช้าง" แต่ในกาลต่อมา ศาสนาพระเทพกรรมถูกกลืนเข้ากับศาสนาฮินดูในไทย และอาจเป็นไปได้ว่าพราหมณ์พฤฒิบาศนี้อาจเป็นหมอปะกำหรือครูช้างที่เข้ารีตเป็นพราหมณ์ พราหมณ์พฤฒิบาศจึงถูกเกณฑ์ให้ไปนับถือ[[พระนารายณ์]] (คือ[[พระวิษณุ]]) แทนผีปะกำ

[[สุจิตต์ วงษ์เทศ]] อธิบายว่า พราหมณ์พฤฒิบาศคือหมอผีปะกำ มีประสบการณ์สูงในการจับช้างป่า พูด[[ภาษาผี]]เกลี้ยกล่อมช้างป่าได้สำเร็จทุกครั้ง จึงได้รับการยกย่องเป็นพราหมณ์ในท้องถิ่น เรียกว่าพราหมณ์พฤฒิบาศ แม้จะรับอิทธิพลจากศาสนาฮินดูเข้ามาแล้ว แต่คงพิธีกรรมเซ่นสรวงบูชา[[ผีปะกำ]] ต่อมาได้ยกขึ้นเป็นเทวดาเรียกว่า *พระเทวกรรม* ไว้โดยแทรกความเป็นฮินดูไปด้วย พระครูประกรรมมีรูปลักษณ์เป็นบุรุษล่ำสัน นุ่งผ้าเกไล เปลือยอก สวมสายธุหร่ำเฉียงทางอังสะซ้าย โคนแขนสวมวลัย นับถือเป็นพระของหมอและควาญช้าง หลังรับอิทธิพลจากศาสนาฮินดูแล้วจึงสร้าง[[มานุษยรูปนิยม|บุคลาธิษฐาน]]ด้วยการหยิบยืมรูปลักษณ์ของ[[พระคเณศ]] ซึ่งเป็นเทพเจ้าของฮินดูมาใช้ กลายเป็นพระเทวกรรม เทพเจ้าแห่งช้าง และ[[พระโกญจนาเนศวร์]] เทพผู้ให้กำเนิดช้าง ส่วนพระคเณศได้รับการนับถือเป็นครูช้างอย่างน้อยก็ในยุค[[อาณาจักรอยุธยา]]เป็นต้นมา ดังปรากฏใน *โคลงดั้นยวนพ่าย* ความว่า "...การช้างพิฆเณศรน้าว ปูนปานท่านนา..." ซึ่ง[[ฉันทิชย์ กระแสสินธุ์]] ได้ถอดความหมายไว้ว่า "...รอบรู้วิชาคชกรรมจนเปรียบปานได้กับพระพิฆเนศวร..." 

ในราชสำนักไทยยุคอาณาจักรอยุธยา พราหมณ์พฤฒิบาศถูกจัดเป็น[[ลัทธิไวษณพ|กลุ่มวิษณุเวท]] ต่างจากพราหมณ์จากทางใต้ของไทยที่เป็น[[ลัทธิไศวะ|ศิวเวท]] พราหมณ์พฤฒิบาศมีบทบาทสำคัญในการเป็นกรรมวาจาจารย์ในพิธีปฐมกรรมหรือพิธีบวชพราหมณ์แก่พระมหากษัตริย์ ในรัชสมัย[[สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2]] ได้ตีกรุงกัมพูชาเมื่อ พ.ศ. 1964 พระองค์ได้กวาดต้อนพราหมณ์ผู้เชี่ยวชาญด้านคชศาสตร์เข้ามาเป็นจำนวนมาก และในช่วงเวลาหลังจากนั้น พราหมณ์พฤฒิบาศจากเมืองเขมรที่อพยพเข้ากรุงศรีอยุธยาเริ่มลดจำนวนลงไปเรื่อย ๆ ตามลำดับ พราหมณ์พฤฒิบาศให้ความสำคัญทางคชศาสตร์และพิธีกรรมอื่น ๆ เกี่ยวกับช้าง เพราะเป็นสัตว์สำคัญทางเศรษฐกิจและใช้ในศึกสงครามประดับพระบารมีของกษัตริย์ พวกเขามีบทบาทในการคล้องช้างที่[[เพนียดคล้องช้าง]] มีการสร้างหอปะกำ และเสาตะลุง ซึ่งสุจิตต์อ้างว่าเป็นธรรมเนียมตกทอดมาจากประเพณีโพนช้างของ[[ชาวกูย]] ในรัชสมัย[[สมเด็จพระนารายณ์มหาราช]] มีการแบ่งพราหมณ์ออกเป็นสองฝ่าย แบ่งเป็นฝ่ายขาวคือพราหมณ์พิธี คือผู้กระทำพิธีอันสวัสดิมงคล กับฝ่ายดำคือพราหมณ์พฤฒิบาศ คือผู้กำจัดอวมงคลให้สิ้นสูญ โดยสกุลบุณยรัตพันธุ์รับราชการเป็นพฤฒิบาศมาแต่ครั้งกรุงเก่าเรื่อยมาจนถึงยุครัตนโกสินทร์

[[อาณาจักรรัตนโกสินทร์ (สมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์)|ยุครัตนโกสินทร์]] พราหมณ์พฤฒิบาศเป็นกรมสังกัดหนึ่งในสองกรมพราหมณ์ เรียกว่า *กรมพราหมณ์พฤฒิบาศ* แยกกับกรมพราหมณ์พิธี โดยมี *พระสิทธิไชยบดี* หรือเรียกว่า *พระหมอเฒ่า* เป็นเจ้ากรม โดยมีเจ้านายและขุนนางหลายคนศึกษาวิชาคชศาสตร์จนได้เป็น "หมอเฒ่า" ได้แก่ [[พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงเทพพลภักดิ์]] เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด) ต้นสกุลบุณยรัตพันธุ์ และเจ้าพระยาสุรินทราชา (จันทร์) ต้นสกุลจันทโรจนวงศ์ เป็นต้น ซึ่ง[[สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง]] มีเชื้อสายพราหมณ์พฤฒิบาศจากพระบุรพชนฝ่ายพระชนนีสายหนึ่งที่สืบสันดานมาจากสกุลบุณยรัตพันธุ์ อย่างไรก็ตามหลัง[[การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475]] [[พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว]]มีพระบรมราชโองการยกเลิกกรมพิธีพราหมณ์ ทำให้บทบาทของพราหมณ์พฤฒิบาศหายไป

กระทั่งในรัชสมัยของ[[พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร]] ทรงฟื้นฟูพระราชพิธีพราหมณ์ขึ้นใหม่อีกครั้ง ส่วนพราหมณ์พฤฒิบาศกลับสาบสูญไป หลงเหลือเพียงผู้สืบสันดานเท่านั้น

== การแบ่งกลุ่ม ==
พราหมณ์พฤฒิบาศมีความเชี่ยวชาญในการดูแลและช่วยกันทำกิจการต่าง ๆ เกี่ยวกับช้างได้เป็นอย่างดี โดยแบ่งออกเป็นสามกลุ่ม ได้แก่
# *พระหมอเฒ่า* หรือ *หมอเฒ่า* เป็นคณาจารย์ของพวกพฤฒิบาศ 
# *พ่อหมอเฒ่า* หรือ *หมอช้าง* เป็นพฤฒิบาศรองลงมา
# *หัศดาจารย์* หรือ *ครูช้าง* เป็นครูในการหัดช้าง

พราหมณ์พฤฒิบาศที่ตำแหน่งเป็น *พระสิทธิไชยบดี* หรือ *พระหมอเฒ่า* เป็นเพียงผู้รอบรู้กระบวนพิธี รู้ตำราคชลักษณ์ รอบรู้อาถรรพเวท เข้าใจการคชกรรม แต่ไม่มีหน้าที่คชบาล บางคนไม่กล้าเข้าใกล้ช้าง หรือกระโดดหนีช้างด้วยก็มี ด้วยเหตุนี้หน้าที่ด้านการคชบาลจึงตกเป็นของ *พ่อหมอเฒ่า* หรือ *ควาญ* ที่เชี่ยวชาญด้านคชศาสตร์จะประกอบพิธีกรรมตามความเชื่อ เช่น บำบัดโรคช้าง กำราบนิสัยช้าง พิธีเบิกไพรแก่ช้างป่าคล้องใหม่ กับพิธีบังไพรเพื่อต้อนช้างให้ไปสู่จุดมุ่งหมาย ด้วยบทบาทที่โดดเด่นกว่าเช่นนี้ ทำให้พ่อหมอเฒ่าได้รับการยกย่องนับถือเสียยิ่งกว่าพราหมณ์พฤฒิบาศที่ดำรงตำแหน่งเป็นพระสิทธิไชยบดีหรือพระหมอเฒ่าเสียอีก

[[พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช]] และ[[พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย]] โปรดเกล้าให้พระเจ้าลูกยาเธอทุกพระองค์ศึกษาวิชาคชศาสตร์ เจ้านายที่มีชื่อเสียงด้านนี้มากที่สุด คือ [[พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงเทพพลภักดิ์]] ทรงเป็นธุระบำรุงกิจการคชกรรมเป็นอย่างมาก พระองค์เป็นแม่กองปฏิสังขรณ์เพนียดจนสมบูรณ์ พระองค์โปรดการคชกรรมมากจนถึงกับสร้างพระตำหนักขึ้นที่เพนียดและประทับอยู่ที่นั่นบ่อย ๆ จนได้รับพระสมัญญานามว่า "กรมหลวงเฒ่า" และเมื่อพระองค์สิ้นพระชนม์ลง พวกกรมช้างจึงได้มีการสร้างเทวาลัยเฉลิมพระเกียรติด้านเหนือของเพนียด เรียกว่า *ศาลกรมหลวงเฒ่า*

หลังการสิ้นพระชนม์ของกรมหลสงเทพพลภักดิ์ ก็ยังมีเจ้านายที่เชี่ยวชาญด้านคชศาสตร์อีก ได้แก่ [[หม่อมไกรสร]] [[สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอาภรณ์]] [[สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์]] [[พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอิศราพงศ์]] ซึ่งทั้งหมดดำรงตำแหน่งเป็นอธิบดีกรมช้าง นอกจากนี้[[พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว]] ถือเป็นพระมหากษัตริย์ที่ทรงเชี่ยวชาญด้านคชศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง เพราะทรงมีพระปรีชาสามารถในการ[[รำพัดชา]]ได้อย่างถูกต้อง และโปรดให้มีการคล้องช้างเป็นประจำทุกปี

== พิธีกรรม ==
พราหมณ์พฤฒิบาศมีหน้าที่ในการฝึกดูแลช้างหลวง เช่น การคล้องช้างป่ามาใช้ในราชการ มีหน้าที่ไปรับและกล่อมช้างสำคัญก่อนนำมาเข้าสู่ราชธานี และทำหน้าที่ปัดเป่าเสนียดจัญไรหากมีการเสียชีวิตภายใน[[พระบรมมหาราชวัง]]หรือที่ประทับของเจ้านาย ในสมัยอยุธยา มีการแต่ง *ตำราคชลักษณ์* ว่าด้วยลักษณะของช้าง *ตำราคชกรรม* ว่าด้วยการหัดช้างเถื่อน ขี่ช้างเถื่อน มนต์บังคับช้าง และระเบียบพิธีต่าง ๆ นอกจากนี้ยังมี *คำฉันท์ดุษฎีสังเวยกล่อมช้าง* มาใช้ในพระราชพิธีที่เกี่ยวกับการคชกรรม สุจิตต์สันนิษฐานว่า คงเป็นวรรณกรรมที่ดัดแปลงมาจากพิธีกรรมเข้าทรงผีช้าง นอกจากนี้ พราหมณ์พฤฒิบาศจะเข้าไปประกอบ *พิธีกลบบัตรสุมเพลิง* หรือ *กลบบาตร* เป็นพิธีที่ทำให้พื้นดินบริสุทธิ์ หากมีใครเลือดตกยางออกหรือตายในพระราชฐานชั้นใน ต้องแก้ไขด้วยการให้พราหมณ์พฤฒิบาศปลูกศาลเพียงตา ขุดดินบริเวณที่มีเลือดหรือคนตายกว้างสองศอก ยาวสองศอก และลึกศอกเศษ จากนั้นนำแกลบกลบลงในหลุมสูงหนึ่งศอกแล้วก่อไฟ หยิบเครื่องสังเวยใส่ในกองเพลิงแล้วอ่านโองการ เสร็จแล้วเกลี่ยดินกลบหลุม แล้วนำวิญญาณของผู้ตายออกจากที่เกิดเหตุไปลอยแม่น้ำ พิธีกลบบัตรสุมเพลิงนี้ถือเป็นพิธีกรรมโบราณที่มีมาตั้งแต่แรกตั้ง[[กรุงศรีอยุธยา]]โดย[[สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1]] กระทำเพื่อมิให้ราชธานีแห่งนี้มีมลทิน

พราหมณ์พฤฒิบาศบูชา[[พระคเณศ]] ด้วยนับถือว่าเป็นครูของหมอช้าง จึงมีการสร้างโบสถ์สำหรับปฏิบัติบูชาพระคเณศ เรียกว่า *สถานพิฆเนศวร* ภายใน[[เทวสถานโบสถ์พราหมณ์]] แยกจากโบสถ์ของพวกพราหมณ์พิธีไปต่างหาก

นอกจากนี้ในพระราชพิธีทอดเชือกดามเชือก จะมีพ่อหมอเฒ่าออกมา[[รำพัดชา]] และในพิธีธนญชัยบาศรับช้างเผือก พราหมณ์พฤฒิบาศจะประกอบอาหาร เรียกว่า *ข้าวเภา* หรือ *ข้าวกระยาสังแวง* คลุกด้วยสีเหลือง และสีแดง มาปั้นเป็นก้อน โดยกระทำอยู่ภายใน *สถลทิน'' สร้างเป็นเนินดิน ตั้งเสาโครงเพดานผ้าขาว เพื่อหุงข้าวเภาและปักต้นอ้อย รอรับช้างเผือก

นอกจากด้านคชกรรมแล้ว สตรีที่มีเชื้อสายพราหมณ์พฤฒิบาศที่เข้ารับราชการฝ่ายในบางท่าน เช่น ท้าวสมศักดิ์ (โหมด บุณยรัตพันธุ์), เจ้าจอมอ่ำ ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม คุรุกุล) และเจ้าจอมอิ่ม ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม คุรุกุล) ยังมีบทบาทเกี่ยวกับสิ่งศิริมงคลตามคติพราหมณ์โดยไม่จำกัดจำเพาะว่ามีเชื้อพราหมณ์จากสายไหน โดยสตรีฝ่ายในที่สืบเชื้อพราหมณ์เหล่านี้จะได้รับหน้าที่อ่านฉันท์โองการแช่งน้ำในพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา จะต้องนุ่งขาว และสะพายแพรปักสีขาว แม้แต่เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าจะใช้ผ้าต่วนขาวปักดิ้นเงินแทนสีชมพูเป็นกรณีพิเศษ

## อ้างอิง

## ดูเพิ่ม
* ผีปะกำ
* ศาสนาฮินดูในประเทศไทย

หมวดหมู่:ศาสนาฮินดูในประเทศไทย