บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลไทยกับกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก

**บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก** (; ) หรือเป็นที่รู้จักในชื่อว่า **เอ็มโอยู 2543** (MOU 2543) หรือ **บันทึกความเข้าใจฯ 2543** เป็นบันทึกความเข้าใจร่วมกันระหว่างรัฐบาลไทยและรัฐบาลกัมพูชาที่ลงนามร่วมกันเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2543 ณ พนมเปญ ประเทศกัมพูชา เพื่อให้เป็นไปตามสนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 และ ร.ศ. 125

## ประวัติ

สืบเนื่องมาจากการยื่นของกัมพูชาต่อศาลโลกให้ตีความเส้นเขตแดนระหว่างไทยและกัมพูชาใน 2 ประเด็น ได้แก่ อธิปไตยของพื้นที่เหนือปราสาทพระวิหาร และให้ไทยถอนกำลังออกจากพื้นที่ปราสาทพระวิหาร ซึ่งศาลโลกได้มีคำพิพากษาในปี พ.ศ. 2505 และมีการยื่นให้ตีความเพิ่มเติมอีกใน 3 ประเด็น ได้แก่ การชี้ขาดแนวเขตแดนไทย–กัมพูชา, การขอให้พิจารณาสถานะของแผนที่มาตราส่วน 1:200,000 ระวางดงรัก และการขอให้ไทยคืนประติมากรรม แผ่นศิลา ส่วนควบและวัตถุอื่น ๆ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2497 ซึ่งศาลโลกได้ตัดสินเพียงว่าประสาทพระวิหารตั้งอยู่ในพื้นที่ของกัมพูชา แต่ไม่ได้ตัดสินการชี้ขาดแนวเขตแดนไทย–กัมพูชา, การขอให้พิจารณาสถานะของแผนที่มาตราส่วน 1:200,000 ระวางดงรัก ส่งผลให้ไทยออกแถลงการณ์ในวันที่ 3 กรกฎาคม พ.ศ. 2505 ไม่เห็นด้วยกับคำพิพากษา แต่จะปฏิบัติตามในฐานะประเทศสมาชิกของสหประชาชาติ โดยไม่ได้ดำเนินการใด ๆ ต่อในประเด็นของเรื่องเขตแดน

ประมาณปี พ.ศ. 2537 เมื่อกัมพูชาสามารถจัดตั้งรัฐบาลได้หลังจากผ่านเหตุการณ์ความไม่สงบทางการเมืองภายในประเทศ รัฐบาลไทยและกัมพูชาจึงเริ่มต้นหารือและเจรจาแก้ปัญหาเขตแดนระหว่างกันอีกครั้ง ซึ่งฝ่ายไทยมีเหตุผลหลักคือการสร้างความชัดเจนของเขตแดนหลังจากการพิพากษาของศาลโลกเมื่อปี พ.ศ. 2505 ปัญหาจากกรณีการปะทะในสมรภูมิบ้านร่มเกล้าจากปัญหาความไม่ชัดเจนของเขตแดนในพื้นที่ชายแดนลาวช่วงจังหวัดพิษณุโลกซึ่งทำให้รัฐบาลตระหนักถึงปัญหาเขตแดนกับเพื่อนบ้านอื่น ๆ การปรับให้ปัญหาเขตแดนออกจาเรื่องการเมืองไปสู่ปัญหาทางข้อกฎหมายและกระบวนการทางเทคนิค และความจำเป็นจะต้องมีใช้หมายระหว่างประเทศสำหรับเจรจาปัญหาเขตแดน

กระทั่งในวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2540 พลเอก ชวลิต ยงใจยุทธ์ นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศไทย และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศกัมพูชา ได้ลงนามเพื่อจัดตั้งคณะกรรมาธิการร่วมจัดทำหลักเขตแดนสำหรับเขตแดนทางบก () และเริ่มต้นประชุมครั้งแรกระหว่างวันที่ 30 มิถุนายน–2 กรกฎาคม พ.ศ. 2542 เพื่อจัดตั้งคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชา

ต่อมาได้จัดการประชุมคณะกรรมาธิการร่วมจัดทำหลักเขตแดนสำหรับเขตแดนทางบก ครั้งที่ 2 ระหว่างวันที่ 5–7 มิถุนายน พ.ศ. 2543 เพื่อเริ่มต้นกระบวนการร่างบันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก

การลงนามมีขึ้นระหว่างการเดินทางไปเยือนกัมพูชาอย่างเป็นทางการของ ชวน หลีกภัย นายกรัฐมนตรี ระหว่างวันที่ 14–16 มิถุนายน พ.ศ. 2543 โดยมีพิธีลงนามขึ้นในวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2543 ฝ่ายรัฐบาลไทยลงนามโดย หม่อมราชวงศ์สุขุมพันธุ์ บริพัตร รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการต่างประเทศ และฝ่ายรัฐบาลกัมพูชาลงนามโดย วาร์ กิมฮง ที่ปรึกษารัฐบาลผู้รับผิดชอบกิจการชายแดนของกัมพูชา ทำขึ้นมาเป็น 3 ภาษา ได้แก่ ภาษาเขมร ภาษาไทย และภาษาอังกฤษ หากมีการตีความไม่ตรงกันให้ยึดภาษาอังกฤษเป็นหลัก

## เนื้อหา
บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก เป็นบันทึกความเข้าใจสำหรับตกลงขั้นตอนสำหรับดำเนินการสำรวจและร่วมกันจัดทำหลักเขตแดนภายใต้เครื่องมือคือ คณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชา () ผ่านเอกสารหลัก 3 ฉบับ ได้แก่ สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 (พ.ศ. 2447), สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 125 (พ.ศ. 2450) และแผนที่แนบท้ายของคณะกรรมการปักปันเขตแดนทั้ง 2 ฉบับ ภายใต้ข้อกำหนดจำนวน 9 ข้อ โดยมีใจความสำคัญคือการตั้งคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชา การกำหนดอำนาจหน้าที่ และเงื่อนไขสำคัญคือข้อตกลงในการไม่เปลี่ยนแปลงพื้นที่

นอกจากนี้ บันทึกความเข้าใจฯ 2543 ไม่ได้เป็นการกำหนดแนวเขตแดนในตัวเอกสาร แต่เป็นบันทึกความเข้าใจฯ ที่ทำร่วมกันระหว่างไทยและกัมพูชาเพื่อกำหนดระบวนการจัดทำหลักเขตแดนทางบกให้ชัดเจนตามเอกสารระหว่างประเทศที่มีอยู่ก่อนหน้า

## ความพยายามยกเลิก
ในช่วงสมัยรัฐบาลของ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ ในปี พ.ศ. 2554 ได้มีความพยายามที่จะให้ยกเลิกบันทึกความเข้าใจฯ 2543 จากกลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตยเนื่องจากกรณีการละเมิดของกัมพูชาในการประดับธงชาติกัมพูชาหน้าวัดแก้วสิกขาคีรีสวาระ และมีกระแสข่าวว่าประเทศไทยจะยกเลิกบันทึกความเข้าใจฯ 2543

ขณะที่ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นายกรัฐมนตรี ได้ยืนยันที่จะคงบันทึกความเข้าใจฯ 2543 เอาไว้เพื่อสร้างผลผูกพันไม่ให้กัมพูชาเข้าไปดำเนินการต่าง ๆ ในพื้นที่ หากยกเลิกไปจะทำให้กัมพูชาสามารถดำเนินการในพื้นที่ชายแดนได้อย่างอิสระ

## ข้อสังเกต
บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก ถูกระบุว่ามีปัญหาในการนำไปปฏิบัติจริงหลายประการ ได้แก่

* ปัญหาความแตกต่างของการอ้างอิงถึงแผนที่ในสัดส่วนที่แตกต่างกัน โดยฝ่ายกัมพูชาอ้างอิงตามแผ่นที่มาตราส่วน 1:200,000 แบบไซนูซอยดัลซึ่งในทุกช่องสี่เหลี่ยมมีขนาดเท่ากัน ของคณะกรรมการปักปันเขตแดน คณะกรรมการผสมสยาม–ฝรั่งเศส ซึ่งสนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 ได้จัดทำแผนที่ชุด Bernard (11 ระวาง) และตามสนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 125 ได้จัดทำแผนที่ชุด Montguers (5 ระวาง) หากใช้แผนที่ดังกล่าวจะทำให้ไทยต้องสูญเสียดินแดนหลายพื้นที่ ขณะที่ฝ่ายไทยใช้การอ้างอิงแผนที่มาตราส่วน 1:50,000 แบบเมอร์เคเตอร์ ใช้การกำหนดค่าที่มีระยะห่างและทิศทาง
* แผนที่ระวางดงรัก (annex one) 1 ใน 11 ถูกอ้างถึงมากที่สุดสืบเนื่องจากคดีปราสาทพระวิหารและเป็นเอกสารที่ไทยไม่ยอมรับแผนที่หรือแนวเส้นเขตแดนดังกล่าว ซึ่งไทยมีเงื่อนไขว่าหากจะยอมรับ กัมพูชาจะต้องยอมรับการกำหนดเขตด้วยสันปันตามตาม สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 (พ.ศ. 2447), สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 125 (พ.ศ. 2450) ที่ระบุไว้ในข้อ 1 (ก), (ข) ของบันทึกความเข้าใจฯ ซึ่งปัจจุบันยังเจรจากันไม่ได้ข้อยุติ
* สถานะทางกฎหมายของบันทึกความเข้าใจฯ 2543 ซึ่งถูกมองออกเป็น 2 ฝั่งว่ามีสถานะเทียบเท่าสนธิสัญญาตาม มาตรา 2 วรรคหนึ่ง (เอ) ตามอนุสัญญากรุงเวียนนาว่าด้วยกฎหมายสนธิสัญญาทำให้มีผลผูกพันกัน ขณะที่อีกฝั่งมองว่าบันทึกความเข้าใจฯ นี้ไม่ได้มีสถานะเป็นสนธิสัญญา สามารถยกเลิกได้จากฝ่ายเดียว

## การละเมิด

### กรณีการตีความคำพิพากษาคดีปราสาทพระวิหาร

ในปี พ.ศ. 2550 กัมพูชาได้ยื่นจดทะเบียนปราสาทพระวิหารเพื่อยกเป็นมรดกโลกฝ่ายเดียว ก่อให้เกิตพื้นที่ทับซ้อนประมาณ 4.6 ตารางกิโลเมตร ซึ่งกระทรวงการต่างประเทศของไทยระบุว่า ฝ่ายกัมพูชาได้อ้างเส้นเขตแดนตามแผนที่ในมาตราส่วน 1:200,000 ที่ลากเอาเองตามความเข้าใจ และแตกต่างจากเส้นที่เคยลากในปี พ.ศ. 2505 นับว่ากรณีนี้เป็นปัญหาเขตแดนที่เกิดขึ้นมาใหม่

### การละเมิดโดยกัมพูชา
ในปี พ.ศ. 2568 มีการเปิดเผยว่ากัมพูชาได้ละเมิดบันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก ข้อที่ 5 คือข้อตกลงการห้ามเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมในพื้นที่ชายแดน มากถึงประมาณ 450–651 ครั้ง เช่น การก่อสร้างถนนขึ้นสู่ปราสาทพระวิหาร การสร้างบันไดและกระเช้าขนส่งของขึ้นภูมะเขือ การขุดคูรบบริเวณช่องบก การจัดมวลชนขึ้นมาร้องเพลงชาติในพื้นที่พิพาท ซึ่งไทยได้ใช้กลไกคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชาในการแจ้งและประท้วงมาโดยตลอด แต่ไม่ได้รับการตอบสนองหรือแก้ไขใด ๆ ตลอดมา โดยมีหลักฐานทั้งภาพถ่าย รวมถึงภาพถ่ายทางดาวเทียม

### การละเมิดโดยไทย
เมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2568 พลเอก เตีย เซ็ยฮา รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีกระทรวงกลาโหมกัมพูชา ได้ตอบโต้ฝ่ายไทยภายในพิธีรำลึกครบรอบ 48 ปี การล้มระบอบฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ของพล พตว่าไทยได้ละเมิดบันทึกความเข้าใจฯ มากถึง 695 ครั้งนับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2543 เช่น การสร้างถนน และการลาดตระเวนในพื้นที่โดยไม่แจ้งฝ่ายกัมพูชา แต่ทั้งนี้เป็นการอ้างฝ่ายเดียวโดยไม่มีหลักฐานใดๆ

## ปัญหา
อาจารย์ ดร.วิศรุต สำลีอ่อน อาจารย์ประจำหลักสูตรนิติศาสตร์ ภาควิชาสังคมวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ระบุว่าบันทึกความเข้าใจฯ นี้ส่งผลเสียต่อไทยในแง่ของการใช้เครื่องมือในการกำหนดเส้นเขตแดนที่แตกต่างกัน คืออัตราส่วน 1:200,000 และ 1:50,000 มีสัดส่วนที่ต่างกันถึง 4 เท่า นอกจากนี้แผนที่  1:200,000 ของกัมพูชานั้นมีการลากเส้นไม่เป็นไปตามสันปันตามตามภูมิประเทศจริงตามสนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศสกำหนดไว้ ส่งผลต่อเส้นเขตแดนในคดีปราสาทพระวิหาร จึงถือว่าแผนที่ของกัมพูชานั้นขาดความแม่นยำและไม่น่าเชื่อถือ

สำราญ รอดเพชร วิจารณ์ว่าบันทึกความเข้าใจฯ 2543 เป็นการรับรองแผนที่ 1:200,000 ตามข้อ 1 (ค) และมองว่าเป็นเครื่องพันธนาการในการปฏิบัติการของทหารและการดำเนินการปักปันเขตแดนที่เป็นประโยชน์ต่อฝ่ายไทย พร้อมร้องขอให้รัฐบาลในเวลานั้น คือ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ พิจาณาทบทวนหรือยกเลิกบันทึกความเข้าใจฯ 2543 สอดคล้องกับความเห็นของ คำนูณ สิทธิสมาน ที่ให้ความเห็นเมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2568 ว่าการยอมรับบันทึกความเข้าใจฯ ดังกล่าวจะเป็นการยอมรับแผนที่ 1:200,000 ของกัมพูชาเช่นกัน

ขณะที่รายงานพิเศษของมติชนสุดสัปดาห์ระบุว่า หากมองตามหลักการและข้อเท็จจริง บันทึกความเข้าใจฯ ดังกล่าวไม่ได้ส่งผลกระทบต่อเขตแดนและอธิปไตยของไทย เป็นเพียงกรอบสำหรับการหารือพูดคุยด้วยสันติวิธีและปักปันเขตแดนร่วมกันเท่านั้น ซึ่งทั้งสองฝ่ายสามารถนำเอกสารต่าง ๆ ขึ้นมาพูดคุยร่วมกันได้

## ดูเพิ่ม

* เครื่องหมายเขตแดน
* เครื่องกีดขวางชายแดน
* บันทึกความเข้าใจว่าด้วยการจัดตั้งกลไกและกรอบการเจรจาพื้นที่ทับซ้อนทางทะเลไทย-กัมพูชา : บันทึกความเข้าใจที่มีผลสืบเนื่องจากกรณีสนธิสัญญา สยาม-ฝรั่งเศส ที่มีผลต่อเนื่องกัน (บันทึกความเข้าใจฯ 2544 หรือ เอ็มโอยู 2544)

## อ้างอิง

หมวดหมู่:กรณีพิพาทชายแดนไทย–กัมพูชา
ข่าว
หมวดหมู่:สนธิสัญญาทวิภาคีเกี่ยวข้องกับไทย
หมวดหมู่:สนธิสัญญาเกี่ยวข้องกับกัมพูชา