นครรัฐแก่งสร้อย

**นครรัฐแก่งสร้อย** หรือ **เมืองสร้อย** เป็นนครรัฐขนาดเล็กของชาวละว้า ตั้งอยู่บริเวณที่ราบขนาดแคบริมแม่น้ำปิงที่โอบล้อมด้วยหุบเขา ปัจจุบันตั้งอยู่บริเวณเขตอำเภอสามเงา จังหวัดตาก นครรัฐแห่งนี้ดำรงอยู่ตั้งแต่ช่วง พ.ศ. 1669 แม้แก่งสร้อยจะมีข้อจำกัดทางภูมิศาสตร์ที่ทำให้ที่นี่มีพื้นที่เกษตรกรรมค่อนข้างน้อยและขยายพื้นที่ได้ยาก แต่แก่งสร้อยกลับเจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่งในฐานะเมืองท่าจอดพักระหว่างทาง ที่มีการค้าขายระหว่างเมืองเชียงใหม่ กรุงศรีอยุธยา และหงสาวดี ในยุคที่การคมนาคมทางบกยังไม่สะดวก มีเจ้าเมืองสืบทอดอำนาจต่อกันมาหลายชั่วอายุคน ทว่านครรัฐขนาดน้อยแห่งนี้ล่มสลายลงช่วง พ.ศ. 2310 จากการโจมตีของพม่าหรือกรุงศรีอยุธยา มีการกวาดต้อนเชลยและเกิดโรคระบาดจนทำให้นครรัฐแห่งนี้ร้างผู้คนไปในที่สุด

ปัจจุบันโบราณสถานจำนวนมากที่นับเนื่องจากยุคนครรัฐแก่งสร้อยจมลงใต้เขื่อนภูมิพล ตั้งแต่ พ.ศ. 2507 เป็นต้นมา

## ประวัติ
สันนิษฐานว่า นครรัฐแก่งสร้อย เป็นรัฐร่วมสมัยกับอาณาจักรหริภุญชัย และหิรัญนครเงินยาง ปกครองโดยชาวละว้า มีเมืองเดียวคือ เมืองท่าส้อยหรือแก่งสร้อย ตั้งอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิง คืออาณาบริเวณรอบวัดพระบรมธาตุแก่งสร้อย โดยแก่งสร้อยยังมีลักษณะเป็น "ทางน้ำแคบ มีกระแสน้ำไหลเชี่ยว มีโขดหินโผล่กลางน้ำมากมาย" ถือเป็นแก่งที่มีความยาวมากที่สุดในบรรดาแก่งในแม่น้ำปิงทั้งหมด 40 แห่ง จากใบลานเมื่อปลายคริสต์ศตวรรษที่ 15 ถึงครึ่งคริสต์ศตวรรษที่ 16 ระบุถึงเมืองท่าส้อยหรือแก่งสร้อย มีความเจริญรุ่งเรืองทางพระพุทธศาสนาเป็นอันมาก มีวัดวาอารามหลายแห่ง และยังเป็นแหล่งผลิตคัมภีร์บาลีที่สำคัญ โดยมีเอกสารใบลานเก่าแก่ของแก่งสร้อยอายุ 500 ปี ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่วัดไหล่หิน และหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่

นครรัฐแก่งสร้อยมีการติดต่อค้าขายกับดินแดนอื่น ๆ โดยมีเจ้าเมืองคนหนึ่ง คือ เจ้าข้อมือเหล็ก ซึ่งครองนครรัฐแก่งสร้อยและนครรัฐลี้ซึ่งอยู่ใกล้เคียงกัน สันนิษฐานว่าเป็นการสมรสข้ามราชวงศ์เพื่อเสถียรภาพทางการเมือง และใน *ตำนานเมืองสร้อย* ต้นฉบับวัดดอยไชยมงคล ตำบลแม่ตื๋น อำเภออมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ ปรากฏนามของ "เจ้าน้อยคำตื้อ" คาดว่าคงเป็นคนแก่งสร้อย ไปกินเมืองต๋าม หนองสี่ฮ้อย และสบสระเหลี่ยม

มีสมมุติฐานหลายทางเกี่ยวกับการล่มสลายลงของนครรัฐแก่งสร้อย เป็นต้นว่า เกิดสงครามระหว่างไทยกับพม่าระหว่างพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช กับพระเจ้าปดุง เรียกว่าสงครามเก้าทัพ พ.ศ. 2328 ได้มีการกวาดต้อนผู้คนไปสู้รบในดินแดนทางใต้และชาวละว้าป่วยโรคระบาดจนตายสิ้น บางแห่งก็ว่าแก่งสร้อยล่มสลายเมื่อคราวที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชยกทัพไปตีเมืองเชียงใหม่ และได้กวาดต้อนเชลยละว้าลงไปกรุงศรีอยุธยาเสีย ทำให้แก่งสร้อยแปรสภาพเป็นเมืองร้างกลางป่ามาตั้งแต่นั้น

ในเวลาต่อมาหลังสงครามสงบลง ชาวแก่งสร้อยที่ถูกกวาดไปไว้เมืองอ่างทองและชัยนาท ได้อพยพกลับแก่งสร้อยอีกครั้ง แล้วทำการฟื้นฟูชุมชนขึ้นใหม่ เรียกว่า บ้านหลวง จากนั้นเมื่อประชากรขยายตัว จึงได้ขยายเป็นหลายหมู่บ้าน ได้แก่ บ้านใต้ห้วย บ้านศรีแท่น บ้านวัดหลวง บ้านท่าหินโก๊ะ บ้านท่าเดื่อ บ้านท่าพิมาน และบ้านห้วย เป็นต้น ส่วนวัดมีการฟื้นฟูได้เพียง 8 วัด ได้แก่ วัดศรีแท่น วัดดอนแก้ว วัดหลวง วัดท่าเดื่อ วัดท่าโป่ง วัดพระธาตุลอย วัดอูมวาบ และวัดห้วย

## การปกครอง
นครรัฐแก่งสร้อยปกครองแบบราชาธิปไตย มีเจ้าเมืองปกครองสืบต่อกันมาหลายชั่วอายุคน มีเจ้าเมืองคนหนึ่ง คือ เจ้าข้อมือเหล็ก ปกครองแก่งสร้อยและลี้ร่วมกัน ส่วนเจ้าเมืองคนสุดท้าย คือ พญาอุตตุม ซึ่งนครรัฐแก่งสร้อยมีเมืองหลักแห่งเดียว คือ ท่าส้อย ซึ่งแบ่งออกเป็นสองส่วน คือ หมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำปิง และหมู่บ้านริมลำน้ำแม่ตื่น ซึ่งมีจำนวนหลายหมู่บ้าน เช่น หมู่บ้านริมแม่น้ำปิง ได้แก่ บ้านทุ่งจ๊ะ บ้านหนองแสง บ้านต้นปางส่างต้น บ้านเสลี่ยม บ้านแก่งปวง บ้านป่าคา บ้านดินแดง บ้านแก่งม่วง บ้านก๋องยอน และบ้านขอบด้ง ส่วนหมู่บ้านริมลำน้ำแม่ตื่น เช่น บ้านก๋องขาด บ้านท่าก๋อง บ้านอูมวาบ บ้านหินลาด บ้านนาไฮ และบ้านฮูมหลวง เป็นต้น

## อ้างอิง

หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:นครรัฐ
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดตาก
หมวดหมู่:รัฐพุทธ