อำเภอหาดใหญ่

**หาดใหญ่** เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดสงขลา เป็นที่ตั้งของเทศบาลนครหาดใหญ่ ซึ่งถือเป็นเมืองใหญ่ที่สุดในภาคใต้ และเป็นเมืองที่มีชื่อเสียงในการท่องเที่ยว เป็นศูนย์รวมของสินค้าและบริการหลักในภาคใต้

## ประวัติ
ชื่อ "หาดใหญ่" นั้นมาจากคำว่า **"หาดทรายใหญ่"** ปรากฏในเอกสารราชการในฐานะชุมชนที่อยู่ระหว่างเส้นทางการขายไปไทรบุรี โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงโปรดเกล้าให้สร้างถนนขึ้นในปี พ.ศ. 2405 และในปี พ.ศ. 2439 ได้มีการจัดตั้ง **อำเภอฝ่ายเหนือ** หรือ อำเภอหาดใหญ่ในปัจจุบัน

สมัยนั้นสถานีชุมทางรถไฟอยู่ที่สถานีรถไฟชุมทางอู่ตะเภา (ด้านเหนือของสถานีรถไฟชุมทางหาดใหญ่ แต่ปัจจุบันทั้งตัวอาคารสถานีและป้ายสถานีอู่ตะเภาได้ถูกรื้อถอนออกไปหมดแล้ว) เนื่องจากพื้นที่บริเวณสถานีอู่ตะเภาเป็นที่ลุ่ม น้ำท่วมเป็นประจำ ทางการรถไฟจึงได้ย้ายสถานีมาอยู่ที่สถานีชุมทางหาดใหญ่ปัจจุบัน ประชาชนได้ทยอยติดตามมาสร้างบ้านเรือนตามบริเวณสถานีนั่นเอง ฉะนั้นอาจกล่าวได้ว่ากิจการรถไฟมีบทบาทต่อการขยับขยายและความเจริญก้าวหน้าของนครหาดใหญ่ตลอดมา

ต่อมาได้มีผู้เห็นการณ์ไกลว่า บริเวณสถานีรถไฟหาดใหญ่นี้ต่อไปภายหน้าจะต้องเจริญก้าวหน้าอย่างแน่นอน จึงได้มีการจับจองและซื้อที่ดินแปลงใหญ่จากราษฏรพื้นบ้าน บุคคลที่ครอบครองแผ่นดินผืนใหญ่ ๆ อาทิ นายเจียกีซี (ต่อมาได้รับพระราชทานนามเป็นขุนนิพัทธ์จีนนคร) คุณพระเสน่หามนตรี นายซีกิมหยง และพระยาอรรถกระวีสุนทร ทั้ง 4 ท่านนี้นับว่าเป็นบุคคลที่มีส่วนในการสร้างสรรค์ความเจริญก้าวหน้าให้แก่นครหาดใหญ่อย่างยิ่ง ได้ตัดถนนสร้างอาคารบ้านเรือนให้ราษฏรเช่า ตัดที่ดินแบ่งขาย เงินที่ได้ก็นำไปตัดถนนสายใหม่ต่อไป ทำให้ท้องถิ่นรุดหน้าอย่างอัศจรรย์

ชุมชนหาดใหญ่เติบโตขึ้นอย่างรวดเร็ว จนทางราชการต้องยกฐานะให้บ้านหาดใหญ่เป็นอำเภอ มีชื่อว่า **อำเภอเหนือ** ต่อมาในปี พ.ศ. 2460 ได้เปลี่ยนชื่อจากอำเภอเหนือเป็น **อำเภอหาดใหญ่**

ต่อมาอำเภอหาดใหญ่มีอาณาเขตกว้างขวาง ทำให้ส่วนราชการไม่สามารถดูแลได้อย่างทั่วถึง จึงมีการจัดตั้งและยกฐานะอำเภอใหม่ขึ้น 3 อำเภอ ตามลำดับ ดังนี้

# อำเภอนาหม่อม จัดตั้งเป็นกิ่งอำเภอเมื่อวันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2524 และยกฐานะขึ้นเมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2537
# อำเภอบางกล่ำ จัดตั้งเป็นกิ่งอำเภอเมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2529 และยกฐานะขึ้นเมื่อวันที่ 8 สิงหาคม พ.ศ. 2538
# อำเภอคลองหอยโข่ง จัดตั้งเป็นกิ่งอำเภอเมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2535 และยกฐานะขึ้นเมื่อวันที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2540

ในปี พ.ศ. 2543 เกิดอุทกภัยระหว่างวันที่ 21–23 พฤศจิกายน เกิดจากฝนตกในเขตทิวเขาสันกาลาคีรี และการระบายน้ำเกดิช้าเนื่องจากคูคลองตื้นเขินและมีแนวคันกีดขวางทางเดินของน้ำ ทำให้น้ำท่วมสูงในตัวเมืองชั้นใน คิดเป็นมูลค่าความเสียหาย 10,000 ล้านบาท ตัวเลขทางการระบุว่ามีผู้เสียชีวิต 35 คน แต่ข้อมูลอย่างไม่เป็นทางการระบุว่าอาจสูงกว่า 233 คน ซึ่งยังไม่นับรวมชาวต่างประเทศ แต่จากเหตุการณ์ดังกล่าว ถึงแม้กรมชลประทานได้รับมอบหมายให้จัดทำโครงการบรรเทาอุทกภัยฯ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ โดยขุดคลองระบายน้ำสายใหม่ 5 สาย ซึ่งคลองระบายน้ำหลักคือคลอง ร.1 (ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นคลองภูมินาถดำริ) แต่สุดท้ายก็ยังเกิดอุทกภัยขึ้นอีก 2 ครั้ง ในปี พ.ศ. 2548 และปี พ.ศ. 2568

## ที่ตั้งและอาณาเขต
อำเภอหาดใหญ่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของเมืองจังหวัด ระยะทางห่างจากตัวเมืองสงขลา 30 กิโลเมตร อยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครตามเส้นทางรถไฟประมาณ 974 กิโลเมตร และทางรถยนต์ประมาณ 993 กิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
* **ทิศเหนือ** จรดทะเลสาบสงขลา และติดต่อกับอำเภอรัตภูมิ อำเภอบางกล่ำ อำเภอสิงหนคร และอำเภอเมืองสงขลา
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอเมืองสงขลา อำเภอนาหม่อม และอำเภอจะนะ
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอสะเดา อำเภอนาทวี และอำเภอคลองหอยโข่ง
* **ทิศตะวันตก** ติดต่อกับอำเภอควนกาหลง (จังหวัดสตูล) และอำเภอรัตภูมิ

## ลักษณะทางภูมิศาสตร์
[thumb|right|มุมมอง[เทศบาลนครหาดใหญ่ จากเขาคอหงส์]]

ลักษณะภูมิประเทศของอำเภอหาดใหญ่โดยทั่วไปเป็นที่ราบลุ่มกว้างใหญ่ มีแนวภูเขาทางด้านทิศตะวันตก ทิศใต้ และทิศตะวันออก โดยพื้นที่ลาดจากทิศใต้และทิศตะวันตกไปสู่ทะเลสาบสงขลา มีพื้นที่ติดกับทิวเขาบรรทัดทางทิศเหนือ และติดกับทิวเขาสันกาลาคีรีทางทิศตะวันตกและทิศใต้ ภูเขาที่สำคัญได้แก่ เขาคอหงส์ เขาแก้ว เขาวังพา และเขาน้ำน้อย

สภาพภูมิอากาศมีความคล้ายคลึงกับสภาพอากาศโดยทั่วไปของภาคใต้ที่อยู่ในเขตภูมิอากาศแบบมรสุมเขตร้อน แบ่งออกเป็น 2 ฤดูกาล คือฤดูฝนและฤดูร้อน ฤดูฝนมี 2 ระยะ เริ่มตั้งแต่เดือนพฤษภาคม-มิถุนายน และเดือนกันยายน-ธันวาคม

## แหล่งน้ำ
* **คลองเตย** เป็นคลองสายเก่าแก่ที่สุดของนครหาดใหญ่ อยู่ทางทิศตะวันออกของตัวเมือง ไหลเข้าสู่ทางด้านใต้ของสถานีรถไฟหาดใหญ่ ผ่านบริเวณทุ่งเสาไหลเรียบ ถนนสายต่าง ๆ
* **[[คลองอู่ตะเภา]]** อยู่ทางด้านทิศตะวันตกของตัวเมืองหาดใหญ่ ยาวประมาณ 15 กิโลเมตร เคยเป็นเส้นทางสัญจรสำคัญระหว่างเมืองสงขลาและเมืองไทรบุรี (รัฐเกอดะฮ์ของประเทศมาเลเซียในปัจจุบัน) แต่ ณ ปัจจุบัน คุณภาพของน้ำในคลองอยู่ในสถานการณ์น่าเป็นห่วง

## การแบ่งเขตการปกครอง
### การปกครองส่วนภูมิภาค
อำเภอหาดใหญ่แบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 13 ตำบล 93 หมู่บ้าน

### การปกครองส่วนท้องถิ่น
ท้องที่อำเภอหาดใหญ่ประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 15 แห่ง ได้แก่

* **[[เทศบาลนครหาดใหญ่]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหาดใหญ่ทั้งตำบล
* **[[เทศบาลเมืองบ้านพรุ]]** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านพรุ
* **[[เทศบาลเมืองคอหงส์]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคอหงส์ทั้งตำบล
* **[[เทศบาลเมืองควนลัง]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลควนลังทั้งตำบล
* **[[เทศบาลเมืองคลองแห]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคลองแหทั้งตำบล
* **[[เทศบาลเมืองทุ่งตำเสา]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทุ่งตำเสาทั้งตำบล
* **[[เทศบาลตำบลพะตง]]** ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลพะตง
* **[[เทศบาลตำบลบ้านไร่ (จังหวัดสงขลา)|เทศบาลตำบลบ้านไร่]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านพรุ (เฉพาะนอกเขตเทศบาลเมืองบ้านพรุ)
* **เทศบาลตำบลน้ำน้อย** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำน้อยทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลคูเต่า** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคูเต่าทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลฉลุง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลฉลุงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลคลองอู่ตะเภา** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคลองอู่ตะเภาทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลทุ่งใหญ่** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทุ่งใหญ่ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่าข้าม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าข้ามทั้งตำบล
* **[[องค์การบริหารส่วนตำบลพะตง]]** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพะตง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลพะตง)

## การคมนาคมขนส่ง
อำเภอหาดใหญ่เป็นศูนย์กลางการคมนาคมขนส่งของภาคใต้ตอนล่าง มีวิธีการเดินทางทั้งทางรถยนต์ ทางรถไฟ และทางอากาศ

* **ทางรถยนต์** อำเภอหาดใหญ่มีทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 (ถนนเพชรเกษม) และทางหลวงเอเชียสาย 2 (ซ้อนทับกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4) ตัดผ่าน โดยมีสามแยกคอหงส์ (จุดบรรจบกับถนนกาญจนวณิชย์) เป็นจุดปลายของถนนเพชรเกษม (จุดเริ่มต้นของถนนเพชรเกษมอยู่ที่สี่แยกท่าพระ กรุงเทพมหานคร) จากนั้นทางหลวงหมายเลข 4 จะซ้อนทับกับถนนกาญจนวณิชย์จากสามแยกคอหงส์ไปสิ้นสุดที่ชายแดนไทย-มาเลเซียที่ด่านสะเดา อำเภอสะเดา
นครหาดใหญ่เชื่อมกับนครสงขลา ศูนย์กลางของจังหวัด ด้วยทางหลวงหมายเลข 407 (ถนนกาญจนวณิชย์ช่วงสามแยกคอหงส์ หาดใหญ่ - สามแยกสำโรง สงขลา) และทางหลวงหมายเลข 414 (ถนนลพบุรีราเมศวร์) ซึ่งไปบรรจบกับถนนกาญจนวณิชย์ที่ห้าแยกน้ำกระจาย มีรถโดยสารประจำทางระหว่างเมืองของบริษัท ขนส่ง จำกัด ให้บริการไปยังจุดหมายต่าง ๆ ทั้งกรุงเทพและภาคใต้ โดยมีสถานีขนส่งหาดใหญ่เป็นสถานีรถโดยสารประจำเมือง

* **ทางรถไฟ** สถานีรถไฟชุมทางหาดใหญ่ มีเส้นทางรถไฟ 4 สายมาบรรจบกัน นั่นคือทางรถไฟสายใต้หลักไปกรุงเทพฯ ทางรถไฟสายใต้หลักไปสุไหงโก-ลก ทางรถไฟสายแยกไปปาดังเบซาร์ (เชื่อมต่อกับทางรถไฟของมาเลเซีย) และทางรถไฟสายแยกไปสงขลา แต่ทางรถไฟสายสงขลาปัจจุบันไม่ได้ใช้งานแล้ว สถานีรถไฟชุมทางหาดใหญ่มีรถไฟโดยสารบริการ 28 ขบวน โดยที่ 26 ขบวนเป็นของการรถไฟแห่งประเทศไทย ทั้งยังมีขบวนรถใหม่ที่จากกรุงเทพมหานคร-ชุมทางหาดใหญ่คือ ขบวนรถด่วนพิเศษทักษิณารักษ์ อีก 2 ขบวนเป็นของบริษัทการรถไฟมลายา (KTMB) ของมาเลเซีย วิ่งระหว่างชุมทางหาดใหญ่-โจโฮร์บะฮ์รูเซ็นทรัล

* **ทางอากาศ** อำเภอหาดใหญ่มีท่าอากาศยานหาดใหญ่ ซึ่งดำเนินการโดยบริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน) ตั้งอยู่ในอำเภอคลองหอยโข่ง ชานเมืองหาดใหญ่ด้านตะวันตกเฉียงใต้ ติดกับกองบิน 56 ของกองทัพอากาศ โดยมีสายการบินต่าง ๆ ของไทย มาเลเซีย และสิงคโปร์ ให้บริการเที่ยวบินไปยังเชียงใหม่ กรุงเทพมหานคร ภาคใต้ มาเลเซีย และสิงคโปร์ ได้แก่ สายการบินไทยไลอ้อนแอร์ สายการบินบางกอกแอร์เวส์ สายการบินไทย สายการบินไทยสมายล์ สายการบินนกแอร์ สายการบินนิวเจนแอร์ สายการบินแอร์เอเชีย (ไทย) สายการบินสกู๊ต (สิงคโปร์)

## สถานศึกษา
อำเภอหาดใหญ่มีสถาบันการศึกษาทุกระดับ ทั้งโรงเรียน วิทยาลัย และมหาวิทยาลัย สถาบันที่สำคัญประกอบด้วย

* มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตหาดใหญ่
* มหาวิทยาลัยหาดใหญ่
* มหาวิทยาลัยรามคำแหง สาขาวิทยบริการเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดสงขลา
* โรงเรียนแสงทองวิทยา
* วิทยาลัยเทคโนโลยีอุดมศึกษาพณิชยการ
* วิทยาลัยเทคโนโลยีนครหาดใหญ่
* โรงเรียนสมัยศึกษา
* โรงเรียนเทศบาล ๑ (เอ็งเสียงสามัคคี)
* โรงเรียนหาดใหญ่อำนวยวิทย์
* โรงเรียนหาดใหญ่อำนวยวิทย์พณิชยการ
* โรงเรียนหาดใหญ่อำนวยวิทย์บริหารธุรกิจ
* วิทยาลัยเทคนิคหาดใหญ่
* โรงเรียนเทศบาล ๓ (โศภนพิทยาคุณานุสรณ์)
* โรงเรียนคูเต่าวิทยา
* โรงเรียนพะตงประธานคีรีวัฒน์
* โรงเรียนพะตงวิทยามูลนิธิ
* โรงเรียนรัตนพลวิทยา
* โรงเรียนหาดใหญ่เจริญราษฎร์พิทยา
* โรงเรียนหาดใหญ่พิทยาคม
* โรงเรียนหาดใหญ่รัฐประชาสรรค์
* โรงเรียนหาดใหญ่วิทยาลัย
* โรงเรียนหาดใหญ่วิทยาลัย 2
* โรงเรียนหาดใหญ่วิทยาลัยสมบูรณ์กุลกันยา
* โรงเรียนดรุณศึกษา
* โรงเรียนธิดานุเคราะห์
* โรงเรียนพณิชยการหาดใหญ่
* โรงเรียนพลวิทยา
* โรงเรียนบุญเลิศอนุสรณ์
* โรงเรียนอนุบาลบุญเลิศอนุสรณ์
* โรงเรียนทวีรัตน์
* โรงเรียนทิพรัตน์วิทยาคาร
* โรงเรียน มอ.วิทยานุสรณ์ (ภายใต้การกำกับดูแลของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์)
* โรงเรียนศรีนครมูลนิธิ
* โรงเรียนส่องแสงพณิชยการ
* โรงเรียนแสงทองวิทยา
* โรงเรียนกอบกาญจน์ศึกษา มูลนิธิ
* โรงเรียนวรพัฒน์
* โรงเรียนศรีสว่างวงศ์
* โรงเรียนสุวรรณวงศ์
* โรงเรียนชาตรีวิทยา
* โรงเรียนเทพอำนวยศึกษา
* โรงเรียนเทศบาล ๔ วัดคลองเรียน
* โรงเรียนเทศบาล ๒ บ้านหาดใหญ่
* โรงเรียนเทศบาล ๖ อนุบาลในฝัน
* โรงเรียนพลวิทยาระบบสองภาษา
* โรงเรียนหาดใหญ่บริหารธุรกิจสากล
* โรงเรียนคุณธรรมวิทยา
* โรงเรียนรัตนพล
* โรงเรียนสวัสดิ์บวร
* โรงเรียนท่าใหญ่วิทยา
* โรงเรียนกิตติวิทย์ บ้านพรุ
* โรงเรียนธำรงวัฒนา พัฒนาเยาวชน

## แหล่งท่องเที่ยว
; หาดใหญ่
หาดใหญ่ เมืองศูนย์กลางด้านการค้าและธุรกิจของภาคใต้ ซึ่งมีความเจริญก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว และเป็นประตูผ่านไปยังประเทศเพื่อนบ้าน คือ มาเลเซีย และสิงคโปร์ มีสินค้าที่นำเข้าจากต่างประเทศเป็นจำนวนมาก ส่วนมากมักจะมาจากประเทศมาเลเซีย เนื่องจากอยู่ห่างจากด่านสะเดาเพียง 60 กิโลเมตร ปัจจัยที่ทำให้มีความเจริญก้าวหน้าเป็นอย่างมากก็คือ การเป็นศูนย์กลางทางด้านต่าง ๆ ธุรกิจการค้า การขนส่ง การสื่อสาร การคมนาคม การศึกษา การท่องเที่ยว การรถไฟที่สามารถเชื่อมต่อผ่านตัวเมืองหาดใหญ่โดยผ่านสถานีรถไฟปาดังเบซาร์และเชื่อมต่อไปทางรถไฟสายกรุงเทพฯได้ 

ตัวเมืองหาดใหญ่เป็นเมืองที่ค่อนข้างจะทันสมัย ประกอบด้วยอาคารบ้านเรือน ร้านค้าพาณิชย์ต่าง ๆ มากมาย ท่านอาจจะเดินชมสินค้าต่าง ๆ อย่างเพลิดเพลินโดยตั้งต้นจากจุดหนึ่งในย่านกลางใจเมือง เช่น ถนนนิพัทธ์อุทิศ 1, 2 หรือ 3 แล้วท่านจะพบสินค้าแปลก ๆ ใหม่ที่น่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง ศูนย์การค้ามีหลายแห่งคือ ศูนย์การค้าลิโด ศูนย์การค้าโอเดียน ถนนเสน่หานุสรณ์ ศูนย์การค้าหาดใหญ่พลาซ่า และตลาดซีกิมหยง ถนนเพชรเกษม ซึ่งย่านการค้าเหล่านี้อยู่ในบริเวณกลางใจเมืองที่ท่านสามารถเดินไปถึงได้อย่างสะดวก

; วัดหาดใหญ่ใน
วัดหาดใหญ่ใน ถนนเพชรเกษมใกล้สะพานคลองอู่ตะเภา มีพระนอนขนาดใหญ่ประดิษฐานขนาดยาว 35 เมตร สูง 15 เมตร กว้าง 10 เมตร ชื่อพระพุทธหัตถมงคล

; สวนสาธารณะเทศบาลนครหาดใหญ่
สวนสาธารณะเทศบาลนครหาดใหญ่ ริมถนนกาญจนวนิช เส้นทางหาดใหญ่-สงขลา ห่างจากตัวเมืองหาดใหญ่ 6 กิโลเมตร เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจของชาวหาดใหญ่และบริเวณใกล้เคียง ตลอดจนนักท่องเที่ยวต่างชาติ บริเวณสวนตกแต่งด้วยไม้ดอกไม้ประดับอย่างงดงาม มีศาลากลางน้ำ สวนสัตว์และค่ายลูกเสือที่เป็นกิจกรรมทางโรงเรียนต่างๆ มีร้านอาหาร ที่จอดรถกว้างขวางไว้คอยบริการ ประชาชนนิยมไปพักผ่อนในยามว่าง และวันสุดสัปดาห์เป็นจำนวนมาก

; น้ำตกโตนงาช้าง
ตั้งอยู่ที่ตำบลทุ่งตำเสาห่างจากตัวเมืองอำเภอหาดใหญ่ประมาณ 26 กิโลเมตร เป็นน้ำตกที่สวยงามแห่งหนึ่งในภาคใต้อยู่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าโตนงาช้างเป็นน้ำตกที่สวยงามแห่งหนึ่งในภาคใต้ อยู่ห่างจากอำเภอ หาดใหญ่ประมาณ 26 กม. ไปตามเส้นทางหาดใหญ่-รัตภูมิ ประมาณ 13 กม. น้ำตกโตนงา ช้างมีด้วยกันทั้งหมด 7 ชั้น ชั้นที่สวยงามและเป็นชื่อของน้ำตกคือ ชั้นที่ 3 ซึ่งมีสายน้ำตกแยกออกมา ลักษณะคล้ายงาช้าง อันเป็นที่มาของคำว่า "โตน" ภาษาพื้นเมืองแปลว่า น้ำตกโตนงาช้าง หมายถึง น้ำตกรูปงาช้างภายในบริเวณน้ำตกโตนงาช้างยัง มีเส้นทางเดินป่าไว้ให้นักท่องเที่ยวที่รักการผจญภัย เข้าถึงธรรมชาติ

## สถานที่ท่องเที่ยวสำคัญ
thumb|สวนสาธารณะบนเขาคอหงส์
thumb|วัดหงษ์ประดิษฐาราม
* จัตุรัสนครหาดใหญ่
* จัตุรัสลีการ์เดนท์
* ตลาดกิมหยง
* สวนสาธารณะเทศบาลนครหาดใหญ่
* ศาลเจ้าแม่กวนอิม
* วัดเกาะเสือ
* วัดหาดใหญ่ใน
* กระเช้าไฟฟ้าเทศบาลนครหาดใหญ่
* ท้องฟ้าจำลอง เทศบาลนครหาดใหญ่
* สวนสนุกหาดใหญ่
* วัดหงษ์ประดิษฐาราม
* เขาคอหงส์
* ศาสเจ้าพ่อคอหงส์
* ตลาดน้ำคลองแห
* ตลาดสันติสุข
* คลองอู่ตะเภา
* พิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยา ๕๐ พรรษา สยามบรมราชกุมารี
* พิพิธภัณฑ์ค่ายเสนาณรงค์
* จุดชมวิวเขาคอหงส์
* น้ำตกโตนงาช้าง
* เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าโตนงาช้าง
* เรือนรับรองค่ายเสนาณรงค์
* วัดโคกสมานคุณ
* พระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
* พระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  ค่ายเสนาณรงค์
* ปืนใหญ่ ค่ายเสนาณรงค์
* อนุสาวรีย์หลวงเสนาณรงค์
* วัดหงส์ประดิษฐาราม
* สวนสาธารณะพรุค้างคาว
* สนามกีฬาจิระนคร
* ตลาดน้ำบ้านพรุ
* ดอกไม้ เมืองหนาว สวนสาธารณะเทศบาลนครหาดใหญ่
* ลานดนตรีในสวน สวนสาธารณะเทศบาลนครหาดใหญ่
* ศูนย์ประชุมนานาชาติฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
* สวนพฤกษวรรณคดีภาคใต้
* เจดีย์สแตนเลส

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* 

หาดใหญ่