ซีเอช-53อี ซูเปอร์สตัลเลียน

**ซีเอช-53อี ซูเปอร์สตัลเลียน** () เป็นเฮลิคอปเตอร์ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดและหนักที่สุดของกองทัพสหรัฐ มันถูกพัฒนามาจากซีเอช-53 ซีสตัลเลียน โดยเพิ่มเครื่องยนต์ที่สามเข้าไป กะลาสีและนาวิกโยธินมักเรียกมันว่า"ตัวสร้างเฮอร์ริเคน" เพราะว่ามันมักทำให้เกิดกำแพงลมขณะบินขึ้น มันถูกสร้างขึ้นโดยซีกอร์สกีแอร์คราฟท์ให้กับนาวิกโยธินสหรัฐ อีกรุ่นหนึ่งคือ**เอ็มเอช-53อี ซีดรากอน** () ซึ่งเป็นของกองทัพเรือสหรัฐเพื่อใช้ในการกวาดทุ่นระเบิดและบรรทุกของหนัก ซีเอช-53อี/เอ็มเอช-53อี ถูกเรียกว่า"เอส-80" โดยซีกอร์สกี  

ปัจจุบันกำลังพัฒนาซีเอช-53เค ซึ่งจะติดตั้งเครื่องยนต์ใหม่ ใบพัดที่ใช้วัสดุผสม และภายในที่กว้างขึ้น  

## การพัฒนา
### ภูมิหลัง
ซีเอช-53 เป็นผลผลิตจากการเฟ้นหาเฮลิคอปเตอร์ขนาดหนักของนาวิกโยธินสหรัฐซึ่งเริ่มขึ้นเมื่อปีพ.ศ. 2505 เอส-65 ของซีกอร์สกีถูกเลือกให้ได้ทำสัญญา โดยเอาชนะซีเอช-47 ชีนุกรุ่นดัดแปลงของโบอิง ต้นแบบคือวายซีเอช-53เอ ได้ทำการบินครั้งแรกในัวนที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2507 มันถูกเรียกว่า"ซีเอช-53เอ ซีสตัลเลียน"และเริ่มส่งมอบในปีพ.ศ. 2509 ซีเอช-53เอ ลำแรกใช้เครื่องยนต์เจเนรัล อิเลกทริก ที64-จีอี-6 สองเครื่องยนต์ โดยให้กำลัง 2,850 แรงม้า น้ำหนักสูงสุด 20,865 กิโลกรัม รวมทั้งของบรรทุกอีก 20,00 กิโลกรัม 

ซีเอช-53เอมีหลายรุ่น เช่น อาร์เอช-53เอ/ดี เอชเอช-53บี/ซี ซีเอช-53ดี ซีเอช-53จี และเอ็มเอช-53เอช/เจ/เอ็ม อาร์เอช-53เอ และอาร์เอช-53ดี ถูกใช้โดยกองทัพเรือสหรัฐในการกวาดทุ่นระเบิด ซีเอช-53ดี มีเครื่องยนต์ที64 ที่ทรงพลังกว่า โดยถูกใช้ในรุ่นเอช-53 ทั้งหมด และมีถังเชื้อเพลิงด้านนอก ซีเอช-53จี นั้นถูกสร้างให้กับเยอรมนี

เอชเอช-53บี/ซี ซูเปอร์จอลลีไจแอนท์ของกองทัพอากาศสหรัฐเป็นรุ่นสำหรับปฏิบัติการพิเศษและถูกใช้ครั้งแรกในสงครามเวียดนาม เอ็มเอช-53เอช/เจ/เอ็ม เพฟโลว์ของกองทัพอากาศเป็นเอช-53 รุ่นสุดท้ายที่มีสองเครื่องยนต์และมีระบบอิเลกทรอนิกส์อากาศยานพิเศษ

### เอช-53อี

ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2510 นาวิกโยธินสหรัฐต้องการเฮลิคอปเตอร์ที่สามารถบรรทุกได้มากกว่าซีเอช-53ดี 1.8 เท่า ซึ่งจะเข้ามาทำหน้าที่ยานจู่โจมสะเทินสะเทินบก กองทัพเรือและกองทัพบกสหรัฐก็มองหาเฮลิคอปเตอร์ที่คล้ายกันในเวลานั้น ก่อนหน้านั้นซีกอร์สกีได้ทำงานเกี่ยวกับการพัฒนาซีเอช-53ดี โดยใช้ชื่อว่า"เอส-80" โดยมีจุดเด่นที่เครื่องยนต์เทอร์โบชาฟท์เครื่องที่สามและระบบใบพัดที่ทรงพลังกว่าเดิม ซีกอร์สกียื่นแบบเอส-80 ให้กับนาวิกโนธินในปี พ.ศ. 2511 พวกเขาชอบมันตรงที่มันขนส่งได้อย่างรวดเร็ว และเริ่มลงทุนเพื่อพัฒนามันต่อ

ในปีพ.ศ. 2513 ด้วยแรงกดดันจากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหมสหรัฐที่ต้องการให้มีการสร้างโบอิง เวอร์ทอล เอ็กซ์ซีเอช-62 ให้กับกองทัพบก กองทัพเรือและนาวิกโยธินสามารถแสดงให้เห็นว่าเฮลิคอปเตอร์ของกองทัพบกนั้นใหญ่เกินไปที่จะลงจอดบนเรือและช้าเกินไปที่จะไล่ตามเฮลิอปคอปเตอร์ของพวกเขา การทดสอบต้นแบบได้มีการตรวจสอบเครื่องยนต์ที่สามและระบบใบพัดที่ใหญ่ขึ้นด้วยการเพิ่มใบพัดใบที่ 7 เข้าไปเมื่อต้นทศวรรษที่ 2513 ในปี พ.ศ. 2517 วายซีเอช-53อี ก็ขึ้นบินเป็นครั้งแรก

การเปลี่ยนแปลงของซีเอช-53อี นั้นมีทั้ง ระบบส่งกำลังที่ทรงพลังและลำตัวที่ขยายออกอีก 1.88 เมตร ใบพัดหลักถูกเปลี่ยนเป็นไทเทเนียมผสมกับไฟเบอร์กลาส ส่วนหางก็ถูกเปลี่ยนแปลงเช่นกัน แพนหางแนวนอนส่วนล่างถูกแทนที่ด้วยหางแนวตั้งที่ใหญ่กว่า นอกจากนี้ยังมีระบบควบคุมการบินอัตโนมัติแบบใหม่ถูกใส่เข้าไปด้วย ระบบควบคุมการบินดิจิทัลทำให้นักบินไม่ต้องทำงานหนักจนเกินไป

การทดสอบวายซีเอช-53อี แสดงให้เห็นว่ามันสามารถยกของได้ถึง 17.8 ตัน (ห่างจากพื้นถึงล้อ 15 เมตร) และสามารถทำความเร็ว 310 กิโลเมตรต่อชั่วโมงด้วยน้ำหนัก 56,000 ปอนด์ได้โดยไม่มีการบรรทุกภายนอก สิ่งนี้นำไปสู่เฮลิคอปเตอร์สองลำที่สร้างก่อนการผลิตและบทความจากการทดสอบ ในเวลานี้เองที่ส่วนหางถูกปรับเปลี่ยนให้มีตำแหน่งสูงขึ้น แพนหางแนวนอนหันหน้าเข้าใบพัด โดยทำมุม 20 องศา  

thumb|left|ซีเอช-53อี ขณะทำการบินทดสอบ มันแสดงให้เห็นเครื่องยนต์ทั้งสามและส่วนหางแบบสุดท้าย

การผลิตถูกทำสัญญาในปีพ.ศ. 2521 และนำเข้าประจำการหลังเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2524 ซีเอช-53อีลำแรกที่ผลิตทำการบินในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2523 กองทัพเรือสหรัฐได้รับซีเอช-53อี ในจำนวนที่น้อย นาวิกโยธินได้รับไปทั้งสิ้น 177 ลำ

กองทัพเรือต้องการซีเอช-53อี สำหรับการกวาดทุ่นระเบิด โดยใช้ชื่อว่า"เอ็มเอช-53อี ซีดรากอน" ส่วนที่ยื่นออกมาด้านข้างถูกขยายเพื่อให้มันบรรทุกเชื้อเพลิงได้มากขึ้นและทนทานขึ้น  มันยังมีระบบเติมเชื้อเพลิงทางอากาศและสามารถติดตั้งถังเชื้อเพลิงขนาด 300 แกลลอนไว้ภายในได้ เอ็มเอช-53อี มีระบบควบคุมการบินแบบดิจิทัลที่มีจุดเด่นในการใช้เครื่องมือกวาดทุ่นระเบิด เอ็มเอช-53อี ลำต้นแบบทำการบินครั้งแรกในวันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2544 เอ็มเอช-53อี ถูกใช้โดยกองทัพเรือเมื่อเริ่มปีพ.ศ. 2529 เอ็มเอช-53อี สามารถเติมเชื้อเพลิงกลางอากาศและลอยตัวอยู่ กองทัพเรือได้รับซีดรากอนทั้งสิ้น 46 ลำ และดัดแปลงอาร์เอช-53ดี ลำที่เหลือให้กลับไปทำหน้าที่ขนส่งดังเดิม

thumb|right|เอ็มเอช-53อี ซีดรากอนจากเอชเอ็ม-15 ขณะทำการซ้อมกวาดทุ่นระเบิดในปี พ.ศ. 2550

นอกจากนี้เอ็มเอช-53อีจำนวนมากถูกส่งออกให้กับญี่ปุ่นโดยใช้ชื่อว่า**เอส-80-เอ็ม-1** เพื่อใช้ในกองกำลังป้องกันตนเองทางทะเลของญี่ปุ่น 

ซีเอช-53อีนั้นทำหน้าที่ทั้งในกองทัพเรือและนาวิกโยธินสหรัฐในบทบาทขนส่งขนาดหนัก มันสามารถยกอุปกรณ์หนักๆ เช่น ยานหุ้มเกราะขนาดเบาแอลเอวี-25 ปืนฮาวไอเซอร์เอ็ม198 ขนาด 155 ม.ม.พร้อมทั้งพลปืนและกระสุน และสามารถยกอากาศยานทั้งหมดของนาวิกโยธินได้ยกเว้นเคซี-130

### ซีเอช-53เค

นาวิกโยธินสหรัฐได้วางแผนทำการพัฒนาซีเอช-53 ส่วนใหญ่ของพวกเขาเพื่อยืดอายุการใช้งาน แต่แผนก็ต้องพบกับอุปสรรค จากนั้นซีกอร์สกีก็ได้ยื่นข้อสเนอเป็น"ซีเอช-53เอ็กซ์" และในที่สุดเมื่อถึงเดือนเมษายน พ.ศ. 2549 นาวิกโยธินก็ทำสัญญาเพื่อซื้อ"ซีเอช-53เค" 156 ลำ นาวิกโยธินกำลังวางแผนที่จะเริ่มปลดประจำการซีเอช-53 ในปี พ.ศ. 2552 และต้องการเฮลิคอปเตอร์แบบใหม่อย่างเร็วที่สุด  

ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2550 นาวิกโยธินสหรัฐได้เพิ่มจำนวนซีเอช-53เค เป็น 227 ลำในรายการสั่งซื้อ มันถูกคาดว่าจะทำการบินครั้งแรกในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2554 และเริ่มทำให้มันเข้าประจำการได้ในปี พ.ศ. 2558 การส่งมอบจะเริ่มขึ้นในปลายปี พ.ศ. 2565

## การออกแบบ
[thumb|right|มุมมองห้องนักบินของซีเอช-53อี ขณะทำการเติมเชื้อเพลิงทางอากาศจาก[ซี-130 เฮอร์คิวลิส|เอชซี-130 เฮอร์คิวลิส]]

แม้ว่าจะมีความคล้ายคลึงด้านโครงสร้าง แต่ซีเอช-53อี นั้นมีเครื่องยนต์ 3 เครื่องที่ทรงพลังกว่าซีเอช-53เอ ซีสตัลเลียน ที่มีสองเครื่องยนต์ รุ่นอีนั้นยังมีใบพัดที่ใหญ่กว่าจำนวนเจ็ดใบ  

ซีเอช-53อีสามารถบรรทุกทหารได้ 55 นายหรือสินค้าหนัก 13,610 กิโลกรัม และยังสามารถขนส่งภายนอกโดยใช้ตะขอที่รับน้ำหนักได้ 16,330 กิโลกรัม ซูเปอร์สตัลเลียนมีความเร็วประหยัดที่ 278 กิโลเมตรต่อชั่วโมงและพิสัย 1,000 กิโลเมตร มันมีท่อสำหรับเติมเชื้อเพลิงที่ด้านหน้า มันมีปืนกลสามกระบอก หนึ่งกระบอกที่ด้านข้างของประตูทางเข้าสำหรับลูกเรือ หนึ่งกระบอกที่หน้าต่างด้านหลังนักบินผู้ช่วย และอีกหนึ่งกระบอกที่ด้านท้าย ซีเอช-53อียังมีเครื่องปล่อยพลุและเป้าล่ออีกด้วย

เอ็มเอช-53อี มีจุดเด่นที่ส่วนเสริมด้านข้างสำหรับเชื้อเพลิงที่มีขนาดใหญ่ขึ้นและสามารถใช้เครื่องกวาดทุ่นระเบิดได้ มันมีระบบต่อต้านทุ่นระเบิดและปืนกลอีกสองกระบอก ระบบควบคุมการบินแบบดิจอตอลของมันถูกออกแบบมาเพื่อใช้เครื่องกวาดทุ่นระเบิดโดยเฉพาะ

การพัฒนาซีเอช-53อี มีทั้งการใช้ระบบมองกลางคืน ปืนกลจีเอยู-21/เอและเอ็ม3พี ขนาด 12.7 ม.ม. และอินฟราเรดส่วนหน้ารุ่นเอเอคิว-29เอ

ซีเอช-53อี และเอ็มเอช-53อี เป็นเฮลิคอปเตอร์ที่ใหญ่ที่สุดในโลกตะวันตก ในขณะที่ซีเอช-53เค ซึ่งขณะนี้กำลังพัฒนาขึ้นนั้นจะมีขนาดที่ใหญ่กว่า พวกมันเป็นอันดับสามรองจากมิล เอ็มไอ-26 และมิล เอ็มไอ-12 ของรัสเซีย ซึ่งสามารถบรรทุกของได้กว่า 22 ตันและ 44 ตันตามลำดับ  

## ประวัติการใช้งาน
thumb|right|ซีเอช-53อี กำลังบินขึ้นจากเรือยูเอสเอสไซปันของสหรัฐ
[right|thumb|นาวิกโยธินกำลังเตรียมขอเกี่ยวเพื่อใช้ซีเอช-53อี ยก[ยูเอช-60 แบล็กฮอว์ก|ยูเอช-60 ได้เสียหายในอิรัก]]

### ทศวรรษที่ 2523
ซูเปอร์สตัลเลียนเข้าประจำการครั้งแรกในฝูงบินของสหรัฐในนอร์ทแคโรไลนา อีกหลายปีต่อมาอีกสองฝูงบินถูกตั้งขึ้นที่แคลิฟอร์เนีย นอกจากนี้แล้วยังมีหน่วยรักษาชายฝั่งอีกหนึ่งหน่วยที่ใช้ซูเปอร์สตัลเลียนซึ่งตึ้งอยู่ในรัฐเพนซิลวาเนีย ตั้งแต่นั้นฝูงบินที่ใช้ซีเอช-53เอ ก็เปลี่ยนมาใช้รุ่นอีแทน 

ซีเอช-53อี ของนาวิกโยธินสหรัฐถูกใช้บนเรือครั้งแรกในปี พ.ศ. 2526 เมื่อซีเอช-53อี สี่ลำถูกลำเลียงลงบนเรือยูเอสเอส*อิโวจิมา* ในช่วงนี้นาวิกโยธินถูกส่งขึ้นฝั่งที่เบรุตในเลาบานอนเพื่อรักษาความสงบและสร้างปริมณฑลใกล้กับสนามบินแห่งชาติเบรุต ในวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2526 ผู้ก่อการร้ายใช้คาร์บอมทำลายค่ายทหารในเบรุต สังหารทหารเกือบ 240 นายที่กำลังนอนหลับอยู่ ซีเอช-53อี ได้เข้ามาทำหน้าที่สนับสนุนการรบในปฏิบัติการนี้  

### ทศวรรษที่ 2533
ในปีพ.ศ. 2534 ซีเอช-53อี หลายลำพร้อมกับซีเอช-46 ซีไนท์ ถูกส่งเข้าไปในโมกาดิชูประเทศโซมาเลีย เพื่อลำเลียงพลเมืองสหรัฐและชาวต่างชาติจากสถานทูตสหรัฐในช่วงสงครามกลางเมืองโซมาเลีย   

ในปฏิบัติการพายุทะเลทราย เอ็มเอช-53อี ถูกใช้เพื่อทำหน้าที่กวาดทุ่นระเบิดในอ่าวเปอร์เซียนอกชายฝั่งคูเวต 

ในวันที่ 8 มิถุนาย พ.ศ. 2538 ผู้กองสก็อตต์ โอ'เกรดี นักบินเอฟ-16 ที่ถูกยิงตกในบอสเนีย ได้รับการช่วยเหลือจากซีเอช-53อี สองลำ

### ทศวรรษที่ 2543
ในวันที่ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2544 ซีเอช-53อี สามลำบนเรือยูเอสเอสเพเลลุยและอีกสามลำบนเรือยูเอสเอสบาทาน ได้บินเป็นระยะทาง 890 กิโลเมตรเพื่อรักษาที่ลงจอดแห่งแรกในอัฟกานิสถาน ด้วยทหาร 1,100 นายที่ยอดเขา การบุกที่เด็ดเดี่ยวนี้เป็นการบุกที่ยาวนานที่สุด พิสัยที่ไกลของพวกมันทำให้นาวิกโยธินสามารถตั้งฐานในทางตอนใต้ของอัฟกานิสถานได้

ซูเปอร์สตัลเลียนได้ทำหน้าที่สำคัญอีกครั้งในการบุกอิรักเมื่อปีพ.ศ. 2546 พวกมันถูกใช้เพื่อขนส่งเสบียงและอาวุธเข้าไปในแนวหน้า และยังช่วยขนย้ายผู้บาดเจ็บออกจากแนวหน้าเช่นกัน ซีเอช-53อี และซีเอช-46อี ได้ขนส่งหน่วยทหารพรานและหน่วยรบพิเศษของสหรัฐเข้าทำภารกิจเพื่อช่วยเหลือพลทหารเจสซิกา ลินช์ ที่ถูกจับเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2546

ปัจจุบันมีซีเอช-53อี ประมาณ 100 ลำของนาวิกโยธินสหรัฐและเอ็มเอช-53อี 30 ลำของกองทัพเรือสหรัฐที่ยังอยู่ในประจำการ 

## ประเทศผู้ใช้งาน
;
* กองกำลังป้องกันตนเองทางทะเลของญี่ปุ่น

;
* เหล่านาวิกโยธินสหรัฐ
* กองทัพเรือสหรัฐ

## อุบัติเหตุ
เอ็มเอช-53อี ซีดรากอนเป็นเฮลิคอปเตอร์ที่เกิดอุบัติเหตุบ่อยที่สุดของกองทัพเรือสหรัฐ ด้วยการตาย 27 รายตั้งแต่ปี พ.ศ. 2527–2551 มันถูกจัดเป็นระดับเอในเรื่องอุบัติเหตุ (สร้างความเสียหาย 1 ล้านดอลลาร์สหรัญหรือส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต) โดยมีอัตราการเกิดอุบัติเหตุ 5.96 ต่อ 100,000 ชั่วโมงบิน ซึ่งมากกว่าเฮลิคอปเตอร์แบบอื่นของกองทัพเรือที่มีเพียง 2.26 เท่านั้น

ในปีพ.ศ. 2539 ซีเอช-53อี เกิดตกในโรงงานซีกอร์สกีในแสตนฟอร์ด คนงาน 4 คนเสียชีวิต ส่งผลให้กองทัพเรือหยุดการใช้ซีเอช-53อี และเอ็มเอช-53อี ทั้งหมด

ในวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2543 ซีดรากอนตกลงในอ่าวเม็กซิโกสังหารลูกเรือไป 4 นาย มันถูกส่งกลับเข้าประจำการและทำการปรับปรุง

ในปี 2548 การฟ้องร้องคดีก็เริ่มขึ้น โดยชี้ว่าตั้งแต่ปี พ.ศ. 2536 มีอุบัติเหตุจากการเกิดเพลิงไหม้หรือความร้อนอย่างน้อย 16 ครั้ง โดยเกี่ยวข้องกับเครื่องยนต์ที่สองของเฮลิคอปเตอร์ นอกจากนี้ยังกล่าวอีกว่ามันไม่ได้รับการแก้ไขและลูกเรือก็ไม่ถูกฝึกมาเพื่อการนี้เช่นกัน

ในช่วงเช้าของวันที่ 26 มกราคม พ.ศ. 2548 ซีเอช-53อี ลำหนึ่งพร้อมนาวิกโยธินสหรัฐอีก 30 นายและทหารแพทย์อีกหนึ่งนาย ตกลงในรุทบาห์ประเทศอิรัก ทำให้ทั้งหมด 31 นายเสียชีวิต กล่าวกันว่าสาเหตุมาจากพายุทะเลทราย การตกครั้งนี้เป็นเหตุการร้ายแรงที่สุดที่เกิดขึ้นในหนึ่งวันในสงครามอิรัก (สำหรับอเมริกา)

ในวันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2551 เอ็มเอช-53อี ของกองทัพเรือตกขณะทำภารกิจซ้อมรบห่างไปประมาณ 4 ไมล์จากรัฐเท็กซัส ลูกเรือสามคนเสียชีวิตและอีกหนึ่งคนถูกนำส่งโรงพยาบาล

## รายละเอียดของซีเอช-53อี
thumb|right|ใบพัดและท่อไอเสียของซีเอช-53อี
thumb|right|upright|เอ็มเอช-53อีกกำลังใช้เครื่องกวาดทุ่นระเบิด
* **ลูกเรือ**: นักบิน 2 นาย หัวหน้าลูกเรือหรือพลปืนขวา 1 นาย พลปืนซ้าย 1 นาย และพลปืนท้าย 1 นาย
* **ความจุ**: ทหาร 37 นาย (55 นายหากใช้เก้าอี้แถวกลาง) 
* **น้ำหนักบรรทุก**: 13,600 กิโลกรัม (ภายใน) 14,500 กิโลกรัม (ภายนอก)
* **ความยาว**: 30.2 เมตร
* **เส้นผ่าศูนย์กลางใบพัด**: 24 เมตร
* **ความสูง**: 8.46 เมตร
* **พื้นที่หมุนของใบพัด**: 460 ตารางเมตร
* **น้ำหนักเปล่า**: 15,071 กิโลกรัม
* **น้ำหนักบินขึ้นสูงสุด**: 33,300 กิโลกรัม
* **ขุมกำลัง**: เครื่องยนต์เทอโบชาฟท์ เจเนรัลอิเลคทริก ที64-จีอี-416 สามเครื่อง ให้กำลังเครื่องละ 4,380 แรงม้า
* **ระบบใบพัด**: ใบพัดหลัก 7 ใบ ใบพัดหาง 4 ใบ 
* **ความเร็วสูงสุด**: 315 กิโลเมตรต่อชั่วโมง 
* **ความเร็วประหยัด**: 278 กิโลเมตรต่อชั่วโมง 
* **พิสัย**: 1,000 กิโลเมตร
* **ระยะขนส่ง**: 1,833 กิโลเมตร
* **เพดานบินทำการ**: 18,500 ฟุต
* **อัตราการไต่ระดับ**: 2,500 ฟุตต่อนาที 
* **อาวุธ**
** ปืนกลติดหน้าต่างเอ็กซ์เอ็ม218 .50 บีเอ็มจี 2 กระบอก 
** ปืนกลติดท้ายลำจีเอยู-21 .50 บีเอ็มจี 1 กระบอก
** เครื่องปล่อยพลุและเป้าล่อ

## ดูเพิ่ม
;การพัฒนาที่เกี่ยวข้อง
* ซีเอช-53 ซีสตัลเลียน
* เอชเอช-53 ซูเปอร์จอลลี่กรีไจแอนท์/เอ็มเอช-53 เพฟโลว์  
* ซีกอร์สกี ซีเอช-53เค
;อากาศยานที่เทียบเท่า
* ซีเอช-47 ชีนุก
* มิล เอ็มไอ-26

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* ประวัติของซีเอช-53อี/เอ็มเอช-53อี  และข้อมูลของซีเอช-53อี ใน Navy.mil ; ซีเอช-53อี  และซีเอช-53ดี/อีใน USMC.mil 
* ซีเอช-53อี/เอส-80อี  และเอ็มเอช-53อี ใน Sikorsky.com 
* The History of Heavy Lift: Can the 1947 Vision of an All Heavy Helicopter Force Achieve Fruition in 2002? 
* ซีเอช-53อี และเอ็มเอช-53อี ใน GlobalSecurity.org
* Vertical Envelopment and the Future Transport Rotorcraft, RAND

หมวดหมู่:เฮลิคอปเตอร์ทางการทหาร