คันทวย

thumb|170px|ผังคันทวยไม้ที่ Yingzao Fashi จากตำราการก่อสร้าง
**คันทวย** หรือ **ทวย** () คือส่วนหนึ่งของสถาปัตยกรรมทำหน้าที่ค้ำยันชายคา ระเบียง หรือ หลังคาของสิ่งก่อสร้าง

## คันทวยในสถาปัตยกรรมตะวันออก
### สถาปัตยกรรมไทย
thumb|170x170px|คันทวย สเปียน ปราปโตส
**คันทวย** หรือ **ทวย** คือส่วนหนึ่งของสถาปัตยกรรมไทยทำหน้าที่ค้ำยันชายคา มักแกะสลักหรือหล่อเป็นลวดลายสวยงาม คันทวย มีทั้งที่เป็นไม้ และปูนปั้น ตามแต่ประเภทของอาคาร

คันทวย ทางภาคเหนือ จะเรียกทวยหูช้าง มีลักษณะเป็นแผ่นไม้รูปสามเหลี่ยมติดกับเสาหรือผนัง บนแผ่นไม้มีการสลักลายหรือลายฉลุโปร่ง เป็นรูปนาค ลายดอกไม้ หรือลายต่าง ๆ ตามแต่การออกแบบ

สัดส่วนที่สวยงามของคันทวย คือ 4 คูณ 6 หรือ 4 คูณ 7 หรือ 4 คูณ 8 (4 คือส่วนกว้าง 6 7 และ 8 คือส่วนสูง)

### สถาปัตยกรรมจีน
สถาปัตยกรรมของประเทศจีน ตามธรรมเนียมการก่อสร้างของจีนจะเรียกคันทวยว่า “dougong” ซึ่งใช้กันมาตั้งแต่ก่อนคริสตกาล

## คันทวยในสถาปัตยกรรมตะวันตก
[thumb|170px|right|คันทวยแบบ[สถาปัตยกรรมฟื้นฟูกรีกโรมัน|ฟื้นฟูกรีกโรมันภายใต้ระเบียงที่เมืองอินเดียแนโพลิส รัฐอินดีแอนา]]
[thumb|170px|คันทวย[สถาปัตยกรรมโรมาเนสก์|โรมาเนสก์
ที่คิลเพ็ค (Kilpeck) อังกฤษ เป็นรูปหมาและกระต่าย]]
คำว่า คันทวย ในสถาปัตยกรรมตะวันตก คือก้อนหินหรือที่ยื่นออกมาจากผนังหรือกำแพงเพื่อรับน้ำหนักของสิ่งก่อสร้างที่ยื่นออกมา ถ้าเป็นทวยไม้ก็จะเรียกว่า “tassel” หรือ “bragger” การใช้คันทวยเริ่มใช้กันตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์แต่มานิยมกันในยุคกลางและสถาปัตยกรรมขุนนางสกอตแลนด์

คำว่า “corbel” มาจากภาษาฝรั่งเศสเก่าซึ่งมาจากภาษาละติน “corbellus” แปลว่ากา (นก) แปลงมาจากคำว่า “corvus” ซึ่งหมายถึงลักษณะจะงอยปากนก ฉะนั้นฝรั่งเศสจึงเรียกคันทวยว่า “corbeau” ซึ่งแปลว่านกกา และ “cul-de-lampe” สำหรับคันทวยที่อยู่ภายนอกอาคารที่ใช้รองรับหลังคา หรือ “modillon” สำหรับคันทวยที่รองรับน้ำหนักภายในสิ่งก่อสร้าง

### การใช้คันทวยในการตกแต่ง

คันทวยของสิ่งก่อสร้างแบบโรมาเนสก์มักจะเรียบแต่จะมีการแกะสลักเป็นรูปหน้าคน หัวสัตว์ หรือสัตว์ในจินตนาการ อย่างที่วัดคิลเพ็ค (Kilpeck) อังกฤษที่ยังมีคันทวยจากสมัยนั้นเหลืออยู่เกือบทั้งหมด--85 คันทวยจากเดิม 91

ในสมัยสถาปัตยกรรมอังกฤษตอนต้นประมาณปลายคริสต์ศตวรรษที่ 12 การแกะสลักคันทวยก็เริ่มหรูหราขึ้นเช่นคันทวยที่มหาวิหารลิงคอล์น บางครั้งคันทวยก็จะดูเหมือนงอกออกมาจากกำแพงรองรับด้วยเทวดาหรือรูปสลักอื่น ๆ สมัยต่อมาก็มีการแกะคันทวยเป็นใบไม้หรือรูปตกแต่งอื่น ๆ ซึ่งคล้ายกับการแกะหัวเสา

คันทวยที่รับน้ำหนักระเบียงในประเทศอิตาลี หรือ ประเทศฝรั่งเศส จะค่อนข้างใหญ่กว่าและตกแต่งอย่างวิจิตรกว่าอย่างเช่นคันทวย “Cinquecento” จากคริสต์ศตวรรษที่ 16 ในอังกฤษจะใช้คันทวยในการก่อสร้างบ้านไม้แบบที่เรียกว่า “half-timber” เพื่อรับน้ำหนักชั้นบนที่มักจะยื่นออกมาจากชั้นล่าง

### ฐานคันทวย
**ฐานคันทวย** (corbel table) คือบัวแนวคันทวยที่ยื่นออกมาซึ่งมักจะใช้รองรับรางน้ำ แต่บริเวณลอมบาร์ดึทางตอนเหนือของประเทศอิตาลีจะใช้ฐานคันทวยเป็นเครื่องตกแต่งสิ่งก่อสร้างเช่นใช้แบ่งสิ่งก่อสร้างเป็นชั้น ๆ หรือตกแต่งกำแพงที่ว่างเปล่า

การใช้ฐานคันทวยในประเทศอิตาลีหรือฝรั่งเศสมักจะทำกันอย่างซับซ้อนบางครั้งก็จะเป็นคันทวยซ้อนกันหลายชั้นเช่นในการทำฐานรับเชิงเทินบนป้อม (machicolation) ของปราสาททั้งในอังกฤษและฝรั่งเศส

ในการก่อสร้างปล่องไฟสมัยใหม่จะใช้ฐานคันทวยในการก่อสร้างปล่องเป็นฐานคอนกรีตรอบภายในปล่องรับด้วยคันทวย คันทวยอาจจะหล่อพร้อมคอนกรีต หรือเป็นคันทวยสำเร็จรูป


ไฟล์:Corbeau.eglise.Mas.d.Agen.png|ภาพร่างคันทวย
ไฟล์:Montealegre-01.jpg|ฐานคันทวยบนเชิงเทินป้อมที่วาลลาโดดิด ประเทศสเปน
ไฟล์:Sasamon Burgos Arquivolta 4.jpg|คันทวยที่มหาวิหารเบอร์โกส ประเทศสเปน
Balcone di Giulietta a Verona.jpg|คันทวยรองรับระเบียงจูเลียตที่เวโรนา อิตาลี
ไฟล์:Corbel Venezia.JPG|คันทวยที่เวนิส อิตาลี
ไฟล์:Marmorkirken Copenhagen old organ.jpg|คันทวยรองรับออร์แกนที่วัดมาร์มอร์ค โคเป็นเฮเก็น ประเทศเดนมาร์ก
ไฟล์:Wieskirche 011.JPG|คันทวยรองรับธรรมาสน์ที่วัดวีส์ ประเทศเยอรมันี
ไฟล์:Newark Castle turrets.jpg|คันทวยรองรับหอลอย (corner turrets) ที่ปราสาทนิวอาร์ค (Newark Castle) ที่กลาสโกว์ราวค.ศ. 1600
ไฟล์:Pfister-Haus.JPG|คันทวยรับระเบียงบ้าน “half-timber” ที่เมืองโคลมาร์ประเทศฝรั่งเศส
ไฟล์:Angers rameau.jpg|คันทวยรับระเบียงที่เมืองอองเจส์ประเทศฝรั่งเศส
ไฟล์:Auxerre corbel 001.JPG|คันทวยกอธิคที่ออแซร์ (Auxerre) ประเทศฝรั่งเศส
ไฟล์:Auxerre corbel 002.JPG|คันทวยกอธิคที่ออแซร์ (Auxerre) ประเทศฝรั่งเศส


## อ้างอิง
* สมคิด จิระทัศนกุล **วัด: พุทธศาสนสถาปัตยกรรมไทย **โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พ.ศ. 2544. ISBN 974-600-681-9

## แหล่งข้อมูลอื่น

* วัด : พุทธศาสนสถาปัตยกรรมไทย 
* พุทธศิลปะสถาปัตยกรรม ภาคต้น โดย พระพรหมพิจิตร
* ภูเดช แสนสา **ลวดลายสลักไม้คันทวยประดับโบสถ์วิหาร ในเขตอำเภอลอง จังหวัดแพร่ ** คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พ.ศ. 2547 http://www.finearts.cmu.ac.th/library/fulltext/phudej/
* สุดารัตน์ ชุมมะเสนา **ลวดลายประดับคันทวยวิหารในเขตเทศบาลเมืองลำพูน ** คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พ.ศ. 2547http://www.finearts.cmu.ac.th/library/fulltext/sudarat/
* จันจิรา ขามะวัน **การศึกษาลักษณะทางศิลปกรรมของคันทวยวิหารวัดในเขตอนุรักษ์เมืองเก่าเชียงใหม่ ** คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พ.ศ. 2547 http://www.finearts.cmu.ac.th/library/fulltext/chanjira/

หมวดหมู่:สถาปัตยกรรมไทย
หมวดหมู่:ส่วนประกอบของสิ่งก่อสร้าง
หมวดหมู่:สถาปัตยกรรมตะวันตก
หมวดหมู่:ส่วนประกอบของปราสาท