พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์

**พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์** (18 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 – 11 ตุลาคม พ.ศ. 2432) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาเหม ในรัชกาลที่ 4) เป็นอธิบดีกรมพยาบาลพระองค์แรกและเป็นบุคคลสำคัญที่มีส่วนร่วมในการจัดตั้งโรงพยาบาลศิริราช

## พระประวัติ
### พระชนม์ชีพช่วงต้นและการทำงาน
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 60 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาเหม ในรัชกาลที่ 4) เมื่อวันศุกร์ แรม 7 ค่ำ เดือน 8 ปีจอ จัตวาศก จ.ศ. 1224 ตรงกับวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 พระองค์เป็นต้นราชสกุลโศภางค์

พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ทรงรับราชการหลายตำแหน่ง เป็นเลขานุการในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมอักษรพิมพการ (โรงพิมพ์หลวงอักษรพิมพการ สำนักงานพิมพ์หนังสือราชกิจจานุเบกษา) และเป็นอธิบดีกรมพยาบาล เป็นกำลังสำคัญในการก่อตั้งโรงพยาบาลศิริราชร่วมกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
 
หากเรียงลำดับพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ยังมีพระชนม์อยู่ในขณะนั้น โดยเรียงตามพระชันษา พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ จะมีลำดับต่อจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งที่พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ทรงจัดตั้งโรงพยาบาลศิริราช พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้เจ้ากรมพระอาลักษณ์คิดชื่อกรมให้คล้องจองกับกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ และได้ชื่อกรมว่า **กรมหมื่นศุภกาพย์กวีการ** แต่พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ สิ้นพระชนม์เสียก่อนรับกรม ชื่อกรมนี้จึงไม่ได้มีการสถาปนาแต่อย่างใด

### สิ้นพระชนม์
เนื่องจากการทรงงานอย่างหนักในหลายหน้าที่ทั้งงานประจำและงานจร ทำให้พระพลานามัยของพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ทรุดลง แม้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพและบรรดาเจ้านายที่เป็นพระพี่น้องจะเคยทูลตักเตือนว่าทรงงานเกินพระกำลัง ควรแบ่งเบางานด้านอื่นที่ไม่เกี่ยวกับกิจการของกรมพยาบาลให้ผู้อื่นทำแทน แต่พระองค์ไม่ทรงรับฟังและตั้งพระทัยจะทรงงานถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต่อไป กระทั่งเมื่อแพทย์ตรวจพบว่าพระองค์ประชวรด้วยวัณโรคเนื่องจากพระปัปผาสะ (ปอด) พิการ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์จึงเสด็จประทับรักษาพระองค์ที่โรงพยาบาลศิริราช และตั้งพระทัยไว้ว่าหากรักษาไม่หายก็จะขอสิ้นพระชนม์ในโรงพยาบาล เพราะทรงผูกพันกับโรงพยาบาลศิริราชมาตั้งแต่ทรงเริ่มจัดตั้ง

เมื่อประชวรครั้งที่จะสิ้นพระชนม์นั้นเอง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ออกพระโอษฐ์ด้วยความตกพระทัยว่า "ไม่รู้เลยว่าใช้ศรีเกินกำลัง" และทรงมีพระมหากรุณาธิคุณเสด็จไปเยี่ยมพระอาการของพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ที่โรงพยาบาลศิริราชหลายครั้ง เป็นพยานแห่งพระเกียรติยศสูงสุดที่ได้ถวายงานสนองพระเดชพระคุณในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันศุกร์ เดือน 11 แรม 2 ค่ำ ปีฉลูเอกศก จ.ศ. 1251 ตรงกับวันที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2432 เวลา 13.40 น. สิริพระชันษาได้ 27 ปี 2 เดือน 23 วัน คิดเป็นวันได้ 9,947 วัน พระศพได้ตั้งบำเพ็ญพระกุศล ณ วังสะพานถ่านของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ เนื่องจากก่อนเสด็จไปประทับ ณ โรงพยาบาลศิริราชจนกระทั่งสิ้นพระชนม์นั้น พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ประทับอยู่ ณ ตำหนักแพที่บางยี่ขัน ยังมิทันได้สร้างวังของพระองค์เอง ได้มีการพระราชทานเพลิงพระศพตามราชประเพณี โดยพระราชทานเพลิงพระบุพโพเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2433 (ตามปฏิทินปัจจุบัน) ณ วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร และพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง เมื่อวันที่ 14 กุมภาพันธ์ ปีเดียวกัน หลังจากนั้นจึงได้เชิญพระอัฐิของพระองค์ไปประดิษฐานไว้ที่หอพระนาก วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ส่วนพระอังคารนั้นได้บรรจุไว้ที่วัดพระนามบัญญัติ (วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร ในปัจจุบัน)

## พระโอรสและธิดา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ เป็นต้นราชสกุลโศภางค์ มีหม่อม 1 คน คือ **หม่อมสาย** (สกุลเดิม สาตราภัย) ธิดาของพระยารามคำแหง (กล่อม สาตราภัย) มีพระโอรสและธิดา 3 องค์ เป็นชาย 2 องค์ และหญิง 1 องค์

หม่อมเจ้าปิยสรรพางค์สมรสกับหม่อมทองคำ มีโอรสธิดา 4 คน คือ

* หม่อมราชวงศ์ประมวญศรี โศภางค์
* หม่อมราชวงศ์หญิงเครือศรี สวัสดิวัตน์
* หม่อมราชวงศ์เชวงศรี โศภางค์
* หม่อมราชวงศ์หญิงเยี่ยมศรี สาตราภัย

ปัจจุบันนี้ ราชสกุลโศภางค์ยังมีผู้สืบราชสกุลหลงเหลืออยู่ แต่ปรากฏรายชื่อเพียง 2 ท่านคือ สุชัญญ์ญา โศภางค์ ณ อยุธยา ซึ่งได้รับรางวัลที่ 3 ในการประกวดรถโบราณของสมาคมรถโบราณแห่งประเทศไทยเมื่อปี พ.ศ. 2562 และวิวัฒน์พล โศภางค์ ณ อยุธยา ซึ่งปัจจุบันนี้อาศัยอยู่ที่จังหวัดปทุมธานี

## งานพระนิพนธ์
200px|thumb|"หนังสือว่าด้วยอำนาจผีแลผีหลอก" ผลงานพระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ทรงมีผลงานพระนิพนธ์เท่าที่ค้นพบ ดังนี้
* **หนังสือว่าด้วยอำนาจผีแลผีหลอก** - ตีพิมพ์ครั้งแรกในนิตยสารวชิรญาณวิเศษ ต่อมาได้พิมพ์รวมเล่มแจกเป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงพระศพของพระองค์เอง เมื่อ พ.ศ. 2433 และตีพิมพ์ซ้ำอีกครั้งเมื่อปี พ.ศ. 2464
* โคลงภาพพระราชพงศาวดาร - โคลงประกอบรูปที่ 87 แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ภาพฉลองพระศรีศากยมุนีน่าพระตำหนักน้ำ (งานจิตรกรรมเป็นผลงานการวาดของนายโต) ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2430
* วชิรญาณสุภาษิต - ประกอบด้วยโคลงสี่จำนวน 1 บท

## พระเกียรติยศ

### พระอิสริยยศ
* 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 : พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
* 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 11 ตุลาคม พ.ศ. 2432 : พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
* 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์

## พงศาวลี



## อ้างอิง

* ราชกิจจานุเบกษา. ''ข่าวสิ้นพระชนม์ &#91;พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์&#93;*. เล่ม 6, ตอน 29, วันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2432, หน้า 248.
* ราชกิจจานุเบกษา. [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2432/029/250.PDF *ประวัติพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์*]. เล่ม 6, ตอน 29, วันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2432, หน้า 250.
*  ราชกิจจานุเบกษา. [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2432/046/400.PDF *ข่าวพระราชทานเพลิงพระบุพโพ &#91;พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์&#93;]*. เล่ม 6, ตอน 46, วันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2432, หน้า 400.
*  ราชกิจจานุเบกษา. [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2432/047/403.PDF *ข่าวพระเมรุท้องสนามหลวงต่อไป &#91;พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์&#93;]*. เล่ม 6, ตอน 47, วันที่ 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2432, หน้า 403.
* ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. [http://www.sac.or.th/databases/siamrarebooks/main/index.php/history/2012-04-26-08-47-27/1747-2012-10-25-02-23-35 *นิทานโบราณคดี*, *เรื่องที่ 12 เรื่องตั้งโรงพยาบาล''. พิมพ์ครั้งที่ 10.]   พระนคร: เขษมบรรณกิจ, พ.ศ. 2503. หน้า 241-267.

## แหล่งข้อมูลอื่น

* นิทานโบราณคดี (ออนไลน์) โดยเว็บไซต์ vajirayana.org

หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากวัณโรค