ตัวรับความรู้สึก

ในระบบรับความรู้สึก (sensory system) **ตัวรับความรู้สึก** หรือ **รีเซ็ปเตอร์รับความรู้สึก** หรือ **ปลายประสาทรับความรู้สึก** () เป็นส่วนปลายของเส้นประสาทรับความรู้สึก  (sensory nerve) ที่ตอบสนองต่อตัวกระตุ้นในสิ่งแวดล้อมทั้งภายในภายนอกของสิ่งมีชีวิต  และเมื่อตอบสนองต่อตัวกระตุ้น  ตัวรับความรู้สึกก็จะทำการถ่ายโอนความรู้สึกที่รับรู้  โดยการสร้าง graded potential หรือศักยะงาน (action potential) ในเซลล์เดียวกันหรือเซลล์ที่อยู่ใกล้ ๆ กัน

 
[thumb|300px|right|'''โครงสร้างของระบบรับความรู้สึกในมนุษย์''' (ส่วนบนแสดงตัวรับความรู้สึกประเภทต่าง ๆ, ส่วนกลางแสดงปมประสาทเกี่ยวข้องกับ[ระบบรับความรู้สึกที่สื่อสัญญาณไปยังระบบประสาทกลาง และส่วนล่างแสดงระบบประสาทกลาง)]]

## กิจหน้าที่
ตัวรับความรู้สึกที่เกี่ยวกับการลิ้มรสและการได้กลิ่น  ประกอบด้วยโมเลกุลหน่วยรับความรู้สึกที่มีการเข้าไปยึดกับสารเคมีเฉพาะอย่าง ตัวอย่างเช่น หน่วยรับกลิ่นในเซลล์ประสาทตัวรับกลิ่น เริ่มทำงานด้วยการมีปฏิกิริยากับโครงสร้างทางโมเลกุลของโมเลกุลมีกลิ่น และโดยนัยเดียวกัน หน่วยรับรสในปุ่มรับรส ทำปฏิกิริยากับสารเคมีในอาหารที่ก่อให้เกิดศักยะงาน

หน่วยรับความรู้สึกอย่างอื่น ๆ เช่น หน่วยรับแรงกลและหน่วยรับแสง  ทำการตอบสนองกับตัวกระตุ้นทางกายภาพ ยกตัวอย่างเช่น เซลล์รับแสงในเรตินามีโปรตีนที่มีกิจเฉพาะ เช่น โรด็อปซิน (rhodopsin) ที่ทำการถ่ายโอนแรงงานทางกายภาพของแสงไปเป็นสัญญาณไฟฟ้า และตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) บางอย่างยิงศักยะงานเมื่อเยื่อหุ้มเซลล์ของตนยืดออก

กิจการงานของตัวรับความรู้สึกเป็นองค์ประกอบแรกสุดของระบบรับความรู้สึก  (sensory system) เป็นการตอบสนองต่อลักษณะเฉพาะอย่างของตัวกระตุ้น ซึ่งกำหนดโดยการกระตุ้นที่เหมาะสม (adequate stimulus) ของตัวรับความรู้สึก โดยเริ่มกระบวนการถ่ายโอนความรู้สึก  
ที่อาจเกิดขึ้นโดยการเปลี่ยนสภาพของตัวรับความรู้สีก
(ดูรูปของสภาวะตามสันนิษฐานทั่วไปที่ http://www.bio-balance.com/Receptor2.htm โดยมีการอธิบายภาษาอังกฤษที่ http://www.bio-balance.com/Graphics.htm)

## การจำแนกประเภท
### โดยการกระตุ้นที่เหมาะสม
การกระตุ้นที่เหมาะสม  (adequate stimulus) ของตัวรับความรู้สึก  เป็นลักษณะเฉพาะอย่างหนึ่งของตัวกระตุ้น ที่ตัวรับความรู้สึกมีตัวช่วยที่เหมาะสมในการถ่ายโอนลักษณะเฉพาะอย่างนั้น   (เช่น ตัวรับแสงมีโรด็อปซินที่สามารถทำการถ่ายโอนแสงไปเป็นสัญญาณไฟฟ้า) การกระตุ้นที่เหมาะสมใช้แยกประเภทตัวรับความรู้สึกได้ คือ
*Ampullae of Lorenzini (ในสัตว์มีปลาฉลามเป็นต้น) ตอบสนองต่อสนามไฟฟ้า ความเค็ม และอุณหภูมิ แต่โดยหลักทำหน้าที่เป็นตัวรับไฟฟ้า  (electroreceptor)
*Baroreceptor ตอบสนองต่อความดันในเส้นเลือด
*Chemoreceptor ตอบสนองต่อตัวกระตุ้นเคมี
*Electromagnetic receptor (ตัวรับแม่เหล็กไฟฟ้า) ตอบสนองต่อรังสีอินฟราเรด แสงที่มองเห็นได้ หรือสนามแม่เหล็ก
*Hydroreceptor ตอบสนองต่อความเปลี่ยนแปลงของความชื้น
*ตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) ตอบสนองต่อแรงกล
*โนซิเซ็ปเตอร์ ตอบสนองต่อตัวกระตุ้นอันตราย  (noxious stimuli) ที่อาจจะนำไปสู่ความรู้สึกเจ็บปวด
*Osmoreceptor ตอบสนองต่อ osmolarity ของของเหลว (เช่นในไฮโปทาลามัส)
*เซลล์รับแสง (photoreceptor cell) ตอบสนองต่อแสง
*ตัวรับรู้อากัปกิริยา (proprioceptor) รับรู้อากัปกิริยาในข้อต่อและกล้ามเนื้อ
*ตัวรับอุณหภูมิ (thermoreceptor) ตอบสนองต่ออุณหภูมิ ซึ่งอาจจะเป็นความร้อน ความเย็น หรือทั้งสองอย่าง

### โดยตำแหน่ง
ตัวรับรู้ความรู้สึกอาจจะจำแนกได้โดยตำแหน่งที่อยู่ คือ
*ตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนัง (cutaneous receptor) เป็นตัวรับความรู้สึกที่มีอยู่ในหนังแท้ หรือหนังกำพร้า 
*Muscle spindle เป็นตัวรับแรงกลที่ตรวจจับการยืดออกของกล้ามเนื้อ

### โดยโครงสร้างสัณฐาน
ตัวรับความรู้สึกของร่างกายที่ใกล้กับผิวหนัง สามารถจำแนกได้เป็นสองกลุ่มตามโครงสร้างสัณฐาน คือ
* ปลายประสาทอิสระ เป็นลักษณะของโนซิเซ็ปเตอร์ และตัวรับอุณหภูมิ แผ่ไปทั่วหนังแท้และหนังกำพร้า ที่เรียกว่าปลายประสาทอิสระก็เพราะว่า ปลายสุดของเซลล์ประสาทนั้นไม่มีปลอกไมอีลิน  
* Encapsulated receptor (ตัวรับความรู้สึกมีถุงหุ้ม) ประกอบด้วยตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนังประเภทที่เหลือทั้งหมด  การมีแคปซูลหรือถุงหุ้มนั้น ทำให้ตัวรับความรู้สึกสามารถทำหน้าที่เฉพาะอย่าง (ดูรูปด้านบน)

### โดยอัตราการปรับตัว
* Encapsulated receptor (ตัวรับความรู้สึกมีถุงหุ้ม) ประกอบด้วยตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนังประเภทที่เหลือทั้งหมด  การมีแคปซูลหรือถุงหุ้มนั้น สามารถยังตัวรับความรู้สึกให้ทำหน้าที่เฉพาะกิจ (ดูรูปด้านบน)
* tonic receptor เป็นตัวรับความรู้สึกที่ปรับตัวอย่างช้า ๆ ไปตามตัวกระตุ้น และจะสร้างศักยะงานต่อไปเรื่อย ๆ ตราบเท่าที่ตัวกระตุ้นยังดำรงอยู่ ดังนั้น มันจึงสามารถส่งข้อมูลเกี่ยวกับช่วงระยะเวลาของการกระตุ้น นอกจากนั้นแล้ว tonic receptor บางประเภทมีการทำงานอยู่ตลอดเวลา เพื่อแสดงระดับตัวกระตุ้นพื้นหลัง  ตัวอย่างของ tonic receptor แบบนี้ก็คือ  โนซิเซ็ปเตอร์, joint capsule และ  muscle spindle

## เส้นประสาท

ตัวรับความรู้สึกต่าง ๆ กัน มีใยประสาทต่าง ๆ กัน   เช่น กล้ามเนื้อและตัวรับความรู้สึกที่เกี่ยวข้องกัน  มีใยประสาทแบบ 1 และแบบ 2 ในขณะที่ตัวรับความรู้สึกที่ผิวหนังมีใยประสาทแบบ Aβ, Aδ และ C

## ดู
* การรับรู้อากัปกิริยา
* เซลล์ประสาทความรู้สึก
* โนซิเซ็ปเตอร์
* ตัวกระตุ้น

## หมายเหตุและอ้างอิง

## ข้อมูลอื่น ๆ
* 
* (อังกฤษ) ประเภทหลัก ๆ ของตัวรับความรู้สึกทางกาย

หมวดหมู่:ตัวรับความรู้สึก