ภาษาบาลี

**บาลี** ( पालि;  ปาฬิ; ) เป็นภาษาพิธีกรรมเก่าแก่ในกลุ่มภาษาอินโด-อารยัน (Indo-Aryan languages) ซึ่งเป็นสาขาย่อยของตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน (Indo-European languages) มีจุดกำเนิดมาจากใจกลางอนุทวีปอินเดียโดยถูกจัดเป็นภาษาปรากฤตแขนงหนึ่ง เป็นภาษาที่เป็นที่รู้จักกันดีและมีการศึกษากันอย่างกว้างขวาง เนื่องจากเป็นภาษาที่ใช้บันทึกพระคัมภีร์ในพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท (พระไตรปิฎก)

## จุดกำเนิดและพัฒนาการ
### ศัพทมูลวิทยา
คำว่า 'ปาลิ' เป็นชื่อที่เอาไว้ใช้เรียกภาษาของพระไตรปิฎกเถรวาท คำ ๆ นี้คาดว่าน่าจะมีต้นกำเนิดมาจากพิธีกรรมปาฐกถา โดยที่คำดังกล่าว (ตามความหมายของบรรทัดข้อความต้นฉบับที่ยกตัวอย่างมา) ต่างก็มีความแตกต่างกันไปตามคำอธิบายหรือจากการแปลภาษาต้นฉบับเป็นฉบับภาษาถิ่น เค. อาร์. นอร์มัน (K. R. Norman) ได้เสนอไว้ว่าที่มาของคำว่า 'ปาลิ' นี้มีพื้นฐานมาจากความเข้าใจผิดเกี่ยวกับการประสมคำว่า *ปาลิ* กับคำว่า *ภาสา* ส่งผลให้คำว่าปาลิถูกตีความว่าเป็นชื่อของภาษาใดภาษาหนึ่งโดยเฉพาะ

ภาษาบาลีไม่ปรากฏชื่ออยู่ในพระคัมภีร์หลักหรือในคัมภีร์อรรถกถาเลย ในบางคัมภีร์ก็ระบุด้วยชื่อว่า *ตันติ* ที่แปลว่าเส้นหรือเส้นสาย ชื่อนี้ดูเหมือนเพิ่งจะปรากฏในประเทศศรีลังกาช่วงต้นคริสตสหัสวรรษที่สองแต่เพียงเท่านั้น ซึ่งในยุคดังกล่าวก็เป็นยุคที่เริ่มมีการฟื้นฟูการใช้ภาษาบาลีให้เป็นภาษาในราชสำนักหรือในภาษาวรรณกรรม

ด้วยเหตุนี้จึงทำให้เกิดการถกเถียงกันในหมู่นักวิชาการทุกยุคทุกสมัยว่าชื่อที่ถูกต้องของภาษาบาลีจะต้องเรียกว่าอย่างไรกันแน่ บ้างก็เรียกว่า 'ปาลิ' หรือ 'ปาฬิ' เนื่องจากการสะกดชื่อในแต่ละพระคัมภีร์ต่างก็มีความแตกต่างกันไปในแต่ละฉบับ โดยปรากฎให้เห็นได้ทั้งในชื่อที่มีสระเสียงยาว "อา" และสระเสียงสั้น "อ" อีกทั้งยังมีการแยกความต่างระหว่างทั้งหน่วยเสียงพยัญชนะฐานส่วนหน้าของเพดานแข็งอย่าง "ฬ" หรือ "ล" และยังสามารถพบเห็นทั้งสระ ā และหน่วยเสียง ḷ ได้ผ่านการถอดตัวชุดรหัสตัวอักษร ISO 15919/ALA-LC โดยถอดออกมาเป็นคำว่า ***Pāḷi*** อย่างไรก็ตามจนถึงทุกวันนี้ก็ยังไม่หลักฐานใดที่สามารถชี้ชัดให้เห็นว่ามาตรฐานการสะกดชื่อของภาษาบาลีแบบชัดเจนเพียงคำเดียวจะต้องสะกดอย่างไรกันแน่ การสะกดคำที่มีความเป็นไปได้ทั้งสี่รูปแบบยังสามารถพบได้ในแบบเรียนของอาร์. ซี. ชิลเดอร์ซ (R. C. Childers) โดยแปลคำว่าบาลีไว้ว่า "เส้นของหนังสือ" และระบุว่าภาษาบาลีเป็นภาษาที่มีที่มาของชื่อมาจาก "ความสมบูรณ์แบบทางโครงสร้างไวยากรณ์"

### แหล่งกำเนิดทางภูมิศาสตร์
ชื่อเรียกภาษานี้ คือ **ปาลิ** (อักษรโรมัน : Pāli) นั้น ไม่ปรากฏที่มาที่ชัดเจน และเป็นที่ถกเถียงเรื่อยมาโดยไม่มีข้อสรุป เดิมเป็นภาษาของชนชั้นสามัญสำหรับชาวพุทธโดยทั่วไปเชื่อว่า ภาษาบาลีมีกำเนิดจากแคว้นมคธ ในชมพูทวีป และเรียกว่าภาษามคธ หรือภาษามาคธี หรือภาษาปรากฤตแบบมคธ หรือมาคธิกโวหาร ซึ่ง "มาคธิกโวหาร" พระพุทธโฆสาจารย์พระอรรถกถาจารย์นามอุโฆษมีชีวิตอยู่ในพุทธศตวรรษที่ 10 อธิบายว่าเป็น "สกานิรุตติ" คือภาษาที่พระพุทธเจ้าตรัส

นักภาษาศาสตร์บางท่านมีความเห็นว่าภาษาบาลีเป็นภาษาทางภาคตะวันตกของอินเดีย นักวิชาการชาวเยอรมันสมัยปัจจุบันซึ่งเป็นนักสันสกฤตคือศาสตราจารย์ไมเคิล วิตเซลแห่งมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด สหรัฐอเมริกา ถือว่าภาษาบาลีเป็นภาษาทางภาคตะวันตกของอินเดีย และเป็นคนละภาษากับภาษาจารึกของพระเจ้าอโศกมหาราช (ภาษาปรากฤตแบบอโศก)

ภาษาบาลีมีพัฒนาการที่ยาวนาน มีการใช้ภาษาบาลีเพื่อบันทึกคัมภีร์ในพระพุทธศาสนา (เถรวาท) เป็นจำนวนมาก วิลเฮล์ม ไกเกอร์ (Wilhem Geiger) นักปราชญ์บาลีชาวเยอรมัน ได้เขียนหนังสือที่มีชื่อเสียงในสมัยศตวรรษที่ 19 คือ Pali Literatur und Sprache โดยวางทฤษฎีที่คนไทยรู้จักกันดีว่าภาษาบาลีในพระไตรปิฎกนั้นสามารถแบ่งวิวัฒนาการการแต่งได้ 4 ยุค ตามรูปลักษณะของภาษาที่ใช้ดังนี้:

* **ยุคคาถา** หรือยุคร้อยกรอง มีลักษณะการใช้คำที่ยังเกี่ยวพันกับภาษาไวทิกะซึ่งใช้บันทึกคัมภีร์พระเวทอยู่มาก
* **ยุคร้อยแก้ว** มีรูปแบบที่เป็นภาษาอินโดอารยันสมัยกลาง แตกต่างจากสันสกฤตแบบพระเวทอย่างเด่นชัด ภาษาในพระไตรปิฎกเขียนในยุคนี้
* **ยุคร้อยกรองระยะหลัง** เป็นช่วงเวลาหลังพระไตรปิฎก ปรากฏในคัมภีร์ย่อย เช่น มิลินทปัญหา วิสุทธิมรรค เป็นต้น
* **ยุคร้อยกรองประดิษฐ์** เป็นการผสมผสาน ระหว่างภาษายุคเก่า และแบบใหม่ กล่าวคือคนแต่งสร้างคำบาลีใหม่ ๆ ขึ้นใช้เพราะให้ดูสวยงาม บางทีก็เป็นคำสมาสยาว ๆ ซึ่งไม่ปรากฏในพระไตรปิฎก แสดงให้เห็นชัดเจนว่าแต่งขึ้นหลังจากที่มีการเขียนคัมภีร์แพร่หลายแล้ว

ปัจจุบันมีการศึกษาภาษาบาลีอย่างกว้างขวางในประเทศที่นับถือพุทธศาสนาเถรวาท เช่น ศรีลังกา พม่า ไทย ลาว กัมพูชา และอินเดีย แม้กระทั่งในอังกฤษ ก็มีผู้สนใจศึกษาพระพุทธศาสนาได้พากันจัดตั้ง สมาคมบาลีปกรณ์ (Pali Text Society) ขึ้นในกรุงลอนดอนของประเทศอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. 2424 เพื่อศึกษาภาษาบาลีและวรรณคดีภาษาบาลี รวมถึงการแปลและเผยแพร่ ปัจจุบันนั้น สมาคมบาลีปกรณ์ดังกล่าวนี้มีสำนักงานใหญ่อยู่ที่ตำบลเฮดดิงตัน ในเมืองอ๊อกซฟอร์ดของสหราชอาณาจักร

คำว่า"บาลี" เองนั้นแปลว่าเส้นหรือหนังสือ และชื่อของภาษานี้น่ามาจากคำว่า ปาฬี (Pāḷi) อย่างไรก็ตาม ชื่อภาษานี้มีความขัดแย้งกันในการเรียก ไม่ว่าจะเป็นสระอะหรือสระอา และเสียง “ล” หรือ “ฬ” ภาษาบาลีเป็นภาษาเขียนของกลุ่มภาษาปรากฤต ซึ่งเขียนเป็นลายลักษณ์อักษรในศรีลังกาเมื่อพุทธศตวรรษที่ 5 ภาษาบาลีจัดเป็นภาษากลุ่มอินโด-อารยันยุคกลาง แตกต่างจากภาษาสันสกฤตไม่มากนัก ภาษาบาลีไม่ได้สืบทอดโดยตรงจากภาษาสันสกฤตพระเวทในฤคเวท แต่อาจะพัฒนามาจากภาษาลูกหลานภาษาใดภาษาหนึ่ง

คาดว่าภาษาบาลีเป็นภาษาที่ใช้ในสมัยพุทธกาลเช่นเดียวกับภาษามคธโบราณหรืออาจจะสืบทอดมาจากภาษานี้ เอกสารในศาสนาพุทธเถรวาทเรียกภาษาบาลีว่าภาษามคธ ซึ่งอาจจะเป็นความพยายามของชาวพุทธที่จะโยงตนเองให้ใกล้ชิดกับราชวงศ์เมาริยะ พระพุทธเจ้าทรงเทศนาสั่งสอนที่มคธ แต่ก็มีสังเวชนียสถาน 4 แห่งที่อยู่นอกมคธ จึงเป็นไปได้ที่จะใช้ภาษากลุ่มอินโด-อารยันยุคกลางหลายสำเนียงในการสอน ซึ่งอาจจะเป็นภาษาที่เข้าใจกันได้ ไม่มีภาษากลุ่มอินโด-อารยันยุคกลางใด ๆ มีลักษณะเช่นเดียวกับภาษาบาลี แต่มีลักษณะบางประการที่ใกล้เคียงกับจารึกพระเจ้าอโศกมหาราชที่คิร์นาร์ทางตะวันตกของอินเดีย และหถิคุมผะทางตะวันออก

นักวิชาการเห็นว่าภาษาบาลีเป็นภาษาลูกผสม ซึ่งแสดงลักษณะของภาษาปรากฤตหลายสำเนียง ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 2 และได้ผ่านกระบวนการทำให้เป็นภาษาสันสกฤต พระธรรมคำสอนทั้งหมดของพระพุทธศาสนาถูกแปลเป็นภาษาบาลีเพื่อเก็บรักษาไว้ และในศรีลังกายังมีการแปลเป็นภาษาสิงหลเพื่อเก็บรักษาในรูปภาษาท้องถิ่นอีกด้วย อย่างไรก็ตาม ภาษาบาลีได้เกิดขึ้นที่อินเดียในฐานะภาษาทางการเขียนและศาสนา ภาษาบาลีได้แพร่ไปถึงศรีลังกาในพุทธศตวรรษที่ 9-10 และยังคงอยู่ถึงปัจจุบัน
### ภาษาบาลีและภาษาอรธามคธี
ภาษาที่เก่าแก่ที่สุดของกลุ่มภาษาอินโด-อารยันยุคกลางที่พบในจารึกสมัยพระเจ้าอโศกมหาราชคือภาษาบาลีและภาษาอรธามคธี ภาษาทั้งสองนี้เป็นภาษาเขียน ภาษานี้ไม่ได้ใหม่ไปกว่าภาษาสันสกฤตคลาสสิกเมื่อพิจารณาในด้านลักษณะทางสัทวิทยาและรากศัพท์ ทั้งสองภาษาไม่ได้พัฒนาต่อเนื่องมาจากภาษาสันสกฤตพระเวทซึ่งเป็นพื้นฐานของภาษาสันสกฤตคลาสสิก อย่างไรก็ตาม ภาษาบาลีมีลักษณะที่ใกลเคียงกับภาษาสันสกฤตและมีความแตกต่างอย่างเป็นระบบ และสามารถเปลี่ยนคำในภาษาสันสกฤตไปเป็นคำในภาษาบาลีได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าคำในภาษาบาลีเป็นส่วนหนึ่งของภาษาสันสกฤตโบราณหรือยืมคำโดยการแปลงรูปจากภาษาสันสกฤตได้เสมอไป เพราะมีคำภาษาสันสกฤตที่ยืมมาจากภาษาบาลีเช่นกัน

### ภาษาบาลีในปัจจุบัน
thumb|สถาบันกวดวิชาดาว้องก์ โดยอาจารย์ปิง เป็นหนึ่งในสถาบันกวดวิชาที่เปิดกวดวิชาภาษาบาลีในปัจจุบัน
ปัจจุบัน การศึกษาบาลีเป็นไปเพื่อความเข้าใจคัมภีร์ทางพุทธศาสนา และเป็นภาษาของสามัญชนทั่วไป ศูนย์กลางการศึกษาภาษาบาลีที่สำคัญคือประเทศที่นับถือศาสนาพุทธเถรวาทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ได้แก่ พม่า ลาว ไทย กัมพูชา รวมทั้งศรีลังกา ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 25 มีการศึกษาภาษาบาลีในอินเดีย ในยุโรปมีสมาคมบาลีปกรณ์เป็นหน่วยงานที่ส่งเสริมการเรียนภาษาบาลีโดยนักวิชาการชาวตะวันตกที่ก่อตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2424 ตั้งอยู่ในประเทศอังกฤษ สมาคมนี้ตีพิมพ์ภาษาบาลีด้วยอักษรโรมัน และแปลเป็นภาษาอังกฤษ ใน พ.ศ. 2412 ได้ตีพิมพ์พจนานุกรมภาษาบาลีเล่มแรก การแปลภาษาบาลีเป็นภาษาอังกฤษครั้งแรกเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2415รมสำหรับเด็กตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2419 นอกจากที่อังกฤษ ยังมีการศึกษาภาษาบาลีในเยอรมัน เดนมาร์ก และรัสเซีย

เฉพาะในประเทศไทยนั้น มีการศึกษาภาษาบาลีในวัดมาช้านาน และยังมีเปิดสอนในลักษณะหลักสูตรเร่งรัดที่มหาวิทยาลัยสงฆ์ทั้งสองแห่งกล่าวคือมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย และมหามกุฏราชวิทยาลัย โดยเฉพาะที่มหามกุฏราชวิทยาลัยนั้น ได้ดำเนินการเรียนการสอนภาษาบาลีให้บรรดาแม่ชี ซึ่งแบ่งเป็น ๙ ชั้นเรียกว่า บ.ศ. 1-9 มาเป็นเวลาช้านาน และปัจจุบันนี้ ก็มีแม่ชีสำเร็จการศึกษาเปรียญ ๙ ตามระบบนี้เพิ่มจำนวนมากขึ้นเรื่อย ๆ ด้วย มีโรงเรียนสอนภาษาบาลี ให้กับภิกษุสามเณรทั่วประเทศไทย เป็นโรงเรียนพระปริยัติธรรม นอกจากนี้ในปัจจุบันสถาบันทดสอบการศึกษาแห่งชาติยังจัดสอบข้อสอบความถนัดทางด้านภาษาบาลี (PAT 7.6)

## รากศัพท์
คำทุกคำในภาษาบาลีมีต้นกำเนิดเดียวกับภาษาปรากฤตในกลุ่มภาษาอินโด-อารยันกลางเช่นภาษาปรากฤตของชาวเชน ความสัมพันธ์กับภาษาสันสกฤตยุคก่อนหน้านั้นไม่ชัดเจนและซับซ้อน แต่ทั้งภาษาสันสกฤตและภาษาบาลีต่างได้รับอิทธิพลซึ่งกันและกัน เมื่อเปรียบเทียบกับภาษาสันสกฤต ความคล้ายคลึงของทั้งสองภาษาดูจะมากเกินจริงเมื่อเปรียบเทียบกับภาษาในยุคหลัง ซึ่งกลายเป็นภาษาเขียนหลังจากที่ใช้ภาษาสันสกฤตเป็นภาษาในชีวิตประจำวันมาหลายศตวรรษ และได้รับอิทธิพลจากภาษาในอินเดียยุคกลาง รวมทั้งการยืมคำระหว่างกัน ภาษาบาลีเมื่อนำมาใช้งานทางศาสนาจะยืมคำจากภาษาท้องถิ่นน้อยกว่า เช่น การยืมคำจากภาษาสิงหลในศรีลังกา ภาษาบาลีไม่ได้ใช้บันทึกเอกสารทางศาสนาเท่านั้น แต่มีการใช้งานด้านอื่นด้วย เช่น เขียนตำราแพทย์ด้วยภาษาบาลี แต่ส่วนใหญ่นักวิชาการจะสนใจด้านวรรณคดีและศาสนา

## สัทวิทยา

หน่วยเสียงในภาษาบาลีแบ่งออกเป็นเป็นหน่วยเสียงพยัญชนะและหน่วยเสียงสระดังนี้

### เสียงสระ

### เสียงพยัญชนะ

## การเขียนภาษาบาลี

ในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช มีการใช้ อักษรพราหมี เขียน ภาษาปรากฤต ซึ่งเป็นภาษาที่มีความใกล้เคียงกับภาษาบาลี ในทางประวัติศาสตร์ การใช้ภาษาบาลีเพื่อบันทึกคัมภีร์ทางศาสนาครั้งแรกเกิดขึ้นที่ศรีลังกา เมื่อราว พ.ศ. 443 แม้การออกเสียงภาษาบาลีจะใช้หลักการเดียวกัน แต่ภาษาบาลีเขียนด้วยอักษรหลายชนิด ในศรีลังกาเขียนด้วยอักษรสิงหล ในพม่าใช้อักษรพม่า ในไทยและกัมพูชาใช้อักษรขอมหรืออักษรเขมรและเปลี่ยนมาใช้อักษรไทยในประเทศไทยเมื่อ พ.ศ. 2436 และเคยเขียนด้วยอักษรอริยกะที่ประดิษฐ์ขึ้นเป็นเวลาสั้น ๆ ในลาวและล้านนาเขียนด้วยอักษรธรรมที่พัฒนามาจากอักษรมอญ นอกจากนั้น อักษรเทวนาครีและอักษรมองโกเลียเคยใช้บันทึกภาษาบาลีเช่นกัน

ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 24 เป็นต้นมา สมาคมบาลีปกรณ์ในยุโรปได้พัฒนาการใช้อักษรละตินเพื่อเขียนภาษาบาลี โดยอักษรที่ใช้เขียนได้แก่ a ā i ī u ū e o ṁ k kh g gh ṅ c ch j jh ñ ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ t th d dh n p ph b bh m y r l ḷ v s h

## ไวยากรณ์
ภาษาบาลีเป็นภาษาที่มีวิภัตติปัจจัยตามแบบลักษณะของภาษาในตระกูลอินโด-ยูโรเปียน
กล่าวคือการนำคำมาประกอบในประโยคจะต้องมีการผันคำโดยอาจจะเติมเสียงต่อท้ายหรือเปลี่ยนรูปคำบ้าง
เช่นในภาษาอังกฤษเรามักจะเห็นการเติม -s สำหรับคำนามพหูพจน์ หรือเติม -ed สำหรับกริยาอดีต
แต่ในภาษาบาลีมีสิ่งที่ต้องพิจารณามากกว่าภาษาอังกฤษอีกหลายอย่าง

### การผันคำนาม (Noun Declension)
ในที่นี้ขอหมายรวมทั้ง นามนาม (Nouns), คุณนาม (Adjectives) และสัพนาม (สพฺพนาม) (Pronouns)
ซึ่งการนำคำนามเหล่านี้มาประกอบประโยคในภาษาบาลีจะพิจารณาสิ่งต่อไปนี้
* **ลิงค์** (ลิงฺค) (Gender) หรือเพศ ในภาษาบาลีมีสามเพศคือชาย หญิง และไม่มีเพศ บางคำศัพท์เป็นได้เพศเดียว บางศัพท์อาจเป็นได้สองหรือสามเพศ ต้องอาศัยการจดจำเท่านั้น
* **วจนะ** (วจน) (Number) หรือพจน์ ได้แก่ เอกวจนะ และ พหุวจนะ
* **การก** (Case) การกคือหน้าที่ของนามในประโยค อันได้แก่
*# **ปฐมาวิภัตติ** หรือ กรรตุการก/กัตตุการก (กตฺตุการก) (Nominative) เป็นประธานหรือผู้กระทำ (มักแปลโดยใช้คำว่า อ.. (อันว่า)....)
*# **ทุติยาวิภัตติ** หรือ กรรมการก/กัมมการก (กมฺมการก) (Accusative) เป็นกรรม (ซึ่ง..., สู่...)
*# **ตติยาวิภัตติ** หรือ กรณการก (Instrumental) เป็นเครื่องมือในการกระทำ (ด้วย..., โดย..., อัน...., ตาม.....)
*# **จตุตถีวิภัตติ** (จตุตฺถี) หรือ สัมปทานการก (สมฺปทานการก) (Dative) เป็นกรรมรอง (แก่..., เพื่อ..., ต่อ...)
*# **ปัญจมีวิภัตติ** (ปญฺจมี) หรือ อปาทานการก (Ablative) เป็นแหล่งหรือแดนเกิด (แต่..., จาก..., กว่า...)
*# **ฉัฏฐีวิภัตติ** (ฉฏฺฐี) หรือ สัมพันธการก (สมฺพนฺธการก) (Genitive) เป็นเจ้าของ (แห่ง..., ของ...)
*# **สัตตมีวิภัตติ** (สตฺตมี) หรือ อธิกรณการก (Locative) สถานที่ (ที่..., ใน...)
*# **อาลปนะวิภัตติ** (อาลปน) หรือ สัมโพธนการก (สมฺโพธนการก) (Vocative) อุทาน, เรียก (ดูก่อน...)
* **สระการันต์** (สรการนฺต) (Termination Vowel) คือสระลงท้ายของคำศัพท์ที่เป็นนาม เพราะสระลงท้ายที่ต่าง ๆ กัน ก็จะต้องเติมวิภัตติที่ต่าง ๆ กันไป

ตัวอย่างเช่น คำว่า *สงฺฆ* คำนี้มีสระ *อะ* เป็นการันต์และเพศชาย
เมื่อนำไปใช้เป็นประธานเอกพจน์ (กรรตุการก เอกพจน์) จะผันเป็น *สงฺโฆ* (สงฺฆ + -สิ ปฐมาวิภัตติ), ประธานพหูพจน์ (กรรตุการก พหูพจน์) เป็น *สงฺฆา* (สงฺฆ + -โย ปฐมาวิภัตติ),
กรรมตรงเอกพจน์ (กรรมการก เอกพจน์) เป็น *สงฺฆํ* (สงฺฆ + -อํ ทุติยาวิภัตติ), กรรมรองเอกพจน์ (สัมปทานการก เอกพจน์) เป็น *สงฺฆสฺส* (สงฺฆ + -ส จตุตถีวิภัตติ) ฯลฯ
หรือคำว่า *ภิกฺขุ* คำนี้มีสระ *อุ* เป็นการันต์และเพศชาย
เมื่อนำไปใช้เป็นประธานเอกพจน์ (กรรตุการก เอกพจน์) ก็ผันเป็น *ภิกฺขุ* (ภิกฺขุ + -สิ ปฐมาวิภัตติ), ประธานพหูพจน์ (กรรตุการก พหูพจน์) เป็น *ภิกฺขโว* หรือ *ภิกฺขู* (ภิกฺขุ + -โย ปฐมาวิภัตติ),
กรรมตรงเอกพจน์ (กรรมการก เอกพจน์) เป็น *ภิกฺขุ* (ภิกฺขุ + -อํ ทุติยาวิภัตติ), กรรมรองเอกพจน์ (สัมปทานการก เอกพจน์) เป็น *ภิกฺขุสฺส* หรือ *ภิกฺขุโน* (ภิกฺขุ + -ส จตุตถีวิภัตติ) ฯลฯ

### การนับ
แบ่งเป็น ๒ ประเภท คือ

* ปกติสังขยา นับจำนวนปกติ

* ปูรณสังขยา นับลำดับ คือปกติสังขยา ที่ประกอบด้วยปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย ถ ฐ ม อี
** ๑. ติย ปัจจัย ต่อท้ายเฉพาะ ทฺวิ ติ 
** ๒. ถ ปัจจัย ต่อท้ายเฉพาะ จตุ 
** ๓. ฐ ปัจจัย ต่อท้ายเฉพาะ ฉ 
** ๔. ม ปัจจัย ต่อท้ายได้ทุกตัวยกเว้น ทฺวิ ติ จตุ ฉ
** ๕. อี ปัจจัย ต่อท้ายเฉพาะ ๑๑,๑๒,๑๓,๑๔, ๑๕,๑๖, ๑๗, ๑๘ เป็นอิตถีลิงก์อย่างเดียว  ถ้าเป็นลิงก์อื่นจากให้ลง ม ปัจจัย

### สรรพนาม

* ๑. **ปุริสสัพพนาม** ใช้แทนชื่อ คน สัตว์ สิ่งของ แบ่งเป็น ๓ คือ
** ประถมบุรุษ คือ คำพูดที่ใช้แทนชื่อคน สัตว์ ที่ สิ่งของ ที่ผู้พูดพูดถึง ซึ่งอยู่นอกวงสนทนา ในภาษาบาลีใช้ **ต** แปลว่า ท่าน เธอ เขา มัน เป็นได้ ๓ ลิงก์
** มัธยมบุรุษ สำหรับแทนชื่อผู้ที่พูดกับเราอยู่ในวงสนทนา ใน ภาษาบาลีใช้ **ตุมฺห** แปลว่า เจ้า ท่าน เธอ สู เอ็ง มึง เป็นได้ ๒ ลิงก์
** อุตฺตมบุรุษ สำหรับแทนชื่อผู้พูดเอง ในภาษาบาลีใช้ **อมฺห** แปลว่า ข้าพเจ้า ฉัน กระผม เรา พวกเรา เป็นได้ ๒ ลิงก์

**ตุมฺห** ศัพท์ (ท่าน เธอ เจ้า) เป็น ๒ ลิงก์คือ ปุลิงก์ และอิตฺถีลิงก์แจกอย่างเดียวกัน ดังนี้

อมฺห ศัพท์(เรา) เป็น ๒ ลิงก์คือ ปุลิงก์และอิตฺถีลิงก์ แจกอย่างเดียวกัน ดังนี้

* วิเสสนสัพพนาม แบ่งออกเป็น ๒ อย่าง คือ
** ๑. นิยมวิเสสนสัพพนาม แสดงถึงนามนามที่แน่นอน มี ๔ ศัพท์ คือ **ต**, **เอต**, **อิม**, **อมุ**
** ๒. อนิยมวิเสสนสัพพนาม แสดงถึงนามที่ไม่แน่นอน มี๑๓ ศัพท์คือ

**

### การผันคำกริยา (Verb Conjugation)
คำกริยาหรือที่เรียกว่าอาขยาต (อาขฺยาต) เกิดจากการนำธาตุของกริยามาลงปัจจัย (ปจฺจย) และใส่วิภัตติ (วิภตฺติ) ตามแต่ลักษณะการใช้งานในประโยค
* **การใส่วิภัตติ** เพื่อปรับกริยานั้นให้เหมาะสมกับสถานการณ์ที่กำลังนำไปใช้ มีสิ่งที่จะพิจารณาดังนี้
** **กาล** (Tense) ดูว่ากริยานั้นเกิดขึ้นในเวลาใด
**# **ปัจจุบันกาล** (ปจฺจุปฺปนฺนกาล)
**# **อดีตกาล** (อตีตกาล)
**# **อนาคตกาล**
** **วิภัตติอาขยาต**
**# **วัตตมานา** (วตฺตมานา) (จาก วตฺตฺ ธาตุ (เกิดขึ้น) + -อ ปัจจัย + -มาน ปัจจัยในกิริยากิตก์) (Present - Indicative) กริยาปัจจุบัน ใช้ในประโยคบอกเล่า
**# **ปัญจมี** (ปญฺจมี) (Present - Imperative) ใช้ในประโยคคำสั่ง หรือขอให้ทำ
**# **สัตตมี** (สตฺตมี) (Present - Optative) ใช้บอกว่าควรจะทำ พึงกระทำ
**# **ปโรกขา** (ปโรกฺขา) (ปโรกฺข (ปร + -โอ- อาคม + อกฺข) + -อา ปัจจัย) (Indefinite Past) กริยาอดีตที่ล่วงแล้ว เกินจะรู้ (กาลนี้ไม่ค่อยมีใช้แล้ว) มีใช้เฉพาะ *อาห* (พฺรู ธาตุ (พูด) + -อ ปัจจัย + -อ ปโรกขาวิภัตติ) และ *อาหุ* (พฺรู ธาตุ (พูด) + -อ ปัจจัย + -อุ ปโรกขาวิภัตติ)
**# **หิยัตตนี** (หิยตฺตนี) (จาก *หิยฺโย* วิเสสนนิบาต (เมื่อวาน) + -อตฺตน ปัจจัย) (Definite Past) กริยาอดีตที่ผ่านไปเมื่อวาน
**#**อัชชัตตนี** (อชฺชตฺตนี) (จาก *อชฺช* วิเสสนนิบาต (อิม + -ชฺช ปัจจัย (แทนสัตตมีวิภัตติ)) (ในวันนี้) (= อิเม, อิมสฺมิ) + -อตฺตน ปัจจัย) (Recently Past) กริยาที่ผ่านไปเมื่อเร็ว ๆ นี้ หรือในวันนี้ 
**# **ภวิสสันติ** (ภวิสฺสนฺติ) (มาจาก ภู ธาตุ + -อ ปัจจัย + -อิสฺสนฺติ วิภัตติ หรือ ภู ธาตุ + -อ ปัจจัย + -อิ- อาคม + -สฺสนฺติ วิภัตติ) (Future) กริยาที่จะกระทำ
**# **กาลาติปัตติ** (กาลาติปตฺติ) (กาล + อติปตฺติ (อติ- อุปสรรค + ปตฺติ)) (Conditional) กริยาที่คิดว่าน่าจะทำแต่ก็ไม่ได้ทำ (หากแม้นว่า...)
** **บท** (ปท) (Voice) ดูว่ากริยานั้นเกิดกับใคร
**# **ปรัสสบท** (ปรสฺสปท) (Active) เป็นการกระทำอันส่งผลกับผู้อื่น เป็นกรรตุวาจก กับ เหตุกรรตุวาจก
**# **อัตตโนบท** (อตฺตโนปท) (Reflexive) เป็นการกระทำอันส่งผลกับตัวเอง หรือมีสภาวะเป็นอย่างนั้นอยู่เอง เป็นกรรมวาจก, ภาววาจก และ เหตุกรรมวาจก
** **วจนะ** (วจน) (Number) เหมือนคำนามคือแบ่งเป็นเอกวจนะและพหุวจนะ ซึ่งวจนะของกริยาก็ต้องขึ้นกับวจนะของนามผู้กระทำ
** **บุรุษ** (ปุริส) (Person) บอกบุรุษผู้กระทำกริยา บุรุษในภาษาบาลีนี้จะกลับกับภาษาอังกฤษคือ
**# **บุรุษที่หนึ่ง** ปฐม ปุริส หมายถึงผู้อื่น (เขา) (ต คุณนาม) (โส ปุริโส, เต ปุริสา)
**# **บุรุษที่สอง** มชฺฌิม ปุริส หมายถึงผู้ที่กำลังพูดด้วย (เธอ) (ตุมฺห, ตฺวํ, ตุมฺเห สัพพนาม)
**# **บุรุษที่สาม** อุตฺตม ปุริส หมายถึงผู้ที่กำลังพูด (ฉัน) (อมฺห, อหํ, มยํ สัพพนาม)

ตัวอย่างเช่น กริยาธาตุ *วัท* (วทฺ ธาตุ) ที่แปลว่าพูด เป็นกริยาที่ Active ถ้าจะบอกว่า ฉันย่อมพูด ก็จะเป็น *วะทามิ* (อหํ วทามิ) (วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -มิ วัตตมานาวิภัตติ),
พวกเราย่อมพูด เป็น *วะทามะ* (มยํ วทาม) (วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -ม วัตตมานาวิภัตติ), เธอย่อมพูด เป็น *วะทะสิ* (ตฺวํ วทสิ) (วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -สิ วัตตมานาวิภัตติ), เขา/บุรุษนั้นย่อมพูด เป็น *วะทะติ* (โส ปุริโส วทติ) (วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -ติ วัตตมานาวิภัตติ),
ฉันพึงพูด เป็น *วะเทยยามิ* (วเทยฺยามิ) (วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -เอยฺยามิ สัตตมีวิภัตติ), ฉันจัก/จะพูด เป็น *วะทิสสามิ* (วทิสฺสามิ) (วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -อิ- อาคม + -สฺสามิ ภวิสสันติวิภัตติ หรือ วทฺ ธาตุ + -อ ปัจจัย + -อิสฺสามิ ภวิสสันติวิภัตติ) ฯลฯ

* **การลงปัจจัย** สำหรับธาตุของคำกริยา ก่อนที่จะใส่วิภัตตินั้น อันที่จริงต้องพิจารณาก่อนด้วยว่ากริยาที่นำมาใช้นั้นเป็นลักษณะปกติหรือมีการแสดงอาการอย่างใดเป็นพิเศษดังต่อไปนี้หรือเปล่า
ปัจจัยแบ่งเป็น 5 หมวด ตามวาจก ดังนี้

# **กัตตุวาจก** ลงปัจจัย 10 ตัว คือ  **อ (เอ) ย ณุ-ณา นา ณฺหา โอ เณ-ณย**
# **กัมมวาจก** ลง **ย** ปัจจัย กับ **อิ อาคม**หน้า ย
# **ภาววาจก** ลง **ย** ปัจจัย (และ เต วัตตมานา)
# **เหตุกัตตุวาจก** ลงปัจจัย 4 ตัว คือ **เณ ณย ณาเป ณาปย**
# **เหตุกัมมวาจก** ลงปัจจัย **10** ตัวนั้นด้วย ลงเหตุปัจจัยคือ **ณาเป** ด้วย ลง **ย** ปัจจัยกับทั้ง **อิ** อาคม หน้า ย ด้วย (มีรูปเป็น -าปิย)

**หมวด ภู ธาตุ  ลง อ ปัจจัย**

* ภู ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = ภวติ (ย่อมมี, ย่อมเป็น) 
* หุ ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = โหติ (ย่อมมี, ย่อมเป็น) 
* สี ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = เสติ, สยติ (ย่อมนอน) 
* มร ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = มรติ (ย่อมตาย) 
* ปจ ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = ปจติ (ย่อมหุง, ย่อมต้ม) 
* อิกฺข ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = อิกฺขติ(ย่อมเห็น) 
* ลภ ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = ลภติ (ย่อมได้) 
* คม ธาตุลง อ ปัจจัย ติ วัตตมานา = คจฺฉติ(ย่อมไป, ย่อมถึง)

**หมวด รุธ ธาตุ ลง อ เอ ปัจจัย และนิคคหิตอาคมต้นธาตุ**

ลง อ ปัจจัยแล้ว มีวิธีการเหมือนในหมวด ภู ธาตุ  และลงนิคคหิตอาคมที่สระต้นธาตุ แล้วแปลงเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค

* **รุนฺธติ** (**รุธ** อ ติ) ย่อมปิด    **ภุญฺชติ** (**ภุช** อ ติ) ย่อมกิน    **ลิมฺปติ** (**ลึป** อ ติ) ย่อมฉาบ **มุญฺจติ** (**มุจ** อ ติ) ย่อมปล่อย    **อยุญฺชิ** (อ **ยุช** อ อี) ได้ประกอบแล้ว     **ภุญฺชิสฺส** (**ภุช** อ อิ สฺสา) จักกินแล้ว

ให้ลง นิคหิตอาคม ที่ต้นธาตุ แล้วแปลงนิคหิต เป็นพยัญชนะที่สุด วรรค ตัวใดตัวหนึ่ง ตามพยัญชนะข้างหลัง

**หมวด ทิว ธาตุ  ลง ย ปัจจัย**

* หลังธาตุที่ลงท้ายด้วย **ว**  แปลง ย เป็น ว  แล้วแปลง วฺว เป็น **พฺพ** เช่น  **ทิพฺพติ** (**ทิว** ย ติ) ย่อมเล่น  **สิพฺพติ** (**สิว** ย ติ) ย่อมเย็บ
* หลังธาตุที่ลงท้ายด้วยพยัญชนะในวรรค **ก ฏ ป** (วรรคที่ 1 3 5)  และ **ย ล ส**  แปลง **ย** **เป็นบุพพรูป** คือเหมือนตัวหน้า ย **สกฺกติ** (**สก** ย) ย่อมอาจ-สามารถ    **กุปฺปติ** (**กุป** ย) ย่อมโกรธ    **ตปฺปติ** (**ตป** ย) ย่อมเดือดร้อน **ลุปฺปติ** (**ลุป** ย) ย่อมลบ    **สปฺปติ** (**สป** ย) ย่อมแช่ง    **ทิปฺปติ** (**ทิป** ย) ย่อมสว่าง, รุ่งเรือง

**หมวด สุ ธาตุ  ลง ณุ ณา อุณา ปัจจัย**

* **ณุ** ปัจจัย  แปลง อุ เป็น **โอ**  เช่น  **สุโณติ** (**สุ** ณุ ติ) ย่อมฟัง
* **ณา อุณา** ลงหน้าวิภัตติที่ขึ้นต้นด้วยสระ ให้**ลบ อา** ที่ ณา  เช่น  **สุณาติ** (**สุ** ณา ติ) ย่อมฟัง      **สุณนฺติ** (**สุ** ณา อนฺติ) ย่อมฟัง    **ปาปุณาติ** (ป **อป** อุณา ติ) ย่อมบรรลุ     **ปาปุณนฺติ** (ป **อป** อุณา อนฺติ) ย่อมบรรลุ
* ลงวิภัตติหมวดอัชชัตตนีหรืออื่นๆ ที่ขึ้นต้นด้วยสระ หรือลง อิ อาคม   ถ้าลบ ณา ปัจจัย ให้พฤทธิ์ อุ เป็น **โอ**  **ลง สฺ** อาคม **อสฺโสสิ** (อ **สุ** ณา สฺ อี) ได้ฟังแล้ว = อสุณิ (อ สุ ณา อี) **โสสฺสามิ** (**สุ** ณา สฺสามิ) จักฟัง = สุณิสฺสามิ (สุ ณา อิ สฺสามิ)
* **สก** ธาตุ ‘อาจ, สามารถ’ ลงในหมวดอัชชัตตนี ภวิสสันติ ให้แปลง กฺ เป็น **ขฺ**   ซ้อนพยัญชนะ  **ลบ อุณา** ปัจจัย **อสกฺขิ** (อ **สก** อุณา อี) ได้อาจแล้ว  **สกฺขิสฺสติ** (**สก** อุณา อิ สฺสติ) จักอาจ      **สกฺกุเณยฺย** (**สก** อุณา เอยฺย) พึงอาจ

**หมวด กี ธาตุ  ลง นา ปัจจัย**

* เฉพาะ **กี** ธาตุ ลง นา ปัจจัย  รัสสะ อี เป็น **อิ**  แปลง นฺ เป็น **ณฺ**  เช่น  **วิกฺกิณาติ** (วิ **กี** นา ติ) ย่อมขาย
* นา ปัจจัย ลงหน้าวิภัตติที่ขึ้นต้นด้วยสระ หรือลง อิ อาคม ให้ลบสระหน้า **กีเณยฺย** (**กี** นา เอยฺย) พึงซื้อ     **วิกฺกีณิสฺสติ** (วิ **กี** นา อิ สฺสติ) จักขาย
* **ลบ นา** ปัจจัยได้บ้าง หรือแปลง นา เป็น **ย**  เช่น   1) ลง เอยฺย แล้วแปลง เอยฺย เป็น ญา  ต้อง**ลบ นา**  ไม่ลบไม่ได้ เช่น **ชญฺญา** (**ญา** นา เอยฺย) พึงรู้   2) ลงอัชชัตตนี ลบหรือไม่ลบ นา ก็ได้ เช่น  **สญฺชานิ** (สํ **ญา** นา อี) รู้  **อญฺญาสิ** (อ **ญา** นา สฺ อี) ได้รู้แล้ว   3) นา ปัจจัย ที่มี ติ อยู่หลัง แปลงเป็น **ย**  เช่น  **วินายติ** (วิ **ญา** นา ติ) ย่อมรู้วิเศษ

* **ญา** ธาตุ ในหมวด กี ธาตุ แปลงเป็น **ชา ชํ นา** ได้บ้าง   แปลง ญา เป็น ชา  ต้องมี **นา อยู่หลัง** เช่น  **วิชานาติ** (วิ **ญา** นา ติ) ย่อมรู้แจ้ง   แปลง ญา เป็น ชํ  ต้องมี **ญา ที่แปลงมาจาก เอยฺย อยู่หลัง** เช่น  **ชญฺญา** (**ญา** นา เอยฺย) พึงรู้   **วิชาเนยฺย** (วิ **ญา** นา เอยฺย) พึงรู้   แปลง ญา เป็น นา ต้องลง **ติ** เท่านั้น เช่น  **วินายติ** (วิ **ญา** นา ติ) ย่อมรู้วิเศษ  **วิชานาตุ** (วิ **ญา** นา ตุ) จงรู้วิเศษ

**หมวด คห ธาตุ  ลง ณฺหา ปัจจัย**

* คห ธาตุ  ลง **ณฺหา** แล้ว**ลบ หฺ** ที่สุดธาตุเสมอ
* คห ธาตุ ลง **ปฺป  **แปลง คห เป็น **เฆ** เช่น  **เฆปฺปติ** (**คห** ปฺป ติ) ย่อมถือเอา
* ณฺหา ปัจจัย ลงหน้าวิภัตติที่ไม่ขึ้นต้นด้วยสระ หรือลง อิ อาคม ให้ลบสระหน้า เช่น  **คณฺหิ** (**คห** ณฺหา อี) ถือเอาแล้ว     **คณฺหิสฺสติ** (**คห** ณฺหา อิ สฺสติ) จักถือเอา
* ปัจจัยประจำหมวดธาตุ ลงแล้วไม่เห็นรูป พึงทราบว่าลงแล้วลบได้  เช่น  **อคฺคเหสิ** (อ **คห** ณฺหา อิ สฺ อี) ได้ถือเอาแล้ว    **คณฺเหยฺย** (**คห** ณฺหา เอยฺย) พึงถือเอา  (ไม่ลบ ณฺหา)

**หมวด ตน ธาตุ  ลง โอ ยิร ปัจจัย**

* หลัง ตน ธาตุ  แปลง โอ เป็น อุ ได้ เช่น  **ตโนติ ตนุติ** (**ตน** โอ ติ) ย่อมแผ่ไป
* กร ธาตุ ลง **โอ** ปัจจัย แปลง โอ เป็น อุ,  แปลง อ ที่ กฺ เป็น อุ แปลง อุ เป็น ว,  ลบ รฺ ที่สุดธาตุ, ซ้อน วฺ, แปลง วฺว เป็น พฺพ  เช่น  **กุพฺพนฺติ** (**กร** โอ ติ) ย่อมทำ  
* กร ธาตุ ลง **ยิร** ปัจจัย  ลบ **รฺ** ที่สุดธาตุ  เช่น  **กยิรติ** (**กร** ยิร ติ) ย่อมทำ
* นอกจากหมวดวัตตมานา ปัญจมี ลงแล้วลบ โอ ปัจจัยได้  เช่น **กเรยฺย** (**กร** โอ เอยฺย) พึงทำ  **อกริ** (อ **กร** โอ อี) ทำแล้ว
* **ยิร** ปัจจัย ลงหลัง กร ธาตุ กับ เอยฺย เอถ วิภัตติ  ให้แปลง เอยฺย เป็น **อา  ** แปลง เอ แห่ง เอถ เป็น **อา  **แล้ว **ลบ รฺ** ที่สุดธาตุได้บ้าง เช่น **กยิรา** (**กร** ยิร เอยฺย) พึงทำ     **กยิราถ** (**กร** ยิร เอถ) พึงทำ
* กร ธาตุ ลง **อา** หิยัตตนี แปลง กร เป็น **กา** ได้ เช่น  **อกา** (อ **กร** โอ อา) ได้ทำแล้ว  **อกริมฺหา** (อ **กร** โอ อิ มฺหา) ได้ทำแล้ว
* กร ธาตุ ลงวิภัตติหมวดอัชชัตตนี แปลง กร เป็น **กาสฺ** ได้ เช่น  **อกาสิ** (อ **กร** โอ อี) ได้ทำแล้ว **อกรึสุ** (อ **กร** โอ อุ) ได้ทำแล้ว หรือ แปลง กร เป็น **กา** ลง สฺ อาคม เช่น  **อกาสิ** (อ **กร** โอ สฺ อี)
* กร ธาตุ ลงวิภัตติหมวดภวิสสันติ แปลง กร ทั้งปัจจัย เป็น **กาห** และ ลบ **สฺส  **เช่น **กาหิติ** (**กร** โอ อิ สฺสติ) จักทำ  **กริสฺสติ** (**กร** โอ อิ สฺสติ) จักทำ  (ลบ โอ)
* กร ธาตุ มี **สํ** เป็นบทหน้า แปลง กร เป็น **ขร  **เช่น **อภิสงฺขโรติ** (อภิ สํ **กร** โอ ติ) ย่อมตกแต่ง
* หลังธาตุอื่นๆ (ในหมวดนี้) เช่น **สกฺโกติ** (**สก** โอ ติ) ย่อมอาจ  **ปปฺโปติ** (ป **อป** โอ ติ) ย่อมถึง  (ซ้อน ปฺ กลางธาตุ)

**หมวด จุร ธาตุ  ลง เณ ณย ปัจจัย**

ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ มีอำนาจให้พฤทธิ์ต้นธาตุได้ และลบ ณฺ แห่งปัจจัยเหล่านี้เสีย

พฤทธิ์ = วุทฺธิ (วุฑฺฒิ) ทำให้เจริญ คือทำให้เป็น 2 ฐาน หรือเสียงยาวขึ้น ให้พฤทธิ์ อิ อี เป็น **เอ**,  พฤทธิ์ อุ อู เป็น **โอ**

* อิ อาคม (ที่ใช้ลงในวิภัตติหมวดปโรกขา อัชชัตตนี ภวิสสันติ กาลาติปัตติ)  ให้ลงเฉพาะที่ลง ณย ปัจจัยเท่านั้น **โจเรติ โจรยติ** (**จุร** เณ-ณย ติ) ย่อมลัก    **เวเทติ เวทยติ** (**วิท** เณ-ณย ติ) ย่อมรู้    **เจเตติ เจตยติ** (**จิต** เณ-ณย ติ) ย่อมคิด **ฌาเปติ ฌาปยติ** (**ฌป** เณ-ณย ติ) ย่อมเผา     **ปญฺญาเปติ** (ป ญป เณ ติ) ย่อมปูลาด    **ปญฺญาปยิสฺสติ** (ป **ญป** ณย อิ สฺสติ) จักปูลาด     **ปาเหติ ปาหยติ  **(**ปห** เณ-ณย ติ) ย่อมส่งไป    **โปเสติ โปสยติ** (**ปุส** เณ-ณย ติ) ย่อมเลี้ยงดู    **อุยฺโยเชสิ** (อุ **ยุช** เณ สฺ อี) ส่งไปแล้ว    **ปาเลติ ปาลยติ** (**ปาล** เณ-ณย ติ) ย่อมรักษา    **ปาลยิสฺสติ** (**ปาล** ณย อิ สฺสติ) จักรักษา
* เป็นทีฆะ ไม่พฤทธิ์ **อภิปูเชติ อภิปูชยติ** (อภิ **ปูช** เณ-ณย ติ) ย่อมบูชา    **สูเจติ สูจยติ** (**สูจ** เณ-ณย ติ) ย่อมไขความ  **ภาเชติ ภาชยติ** (**ภาช** เณ-ณย ติ) ย่อมแบ่ง    
* มีสังโยค  ไม่พฤทธิ์ **มนฺเตสฺสติ มนฺตยิสฺสติ** (**มนฺต** เณ-ณย สฺสติ) จักปรึกษา    **ปตฺเถติ ปตฺถยติ** (**ปตฺถ** เณ-ณย ติ) ย่อมปรารถนา
* ธาตุหมวด จุร ที่มี อิ เป็นที่สุด ให้ลงนิคคหิตอาคม แปลงเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค มีรูปเป็นสังโยค ไม่ต้องพฤทธิ์ **มณฺเฑติ มณฺฑยติ** (**มฑิ** เณ-ณย ติ) ย่อมหัวเราะ    **ภณฺเชติ ภณฺชยติ** (**ภชิ** เณ-ณย ติ) ย่อมรุ่งเรือง
* ยกเว้นบางธาตุ ไม่พฤทธิ์ **คเณติ คณยติ** (**คณ** เณ-ณย ติ) ย่อมนับ     **ฆเฏติ ฆฏยติ** (**ฆฏ** เณ-ณย ติ) ย่อมกระทบ     **กเถติ กถยติ** (**กถ** เณ-ณย ติ) ย่อมกล่าว     **กเถสิ กถยึสุ** (**กถ** เณ-ณย สฺ อี) กล่าวแล้ว

### อัพยยศัพท์ (Indeclinables)
คือกลุ่มคำที่จะไม่ถูกผันไม่ว่าจะนำไปประกอบประโยคส่วนใดก็ตามได้แก่
# อุปสรรค
# ปัจจัย
# นิบาต

## อ้างอิง

## หนังสืออ่านเพิ่มเติม

* American National Standards Institute. (1979). *American National Standard system for the romanization of Lao, Khmer, and Pali*. New York: The institute.
* 
* Mahathera Buddhadatta (1998). *Concise Pāli-English Dictionary. Quickly find the meaning of a word, without the detailed grammatical and contextual analysis.* 
* Collins, Steven (2006). *A Pali Grammar for Students*. Silkworm Press.
* Gupta, K. M. (2006). *Linguistic approach to meaning in Pali*. New Delhi: Sundeep Prakashan. 
* Hazra, K. L. (1994). *Pāli language and literature: a systematic survey and historical study*. Emerging perceptions in Buddhist studies, no. 4–5. New Delhi: D.K. Printworld. 
* Martineau, Lynn (1998). *Pāli Workbook Pāli Vocabulary from the 10-day Vipassana Course of S. N. Goenka*. .
* Müller, Edward (2003) [1884]. *The Pali language: a simplified grammar*. Trübner's collection of simplified grammars. London: Trubner. 
* Bhikkhu Nanamoli. *A Pāli-English Glossary of Buddhist technical terms*. 
* Charles Duroiselle, A Practical Grammar of the Pāli Language 3rd Edition, 1997
* Perniola, V. (1997). *Pali Grammar*, Oxford, The Pali Text Society.
* Siri Petchai and Vichin Phanupong, "Chulachomklao of Siam Pāḷi Tipiṭaka, 1893", Digital Preservation Edition, Dhamma Society Fund 2009.
* Soothill, W. E., & Hodous, L. (1937). *A dictionary of Chinese Buddhist terms: with Sanskrit and English equivalents and a Sanskrit-Pali index*. London: K. Paul, Trench, Trubner & Co.
* Webb, Russell (ed.) *An Analysis of the Pali Canon*, Buddhist Publication Society, Kandy; 1975, 1991 (see http://www.bps.lk/reference.asp )
* Wallis, Glenn (2011). *Buddhavacana, a Pali reader* (PDF eBook). .
* Wilhem Geiger, "Pali Literatur und Sprache" (1892)
* สิริ เพ็ชรไชย ป.ธ.9 และวิจินตน์ ภาณุพงศ์, "พระไตรปิฎกปาฬิจุลจอมเกล้าบรมธัมมิกมหาราช ร.ศ. 112 อักษรสยาม" ฉบับอนุรักษ์ดิจิทัล, กองทุนสนทนาธัมม์นำสุขฯ 2551.
* ร.ต.ฉลาด บุญลอย, **ประวัติวรรณคดีบาลี**, 2527
* ปฐมพงษ์ โพธิ์ประสิทธินันท์, **ประวัติภาษาบาลี : ความเป็นมาและที่สัมพันธ์กับภาษาปรากฤตและสันสกฤต**, 2535.
* ปราณี ฬาพานิช, **ภาษาสันสกฤต: คุณค่าในการพัฒนาความเข้าใจภาษาบาลี**,2536, หน้า 113-145.

## แหล่งข้อมูลอื่น

*
*Reconstruction of Ancient Indian sound clusters on the basis of Pali sounds (according to ''Grammatik des Pali'' by Achim Fahs)
*Buddhadatta Mahāthera, A. P. (1958). ''Concise Pāli-English Dictionary''.


หมวดหมู่:กลุ่มภาษาศักดิ์สิทธิ์
หมวดหมู่:กลุ่มภาษาอินโด-อารยัน
หมวดหมู่:ภาษาที่เขียนด้วยอักษรเทวนาครี
หมวดหมู่:ภาษาทางการที่ใช้สําหรับพระคัมภีร์อินเดีย
หมวดหมู่:ภาษาโบราณ
หมวดหมู่:ภาษามคธ