เหรียญรัตนาภรณ์

**เหรียญรัตนาภรณ์** เป็นเหรียญราชอิสริยาภรณ์อันเป็นบำเหน็จในพระองค์พระมหากษัตริย์ สถาปนาขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2412 โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สำหรับพระราชทานผู้ที่ทำความดีความชอบทั้งฝ่ายหน้าและฝ่ายใน ทั้งส่วนราชการและส่วนพระองค์ เดิมชื่อ เหรียญรจนาภรณ์ และเปลี่ยนชื่อเป็นเหรียญรัตนาภรณ์ ในปี พ.ศ. 2416 มีทั้งหมด 5 ลำดับชั้น

ตามธรรมเนียมในอดีต ผู้ที่ได้รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ จะได้รับพระราชทานเครื่องยศประกอบในชั้นต่าง ๆ เหมือนเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าด้วย ดังนี้

* ชั้นที่ 1 ได้รับพระราชทาน พานหมากทองคำ และ หีบหมากทองคำ 
* ชั้นที่ 2 ได้รับพระราชทาน พานหมากทองคำ
* ชั้นที่ 3 ได้รับพระราชทาน หีบหมากทองคำ
* ชั้นที่ 4 ได้รับพระราชทาน หีบหมากเงินกะไหล่ทอง
* ชั้นที่ 5 ได้รับพระราชทาน หีบหมากเงิน

ปัจจุบันได้ยกเลิกการพระราชทานเครื่องยศไปแล้ว

## ประวัติ

เหรียญรัตนาภรณ์เป็นเหรียญราชอิสริยาภรณ์ที่สร้างขึ้นโดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปี พ.ศ. 2412 สำหรับพระราชทานเป็นบำเหน็จความชอบในพระองค์และในการช่าง เดิมชื่อ "เหรียญรจนาภรณ์" ซึ่งเป็นชั้นที่ 1 และ เหรียญบุษปมาลาซึ่งเป็นชั้นที่ 2 ภายหลังจากการการตราพระราชบัญญัติเครื่องราชอิสริยาภรณ์ พ.ศ. 2416 จึงเปลี่ยนชื่อเป็น "เหรียญรัตนาภรณ์" แต่การสถาปนาเหรียญรัตนาภรณ์ในครั้งนั้นก็ไม่ได้พระราชทานให้ผู้ใดมากกว่า 20 ปี

จนกระทั่ง พ.ศ. 2444 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปรารภถึงเจ้านายและข้าราชการ ซึ่งตามเสด็จประพาสเกาะชวาต้องลำบากตรากตรำ เพื่อช่วยกันพยาบาลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมขุนนครราชสีมา ซึ่งประชวรหนักอยู่เกือบเดือน พระองค์จึงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเหรียญรัตนาภรณ์ขึ้นใหม่ โดยให้แบ่งออกเป็น 5 ขั้น เพื่อพระราชทานเป็นบำเหน็จความชอบแก่ผู้โดยเสด็จในครั้งนั้นทั้งฝ่ายหน้าและฝ่ายใน และพระราชทานแก่ผู้อื่นเป็นบำเหน็จความชอบอย่างอื่นต่อมา

ในปี พ.ศ. 2447 เนื่องในโอกาสครบรอบ 100 ปี วันพระราชสมภพของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ขึ้นอีกอย่างหนึ่ง สำหรับพระราชทานพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้รับราชการมาในรัชกาลที่ 4 หรือผู้เป็นสมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ หลังจากนั้น ได้มีการสถาปนาเหรียญรัตนาภรณ์ขึ้นในทุกรัชกาลจนถึงปัจจุบัน

## ลักษณะ

### ลักษณะตัวเหรียญ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4
100px|thumb|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 5|left**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4** สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2447 โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสครบรอบ 100 ปี วันพระราชสมภพของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีลักษณะเป็นวงกลม มีอักษรพระบรมนามาภิไธย ม.ป.ร. อยู่ในพวงมาลาเป็นรูปวงกลมและมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า ม.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ม.ป.ร. เรือนเงินประดับเพชรล้วน
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า ม.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ม.ป.ร. ลงยาราชาวดีสีแดง ขอบพวงมาลาประดับเพชร
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า ม.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ม.ป.ร. ลงยาราชาวดีสีแดง ขอบเป็นทองคำ
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า ม.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ม.ป.ร. ทองคำล้วน
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า ม.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ม.ป.ร. เงินล้วน
สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5
100px|right|thumb|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 2
**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5** สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2444 โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีลักษณะเป็นวงกลม มีอักษรพระบรมนามาภิไธย จ.ป.ร. อยู่ในพวงมาลาเป็นรูปวงกลมและมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า จ.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย จ.ป.ร. เรือนเงินประดับเพชรล้วน
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า จ.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย จ.ป.ร. ลงยาราชาวดีสีแดง ขอบพวงมาลาประดับเพชร 
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า จ.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย จ.ป.ร. ลงยาราชาวดีสีแดง ขอบเป็นทองคำ
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า จ.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย จ.ป.ร. ทองคำล้วน
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า จ.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย จ.ป.ร. เงินล้วน

เหมือนกันทั้ง 5 ชั้น สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6
**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6** สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2453 โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีลักษณะเป็นรูปไข่ มีอักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. อยู่ในพวงมาลาและมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า ว.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. เรือนเงินประดับเพชรล้วน
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า ว.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. ลงยาราชาวดีสีดำ ขอบพวงมาลาประดับเพชร 
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า ว.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. ลงยาราชาวดีสีดำ ขอบลงยาราชาวดีสีแดง
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า ว.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. ทองคำ ขอบลงยาราชาวดีสีแดง
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า ว.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. ทอง ขอบสร่งเงิน



ไฟล์:King Rama VI Royal Cypher Medal, 1st Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 1
ไฟล์:King Rama VI Royal Cypher Medal, 2nd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 2
ไฟล์:King Rama VI Royal Cypher Medal, 3rd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 3
ไฟล์:King Rama VI Royal Cypher Medal, 4th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 4
ไฟล์:King Rama VI Royal Cypher Medal, 5th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 5



เหมือนกันทั้ง 5 ชั้น สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7
**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7** สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2469 โดยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีลักษณะเป็นวงรี มีอักษรพระบรมนามาภิไธย ป.ป.ร. อยู่ในขอบวงรีหยิกทแยงสี่แง่และมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า ป.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ป.ป.ร. เรือนเงินประดับเพชรทั้งดวง หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า ป.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ป.ป.ร. ทองคำลงยาสีเขียว ขอบเรือนเงินประดับเพชร หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า ป.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ป.ป.ร. ทองคำลงยาสีเขียว ขอบเรือนเพชรสร่งเงิน หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า ป.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ป.ป.ร. ทองคำ ขอบเรือนเพชรสร่งเงิน หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า ป.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ป.ป.ร. เงิน ขอบเรือนเพชรสร่งเงิน หูทองคำ



ไฟล์:King Rama VII Royal Cypher Medal, 1st Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 1
ไฟล์:King Rama VII Royal Cypher Medal, 2nd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 2
ไฟล์:King Rama VII Royal Cypher Medal, 3rd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 3
ไฟล์:King Rama VII Royal Cypher Medal, 4th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 4
ไฟล์:King Rama VII Royal Cypher Medal, 5th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 5



เหมือนกันทั้ง 5 ชั้น สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8
**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8** สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2480 สำหรับพระราชทานเป็นส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร มีลักษณะเป็นวงกลม มีอักษรพระบรมนามาภิไธย อ.ป.ร. อยู่ในขอบวงกลมซึ่งมีรัศมีและมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า อ.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย อ.ป.ร. เรือนเงินประดับเพชรทั้งดวง หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า อ.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย อ.ป.ร. ทองคำลงยาสีแดง ขอบเรือนเงินประดับเพชร หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า อ.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย อ.ป.ร. ทองคำลงยาสีแดง ขอบเพชรสร่งเงิน หูทองคำ
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า อ.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย อ.ป.ร. ทองคำ ขอบเพชรสร่งเงิน หูเงิน กาไหล่ทอง
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า อ.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย อ.ป.ร. เงิน ขอบเพชรสร่งเงิน หูเงิน กาไหล่ทอง



ไฟล์:King Rama VIII Royal Cypher Medal, 1st Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 1
ไฟล์:King Rama VIII Royal Cypher Medal, 2nd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 2
ไฟล์:King Rama VIII Royal Cypher Medal, 3rd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 3
ไฟล์:King Rama VIII Royal Cypher Medal, 4th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 4
ไฟล์:King Rama VIII Royal Cypher Medal, 5th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 5



เหมือนกันทั้ง 5 ชั้น สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9
**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9** สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2495 สำหรับพระราชทานเป็นส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มีลักษณะเป็นวงกลม มีอักษรพระบรมนามาภิไธย ภ.ป.ร. อยู่ในขอบวงกลมซึ่งมีรัศมีและมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า ภ.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ภ.ป.ร. ขอบเรือนเงินประดับเพชรทั้งดวง
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า ภ.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ภ.ป.ร. ทองคำลงยาสีขาว ขอบเรือนเงินประดับเพชร 
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า ภ.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ภ.ป.ร. ทองคำลงยาสีขาว ขอบเรือนทองคำ
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า ภ.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ภ.ป.ร. ทองคำ ขอบเพชรสร่งเงิน 
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า ภ.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระบรมนามาภิไธย ภ.ป.ร. เงิน ขอบเพชรสร่งเงิน 


ไฟล์:King Rama IX Royal Cypher Medal, 1st Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 1
ไฟล์:King Rama IX Royal Cypher Medal, 2nd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 2
ไฟล์:King Rama IX Royal Cypher Medal, 3rd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 3
ไฟล์:King Rama IX Royal Cypher Medal, 4th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 4
ไฟล์:King Rama IX Royal Cypher Medal, 5th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 5



สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

#### เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10
**เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10** สร้างขึ้นในคราวพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562 สำหรับพระราชทานเป็นส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลปัจจุบัน มีลักษณะเป็นวงกลม มีอักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. อยู่ในขอบวงกลมซึ่งมีรัศมีและมีหูสำหรับร้อยแพรแถบ โดยแบ่งออกเป็น 5 ชั้น ได้แก่
:* **ชั้นที่ 1** ย่อว่า ว.ป.ร.๑ มีลักษณะเป็น อักษรพระปรมาภิไธย ว.ป.ร. ทองคำประดับเพชรทั้งดวง
:* **ชั้นที่ 2** ย่อว่า ว.ป.ร.๒ มีลักษณะเป็น อักษรพระปรมาภิไธย ว.ป.ร. ทองคำลงยาสีขาว ขอบเรือนเงินประดับเพชร
:* **ชั้นที่ 3** ย่อว่า ว.ป.ร.๓ มีลักษณะเป็น อักษรพระปรมาภิไธย ว.ป.ร. กาไหล่ทองลงยาสีขาว ขอบสร่งทองคำ
:* **ชั้นที่ 4** ย่อว่า ว.ป.ร.๔ มีลักษณะเป็น อักษรพระปรมาภิไธย ว.ป.ร. กาไหล่ทอง ขอบสร่งเงิน
:* **ชั้นที่ 5** ย่อว่า ว.ป.ร.๕ มีลักษณะเป็น อักษรพระปรมาภิไธย ว.ป.ร. เงิน ขอบสร่งเงิน



ไฟล์:King Rama X Royal Cypher Medal, 1st Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10 ชั้นที่ 1
ไฟล์:King Rama X Royal Cypher Medal, 2nd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10 ชั้นที่ 2
ไฟล์:King Rama X Royal Cypher Medal, 3rd Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10 ชั้นที่ 3
ไฟล์:King Rama X Royal Cypher Medal, 4th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10 ชั้นที่ 4
ไฟล์:King Rama X Royal Cypher Medal, 5th Class.svg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10 ชั้นที่ 5



สำหรับสตรีใช้ผูกเป็นรูปแมลงปอ ส่วนบุรุษใช้กลัดอกเสื้อ

### ลักษณะแพรแถบย่อ



ไฟล์:Rama VI Ratanabhorn Medal (1st class), 160th Anniversary of the Royal Thai Mint Exhibition, Royal Thai Mint, Thailand.jpg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 1
ไฟล์:Rama VII Ratanabhorn Medal (5th class), King Prajadhipok Museum, Bangkok.jpg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 5
ไฟล์:Rama IX Royal Cypher Medal, 3rd class (male).jpg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 3
ไฟล์:Rama IX Royal Cypher Medal, 4th class (female).jpg|เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 4 (สำหรับสตรี)
ไฟล์:A medal set of Aphirat Khongsomphong.jpg|แผงเหรียญราชอิสริยาภรณ์รวมถึงเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 10 ชั้นที่ 3 (ลำดับที่ 4 จากซ้าย) ประดับร่วมกับเหรียญราชอิสริยาภรณ์ชนิดต่าง ๆ



## การพระราชทาน

เหรียญรัตนาภรณ์จัดเป็นเหรียญราชอิสริยาภรณ์อันเป็นบำเหน็จในพระองค์พระมหากษัตริย์ นับเป็นเครื่องหมายในพระมหากรุณาส่วนพระองค์ โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะพระราชทานแก่ผู้ใดก็แล้วแต่จะทรงพระราชดำริเห็นสมควร ผู้ที่ได้รับพระราชทานจะได้รับประกาศนียบัตรทรงลงพระปรมาภิไธยและประทับพระราชลัญจกรประจำพระองค์กำกับไว้ หากได้รับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ในชั้นที่สูงขึ้นต้องส่งเหรียญดวงเดิมคืน 

หากผู้ได้รับพระราชทานเหรียญวายชนม์ จะพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทายาทเก็บเหรียญเอาไว้เป็นเกียรติยศ และ เป็นเครื่องหมายเพื่อรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณได้ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้สามารถนำเหรียญร้อยสร้อยสวมคอหรือประดับโดยวิธีอื่นที่เหมาะได้ แต่จะนำไปร้อยแพรแถบเพื่อเอาไปประดับกับเสื้อไม่ได้ นอกจากนี้ยังสามารถเขียนอักษรย่อของเหรียญที่ได้รับพระราชทานไว้ท้ายชื่อได้อีกด้วย

## พัดรัตนาภรณ์

พัดรัตนาภรณ์เป็นพัดประจำรัชกาลของพระมหากษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี เริ่มมีขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อถวายพระสงฆ์ที่ทรงเคารพนับถือและทรงคุ้นเคยเป็นการส่วนพระองค์โดยเฉพาะ ในทำนองเดียวกันกับที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์แก่บุคคลทางฝ่ายอาณาจักร นอกจากนี้ยังทรงถวายพัดดังกล่าวแก่พระพุทธรูปสำคัญเพื่อเป็นพุทธบูชาอีกด้วย 

พัดรัตนาภรณ์ถือว่าเป็นตาลปัตรพัดยศชนิดหนึ่ง ใช้ได้เฉพาะพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานเท่านั้น และใช้เฉพาะเมื่อถวายอนุโมทนาในงานพระราชพิธีฉัตรมงคลเพียงงานเดียว ลักษณะของพัดโดยรวมเป็นพัดหน้านางรูปไข่ ลวดลายพัดจำลองมาจากลวดลายของเหรียญรัตนาภรณ์ในแต่ละรัชกาล และมีการแบ่งลำดับชั้นของพัดเช่นเดียวกับเหรียญรัตนาภรณ์



ไฟล์:Talipot fan of King Rama VI Royal Cypher Medal, Wat Ratchabophit.jpg|พัดรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6
ไฟล์:Talipot fan of King Rama VII Royal Cypher Medal,1st Class, Wat Ratchabophit.jpg|พัดรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 1
ไฟล์:Talipot fan of King Rama IX Royal Cypher Medal,1st Class, Wat Ratchabophit.jpg|พัดรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 9 ชั้นที่ 1



## อ้างอิง

### หนังสือ
* สมเด็จกรมพระยาดำรงเดชานุภาพ, ตำนานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า, โรงพิมพ์พระจันทร์, พ.ศ. 2512 

รัตนาภรณ์
หมวดหมู่:รางวัลที่ก่อตั้งในปี พ.ศ. 2412
หมวดหมู่:ก่อตั้งในสยามในปี พ.ศ. 2412