ยศข้าราชการทหารและพลเรือนของสยาม

**ยศข้าราชการ** ในที่นี้จะกล่าวถึง ยศสำหรับข้าราชการทหารและพลเรือนของสยามในสมัยรัชกาลที่ 5 ถึงสมัยรัชกาลที่ 7 ช่วงก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. 2475 โดยเริ่มมีการพระราชทานครั้งแรกในปี พ.ศ. 2417 สำหรับทหาร และ พ.ศ. 2442 สำหรับพลเรือน จนกระทั่งยกเลิกบรรดาศักดิ์และยศข้าราชการพลเรือน ข้าราชการในราชสำนัก ในปี พ.ศ. 2485

## สมัยแรกเริ่ม (พ.ศ. 2417 - พ.ศ. 2431)
thumb|พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องแบบเต็มยศนายทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ยศคอลอเนล (ก่อนปี พ.ศ. 2431)
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการออกพระราชบัญญัติเกี่ยวกับยศทหารตามอย่างตะวันตก ซึ่งในเวลานั้นมีเพียงยศทหารบกเท่านั้น จะเป็นคำทับศัพท์อย่างเดิม  

การแต่งเครื่องหมายยศจะติดที่คอเสื้อ โดยใช้เครื่องหมายจักรเป็นการบอกชั้นยศ และมีการเปลี่ยนเครื่องแบบเป็นติดอินทรธนูราวปี พ.ศ. 2431

## สมัยแห่งอินทรธนู (พ.ศ. 2431 - รัชกาลที่ 6)

ในสมัยนี้มีการปฏิรูปกองทัพให้มีขนาดเพิ่มมากขึ้น กำเนิดกรมทหารเรือ มีการเปลี่ยนคำทับศัพท์ยศทหารให้เป็นภาษาไทย และมีการกำหนดยศข้าราชพลเรือนและราชสำนักขึ้นในปี พ.ศ. 2442 ซึ่งข้าราชการในราชสำนักมีเพียงมหาดเล็กเท่านั้น 

1.การแต่งเครื่องแบบทหารให้ติดอินทรธนูโดยให้จักรเรียงตรง ต่อมามีการประกาศใช้พระราชกำหนดเครื่องแต่งตัวทหารราบราว พ.ศ. 2442 จึงมีการเปลี่ยนการเรียงจักรหมายยศให้เรียงตรงปลายบ่าและคอเสื้อแทน

2.ข้าราชการพลเรือนติดอินทรธนูตามบ่า

3.ยศมหาดเล็กจะตามหลังบรรดาศักดิ์

4.ข้าราชการในราชสำนักจะติดอินทรธนูรูปสามเหลี่ยมหน้าจั่ว

5.ยศนายทัพกับนายทัพเรือ เป็นยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภายหลังเปลี่ยนเป็นจอมพลและจอมพลเรือในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

6.เครื่องหมายนายทัพจะเป็นรูปจักรเรียงตรง 3 วง ตามด้วยคทาไขว้ตรงปลายบ่า

## สมัยแห่งชั้นยศและการยกเลิก (สมัยรัชกาลที่ 6 - พ.ศ. 2485)
[thumb|[พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์|พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร กรมพระนเรศร์วรฤทธิ์ทรงเครื่องแบบปกติยศมหาเสวกเอก แผงพระศอสีดำ ลายปักดิ้นทอง พร้อมดาราสีทองบอกชั้นยศ]]
ในยุคสมัยนี้เป็นสมัยที่มีการกำหนดชั้นยศมากที่สุด รวมถึงแบ่งย่อยยศข้าราชการในราชสำนักออกเป็นหลายชั้น และใช้ไปจนถึงการยกเลิกบรรดาศักดิ์และยศข้าราชการพลเรือน พ.ศ. 2485 รวมถึงการเปลี่ยนคำว่านายทัพให้เป็นจอมพล นายทัพเรือให้เป็นจอมพลเรือในกองทัพเรือ 
[thumb|[เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) ติดอินทรธนูมหาอำมาตย์นายกในเครื่องแบบเต็มยศขาว อินทรธนูเป็นลายปักดิ้นทองทั้งแผ่นรูปช่อชัยพฤกษ์ พื้นอินทรธนูสีดำ พร้อมเครื่องหมายจักรด้ามสอดกับตรีสีเงินไขว้กัน (จักรี)  ]] 
 

1.ชั้นยศมหาอำมาตย์นายกมีผู้ได้รับพระราชทานเพียงแค่ 2 คนคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ และ เจ้าพระยายมราช (ปั้น สขุม) พระราชทานพร้อมกันเมื่อปี พ.ศ. 2461

2.ชั้นยศนายกองใหญ่ เป็นยศเฉพาะพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาในปี พ.ศ. 2458 จึงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งยศนายพลเสือป่าขึ้นแทน และได้พระราชทานยศนายพลเสือป่าแก่นายเสือป่าชั้นผู้ใหญ่หลายท่าน

3.ชั้นยศพระตำรวจเอกเดิมเป็นยศเฉพาะพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเป็นชั้นยศในฐานะพระองค์ทรงเป็นสมเด็จพระตำรวจในกรมพระตำรวจหลวงรักษาพระองค์ ภายหลังมีการพระราชทานยศให้สมุหพระตำรวจหลวงหลายท่าน อาทิเช่น พระตำรวจเอก นายพลตรี พระยาอนุชิตชาญไชย (สาย สิงหเสนี) , พระตำรวจเอก เจ้าพระยาราชศุภมิตร (อ๊อด ศุภมิตร) เป็นต้น

4.เครื่องแบบเต็มยศข้าราชการพลเรือนและข้าราชการในราชสำนักจะติดเครื่องหมายยศไว้ที่ข้อมือ

5.สำหรับทหารบกเหล่าสนับสนุนการช่วยรบ เช่น เหล่าแพทย์, เหล่าบัญชี จะติดอินทรธนูขวางที่ปลายบ่าเหมือนข้าราชการพลเรือน

6.ข้าราชการในราชสำนักและกรมมหาดเล็ก เครื่องแบบปกติจะติดเครื่องหมายยศบริเวณแผงคอเสื้อ

8.ชั้นยศนายหมู่ใหญ่เสือป่าเป็นยศชั้นสัญญาบัตร

9.สำหรับราชนาวีเสือป่า มียศสูงสุดที่ นายกองเอกเท่านั้น

10.ยศกองเรือท่าเกษมมีผู้ที่ได้รับยศ นายกองเรือใหญ่เพียง 1 ท่านคือ นายกองเรือใหญ่ เจ้าพระยารามราฆพ (หม่อมหลวงเฟื้อ พึ่งบุญ)

## บัญชีเทียบยศกับตำแหน่ง
การเทียบบรรดาศักดิ์ข้าราชการฝ่ายพลเรือนตาม *พระราชบัญญัติระเบียบบรรดาศักดิ์ ร.ศ. ๑๑๗* (พ.ศ. 2441) ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงกำหนดชั้นยศออกเป็น 3 ชั้น คือ นายพล นายพัน และนายร้อย ดังนี้

; ตารางเทียบยศทหารบกกับบรรดาศักดิ์ฝ่ายพลเรือน ร.ศ. ๑๑๗

; ตารางเทียบยศกับบรรดาศักดิ์ฝ่ายพลเรือน

## อ้างอิง
; เชิงอรรถ

; บรรณานุกรม

* อมรดรุณารักษ์, จมื่น (แจ่ม สุนทรเวช). **พระราชกรณียกิจสำคัญใน[[พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว]] เรื่องกำเนิดนามสกุล** เล่ม 1 - 2 : กำเนิดนามสกุล. พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา, 2511.
* พระราชบัญญัติระเบียบฐานันดรศักดิ์ ร.ศ. ๑๑๗ และ พระราชกำหนดแก้ไขเครื่องแต่งตัวข้าราชการฝ่ายพลเรือนในพระราชสำนักนิ์ ร.ศ. ๑๒๙.
* ราชกิจจานุเบกษา&nbsp;เล่ม ๑๖ แผ่นที่ ๕๑ วันที่ ๑๙ มีนาคม รันตโกสินทร์ ศก ๑๑๗ น่า ๕๕๔ราชกิจจานุเบกษา&nbsp;เล่ม ๑๖ แผ่นที่ ๕๑ วันที่ ๑๙ มีนาคม รันตโกสินทร์ ศก ๑๑๗ น่า ๕๕๔

หมวดหมู่:ราชการไทย
หมวดหมู่:ขุนนางไทย
หมวดหมู่:อาณาจักรรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:ชื่อ
หมวดหมู่:ยศทหารไทย
หมวดหมู่:ยศตำรวจไทย