โคลงภาพพระราชพงศาวดาร

[thumb|300px|พระเมรุ ณ [ท้องสนามหลวง เนื่องในงานพระราชทานเพลิงพระศพเจ้านาย 4 พระองค์ ได้แก่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าพาหุรัตมณีมัย กรมพระเทพนารีรัตน์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าตรีเพ็ชรุตม์ธำรง, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ เมื่อ พ.ศ. 2430 อันเป็นวาระที่ได้มีการเผยแพร่งานจิตรกรรมและหนังสือชุดโคลงภาพพระราชพงศาวดารเป็นครั้งแรก]]

**โคลงภาพพระราชพงศาวดาร** เป็นหนังสือซึ่งแต่งขึ้นโดยพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อประกอบภาพจิตรกรรมเรื่องพระราชพงศาวดาร ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ช่างเขียนฝีมือดีช่วยกันวาดขึ้น รวมจำนวน 92 ภาพ มีจำนวนโคลงในหนังสือนี้รวม 376 บท โคลงเหล่านี้เป็นบทพระราชนิพนธ์ของพระองค์เองบ้าง โปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการแต่งถวายบ้าง โดยกำหนดให้ภาพวาดขนาดใหญ่มีโคลงประกอบภาพจำนวน 6 บท ภาพขนาดเล็กมีโคลงประกอบภาพจำนวน 4 บท เมื่อแต่งแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2430 โปรดเกล้าฯ ให้นำภาพเขียนพระราชพงศาวดารไปประดับที่พระเมรุท้องสนามหลวงเพื่อให้ประชาชนทั่วไปได้ชม ในงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพาหุรัดมณีมัย, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าตรีเพ็ชรุตม์ธำรง, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ พร้อมทั้งโปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมโคลงเรื่องพระราชพงศาวดารพิมพ์เป็นเล่มหนังสือ โดยให้พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) แต่งบานแผนกเป็นร่ายและโคลงกำกับ พระราชทานเป็นของแจกในงานพระเมรุเป็นการพิมพ์ครั้งแรก จำนวน 1,000 เล่ม

เมื่อเสร็จงานพระเมรุแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้แบ่งรูปภาพเรื่องพระราชพงศาวดารไปประดับไว้ ณ สถานที่ต่าง ๆ เช่น ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง ที่พระที่นั่งวโรภาษพิมาน ในพระราชวังบางปะอิน เป็นต้น ปัจจุบันภาพจิตรกรรมชุดนี้คงเหลืออยู่เพียง 41 ภาพ โดยอยู่ในความดูแลของสำนักพระราชวัง จำนวน 24 ภาพ และอยู่ในความดูแลของกรมศิลปากร จำนวน 17 ภาพ

เนื้อความในพระราชพงศาวดารที่โปรดเกล้าฯ ให้นำมาแต่งประกอบภาพ เป็นเหตุการณ์ประวัติศาสตร์สำคัญสมัยกรุงศรีอยุธยา สมัยกรุงธนบุรี และสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ (ถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) โดยอ้างอิงข้อมูลจากพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา ปัจจุบันได้มีการคัดเลือกเอาโคลงภาพพระราชพงศาวดารประกอบภาพที่ 10 พระสุริโยทัยขาดคอช้าง และภาพที่ 56 พันท้ายนรสิงห์ถวายชีวิต มาใช้เป็นตัวอย่างในการศึกษาวรรณคดีไทยในวิชาภาษาไทย หลักสูตรชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2

## วัตถุประสงค์ในการประพันธ์
thumb|หนังสือโคลงภาพพระราชพงศาวดาร ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2513 (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมจันทร์ เทวกุล ณ เมรุวัดธาตุทอง พระโขนง วันที่ 1 มิถุนายน พุทธศักราช 2513)
ตามความในร่ายนำโคลงพระราชพงศาวดาร ได้กล่าวถึงพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันเป็นวัตถุประสงค์ของการสร้างงานจิตรกรรมและประพันธ์โคลงเรื่องพระราชพงศาวดาร ดังนี้
# เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบูรพมหากษัตริย์แห่งประเทศสยาม นับตั้งสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ผู้ทรงแผ่พระบรมเดชานุภาพปราบปรามศัตรูทั้งหลายให้แพ้พ่าย และทรงปกครองบ้านเมืองให้มีความเจริญรุ่งเรืองและเป็นบรรทัดฐานของการปกครองแผ่นดินสืบมา
# เพื่อเชิดชูเกียรติคุณบรรดาข้าราชการเสนาอำมาตย์ในอดีต ที่ได้ทำความดีความชอบต่อบ้านเมืองอย่างเต็มความสามารถ รวมถึงผู้มีจิตใจจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์อย่างสุจริตและซื่อตรง
# เพื่อบำรุงงานช่างฝีมือสยาม โดยเฉพาะงานศิลปกรรมด้านจิตรกรรม
# เพื่อทำนุบำรุงนักประพันธ์และศิลปะการประพันธ์ของไทย

## รายพระนามและรายนามผู้ประพันธ์โคลงภาพพระราชพงศาวดาร
# พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
# สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ขณะดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช
# สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส
# สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์	
# สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
# สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ฑีฆชนม์เชษฐประยูร ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจันทรทัตจุฑาธาร
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์
# พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
# พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์
# พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าขจรจรัสวงศ์
# พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลังการ ขณะดำรงพระยศเป็น หม่อมเจ้าอลังการ มาลากุล
# หม่อมเจ้ากรรเจียก นพวงศ
# หม่อมเจ้าดำ นพวงศ
# หม่อมเจ้าประภากร มาลากุล
# หม่อมเจ้าวัชรินทร์ สิงหรา
# เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวก บุณยรัตพันธุ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระยาราชวรานุกูล
# เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี (หม่อมราชวงศ์เปีย มาลากุล) ขณะยังมีฐานันดรเป็น หม่อมราชวงศ์เปีย (ยังมิได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์)
# พระยาพจนปรีชา (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) ขณะยังมีฐานันดรเป็น หม่อมราชวงศ์สำเริง (ยังมิได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์)
# พระยาราชโยธา (เผื่อน พรหมปิณฑะ)
# พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน สุรนันท์)	
# พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)
# พระยาอิศรพันธุ์โสภณ (หม่อมราชวงศ์หนู อิศรางกูร) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระผดุงศุลกกฤตย์
# พระยาอภัยพลภักดิ์ (หม่อมหลวงอุกฤษฐ์ เสนีวงศ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น หลวงฤทธิจักรกำจร	
# พระยาสโมสรสรรพการ (ทัด ศิริสัมพันธ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น หลวงสโมสรพลการ
# พระยาโอวาทวรกิจ (แก่น โอวาทสาร) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนโอวาทวรกิจ
# พระยาอภิชิตชาญยุทธ (เจริญ เศวตนันทน์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น จ่าชำนาญทั่วด้าว
# พระยามนูสารศาสตรบัญชา (ศิริ เอมะศิริ) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น นายเสถียรรักษา
# พระอมรสินธพ (นก) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนภักดีอาสา
# พระพินิจสารา (ทิม บุณยรัตพันธุ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนวรการโกศล
# หลวงราชพงศ์ภักดี (หม่อมราชวงศ์วิน อิศรางกูร)
# หลวงภิรมย์โกษา (อยู่) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนพินิจจัย

## บัญชีภาพในหนังสือโคลงภาพพระราชพงศาวดาร

## เชิงอรรถ

หมวดหมู่:วรรณคดีประเภทโคลง
หมวดหมู่:พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:พงศาวดารไทย
หมวดหมู่:จิตรกรรมประวัติศาสตร์
หมวดหมู่:จิตรกรรมสีน้ำมัน
หมวดหมู่:จิตรกรรมในคริสต์ทศวรรษ 1870
หมวดหมู่:จิตรกรรมสมัยใหม่