บุคลิกและตำแหน่งหน้าที่ของตัวละครในขุนช้างขุนแผน

บุคลิกและตำแหน่งหน้าที่ของตัวละครในขุนช้างขุนแผน

## ก
**กรมการเมือง** ดูแลความสงบเรียบร้อยและตัดสินคดีความในเขตราชธานีหรือเมืองหลวง และมีหน้าที่ปราบปรามโจรผู้ร้าย อีกทั้งยังว่าการบัญชีคนและคนโทษอีกด้วย

**กรมวัง** มีหน้าที่เกี่ยวกับราชสำนักและมีหน้าที่พิพากษาตัดสินคดีความ สำหรับหัวเมืองต่าง ๆ มีขุนวังเป็นผู้บังคับบัญชา ซึ่งขุนวังมีอำนาจตั้งยกกระบัตรไปประจำตามเมือง เมืองละคน โดยทำหน้าที่พิพากษาคดีต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในเมืองนั้น ๆ ด้วย

**กรมสัสดี** “กรมพระสุรัสวดี” หรือ “กรมสุรัสวดี” จัดตั้งขึ้นรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 (พระเชษฐา) พระโอรสสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 2034 – 2072)  

**กรมพระสุรัสวดี** มีหน้าที่จัดส่งเจ้าหน้าที่สัสดีไปประจำ ณ หัวเมืองต่าง ๆ เพื่อจ่ายเลข (สักตัวเลขที่ท้องแขนชายไทย) ขึ้นทะเบียนคนเป็น “ไพร่” ดังนั้น กรมสุรัสวดีจึงเป็นกรมใหญ่ ซึ่งมีฐานะคล้ายกระทรวง ควบคุมบัญชีไพร่พลทั่วประเทศ มีผู้บังคับบัญชากรมคือ “พระสุรัสวดี” ขึ้นตรงต่อพระมหากษัตริย์ กำกับเจ้าขุนมูลนายทุกกรมกอง ทั้งฝ่ายกลาโหมและฝ่ายมหาดไทย ให้ต้องส่งบัญชียอดจำนวนไพร่ในสังกัด พร้อมเลขทะเบียนประจำตัวไพร่ให้กรมสุรัสวดี ควบคุมในฐานะเป็นผู้รับผิดชอบเกณฑ์ไพร่พลเพื่อจัดกองทัพ เมื่อต้องการกำลังพลเข้าทำศึกสงคราม ต่อมารัชกาลที่ 5 ได้ทรงปรับปรุงกิจการทหารเป็นแบบอย่างยุโรป ได้จัดตั้งกระทรวงกลาโหมและกระทรวงมหาดไทยขึ้น พร้อมยกกรมสุรัสวดี ไปขึ้นกับกระทรวงกลาโหม เมื่อ พ.ศ. 2439 และต่อมา พ.ศ. 2441 ได้เปลี่ยนชื่อจาก “กรมสุรัสวดี” เป็น “กรมสัสดี” 

**กรมอาทมาต** เป็นกรมที่คอยตระเวนชายแดนไทยกับประเทศเพื่อนบ้านที่อยู่รอบพระราชอาณาจักร อาทิ พม่า ลาว เขมร ญวน เป็นต้น ซึ่งถือเป็นข้าศึก ฉะนั้น กรมอาทมาตจึงต้องส่งสายลับเข้าไปสอดแนมดูความเคลื่อนไหวในเมืองของข้าศึก แล้วรีบส่งข่าวกรองมายังกรมอาทมาตอีกที หรือหากจะกล่าวง่าย ๆ ในปัจจุบันก็คือเป็นกรมที่หาข่าวกรองให้แก่รัฐบาล เรียกง่าย ๆ ว่ากรมประมวลข่าวกลาง ในปัจจุบันนี้เรียกว่าสำนักงานข่าวกรองแห่งชาติ ถ้าเป็นต่างประเทศ คือ CIA นั่นเอง

**กรมอาสาหกเหล่า** คำว่า “อาสา” แปลว่า “ทหารหน้า” กล่าวอย่างปัจจุบันก็คือกองทัพบกนั่นเอง มีหน้าที่รบพุ่งปราบปรามอริราชศัตรูทุกทิศ ในสมัยโบราณ กรมนี้มีหน้าที่วางด่านทางป้องกันข้าศึกศัตรูซึ่งแบ่งตามซ้ายแลขวา แต่เดิมในสมัยอยุธยา กรมนี้แบ่งออกเป็นกรมอาสาใหญ่ กรมอาสารอง กรมเขนทองขวา กรมเขนทองซ้าย กรมทวนทองขวา และกรมทวนทองซ้าย 

**กวานมหาปาด** เสนาบดีผู้ใหญ่ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่

**กุมารทอง** ในเสภาขุนช้างขุนแผนถือเป็นคำสูงคำหนึ่ง เป็นเครื่องรางของขลังอย่างหนึ่ง ซึ่งก็คือลูกกรอก เป็นซากเด็กที่ทำให้แห้งสนิท ไม่มีกลิ่นหรือมีอะไรที่เป็นปฏิกูล เวลาทำพิธีต้องบริกรรมคาถาบทนี้ตลอดเวลา คือ สิทธิเตโช สิทธิจิตตํ มหาภูโต มะสันทนํ   

**กึงกำกง** ตำแหน่งของผู้บังคับบัญชาทหารในกองทหารฝ่ายล้านช้าง

## ข
**ขนานอ้าย** ข้าไทของนางสร้อยฟ้าที่ได้รับคำสั่งให้ไปลอบฆ่านางศรีมาลา

**ขอมดำดิน** ตามพงศาวดารเหนือบันทึกไว้ว่า ขอมดำดินนี้ เดิมชื่อนายร่วง บุตรของนายคงเครา ตักน้ำใส่ชะลอมบรรทุกเกวียนไปส่งส่วยสำหรับน้ำเสวยของกระเจ้าพันทุมสุริยวงศ์กรุงกัมพูชา พระเจ้ากัมพูชาเห็นเป็นอัศจรรย์ รู้ว่าผู้มีบุญมาเกิดจึงให้ยกทัพมาจับนายร่วง นายร่วงรู้ข่าวก็หนีไปบวชที่วัดเมืองสุโขทัย ขอมตามไปโดยดำดินไปผุดที่วัดที่พระร่วงบวชอยู่ พอขอมถามถึงนายร่วง พระร่วงบอกให้อยู่ตรงนี้และต่อมากลายเป็นหินนับจากนั้นเป็นต้นมา

**ขุนไกรนายด่าน** เป็นตำแหน่งของนายบุญ ที่เป็นนายด่านบ้านท่าเกวียน เมืองสวรรคโลก 

**ขุนไกรพลพ่าย** เดิมชื่อ “พลายจันทน์” ลูก “พลายประจำยาม” สันนิษฐานว่าจะเป็นมอญหรือมีเชื้อสายมอญแห่งบ้านพลับ เพราะคำว่า “พลาย” ซึ่งเป็นภาษามอญแปลว่า “หนุ่ม” หรือ “ผู้ชายที่แข็งแรง” มีเมียชื่อ “นางทองประศรี” เป็นพ่อของ “พลายแก้ว” ต่อมาย้ายมารับราชการที่สุพรรณบุรี โดยเป็นข้าราชการสังกัดกรมอาสาหกเหล่าและกรมอาทมาต ขณะเดียวกันยังได้รับมอบหมายให้ดูแลอนุรักษ์ควายป่าอีกด้วย 

**ขุนช้าง** ลูกของขุนศรีวิชัยกับนางเทพทอง เกิดมาก็หัวล้าน รูปร่างน่าเกลียด ยิ่งเติบใหญ่ หัวก็ยิ่งล้านกว่านกตะกรุม คางและอกมีขนขึ้นรุงรังดูน่าเกลียดน่ากลัวจนเด็กเล็กต่างร้องไห้ตกใจกลัว นอกจากนี้รับราชการกรมตำรวจภูบาล กรมเดียวกับขุนแผน และยังลวงนางพิมพิลาไลยมาเป็นเมียอีกด้วย

**ขุนเพชร ขุนราม** สองเพื่อนของขุนช้างขุนแผนที่อยู่ในสังกัดเดียวกัน คือ กรมตำรวจภูบาล 

**ขุนเพชรอินทรา** ข้าราชการในกรมตำรวจ ซึ่งปัจจุบันทางกรมตำรวจเคยเอาราชทินนามนี้มาตั้งชื่อเรือกลไฟของกรมตำรวจลำหนึ่ง

**ขุนรามอินทรา** ข้าราชการในกรมตำรวจ ซึ่งปัจจุบันเคยมีราชทินนามนี้เป็นถึงอธิบดีกรมตำรวจ และได้เป็นเจ้าของที่ดิน ต่อมารัฐบาลได้ทำถนนตัดเส้นทางผ่านที่ดินของท่าน จึงให้ชื่อว่า “ถนนรามอินทรา” ดังที่รู้จักกันอยู่ทุกวันนี้

**ขุนศรีวิชัย** ตำแหน่งเป็นนายกรมช้างกองนอก มีหน้าที่ดูแลช้างหลวงในสุพรรณบุรี และคอยสอดส่องติดตามโขลงช้างป่าอีกด้วย มีเมียชื่อ “นางเทพทอง” เป็นพ่อของ “ขุนช้าง” 

**โขลน** มีหน้าที่ดูแลความเรียบร้อยในเขตพระราชฐานชั้นใน คล้าย ๆ งานนครบาลคือรักษาความสงบ จึงได้ตั้งเป็น “กรมโขลน” โดยมีกองรักษาการณ์อยู่ที่ศาลา มียามประจำตามสี่แยกหรือตามสถานที่สำคัญ เช่น ประตูพระราชวัง ยามเหล่านี้มียศเป็นจ่า เรียกว่า “จ่าโขลน” ซึ่งเป็นผู้หญิงและอยู่ในฐานะหัวหน้ายามผู้หญิงอีกด้วย มีเครื่องแต่งกายโดยเฉพาะคือ นุ่งผ้าพื้น สวมเสื้อจีบที่เอว แขนยาวแบบเสื้อกระบอก ห่มผ้าทับข้างนอก บนแขนเสื้อจ่าติดบั้งสี่บั้ง นอกจากนี้ กรมโขลนยังมีพนักงานทำหน้าที่อื่น ๆ ด้วย เช่น ดูแลโรงพระประเคนสำหรับในงานหลวง ผู้ดุแลเรียกว่า “นายหุ่นโขลน”

## ค
**ครูมี ครูรองศรี นายทั่ง นายเพชร นายมา พระยานนท์** ครูขับเสภาในงานรับขวัญพลายงามที่นางทองประศรีจัดให้

## จ
**จตุสดมภ์ทั้งสี่** คือเวียงวังคลังนา ทั้งสี่กรมนี้ขึ้นกับสมุหนายก อยู่ฝ่ายพลเรือน ตำแหน่งหน้าที่เหล่านี้เริ่มจัดให้มีขึ้นในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 คือ สมเด็จพระเจ้าอู่ทอง (พ.ศ. 1893-1912) การจัดอย่างนี้จัดอย่างแบบเขมร นั่นคือ 

กรมเวียงหรือกรมเมืองว่านครบาลหรือกระทรวงนครบาล มีพระยายมราชอินทรบดีเป็นหัวหน้า มีหน้าที่ปกครองดูแลความสงบเรียบร้อยในราชธานี และแต่งตั้งขุนนางไปปกครองหัวเมืองในวงราชธานี 

กรมวัง มีออกญาธรรมาธิบดีเป็นหัวหน้าหรือผู้บังคับบัญชากรมวัง มีหน้าที่ดูแลเกี่ยวกับความเรียบร้อยของพระราชวัง พระราชสำนัก พระราชพิธีต่าง ๆ และพิพากษาคดีความของราษฎร เพื่อแบ่งเบาพระราชภาระอีกด้วย สำหรับหัวเมืองต่าง ๆ ขุนวังมีอำนาจแต่งตั้งยกกระบัตรไปประจำหัวเมืองต่าง ๆ เมืองละหนึ่งคน สำหรับรายงานการรักษาความยุติธรรมในเมืองนั้น ๆ เพื่อนำเข้ามากราบบังคมทูล ในสมัยต่อมาเปลี่ยนเป็นธรรมาธิกรณ์ 

กรมคลังว่าโกษาธิบดีหรือกระทรวงการคลัง มีออกญาศรีธรรมราชเดชาชาติ อำมาตยานุชาติพิพัทรัตนราชโกษาธิบดี อภัยพิรียกราพาหุ เรียกสั้น ๆ ว่า “พระยาโกษาธิบดี” เป็นหัวหน้า มีหน้าที่รับจ่าย เก็บพระราชทรัพย์ที่ได้มาจากภาษีอากรต่าง ๆ ต่อมามีหน้าที่ดูแลสินค้าหลวง การค้าสำเภา การค้าต่างประเทศ ซื้อสิ่งของที่ต้องการใช้ในราชการและขายของที่เหลือใช้ในท้องพระคลัง สมัยต่อมาเปลี่ยนเป็นโกษาธิบดี

กรมนาว่าเกษตราธิการหรือกระทรวงเกษตร มีออกญาพลเทพราชเสนาบดีเป็นหัวหน้า มีหน้าที่ตรวจตราการใช้ที่ดิน ส่งเสริมให้ประชาชนใช้ที่ดินให้เป็นประโยชน์ ดูแลการชลประทาน พิพากษาคดีที่ดิน วัว ควาย เก็บข้าวขึ้นฉางหลวงไว้เป็นเสบียงยามสงคราม 

การจัดหน่วยงานดังว่านี้ ได้ยกเลิกเปลี่ยนแปลงใหม่หมดสิ้นในสมัยรัชกาลที่ 5

**จมื่นไวยวรนาถ** ตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็ก มีศักดิ์สูงเท่ากันกับจมื่นศรีเสาวรักษ์ และคนทั่วไปเรียกตำแหน่งนี้อีกชื่อหนึ่งว่า “คุณพระนาย” ในสมัยรัตนโกสินทร์มีผู้ได้รับบรรดาศักดิ์นี้อยู่หลายท่าน แต่ที่เด่นและถือว่าเป็นบุคคลสำคัญมีอยู่ 2 ท่าน คือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) และ จอมพล เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสง-ชูโต)

**จมื่นศรีเสาวรักษ์** คำว่า “ศรีเสาวรักษ์” เป็นคำเก่า แต่ในชั้นหลังเรียก “ศรีสรรักษ์” ส่วนคำ “จมื่น” คือ “เจ้าหมื่น” นั่นเอง ฉะนั้นตำแหน่งนี้จึงเป็นตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็ก โดยเป็นผู้บังคับบัญชามหาดเล็กหรือทหารรักษาพระองค์ทั้งปวง แต่สมัยนั้นอยุธยาเรียกกันว่า “ตำรวจ” นั่งบัญชาการอยู่ที่ทิมดาบใน ซึ่งเป็นลักษณะตึกหลังยาว ๆ โดยมีทหารในบังคับพักอยู่ในตึกหลังนี้ เป็นที่ติดต่อระหว่างเจ้าหน้าที่ข้างในกับข้างนอก อยู่ในพระบรมมหาราชวัง

**จางวางตำรวจใน** คำว่า “จางวาง” หมายถึงตำแหน่งยศข้าราชการชั้นสูงในกรมมหาดเล็ก, ตำแหน่งผู้กำกับข้าราชการ, ตำแหน่งหัวหน้ามหาดเล็กของเจ้านายชั้นบรมวงศ์

**เจ๊กจ๋อง** ชาวจีนที่มาอาศัยในอยุธยา แล้วเมียของเจ๊กจ๋องถูกจระเข้เถนขวาดกัดตาย

**เจ้าท้าวคำแมน** ต้นตระกูลของแสนตรีเพชรกล้า ฝ่ายล้านนา

**เจ้าพระยาจักรี** ชื่อบรรดาศักดิ์และราชทินนามเต็มว่า เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ อัครมหาเสนาบดีบดี อภัยพิริยปรากรมพาหุ สมุหนายก หรืออีกชื่อหนึ่งว่า “เจ้าพระยาราชสีห์” เพราะเป็นผู้ถือตราราชสีห์เพื่อประทับตราลงท้ายหนังสือราชการแทนลงชื่อเหมือนปัจจุบัน

**เจ้าเมืองโคราช** ผู้รั้งเมืองนครราชสีมา และแจ้งข่าวให้เจ้าพระยาจักรีรู้ว่า พระเจ้าล้านช้างได้ส่งราชทูตเพื่อนำเครื่องราชบรรณาการมาถวายพระพันวษา

**เจ้าเมืองสวรรคโลก** มีบรรดาศักดิ์เป็นพระยาเกษตรสงครามรามณรงค์ ปัจจุบันคืออำเภอสวรรคโลก จังหวัดสุโขทัย ถือศักดินา 10,000

**เจ้าสร้อยฟ้า** พระธิดาพระเจ้าเชียงใหม่กับนางอัปสรสุมาลี เป็นเมียพระราชทานของพลายงาม ต่อมาให้เถนขวาดทำเสน่ห์ และถูกจับได้ในภายหลังจึงถูกไล่กลับเมืองเชียงใหม่

## ช
**ชีต้น** “ชี” เป็นคำพูดต้นนามในเชิงยกย่อง ซึ่งอาจจะถืออยู่ในเกณฑ์เป็น “พระ” หรือ “ผู้ถือบวช” ก็ได้

## ณ
**เณรจิ๋ว** ลูกศิษย์ของเถนขวาด

**เณรอ้น** เณรที่บวชเรียนที่วัดเดียวกันกับเณรแก้ว คือวัดป่าเลไลยก์

## ต
**ตระลาการ** ผู้ชำระความเท็จจริงด้วยการไต่สวนทวนพยาน ผลการไต่สวนทวนพยานจะสรุปเป็น “กระทงแถลง” ส่งกลับไปให้ลูกขุนชี้ขาดความผิดถูกอีกที

**ตาเถรไทย** เป็นพระผู้ใหญ่ วัดป่าเลไลยก์ ที่เห็นเณรแก้วทำอาบัติกับนางสายทองจึงไปฟ้องสมภารมี

**ตาทองอยู่** คนขับเสภาที่รู้ภาษาลาวและขับเสภาเก่งอีกคนหนึ่ง และยังมีอาชีพเป็นครูละคร โดยเล่นละครหลวงซึ่งเป็นตัวพระของ “เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์” ในสมัยรัชกาลที่ 1 พอสมัยรัชกาลที่ 2 ได้เป็นครูนายโรงละครหลวงรุ่นใหญ่ และได้เป็นที่ปรึกษาหรือกำหนดท่ารำถวายแด่ “เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษ์มนตรี” อันเป็นการกำหนดท่ารำของละครเรื่องอิเหนาและรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2 ซึ่งปัจจุบันนี้ก็ยังใช้ท่ารำนี้กันอยู่ อีกทั้งวงการละครนาฏศิลป์ก็ยังไหว้ครูทองอยู่ ในฐานะครูละครของโขนและละครอีกด้วย

**ตาบัว** บ่าวของขุนแผน

**ตาพุ่ม** บ่าวของนางทองประศรี

**ตารัก ตาหลอ** สองนายทหารไทยคนสนิทของพระท้ายน้ำที่ถูกพระเจ้าเชียงใหม่จับมาจองจำด้วยกันกับพระท้ายน้ำ และบอกเส้นทางของคุกที่ถูกจองจำให้ขุนแผนได้รู้ ระหว่างที่ออกมาเกี่ยวหญ้า

**ตาสน ตาเสา ยายมิ่ง ยายเม้า** นางทองประศรีขอให้ไปเป็นเถ้าแก่สู่ขอนางพิมพิลาไลยให้พลายแก้ว

## ถ
**เถนขวาด** เดิมอยู่ที่วัดเชียงใหม่ มีวิชาอาคมขลังมาก เป็นคนที่เจ้าเมืองเชียงใหม่ฝากให้ช่วยดูแลนางสร้อยฟ้า และต่อมาก็ทำเสน่ห์ให้สร้อยฟ้าจนถูกพลายชุมพลจับได้ และตอนหลังหนีไปได้ กระทั่งต่อมาแปลงตัวเป็นจระเข้ไล่ฆ่าผู้คนไทย แต่ในที่สุดก็ถูกพลายชุมพลจัดการสำเร็จโดยถูกฆ่าตายด้วยดาบฟ้าฟื้น

## ท
**ทะลวงฟัน** ทหารระดับหัวหมื่น สังกัดมหาดไทย 

**ท้าวกรุงกาฬ ท้าวหนู เพี้ยกวาน เพี้ยกวานขนานอ้าย เพี้ยปราบพระยาเมืองแมน** เสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายพระเจ้าเชียงอินทร์ (เชียงใหม่)

**ท้าววรจันทร์** เป็นหัวหน้าท้าวนาง เทียบกับข้าราชการฝ่ายหน้าก็เปรียบเสมือนสมุหนายก มีหน้าที่พิทักษ์รักษาบังคับบัญชาดูแลพระสนมกำนัลทุกชั้น มีทั้งงานประจำและงานในพระราชพิธีพิเศษต่าง ๆ อาทิ ราชาภิเษก นอกจากนี้ยังมีหน้าที่ถวายพระสนม 12 พระกำนัลอีกด้วย มีศักดินา 1,000 ไร่ ซึ่งเท่าที่ปรากฏว่าผู้ที่เป็นท้าววรจันทร์ คือ เจ้าจอมมารดาอิ่ม พระสนมเอกในรัชกาลที่ 1 พระองค์เจ้าหญิงสุมาลี สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ 2 และเจ้าจอมมารดาวาด ในรัชกาลที่ 5

**ท้าวศรีสัจจา** คล้าย ๆ นางสนองพระโอษฐ์ในปัจจุบันซึ่งดูแลว่าการจ่าโขลน ควบคุมประตูวัง ปราสาทราชมนเทียรชั้นใน และอารักขาทั่วไป พวกชาววังสมัยก่อนเรียกกันว่า “เจ้าคุณประตูดิน” และที่ปรากฏนามของท้าวศรีสัจจาท่านนี้คือ “มิ” หรือ “ลิ้ม” บุตรีของ “พระนมรอด” ซึ่งเป็นน้องสาวสุดท้องของ “พระชนนีเพ็ง” หรือเป็นน้าของ “สมเด็จพระศรีสุลาลัย” พระพันปีหลวงใน “พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ” อีกทั้งยังมีศักดิ์เป็นยายน้อยและพระนมของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ อีกด้วย

## ธ
**ธรรมเถียร** 1 ใน 35 คน ที่เป็นทหารอาสาออกไปรบกับขุนแผน และเคยเป็นนักโทษมาก่อน

## น
**นางเกสร** พระมเหสีของพระเจ้าล้านช้าง พระมารดานางสร้อยทอง

**นางแก่นแก้ว** ลูกสาวหมื่นแผ้ว ต่อมาเป็นเมียขุนช้างได้ปีเศษ ๆ ก็ล้มเจ็บผอมแห้งจนหน้าแข็งเป็นเกร็ดซึ่งละเลยการรักษามานานโดยไม่ได้รักษาอย่างถูกต้องจนตายในเวลาต่อมา 

**นางแก้วกิริยา** ลูกสาวเจ้าเมืองสุโขทัยและนางเพ็ญจันทร์ ถูกนำมาเป็นประกันเงินกู้ขุนช้าง จึงไม่สามารถกล่าวได้เต็มปากว่าเป็นทาสเหมือนนางสายทองเสียทีเดียว แต่ใช่ว่าจะไม่ใช่ทาสก็ไม่ถูกนัก ฐานะของนางจึงก้ำกึ่ง หากถือเป็นทาสก็เป็นทาสชั้นสูงที่สูงกว่านางสายทองแน่นอน เพราะมีห้องนอนส่วนตัวสมฐานะการเป็นลูกสาวเจ้าเมืองนั่นเอง

**นางทองประศรี** เมียขุนไกรพลพ่าย แม่ของพลายแก้วหรือขุนแผน มีถิ่นฐานดั้งเดิมอยู่ที่ตำบลวัดตะไกร มีนิสัยมั่นคง เด็ดขาด มุทะลุ เป็นนักเลงนิด ๆ ต่อมาพลายแก้วได้รับอิทธิพลในพื้นนิสัยของนางไว้มากทีเดียว 

**นางเทพทอง** เมียขุนศรีวิชัย แม่ของขุนช้าง อยู่ตำบลท่าสิบเบี้ย สุพรรณบุรี 

**นางบุษบา** เมียของพระพิจิตร แม่ของนางศรีมาลา

**นางพิมพิลาไลย** ลูกของพันศรโยธากับนางศรีประจัน ต่อมาล้มป่วยเกือบตาย หลวงตาจูจึงเปลี่ยนชื่อให้ใหม่ว่า “วันทอง” เป็นแม่ของพลายงาม เป็นเมียของขุนแผนก่อน แล้วมาเป็นเมียขุนช้าง ต่อมาถูกประหารชีวิตกลายเป็นเปรตอสุรกายวันทอง 

**นางเพ็ญจันทร์** เมียของพระยาสุโขทัย แม่ของนางแก้วกิริยา

**นางบัวคลี่** ลูกสาวของหมื่นหาญ (นายเดชกระดูกดำ) และนางสีจันทร์ เป็นเมียของขุนแผนแต่ต่อมาถูกขุนแผนฆ่า แล้วเอาเด็กในท้องมาทำเป็นกุมารทอง

**นางเมือง** บ่าวของขุนช้าง

**นางลาวทอง** ลูกสาวของแสนคำแมนกับนางศรีเงินยวง เป็นเมียของขุนแผน และเป็นผู้จุดชนวนให้นางพิมพิลาไลยกับขุนแผนต้องแตกหักกันโดยไม่เจตนา ทั้งที่โดยนิสัยแท้จริงเป็นคนอารมณ์ดี ไม่มีจริตหรือพยศ ทั้งยังมีความศรัทธาเลื่อมใสในศาสนาอีกด้วย แต่ต่อมาถูกกักบริเวณอยู่ในวัง โดยไปอยู่ฝ่ายปักสะดึง เป็นเวลานานมาก เนื่องจากมีฝีมือปักม่านได้สวยงามไม่แพ้นางวันทอง และในที่สุดได้กลับมาใช้ชีวิตคู่กับขุนแผนอีกครั้ง 

**นางเวียงนางวัน** พี่เลี้ยงและข้าไทของนางลาวทอง

**นางศรีเงินยวง** เมียของแสนคำแมน นายบ้านจอมทองและเป็นแม่นางลาวทอง

**นางศรีประจัน** เมียพันศรโยธา แม่ของนางพิมพิลาไลยหรือนางวันทอง อยู่ตำบลท่าพี่เลี้ยง จัดได้ว่าเป็นคนปากจัดระดับมือวางอันดับหนึ่งของสุพรรณบุรี เป็นคนออกจะรั้น ไม่ยอมฟังเสียงใคร เป็นคนหูเบา เห่อเศรษฐี แต่พื้นเพนิสัยจริง ๆ เป็นคนดี สนิทกับนางทองประศรีอยู่มากทีเดียว

**นางศรีมาลา** ลูกสาวพระพิจิตรกับนางบุษบา ต่อมาเป็นเมียของพลายงาม

**นางสร้อยทอง** พระราชธิดาพระเจ้าล้านช้างกับนางเกสร เป็นบาทบริจาริกาสมเด็จพระพันวษา 

**นางสายทอง** เป็นทาสชนิดค่าไถ่แต่เป็นทาสชั้นสูง เพราะเป็นพี่เลี้ยงของนางพิมพิลาไลย จึงได้อยู่บนเรือนในฐานะเท่าเทียมกับนางพิมพิลาไลย และยังมีอำนาจเหนือนางพิมพิลาไลยอยู่มาก ซึ่งนิสัยใจคอและพฤติกรรมของนางพิมพิลาไลยส่วนมากก็มาจากความคิดและการชักนำของนางสายทองเกือบจะทั้งหมด

**นางไหม** สาวใช้ของนางสร้อยฟ้า

**นางสีจันทร์** เมียของหมื่นหาญ (นายเดชกระดูกดำ) แม่ของนางบัวคลี่

**นางอัปสรสุมาลี** พระมเหสีพระเจ้าพิชัยเชียงอินทร์ (พระเจ้าเชียงใหม่) พระมารดานางสร้อยฟ้า

**นายคงมั่น นายปานขวานฟ้า** ม้าเร็วของขุนแผนที่นำใบบอกของขุนแผนว่าจับพระเจ้าเชียงใหม่สำเร็จ ทูลเกล้าถวายพระพันวษา

**นายจันศร** เป็นโจรโดยอาชีพ อาศัยอยู่บ้านโป่งแดง  

**นายแจ้งยายมา** พ่อเพลงแม่เพลงปรบไก่ซึ่งเล่นในงานศพของนางวันทอง

**นายดำ** บ่าวของนางทองประศรี

**นายเดชกระดูกดำ** มีตำแหน่งเป็นหมื่นหาญ ซึ่งอยู่ในชั้นหมื่นประทวน โดยเจ้าเมืองเป็นผู้ตั้งให้ ฉะนั้นจึงไม่ได้เป็นโจรเหมือนนายจันศร เพียงแต่เป็นผู้มีอิทธิพลมากในท้องถิ่นจนทางราชการต้องยอมรับ มีลักษณะคล้าย ๆ สก. หรือ สจ. หรือ อบต. ในปัจจุบันนี้ 

**นายบุญ** ไวยาวัจกรวัดป่าเลไลยก์ หมายถึงผู้ทำกิจธุระแทนสงฆ์ มีอำนาจหน้าที่ดูแลรักษาและจัดการทรัพย์สินของวัดตามที่เจ้าอาวาสมอบหมาย, ผู้เก็บเงินของวัดหรือของพระ

**นายปาน นายโม้ นายเม้า นายโห้ พรหมศร สำมะยัง** ไพร่พลของขุนแผนที่มาสู้รบกับทัพลาว

**นายพันธการ** น่าจะอยู่ในกองพะทำมะรงเพราะได้มาบอกข่าวแก่ขุนช้างว่าขุนแผนได้ถูกจับแล้ว

**นายสอยดาว** นายทหารของพระเจ้าเชียงใหม่ที่ขี่ช้างคุมทัพหลังให้

**นายไหม** ข้าไทของหลวงฤทธานนท์ที่นำจดหมายไปบอกให้นางทองประศรีรู้ว่าจะถูกริบราชบาตร หลังจากที่ขุนไกรพลพ่ายถูกประหารชีวิต

## พ
**พระครูทั้งสี่** พราหมณ์หัวหน้าลูกขุนใหญ่ มีดังนี้
พระมหาราชครู 2 คน คือ 
#พระราชมหิธรธรรมราชสุภาวดี ศรีวิสุทธิคุณวิบุลธรรม วิสุทธิพรหมจริยาธิบดีศรีพุฒาจารย์ 
#พระราชประโรหิตาจารย์ราชสุภาวดี ศรีบรมหงส์องคปุริโสดม พรหมญาณวิบุลศีลสุจริต วิวิธเวทยพรหมพุฒาจารย์ 
และพระราชครู 2 คน คือ 
#พระครูพิเชตสรราชอธิบดีศรีสรคม 
#พระครูพิรามราชสุภาวดี ตรีเวทจุฑามณีศรีบรมหงส์ 

**พระคลัง** เสนาบดีที่ดูแลท้องพระคลัง ข้าราชการมหาดไทย 

**พระเจ้าพิชัยเชียงอินทร์** กษัตริย์ผู้ครองนครเชียงใหม่ ซึ่งต้องการนางสร้อยทองมากจึงไปแย่งชิงมาระหว่างที่นางสร้อยทองเดินทางไปถวายตัวให้พระพันวษา และต่อมาถูกขุนแผนจับได้ นำมาส่งตัวถวายพระพันวษาให้ทรงลงโทษ พระพันวษาทรงเมตตาจึงปล่อยกลับ พระเจ้าพิชัยเชียงอินทร์หรือพระเจ้าเชียงใหม่ จึงถวายนางสร้อยฟ้าให้เป็นบาทบริจาริกา แต่พระพันวษาทรงกลับพระราชทานให้พลายงามอีกทีหนึ่ง มีพระมเหสีชื่อนางอัปสรสุมาลี 

**พระเจ้าล้านช้าง** อีกชื่อหนึ่งคือเจ้าเชียงทอง กษัตริย์ผู้ครองกรุงนาคบุรี เป็นพวกหลวงพระบางหรือลาวพุงขาว และยังส่งพระธิดาสร้อยทองให้ไปเป็นบาทบริจาริกาสมเด็จพระพันวษา เพื่อเลี่ยงการขอจากพระเจ้าเชียงใหม่ มีพระมเหสีชื่อนางเกสร

**พระท้ายน้ำ** เป็นหนึ่งในเจ้ากรมอาสาหกเหล่าฝ่ายซ้าย นั่นคือ ออกญาสีหราชเดชะชัย อภัยพิริยปรากรมพาหุ เรียกอย่างสั้นว่า “ออกญาสีหราชเดชะ” และมักเรียกย่อว่า “ท้ายน้ำ” ถือตราองคตถือพระขรรค์ ขึ้นต่อสมุหพระกลาโหม ฉะนั้นหน้าที่ฝ่ายนี้คือการตั้งกองระวังรักษาหรือเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “กองคอยเหตุ” ที่อยู่ท้ายน้ำ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จพระราชดำเนินออกนอกพระราชวังไปประทับที่แห่งใดแห่งหนึ่ง

**พระนายเสมอใจ** คือจมื่นเสมอใจราช หัวหมื่นมหาดเล็กปลายเชือก และเป็นเพื่อนเจ้าบ่าวของพลายงาม ซึ่งตามธรรมเนียมโบราณแล้วต้องเป็นคนมีเมียแล้ว

**พระพิจิตร** เจ้าเมืองพิจิตร พ่อของนางศรีมาลา มีเมียชื่อนางบุษบา

**พระมหาราชครู** เป็นตำแหน่งทางราชการ ทำหน้าที่ตัดสินคดีความในลูกขุน ณ ศาลหลวง แต่ทว่าในชื่อและราชทินนามบรรดาศักดิ์นี้มีอยู่ 2 ท่าน จึงไม่แน่ใจว่าจะเป็น พระราชมหิธรธรรมราชสุภาวดี ศรีวิสุทธิคุณวิบุลธรรม วิสุทธิพรหมจริยาธิบดีศรีพุฒาจารย์ หรือ พระราชประโรหิตาจารย์ราชสุภาวดี ศรีบรมหงส์องคปุริโสดม พรหมญาณวิบุลศีลสุจริต วิวิธเวทยพรหมพุฒาจารย์ คนใดคนหนึ่งแน่   

**พระยากลาโหม** เสนาบดีกรมมหาดไทย ตำแหน่งสมุหพระกลาโหม บังคับบัญชาหัวเมืองปักษ์ใต้ ในพระไอยการตำแหน่งนาทหารหัวเมือง ออกชื่อว่า “เจ้าพญามหาเสนาบดี วิริยภักดีบดินทร สุรินทรฦๅไชย อไภยพิริยปรากรมภาหุ สมุหพระกลาโหม ใช้ตราพระคชสีห์ ถือศักดินา 10,000” 

**พระยากำแพงเพชร** มีบรรดาศักดิ์และราชทินนามว่า ออกญารามรณรงคสงครามรามภักดีอภัยพิริยภา หะ กำแพงเพชร ถือศักดินา 10,000

**พระยาจันทรังสี** เสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายกลาโหมของพระเจ้าเชียงใหม่

**พระยาเดโช** เป็นหนึ่งในเจ้ากรมอาสาหกเหล่าฝ่ายขวา นั่นคือ ออกญาสีหราชเดโชชัย อภัยพิริยปรากรมพาหุ เรียกอย่างสั้นว่า “ออกญาสีหราชเดโช” และมักเรียกย่อว่า “เดโช” ถือตราหนุมานแผลงฤทธิ์ ขึ้นต่อสมุหพระกลาโหม ฉะนั้นหน้าที่ฝ่ายนี้คือการตั้งกองระวังรักษาหรือเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “กองคอยเหตุ” ที่อยู่เหนือน้ำ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จพระราชดำเนินออกนอกพระราชวังไปประทับที่แห่งใดแห่งหนึ่ง

**พระยาเถิน พระยาระแหง** สองข้าราชการไทยที่ส่งใบบอกให้พระยา (พระ) ราม (เจ้าเมืองกำแพงเพชร) ได้รู้ข่าวทัพศึกเชียงใหม่ตีเชียงทองแล้วจะมาตีไทย

**พระยาท้าวแสนหลวง** เสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ของพระเจ้าเชียงใหม่

**พระยาธรรมาธิบดี** คือจตุสดมภ์กรมวังหรือเสนาบดีกระทรวงวัง

**พระยาฟ้าลั่น** แม่ทัพที่คุมทัพหลวงของพระเจ้าเชียงใหม่

**พระยาเมืองแมน** แม่ทัพของพระเจ้าเชียงใหม่

**พระยายมราช** ตำแหน่งว่ากรมนครบาลหรือกรมเมือง

**พระยาศรีเสาวพ่าห์** นายม้าต้น

**พระยาสุโขทัย** พ่อของนางแก้วกิริยาที่ขาดเงินส่งพินัยหลวงให้พระคลัง จึงต้องนำลูกสาวมาขายขัดดอกให้ขุนช้าง มีเมียชื่อนางเพ็ญจันทร์

**พระยาอนุชิต** คือพระยาอนุชิตราชา จางวางกรมพระตำรวจขวา 

**พระรองเมือง** คือพระราชรองเมือง

**พระรามจัตุรงค์** เสนาบดีฝ่ายจตุสดมภ์ที่ทูลให้สมเด็จพระพันวษาทรงทราบว่าพลายแก้วลูกของขุนไกรพลพ่ายจะทำการศึกกับทัพพระเจ้าเชียงใหม่ได้

**พระสุพรรณบุรี** ผู้รั้งเมืองสุพรรณบุรี

**พระสุเมธกะละดง** เป็นชื่อของตัวละครชาวมอญที่พลายชุมพลอุปโลกน์ขึ้นมาลอย ๆ ว่าเป็นครู

**พระหมื่นศรี** เพื่อนทหารของขุนช้างขุนแผนที่อยู่สังกัดเดียวกัน คือกรมตำรวจภูบาล  

**พรานรอด** คนบอกเส้นทางหนีในป่าของขุนแผนกับนางวันทองให้ขุนช้างรู้

**พรายเพชรพรายกุมารทอง** ผีที่พลายชุมพลปลุกเสกขึ้นมาเพื่อให้ถือหนังสือบอกไปยังขุนแผนให้รู้ความจริง

**พลายแก้ว** ลูกของขุนไกรพลพ่ายกับนางทองประศรี เมื่อเติบโตรับราชการได้ความดีความชอบจนได้กินตำแหน่งเป็น “ขุนแผนแสนสะท้าน” ปลัดซ้ายในกรมตำรวจภูบาล ซึ่งอยู่กรมอาทมาต อันเป็นกรมเดียวกับขุนไกรพลพ่ายผู้เป็นบิดาเคยสังกัดอยู่ ต่อมาได้เลื่อนตำแหน่ง มีบรรดาศักดิ์เป็น “พระสุรินทร์ฦๅไชยมไหศูรยภักดี” เจ้าเมืองกาญจนบุรี แต่ทว่าในทำเนียบศักดินาโบราณเป็น “ออกญาพิชัยภักดีศรีมไหศวรรย์”

**พลายงาม** ลูกของขุนแผนกับนางพิมพิลาไลย เมื่อพลายงามเติบใหญ่ รับราชการได้เป็นมหาดเล็กซึ่งมิใช่มหาดเล็กเรือนนอก แต่ต่อมาเมื่อทำความดีความชอบจึงได้เลื่อนตำแหน่งเป็นจมื่นไวยวรนาถ เป็นหัวหมื่นมหาดเล็กเวรขวา ซึ่งเป็นเวรรับสั่งข้างขึ้น

**พลายชุมพล** ลูกของขุนแผนกับนางแก้วกิริยา ต่อมาได้ทำความดีความชอบจึงได้เลื่อนเป็นหลวงนายฤทธิ์ นายเวรมหาดเล็กเวรขวา กรมเดียวกับพลายงาม ผู้เป็นพี่ชายต่างมารดา 

**พลายเพชร** ลูกของพลายงามกับนางศรีมาลา

**พลายยงพงศ์นพรัฐ** ลูกของพลายงามกับนางสร้อยฟ้า คำว่า “นพรัฐ” หมายถึง “นพบุรี” ซึ่งเป็นชื่อของเมืองเชียงใหม่ว่า “นพบุรีศรีพิงคะไชยเชียงใหม่” ต่อมาเป็นกษัตริย์ครองเมืองเชียงใหม่ คือ “พระเจ้าสมมุติวงศ์”

**พะทำมะรง** เป็นหัวหน้าผู้คุมในคุก ซึ่งมีอยู่สองตำแหน่ง มีบรรดาศักดิ์ชั้นพัน และมีราชทินนามว่า พันพิทักษ์เทวา และ พันรักษาราตรี และว่ากันว่าพะทำมะรงชื่อ พันรักษาราตรีในขุนช้างขุนแผนได้กลายเป็นครูเสภาไปด้วย เพราะ “เสภา” แปลว่า “คุก” นั่นเอง

**พันโชติกำนันแดง** นายบ้านตำบลท่าพี่เลี้ยง 

**พันภาณ** เข้าใจว่าจะเป็นพันทรงพลภาณ นายม้าจูงขวา ทำให้ไปคล้ายกับพันภาณุราช หมายถึง พระอาทิตย์ ซึ่งเป็นหัวหน้าเกณฑ์ผู้คนช้างม้า เป็นข้าราชการในกรมมหาดไทย โดยมีสี่หัวพันด้วยกันคือ พันภาณุราช พันจันณุมาศ พันเภานุราช พันพุฒอนุราช ส่วนที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับม้าแท้ ๆ คือ พันภานุราช (พันเภาอัศวราช) กับนายควรรู้อัศว์ นายเวร สองนาย  

**พันเภา** บรรดาศักดิ์ว่า “พันเภานุราช” ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย และคำว่า “พันเภา” หมายถึง อังคาร

**พันมโน** ทหารในชั้นพัน อยู่ในสังกัดของนายด่านบ้านท่าเกวียน เมืองสวรรคโลก

**พันศรโยธา** เป็นตำแหน่งพันในกระทรวงมหาดไทย มีหน้าที่ตรวจสอบภาษีของหลวงและรวบรวมผู้คนโดยถือทะเบียนคนที่สังกัดต่อกรมกอง และน่าจะเป็นกรมการเมืองสุพรรณบุรีอีกด้วย มีเมียชื่อ “นางศรีประจัน” พ่อ “นางพิมพิลาไลย”

**พัศดี** ผู้บังคับการเรือนจำ ผู้ปกครองนักโทษ

**เพี้ยสุวรรณบัฏ (บัตร)** เป็นราชทูตที่ถือพระราชสาสน์ไปยังกรุงล้านช้าง

## ผ
**ผีหลวง** คือทิศที่เป็นอัปมงคล สำหรับการโคจรของผีหลวงซึ่งอยู่ที่ทิศเหนือ และเชื่อกันว่ามีผีประจำทิศต่าง ๆ ในวันหนึ่ง ๆ คือตั้งแต่วันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ซึ่งจะมีทิศผีหลวงประจำทิศตามกันไป และทิศใดเป็นทิศผีหลวงถือว่าเป็นกาลกิณี ต้องหลีกเลี่ยงทิศนั้น ๆ เสีย

## ม
**มหาดเล็กชาวที่** พระมหากษัตริย์สมัยอยุธยาจะมีมหาดเล็ก 44 นาย แบ่งออกเป็น 4 เวร คือ เวรศักดิ์ เวรสิทธิ์ เวรฤทธิ์ และ เวรเดช แต่ละเวรมีหุ้มแพรเป็นหัวหน้า ชื่อ นายกวด นายขัน นายฉัน และ นายชิด เป็นตำแหน่งดั้งเดิมหรือราชทินนามทั้งสิ้น มิใช่ชื่อของเจ้าตัว ภายหลังมาเพิ่มจำนวนหุ้มแพรขึ้นอีก ก็มีนายสนิท นายเสน่ห์ นายเล่ห์อาวุธ นายสุดจินดา เป็นต้น ซึ่งการเข้าเวรของมหาดเล็ก จะมีเวรละ 11 นาย เวรต้น 2 เวร เป็นฝ่ายขวาและหมอบเฝ้าอยู่ในท้องพระโรงทางเบื้องขวาพระหัตถ์ อีก 2 เวรเป็นฝ่ายซ้าย และหมอบเฝ้าอยู่ในท้องพระโรงทางเบื้องซ้ายพระหัตถ์ โดยพระองค์พระราชทานชื่อตั้งและดาบยศเล่มหนึ่งให้ทุกคน เป็นผู้เชิญกระแสรับสั่งไปส่งยังข้าหลวง (ข้าหลวงเหล่านี้ พระมหากษัตริย์จะโปรดให้ออกไปตามหัวเมือง เพื่อปฏิบัติราชการตามธรรมดาหรือราชการพิเศษ) นอกจากหน้าที่นี้แล้ว มหาดเล็กยังทำหน้าที่อื่นอีกด้วย เช่น ทำหน้าที่ถวายพระศรี รักษาพระแสงราชาวุธ รักษาพระสมุด และถ้าทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานราชานุญาติ ก็อ่านถวายหน้าพระที่นั่ง แล้วหมอบกราบถวายบังคมเข้าเฝ้าในท้องพระโรงทั้งเบื้องซ้ายและเบื้องขวาพระหัตถ์เป็นที่เรียบร้อย พระมหากษัตริย์ก็จะเสด็จลงประทับว่าราชการ

**มะถ่อธะบม** คนแจวเรือจ้างที่ถูกขุนแผนลวงให้ไปส่งข้ามฟาก โดยอ้างว่ามีรับสั่งให้ไปสืบช้างสำคัญ

**มะโนใหญ่และศรีวิไชย** สองผีลาวพ่อลูกที่ขุนแผนให้พาเข้าเมืองเชียงใหม่ 

**เม้ยแมงตะยา** เป็นชื่อของตัวละครชาวมอญที่พลายชุมพลอุปโลกน์ขึ้นมาลอย ๆ ว่าเป็นแม่

## ย
**ยายกลอยยายสา** เป็นเถ้าแก่ให้ขุนช้างเพื่อไปขอนางพิมพิลาไลยแต่ถูกนางด่ากลับมา

**ยายปลียายเปล** บ่าวของนางทองประศรี

**ยายลาว** บ่าวของหมื่นหาญ (นายเดชกระดูกดำ) และนางสีจันทร์ ที่เห็นนางบัวคลี่ตาย

## ร
**ราชมัล** เจ้าพนักงาน ผู้มีหน้าที่ทำโทษคน

**ราชามาตย์** จมื่นราชามาตย์ ปลัดกรมพระตำรวจในซ้าย

**ราทยา** ศรราทยาที่ตามขุนช้างไปจับขุนแผน แต่ถูกขุนแผนเล่นงาน จนวิ่งหนีป่าราบ

## ศ
**ศรพระยา** น้องชายของขุนช้าง

**ศรีแก้วฟ้า** ครูของแสนตรีเพชรกล้า อยู่ถ้ำวัวแดง

## ส
**สมเด็จพระพันวษา** สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่า คือ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 (พระเชษฐา) พระโอรสสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 2034 – 2072)  

**สมภารเกิด** สมภารวัดเขาชนไก่ จังหวัดกาญจนบุรี 

**สมภารคง** สมภารวัดแค จังหวัดสุพรรณบุรี เป็นเพื่อนสนิทขุนไกรพลพ่าย

**สมภารนาก** สมภารวัดเขา จังหวัดสุพรรณบุรี

**สมภารบุญ** สมภารวัดส้มใหญ่ จังหวัดกาญจนบุรี

**สมภารมี** สมภารวัดป่าเลไลยก์ จังหวัดสุพรรณบุรี

**สมภารส้ม** สมภารวัดเขา จังหวัดสุพรรณบุรี

**สมิงมัตรา** เป็นชื่อที่พลายชุมพลตั้งขึ้นใหม่ว่าเป็นชาวมอญ เมืองหงสา เพื่อหลอกพลายงาม

**สมิงแมงตะยะกะละออน** เป็นชื่อของตัวละครชาวมอญที่พลายชุมพลอุปโลกน์ขึ้นมาลอย ๆ ว่าเป็นพ่อ

**สันบาดาล** ปลัดทัพของพระเจ้าเชียงใหม่

**สุภาการ** เข้าใจว่าน่าจะอยู่ในส่วนฝ่ายพะทำมะรง โดยทำหน้าที่หาอาหารให้คู่คดีความ

**เสมียนมี** ช่างเขียนรูปฝาผนังวัดเครือวัลย์ ธนบุรี เป็นช่างในสมัยรัชกาลที่ 3 และเข้าใจว่ายังเป็นหนึ่งในหลายคนที่แต่งกลอนเสภาขุนช้างขุนแผนด้วย

**แสนกำกอง แสนตรีเพชรกล้า** สองเสนาบดีผู้ใหญ่ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่**  

**แสนคำแมน** นายแคว้นบ้านจอมทอง มีศักดิ์เทียบกับปัจจุบันคือกำนัน เป็นพ่อของนางลาวทอง มีเมียชื่อนางศรีเงินยวง**

## ห
**หมื่นแผ้ว** พ่อของนางแก่นแก้ว เป็นพ่อตาขุนช้าง

**หมื่นวิเศษผล** คนในสังกัดของจมื่นไวยวรนาถโดยได้รับคำสั่งจากพระไวยให้ไปบอกข่าวแก่ขุนช้างว่า พระไวยได้พาตัวนางวันทองมาไว้ที่บ้านพระไวย

**หลวงญาณประกาศเทพราชธาดา** เป็นลูกขุน ณ ศาลหลวง ตัดสินคดีความ และยังเป็นอธิบดีโหรดาจารย์อีกด้วย  

**หลวงตาจู** พระผู้ใหญ่วัดป่าเลไลยก์และเป็นผู้ดูดวงให้นางวันทองว่าจะมีเคราะห์ร้าย

**หลวงตาหนู** พระที่บวชเณรหน้าศพนางวันทองให้ขุนช้าง

**หลวงทรงพล** นามเต็มว่าหลวงทรงพลราชสมุห เป็นตำแหน่งเจ้ากรมพระอัศวราชขวา

**หลวงฤทธานนท์** เพื่อนสนิทและอยู่กรมเดียวกันกับขุนไกรพลพ่าย คือ กรมอาทมาต 

**หลวงศรีวรข่าน** ขุนนางแขกชาวอิหร่าน ซึ่งสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มักจะใช้ขุนนางแขกที่เป็นชาวอิหร่านหรือมุสลิมเป็นข้าราชสำนักแห่งเมืองลพบุรี อยุธยาราชธานี

**โหงพราย** คือการเอาผีตายโหงหรือตายทั้งกลมมาเลี้ยงเท่านั้น

## อ
**อ้ายผล** ข้าไทของนางพิมพิลาไลย 

**อ้ายพลับ อ้ายสา** บ่าวของขุนช้าง

**อ้ายมาก** ทหารคนหนึ่งที่ถูกขุนช้างอ้างถึงในการลวงนางวันทองว่าพลายแก้วตายแล้ว

**อ้ายรอด** บ่าวของขุนช้าง

**อ้ายสา** บ่าวของขุนแผน

**อ้ายเสน** ข้าไทของนางทองประศรี

**อาลักษณ์** ทำงานด้านเอกสารซึ่งมีทั้งจดบันทึกข้อราชการต่าง ๆ และยังเป็นผู้แปลและเรียบเรียงพระราชสาสน์หรือเอกสารจากต่างประเทศให้พระมหากษัตริย์ทรงทราบอีกด้วย

**อีกริม** บ่าวของขุนช้าง แล้วต่อมาได้เป็นเมียบ่าวของขุนช้าง

**อีบู่อีพรมอีมาอีมีอีเสียดอีเขียดอีรักอีจันอีโคก** บ่าวของนางพิมพิลาไลย

**อีเม้ย** บ่าวของนางศรีมาลา

**อุปฮาดพระยาแมน** เสนาบดีบดีผู้ใหญ่ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่

**อุปฮาดแสนหลวง** เสนาบดีบดีผู้ใหญ่ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่

หมวดหมู่:ตัวละครในวรรณคดีไทย
หมวดหมู่:ตัวละครในขุนช้างขุนแผน