รายพระนามพระมหากษัตริย์ล้านนา

**รายพระนามพระมหากษัตริย์ล้านนา** เป็นการนับลำดับผู้ปกครองในระบอบราชาธิปไตยของอาณาจักรหรือดินแดนที่เรียกว่า ล้านนา ตามคติทางประวัติศาสตร์นิพนธ์ที่ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก ซึ่งพระมหากษัตริย์ล้านนาจะถูกเรียกว่า ***พญา*** และ ***พระเจ้าเชียงใหม่*** ในภายหลัง

## แนวคิดในการนับรายพระนาม
**ล้านนา** เป็นชื่อที่นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่เสนอให้เรียกรัฐจารีตรัฐหนึ่งที่ปกครองภาคเหนือของประเทศไทยในอดีต และยังมีความหมายรวมถึงดินแดนและผู้คนที่สืบทอดต่อมาหลังการสิ้นสุดของรัฐดังกล่าว

การจดบันทึกตามคติดั้งเดิมมิได้นับลำดับผู้ปกครองตามความหมายของ*ล้านนา*ดังกล่าว ใน*[[ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่]]*นับลำดับกษัตริย์ผู้ครองเมืองเชียงใหม่เป็น*ราชวงศ์* (รัชกาล) มีจำนวนทั้งสิ้น 15 ราชวงศ์ ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ*ตำนานสิบห้าราชวงศ์*

เมื่อแนวคิดทางประวัติศาสตร์รูปแบบใหม่แพร่หลายเข้าสู่สยาม จึงเริ่มมีการแบ่งยุคสมัยทางประวัติศาสตร์และจัดกลุ่มราชวงศ์ในการศึกษาประวัติศาสตร์ พงศาวดารโยนกเป็นงานที่อาจถือได้ว่าเป็นหมุดหมายสำคัญที่รับเอาแนวคิดดังกล่าวมาใช้ในการเรียบเรียง มีการเผยแพร่*บัญชีกษัตริย์วงศ์เมงรายครองเมืองใหม่* ประกอบด้วยกษัตริย์ผู้ปกครองเชียงใหม่จำนวน 20 รัชกาล ซึ่งครอบคลุม 15 ราชวงศ์ของคติเดิมในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ผู้ปกครองเชียงใหม่หลังจาก*บัญชีกษัตริย์วงศ์เมงรายครองเมืองใหม่*ถูกรวมอยู่ใน*วงศ์บุเรงนองหงษาวดีลิ้นดำครองเมืองเชียงใหม่*และ*ลำดับเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่* การจัดระเบียบยุคสมัยและรายพระนามเหล่านี้เป็นต้นแบบให้กับการเรียบเรียงประวัติศาสตร์ตามความหมายของ*ล้านนา*

เมื่อแนวคิดเกี่ยวกับล้านนาเป็นที่แพร่หลาย ประวัติศาสตร์และราชวงศ์ของเชียงใหม่ถูกยกสถานะให้เป็นภาพแทนของล้านนา มีการเผยแพร่รายพระนามกษัตริย์แห่งล้านนา ซึ่งครอบคลุมผู้ปกครองใน*บัญชีกษัตริย์วงศ์เมงรายครองเมืองใหม่*และ*วงศ์บุเรงนองหงษาวดีลิ้นดำครองเมืองเชียงใหม่*ในพงศาวดารโยนก

อย่างไรก็ตาม แนวคิดดังกล่าวถูกตั้งคำถามจากการนับเชียงใหม่เป็นตัวแทนของล้านนาทั้งหมด และถูกโต้แย้งในเรื่องผู้ปกครองบางส่วนในการเรียบเรียงของพงศาวดารโยนกอาจไม่มีตัวตนอยู่จริง

## รายพระนาม
### ราชวงศ์มังราย (พ.ศ. 1839–2121)

ตารางต่อไปนี้แสดงรายพระนามกษัตริย์ราชวงศ์มังราย ตามการเผยแพร่ต่อไปนี้

# จารึกกษัตริย์ราชวงศ์มังราย กำหนดอายุสมัยพญาสามฝั่งแกน เนื้อหากล่าวถึงลำดับกษัตริย์ตั้งแต่พญามังรายถึงพญาสามฝั่งแกน
# ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ตามคติการนับแบบสิบห้าราชวงศ์
# *บัญชีกษัตริย์วงศ์เมงรายครองเมืองใหม่* ในพงศาวดารโยนก เขียนโดยพระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค)
# *กษัตริย์แห่งล้านนา* () ในประวัติศาสตร์ไทยฉบับสังเขป เขียนโดยเดวิด เค. วัยอาจ
# *ลำดับกษัตริย์ราชวงศ์มังราย* ในประวัติศาสตร์ล้านนา เขียนโดยสรัสวดี อ๋องสกุล
โดยอนุโลมว่า ตำแหน่งกษัตริย์ตามจารึกกษัตริย์ราชวงศ์มังราย, คติสิบห้าราชวงศ์ และพงศาวดารโยนก เทียบเท่าพระมหากษัตริย์แห่งล้านนาตามคติสมัยใหม่ ศักราชในการครองราชย์ยึดตามการสอบเทียบศักราชในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ฉบับพิมพ์เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2567

### สมัยพม่าปกครอง (พ.ศ. 2121–2317)

ประวัติศาสตร์นิพนธ์สมัยใหม่นิยมแบ่งยุคสมัยของล้านนาโดยยึดเอาพัฒนาการทางการเมืองเป็นเกณฑ์สำคัญ การแบ่งยุคสมัยเป็น*พิงควงศ์*, *เมงวงศ์* และ*ทิพวงศ์*ในพงศาวดารโยนกเป็นต้นแบบของแนวคิดนี้ ต่อมา*เมงวงศ์*ถูกเปลี่ยนชื่อเป็นสมัยพม่าปกครอง แม้ว่าเมืองเชียงใหม่ได้แยกตัวเป็นอิสระ หรือตกอยู่ภายใต้อำนาจของอาณาจักรอยุธยาในบางช่วงเวลา สมัยพม่าปกครองเริ่มขึ้นในปี พ.ศ. 2101 เมื่อล้านนาตกเป็นประเทศราชของราชวงศ์ตองอู แต่ประวัติศาสตร์นิพนธ์สมัยใหม่นับกษัตริย์แห่งล้านนาระหว่างปี พ.ศ. 2101–2121 อยู่ในรายพระนามกษัตริย์ราชวงศ์มังราย และเริ่มนับลำดับผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่สมัยพม่าปกครองจาก พ.ศ. 2121 เป็นต้นไป

ในบางแนวคิด ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ถูกนับเป็นพระมหากษัตริย์ล้านนาต่อเนื่องไปจนถึงปี พ.ศ. 2317 แม้ว่าในบางช่วงเวลา ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่มิได้มีสถานะเป็นพระมหากษัตริย์ หรือมิได้ปกครองดินแดนล้านนาทั้งหมด

ตารางต่อไปนี้แสดงลำดับผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ ตามการเผยแพร่ต่อไปนี้
# การกล่าวถึงในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่
# *วงศ์บุเรงนองหงษาวดีลิ้นดำครองเมืองเชียงใหม่* ในพงศาวดารโยนก เขียนโดยพระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค)
# *กษัตริย์แห่งล้านนา* () ในประวัติศาสตร์ไทยฉบับสังเขป เขียนโดยเดวิด เค. วัยอาจ
# *ลำดับผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่สมัยพม่าปกครอง (พ.ศ. ๒๑๒๑–๒๓๑๗)* ในประวัติศาสตร์ล้านนา เขียนโดยสรัสวดี อ๋องสกุล
# การนับตามข้อโต้แย้งของ Ken Kirigaya เผยแพร่ในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ฉบับพิมพ์เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2567

### ล้านนาในฐานะประเทศราชของสยาม (พ.ศ. 2317–2475)
พระยาวิเชียรปราการ (บุญมา) และพระเจ้ากาวิละได้เข้าสวามิภักดิ์กับสยามในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี หลังสงครามตีเชียงใหม่ พ.ศ. 2317 และดินแดนล้านนาถูกแบ่งออกเป็น 6 ส่วน

* **ดินแดนล้านนา (ภายใต้สยาม) แบ่งออกเป็น 5 ส่วน ได้แก่**
** **[[นครเชียงใหม่]]** **เจ้าผู้ครองเมือง** : พระยาวิเชียรปราการ (บุญมา) เจ้าเมืองเชียงใหม่
** **[[นครลำปาง]]****เจ้าผู้ครองเมือง** : พระยากาวิละ เจ้าเมืองนครลำปาง
** **[[นครลำพูน]]****เจ้าผู้ครองเมือง** :  พระยาไวยวงษา เจ้าเมืองลำพูน
** **[[นครแพร่]]****เจ้าผู้ครองเมือง** : พระยาศรีสุริยวงศ์ (พระเมืองไชย) เจ้าเมืองแพร่
** ** [[นครน่าน]]****เจ้าผู้ครองเมือง** : เจ้าวิธูร เจ้าเมืองน่าน
* **ดินแดนล้านนา (ภายใต้พม่า) แบ่งออกเป็น 1 ส่วน ได้แก่**
** **[[นครรัฐเชียงแสน|เมืองเชียงแสน]]** **เจ้าผู้ครองเมือง** : เจ้าฟ้าหน่อคำ เจ้าเมืองเชียงแสน

ต่อมาเมืองเชียงแสนถูกทำลายในสงครามเชียงแสน ส่งผลให้ล้านนา 57 หัวเมือง ทั้งหมดตกเป็นประเทศราชของอาณาจักรสยาม สำหรับรายพระนามผู้ปกครอง **"นครประเทศราช"** ดูที่ 
* เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่
* เจ้าผู้ครองนครลำปาง
* เจ้าผู้ครองนครลำพูน
* เจ้าผู้ครองนครแพร่
* เจ้าผู้ครองนครน่าน
การปกครองหัวเมืองล้านนาโดยสยามมีการเปลี่ยนแปลงไปตามเวลา ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อมีการจัดการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล หัวเมืองล้านนาได้กลายสภาพเป็นมณฑลพายัพ จวบจนกระทั่งภายหลังเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี พ.ศ. 2475 จึงยกเลิกระบอบประเทศราชรวมถึงระบบมณฑลเทศาภิบาล ส่งผลให้หัวเมืองล้านนาต่าง ๆ มีฐานะเป็นจังหวัดหนึ่งเช่นเดียวกับจังหวัดอื่น ๆ ในประเทศสยาม มีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นผู้ปกครองสูงสุดในจังหวัดและจัดการปกครองขึ้นตรงกับรัฐบาลกลาง

## อ้างอิง

ล้านนา
หมวดหมู่:รายชื่อชาวไทยแบ่งตามหน้าที่