แม่น้ำเจ้าพระยา

**แม่น้ำเจ้าพระยา** เป็นแม่น้ำสายหลักของประเทศไทย โดยถือเป็นแม่น้ำสายสำคัญที่สุดสายหนึ่งของประเทศ มีความยาวโดยประมาณกว่า 372 กิโลเมตร เริ่มต้นจากจุดบรรจบของแม่น้ำสายหลักสองสายจากภาคเหนือ ได้แก่ แม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน ณ บริเวณปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ ลักษณะของแม่น้ำทั้งสองสายแตกต่างกันอย่างชัดเจน กล่าวคือ แม่น้ำน่านจะมีน้ำที่มีสีออกแดงจากตะกอนดินและแร่ธาตุจากลุ่มน้ำทางทิศตะวันออก ขณะที่แม่น้ำปิงมีสีเขียวอมฟ้าใสสะอาด ไหลมาจากแถบเทือกเขาในจังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดตาก เมื่อน้ำทั้งสองสายไหลมาบรรจบกันจึงก่อกำเนิดแม่น้ำสายใหญ่ที่เรียกว่า "เจ้าพระยา" ซึ่งเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงแผ่นดินภาคกลางมาตั้งแต่ยุคโบราณ

หลังจากการก่อกำเนิด แม่น้ำเจ้าพระยาไหลลงทางทิศใต้ ผ่านพื้นที่ลุ่มภาคกลางที่อุดมสมบูรณ์ โดยพาดผ่านจังหวัดอุทัยธานี ชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง และพระนครศรีอยุธยา ซึ่งพื้นที่เหล่านี้มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และเป็นศูนย์กลางของอารยธรรมลุ่มน้ำมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรสุโขทัย อยุธยา จนถึงรัตนโกสินทร์ แม่น้ำเจ้าพระยาทำหน้าที่เป็นเส้นทางคมนาคม การค้าขาย และการขนส่งทางน้ำที่สำคัญที่สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากนี้ยังเป็นแหล่งน้ำหล่อเลี้ยงพื้นที่เกษตรกรรมขนาดใหญ่ โดยเฉพาะนาข้าวที่เป็นฐานเศรษฐกิจสำคัญของประเทศ แม่น้ำสายนี้ยังเชื่อมโยงกับระบบคลองชลประทานหลากหลายสายที่แตกแขนงออกไป เพื่อกระจายทรัพยากรน้ำสู่พื้นที่รอบนอกอย่างทั่วถึง

เมื่อเข้าสู่พื้นที่เมืองหลวง แม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านจังหวัดปทุมธานี นนทบุรี และเข้าสู่กรุงเทพมหานคร ซึ่งถือเป็นช่วงที่แม่น้ำมีบทบาทสูงสุดทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และการวางผังเมือง โดยมีการพัฒนาเมืองอย่างหนาแน่นตลอดสองฟากฝั่ง อันเป็นที่ตั้งของท่าเรือ ตลาด ชุมชนดั้งเดิม วัดวาอาราม และสถานที่ราชการสำคัญ แม่น้ำเจ้าพระยาเปรียบเสมือนหัวใจของกรุงเทพมหานคร และยังคงเป็นเส้นทางคมนาคมทางน้ำที่มีบทบาทในปัจจุบัน ทั้งในรูปแบบของเรือด่วนเจ้าพระยา เรือข้ามฟาก และเรือท่องเที่ยว ก่อนจะไหลออกสู่อ่าวไทยบริเวณอำเภอเมืองสมุทรปราการและอำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ โดยปากแม่น้ำเจ้าพระยานี้ยังเป็นจุดเชื่อมโยงการเดินเรือระหว่างภูมิภาคภายในประเทศและการขนส่งระหว่างประเทศ แม่น้ำเจ้าพระยาจึงเป็นทั้งแหล่งชีวิต พื้นที่วัฒนธรรม และโครงสร้างพื้นฐานที่หล่อเลี้ยงประเทศสืบเนื่องมาแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน

## ข้อมูลทางภูมิศาสตร์
จุดเริ่มของแม่น้ำเจ้าพระยาอยู่ที่บริเวณปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ โดยการรวมของแม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน แม่น้ำทั้งสองรับน้ำมาจากทิวเขาถนนธงชัยและทิวเขาผีปันน้ำ ที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยามีพื้นที่ 20,125 ตารางกิโลเมตร (ไม่รวมลุ่มน้ำปิง วัง ยม น่าน สะแกกรัง ป่าสัก และท่าจีน) และมีความยาวถึง 372 กิโลเมตร โดยแยกออกเป็นแม่น้ำท่าจีน (คลองมะขามเฒ่า) ที่จังหวัดชัยนาท

## ที่มาของชื่อ
*[[พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา]]* ระบุว่า เมื่อ พ.ศ. 2041 ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้มีการขุดลอกคลองสำโรงเนื่องจากคลองตื้นเขิน เรือใหญ่เดินทางไปมาผ่านคลองสำโรงไม่สะดวก และมีการขุดพบรูปเทพารักษ์ 2 องค์ได้แก่ พระยาแสนตาและพระยาบาทสังขกร จึงเรียกชุมชนบริเวณนี้ว่า *บางเจ้าพระยา* ซึ่งต่อมาได้นำชื่อชุมชนบริเวณปากน้ำนี้มาตั้งเป็นชื่อแม่น้ำ

## ธรณีกาล
แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแม่น้ำเก่าในยุคไพลสโตซีน เป็นหนึ่งในแควหลักของแม่น้ำซุนดาเหนือ ร่วมสมัยกับแม่น้ำแม่กลอง แม่น้ำพุมดวง–ตาปี ต่อมาช่วงต้นยุคโฮโลซีน น้ำทะเลเพิ่มสูงขึ้นจากการละลายของน้ำแข็ง ทำให้ขอบเขตแม่น้ำเจ้าพระยาหายไป เนื่องจากพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาจมอยู่ใต้อ่าวไทยโบราณ จากนั้นเริ่มมีการทับถมของดินตะกอนใหม่อีกครั้ง จนเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน

## ลำน้ำสาขา

ด้วยความที่แม่น้ำเจ้าพระยามีความสำคัญเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ของภาคกลาง ทั้งในด้านการเดินทางและวิถีชีวิต นอกจากจะมีการสร้างสะพานและท่าน้ำจำนวนมากแล้ว ยังมีลำน้ำสาขา คลองธรรมชาติ และคลองขุด ซึ่งเชื่อมโยงแม่น้ำเจ้าพระยากับพื้นที่ภายในให้สามารถติดต่อถึงกันได้ โดยลำน้ำสาขาและคลองมีจำนวนมาก แบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ เช่นต้นน้ำได้แก่
* แม่น้ำปิง
* แม่น้ำวัง
* แม่น้ำยม
* แม่น้ำน่าน

## การขุดลัดแม่น้ำ
thumb|แผนที่การขุดลัดแม่น้ำเจ้าพระยา
การขุดลัดแม่น้ำเจ้าพระยาในบริเวณกรุงเทพมหานคร ทั้ง 3 ครั้งในสมัยอยุธยา ประกอบด้วยคลองลัดบางกอก พ.ศ. 2065 รัชสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราช, คลองลัดบางกรวย พ.ศ. 2081 รัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ, คลองลัดนนทบุรี พ.ศ. 2179 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และในสมัยรัตนโกสินทร์มีการขุดลอกคลองลัดโพธิ์ บริเวณตำบลทรงคะนองและตำบลบางยอ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เพื่อช่วยในการระบายน้ำและผลิตกระแสไฟฟ้า

## การขนส่ง

แม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านพื้นที่เมืองใหญ่อย่างกรุงเทพมหานครและปริมณฑลซึ่งมีซึ่งมีประชากรเกินสิบล้านคน หนาแน่นทั้งสองฝั่งแม่น้ำทำให้มีผู้ต้องการเดินทางจำนวนมาก แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นหนึ่งในเส้นทางจราจรอีกเส้นทางหนึ่งของกรุงเทพฯ เกิดท่าเรือและบริการขนส่งสาธารณะอย่างเรือด่วนเจ้าพระยา และบริการเรือในคลองแสนแสบ คลองพระโขนง และคลองภาษีเจริญ โดยเฉพาะเรือด่วนเจ้าพระยามีผู้ใช้บริการเฉลี่ย 20,000 คนต่อวัน จากข้อมูลตลอดทั้งปี 2567 รวมทั้งปีมี 51,394 เที่ยวทั้งขึ้นทั้งล่อง โดยเฉพาะท่าไอคอนสยามมีผู้ใช้บริการถึงวันละ 4,700 คนต่อวัน นอกจากบริการขนส่งมวลชน ธุรกิจเรือท่องเที่ยวและร้านอาหารแบบแพที่เกิดขึ้นในแม่น้ำเจ้าพระยามาจากปัจจัยสนับสนุนการท่องเที่ยวของรัฐบาลไทย และด้วยแม่น้ำเจ้าพระยาที่ไหลผ่านเมืองสำคัญอย่างกรุงเทพมหานครและพระนครศรีอยุธยาซึ่งเป็นเมืองที่มีแหล่งท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม สถิติการท่องเที่ยวด้วยเรือในแม่น้ำเจ้าพระยาในช่วงเทศกาลวันหยุดมีเรือภัตตาคารบริการถึงวันละ 46 เที่ยว

นอกจากขนส่งมวลชนแม่น้ำเจ้าพระยายังเป็นเส้นทางการขนส่งสินค้าทางเรือเนื่องจากผู้คนบริเวณนี้มีวิถีชีวิตอยู่กับแม่น้ำโดยเฉพาะจังหวัดพระนครศรีอยุธยาที่เป็นจุดรวมแม่น้ำสี่สายได้แก่เจ้าพระยา ป่าสัก แม่น้ำน้อย และแม่น้ำลพบุรี ซึ่งสามารถเดินทางออกไปถึงปทุมธานี อ่างทอง นครหลวง ท่าเรือ และสระบุรีได้ ทำให้พบเห็นการขนส่งสินค้าผ่านเรือโยงและเรือโป๊ะในแม่น้ำเจ้าพระยา สินค้าที่ถูกขนล่องตามแม่น้ำเจ้าพระยาได้แก่ ข้าว และทราย รวมถึงยังเป็นทางผ่านการขนปูนซีเมนต์จากแม่น้ำป่าสักผ่านแม่น้ำเจ้าพระยาทางเรือ และใช้เป็นทางผ่านขนปุ๋ยสู่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนบนและแร่เชื้อเพลิงจากภาคตะวันออกสู่ลุ่มแม่น้ำป่าสัก นอกจากนี้บันทึกในอดีตยังเล่าถึงการแล่นเรือสินค้าจากอ่าวไทยสู่อยุธยา แม่น้ำเจ้าพระยาจึงมีความสำคัญทางเศรษฐกิจมาหลายร้อยปี

## ท่าน้ำ
แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นเส้นทางคมนาคมอีกเส้นทางสำหรับคนกรุงเทพมหานครและปริมณฑล จึงทำให้มีการสร้างท่าน้ำจำนวนมากเพื่อรองรับการขนส่งทางน้ำ โดยท่าน้ำในการเดินเรือโดยสารในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล มีดังนี้

## การผลิตน้ำประปา
แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแหล่งผลิตน้ำประปาสำคัญของการประปาส่วนภูมิภาคในพื้นที่ภาคกลาง ส่วนเขตจังหวัดนนทบุรี กรุงเทพมหานครและจังหวัดสมุทรปราการ รับผิดชอบโดยการประปานครหลวง โดยมีสถานีสูบน้ำดิบสำแล ตั้งอยู่ที่ตำบลบ้านกระแชง อำเภอเมืองปทุมธานี จังหวัดปทุมธานี

## สัตว์น้ำหายากที่พบ
* วาฬบรูด้า
* ปลาทรงเครื่อง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า *Epalzeorhynchos bicolor* อยู่ในวงศ์ปลาตะเพียน (Cyprinidae) มีรูปร่างคล้ายปลากา (*Labeo chrysophekadion*) ซึ่งเป็นปลาในวงศ์เดียวกัน แต่มีรูปร่างที่เพรียวยาว มีขนาดเล็กกว่ามาก สีลำตัวสีแดงอ่อน ครีบหางสีแดงเข้ม มีขนาดโตเต็มที่ไม่เกิน 12 เซนติเมตร และยังเป็นปลาน้ำจืดเฉพาะถิ่นของไทย และพบได้ในแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบนเท่านั้น

## ดูเพิ่ม
* รายชื่อจุดข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา
* ปลาที่พบในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา
* รายชื่อแม่น้ำในประเทศไทย

## อ้างอิง

* จารุภัทร วิมุตเศรษฐ์. สะพานข้ามเจ้าพระยา. กรุงเทพมหานคร. 2553.

## แหล่งข้อมูลอื่น


หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดนครสวรรค์
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดอุทัยธานี
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดชัยนาท
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดสิงห์บุรี
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
หมวดหมู่:แหล่งน้ำในจังหวัดปทุมธานี
หมวดหมู่:แม่น้ำในจังหวัดนนทบุรี
หมวดหมู่:แหล่งน้ำในกรุงเทพมหานคร
หมวดหมู่:แหล่งน้ำในจังหวัดสมุทรปราการ
หมวดหมู่:แม่น้ำในภาคกลาง (ประเทศไทย)
หมวดหมู่:อ่าวกรุงเทพ