จตุพร รัตนวราหะ

**จตุพร รัตนวราหะ** (ต้อย) เกิดวันพุธที่  เป็นศิลปินกรมศิลปากร ผู้ได้รับพระราชทานครอบและรับมอบกระบวนท่ารำเพลงหน้าพาทย์องค์พระพิราพ, ได้กราบทูลสอนโขนถวายพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และมีผลงานการแสดงเป็นตัวเอกในเรื่องรามเกียรติ์ บทยักษ์ใหญ่ทศกัณฐ์เป็นบทที่อยู่ในความทรงจำของคนรักโขนกรมศิลปากรมานานกว่า 40 ปี เป็นผู้ร่วมงานเคียงข้าง ศาสตราจารย์ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมชในการก่อตั้งและสร้างสรรค์โขนธรรมศาสตร์ เป็นผู้อำนวยการสถานศึกษาที่มีการเรียนการสอนด้านศิลปะการแสดงของรัฐ นอกจากนี้มีผลงานโดดเด่นอื่น ๆ ทางด้านโขนและละครทั้งด้านการเป็นศิลปินผู้แสดง เป็นผู้สอน ผู้เผยแพร่ทั้งทางด้านปฏิบัติและทฤษฎี ปัจจุบันแม้จะเกษียณอายุราชการแล้ว ก็ยังทำงานด้านการเผยแพร่ศิลปการแสดงอยู่อย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ และได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ  สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์-โขน) พุทธศักราช 2552

## ประวัติ
นาย จตุพร รัตนวราหะ เป็นบุตรของนายเจิมและนางประวงษ์ รัตนวราหะ สมรสกับนางชุมศรี รัตนันท์ รัตนวราหะ มีบุตรด้วยกัน 4 คน คือ นาย เรืองฤทธิ์ รัตนวราหะ, น.ส. อติวรรณ รัตนวราหะ, นาย พีรพล รัตนวราหะ, นาย ณวพร รัตนวราหะ บุตรสาวคนเดียวได้สืบทอดศิลปการแสดงทางนาฏศิลป์เหมือนบิดา และปัจจุบันรับราชการอยู่ที่ วิทยาลัยนาฏศิลป กรุงเทพฯ

นาย จตุพร รัตนวราหะ จบจากโรงเรียนนาฏศิลป วิทยาลัยนาฏศิลปกรุงเทพฯ ปัจจุบันและครุศาสตร์บัณฑิต และได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุที่ วัดบวรนิเวศวิหาร กรุงเทพมหานคร พุทธศักราช 2507

## เกียรติยศที่ภาคภูมิใจ
#### การต่อกระบวนรำหน้าพาทย์องค์ พระพิราพ หน้าพระที่นั่ง
พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรมศิลปากร ทำการคัดเลือกศิลปินที่มีความสามารถฝ่ายพระ 5 คนคือ นาย ธีรยุทธ ยวงศรี นายธงไชย โพธยารมย์ นายทองสุข ทองหลิม, นายอุดม อังศุธร และนายสมบัติ แก้วสุจริต และศิลปินโขนฝ่ายยักษ์ 7 คนคือนายราฆพ โพธิเวส นายไชยยศ คุ้มมณี นายจตุพร รัตนวราหะ นาย จุมพล โชติทัตต์ นายสุดจิตต์ พันธ์สังข์ นาย สมศักดิ์ ทัดติ http://www.literatureandhistory.go.th/FineArts/DataService/data_service_detail.aspx?topicCode=C&topicId=1498&start=106 และ นาย ศิริพันธ์ อัฏฏะวัชระ http://www.literatureandhistory.go.th/FineArts/DataService/data_service_detail.aspx?topicCode=C&topicId=1498&start=83 รวมทั้งสิ้น 12 คน เข้ารับพระราชทานครอบประธานพิธีใหว้ครูโขนละคร และการต่อกระบวนรำเพลงหน้าพาทย์องค์พระพิราพ ณ.ศาลาดุสิดาลัย พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน ในวันพฤหัสบดีที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2527

#### การกราบทูลสอนโขนถวาย[[สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ]]
* นายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร เคยเขียนเล่าไว้ว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร เมื่อทรงพระเยาว์ทรงศึกษาความรู้รอบตัวในทางศิลปะ และโปรดให้ขอครูโขนผู้ชำนาญในบทพระยาวานรจากกรมศิลปากรไปกราบทูลสอนถวายแด่สมเด็จพระบรมฯ
* ซึ่งทางกรมศิลปากรได้จัดให้ จ่าเร่งงานรัดรุด (เฉลิม รุทระวณิช) ครูผู้ชำนาญในบทพระยาวานร ไปกราบทูลสอนถวายให้ทรงฝึกหัดบทพระยาวานรตามพระราชประสงค์
* ต่อมาได้มีเจ้านายบางพระองค์กราบบังคมทูลพระดำริถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ว่า น่าจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงฝึกบทพระยายักษ์ เพราะมีลีลาท่าทางเป็นสง่ามีทีท้าวทีพระยา ไม่หลุกหลิกแบบพระยาวานร
* ทางกรมศิลปากร จึงจัดให้ นายจตุพร รัตนวราหะ ครูโขนยักษ์ไปกราบทูลสอนโขนถวาย โดยได้ฝึกการแสดงเป็นวิรุญจำบัง

#### [[ศิลปินแห่งชาติ]] ปีพุทธศักราช 2552
สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ได้ดำเนินการสรรหาศิลปินผู้สร้างสรรค์งานศิลปะให้เป็นมรดกอันล้ำค่าของแผ่นดิน มายกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ ตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2528 เป็นต้นมา และในปีพุทธศักราช 2552 นี้ คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติได้พิจารณาแล้วมีมติเห็นชอบให้ประกาศยกย่องเชิดชูเกียรติ นาย จตุพร รัตนวราหะ ศิลปินผู้มีความสามารถและอุทิศตนสร้างสรรค์ ผลงานศิลปะจนโดดเด่นเป็นที่ประจักษ์ชัดต่อสาธารณชน เป็นศิลปินแห่งชาติ ปี พุทธศักราช 2552 สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์-โขน)

## ประวัติการรับราชการ

* เริ่มเข้ารับราชการเมื่อวันที่ 1 เมษายน พุทธศักราช 2500 ตำแหน่งศิลปินสำรอง แผนกนาฎศิลป กองการสังคีต กรมศิลปากร
* พ.ศ. 2521-2525 ดำรงตำแหน่งผู้ช่วยผู้อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปอ่างทอง
* พ.ศ. 2526-2530 ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปอ่างทอง  
* พ.ศ. 2531-2540 ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย
* พ.ศ. 2540 เกษียณอายุราชการในตำแหน่งผู้อำนวยการระดับ 9 วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย
* ปัจจุบันดำรงตำแหน่ง ผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ไทย สำนักการสังคีต กรมศิลปากร

## ประสบการณ์ด้านการแสดง

#### การฝึกหัดและการออกแสดง
* เริ่มฝึกหัดเป็นตัวยักษ์ กับนายยอแสง ภักดีเทวา http://www.literatureandhistory.go.th/FineArts/DataService/data_service_detail.aspx?topicCode=C&topicId=1498&start=65 และนายอร่าม อินทรนัฎ http://www.literatureandhistory.go.th/FineArts/Upload/Documents/1497/20071015102727_1497-34.pdf
* เป็นผู้แสดงโขน – ละคร ให้ประชาชนทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศชม ณ โรงละครศิลปากร โรงละครแห่งชาติ ทำเนียบรัฐบาล และไปเผยแพร่ผลงานทางด้านการแสดงในต่างประเทศหลายครั้ง

#### ผลงานด้านการแสดงโขน
##### การแสดงและการสอนในราชการ[[กรมศิลปากร]]
* แสดงเป็นตัวเอกในเรื่องรามเกียรติ์ เช่น ทศกัณฐ์ กุมภกรรณ พิเภก ไมยราพ เสนายักษ์ ม้าอุปการ เป็นต้น
* เป็นผู้สอน นาฏศิลปินโขนยักษ์ ใหญ่

##### การแสดงและการสอนร่วมกับ ศาสตราจารย์ [[หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช]]

#### ผลงานด้านการแสดงละคร
* ได้รับการคัดเลือกจากท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี ศิลปินแห่งชาติ ให้แสดงเป็นซมพลา ในละครเรื่องเงาะป่า เป็นคนแรกของกรมศิลปากร
* แสดงเป็นหลวิชัย ในละครเรื่องคาวี
* แสดงเป็นเสนาไทย ในละครเรื่องขุนช้าง – ขุนแผน ตอน พระไวย แตกทัพ เป็นต้น

#### สรุปผลงาน
นายสมรัตน์ ทองแท้ นาฏศิลปินโขนพระ นักวิชาการละครและดนตรี 7 สำนักการสังคีต กรมศิลปากร ได้สรุปผลงานของ อาจารย์ จตุพร รัตนวราหะ ไว้ในบทรำอวยพรการแสดงชุด “ 72 ปี จตุพร นามขจรทศกัณฐ์ ” ในวันอาทิตย์ที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2550 ณ อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์ ตำบลสิงห์ อำเภอไทรโยค จ.กาญจนบุรี

*** - ปี่พาทย์ทำเพลงต้นเข้าม่าน- -ร้องเพลงสามไม้กลาง-
* 	ทศกัณฐ์ 	อสุรา	พญายักษ์ 		ทั้งสิบพักตร์	ยี่สิบกร 	สุนทรศรี
* สมศักดิ์	สมร้าย	ชายชาตรี 		สมเสน่ห์ 	อสุรี 	มีพึงยล
* เป็นจอมราพณ์ 	เมืองมาร 	ผ่านลงกา		เป็นศรัทธา 	เกรงกลัว 	ทั่วแห่งหน
* เป็นที่รัก 	ที่บูชา 	อสุรชน		เป็นจอมพล 	ลือนาม	ในรามเกียรติ์
*** - ร้องเพลงทองย่อนรวบ-
* 	ครูจตุพร	รัตน	วราหะ		สืบศิลปะ	นาฏกรรม	เลิศล้ำเขียน
* สวมบทบาท	มารร้าย	ได้แนบเนียน		มิผิดเพี้ยน	ยักษ์ใหญ่	ให้ลือชา
* คราออกรบ	เกรี้ยวกราด	มาดนักเลง		ยามครื้นเครง	ออกสำรวล	ชวนหรรษา
* เมื่อเกี้ยวเก้อ	วางเจ้าชู้	ดูงามตา		คราวโศกา	เจียนองค์	ลงวางวาย
*** -ร้องเพลงตระนิมิต -
* 	เจ็ดสิบสอง	ฉลองวัย	ในครานี้		มวลน้องพี่	อสุรา	มาเหลือหลาย
* ต่างร่วมจิต	ร่วมสุนทร	อวยพรชัย		สัมฤทธิ์ใน	จตุพร	บวรเอย
*** - ปี่พาทย์ทำเพลงตระนิมิต - รัว - - เพลงกราวใน- (มอญแปลง) 4 คำ (แขกต่อยหม้อ) 4 คำ - รัวท้ายรำดาบ-
*** นาฏศิลปิน โขนพระ ผู้รำอวยพร - คมสัณฐ (โต้ง) หัวเมืองลาด, มนตรี แหล่งสนาม, วัลลภ (แนน) พรพิสุทธิ์, ปรัชญา (ก๊อบ) ชัยเทศ

## ผลงานสร้างสรรค์ด้านการแสดง
เมื่อสมัยที่ นายจตุพร รัตนวราหะ ดำรงตำแหน่งเป็นผู้อำนวยการ วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย ได้สร้างสรรค์การแสดงชุดใหม่ที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตและขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวสุโขทัยให้กับชาว วิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัย ได้นำออกแสดงและเป็นที่ชื่นชอบของผู้ที่ได้รับชมมาจนกระทั่งทุกวันนี้คือ
* ฟ้อนตะคัน พ.ศ. 2533
* ระบำเบญจรงค์ พ.ศ. 2534
* ฟ้อนลื้อล่องน่าน พ.ศ. 2536
* ระบำเทวีศรีสัชนาลัย พ.ศ. 2537
* ระบำประทีปทอง พ.ศ. 2538

## ผลงานทางด้านวิชาการ
* คู่มือการฝึกหัดโขนเบื้องต้น
* รามายณะของอินโดนีเซีย แปล
* หนังสือเพลงหน้าพาทย์ ซึ่งอธิบายเพลงหน้าพาทย์ในมุมมองของผู้แสดงโขนไว้อย่างชัดเจน และเป็นก้าวแรกที่เชื่อมโยงความรู้ดนตรีไทยและนาฏศิลป์โขน ปัจจุบันใช้เป็นตำราอ้างอิงในวงการศึกษา
* รามเกียรติ์ ร้อยแก้ว เขียนลงในวารสารวิทยาลัยนาฏศิลปสุโขทัยทุกเดือน
* ละครพูดเรื่อง "เล็กโพธิ์ดำ"
* วีซีดี บันทึกการแสดงเรื่องจุดเด่นของทศกัณฐ์ รำลงสรงชมตลาด ฉุยฉายทศกัณฐ์ลงสวน, ฉุยฉายหนุมานแปลง, เกี้ยวนาง นางลอย, ชูกล่องดวงใจ แจกในงานครบ 6 รอบ วันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2551

## เครื่องราชอิสริยาภรณ์

## อ้างอิง

* อัตชีวประวัติ จตุพร รัตนวราหะ ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปการแสดงกรมศิลปากร เขียนเมื่อ 1 กันยายน 2541
* ศ.ดร.สุรพล วิรุฬห์รักษ์, **นาฎยศิลป์รัชกาลที่ 9**, สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย , 2549.
* คำไว้อาลัยของนายธนิตอยู่โพธิ์ในหนังสืออนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพจ่าเร่งงานรุด ( เฉลิม รุทระวณิช ) ณ ฌาปนสถานกรมตำรวจ วัดตรีทศเทพ วันที่ 28 มีนาคม 2525
* จดหมายเหตุพระราชพิธีพระราชทานครอบประธานประกอบพิธีไหว้ครูโขน-ละครและพิธีต่อท่ารำเพลงหน้าพาทย์ องค์พระพิราพ ณ ศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา วันพฤหัสบดีที่ 25 ตุลาคม พุทธศักราช 2527 โดยกรมศิลปากรในหนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พ่อครู หยัด ช้างทอง ศิลปินแห่งชาติ ปี พุทธศักราช 2532 สาขาศิลปการแสดง ( นาฏศิลป์-โขน ) ณ.ฌาปนสถานวัดพระศรีมหาธาตุวรวิหาร วันอังคารที่ 26 พฤศจิกายน 2539 .กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ สุรวัฒน์ , 2539
* ความเป็นมาของท่ารำองค์พระพิราพ โดย นาย ประเมษฐ์ บุณยะชัย ตีพิมพ์ในนิตยสารศิลปากร ปีที่ 53 ฉบับที่ 4 ( กรกฎาคม-สิงหาคม 2543 )

## แหล่งข้อมูลอื่น
#### ประวัติและผลงาน
* 72ปีครูต้อย9ธ.ค.50 ปราสาทเมืองสิงห์ กาญจนบุรี 
* ตัวละครโขน 
* Style and techniques of Totsakan's dance in Nangloi episode of Kru Jatuporn Rattanavaraha
* กระบวนการรำและกลวิธีการแสดงบททศกัณฐ์ในการแสดงโขน ตอน นางลอย ของครูจตุพร รัตนวราหะ
* หัดโขนเบื้องต้น

#### หน้าพาทย์องค์[[พระพิราพ]]
* จตุพร รัตนวราหะ ผู้ได้รับพระราชทานครอบและรับมอบท่ารำหน้าพาทย์องค์พระพิราพ  
* พิธีครอบและต่อหน้าพาทย์องค์พระพิราพhttp://cdalb.bpi.ac.th/present_pi.dochttp://www.stjohn.ac.th/Department/boyst/Website/4_files/rite_files/rite1.htm http://www.dailynews.co.th/web/html/popup_news/Default.aspx?ColumnId=44920&NewsType=2&Template=1http://library.car.chula.ac.th:82/search*tha?/t%7B715%7D%7B697%7D%7B745%7D%7B722%7D%7B680%7D%7B721%7D%7B744%7D%7B711%7D/t|cbb9e9d2a8d1e8c7/97%2C-1%2C0%2CB/frameset&FF=t|cbb9e9d2bed2b7c2ec+cda7a4ecbec3d0bed4c3d2be+b9d2afc8d4c5bbeca2d1e9b9cad9a7cad8b4&1%2C1%2C
* รูปภาพงานสาธยายท่ารำหน้าพาทย์พระพิราพ 29 - 30 สค 2550
* รูปภาพการแสดงโขนเรื่องรามเกียรติ์ชุดพระพิราพ ณ พระนารายณ์ราชนิเวศน์ ศุกร์ 31 สิงหาคม 2550

#### [[กรมศิลปากร]]
* ประวัติผู้ทรงคุณวุฒิทางศิลปะเล่ม 3
* ข้อมูลการแสดงที่โรงละครแห่งชาติ
* โรงละครแห่งชาติ_ปฏิทินการแสดง 2551

#### [[โขนธรรมศาสตร์]]
* โขนธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ 72 พรรษา
* โขนธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ 

หมวดหมู่:ศิลปินกรมศิลปากร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จ.ภ.
หมวดหมู่:ศิลปินชาวไทย
หมวดหมู่:นักแสดงชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากสถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์
หมวดหมู่:ศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง