พระอภิธรรมปิฎก

**พระอภิธรรมปิฎก** () เป็นส่วนหนึ่งของพระไตรปิฎกซึ่งประมวลพระพุทธพจน์หมวดพระอภิธรรม คือ หลักธรรมและคำอธิบายที่เป็นหลักวิชาล้วนๆ ไม่เกี่ยวด้วยบุคคลหรือเหตุการณ์ แบ่งเป็น 7 คัมภีร์ (เรียกย่อหรือหัวใจว่า **สัง วิ ธา ปุ กะ ยะ ปะ**) คือ 

* **[https://84000.org/tipitaka/read/?index_34 ธัมมสังคณี]** รวมข้อธรรมเข้าเป็นหมวดหมู่แล้วอธิบายทีละประเภท ๆ
* **[https://84000.org/tipitaka/read/?index_35 วิภังค์]** ยกหมวดธรรมสำคัญ ๆ ขึ้นตั้งเป็นหัวเรื่องแล้วแยกแยะออกอธิบายชี้แจงวินิจฉัยโดยละเอียด
* '''ธาตุกถา''' สงเคราะห์ข้อธรรมต่าง ๆ เข้าในขันธ์ อายตนะ ธาตุ
* '''ปุคคลบัญญัติ''' บัญญัติความหมายของบุคคลประเภทต่างๆ ตามคุณธรรมที่มีอยู่ในบุคคลนั้น
* '''กถาวัตถุ''' แถลงและวินิจฉัยทัศนะของนิกายต่างๆ สมัยสังคายนาครั้งที่ 3
* **ยมก** (ภาค 1, ภาค 2) ยกหัวข้อธรรมขึ้นวินิจฉัยด้วยวิธีถามตอบ โดยตั้งคำถามย้อนกันเป็นคู่ๆ
* **ปัฏฐาน หรือ มหาปกรณ์** (ภาค 1, ภาค 2, ภาค 3, ภาค 4, ภาค 5, ภาค 6) อธิบายปัจจัย 24 แสดงความสัมพันธ์เนื่องอาศัยกันแห่งธรรมทั้งหลายโดยพิสดาร

## ประวัติ
คำสอนของพระพุทธเจ้า เดิมเรียกว่า "ธรรมวินัย" ทั้งหมด ยังมิได้แยกเป็นปิฎกสามปิฎก ดังพระพุทธวจนะว่า *"ธรรมและวินัยใดที่เราตถาคตแสดงไว้แล้วบัญญัติไว้แล้ว ธรรมและวินัยนั้นจะเป็นศาสดาของพวกเธอเมื่อเราตถาคตล่วงลับไปแล้ว"* ต่อมาในการสังคายนาครั้งที่สามในศาสนาพุทธ พระธรรมวินัยได้รับการแบ่งแยกออกเป็นปิฎกสามปิฎก คือ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก และพระอภิธรรมปิฎก

อรรถกาอัตถสาลินี อันเป็นอรรถกาที่อธิบายคัมภีร์สังคณีแห่งพระอภิธรรมปิฎก และอรรถกาธัมมปทัฏฐกา อันเป็นอรรถกถาที่อธิบายคัมภีร์ธรรมบทแห่งพระสุตตันตปิฎก ว่า พระพุทธเจ้าได้เสด็จขึ้นไปเทศน์พระอภิธรรมโปรดพระพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในพรรษาที่ 7 หลังจากทรงตรัสรู้ และได้ทรงถ่ายทอดพระอภิธรรมนั้นแก่พระสารีบุตรในเวลาต่อมา

มีผู้สันนิษฐานว่าพระอภิธรรมปิฎกนี้เป็นของแต่งขึ้นใหม่ โดยมีเหตุผล ได้แก่
#  สำนวนในการเขียนพระอภิธรรมปิฎกเป็น *ภาษาหนังสือ* แตกต่างจากสำนวนภาษาในพระวินัยปิฎกและพระสุตตันตปิฎก
# หลักมหาปเทสให้สาวกเทียบเคียงความถูกต้องกับพระสูตรและพระวินัย ไม่ปรากฏว่าให้เทียบเคียงกับพระอภิธรรมปิฎกเลย
# ข้ออ้างเรื่องพระพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปเทศนาโปรดพระพุทธมารดาที่ดาวดึงส์ ไม่ปรากฏในพระสูตรและพระวินัย
# คำว่า *อภิธมฺเม* ที่ปรากฏในพระสูตรบางแห่งหมายถึง โพธิปักขิยธรรม
# พระพุทธเจ้าตรัสกับสาวกว่า *ธมฺโม จ วินโย จ* หมายถึงพระธรรมกับพระวินัยเท่านั้น (ที่ให้เป็นศาสดาแทนต่อไป)
# *ยญฺจ โข ภควตา ชานตา ปสฺสตา* ซึ่งแปลว่า  "พระผู้มีพระภาคเจ้ารู้อยู่ เห็นอยู่" และ *วุตฺตญฺเจตํ ภควตา* ซึ่งแปลว่า *พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้* เป็นสำนวนของพระสังคีติกาจารย์
# นิกายสรวาสติวาทิน (นิกายอภิธรรม) ถือว่าพระอภิธรรมปิฎกเป็นสาวกภาษิต

## เนื้อหา

### พระอภิธรรมปิฎก 12 เล่ม

* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 34** ธัมมสังคณี
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 35** วิภังค์
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 36** ธาตุกถา และปุคคลบัญญัติ
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 37** กถาวัตถุ
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 38** ยมก ภาค 1
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 39** ยมก ภาค 2
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 40** ปัฏฐาน ภาค 1
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 41** ปัฏฐาน ภาค 2 อนุโลมติกปัฏฐาน
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 42** ปัฏฐาน ภาค 3 อนุโลมทุกปัฏฐาน
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 43** ปัฏฐาน ภาค 4 อนุโลมทุกปัฏฐาน
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 44** ปัฏฐาน ภาค 5 อนุโลม
* **พระไตรปิฎกเล่มที่ 45** ปัฏฐาน ภาค 6 ปัจจนียปัฏฐาน

## องค์ประกอบ
สำหรับพระอภิธรรมปิฎกนั้นแบ่งออกเป็นเจ็ดคัมภีร์ ซึ่งเรียกย่อว่า สํ. วิ. ธา. ปุ. ก. ย. และ ป. ตามลำดับ ประกอบไปด้วย
# ธัมมสังคณี (เรียกโดยย่อว่า "สํ.") - รวมข้อธรรมเข้าเป็นหมวดหมู่แล้วอธิบายทีละประเภท
# วิภังค์ (เรียกโดยย่อว่า "วิ.") - ยกหมวดธรรมขึ้นตั้งเป็นหัวข้อเรื่องแล้วแยกแยะออกอธิบายชี้แจงวินิจฉัยโดยละเอียด
# ธาตุกถา (เรียกโดยย่อว่า "ธา.") - สังเคราะห์หรือจัดประเภทข้อธรรมต่าง ๆ เข้าเป็นหมวดเป็นหมู่ดังต่อไปนี้ คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุ
# ปุคคลบัญญัติ (เรียกโดยย่อว่า "ปุ.") - บัญญัติความหมายบุคคลประเภทต่าง ๆ ตามคุณธรรมที่มีอยู่
# กถาวัตถุ (เรียกโดยย่อว่า "ก.") - แถลงและวินิจฉัยทัศนะที่ขัดแย้งกันของนิกายต่าง ๆ ในสมัยสังคายนาครั้งที่ 3 โดยเน้นความถูกต้องของฝ่ายเถรวาท คัมภีร์นี้เป็นบทนิพนธ์ของพระโมคคลีบุตรติสสเถระ
# ยมก (เรียกโดยย่อว่า "ย.") - ยกหัวข้อธรรมขึ้นวินิจฉัยด้วยวิธีถามตอบ โดยตั้งคำถามย้อนกันเป็นคู่ ๆ
# ปัฏฐาน หรือมหาปกรณ์ (เรียกโดยย่อว่า "ป.") - อธิบายปัจจัย 24 และแสดงความสัมพันธ์ระหว่างธรรมทั้งหลายอย่างละเอียด

## ดูเพิ่ม
* พระวินัยปิฎก พระไตรปิฎกส่วนว่าด้วยวินัยบัญญัติ
* พระสุตตันตปิฎก พระไตรปิฎกส่วนว่าด้วยพระสูตร

## อ้างอิง
* ราชบัณฑิตยถาน. (2551, กุมภาพันธ์). *[[พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542]]*. เข้าถึงได้จาก: . (เข้าถึงเมื่อ: 18 ตุลาคม 2551)..
* ราชบัณฑิตยสถาน. (2548). *พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากล อังกฤษ-ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน.* (พิมพ์ครั้งที่สอง). กรุงเทพฯ : มติชน. หน้า 3-4.


หมวดหมู่:พระไตรปิฎกภาษาบาลี
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ