มหาวิทยาลัยเปิด (แนวคิด)

thumb|อาคารวิชาการ 3 (ตึกด้านขวามือ) สถานที่ตั้งที่ทำการสาขาวิชาในมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมธิราชเป็นมหาวิทยาลัยเปิดของรัฐเพียงแห่งเดียวที่ยังคงเปิดการเรียนการสอนโดยใช้แนวคิดมหาวิทยาลัยเปิด

**มหาวิทยาลัยเปิด** () คือมหาวิทยาลัยที่มุ่งเป้าไปที่ผู้เรียนวัยผู้ใหญ่ โดยมีนโยบายทางวิชาการแบบเปิด โดยมีข้อกำหนดคุณสมบัติการเข้าเรียนอย่างเป็นทางการเพียงเล็กน้อยหรือไม่มีเลย แม้ว่าอาจใช้การสอบเข้าก็ตาม มหาวิทยาลัยเปิดมีลักษณะเด่นคือภารกิจพัฒนา และใช้วิธีการการสอนที่หลากหลาย เช่น การเรียนรู้แบบเปิดที่ได้รับการสนับสนุน เพื่อจัดการศึกษาทางไกล

ในประเทศไทย มีมหาวิทยาลัยเปิดของรัฐเพียงแห่งเดียว คือ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช โดยมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชจัดการเรียนการสอนแบบทางไกล และมีมหาวิทยาลัยเอกชนเปิดทำการสอนในระบบออนไลน์ด้วย เช่น มหาวิทยาลัยพิษณุโลก มหาวิทยาลัยรังสิต สถาบันรัชต์ภาคย์ เป็นต้น นอกจากนั้นยังมีโครงการความร่วมมือของมหาวิทยาลัยแห่งในการจัดการศึกษาทางไกล ผ่านระบบออนไลน์ ในชื่อ มหาวิทยาลัยไซเบอร์ไทย

## ประวัติ
ต้นแบบของมหาวิทยาลัยเปิดคือระบบภายนอกของมหาวิทยาลัยลอนดอน ซึ่งก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1858 ในขณะนั้น มหาวิทยาลัยทำหน้าที่เป็นคณะกรรมการสอบเพื่อมอบปริญญา และยินดีต้อนรับทุกคนที่สามารถผ่านการสอบคัดเลือกและชำระค่าธรรมเนียมที่กำหนด รวมถึงนักศึกษาจากทั่วทุกมุมโลก ผู้เข้าร่วมสามารถหาเลี้ยงชีพต่อไปได้ระหว่างเรียน สามารถเรียนรู้ในรูปแบบใดก็ได้ที่ต้องการ และสามารถเข้าสอบได้โดยไม่ต้องเดินทางไปสหราชอาณาจักร อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงคณะกรรมการสอบ ไม่ได้ให้การสนับสนุนหรือการเรียนการสอนใด ๆ และนักวิชาการไม่ถือว่าเป็นผู้ให้บริการการศึกษาทางไกล สถาบันที่คล้ายคลึงกันคือมหาวิทยาลัยรอยัลแห่งไอร์แลนด์ ซึ่งก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1879 ในฐานะมหาวิทยาลัยที่จัดสอบและมอบปริญญาตามแบบจำลองของมหาวิทยาลัยลอนดอน การสอบเปิดกว้างสำหรับผู้สมัครจากภายนอก นอกเหนือจากผู้ที่เข้าร่วมการบรรยายในวิทยาลัยที่เข้าร่วม วิทยาลัยและคอนแวนต์หลายแห่งได้ส่งนักศึกษาเข้าสอบทั้งระดับสูงและระดับปริญญา ผู้สำเร็จการศึกษาในช่วงแรก ๆ ส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง เนื่องจากวิทยาลัยทรินิตี ดับลิน ไม่รับผู้หญิงจนกระทั่งอีก 20 ปีต่อมา

มหาวิทยาลัยเคปออฟกู๊ดโฮป ซึ่งต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นมหาวิทยาลัยแอฟริกาใต้ ก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1873 และมีรูปแบบคล้ายกับมหาวิทยาลัยลอนดอน มหาวิทยาลัยไม่มีนักศึกษา แต่ได้กำหนดมาตรฐานทางวิชาการและทำหน้าที่เป็นคณะกรรมการสอบสำหรับวิทยาลัยในเครือ ภายใน ค.ศ. 1946 วิทยาลัยเหล่านี้ได้กลายเป็นมหาวิทยาลัยอิสระ และมหาวิทยาลัยแอฟริกาใต้เริ่มเปิดสอนหลักสูตรทางไปรษณีย์  กลายเป็นมหาวิทยาลัยที่สอนทางไกลแห่งแรกของโลก แม้ว่าจะไม่ใช่มหาวิทยาลัยเปิดในแง่ของข้อกำหนดการรับสมัคร ในยุคการถือผิวในแอฟริกาใต้ มหาวิทยาลัยเปิดโอกาสทางการศึกษาแก่ทุกเชื้อชาติ แต่นักศึกษาต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดการลงทะเบียนเรียนตามปกติ มีการสนับสนุนนักศึกษาน้อยมาก และอัตราการออกกลางคันสูง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่ชาวแอฟริกาใต้ผิวดำ เมื่อถึงสหัสวรรษใหม่ มีนักศึกษาประมาณ 400,000 คนใน 130 ประเทศกำลังเรียนหลักสูตรของมหาวิทยาลัย และมหาวิทยาลัยได้กลายเป็นหนึ่งในสถาบันการศึกษาทางไกลที่ใหญ่ที่สุดในโลก

ในสหภาพโซเวียตช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1950 นีกีตา ครุชชอฟ ได้ขยายการศึกษาระดับอุดมศึกษาอย่างมีนัยสำคัญโดยใช้ระบบหลักสูตรทางไปรษณีย์ควบคู่ไปกับการศึกษานอกเวลา ซึ่งนักศึกษาได้เข้าร่วมในขณะที่ยังทำงานอยู่ ใน ค.ศ. 1965 มีนักศึกษา 1.7 ล้านคนที่เรียนในรูปแบบการศึกษานอกเวลา/ปรึกษาหารือนี้ รองลองมาคือ นักศึกษาเต็มเวลา 1.6 ล้านคน และนักศึกษาที่เรียนภาคค่ำ 5 แสนคน การสนับสนุนดังกล่าวทำให้นักศึกษาจากชนชั้นแรงงานสามารถเป็นเจ้าหน้าที่และสมาชิกของพรรคคอมมิวนิสต์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยแทบไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ เมื่อสหภาพโซเวียตล่มสลายในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1990 รัฐก็ไม่จำเป็นต้องพึ่งกลุ่มคนเหล่านี้อีกต่อไป และระบบก็ล่มสลาย

มหาวิทยาลัยเปิดแห่งแรกในโลกตะวันตก และเป็นรากฐานของรูปแบบมหาวิทยาลัยเปิดสมัยใหม่ คือ มหาวิทยาลัยเปิดในสหราชอาณาจักร ซึ่งก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1969 รูปแบบนี้กำหนดหลักการของมหาวิทยาลัยเปิดเกี่ยวกับการเข้าถึงหลักสูตรที่เปิดสอนผ่านระบบการเรียนทางไกลสำหรับผู้เรียนผู้ใหญ่ รวมถึงการใช้หลักสูตรพื้นฐานที่ออกแบบมาเพื่อเตรียมความพร้อมให้นักศึกษาสำหรับการศึกษาระดับมหาวิทยาลัย นอกจากนี้ยังรวมถึงการเปลี่ยนแปลงกระบวนการพัฒนาหลักสูตรจากที่ขับเคลื่อนโดยคณาจารย์หรือวิทยากรรายบุคคล มาเป็นโครงสร้างการพัฒนาหลักสูตรส่วนกลางที่รวบรวมผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านและผู้เชี่ยวชาญในด้านต่าง ๆ ของการออกแบบหลักสูตรไว้ในทีมหลักสูตร เพื่อให้มั่นใจว่าเนื้อหาการเรียนการสอนที่ได้มาตรฐานเป็นไปตามเกณฑ์คุณภาพของสถาบัน มหาวิทยาลัยเปิดมีเป้าหมายเพื่อขยายการเข้าถึงมาตรฐานการศึกษาระดับอุดมศึกษาในระดับสูงสุด และได้ใช้วิธีการที่หลากหลายสำหรับการสอน รวมถึงสื่อสิ่งพิมพ์ สื่อโสตทัศน์ อินเทอร์เน็ต ซอฟต์แวร์ในรูปแบบแผ่นดิสก์ และรายการโทรทัศน์ในรูปแบบดีวีดี การออกอากาศรายการโทรทัศน์ตามหลักสูตรโดยบีบีซียังคงดำเนินต่อไปจนถึงวันที่ 15 ธันวาคม ค.ศ. 2006

ในเอเชีย มหาวิทยาลัยเปิดเริ่มปรากฏขึ้นในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1970 มหาวิทยาลัยเปิดแห่งชาติเกาหลีก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1972 มหาวิทยาลัยเปิดแห่งอิสราเอล และมหาวิทยาลัยเปิดอัลลามา อิกบัลก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1974 รูปแบบที่คล้ายคลึงกันนี้ถูกนำมาใช้ในประเทศอื่น ๆ ในเอเชียใต้ เช่น การก่อตั้งมหาวิทยาลัยเปิดแห่งชาติอินทิรา คานธี (ค.ศ. 1985) และมหาวิทยาลัยเปิดบังกลาเทศ (ค.ศ. 1992)

มหาวิทยาลัยการศึกษาทางไกลแห่งชาติ ก่อตั้งขึ้นในสเปนใน ค.ศ. 1972 ในฐานะมหาวิทยาลัยการศึกษาทางไกลแห่งชาติ โดยมีหลักสูตรที่กำหนดโดยรัฐบาลแห่งชาติ นำไปสู่ความเป็นปรปักษ์จากแคว้นปกครองตนเองและการต่อต้านทางการเมืองต่อระบอบการปกครองของฝรั่งเศส ภาษาที่ใช้ในการเรียนการสอนคือภาษาสเปน และการที่มหาวิทยาลัยปฏิเสธที่จะพิจารณาใช้ภาษากาตาลาในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1980 ส่งผลให้กาตาลุญญาก่อตั้งมหาวิทยาลัยเปิดแห่งกาตาลุญญาใน ค.ศ. 1995 ซึ่งมีการเรียนการสอนทั้งภาษากาตาลาและภาษาสเปนตั้งแต่ ค.ศ. 2000

## มหาวิทยาลัยเปิดในประเทศไทย

การก่อตั้งมหาวิทยาลัยเปิด เป็นความพยายามของรัฐบาลในการที่จะขยายโอกาสการศึกษาระดับอุดมศึกษาแก่ประชาชนให้มากที่สุด แนวคิดนี้ได้เคยนำมาใช้แล้วในประเทศไทย โดยมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ซึ่งตั้งขึ้นใน พ.ศ. 2476 ได้จัดการศึกษาระบบ **"ตลาดวิชา"** โดยไม่จำกัดรับนักศึกษา เป็นครั้งแรก แต่ต่อมาก็ได้เปลี่ยนมาเป็นระบบมหาวิทยาลัยปิด (จำกัดการรับนักศึกษา) เช่นเดียวกับมหาวิทยาลัยอื่น ๆ ต่อมาใน พ.ศ. 2514 ได้มีการจัดตั้งมหาวิทยาลัยแบบตลาดวิชาขึ้นอีกแห่งหนึ่ง คือ มหาวิทยาลัยรามคำแหง แต่มหาวิทยาลัยรามคำแหงยังคงจัดการศึกษาโดยอาศัยชั้นเรียนเป็นหลัก แม้ไม่ได้บังคับให้เข้าชั้นเรียนโดยถือว่าผู้ที่เข้าชั้นเรียนและไม่เข้าชั้นเรียนมีสิทธิ์ในการเข้าสอบไล่เหมือนกัน ทำให้มหาวิทยาลัยรามคำแหงประสบปัญหาในด้านอาคารสถานที่เรียนเป็นอันมาก โดยไม่สามารถขยายให้เพียงพอกับจำนวนนักศึกษาที่เพิ่มขึ้นทุกปีได้ ทางรัฐบาลเล็งเห็นว่าหากรัฐบาลให้การสนับสนุนให้มหาวิทยาลัยรามคำแหงจัดการศึกษาให้เพียงพอกับความต้องการของผู้เรียนแล้วจะทำให้ภาครัฐต้องรับผิดชอบภาระด้านงบประมาณมากขึ้นอย่างไม่มีวันสิ้นสุด จึงได้ก่อตั้งมหาวิทยาลัยเปิด โดยรับนักศึกษาแบบไม่จำกัดรับขึ้นอีกแห่งหนึ่งคือ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ใน พ.ศ. 2521

ปัจจุบันจึงมีเพียงมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมธิราช ที่ยังคงเปิดการเรียนการสอนโดยใช้แนวคิดมหาวิทยาลัยเปิด

## ดูเพิ่ม
* รายชื่อมหาวิทยาลัยเปิด
* การรับเข้าเรียนแบบเปิด

## อ้างอิง

## หนังสือเพิ่มเติม
* 
* 


หมวดหมู่:ประเภทของมหาวิทยาลัยหรือวิทยาลัย