เจ้าองค์คำ

**เจ้าองค์คำ **หรือ**พระบรมเชษฐขัตติยสุริยวงศา **เป็นกษัตริย์แห่งอาณาจักรหลวงพระบาง ระหว่างปี พ.ศ. 2265–2266 และเป็นกษัตริย์แห่งเชียงใหม่ ระหว่างปี พ.ศ. 2270–2302

## พระราชประวัติช่วงต้น
พระราชประวัติช่วงต้นของเจ้าองค์คำปรากฏใน*พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิม* และ*พงศาวดารเมืองหลวงพระบาง*

เจ้าองค์คำมีนามแรกประสูติว่า **เจ้าหม่อมน้อย** พระองค์เป็นโอรสในเจ้าอินทกุมารกับนางคำ เจ้าอินทกุมารเป็นเชื้อสายกษัตริย์เมืองเชียงรุ่งซึ่งลี้ภัยสงครามลงมาที่อาณาจักรล้านช้างในรัชสมัยพระยาสุริยวงศาธรรมิกราช ต่อมาเจ้าหม่อมน้อยมีอีกพระนามหนึ่งว่า **เจ้าองค์นก**

หลังจากพระยาสุริยวงศาธรรมิกราชเสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. 2238 อาณาจักรล้านช้างตกอยู่ในความวุ่นวายจากการแย่งชิงราชสมบัติอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งพระไชยองค์เว้สามารถยึดเมืองเวียงจันทน์สำเร็จในปี พ.ศ. 2241 เจ้ากิ่งกิสราช, เจ้าอินทโฉม และเจ้าองค์นกต่างหวาดเกรงราชภัย จึงพากันเสด็จหนีจากเวียงจันทน์ไปยังเมืองล้าและเมืองพง ต่อมาในปี พ.ศ. 2246 เจ้ากิ่งกิสราชและเจ้าองค์นกรวบรวมไพร่พลยึดเมืองหลวงพระบางได้สำเร็จ เจ้ากิ่งกิสราชปราบดาภิเษกเป็นพระธรรมกิจล้านช้างร่มขาว กษัตริย์พระองค์แรกแห่งอาณาจักรหลวงพระบาง ส่วนเจ้าองค์นกทรงดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าอุปราช

## กษัตริย์แห่งหลวงพระบาง
เมื่อพระธรรมกิจล้านช้างร่มขาวเสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. 2265 เหล่าขุนนางจึงอัญเชิญเจ้าอุปราชองค์นกขึ้นครองราชสมบัติ มีพระนามตามพงศาวดารเมืองหลวงพระบางว่า *สมเด็จพระบรมเชษฐขัตยสุริยพระราชวงษามหาไชยจักรพรรดิภูมินทร์ นรินทาธิปัติราชศักดิ บรมธรรมิกมหาราชาธิราชบรมบพิตร*

ฝ่ายเจ้าอินทโฉมทราบข่าว จึงเกลี้ยกล่อมเอาไพร่พลจากเขตเมืองล้าและเมืองพง ยกทัพมาตั้งอยู่ที่เมืองงอยริมฝั่งแม่น้ำอู เจ้าองค์นกตัดสินพระทัยเจรจาด้วยการยอมให้เจ้าอินทโฉมร่วมว่าราชการเมืองด้วยกัน ต่อมาในปี พ.ศ. 2266 เจ้าองค์นกได้เสด็จออกจากเมืองไปประพาสป่าและต่อนกเขา ขุนนางบางส่วนสนับสนุนให้เจ้าอินทโฉมขึ้นครองราชย์แทนและปิดประตูเมืองทั้งหมด เมื่อเจ้าองค์นกทราบว่าถูกยึดเมือง พระองค์จึงเสด็จพร้อมบริวารไปยังเมืองเหลือก เจ้าองค์นกออกผนวชที่เมืองเหลือก และเสด็จต่อไปประทับ ณ วัดช้างเผือกในเมืองเชียงใหม่

## ครองเมืองเชียงใหม่
หลังจากเจ้าองค์นกประทับอยู่ ณ เมืองเชียงใหม่ พระราชประวัติของพระองค์ปรากฏใน*[[ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่]]*

ในปี พ.ศ. 2270 เทพสิงห์ ชาวเมืองยวม ตั้งตนเป็น*ตนบุญ* นำทัพเข้าสู้รบกับมังแรนะร่าผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ ขณะนั้นเจ้าองค์นกมีไพร่พล 300 คนตั้งอยู่ริมแม่น้ำปิงที่ท่าวัดเกตุ เจ้าองค์นกทรงอาสากับมังแรนะร่าว่าจะนำทัพออกรบกับเทพสิงห์แต่มังแรนะร่าปฏิเสธ ฝ่ายเทพสิงห์เข้ายึดเมืองได้สำเร็จและฆ่ามังแรนะร่าตาย หลังจากเทพสิงห์ครองเชียงใหม่ได้ 1 เดือน จึงออกคำสั่งสังหารชาวพม่าและชาวมอญทั้งหมด ชาวบ้านกลุ่มหนึ่งเข้าหาเจ้าองค์นกที่วัดบุพพารามขอให้พระองค์เป็นผู้นำเข้ารบกับเทพสิงห์ เจ้าองค์นกทรงให้ชุมนุมพลที่วัดเกตุ เมื่อตกกลางคืนฝ่ายเจ้าองค์นกเข้ายึดเมืองเชียงใหม่ไว้ได้ เทพสิงห์แตกพ่ายหนีออกจากเมืองไป ชาวเมืองจึงอัญเชิญเจ้าองค์นกขึ้นครองราชสมบัติ มีพระนามว่า **เจ้าองค์คำ**

พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมและพงศาวดารเมืองหลวงพระบางบันทึกเรื่องราวของพระองค์แตกต่างออกไป โดยระบุว่า กองทัพพม่าเข้าล้อมเมืองเชียงใหม่ ในขณะนั้นเมืองเชียงใหม่ไม่มีผู้ปกครอง เหล่าขุนนางจึงอัญเชิญเจ้าองค์นกขึ้นครองราชสมบัติและเอาชนะกองทัพพม่าได้

การขึ้นครองราชย์ของพระองค์ยังถูกบันทึกไว้โดย*พื้นเมืองเชียงแสน*และ''มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว'' ในมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว เจ้าองค์คำมีพระนามว่า *คะนันเดะบะ* (,) มีพระราชอิสสริยยศเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ () นอกจากนี้ เจ้าองค์คำยังปรากฏใน*พงษาวดารพม่ารามัญ* มีพระนามว่า *พระเจ้าหอคำ* และปรากฏใน*[[คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม]]* มีพระนามว่า *พระเจ้าหงส์ดำ*

## กษัตริย์แห่งเชียงใหม่

### สงครามกับพม่า
เนื่องจากเมืองเชียงใหม่แยกตัวเป็นอิสระจากการปกครองของพม่า พระเจ้าตะนินกันเหว่จึงทรงพยายามปราบเมืองเชียงใหม่ให้กลับมาอยู่ใต้อำนาจจวบจนกระทั่งพระองค์สวรรคตในปี พ.ศ. 2376 สงครามตีเมืองเชียงใหม่ถูกบันทึกไว้โดยตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ 2 ครั้ง ดังนี้

* 3 มกราคม พ.ศ. 2272 สะแข้งพยะ () ยกทัพจากอังวะข้ามแม่น้ำสาละวินมา เจ้าองค์คำทรงนำคนไปต้อนรับ แต่สะแข้งพยะจะประหารคนของเจ้าองค์คำ เมื่อเจ้าองค์คำกลับมาถึงเมืองเชียงใหม่ พระองค์ตัดสินใจที่จะต่อต้านพม่า ทัพเชียงใหม่เข้าสู้รบกับทัพพม่าที่หนองมวน ครั้นผ่านไป 2 เดือน ฝ่ายพม่าขาดเสบียงจึงแตกหนีไปเมืองพะเยา
* 21 ธันวาคม พ.ศ. 2276 ซิดแก () น้อยพุง คุมทัพ 10,000 นาย เข้าตีเมืองเชียงใหม่ทางแจ่งกู่เรือง แต่ไม่ประสบความสำเร็จจึงแตกหนีกลับไป

สงครามตีเมืองเชียงใหม่ถูกบันทึกไว้โดยมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว 2 ครั้ง แต่มีเนื้อหาแตกต่างกันออกไป ดังนี้

* 30 กันยายน พ.ศ. 2273 พระเจ้าตะนินกันเหว่ทรงแต่งตั้งให้มีนเยนานดาตู () เป็นแม่ทัพ คุมทัพ 10,000 นายเข้าตีเมืองเชียงใหม่ สงครามครั้งนี้ถูกบันทึกไว้ 2 รูปแบบ ได้แก่
*# ฝ่ายเชียงใหม่มีการป้องกันเข้มแข็ง ทัพพม่าทำลายกำแพงเมืองไม่สำเร็จจึงพยายามเผาประตูเมือง ชาวเชียงใหม่ผันน้ำจากทางตะวันตกเข้ามาดับไฟไว้ได้ แม่ทัพพม่าจึงถอยทัพกลับไป พระเจ้าตะนินกันเหว่ทรงให้เนรเทศแม่ทัพไปยังกะเล่
*# กองทัพพม่าสามารถหักเอาเมืองเชียงใหม่ได้ แต่แม่ทัพรับสินบนจากชาวเมืองและถอนกำลังออกไปนอกเมือง จากนั้นถูกตีโต้กลับจนแตกพ่ายไป พระเจ้าตะนินกันเหว่มีพระราชโองการให้ประหารชีวิต แต่แม่ทัพพม่าชิงฆ่าตัวตายไปก่อน
* พ.ศ. 2274 พระเจ้าตะนินกันเหว่ทรงส่งกองทัพมาตีเมืองเชียงใหม่อีกครั้ง ฝ่ายเชียงใหม่ชิงโจมตีเมื่อทัพพม่าเดินผ่านทางแคบจนแตกพ่ายไป พระเจ้าตะนินกันเหว่มีพระราชโองการให้ประหารชีวิตแม่ทัพนายกองทั้งหมด แต่คณะสงฆ์ได้ทูลขอพระราชทานอภัยโทษไว้
จดหมายเหตุล้านนาฉบับวัดภูมินทร์บันทึกถึงสงครามกับพม่าในวันที่  ว่า *"ตนบุญปรากฏรบม่านแตกออกจากเวียงเชียงใหม่วันนั้นแล"*

หลังจากประสบความล้มเหลวอย่างต่อเนื่อง พม่าจึงล้มเลิกความพยายามในการปราบปรามเมืองเชียงใหม่ ทำให้เมืองเชียงใหม่เป็นอิสระไปจนกระทั่งพม่าเริ่มขยายอำนาจอีกครั้งในสมัยราชวงศ์โก้นบอง

### ความสัมพันธ์กับรัฐอื่น

#### น่านและเชียงแสน
แม้ว่าเจ้าองค์คำจะเป็นกษัตริย์เอกราช พระองค์มีอำนาจควบคุมเพียงอาณาเขตเมืองเชียงใหม่เท่านั้น เมืองอื่น ๆ อันได้แก่ แพร่, น่าน, พะเยา, ละคร, ฝาง, สาด, เชียงของ และเทิง ต่างถูกโอนไปขึ้นกับเชียงแสน ในปี พ.ศ. 2270 หลังจากพระองค์ยึดอำนาจจากเทพสิงห์ได้ไม่นาน เทพสิงห์ได้ชักชวนเจ้าธัมมปัญโญจากเมืองน่านมาตีเมืองเชียงใหม่ เจ้าองค์คำเกณฑ์ทัพออกไปรับศึกที่เมืองป่าซาง ฝ่ายเทพสิงห์พ่ายแพ้ไป

หลังจากได้รับชัยชนะต่อพม่าในปี พ.ศ. 2272 ต่อมาในวันที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2275 เจ้าองค์คำยกทัพติดตามสะแข้งพยะไปถึงเมืองพะเยา สะแข้งพยะหลบหนีไปเชียงแสน เจ้าองค์คำขยายอำนาจต่อไปยังเมืองเชียงแสนในปี พ.ศ. 2301 ซึ่งปรากฏใน*คำมะเกล่าเมืองเชียงแสน* กองทัพเชียงใหม่สามารถตีเชียงแสนแตกในวันที่  ทว่ายึดครองอยู่ได้ไม่นานก็ต้องถอยกลับ เนื่องจากพม่ายังคงมีกองกำลังมาก เจ้าองค์คำตีได้เมืองหนอง เจ้าฟ้าเชียงแสนส่งกองทัพลงมาตีเมืองเชียงใหม่เป็นการตอบโต้แต่ไม่ชนะ ต่อมาในปีเดียวกันเจ้าองค์คำก็สวรรคต

#### เชียงตุง
เจ้าองค์คำปรากฏใน*พงศาวดารเมืองเชียงตุง* โดยพระองค์ให้การสนับสนุนเจ้าม่องมยู อดีตเจ้าฟ้าซึ่งถูกยึดอำนาจให้กลับไปชิงเมืองเชียงตุง แต่ไม่ประสบความสำเร็จ

#### อาณาจักรหงสาวดีใหม่
ในปี พ.ศ. 2283 กลุ่มกบฏชาวมอญก่อตั้งอาณาจักรหงสาวดีใหม่เพื่อต่อต้านพม่า พระเจ้าหงสาวดีสมิงทอพุทธกิตติต้องการผูกไมตรีกับอาณาจักรข้างเคียงจึงส่งพระราชสาส์นมายังเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2287 เจ้าองค์คำทรงตอบรับเป็นพันธมิตรกับหงสาวดีด้วยการถวายพระราชธิดาให้เป็นพระมเหสีของสมิงทอพุทธกิตติ การอภิเษกสมรสเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2288 ทว่าในปีถัดมาสมิงทอพุทธกิตติถูกชิงราชสมบัติโดยพญาทะละจึงหลบหนีมายังเมืองเชียงใหม่ การตัดสินพระทัยของเจ้าองค์คำถูกบันทึกไว้ 2 รูปแบบ ได้แก่

# เจ้าองค์คำเกรงอำนาจพม่าจึงส่งสมิงทอพุทธกิตติไปยังอยุธยา
# เจ้าองค์คำรับตัวสมิงทอพุทธกิตติไว้ ครั้นเดือนเมษายน พ.ศ. 2290 สมิงทอพุทธกิตติขอกองทัพเชียงใหม่ไปรบกับพญาทะละ ฝ่ายสมิงทอพุทธกิตติพ่ายแพ้และถูกทัพพญาทะละสกัดทางไว้ไม่ให้หนีกลับเชียงใหม่ สมิงทอพุทธกิตติจึงหลบหนีไปยังอยุธยา

ต่อมาสมิงทอพุทธกิตติเดินทางกลับมาถึงเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2292 เจ้าองค์คำทรงรับตัวไว้ให้พำนักอยู่กับพระราชธิดาตามเดิม ในปีถัดมาสมิงทอพุทธกิตติทูลขอกองทัพเชียงใหม่อีก แต่เจ้าองค์คำทรงไม่อนุญาต *พงษาวดารพม่ารามัญ*ระบุว่า ภายหลังสมิงทอพุทธกิตติจึงหลบหนีไปสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าอลองพญา ในขณะที่*มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว*ระบุว่า สมิงทอพุทธกิตติพำนักอยู่เชียงใหม่จนถูกพม่าจับตัวได้คราวตีเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2306

### กฎหมาย
รวมเรื่องเมืองเชียงใหม่ ต้นฉบับวัดสันป่าเลียง ได้บันทึกถึงการแก้ไขการเก็บส่วยชาวลัวะที่ขึ้นสังกัดพระยาจ่าบ้าน ลงวันที่ 

### สวรรคต
ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า เจ้าองค์คำสวรรคต ณ วันแรม 14 ค่ำ เดือนเจียง จ.ศ. 1121 ตรงกับวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2302 รวมระยะเวลาครองเมืองเชียงใหม่ได้ 32 ปี องค์จันทร์ได้ครองเมืองเชียงใหม่ต่อมา

## พระราชสันตติวงศ์
พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมระบุว่า ณ อาณาจักรหลวงพระบาง เจ้าองค์คำมีพระราชเทวีและพระสนมรวม 3 พระองค์คือ เจ้านางแทนสาว, เจ้านางแทนคำ และเจ้านางดวงบุบผา มีพระราชโอรสรวม 10 พระองค์ ได้แก่
 
# เจ้าสุวรรณ มีโอรสธิดา คือ เจ้าอุ่น, เจ้าเทพ และเจ้านางเทพ
# เจ้าแก้ว
# เจ้าฟู
# เจ้าชายใหญ่
# เจ้าพรม
# เจ้าชายน้อย
# เจ้าอโนชา
# เจ้าไชยน้อย
# เจ้าสาร
# เจ้าอโนชา
ณ เมืองเชียงใหม่ เจ้าองค์คำมีพระมเหสีชาวยวน มีพระราชโอรส 3 พระองค์ ได้แก่

# เจ้าต้น ในพงศาวดารเมืองหลวงพระบางมีพระนามว่า เจ้าตัน
# เจ้าวงษ์
# เจ้าทิศ ในพงศาวดารเมืองหลวงพระบางมีพระนามว่า เจ้าติด

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า เจ้าองค์คำมีพระราชโอรสธิดา ได้แก่

# นางองค์ทิพย์ หรือนางเทพ หรือนางเทพลิลา หรือนางเทพวิลาบุตรี อภิเษกกับพระเจ้าหงสาวดีสมิงทอพุทธกิตติ *พงษาวดารพม่ารามัญ*ระบุว่า หลบหนีไปพร้อมกับสมิงทอพุทธกิตติ *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่*และ*พื้นเมืองเชียงแสน*ระบุว่า ถูกกวาดต้อนไปเมื่อพม่าตีเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2306
# องค์จันทร์ พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมระบุว่า มีโอรสธิดาคือ เจ้านางเทพ, เจ้านางทุม, เจ้าอินทร์, เจ้าสุภา, เจ้าสุพรรณ และเจ้าคำเครื่อง
# เจ้าปัด

## หมายเหตุ


## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครหลวงพระบาง
หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่
หมวดหมู่:ราชวงศ์เชียงรุ่ง