กาพย์

**กาพย์** เป็นคำประพันธ์ชนิดหนึ่งที่บังคับจำนวนคำและสัมผัส จัดวรรคต่างจากกลอนและไม่บังคับเสียงวรรณยุกต์ท้ายวรรค ไม่มีบังคับเอก-โทเหมือนโคลง และไม่มีบังคับครุและลหุเหมือนฉันท์

## ความเป็นมาของกาพย์

**กาพย์** มีที่มาไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นคำประพันธ์เดิมของไทย หรือรับมาจากชาติอื่น ตำรากาพย์เก่าแก่ที่มีอยู่ในปัจจุบันคือ **กาพย์สารวิลาสินี** และ **กาพย์คันถะ** แต่งเป็นภาษาบาลี ไม่ทราบชื่อผู้แต่ง แต่สันนิษฐานกันว่าแต่งขึ้นในล้านนาสมัยพระเจ้าติโลกราชแห่งล้านนา ซึ่งตรงกับสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยา และเปลี่ยนแปลงมาจากกาพย์มคธเป็นกาพย์ไทยโดยบริบูรณ์ประมาณรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศแห่งกรุงศรีอยุธยา

## การจำแนกชนิดของกาพย์

### กาพย์ในคัมภีร์กาพย์

ในคัมภีร์กาพย์กำหนดคำประพันธ์ชนิด **กาพย์** ไว้ 8 ชนิด คือ กาพย์พรหมคีติ กาพย์มัณฑุกคติ กาพย์ตุรงคธาวี กาพย์มหาตุรงคธาวี กาพย์กากคติ ในคัมภีร์กาพย์สารวิลาสินี และกาพย์ตรังควชิราวดีหรือกาพย์ตรังคนที กาพย์มหาตรังคนที และกาพย์ทัณฑิกา ในคัมภีร์กาพย์คันถะ

นอกจากนี้ใน *ประชุมลำนำ* ของหลวงธรรมาภิมณฑ์ได้แสดงกาพย์อีกชนิดหนึ่งชื่อ กาพย์ภุชงคลิลา มาจาก**คัมภีร์กาพย์สารจินดา**

#### กาพย์กากคติ
หมายความว่า  มีการดำเนินคำดังกาที่บินไป กำหนดให้ 1 บท มี 4 บาท, บาท 1 และบาท 3 มี 3 วรรค บาท 2 และ บาท 4 มี 4 วรรค วรรคละ 4 พยางค์

เฉพาะบาทที่ 1 มีบังคับครุ และลหุ เช่นเดียวกับฉันท์ ดังนี้

ลหุ   ครุ   ลหุ   ครุ         ลหุ   ครุ   ลหุ   ครุ          ลหุ   ครุ   ลหุ   ครุ

#### กาพย์พรหมคีติ

หมายความว่า มีเสียงขับอันไพเราะประเสริฐ ฉันทลักษณ์กำหนดให้ บทละ 8 วรรค, วรรคหน้า 6 พยางค์ วรรคหลัง 6 พยางค์ ส่งสัมผัสบทท้ายวรรค 8 รับสัมผัสบทท้ายวรรค 2    

#### กาพย์มัณฑุกคติ
หมายความว่า มีคำดำเนินไปดังกบเต้น วรรคละ 6 พยางค์ ท้ายวรรค 3 กับ 4, 5 กับ 6 และ 7 กับ 8 ไม่สัมผัสกัน ฉันทลักษณ์กำหนดให้ 1 บท มี 4 บาท, บาทละ 2 วรรค, บาทแรกบังคับครุ ลหุ 

ลหุ ลหุ ครุ ลหุ ครุ ครุ        ลหุ ลหุ ครุ ลหุ ครุ ครุ

#### กาพย์ตุรงคธาวี
หมายความว่า มีระเบียบดังม้าวิ่ง

ฉันทลักษณ์กำหนดให้ 1 บท มี 4 บาท, บาท 1 และ 3 มี 3 วรรค วรรคละ 3, 4, 5 พยางค์

บาท 2 และ 4 มี 4 วรรค วรรคละ 3, 5, 3, 5 พยางค์

 

#### กาพย์มหาตุรงคธาวี
หมายความว่า มีระเบียบดังม้าวิ่ง

ฉันทลักษณ์กำหนดให้ 1 บท มี 4 บาท, บาท 1 และ 3 มี 3 วรรค วรรคละ 3, 4, 5 พยางค์

บาท 2 และ 4 มี 4 วรรค วรรคละ 3, 4, 3, 6 พยางค์

 

### กาพย์ที่นิยมแต่งกันทั่วไป

กาพย์ที่กวีนิยมใช้ในวรรณกรรม มี 3 ชนิด คือ กาพย์ยานี กาพย์ฉบัง และ กาพย์สุรางคนางค์ ซึ่งเป็นที่น่าแปลกว่า กาพย์ดังกล่าว ไม่ปรากฏอยู่ในตำรากาพย์เลย นอกจากนี้ กาพย์ทั้ง 9 ชนิดในตำรากาพย์ก็ไม่ปรากฏในวรรณกรรมเช่นกัน

### กาพย์ที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่

* **[[พระราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์|พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์]]** ทรงประดิษฐ์กาพย์ขึ้นใหม่เพื่ออธิบายประกอบภาพเรื่อง *ศรีธนญชัย* ฝีมือวาดภาพของ เหม เวชกร เรียกว่า กาพย์ธนัญชยางค์ ซึ่งทรงประทานคำอธิบายว่าคือ กาพย์สุรางค์คนางค์ 28 เดิมนั่นเอง เพียงแต่เพิ่มเติมอีก 4 คำและเพิ่มสัมผัส กาพย์นี้จึงมีอีกชื่อหนึ่งว่า กาพย์สุรางคนางค์ 32
* **[[ศิวกานท์ ปทุมสูติ]]** ได้ประดิษฐ์กาพย์ใหม่ใน *เพื่อนแก้วคำกาพย์* ชื่อ กาพย์ดอกแคร่วง โดยดัดแปลงจาก *เพลงเหย่ย* หรือ *เพลงดอกแคร่วง*
* ในสมุดไทยเรื่อง *หอยสังข์* ปรากฏ กาพย์นางกราย 23 ซึ่งเป็นกาพย์ผสมระหว่ง กาพย์สุรางคนางค์ และกาพย์ยานี เป็นกาพย์ที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่

## การใช้กาพย์ในวรรณกรรม

### วรรณกรรมที่แต่งด้วยกาพย์เพียงอย่างเดียว

* **กลอนสวด** เป็นวรรณกรรมที่แต่งด้วย กาพย์ยานี กาพย์ฉบัง และกาพย์สุรางคนางค์ สลับกันไปตลอดเรื่อง เช่น สังข์ศิลป์ชัย พระรถเมรี สุบินกุมาร พระมาลัย พระไชยสุริยา พระสุธนมโนห์รา ฯลฯ
* **กาพย์เห่กล่อมพระบรรทม** ใช้ขับร้องเห่กล่อมพระราชโอรสและพระราชธิดา มีลักษณะเป็นกาพย์ยานี แต่วรรคหลังบางวรรคอยู่ระหว่าง 5 - 7 คำ

### วรรณกรรมที่ใช้กาพย์แต่งร่วมกันคำประพันธ์ประเภทอื่น

* **กาพย์แต่งร่วมกับโคลง** กวีใช้ กาพย์ยานี และกาพย์สุรางคนางค์ แต่งร่วมกับโคลงสี่สุภาพ แบ่งเป็น 3 ชนิด คือ กาพย์ห่อโคลง กาพย์เห่เรือ และกาพย์ขับไม้ห่อโคลง
* **กาพย์แต่งร่วมกับฉันท์** กวีใช้ กาพย์ยานี กาพย์ฉบัง และกาพย์สุรางคนางค์ แต่งร่วมกับฉันท์มาตั้งแต่โบราณ และเรียกวรรณกรรมนั้นว่า **คำฉันท์** วรรณกรรมคำฉันท์ที่เก่าที่สุดอยู่ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้แก่ สมุทรโฆษคำฉันท์ อนิรุทธ์คำฉันท์ เสือโคคำฉันท์ และฉันท์ดุษฎีสังเวยกล่อมช้าง ส่วนตัวอย่างฉันท์ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นได้แก่ อิลราชคำฉันท์ สามัคคีเภทคำฉันท์ เป็นต้น
* **กาพย์แต่งร่วมกับร่าย** กวีนำเอากาพย์ยานีและกาพย์ฉบังมาแต่งสลับกับร่ายยาวเป็นบทสำหรับพากย์หนังใหญ่ และพากย์โขน โดยใช้กาพย์เป็นบทพากย์ และใช้ร่ายเป็นบทเจรจา เรียกว่าวรรณกรรม *คำพากย์* ซึ่งมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา

### วรรณกรรมที่ใช้กาพย์แต่งแทรก

* **คำหลวง** วรรณกรรมคำหลวงของไทยมี 5 เรื่อง ได้แก่ มหาชาติคำหลวง พระมาลัยคำหลวง นันโทปนันทสูตรคำหลวง พระนลคำหลวง และลิลิตคำหลวง ซึ่งนักปราชญ์ราชกวีได้ร่วมกันรจนาขึ้น จึงมักบรรจุคำประพันธ์ทุกชนิดในวรรณกรรมคำหลวง รวมทั้งกาพย์ด้วย
* **กวีวัจนะ** เป็นชื่อเรียกพระนิพนธ์เรื่อง *สามกรุง* ของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ ซึ่งมีลักษณะการนำเอาฉันทลักษณ์ไทยทุกชนิดมาแต่งรวมกัน

## กวีผู้ชำนาญเชิงกาพย์

### เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร

กวีที่ได้รับยกย่องว่าสร้างสรรค์ผลงานด้านกาพย์มากที่สุดคือ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร หรือ เจ้าฟ้ากุ้ง กรมพระราชวังบวรฯ ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ งานพระราชนิพนธ์มี 8 เรื่อง คือ กาพย์เห่เรือ 4 บท กาพย์เห่เรื่องกากี 3 ตอน กาพย์เห่สังวาสและเห่ครวญ กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก กาพย์ห่อโคลงนิราศธารทองแดง นันโทปสันทสูตรคำหลวง พระมาลัยคำหลวง และเพลงยาว ในบรรดาพระราชนิพนธ์เหล่านี้ ทรงใช้กาพย์เป็นหลักถึง 5 เรื่อง

กาพย์ที่เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศรทรงใช้มีเพียงชนิดเดียวคือ กาพย์ยานี 11 ซึ่งทรงเลือกใช้คำได้อย่างเด่น ทำให้เกิดความไพเราะ เสนาะหู ชวนฟัง นอกจากนี้ยังทรงเพิ่มสัมผัสสระในคำที่ 2 - 3 ของวรรคแรก และคำที่ 3 - 4 ของวรรคหลังอย่างเป็นระบบทำให้เกิดจังหวะอ่านรับกันและเพิ่มความไพเราะยิ่งขึ้น

**ตัวอย่างลีลากาพย์ของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร**

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* กาพย์