ภาษาเตตุน

**เตตุน** (, ) หรือ **เตตุง** (, ) เป็นภาษาประจำชาติของประเทศติมอร์-เลสเต เป็นภาษากลุ่มออสโตรนีเชียน ที่มีคำจำนวนมากมาจากภาษาโปรตุเกส รวมถึงภาษามลายูและภาษาอินโดนีเซีย

## ประวัติ
เตตุนเกิดเป็นภาษาสำหรับการติดต่อในคริสต์ศตวรรษที่ 16 หลังจากที่ได้กลายเป็นอาณานิคมของประเทศโปรตุเกส ภาษาหลักของภาษานี้ เป็นภาษาที่ใช้ในเมืองหลวงดิลี เรียกว่า *เตตุน-ปราซา: Tetun-Prasa* ส่วนรูปแบบพื้นเมืองที่ใช้พูดในชนบทเรียกว่า *เตตุน-เตริก: Tetun-Terik*

ถึงแม้ว่า ภาษาโปรตุเกสเป็นภาษาราชการของติมอร์ของโปรตุเกส ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกในสมัยนั้น เตตุน-ปราซา เป็นภาษา *lingua franca* ที่ใช้กันเป็นหลัก ซึ่งยืมคำมาจากโปรตุเกสเป็นอย่างมาก เมื่อประเทศอินโดนีเซียบุกเข้ายึดครองติมอร์ตะวันออกเป็นจังหวัดที่ 27 ของสาธารณรัฐ ได้มีการห้ามใช้ภาษาโปรตุเกส อย่างไรก็ดี แทนที่ศาสนจักรนิกายคาทอลิก จะนำภาษาอินโดนีเซียมาใช้ในพิธีสวดมนต์ ก็ได้นำภาษาเตตุนมาใช้แทน ทำให้เป็นจุดรวมของเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมและชาติ

## ไวยากรณ์
ไวยากรณ์ของภาษาเตตุนไม่ซับซ้อน ไม่มีการแบ่งเพศ ไม่มีการผันคำกริยา ไม่มีคำนำหน้านามชี้เฉพาะ ไม่มีคำกริยาที่ตรงกับ verb to be ของภาษาอังกฤษ แต่มีคำ la'ós (แปลว่าไม่เป็น) ซึ่งแสดงความปฏิเสธ 
* Timor-oan la'ós Indonézia-oan.= ชาวติมอร์ไม่ได้เป็นชาวอินโดนีเซีย
* Lia-indonézia la'ós sira-nia lian. = ภาษาอินโดนีเซียไม่ใช่ภาษาของเรา
thumb|200px|left|ภาษาเตตุนและโปรตุเกส
maka (ผู้ซึ่ง ที่ซึ่ง) ใช้เป็นคำคุณศัพท์ได้ เช่น
* Xanana Gusmão maka ita-nia Prezidente. = นี่คือ ซานานา กุสเมา ผู้เป็นประธานาธิบดีของเรา
* João maka gosta serveja. = จอห์นเป็นคนคนหนึ่งซึ่งชอบเบียร์

คำถามใช่/ไม่ใช่ สร้างโดยใช้คำ ka (หรือ) หรือ ka lae (หรือไม่)
* O bulak ka? = คุณบ้าหรือเปล่า
* O gosta ha'u ka lae? = คุณไม่ชอบฉันหรือ

รูปพหูพจน์ไม่นิยมใช้กับคำนาม ยกเว้นมีคำว่า sitra (พวกเขา) อยู่ด้วย เช่น fetu = ผู้หญิง (1 คน) fetu sitra = ผู้หญิง (หลายคน) ในกรณีของคำที่มาจากภาษาโปรตุเกส มีการแยกรูปพหูพจน์ (ลงท้ายด้วย s) เช่น Estadus Unidus = สหรัฐอเมริกา Nasoens Unidas = สหภาพแห่งชาติ 
[thumb|300px|right| ภาษาเตตุน [ภาษามัมไบและภาษาโปรตุเกส]]
เปลี่ยนคำคุณศัพท์เป็นคำนาม เติมคำ oan เช่น malae = ต่างชาติ malae-oan = ชาวต่างชาติ  ในทำนองเดียวกัน ชาวติมอร์เขียนว่า Timor-oan เมื่อกล่าวถึงประเทศของชาวติมอร์ใช้ Rai-Timor 

ไม่แสดงรูปอดีตเว้นแต่มีคำบ่งชี้ เช่น ona (แล้ว) เช่น
* Ha'u han = ฉันกิน
* Ha'u han etu =  ฉันกินข้าว (ปัจจุบัน/อดีต)
* Ha'u han etu ona = ฉันกินข้าวแล้ว (อดีต/ปัจจุบันสมบูรณ์)
ภาษาเตตุนมีคำว่า"เรา" 2 คำแบบเดียวกับภาษามลายู คือ ami (ไม่รวมผู้ฟัง) และ ita (รวมผู้ฟัง) เช่น ami-nia karreta = รถของเรา ita-nia rain = ประเทศของเรา 

คำว่า nia แสดงถึงเหตุการณ์ที่ยังดำเนินอยู่ การแสดงความเป็นเจ้าของใช้คำว่า nian เช่น povu Timór Lorosa'e nian = ประชาชนของติมอร์-เลสเต

คำกริยาสร้างโดยใช้คำอุปสรรค "ha-" หรือ "hak-" นำหน้านามหรือคุณศัพท์ เช่น
* habeen - ทำให้เป็นของเหลว ละลาย- จาก been (ของเหลว) 
* habulak - ขับอย่างบ้าคลั่ง- จาก bulak (บ้า) 
* hamanas - ให้ความร้อน- จาก manas (ร้อน) 

ในภาษาเตตุนไม่มีรูปประธานถูกกระทำ แต่คำอุปสรรค "na-" หรือ "nak-" ใช้เปลี่ยนรูปกริยาจากสกรรมกริยาเป็นอกรรมกริยา เช่น 
* nabeen - (ถูก) ทำให้เหลว
* nabulak - (ถูก) ขับอย่างบ้าคลั่ง
* namanas - (ถูก) ทำให้ร้อน

## ข้อความพื้นฐาน
* Bondia - "สวัสดี (ตอนเช้า)" (จากภาษาโปรตุเกส Bom dia). 
* Di'ak ka lae? - "เป็นอย่างไรบ้าง?" (แปลตรงตัว "คุณรู้สึกดีหรือไม่?") 
* Ha'u di'ak - "ฉันสบายดี" 
* Obrigadu/Obrigada - "ขอบคุณ", พูดโดยผู้ชาย/ผู้หญิง (จากภาษาโปรตุเกส Obrigado/Obrigada). 
* Ita bele ko'alia Tetun? - "คุณพูดภาษาเตตุนได้ไหม?" 
* Loos - "ใช่" 
* Lae - "ไม่" 
* Ha'u' [la] komprende - "ฉัน (ไม่) เข้าใจ" (จากภาษาโปรตุเกส compreender).

## อ้างอิง

*National Institute of Linguistics, National University of East Timor (Archived) includes several bilingual Tetum dictionaries, and articles about Tetum
*Hull, Geoffrey, *Standard Tetum-English Dictionary* 2nd Ed, Allen & Unwin Publishers 
*Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Religion & Language
*The standard orthography of the Tetum language (PDF)
*Matadalan Ortografiku ba Lia-Tetun - Tetum Spelling Guide
*Damien LEIRIS - Personal approach of the Tetum language (PDF)
*Colonization, Decolonization and Integration: Language Policies in East Timor, Indonesia, by Nancy Melissa Lutz
*Current Language Issues in East Timor (Dr. Geoffrey Hull)
*
*
*

## แหล่งข้อมูลอื่น

*Peace Corps East Timor Tetun Language Manual (2011, 2nd edition; 2015, 3rd edition )
*Intensive Tetun language courses at Dili Institute of Technology 
*, using Tetum, published in the East Timorese newspaper Lia Foun in Díli (from Wikimedia Commons)
*Tetun website with sound files
*Teach yourself Tetum... an interview with some information on the history of Tetum
*Wordfinder (Tetun/English minidictionary)  and other publications available from Dili 
*Damien LEIRIS - Personal approach of the Tetum language (PDF)
*Tetun dictionary
*Tetum illustrated dictionary
*Dili Institute of Technology Institute of Technology website
*A Traveller's Dictionary in Tetun-English and English-Tetun includes some information on grammar, based on the *Tetun-Terik* dialect
*Sebastião Aparício da Silva Project for the Protection and Promotion of East Timorese Languages
*''Suara Timor Lorosae'' Daily newspaper in Tetum and Indonesian
*''Jornal Nacional Semanário'' Tetum page
*Tetum dictionaries 
*Tetun 1, Tetun 2  Tetun writing courses for East Timorese university students, by Catharina Williams-van Klinken, Dili Institute of Technology
*Talk Tetum in Timor VisitEastTimor.com Travel Guide help you to talk in East Timor
*Robert Blust's  are archived with Kaipuleohone

เตตุน
เตตุน