สนมเอกสี่ทิศ

[right|thumb|พระรูป[แม่หยัวศรีสุดาจันทร์ประดิษฐาน ณ ศาลเจ้า วัดแร้ง]]

**สนมเอกสี่ทิศ** เป็นข้อสันนิษฐาน ของนักประวัติศาสตร์ไทยว่า พระสนมเอกสี่ตำแหน่งของพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาน่าจะเป็นสตรีที่สืบเชื้อสายมาจากราชวงศ์ทั้งสี่ที่อยู่รายรอบกรุงศรีอยุธยา

## ภูมิหลัง

กฎหมายของกรุงศรีอยุธยา คือ พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน ซึ่งตราขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1998 ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ กำหนดว่า พระมหากษัตริย์มีพระสนมเอกสี่ตำแหน่ง คือ ท้าวอินทรสุเรนทร์ ท้าวศรีสุดาจันทร์ ท้าวอินทรเทวี และท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ทั้งสี่นี้ถือศักดินาคนละ 1,000

ชื่อ "อินทรสุเรนทร์", "ศรีสุดาจันทร์", "อินทรเทวี", และ "ศรีจุฬาลักษณ์" นี้เป็นชื่อตำแหน่ง มิใช่ชื่อตัว สตรีผู้เป็นพระสนมเอกจะมีชื่อตัวอย่างไรก็ได้ แต่เมื่อได้เป็นพระสนมเอกแล้ว ก็จะต้องได้ชื่อตำแหน่งชื่อใดชื่อหนึ่งในสี่ชื่อนี้ ชื่อเหล่านี้นักประวัติศาสตร์เห็นว่า เป็นร่องรอยที่บ่งบอกถึงการสืบเชื้อสายจากราชวงศ์ทั้งสี่ที่อยู่รายรอบกรุงศรีอยุธยา ไม่ใช่สามัญชน และเป็นสัญลักษณ์แสดงอำนาจของกษัตริย์กรุงศรีอยุธยาที่ปกแผ่ออกไปทั้ง 4 ทิศ

## ข้อสันนิษฐาน
สุจิตต์ วงษ์เทศ สันนิษฐานว่า พระสนมเอกทั้งสี่ตำแหน่งต้องเป็นผู้สืบเชื้อสายราชวงศ์ดังต่อไปนี้ คือ ท้าวอินทรสุเรนทร์จากราชวงศ์สุพรรณภูมิทางทิศตะวันตกของกรุงศรีอยุธยา, ท้าวศรีจุฬาลักษณ์จากราชวงศ์พระร่วงทางทิศเหนือของกรุงศรีอยุธยา, ท้าวอินทรเทวีจากราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราชทางทิศใต้ของกรุงศรีอยุธยา, และท้าวศรีสุดาจันทร์จากราชวงศ์ละโว้-อโยธยาทางทิศตะวันออกของกรุงศรีอยุธยา โดยเห็นว่า สตรีที่จะเข้าดำรงตำแหน่งพระสนมเอกต้องไม่ใช่สามัญชน แต่ต้องสืบเชื้อสายจากเจ้านายที่ปกครองแว่นแคว้นรอบกรุงศรีอยุธยาซึ่งถูกผนวกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของกรุงศรีอยุธยาแล้ว และเจ้าผู้ครองแว่นแคว้นเหล่านั้นต้องถวายเชื้อสายของตนเข้ามาเป็นพระสนมเอก เพื่อเป็นสัญลักษณ์ว่า พระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยาแผ่ไปยังทิศทั้งสี่ และพระสนมองค์ใดประสูติพระราชโอรสได้ ก็จะได้รับยกย่องเป็น "แม่หยัวเมือง" ซึ่งมีฐานะรองจากพระอัครมเหสี

สุจิตต์ วงษ์เทศ เชื่อว่า **ท้าวอินทรสุเรนทร์** มาจากราชวงศ์สุพรรณภูมิทางทิศตะวันตกนั้น เพราะเห็นว่า แถบนี้มักปรากฏคำว่า "อินทร์" ในชื่อบุคคล เช่น เจ้านครอินทร์ พระมหากษัตริย์ราชวงศ์สุพรรณภูมิ ตลอดจนออกพระศรีสุรินทรฤๅไชย ชื่อตำแหน่งเจ้าเมืองเพชรบุรี และออกพระสุรบดินสุรินทฤๅไชย ชื่อตำแหน่งเจ้าเมืองชัยนาท ซึ่งทั้งสองอยู่ในเขตแคว้นสุพรรณภูมิ ก็มาจากคำว่า "สุร+อินทร" แต่พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ เห็นว่า ท้าวอินสุเรนทร์น่าจะเป็นตำแหน่งสำหรับสตรีจากสุโขทัยมากกว่า

สำหรับ**ท้าวอินทรเทวี** สุจิตต์ วงษ์เทศ เชื่อว่า มาจากราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราชทางทิศใต้ เพราะว่า ขุนอินทรเทพในสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้เป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช แสดงว่า ชื่อ "อินทรเทพ" หรือ "อินทรเทวี" น่าจะเกี่ยวข้องกับราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราชทางทิศใต้ พิเศษ เจียจันทร์พงศ์ เห็นเช่นกันว่า ท้าวอินทรเทวีน่าจะมาจากทางใต้มากกว่า

ส่วน**ท้าวศรีจุฬาลักษณ์** สุจิตต์ วงษ์เทศ เชื่อว่า มาจากราชวงศ์พระร่วงทางทิศเหนือ เพราะจารึกสุโขทัยระบุว่า ท้าวศรีจุฬาลักษณ์เดิมเป็นตำแหน่งพระมเหสีของพระมหากษัตริย์กรุงสุโขทัย ดังปรากฏท้าวศรีจุฬาลักษณ์พระองค์หนึ่งในจารึกวัดบูรพาราม มีพระนามว่า "สมเด็จพระราชเทวี สรีจุฬาลักษณ์ อัครราชมหิศิเทพ ธรณีดิลกรัตนบพิตรเป็นเจ้า ผู้เป็นบาทบริจาริการัตนชายาแด่สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช" จนเมื่อกรุงสุโขทัยถูกผนวกรวมเข้ากับกรุงศรีอยุธยาแล้ว เชื้อสายราชวงศ์สุโขทัยจึงถูกลดฐานะ และชื่อ "ท้าวศรีจุฬาลักษณ์" ก็ถูกริบเป็นชื่อตำแหน่งพระสนมของพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยาแทน แต่พิเศษ เจียจันทร์พงศ์ เห็นแย้งว่า ท้าวศรีจุฬาลักษณ์น่าจะเป็นเชื้อสายราชวงศ์สุพรรณภูมิมากกว่า เพราะปรากฏว่า พระมหาธรรมราชาสุโขทัย พระโอรสองค์หนึ่งของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พระยาลิไทย) ได้อภิเษกสมรสกับพระมหาเทวีศรีจุฬาลักษณ์ซึ่งมีพระชาติกำเนิดเป็นเจ้าหญิงในราชวงศ์สุพรรณภูมิ และมีพระโอรสด้วยกันสองพระองค์ คือ รามราชา กับอโสก นอกจากนี้ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) ในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ก็ยังมีพื้นเพมาจากสุพรรณภูมิ

ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ซึ่งที่เป็นที่รู้จักมากที่สุด คือ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) ซึ่งถูกประหารเพราะลอบเป็นชู้กับเจ้าฟ้าน้อย พระราชอนุชาของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

เหลืออีกตำแหน่ง คือ **ท้าวศรีสุดาจันทร์** ไม่มีที่มาที่ไปชัดเจน สุจิตต์ วงษ์เทศ จึงโยงเข้ากับทิศที่เหลือ คือ ทิศตะวันออก อันเป็นทิศของราชวงศ์ละโว้-อโยธยา และพิเศษ เจียจันทร์พงศ์ ก็เห็นด้วยว่า ท้าวศรีสุดาจันทร์มาจากราชวงศ์ดังกล่าว

ท้าวศรีสุดาจันทร์ซึ่งเป็นที่รู้จักมากที่สุด คือ ท้าวศรีสุดาจันทร์ในรัชกาลสมเด็จพระไชยราชาธิราชและขุนวรวงศาธิราช

## ในวรรณกรรม
มีการกล่าวถึงท้าวศรีจุฬาลักษณ์โดยยกย่องสูงสูงใน *[[โคลงกำสรวลสมุทร]]* และ *[[โคลงทวาทศมาส]]* ซึ่งสุจิตต์ วงษ์เทศ สันนิษฐานว่า เป็นพระราชนิพนธ์กษัตริย์อยุธยาพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง ส่วนเพ็ญสุภา สุขคตะ ใจอินทร์ ว่า น่าจะเป็นของสมเด็จพระบรมราชาที่ 3 เนื้อความที่กล่าวถึงมีว่า

และยังปรากฏบทโต้ตอบระหว่างท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) พระสนมของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กับศรีปราชญ์ กวีเอกในรัชกาล ที่นางมองเขาอย่างเหยียดหยาม ความว่า

นอกจากนี้ นางนพมาศที่ปรากฏใน *[[เรื่องนางนพมาศ หรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์]]* ก็ว่า มียศเป็นท้าวศรีจุฬาลักษณ์ในพระร่วงเจ้าพระองค์หนึ่ง แต่เอกสารนี้แต่งขึ้นช่วงกรุงรัตนโกสินทร์ราวรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีเนื้อหาเป็นการที่นางนพมาศบอกเล่าความเป็นไปภายในรัฐสุโขทัยว่า มีความเจริญรุ่งเรืองสมบูรณ์พูนสุขนานัปการ ในรัฐมีคนต่างชาติต่างภาษาและศาสนาอาศัยอยู่ร่วมกัน และเรื่องที่เด่นที่สุด คือ การที่นางประดิษฐ์กระทงขึ้นมา

## ในวัฒนธรรมประชานิยม
* *[[เจ้าหญิงกุณฑลทิพย์]]* (2484)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ นำแสดงโดยละไม ค้าสุวรรณ
* *[[เจ้าแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์]]* (2497)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ นำแสดงโดยวารุณี นาคะนาวี
* *[[แม่หยัวศรีสุดาจันทร์|ท้าวศรีสุดาจันทร์]]* (2523)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ นำแสดงโดยจารุวรรณ ปัญโญภาส
* *[[พระสุริโยทัย|สมเด็จพระสุริโยทัย]]* (2535)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ นำแสดงโดยปภัสรา เตชะไพบูลย์
* *[[สุริโยไท]]* (2544)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ นำแสดงโดยใหม่ เจริญปุระ
** ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (จิตรวดี) นำแสดงโดยสินจัย เปล่งพานิช
** ท้าวอินทรเทวี นำแสดงโดยทาริกา ธิดาทิตย์
* *[[กษัตริยา]]* (2546) และ *[[มหาราชกู้แผ่นดิน]]* (2547)
** ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แม่พิม) นำแสดงโดยนาตยา จันทร์รุ่ง
** ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แก้วปทุม) นำแสดงโดยขวัญจิรา บัวคง
** ท้าวอินทรสุเรนทร์ (มณีรัตนา) นำแสดงโดยจิตสุภา เมืองสุวรรณ

* *[[กบฏท้าวศรีสุดาจัน]]* (2548)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ นำแสดงโดยยศวดี หัสดีวิจิตร
* *[[อาณาจักรปตานี|รายากูนิง]]* (2551)
** ท้าวอินทรสุเรนทร์ นำแสดงโดยศิริพิชญ์ วิมลโนช
** ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ นำแสดงโดยณัฐชา วิทยากาศ
* *[[แม่หยัว]]* (2567)
** ท้าวศรีสุดาจันทร์ (จินดา) นำแสดงโดยดาวิกา โฮร์เน่
** ท้าวอินทรสุเรนทร์ (จิตรวดี) นำแสดงโดยปานวาด เหมมณี
** ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (ละอองคำ) นำแสดงโดยสิรีธร ลีห์อร่ามวัฒน์
** ท้าวอินทรเทวี (ตันหยง) นำแสดงโดยนพจิรา ฤกษ์ขจรนามกุล
* *[[บุพเพสันนิวาส]] (Boy's Love)* (2569)
** ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) นำแสดงโดยวริฏฐิสา ลิ้มธรรมมหิศร

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น
* 
* 

หมวดหมู่:บาทบริจาริกา
หมวดหมู่:ฐานันดรศักดิ์ไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา