Агорафобия

**Агорафобия** (аз  «бозор» +  «тарс») — бемории рӯҳӣ, ки дар он тарс аз издиҳоми одамон вуҷуд дорад, ки метавонад амалҳои ғайричашмдоштро талаб кунад;  тарси беҳушӣ, ки ҳангоми бе ҳамроҳӣ аз майдони калон ё кӯчаи беодам гузаштан эҳсос мешавад.  Худро ҳамчун механизми муҳофизатӣ бешуурона зоҳир мекунад. Ин фобияро аз тарс аз чизе, ки одамонро дар бар мегирад ва осеби эмотсионалии одамон ба даст овардан мумкин аст. Бисёр ихтилоли асаб ва бемориҳои рӯҳиро ҳамроҳӣ мекунад. Онро бори аввал Карл Вестфал тавсиф кардааст.

Мафҳумҳои ба ҳам монанд, вале ҳоло кӯҳнашудаи мавҷуданд "демофобия" (аз  «мардум» +  «тарс») ва «охлофо́бия» (аз  «издиҳом» +  «тарс») — тарс аз издиҳоми зиёди одамон.

## Тасвири клиникии агорафобия
Тарҷумаи аслии агорафобия маънои "тарс аз бозор" ё "тарси бозор" -ро дорад.  Азбаски калимаи юнонии бостонии агора (бозор) аксаран бо издиҳоми зиёд алоқаманд буд, ин мафҳум дере нагузашта маънои маҷозӣ гирифта, ба тарси мардум дар маҷмӯъ ишора мекунад, на ҳатман аз маҳал.

Имрӯз дар тиб ин мафҳум на танҳо тарс аз ҷойҳои кушод, балки тарс аз ҳолатҳои шабеҳро дар бар мегирад. Одатан, изтироб ба ҳолатҳои зерин нигаронида шудааст: мондан, берун аз хона ҳаракат кардан, одамон, ҷойҳои ҷамъиятӣ, нақлиёти ҷамъиятӣ, ҷойҳои холии кушод (масалан, саҳро, боғ), саёҳати танҳоӣ, ҷойҳои серодам (масалан, митингҳо, бозорҳои хӯрокворӣ ва либос, мағозаҳо, тарабхонаҳо), инчунин ҷойҳое, ки диққати дигаронро ба худ ҷалб намекунад (масалан, курсии сартарошхона, курсиҳои марказии кинотеатр ва ғайра). Ташвиш одатан аз тарси хиҷолатҳои иҷтимоӣ дар сурати ҳамлаи воҳима (паника) ё рафтори нотавонӣ дар назди мардум ба вуҷуд меояд. Тарс аз ҳамлаи воҳима дар ҷои ҷамъиятӣ фобияро бештар мекунад. Дар натиҷа, беморони гирифтори агорафобияи музмин ба хона пайваст мешаванд ва тарк кардани он хеле душвор мешаванд.

Одамони гирифтори агорафобия метавонанд ҳамлаҳои тарсро дар ҳолатҳое эҳсос кунанд, ки худро ба дом афтода, хатарнок, бидуни назорат аз болои муҳити худ (тарс аз хунукӣ, гармӣ, ҳамла) ё хеле дур аз минтақаи бароҳатии шахсии худ эҳсос кунанд. Дигар одамоне, ки чунин фобия доранд, қабули меҳмононро муқаррарӣ медонанд, аммо танҳо дар фазои муайяне, ки гӯё таҳти назорати онҳост. Агорафобҳо метавонанд солҳои тӯлонӣ бидуни тарк кардани хона зиндагӣ кунанд ва ҳамзамон кор кунанд ва бо одамони дигар хуш муошират кунанд, ба шарте ки онҳо дар минтақаҳои амн бошанд.  Минтақаи бехатар мафҳуми васеъ аст ва он метавонад на танҳо ба ҷои мушаххас, балки ба шароит низ дахл дошта бошад: масалан, шахс наметавонад бо одамони дигар тамоси чашм дошта бошад. Агар вай аз ҳолати «тамос» берун равад, пас ӯ ба ҳамлаи воҳима шурӯъ мекунад.

Мафҳуми агорафобия инчунин барои рафтори пешгирикунанда, ки бо тарсҳои гуногун алоқаманданд, татбиқ карда мешавад.  Масалан, шахсе, ки дар ҳама гуна вазъият (маҳаллӣ) нороҳатиро эҳсос кардан намехоҳад, дидаву дониста доираи фаъолияти худро (маҳалли зист) маҳдуд мекунад ва бо ин имкони аксуламалҳои номатлубро ба муҳити нав пешгирӣ мекунад.  Аксуламалҳои маъмулӣ метавонанд бо воҳима, ҳамлаҳои изтироби шадид ва зуҳуроти дигар фобияҳо ҳамроҳ шаванд.  Аломати хоси ин ҳолат тарси тарк кардани хона аст, зеро ҳама чизе, ки берун аз хона аст, бад, даҳшатнок ба назар мерасад ва танҳо вақте ки агорафоб дар хона худро бехатар ва бароҳат ҳис мекунад. Ин тарси нофаҳмо аз ҳама гуна ҳолатҳое мебошад, ки аз онҳо фавран берун шудан ва ба ҷои бехатар баргаштан ғайриимкон аст, ки боиси маҳдудиятҳо дар роҳи зиндагӣ мегардад: беморон аксар вақт ҷуръат мекунанд, ки хонаро танҳо ҳангоми ҳамроҳии шахси наздикаш тарк кунанд. Агорафобия аксар вақт натиҷаи ихтилоли гуногун, аз ҷумла ихтилоли изтироб, ихтилоли ваҳм, фобияи иҷтимоӣ, ҳамлаҳои ваҳм ва ғайра мебошад.

Аломатҳои изтироб дар агорафобия ба нишонаҳои ихтилоли изтироби умумӣ монанданд, ки метавонанд бо нишонаҳои афсурдарӯҳӣ алоқаманд бошанд. Мисли дигар ихтилоли фобикӣ, агорафобия бо "изтироби интизорӣ" ва "парҳезӣ" аз ҳолатҳое тавсиф мешавад, ки изтироб ва тарсро ба вуҷуд меоранд. Дар ҳолатҳои вазнин, изтироби интизорӣ чанд соат пеш аз он ки бемор худро дар вазъияти тарснок ҳис кунад, пайдо мешавад.

Беморони гирифтори агорафобия метавонанд ҳангоми сафар ба ҷойҳое, ки аллакай тарсу ҳаросро аз сар гузаронидаанд, ҳамлаҳои ногаҳонии воҳимаро аз сар гузаронанд.  Ҳангоми ҳамла, адреналин ба миқдори зиёд бароварда мешавад, ки онҳоро дар тӯли якчанд сония дар ҳолати ҷанг ё парвоз қарор медиҳад. Одатан ҳамла ногаҳон оғоз мешавад ва аз 10 то 15 дақиқа давом мекунад.  Давомнокии ҳамлаҳо грҳ-гоҳ аз ним соат зиёд давом мекунад. Аломатҳо иборатанд аз тапиши тези дил, арақ, ларзиш ва нафаскашии кӯтоҳ ва баланд. Бисёре аз беморон инчунин дар бораи тарси марг ва аз даст додани назорат аз болои ҳаяҷон ва рафтор сухан мегӯянд.

Равоншиносони амрикоӣ бар ин назаранд, ки ин беморӣ ҳамеша бо ҳамлаи воҳима оғоз мешавад ва дар аксари мавридҳо агорафобия ба дунбол меояд. Аз нуқтаи назари «аврупоӣ», беморӣ инчунин метавонад бо пайдоиши ибтидоии агорафобия оғоз шавад.

### Оғози беморӣ, рафти беморӣ ва пешгӯиҳо
Агорафобия одатан аз 15 то 25 солагӣ оғоз мешавад (дар муқоиса бо фобияҳои оддӣ, ки одатан дар кӯдакӣ бори аввал пайдо мешаванд ва фобияҳои иҷтимоӣ, ки дар наврасӣ сар мешаванд). Аввалин эпизоди агорафобия аксар вақт ҳангоми интизории нақлиёти ҷамъиятӣ ё харид дар мағоза ё бозори серодам рух медиҳад. Раванди ихтилоли музмин бо ремиссия ва авҷ гирифтан аст. Омезиши агорафобия бо ихтилоли воҳима ба ҷараёни шадидтар оварда мерасонад ва пешгӯиро бадтар мекунад.

### Агорафобия ва системаи вестибулярӣ
Тадқиқот робитаи байни агорафобия ва мушкилотро бо самти фазоӣ кашф кардааст.  Одамони муқаррарӣ метавонанд мувозинатро тавассути пайваст кардани сигналҳо аз системаи вестибулярӣ ба системаҳои визуалӣ ва проприотсептивӣ нигоҳ доранд. Баъзе агорафобҳо системаи сусти вестибулярӣ доранд ва бештар ба сигналҳои визуалӣ ё ламсӣ такя мекунанд.  Ҳангоми норавшан будани аломатҳои визуалӣ, масалан, дар ҷойҳои калон ё издиҳоми одамон, онҳо метавонанд нофаҳмо шаванд. Онҳо инчунин метавонанд бо сатҳи нишеб ё ноҳамвор ошуфта шаванд.

## Тартиб додани ташхис
Мувофиқи меъёрҳои ташхиси ICD-10, барои ташхиси боэътимоди агорафобия, ҳамаи меъёрҳои зерин бояд риоя карда шаванд:

* аломатҳои равонӣ ё вегетативӣ бояд ифодаи аввалиндараҷаи изтироб бошанд, на ба аломатҳои дигар, ба монанди гумроҳӣ ё фикрҳои дахолатнопазирӣ;
* изтироб бояд танҳо (ё асосан) бо ҳадди аққал ду ҳолати зерин маҳдуд карда шавад: издиҳом, ҷойҳои ҷамъиятӣ, ҳаракат ба берун аз хона ва танҳо сафар кардан;
* канорагирӣ аз ҳолатҳои фобикӣ хусусияти намоён аст ё буд.

Рамзи ICD-10 F40.0 аст.

Дар сурати мавҷуд набудани ҳамлаҳои ваҳм, ташхиси F40.00 (агорафобия бидуни вайроншавии ваҳм) рамзгузорӣ карда мешавад.

Ҳангоми мавҷудияти ҳамлаҳои воҳима, ташхиси F40.01 (агорафобия бо ихтилоли воҳима) рамзгузорӣ карда мешавад.

## Табобат
Табобати агорафобия бидуни ихтилоли воҳима дар аксари ҳолатҳо бо усулҳои рафтории психотерапия маҳдуд аст.  Маълумоти боварибахш дар бораи самаранокии терапияи доруворӣ барои агорафобия бидуни вайроншавии ваҳм вуҷуд надорад. Бо вуҷуди ин, барои изтироби шадид бидуни ҳамлаҳои ваҳм, таъини кӯтоҳмуддати транквилизаторҳо (масалан, диазепам) дар якҷоягӣ бо психотерапияи давомдор тавсия дода мешавад.

Дар бисёр ҳолатҳо, агорафобияро тавассути раванди тадриҷии терапияи экспозитсия дар якҷоягӣ бо терапияи маърифатӣ ва баъзан доруҳои антидепрессант ва зидди асабоният бомуваффақият табобат кардан мумкин аст. Доруҳои зиддиасабоният бензодиазепинҳо ба монанди алпразоламро дар бар мегиранд.  Антидепрессантҳо асосан доруҳоеро дар бар мегиранд, ки сатҳи серотонинро зиёд мекунанд: сертралин, пароксетин ва флуоксетин. Табобати агорафобия ва ҳамлаҳои ваҳшатнок фарқ надорад.

Табобати экспозитсия метавонад барои аксари беморони гирифтори ихтилоли равонӣ ва агорафобия натиҷаҳои мусбӣ диҳад.  Мақсади чунин табобат бояд аз байн рафтани зуҳуроти паҳлӯӣ ва субклиникии агорафобия бошад, на танҳо аз байн рафтани ҳамлаҳои ваҳшатнок.

Дар психотерапияи рафторӣ «усули обхезӣ» (терапияи имплозивӣ) дар табобати агорафобия бештар истифода мешавад.  Духтур якҷоя бо бемор рӯйхати ҳолатҳоеро тартиб медиҳад, ки бештари онҳо тарсро ба вуҷуд меоранд, бо мақсади баланд бардоштани шиддатнокии тарс. Табиб тадриҷан беморро бо ин ҳолатҳои воқеӣ ё хаёлӣ шинос мекунад, аз он ҳолате, ки камтарин тарсро ба вуҷуд меорад.  Оҳиста-оҳиста, бемор дар ин ҳолатҳо бе эҳсоси тарс ва изтироб таҷриба ба даст меорад, ки ин боиси заиф шудани нишонаҳои беморӣ мегардад. Терапияи рафторӣ аксар вақт бо истироҳати мушакҳо ва усулҳои мулоҳиза якҷоя карда мешавад. Гипноз метавонад ҳамчун усули алтернативии табобат истифода шавад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Фобияҳо