open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viber

**Viber** (расман **Rakuten Viber**) — барномаи паёмрасони фаврӣ, занги овозӣ ва видеоии VoIP мебошад, ки имкони мубодилаи паёмҳо, расмҳо, видео ва файлҳоро дар байни корбарон медиҳад. Viber бештар аз **1 миллиард корбари бақайдгирифташуда** дар зиёда аз 190 кишвари ҷаҳон дорад. Barнома барои Android, iOS, Windows, macOS ва Linux дастрас аст.

## Таърих

### Таъсис (2010)
Viber аз ҷониби Талмон Марко ва Игор Магазинник дар Тел-Авив, Исроил таъсис ёфт. Ғояи асосӣ — сохтани барномае, ки имкон диҳад тавассути интернет ройгон занг зада шавад. Viber 2 декабри 2010 барои iOS нашр шуд ва аз ҳамон аввал занги ройгони VoIP ва паёмрасониро якҷоя пешниҳод кард.

Дар соли 2012 Viber барои Android ва баъдтар барои Windows ва macOS нашр шуд. То охири 2013 Viber зиёда аз 200 миллион корбари бақайдгирифташуда дошт.

### Харидории Rakuten (2014)
14 феврали 2014 ширкати японии Rakuten Viber-ро ба маблағи **900 миллион доллар** харид. Ин яке аз бузургтарин харидориҳои ширкати японӣ дар соҳаи технология буд. Пас аз харид барнома Rakuten Viber номида шуд, аммо дар байни корбарон ба номи «Viber» маъруф монд.

Ин харидорӣ ба Rakuten имкон дод ки ба бозори мессенҷерҳои ҷаҳонӣ ворид шавад ва рақиби WeChat, LINE ва WhatsApp бошад.

## Хусусиятҳо

### Паёмрасонӣ ва занги овозӣ
Viber имкони фиристодани паёмҳои матнӣ, расмҳо, видео, паёмҳои овозӣ ва файлҳоро медиҳад. Занги овозӣ ва видеоӣ байни корбарони Viber пурра ройгон аст. Аз соли 2016 Viber рамзгузории ''end-to-end''-ро барои занги якба як ва паёмҳои хусусӣ фаъол кард.

### Гурӯҳҳо ва Каналҳо
Viber имкони сохтани гурӯҳҳо то **250 нафар** медиҳад. Инчунин **Каналҳо** — воситаи пахши якҷониба ба шумораи номаҳдуди обунашавандагон — мавҷуданд. Каналҳо барои расонаҳо, ширкатҳо ва шахсони маъруф фаъолона истифода мешаванд.

### Стикерҳо ва Боозиҳо
Viber аз соли 2013 стикерҳоро ҷорӣ кард — яке аз аввалин мессенҷерҳое, ки ин қобилиятро дошт. Sticker Market-и Viber ҳазорон бастаи стикери ройгон ва пулакӣ дорад.

### Viber Out
**Viber Out** — хизмати пулакии Viber, ки ба корбарон имкон медиҳад ба рақамҳои телефони оддии ҳар кишвар (ба телефони хатии ва мобилӣ) занг зананд. Нархи Viber Out нисбат ба тарифҳои мобилии байналмилалӣ хеле арзонтар аст.

## Маъмулият
Viber дар кишварҳои зерин хусусан маъмул аст:
* Украина — яке аз маъмултарин мессенҷерҳо
* Белорус ва Молдова
* Исроил — кишвари таъсисёбӣ
* Ироқ, Ливан ва кишварҳои Ховари Наздик
* Гурҷистон ва Арманистон

Дар Тоҷикистон Viber низ дар байни корбарон маъмул буда, барои мубодилаи паёмҳо ва занги ройгон истифода мешавад.

## Ҳамчунин нигаред
* WhatsApp
* Telegram
* Signal
* Discord

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии Viber
* Блоги Viber

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Паёмрасонҳои фаврӣ
Гурӯҳ:Нармафзорҳои Андроид
Гурӯҳ:Нармафзорҳои iOS
Гурӯҳ:Таъсисёфтагони 2010
Гурӯҳ:Ширкатҳои Исроил
Адриано Челентано

**Адриано Челентано** (; тав. , Милан, Италия) — навозандаи итолиёӣ, ҳунарпешаи синамо, овозхони эстрада, коргардони синамо, оҳангсоз, арбоби ҷамъиятӣ ва муҷрии телвизион.

## Зиндагинома

Адриано Челентано 6 январи соли 1938 дар Милан, дар Виа-Глюк, 14 (, 14) ба дунё омадааст. Ӯ панҷумин кӯдаки оилаи аз Апулия ба шимол дар ҷустуҷӯи кор омада буд.

## Китобҳои Адриано Челентано
* 
* 
* 
* 

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* (ит.)
* (ит.)
* (рус.)(ит.)(англ.)
* 

Гурӯҳ:Ҳунармандон аз рӯи алифбо
Стресс

**Стресс** (аз  — ба маънои шиддат), **фишори равонӣ** — вазъи умумии пуршиддати организм, ки аз таъсироти ягон фавқулангеза ба амал меояд.

## Таърихи истилоҳ
Истилоҳи стрессро бори аввал стресс 1936 олими Канада Г.Селе ба илм дохил кардааст. Ӯ исбот намуд, ки ҳангоми ба организм таъсир расондани фавқулангезаҳо (стрессорҳо) гипофиз тарашуҳи гормони адренокортикотропи (муқаввии фаъолияти қишри ғадуди болои гурда)-ро мефизояд; дар натиҷа миқдори зиёди гормонҳо — кортикостероидҳо ба хун дохил мешаванд. Мағзи ғадуди болои гурда зимни стресс адреналин ихроҷ мекунад. Адреналин ва гормонҳои дигар дар навбати худ механизмҳоеро ба таҳрик меоранд, ки ба туфайли онҳо организм ба шароити нав мутобиқ мегардад. Тарзи ин гуна мутобиқат барои таъсироти ангезаҳои ҷисмонӣ, химиявӣ, эҳсосотӣ ва ғ., яъне барои ҳама навъҳои стресс умумӣ мебошанд. Аз далелҳои дар боло зикршуда мафҳуми алоим (синдром)-и умумии мутобиқат ба миён омад. Алоими умумии мутобиқат вокуниши мӯътодӣ бошад ҳам, дар баъзе мавридҳо (мастресс, ҳангоми такрор ёфтан ё пурзӯр будани таъсир) метавонад асоси сар задани беморӣ гардад, чунки гоҳо ихроҷи гормонҳо аз дараҷаи зарурат зиёд шуда, ба организм зарар мерасонад.
Дараҷаи таъсири стресс ба инкишофи беморӣ аз вазъи пештараи организм вобаста аст. Чунончӣ, дар беморони фишори хунашон баланд стресс вазнинтар гузашта, сабаби бӯҳрони ғалаёни хун (гипертония) мегардад; ҳангоми илтиҳоби меъда ё рӯда мумкин аст дар ин узвҳо захмҳои хуншор пайдо шавад. Дар натиҷаи стресс маҳв гаштани баъзе ҷойҳои мушаки дил аз имкон берун нест. Махсусан ҳолатҳои эҳсосотии стресс мавқеи муҳим доранд (мастресс, ҷанҷолҳои сахт). Ҳангоми тез-тез рух додани чунин ҳолатҳо кори ғадуди болои гурда табоҳӣ ёфта, муқовимати организмро ба таъсироти омилҳои зараровар заиф месозад.

Дар пайдоиши аломатҳои мутобиқат ғайр аз гормонҳои гипофиз ва ғадудҳои болои гурда, асабҳо низ мавқеи муайян доранд. Муқаррар шудааст, ки фавқулангеза дар ибтидо асабҳои симпатӣ ва марказҳои олии асабро ангехта, сипас аз он ҷо ба гипофиз ва ғадудҳои болои гурда мегузарад. Вокуниши дигар ғадудҳои эндокринӣ низ аз эҳтимол дур нест. (ниг. Системаи эндокринӣ).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Лапин И. П., Стресс. Тревога. Депрессия. Алкоголизм. Эпилепсия, СПб., 2004;
* Савельева Ю., Лечение стрессов и нервных заболеваний, М., 2006.

## Пайвандҳо
* Группа статей о стрессе с Глоссарий.ру 
* Ганс Селье. «Стресс жизни» 
* А. Н. Хацинский «Как же преодолеть стресс?» 
* Е. Д. Соколова, Ф. Б. Березин, Т. В. Барлас «Эмоциональный стресс»  (Соколова Е. Д., Березин Ф. Б., Барлас Т. В. «Эмоциональный стресс: психологические механизмы, клинические проявления, психотерапия». MateriaMedica. 1996. N 1(9). С. 5—25 (с сокращ.))
* Наенко Н. И. «Природа психической напряженности»  (Наенко Н. И. «Психическая напряженность». М., 1976. C. 5-20.)
* Стресс  ӯ ребёнка
* Стресс — издержки частого словоупотребления

Гурӯҳ:Физиология
Гурӯҳ:Ҳолати равонӣ
Теодор Рузвелт

[thumb|left|мини|300px|Муҷассамаи президентон [Ҷорҷ Вашингтон, Томас Ҷефферсон, Теодор Рузвелт ва Абраҳам Линколн дар Маҷмаамаи миллии кӯҳи Рашмор]]
**Теодор Рузвелт** (, МФА [ˈθɪədɔr ˈroʊzəˌvɛlt]; 27 октябри соли 1858, Ню-Йорк — 6 январи соли 1919, , , иёлати Ню-Йорк) — сиёсатмадори амрикоӣ, 25-умин ноиби президенти ИМА, 26-умин президенти ИМА дар солҳои 1901—1909, намояндаи Ҳизби ҷумҳурихоҳ, барандаи Ҷоизаи сулҳи Нобел дар соли 1906.

## Зиндагинома
Теодор Рузвелт дар Ню-Йорк, 27 октябри соли 1858 дар оилаи тоҷир ва хайрхоҳи нидерландтабор ба дунё омадааст. Теодор дуюмин фарзанди хонавода буда, ӯ як апаву як хоҳар ва як додар дошт.

## Адабиёт
* Белявская И. А. Теодор Рузвельт и общественно-политическая жизнь США. М., 1978
* Уткин А. И. Теодор Рузвельт. Москва, 2003
* Уткин А. И. Теодор Рузвельт: Политический портрет. Свердловск, 1989.
* Roosevelt. His Life, Meaning, and Messages. New York, 1919. V. 1-4.
* Mellander, Gustavo A. (1971) The United States in Panamanian Politics:The Intriguing Formative Years. Danville, Ill.: Interstate Publishers, OCLC 138568
* Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magoon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390.
* Pringle H. F. Theodore Roosevelt: A Biography. New York, 1931.
* Letters of Theodore Roosevelt / Ed. by E. E.Morison. Cambridge (Mass.), 1951-54. V. 1-8.
* Gould L. Presidency of Theodore Roosevelt. Lawrence, 1991.
## Эзоҳ
Мумсикулинон

right|frameless
**Мумсикулинон** ( — лаҷомбадаст; , ) — бурҷест дар Нимкураи шимолии осмон. Муниртарин ситорааш Айюқ ба қадри зоҳирии — 0,1 равшанӣ медиҳад.

## Мушоҳида
Шароити мусоиди мушоҳида декабр-январ. Дар ҳамаи мавзеъҳои кишварҳои собиқ ИҶШС намудор мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бурҷҳо
Мумиё

**Мумиё** — маҳсулоти муммонанди табииро гӯянд, ки дар баъзе ғорҳо аз дарзҳои санг таровида мебарояд.

## Тиби халқӣ
Зиёда аз 4000 сол ин ҷониб дар тибби халқӣ чун даво маъмул аст. Олимон ва табибони машҳури форсу тоҷик Абӯали ибни Сино, Муҳаммад Закариёи Розӣ, Абӯбакр Рабеи Бухороӣ, Муҳаммад Ҳусейни Шерозӣ ва дигар мумиёро барои табобати дарду шикастагии устухон, иллати пайванду мушак, захми меъдаю рӯдаҳо ва пӯст, дарди гулу, баъзе бемориҳои системаи асаб, бемориҳои ҷигар, камхунӣ, инчунин ҳангоми газидани мор ва дигар ҷонварҳо чун подзаҳр истифода мебурданд. 

Дар Ҳимолой (Непал ва ғайра), кӯҳистони Арабистону Эрон, Ҷумҳурии Муғулистон, Бирма ва собиқ кишварҳои Шӯравӣ ва мамлакатҳои дигар ёфт мешавад. 

## Тоҷикистон
Дар ноҳияҳои кӯҳии Тоҷикистон зиёда аз 20 манбаи мумиё омӯхта шудааст. Мумиёи Тоҷикистон аз ҷиҳати тозагӣ ба се гурӯҳ тақсим мешавад: 
* тоза - мумиёе, ки ба замин начакида, дар ҷои баромадааш ҷамъ мешавад 
* начандон тоза - мумиёе, ки ба замин чакида ба сангу хок, боқимондаи гиёҳҳо ва ахлоти баъзе ҳайвонҳо омехта мегардад  
* ифлос - мумиёе, ки аз лонаи кабӯтару зоғ ва паррандаҳои дигар, инчунин хонаи мушу калламуш ва ҳайвонҳои дигаре, ки онро мехӯранд, дарёфт карда мешавад 

## Хусусияти шифоӣ
Таъсир ва қобилияти шифобахшии мумиё ба макроэлементҳо ва микроэлементҳои таркиби он вобастааст. Тадқиқотҳои кимиёӣ нишон доданд, ки мумиёи тоза 29—30, начандон тоза 21—23 ва ифлос 14—15 хели макро ва микроэле­мент дорад. Миқдори моддаҳои орга­никӣ (то 22 %) ва хусусан нитроген (32—46 %) зиёд мебошад. Омӯзиши фармакологӣ безарар будани мумиёро исбот намуда, нишон дод, ки мумиёи бо усули махсус тоза карда шуда, ба­рои муолиҷаи захми меъда, захми пӯсту мушакҳо, иллату омоси асабҳо, шикастагии устухон ва ғайра ёрӣ мерасонад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Нуралиев Ю. Н , Денисенк о П. Н., Мумиё и его лечебные свой­ства, Душанбе, 1976.

Гурӯҳ:Тибби халқӣ
Муми занбӯри асал

thumb|Хонаи мумии занбӯри асал
**Муми занбӯри асал** — моддаи равғанмонандест, ки дар ғадуди махсуси занбӯри асал ва баъзе ҳашароти дигар ҳосил мешавад.

## Таркиб
Муми занбӯри асал аз омехтаи эфирҳои мураккаб (то 75%), кислотаҳои холиси карбон, карбогидридҳои ҳаднок иборат бу­да, ба миқдори зиёд витамини А до­рад. Массаи хосаш 0,956—0,969, дар 62—72°С об мешавад. Дар эфир, хлороформ, бензол, бензин, равғани скипидар нағз ҳал мешавад, дар об ҳал намешавад. Занбӯри асал лонаи худро аз мум месозад.

## Корбурд дар тиб
Дар тиб муми занбӯри асали тозаро барои тайёр кардани равғанҳои молидани ва ғайра истифода мебаранд.

## Ҳамчунин нигаред
* Мум

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мумҳо
Файзулло Наҷмиддиниён

**Файзулло Наҷмиддиниён** (*Наҷмиддиниён Файзулло Раҷаб*, то соли 2021 **Наҷмиддинов Файзулло Раҷабович**; 5 феврали 1964, деҳаи Дубеда, ноҳияи Файзобод, ҶШС Тоҷикистон) — омӯзгор, забоншинос, номзади илмҳои филология (2023). Узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (аз соли 2012). Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз соли 2020).

## Зиндагинома
Файзулло Наҷмиддиниён 5 феврали соли 1964 дар деҳаи Дубедаи ноҳияи Файзобод ба дунё омадааст. Соли 1986 Донишкадаи давлатии забон ва адабиёти руси Тоҷикистонро бо ихтисоси «муаллими забон ва адабиёти рус» хатм кардааст.

## Фаъолияти корӣ
Файзулло Наҷмиддинов солҳои солҳои 1981—1994 дар мактабҳои миёнаи № 20, № 22 ва № 47, ноҳияи Файзобод ҳамчун муаллими фанни забон ва адабиёти рус кор кардааст. Баъдан солҳои 1994—2001 мушовири шуъбаи маорифи ноҳия, солҳои 2001—2007 мудири шуъбаи иҷтимоиёт ва фарҳанги дастгоҳи раиси ноҳия, солҳои 2007—2008 мудири шуъбаи иҷтимоиёт, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои дастгоҳи раиси ноҳия, солҳои 2008—2011 мудири бахши иҷтимоиёт, фарҳанг ва робита бо чомеаи дастгоҳи раиси ноҳия ва дар солҳои 2011—2015 мудири шуъбаи рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеаи дастгоҳи Раиси ноҳияи Файзобод кор ва фаъолият кардаву аз апрели соли 2015 то соли 2020 дар вазифаи мудири шуъбаи маорифи ноҳияи Файзобод кор кардааст.

Аз 1 марти соли 2020 вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудааст.

## Фаъолияти эҷодӣ ва илмӣ
Файзулло Наҷмиддиниён муаллифи 4 китоб ва беш аз 250 мақолаҳои илмию оммавии дар рӯзномаву маҷаллаҳо банашррасида мебошад.

## Ҷоизаву медалҳо
* «Медали ҷашнии 65-солагии Ғалаба дар ҶБВ солҳои 1941—1945»
* Медали «Хидмати шоиста»
* «Аълочии маорифи халқи Ҷумҳурии Тоҷикистон»
* «Аълочии матбуоти Тоҷикистон»
* «Аълочии фарҳанги Тоҷикистон»

## Осор
* Хотира.  : Шарқи Озод, 2010.
* ФАЙЗОБОД. Энсиклопедия. —  : Эр-граф, 2011. СИЭМТ, — 392 с. — ISBN 978-99947-33-48-4
* Файзобод (Вашгирд) — ёдгори Ориё.  : Кондор, 2014.
* Мафтуни қалам.  : Эр-граф, 2016.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI
Браҳмагупта

**Браҳмагупта** (598, Удҷайн, Ҳиндустон — 668, ҳамон ҷо), риёзидон ва мунаҷҷими ҳинд. Удҷайн яке аз марказҳои таҳқиқоти нуҷумии Ҳиндустони Қадим маҳсуб мешуд. Зиёда аз 24 асари Б. оид ба нуҷум ва риёзиёт то замони мо расидаанд.

## Асарҳо

### Нуҷум
Асари нуҷумии Б. «Браҳма — сптуха — сиддҳанта» аз 25 фасл иборат аст. Ин асари Б. ба забони арабӣ дар миёнаи садаи VIII тарҷума шуда буд. Тарҷума ба намуди ҷадвал-зиҷ таълиф гардида, эзоҳот ва тавсияҳои бисёр дошт ва «Синдҳинди калон» номида мешуд. Асари дигари бузурги Б. «Кҳандакҳадяка» ном дорад. Б. дар нуҷум оид ба шакли кураи Замин, осмон, гардиши ҷирмҳои осмонӣ, хусуфи Офтоб ва кусуфи Моҳтоб, сояи Офтоб, қирон ва вогурези ҷирмҳои офтобӣ, ҷадвали ҷирмҳо, чор ченаки вақт аз рӯйи гардиши Офтоб ва Моҳ ва ғ. таҳқиқот анҷом додааст.

### Риёзиёт
Б. дар соҳаи риёзиёт низ таҳқиқоти бисёре дорад. Яке аз натиҷаҳои таҳқиқот айнияти Б. мебошад, ки бино бар он ҳосили зарби ду ҳосили ҷамъи квадратҳо худ ҳосили ҷамъи квадратҳо буда, ба замми ин ҳосили ҷамъи духела мебошад: (a^2 + b^2)(c^2 + d^2) = (ac-bd)^2+(ad+bc)^2 = (ac+bd)^2+(ad-bc)^2 Масалан, (12 + 42)(22 + 72) = 262 + 152 = 302 + 12 .

### Ҳандаса
Дар ҳандаса теоремаи Б. машҳур аст: дар чоркунҷаи дарункашидашудае, ки диагоналҳои он нисбат ба якдигар амудиянд, агар аз нуқтаи буриши диагоналҳо ба яке аз тарафҳо хатти амудӣ гузаронда шавад, дар ҳолати ба дигар тараф аз нуқтаи буриш давом додани он, ин хатти амудӣ тарафи муқобилро ба ду қисми баробар тақсим мекунад. Формулаи Б. формулаи умумиятдодашудаи Герон барои масоҳати секунҷа мебошад. Яъне, масоҳати давра дар чоркунҷаи кашидашуда, ки тарафҳои a,b,c,d ва нимпериметри р дорад, ба таври зерин ҳисоб карда мешавад:S=\sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)}.

## Пайвандҳо
* :en:Brahmagupta–Fibonacci identity
* :en:Brahmagupta's formula
* :en:Brahmagupta theorem
* :en:Chakravala method

## Эзоҳ

## Сарчашма

Гурӯҳ:Риёзидонон
Гурӯҳ:Риёзидонони Ҳиндустон
Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Беинтиҳоӣ

thumb|200px|right|Рамзи беинтиҳоӣ

**Беинтиҳоӣ**, **беохирӣ**, **номутаноҳӣ** (рамз: ) — дар фалсафа мафҳумест, ки бепоёнии ҳаракати материя, табдилу таҳаввули падидаву ашёи олами моддӣ ва номутаноҳӣ будани олами кайҳонро ифода мекунад.

Дар ду маънии мухталиф истифода мешавад:
* *беинтиҳоии сифатӣ* мафҳумест, ки дар қонунҳои илм истифода шуда, хусусияти умумии робитаи ҳодисаҳоро муайян мекунад.
* *беинтиҳоии миқдорӣ* номаҳдудии ҷараёну ҳодисаҳоро ифода менамояд.

## Таърих
Масъалаи беинтиҳоии сифатӣ ҳанӯз дар фалсафаи аҳди бостон, алалхусус, вобаста ба космогония ва масъалаҳои табиати тафаккур мавриди баҳс қарор гирифта буд. Дар фалсафаи асрҳои миёнаи Шарқ низ беинтиҳоиро мутафаккирон мавриди баррасӣ қарор дода, аксари машшоиён азалияту абадияти оламро эътироф ва таълимоти даҳриён роҷеъ ба беинтиҳоӣ дар фазову вақтро инкишоф додаанд. Мас., агар даҳриён бо эътирофи вақти абадӣ — даҳр беинтиҳоиро қоил бошанд, Абубакри Розӣ, Ибни Сино, Насируддини Тусӣ бо пазируфтани азалияту абадияти олам касрати мавҷудот ва ғояи беинтиҳоии оламро дар мадди аввал қарор додаанд.

Вале дар фалсафаи давраи нав (Р. Декарт, Ҷ. Лок, Г. Лейбнис), вобаста ба тараққиёти табиатшиносӣ, масъалаҳои исботи мантиқии беинтиҳоӣ аҳаммияти махсус пайдо кард. Г. Гегел масъалаи беинтиҳоиро аз ҷиҳати фалсафӣ ба таври амиқ таҳлил намуда, беинтиҳоии ҳақиқӣ (сифатӣ)-ро аз беинтиҳоии ботил чун миқдори беандоза афзоянда фарқ кард ва категорияи беинтиҳои ро бо тавсифи ҷараёни инкишоф алоқаманд намуд.

Вобаста ба масъалаҳои космологӣ беинтиҳоии миқдорӣ, одатан, ҳамчун беинтиҳоии олами моддӣ (материалӣ) дар фазо ва замон дониста мешавад. Дар масъалаи шарҳи беинтиҳоӣ нуқтаи назари динӣ ва идеалистӣ, ки беинтиҳоиро чун беинтиҳоии Худо ё чун маҳсули шуур медонад ва нуқтаи назари материалистӣ, ки беинтиҳоиро яке аз хусусиятҳои материя, фазо ва вақт пиндошта, дар таҳқиқи он ба комёбиҳои риёзӣ ва космология такя мекунад, ба ҳам муқобиланд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Сагадеев А. В. Ибн-Рушд. М., 1973;
* Комаров В. Н. По следам бесконечности. М., 1974
* Султонов У. Ақидаҳои фалсафӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқии Абуалӣ ибни Сино. Д., 1975;
* Наан Г. Н. Понятие в математике, физике и астрономии. М., 1965;
* Диноршоев М. Философия Насириддина Туси. Д., 1968;

## Сарчашма
* 


Гурӯҳ:Фалсафаи риёзиёт
Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ
Шолӣ

**Шолӣ** (лотинӣ. Orýza) —  хели растаниҳои алафии яксола ва бисёрсола аз оилаи Хӯшадорон; зироати ғалладонагӣ.
## Таснифот ва хелҳои шолӣ

Хели *Шолӣ* включает 18 видов, сгруппированных в 4 секции:

* 
::: 
* 
::: 
* 
:*  ser. *Latifoliae*
::: 
::: 
::: 
::: 
::: 
::: 
:*  ser. *Oryza*
::: 
::: 
::: 
::: 
::: 
* 
:*  ser. *Meyerianae*
::: 
::: 
:*  ser. *Ridleyanae*
::: 
::: 
:*  ser. *Schlechterianae*
::: 

## Пайвандҳо
* Биринҷ

Гурӯҳ: Хӯшадорон
Гурӯҳ: Зироатҳои ғалладона
Илми оммафаҳм

310px|thumb
**Илм ба забони сода**, **илми оммафаҳм** ё **илми оммаписанд**, (гоҳе **адабиёти илмӣ** низ номида мишавад) — тафсире аст аз илм, ки барои мухотибони умумӣ дар назар гирифта шудааст. Дар ҳоле ки рӯзноманигории илмӣ бар тавсеаҳои ахири илмӣ тамаркуз дорад, илми оммафаҳм паҳнои аризӣ дорад, ки ағлаб тавассути донишмандон ва ҳамчунин рӯзноманигорон навишта шуда ва дар қолабҳои мухталифе чун китобҳо, мустанадоти телевизионӣ, мақолот маҷаллаҳо ва сафаҳоти веб ироа мишавад.

## Нақши содасозии илм
Замоне, ки илм аз маншури расонаҳои умумӣ убур мекунад, дуруст монанди нуре, ки аз маншур (призма) убур карда бошад, ба аҷзои ташкилдиҳандааш тақсим мешавад ва монанди рангинкамони ҷаззоб таваҷҷуҳи оммаи мардумро ба осмони илм ҷалб мекунад. Ин рангинкамон, ки монанди як пул афкори мардуми оммаро ба ҷаззобиятҳои илмӣ пайванд медиҳад.
 
Ҳадаф аз адабиёти илмӣ, иттилоърасонӣ ва мутақоид кардани ҳамсолон ба эътибори мушоҳидот ва натиҷагирӣ ва асарбахшӣ додгустарии равишҳо аст.
 
Адабиёти илмии маҳбуб метавонад тавассути ғайридонишмандон навишта шавад, ки мумкин аст дарки маҳдуди аз мавзӯӣ, ки онҳо тафсир мекунанд дошта бошанд ва ғайримутахассисон битавонанд алоиқи гумроҳкунандаро шиносоӣ кунанд, ки мумкин аст марзи байни илми воқеӣ ва шабаҳи илмро ҳам тазъиф кунад. Бо ин ҳол, гоҳе авқот ғайридонишмандон бо як заминаи илми мунсифона, ки тавонои нависандагӣ доранд ва аз тарафе аз маҳорати кофӣ дар иртиботот иҷтимоӣ бархурдоранд, сареътар ва роҳаттар ҷойи худро дар муҳитҳои ғайррасмӣ (мардуми кӯча ва бозор) боз мекунанд.

## Роиҷтарин шеваҳои соддасозии илм
Бархе аз вежагиҳои маъмул аз маҳсулоти илмии маҳбуб иборатанд аз:
* таъкид бар арзиши саргарми ё иртиботи шахсӣ бо мухотиб
* таъкид бар инҳисор ва радикал будани мавзӯъи илмӣ, ки қасди ироаи он вуҷуд дорад
* таъкид бар баррасии идеяҳое, ки тавассути мутахассисон нодида гирифта шуда ё дар хориҷ аз риштаҳои вобаста бар таъсис қарор гирифтаанд
* таъкид бар мафҳумҳои илмии маъмул
* бо таъкид бар мухотибон бо пасзаминаи камӣ ё бесавод
* бо таъкид бар суннат аз идеяҳои ҷадид, ки мутазаммин чандин замина ва ироаи барномаҳои корбурди ҷадид дар дигар тахассусҳои илмӣ аст
* бо таъкид бар истифода аз истиораҳо ва аналогҳо барои тавзеҳи мафҳумҳои илмии душвор

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* *Мишкевич Г.* Доктор занимательных наук. Жизнь и творчество Якова Исидоровича Перельмана
* *Витковски Н., Ортоли С.* Ванна Архимеда. Краткая мифология науки.
* *Карл Левитин.*, «Научная журналистика как составная часть знаний и умений любого ученого». М. 2012

Гурӯҳ:Илми оммафаҳм
Афелий

**Афе́лий** ё апоҳе́лий ( «апо» — дур,  «ҳелиос» — Офтоб) — нуқтаи аз Офтоб дуртарини мадори сайёра, зузанаб ва ё ҷирми дигар, ки гирди Офтоб мегардад. Замин дар ҳаракати солонаи худ дар гирди Офтоб аз афелий аввали моҳи июл мегузарад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Механикаи коинот
Гурӯҳ:Мадорҳо
Вазъияти ҳифз

**Мақоми ҳифзи** намудҳои биологӣ — нишондиҳандаи эҳтимолияти чӣ гуна нигоҳ доштан дар айни замон ва муҳофизат дар ояндаи наздик.

## Мафҳумҳои ҷаҳонӣ
# **(EX):** Намуди мунқаризшуда
# **(EW):** Намуди мунқаризшуда дар табиати ёбоӣ
# **(CR):** Намуди дар маърази инқироз
# **(EN):** Намуди дар маърази хатар
# **(VU):** Намуди осебпазир
# **(NT):** Намуди дар наздикии таҳдид
# **(LC):** Намуди дар камтарин нигаронӣ
# **(DD):** Намуди дорои иттилооти нокофӣ
# **(NE):** Намуди баррасинашуда

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳифзи муҳити зист
Мутародиф (зистшиносӣ)

**Синонимҳо** (аз  – якҷоя +  – ном) дар таксономияи биологӣ — ду ва ё зиёда аз номҳо, ки ба ҳамон як таксони биологӣ ишора мекунанд.

## Адабиёт

*  — УДК 58(083.7)
*  — УДК 582.57.06
*   — УДК 574:001.4
* 

## Пайвандҳо
* Международный кодекс ботанической номенклатуры. Вена, 2006. Приложение: Терминология

Гурӯҳ:Табақабандии биологӣ
Муруд

**Муруд**, **мурӯд**, **нок**, **анҷирак** () — дарахтест аз оилаи настараниҳо.

## Тавсифоти биологӣ
Баландиаш 15—20 метр, диа­метри танааш 35—40 сантиметр; дар маҳалдои гармсер одатан дарахти пастқади паттамонанд, баландиаш 2—4 метр, диаметри танааш 10—15 сантиметр. Пӯстлохи танаи кӯҳнааш хокистарранг, шохчаҳои яксолааш қаҳваранги сурхтоб, баргаш мудаввар ё тухмшакли ода­тан дурушту чармгун (дарозиаш 6—7 сантиметр); баргҳои муруде, ки дар ҷойҳои беоб мерӯяд, майдатар (2,5—2,8 сантиметр), хӯшагулаш 5—6-гула, мевааш мудаввар ё дарозрӯя (баъди пухтан зард ё каме сабзтоб), таъмаш нордон ё каме талхмаза (меваи дарахти худрӯй), тухмаш калон (0,7—0,8 сантиметр), сиёҳи ҷилодор (дар як дона мева 3—4 тухм).

Апрел—май гул карда, сентябр—октябр мевааш мепазад.

## Густариш
Муруди худрӯй фақат дар Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ мерӯяд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, (қаторкӯҳҳои Ҳисору Дарвоз ва ноҳияҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ) асосан дар минтақаи бешазори паҳнбарг ва шиблак (1400—1600 метр аз соҳили баҳр) месабзад.

## Парвариш
Ниҳоли муруди хасакро асосан барои пайванд истифода мебаранд. Бисёр навъҳои маъмули нок ва Муруди мазрӯъро дар натиҷаи ба муруди худрӯй пайванд кардани навъҳои гуногуни ноку муруд ба вуҷуд оварданд. Махсусан навъҳои «Амруд», «Зармуруд», «Тармуруд», «Такмуруд», «Сафедмуруд» ва ғайра машҳуранд. Ба­рои ба вуҷуд овардани навъҳои машҳури «Нок» ва «Дилафрӯз», «Ношпотӣ» ва ғайра мурудро виз истифода кардаанд. Одатан намудҳои худруи нок ва як қатор навъҳои боғии онро из «Муруд» меноманд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Флора Таджикской Советский Социалистической Республики, том 4, Ленинград, 1975;
* Запрягаева В. И., Лесные ресурсы Памира-Алая, Ленинград, 1976.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Нокҳо
Муруди хирсак

**Муруди хирсак**, **хирсакмуруд** () — дарахтест аз оилаи настараниҳо.

## Тавсифоти биологӣ
Баландиаш 1,5—6 метр (диаметри танааш то 60 сантиметр), пӯстлохаш ашҳабӣ, сиёҳтоб, баргаш 3—9-ҳиссагӣ (дарозиву бараш 7—8 сантиметр), хӯшагулаш в—19-гула, гулаш сафеди 3— 10-гулбарга, мевааш (6 гула) мудаввар, хеле сахт, талху турш.

Апрел гулу август—сентябр мева мекунад.

## Паҳншавӣ
Танҳо дар Осиёи Миёна (Помиру Олой ва Тиёншон) месабзад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қаторкӯҳҳои Қурама, Зарафшон ва кӯҳи Муғул (Мевагул) паҳн шудааст. Одатан дар нишебиҳои санглохи арчазор ва бодомзор (700—2200 метр аз сатҳи баҳр) мерӯяд. Да­рахти гармибардор буда, нишебиҳои санглоху региро мустаҳкам карда, хокро аз эрозия нигоҳ медорад. Ба муруди хирсак навъҳои нокро пайванд мекунанд. Мевааш бадсифат ва адамия­ти истеҳсоливу истеъмолӣ надорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Дикие плодовые Таджикистава, Ленинград, 1964; 
* Флора Таджикской Союза Советских Сотсиалистических Республик. том 4, Ленинград, 1975; 
* Запрягаева В. И., Лесные ресурсы Памиро-Алая, Ленинград, 1976.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нокҳо
Мураккабгулҳо

**Мураккабгулҳо** () ё **Косниҳо** () — оилаи рустаниҳои дупалларо гӯянд. Дар тамоми кураи Замин қариб 25 ҳазор намудашон мавҷуд аст. Аксарияти мураккабгулҳо рустаниҳои алафианд. Дар арзҳои мӯътадил мураккабгулҳои нимбуттаю бутта ва дар тропи­кӣ буттаю дарахт бештар мерӯянд. Мураккабгулҳои обӣ, ботлоқӣ ва лиана каманд.

## Тавсифоти биологӣ
Мураккабгулҳо баргҳои паи ҳам, баъзан рӯ ба рӯ ҷойгиршуда, хӯшагули сабатак доранд. Гули мураккабгулҳо бекосабарг, гардбаргаш 5-то, ғӯракаш поёнии якхонагӣ буда, гинесеяш аз 2 мевабарг иборат аст.

## Густариш
Дар кишварҳои собиқ Шӯравӣ қариб 225 ҷинс ва зиёда аз 3,5 ҳазор намуди мураккабгулҳо маълуманд. Дар Тоҷикистон қариб 105 ҷинс ва 600 намуди мураккабгулҳо аз кӯҳҳои паст то ноҳияҳои абадӣ бо барф пӯшидашуда месабзанд. Дар байни онҳо намудҳои ҷинси хоралаф (зиё­да аз 115 намуд), шибоғ (қариб 60 намуд), юринея (зиёда аз 30 намуд) бештар паҳн шудаанд. Намудҳои ҷинси Gerbera, Acroptilon, Echinopa, Polytaxis ва ғайра (дар кадоме 1 намуд дорад) кам мерӯянд. Як қатор мураккабгулҳо решаи ғафси лӯндамонанд доранд. Ба онҳо намудҳои ҷинси Scorzonera, Helianthus ва ғайра мансубанд.

## Корбурд
Дар бай­ни мураккабгулҳо рустаниҳои доруӣ хеле бисёранд. Macалан, бобуна, дарманаи румӣ, коснӣ, тархун ва ғайра.

Бисёр намудҳои мураккабгулҳо рустаниҳои асаловар ва хӯроки чорво мебошанд. Намудҳои ҷинси шибоғ дар чарогоҳҳои тирамоҳию зимистона хӯроки асосии бузу гӯсфанд ба шумор мераванд.

Дар байни мураккабгулҳо рустаниҳои ороишӣ низ хеле бисёранд. Macалан, аббосӣ, бахмалгул, довудӣ, картошкагул, киквош, мино ва ғайра.

Як қатор рустаниҳои муҳими хоҷагии қишоқ, ба монанди офтобпараст, маъсар, қоқу, коснӣ, анганор, гвайюла ва ғайра низ ба мураккабгулҳо мансубанд. Баъзе мураккабгулҳо (талха, хори морак, шири харак) алафҳои бегонаи зироатанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Цветоводство в городах и посёл­ках Таджикистана, Душанбе, 1965; 
* Поля­ков П. П., Систематика и происхожде­ние сложноцветных, Алма-Ата, 1967.

## Сарчашма
*
Мурзак-Коба

**Мурзакоба, Мурзак-Коба** — мағораи давраи мезолит дар Қрим, наздикии Севастопол.

Соли 1936 олимони шӯравӣ С. Н. Бибихов ва Е. В. Жиров кашф намуданд. Микролитҳо, устухони ҳайвонҳои намуди ҳозира, садафи бисёре, инчунин қаб­ри мезолитии дунафараи (мардҳо ва занҳо) кроманониҳо ёфт шудаанд; ҷасадҳо рост рӯ ба боло дар чуқурӣ гӯронида шудаанд. Буғуми охири ангуштони занҳо дар вақти барҳаёт буданаш бурида шудааст (одати маъюбкунӣ).

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Одамони даврони мезолит 

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мезолити Аврупо
Гурӯҳ:Қрим
Муодилаҳои Эйнштейн

**Муодилаҳои [[Алберт Эйнштейн|Эйнштейн]]**, **муодилаҳои майдони ҷозиба** — бунёди математикии назарияи куллии нисбиятро гӯянд, ки аз системаи муодилаҳои дифференсиалии ғайрихаттии тартиби дуюми ҳосилаашон хусусӣ иборат буда, алоқаи каҷии фазо — вақтро бо тақсимоту ҳаракати модда ва майдонҳои физи­кӣ (ба ғайр аз майдони ҷозиба) муайян мекунанд. Онҳо ба шакли зерин навишта мешаванд:

: R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},

Бузургиҳои тарафи чапи муодиларо якҷоя тензори Эйнштейн меноманд. Таркиби математикии вай аз g_{\mu\nu} (ба истилоҳ тензори метрӣ) ва ҳосилаҳои гуногуни он аз координа­таҳо иборат аст. Аз ҷиҳати физикӣ бошад, тензори Эйнштейн дар айни замон ҳам майдони ҷозиба ва ҳам геометрияи фазо — вақтро тавсиф мекунад. T_{\mu\nu}-po тензори энергия — импулс меноманд; вай аз тақсимоту ҳаракати модда ва майдони электромагнитӣ вобаста буда, манбаи физикии g_{\mu\nu} ҳисоб мешавад. х- ро собитаи Эйнштейн мегӯянд; вай ба —T_{\mu\nu} баробар аст ( — собитаи Нютон,  — суръати нур).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Эйнштейн А. Собрание науч­ных трудов, том 1—2, Москва 1967; 
* Фок  В. А. Теория пространства, времени и тяготе­ния, 2 издание, Москва, 1961, 
* Зельдович Я. Б., Новиков И. Д., Теория тя­готения и эволюция звезд, москва, 1971;
* Миэнер Ч., Торя К., Уллнр Дж., Гравитация, т. 1—3, пер. с англ, М., 1977. 
* Ландау Л. Д., Лифшиц Б. М, Теоретическая физика, том. 2, москва 1973. А. Турсунов

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Алберт Эйнштейн
Муодила

**Муодила** ( — баробарӣ, мусовӣ, баробарқимат, мувофиқат) дар математика — ифодаи таҳлилӣ барои дарёфтани он қимати аргументҳо, ки барояшон қиматҳои ду функсияи додашуда ба ҳамдигар баробаранд.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Муодилаҳо
Мунҷак

**Мунҷак** () — ҷинси ҳайвони ҷуфтсумест аз оилаи гавазнҳо.

## Тавсифот биологӣ
Дарозии танааш 80—100 сантиметр ва баландии сари дӯшаш 45—58 сантиметр. Думи борику дароз, пашми кӯтоҳ ва нарм дорад, наринааш шохдор (дарозии шохаш то 15 сантиметр). Ранги мунҷак ашдабии зардча ва баъзан қаҳваранги бӯртоб мешавад. 5 намуд до­рад. Бештар дар Осиёи Ҷануби Шар­қӣ, инчунин ҷазираҳои Суматра, Ява ва Калимантан паҳн гаштааст. Ху­роки мунҷак алаф, барг ва шохчаи дарахтон аст. Дар ҷангалзор вомехӯрад. Одатан, 1 ва баъзан 2-то мезояд. Мунҷакро асосан барои гушт ва пӯст шикор мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Мунҷ

**Мунҷ**, ё **Мунч** () — гиёҳи як ё дусолаест аз оилаи лӯбиёиҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ

Баландиаш 20—100 сантиметр; пояи асо­сан рости сершохча, барги мураккаб (дарозиаш 4—10 сантиметр), ки аз 3—8 ҷуфт баргча иборат аст, гули гу ногунранг, ғилофаки 4—12-тухма, тухми гуногунранг (ашҳабия сабзча, дорчинӣ, сиёҳтоб ва ғайра) дорад.

Моҳҳои апрел—июн гулу мева мекунад.

## Густариш
Мунҷ дар Аврупо, кишварҳои баҳри Миёназамин, Осиёи Хурд ва кишварҳои собиқ Шӯравӣ (Қисми Аврупоӣ, Кавказ, Сибири Ғарбӣ ва Шарқӣ, Шарқи Дур, Осиёи Миёна) паҳн шудааст. Мунҷи худрӯй дар Тоҷикистон асосан дар алафзори нимсаванн ва ҷангали гармсер (шиблак), инчунин ҳамчун алафи бегона дар киштзори гандум, ҷав, ҷавдар, наск (500—1800 метр аз соҳили баҳр мерӯяд. Асо­сан дар қаторкӯҳҳои Ҳисору Дарвоз, ноҳияҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ, Шарқӣ ва Помири Ғарбӣ паҳн шу­дааст.

## Корбурд
Мунҷ хӯроки хуби чорвост. Онро дар хоки сернам мекоранд. Одатан, бо рустаниҳои дигар омехта кишт мекунанд. Махсусан бо хӯшадорҳо хушхӯр мешавад. Хошоки мунҷ серғизо аст. Мунҷ дар давраи гулшукуфт 1,4% қанди ҳалшаванда, 26,6% протеин, 22,2% сафеда, 5,3% равған ва ғайра дорад. 100 килограмм алафи хушки мунҷ 20,1 килограмм протеини ҳозим дошта, 80,6 воҳиди хӯрокӣ аст. Аз ҷиҳати серғизоӣ ба себаргаи сурх наздик аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Қосимов Ҷ. Қ. ва дигар, Зироатҳои Тоҷикистон. Душанбе, 1975; 
* Флора Таджикской Советской Социалистической Республики, том 5, Ленинград, 1978.

## Сарчашма
*
Тасвири гиёҳшинохтӣ

**Тасвири гиёҳшиносӣ** — ҳунари татствири шаклҳо, ранг, унсурҳои рустаниҳо.

## Адабиёт
* ''Сытин, А. К. 

## Пайвандҳо

* Искусство ботанической иллюстрации на сайте Университета штата Делавэр
* On-line библиотека исторической ботанической литературы Ботанического сада Миссури
* Biodiversity Heritage Library
* A Brief History of Mycological Illustration 

Гурӯҳ:Гиёҳшиносӣ
Эспарсет

**Эспарсе́т**, **қатраборон** () — ҷинси рустаниҳо аз оилаи лӯбиёиҳо. То 150 намудаш маълум аст.

Синонимҳо: , 

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ

Системаи решаи он тиррешаи хеле инкишофёфта буда, то 3—4 м ва аз он зиёдтар чуқур зери хок меравад. Пояҳояш аз 50 то 120 см қад доранд ва пашмакдор, сершох буда, буттааш зич ё каме парешонбутта мебошанд. Пояашон холӣ холӣ ё бо бофтаҳои паренхимӣ пур аст.

Баргаш тоқа-тоқа буда, аз 7—16 баргча иборат аст. Баргчаҳо элипсшакл, тухмшакл ё нештаршакл мешаванд. Раги мобайнии баргчаҳо аз қади онҳо дарозтар аст. Канори баргҳо яклухт. Тарафи чаппаи баргҳояш нобаробарпашмак дорад ё серпашмак мебошад

Тӯдагулаш дароз буда, гулаш гулобии тобишҳои гуногун дорад. Думчаи гулаш кӯтоҳ аст. Дарозии тоҷгулаш аз 6 то 12 мм мебошад. Ранги тоҷгулаш аксар гулобӣ буда рахҳои кӯндаланги бештар сиёҳтоб дорад.

Мевааш нимлӯнда ё тухмшакли кунҷдор буда ғилофакҳояш яктухма ва намекафидагӣ мебошанд. Ғилофакҳо бӯрранг, қаҳваранг, хокистарранги сабзтоб мешаванд. Сатҳаш бурмадор аст. Андозаи ғилофакҳояш 6—8 мм мешавад. Вазни 1000 дона тухмаш 18—25 г аст.

## Корбурд
Эспарсет, ба монанди юнучқа алафи бисёрсолаи ғилофакдор буда, барои беда, орди беда, хуроки сабз, тарбеда силос ва чаронидани чорво истифода бурда мешавад. Эспарсет аз ҷиҳати қимати хурокиаш аз юнучқа хеле бартарӣ дорад, аз ҷиҳати миқдори протеини ҳазмшаванда бошад, ба он наздик аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Шмальгаузен И. Ф.* Флора Средней и Южной России, Крыма и Северного Кавказа. Руководство для определения семянных и высших споровых растений. Киев, тип. т-ва печ. дела и торг. И. Н. Кушнерев и Ко в Москве, Киевск. отд-ние. Т. 1. Двудольные свободнолепестные. 1895. С. 259.

Гурӯҳ:Нуриҳои сабз
Гурӯҳ:Боқилоиҳо
Мулкакгул

**Мулкакгул**, **мулкаки бӯё** () — гиёҳи яксолаест аз оилаи лубиёиҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ

Баландиаш аз 25 сантиметр то 2 метр; пояаш сершохча, баргаш мураккаб (аз 1 ҷуфт барг­ча иборат), гулаш калон (дарозиаш 2—3 сантиметр), гуногунранг (аз сафед то бунафш) ва ниҳоят хушбӯй, ғилофакаш 4—6 тухма, тухмаш калони бӯри сиёҳтоб.

Моҳҳои июн—август гул ва июл—сентябр мева мекунад.

## Густариш
Мулкакгули худрӯй дар кишварҳои Баҳри Миёназамин мерӯяд. Дар ноҳияҳои минтақаи муътадил мекоранд. Мулкакгулро дар Тоҷикистон ҳамчун гул асосан дар районҳои шимолӣ ва марказӣ парвариш мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Флора Таджикской Советской Социалистической Республики. Том 5, Ленинград 1978.

## Пайвандҳо
* Jepson Manual Treatment
* Душистый горошек в Энциклопедии декоративных садовых растений 

## Сарчашма
*
Мулкак

**Мулкак** () — гиёҳи бисёрсолаест аз оилаи лубиёиҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Баландиаш 65—120 сантиметр; пояаш сершохча, баргаш мураккаб (аз 2— 4 ҷуфт баргчаҳо иборат), хӯшагулаш 2—6-гула, гулаш калони сурх ё бунафши сурхтоб, гилофакаш 4— 6-тухма, тухмаш қаҳваранги холдор.

Моҳҳои май—сентябр гулу мева мекунад.

## Густариш
Растании хоси (эндеми) Помиру Олой аст. Дар бешаи паҳнбарг, арчадор, дашт, алафзор, урану торонзор, нишебиҳои регу санглох ва ғайра (1200—3000 метр аз соҳили баҳри), асосан дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз мерӯяд.

## Корбурд
Мулкакро гову асп нағз мехӯранд. Дар таркибаш (дар айёми гул) 0,67% қанди ҳалшаванда, 6,51% гемиселлюлозаҳо, 26,75% сафеда, 26,75% протеин, 1,48% равган, 9 мг% каро­тин (провитамини А) ва ғайра дорад. 100 килограмм хошоки мулкак 21,13 кгилограмм протеини ҳозим дошта, 82,79 воҳиди хӯрокӣ мебошад. Дони мулкакро ҷӯшонида ба таом меандозанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Флора Таджикской ССР, т. 5, Л., 1978.

## Сарчашма
*
Мулк (гиёҳ)

**Мулк** () — гиёҳи яксолаест аз оилаи лӯбиёиҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Ба­ландиаш 30—100 сантиметр; пояи рост, барги мураккаб (аз 1 ҷуфт баргча иборат), гули бунафш, сурх, гулобитоб, сафеди кабудтоби бунафш, ғилофаки 2—6-тухма, тухми дорчинии холдор дорад.

Моҳҳои июн—июл гулу мева мекунад.

## Густариш
Мулк дар кишварҳои баҳри Миёназамин, Осиёи Хурд, Хитои Ғарбӣ, Ҳимолой ва ва кишварҳои собиқ Шӯравӣ (Қисми Аврупоӣ, Кавказ, Си­бири Шарқӣ, Оси­ёи Миёна) кишт мешавад. Мулк дар Тоҷикистон аз замонҳои қадим маълум аст. Ҳоло онро бештар дар водиҳои Панҷ ва Ванҷ мекоранд. Мулки худрӯй маълум нест. Мулки мазрӯъ ба осонӣ худрӯй мешавад. Мулки мазрӯи худрӯй дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, ноҳияҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ, Шарқӣ ва Помири Ғарбӣ мерӯяд.

## Корбурд
Мулк зироати ғизоию техникӣ ва хӯроки чорвост. Аз кишти омехтаи Мулк ва хӯшадорҳо хошоки хушсифат мегиранд. Орди дони Мулкро ба хӯроки чорво ҳамроҳ мекунанд. Сафедаи Мулкро чун ашё барои тайёр намудани пластмасса, локу ранг ва ғайра ба кор мебаранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Флора Таджикской Советской Социалистической Республики, том 5, Ленинград, 1978.

## Сарчашма
*
Боялич

**Боялич** () — як ҷинси гиёҳ, нимбутта ё бутта.

## Гунаҳо
Ин ҷинс шомили 174 намуд аст.

Баъзе аз намудщо:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**  [syn. ]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Гунаҳо дар Тоҷикистон
Дар Тоҷикистон 13 намуди яксола – Salsola aperta, Salsola pestifera, Salsola praecox, Salsola rosaceae, Salsola sclerantha, Salsola turkestanica, Salsola vvedenskyi ва 11 намуди нимбутта ё буттавӣ – Salsola arbuscula, Salsola baranovii, Salsola dendroides ва ғайра дар ҳамвориҳои кӯҳ, соҳили дарё ва баландкӯҳҳо (дар Помир дар баландии 2000-4000 м аз сатҳи баҳр) мерӯяд. Чун рустании хӯроки чорво, ороишӣ, доруӣ, рангдеҳ, муҳофизи регзор ва сӯзишворӣ аз қадим маълум аст. Як намуди маъмули боялич Salsola richteri, ки дар биёбонҳо мерӯяд, алкапоиди салсолин ва салсолидин дорад (барои табобати бемории гиперто­ния муфид аст).

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Борзад

**Борзад** () — гиёҳест бисёрсола.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Пояаш хазанда (дарозиаш 8-50 см), бандҳояш решадор. Баргҳои бехаш панҷашакл, баргчаҳояш байзашакли дарозруя. Гулаш калони тилоранг.

Давраи гулшукуфташ май – август, тухмаш август мепазад.

## Густариш
Дар бешазори гармсер ва паҳнбарг, дар қади ҷӯйҳо, соҳили дарё, марғзори мавзеъҳои Қурама, Туркистон, Зарафшон, Ҳисору Дарвоз ва Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 600-2100 метр аз сатҳи баҳр) мерӯяд.

## Корбурд дар тиб
Борзад гиёҳи доруии маъмул аст. Бо мақсади табобат поя, барг ва гули онро истифода мебаранд. Решаи Борзадро баҳорон ва тирамоҳ, баргу пояашро моҳҳои июн — июл меғундоранд. Дар таркиби Борзад ба миқдори зиёд моддаҳои даббоғӣ ва витамини С мавҷуд аст. Сокинони таҳҷоӣ ҷӯшоби реша ва бехи онро чун давои хунбанд, инчунин барои табобати дарди меъда кор мефармоянд. Чойи «алаф»-и Борзадро ҳангоми хуншории вораҳо, касалии гулӯ, илтиҳоби роҳҳои болоии нафас, заъфи меъда ва исҳоли хунин менӯшанд. Сокинони болооби дарёи Зарафшон ҷӯшидаи Борзадро ҳангоми зардпарвин, гулӯзиндонак, дарди шикам, дарунравӣ истеъмол мекунанд. Бо ин мақсад 1 қошуқ реша ва алафи хушки онро 1—2 соат дар 1 истакон оби ҷӯш тар карда мемонанд. Сипас даворо полонда, рӯзе 3-4 маротиба 1-қошуқӣ меошоманд.

Дар амалияи тибби муосир оби ҷӯшидаи решаи Борзад ҳангоми бемориҳои илтиҳобии узвҳои ҳозима, ки боиси дарунравӣ мегарданд (энтерит, энтероколит, диспепсия), илтиҳоби ҷавфи даҳон (стоматит, гингивит) ва амрози пуст тавсия дода мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ковалёва Н. Г. Лечение растениями. Москва, 1972; 
* Турова А. Д. Лекарственные растения СССР и их причинение. Москва, 1974; 
* Гаммерман А. Ф., Гром И. И. Дикорастущие лекарственные растения СССР. Москва, 1976; 
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные рас­тения Таджикистана. Душанбе, 1989.

## Адабиёт
*
Акобир Мирзораҳимов

**Акобир Каримович Мирзораҳимов** (03.04.1963, н. Ваҳдат) — олим, доктори илмҳои биологӣ (2011).

## Зиндагинома
Акобир Каримович Мирзораҳимов соли 1985 факултаи биологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленинро (ҳоло ДМТ) ба итмом расонда, дар аспирантураи Пажӯҳишгоҳи биофизика ва физиологияи рустаниҳои АИ Тоҷикистон хондааст. Аз соли 1989 ба сифати ходими илмӣ, ходими калони илмии Лабораторияи илмӣ-таҳқиқотии ДМТ заҳмат кашида, солҳои 1994-2008 дотсенти кафедраи физиологияи рустаниҳо буд, чанд соли охир вазифаи муовини декани факултаи биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро (2009-2015) иҷро кардааст. Аз апрели соли 2015 директори Пажӯҳишгоҳи зоология ва паразитологияи Академияи илмҳои Тоҷикистон ва аз апрели 2016 директори Пажӯҳишгоҳи ботаника, физиология ва генетикаи рустаниҳои Академияи илмҳои Тоҷикистон мебошад. Ӯ солҳои охир дар кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба тадриси илмҳои табиӣ машғул аст. Аз моҳи феврали соли 2019 то апрели соли 2019 профессори кафедраи физиологияи рустаниҳо ва биотехнологияи факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Аз моҳи апрели соли 2019 бо фармони Вазири маориф ва илми  Ҷумҳурии Тоҷикистон Муовини ректори Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ оид ба илм таъйин гардида, то имрӯз фаъолияти меҳнатӣ карда истодааст..
Бобати тавсифи муқоисавии РБФ-карбоксилаза дар шаклҳои аз ҷиҳати ҳосилнокӣ гуногуни рустании пахта, шаклҳои молекулавии гуногуни фермент, танзими фаъолнокии маҷмӯаҳои мултиферментии озоди сикли Калвин дар рустаниҳои дараҷаи олӣ таҳқиқот анҷом додааст. Шумораи таълифоташ аз ҳаштод мегузарад.

## Осор
* Намунаҳои тестӣ аз ботаника, зоология, анатомия ва биологияи умумӣ (Дастур барои дохилшавандагони мактабҳои олии ҷумҳурӣ). – Д., 1996;  
* Сравнительная характеристика РБФ – карбоксилазы различных по продуктивности форм хлопчатника. Мно-жественные молекулярные формы фермента. – Д., 1992;  
* Регуляция активности свободных мультиферментных комплексов цикла Кальвина ӯ высших растений: Дисс.. доктора биолог. наук. – Д., 2011;  
* Механизмы адабтации мультифер-ментных комплексов ӯ высших растений. LAMBERT, AcademucPublishind. – 2013 (соавтор);  
* Асосҳои энзимология. – Д., 2013 (ҳаммуаллиф).   
## Мукофот
Бо медали «Хидмати шоиста» қадр шудааст.
  
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Темур Мироқилов

**Темур Мирзоҳидович Мироқилов** (07.11.1929, ш. Қӯқанди Узбекистон – 2011, Душанбе) — доктори илмҳои иқтисод (1969), профессор (1971). Ходими шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон (1989).
## Зиндагинома
Темур Мирзоҳидович Мироқилов факултаи таърихи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко соли 1952 ба охир расонда, ба ҳайси ассистенти кафедраи иқтисоди сиёсии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино фаъолият доштааст. Солҳои 1954-1956 дар аспирантураи Институти иқтисоди АИ СССР (ш. Маскав) хонда, минбаъд фаъолияти илмию педагогиаш дар ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур ҷараён гирифтааст. Солҳои 1957-1959 муаллими калон, 1959-1964 дотсент ва мудири кафедраи марксизм-ленинизм, 1964-1992 мудири кафедраи иқтисоди сиёсӣ буд. Аз соли 1993 то поёни умр вазифаи мушовир-профессори кафедра дар Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон ба номи Ш. Шоҳтемур  адо намудааст.
Доир ба масоили гуногуни рушди иқтисоди ҷумҳурӣ таҳқиқот анҷом дода, мавзӯи муносибат ва роҳҳои устувор намудани ҳисоби хоҷагӣ, дар саноат ва кишоварзӣ дар маркази диққаташ қарор гирифтааст. Теъдоди таълифоташ аз сад мегузарад.
## Ҷоизаҳо
* Ходими шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон (1989) 
* ордени «Нишони Фахрӣ», 
* медалҳо ва Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии Тоҷикистон қадр ёфтааст.
## Осор
* Ҳисоби хоҷагӣ ва даромаднокӣ. Арзиш ва арзиши аслӣ. – Д., 1961;  
* Асосҳои ҳисоби хоҷагӣ дар колхозҳо. – Д., 1962 (ҳаммуаллиф);  
* Ҳисоби хоҷагӣ ва роҳҳои мустаҳкамкунии он дар саноат. – Д., 1964;  
* Мустаҳкамкунии корхонаҳо ва ҳисоби хоҷагӣ. – Д., 1966;  
* Ҳавасмандгардонии иқтисодӣ дар шароити нав. – Д., 1968;  
* Ҳисоби хоҷагӣ дар колхозҳо. – Д., 1969;  
* Хозрасчетные фонды потребления как форма распределения по труду. – Д., 1969;  
* Хозрасчёт в системе управления социалистическим производством. – Д., 1974;  
* О системе хозрасчетных категорий. – Д., 1975;  
* Стимулҳои иқтисодии афзун гардонидани самари истеҳсолот. – Д., 1975;  
* Хозрасчет в метхозяйственных объединениях Таджикистана. – Д., 1989 (соавтор);  
* Совершенствование форм хозрасчета в аграрном секторе Таджикистана. – Д., 1990 (соавтор).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Иқтисодшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Арбобони шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон
Муаззама Мироқилова

**Муаззама Мирсобитовна Мироқилова** (09.01.1934, Душанбе) — доктори илмҳои тиб (1986), профессор (1988), Корманди шоистаи Тоҷикистон (2000). 
## Зиндагинома
Муаззама Мирсобитовна Мироқилова хатмкардаи факултаи муолиҷавии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино (1959). Ординатори клиникии кафедраи бемориҳои кӯдакона (1959-1963), ассистент ва дотсенти кафедраи педиатрия (1963-1974), мудири кафедраи бемориҳои кӯдаконаи №2 Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино (1974-2004) кор кардааст.
Таҳқиқоти илмиаш ба масъалаи омӯзиши камхунӣ ва ҳолати гемопоэз дар кӯдакони сокини пасткӯҳҳо, миёнакӯҳҳо ва баландкӯҳҳо, самарабахшии муолиҷаи иқлимии кӯдакони гирифтори зиқи нафас дар шароити миёнакӯҳ бахшида шудаанд. Натиҷаҳои таҳқиқоташ оид ба ташхис, тарзи табобат ва роҳҳои пешгирии камхунӣ дар дармонгоҳҳои кӯдакона ва шуъбаҳои атфоли беморхонаҳои кӯдакони шаҳру навоҳии ҷумҳурӣ мавриди истифода қарор гирифтаанд. Муаллифи 130 кори илмист.
## Осор
* Картина крови в норме и патологии ӯ детей-жителей Памира. – Д., 1977 (соавтор); 
* Клинико-диагностические особенности и профилактика анемии ӯ детей в высогорных районах Памира: Дисс...доктора мед. наук. – М., 1986; 
* Пренатальная диагностика нарушений состояния здоровья новорожденных в Таджикистане. – Д., 1991 (соавтор); 
* Метаболическая коррекция ӯ беременных групп риска и новорожденных с перинатальной патологии. – Д., 1991 (соавтор); 
* Анемия ӯ детей раннего возраста. – Д., 1996; Реанимация и интенсивная терапия новорожденных в роддоме при асфиксии и родовой травме. – Д., 1999 (соавтор).
* == Адабиёт ==
* Мироқилова Муаззама Мирсобитовна. Нишондиҳандаи тавсиявии библиографӣ. – Д., 2014.  
* == Эзоҳ ==

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Пизишкони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи А. Сино
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Занон - олимони асри XXI
Болдастҳо

**Болдастҳо** () — як қатори ҷонварони ширхор.

## Анатомия ва физиология
Болдастҳо қобилияти парвози дурударозро доранд. Пойҳои пеши онҳо ба бол табдил ёфтаанд. Ангушти якум озод аст; ангуштони дигар, устухонҳои банди даст ва соид дароз шуда, пустпардаи болро ба вуҷуд меоваранд. Дум низ бо пустпарда пайваст аст. Суфраи гӯш хеле ташаккул ёфта, дар бисёр болдастҳо (масалан, дар хаффош) аз андоза калом мебошад. Бадани болдастҳо, одатан, сермӯй аст ва ғадудҳои бӯйбарор дорад. Дарозии баданашон 3-42 см; рӯдаашон кутоҳ (ҳамагӣ 1,5-4 маротиба аз дарозии бадан зиёдтар аст).

## Пайдоиш ва такомул
Болдастҳо аз рӯйи адади намудҳо баъди хояндаҳо дар ҷойи дуюм меистанд. Болдастҳои мунқариз ба болдастҳои ҳозира монанд буданд. Болдастҳо эҳтимол аз ҳашарот ба вуҷуд омада бошанд.

## Таснифот
Болдастҳо ду зерқатор (кӯршабпарак ва болдасти мевахур) ва 850 намуд доранд.

## Густариш
Онҳо дар тамоми дунё паҳн шудаанд. Хусусан дар минтақаҳои субтропикӣ ва тропикӣ бисёранд.

## Тарзи зиндагӣ
Болдастҳо беш­тар шабона фаъол мешаванд. Рӯзона дар болои дарахтон, ғорҳо, таркиши харсангҳо сарпоён хоб мекунанд. Зиёда аз 20 сол умр мебинанд. Соле як бор афзоиш карда, 1-2 бача мезоянд. Ғизои аксари болдастҳо ҳашарот аст; баъзеашон аз мева, гард ва шаҳди гулҳо ғизо мегиранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Пастереллаҳо

**Пастереллаҳо** ( ба шарафи Л. Пастер номида шудаанд) — як ҷинси бактерияҳои иллатангезро гӯянд, ки барангезандаи амрози си­роятии одам ва ҳайвонот мебошанд, масалан пастереллёз; анаэробҳо (ба­рои сабзиши онҳо оксиген лозим нест), чӯбчашаклу беҳаракатанд. Ҳарорати оптималии сабзиши пастереллаҳо 37°С аст. Pasterelle pestis барангезандан тоуни одам ва баъзе хояндаҳо мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Пайвастҷоғҳо

**Пайвастҷоғҳо** () — як қатори моҳиҳои устухондорро гӯянд, ки устухонҳои ҷоғи боло (mxjo бо ҳамдигар пайваст шудаанд (номашон низ аз ҳамин ҷост); дарозии танашон аз 4 сантиметр (хол­ларитедҳо) то 2,5 метр ва зиёдтар (моҳмоҳӣ) мешавад.

## Таснифот
Қариб 100 намуди пайвастҷоғҳо, ки ба 11 оила муттаҳид меша­ванд, маълум буда, онҳо дар обҳои тропикӣ ва субтропикии ҳамаи уқёнусҳо зиндагӣ мекунанд. Ғизои асосии пайвастҷоғҳо ҷонварони бемуҳраи қаъри уқёнусҳо ва баъзан обсабзҳо мебошанд. Бисёр намудҳои пайвастҷоғҳо заҳрноканд, зеро таркиби баъзе узвҳояшон моддаи заҳрнок — тетродотоксин до­ранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*