open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Газҳои асил

**Газҳои наҷиб** (), **газҳои инертӣ**, **газҳои нодир**, **газҳои асил**, **аргоноидҳо** — унсурҳои кимиёии гурӯҳчаи асосии гурӯҳи VIII-и Ҷадвали даврии Менделеев: ҳелий He, неон Ne, аргон Ar, криптон Kr, ксенон Ke ва радон Rn.

Солҳо ақидае вуҷуд дошт, ки газҳои инертӣ ба реаксия ворид намешаванд ва пайвасти кимиёӣ ҳосил намекунанд. Бинобар ин, онҳоро газҳои нофаъол номиданд. Азбаски газҳои инертӣ дар табиат ба миқдори хеле кам вомехӯранд (мас., дар ҳаво аргон — 0,9325 %, ксенон — 0,00008 %), онҳоро газҳои камёб ё нодир низ мегӯянд. Аз ҳамаи газҳои инертӣ танҳо радон унсури радиоактив буда, изотопҳои собит надорад. Барои аз нигоҳи кимиёӣ нофаъол буданашон газҳои инертӣ муддати мадид ошкор нашуданд. Фақат нимаи дуюми садаи XIX (соли 1868) ба олимон муяссар гашт, ки гази инертии аввалин — гелийро кашф намоянд (олимони фаронсавӣ Ж. Жансен ва англис Н. Лекер). газҳои инертӣ-и боқимонда солҳои 1892—1908 ошкор карда шуданд.

Газҳои инертӣ ғайр аз ҳаво дар таркиби об, баъзе минералҳо ва ҷинсҳои кӯҳӣ низ вуҷуд доранд. Ҳелий дар таркиби газҳои зеризаминӣ ва газҳои чашмаҳои минералӣ мавҷуд аст. Дигар газҳои инертӣ-и собит (устувор)-ро аз ҳаво дар раванди ҷудошавии он ба даст меоваранд. Манбаи радон маводди радиоактиви уран, радий ва ғ. мебошанд. Баъд аз истифода газҳои инертӣ-и собит боз ба атмосфера бармегарданд, бинобар ин захираи онҳо (ғайр аз He, ки сабук буда, аз ҳаво дар фазои кайҳон паҳн мешавад) коҳиш намеёбад. Молекулаҳои газҳои инертӣ якатома мебошанд. газҳои инертӣ ранг, бӯй ва таъм надоранд.

Олимон солҳои тӯлонӣ дар кори ҳосил кардани пайвастҳои газҳои инертӣ оҷиз буданд. Соли 1962 олими канадагӣ Н. Бартлетт пайвастҳои ксенон бо PtF6-ро ҳосил намуд (гексафторплатинати ксенон XePtF6). Минбаъд пайвастҳои кимиёии криптон ва радон низ ба даст оварда шуданд. Газҳои инертиро дар саноат асосан аз ҳаво мегиранд. Усули ҷудо кардани онҳоро олими шӯравӣ Б. А. Никитин таҳқиқ кардааст. газҳои инертӣ ва пайастҳои онҳоро дар соҳаҳои гуногуни илму механика ба кор мебаранд. Гелий барои кафшери филиззот, инчунин дар энергетикаи атом ва озмоишгоҳҳои физикӣ барои кор дар ҳарорати паст истифода мешавад. Неон ва аргон барои пур кардани чароғҳои барқӣ, радон барои муолиҷаи бемориҳои онкологӣ муҳим аст.
thumbnail|center|600px|Газҳои наҷиб дар ҳоли тобиш, аз рост ба чап: Зенон, Криптон, Аргон, Несон, Ҳелиум

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Сафиев Ҳ. С., Аминҷонов А. О., Каримов М. Б. Химия дар қоидаҳо, таомулҳо ва нақшаҳо. Д., 2004.

## Сарчашма
* 
* 

Гурӯҳ:Газҳои асил
Гази табиӣ

**Газҳои табиии сӯзанда** ва ё **гази табиӣ** — карбогидридҳои газшакл, ки дар қишри замин ҳосил мешаванд.

Газҳои табиии сӯзанда газҳои табиии сӯзанда, асосан, аз метан, этан, пропан ва бутан иборат мебошанд. Онҳо баъзан омехтаи карбогидридҳои моеъ – пентан, гексан ва ғ., инчунин гидрогенсулфид, нитроген, газҳои инертӣ, оксиди карбон (IV) низ доранд. Бисёр конҳои газҳои табиии сӯзанда., ки дар умқи зиёда аз 1,5 км ҷойгиранд, танҳо аз метан ва ҳамтоёни он (этан, пропан, бутан), нитроген, аргон, гази карбонат, гидрогенсулфид иборат мебошанд; одатан, вобаста ба умқ миқдори ҳамтоёни метан меафзояд. Газҳои табиии сӯзанда асосан аз табдили биокимиёии маводди органикӣ ҳосил шуда, дар таҳнишастҳои ҳамаи системаҳои геологӣ, ки аз охири протерозой ибтидо мегиранд, дар конҳои махсус ва омехта (газу нафт, газу конденсант) вомехӯранд. Агар газҳои табиии сӯзандадар як қабати геологӣ ҷамъ омада, кон ҳосил кунанд, онро кони массивӣ меноманд. Газҳои табиии сӯзанда ҳамчун сӯзишвории арзон (ҳангоми сӯхтани 1 м3 гази табиӣ 54400 кҶ гармӣ хориҷ мешавад) фаровон истифода мешаванд. Газҳои табиии сӯзанда ашёи хоми пурбаҳои кимиёӣ мебошанд. Онҳоро дар неругоҳҳои барқӣ, саноати филизкории сиёҳ ва ранга, семент, эҳтиёҷоти коммуналию маишӣ ва ғ. истифода мебаранд. Аз карбогидридҳои газҳои табиии сӯзанда спирт, формалдегид, атсеталдегид, асиди (кислотаи) атсетат, атсетон ва дигар пайвастҳои органикӣ ҳосил мекунанд.

Дар Тоҷикистон чанд кони газҳои табиии сӯзанда таҳқиқ ва мавриди истифода қарор дода шудаанд. Онҳо нитрогени озод, газҳои инертӣ ва 60–80% метан доранд.
thumbnail|Ин мусофирбар бо гази табиӣ кор мекунад

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Соколов В. А., Газы земли, М., 1966;
* Газовые месторождения СССР, Справочник, М., 1968;
* Ерёменко Н. А., Геология нефти и газа. М.. 1968.
* 

*
Мусоҳиба (мазмунҳо)

Мазмунҳо:

* Мусоҳиба, гуфтугӯ байни ду нафар
* Мусоҳибаи корӣ, равише барои гузиниши коркунон
* Мусоҳибаи хабарӣ, гуфтугӯе ки байни хабарнигор ва як ё чанд шахс
* Мусоҳиба (филм), филми ҳаҷвиявии соли 2014.
 

 
Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Болиғҷинсӣ

Болиғ марҳилаи аз рушди инсон аст, ки боиси гузар аз кудакӣ ва расидан ба бузургсолӣ мешавад. Фарде ки даврони болиғро пушти сар гузошта бошад, болиғ номида мешавад ва аз назари ҷинсӣ, тавоноии тавлиди насл дорад.

## Эзоҳ
Гайдамакҳо

thumbnail|Урдугоҳи Гайдамакҳо
**Гайдамакҳо** ( — рондан), иштирокчиёни ҳаракати халқии озодихоҳӣ дар Украина бар зидди зулми миллию динӣ. Ҳаракати Гайдамакҳо дар даҳсолаи 2-юми садаи XVIII дар Волин ва Подолияи Ғарбӣ cap зада, сипас дигар ноҳияҳои Украинаро фаро гирифт. Дастаҳои Гайдамакҳо аз деҳқонон, казакҳои камбағали Запорожия, батракҳо, ҳунармандон иборат буданд. Ба ғайр аз украинҳо дар дастаҳо белорусҳо, полякҳо, молдавиҳо, русҳо, казакҳои Дон низ буданд. Ҳаракати Гайдамакҳоро деҳқонон ва казакҳои як қисми Украина, ки ба ҳайати Россия дохил буд, дастгирӣ карданд. Россияи подшоҳӣ дар пахш кардани ҳаракат фаъолона иштирок намуд. Дар с-ҳои 1734, 1750, 1768 ҳаракати Гайдамакҳо ба шӯришҳои калони халқӣ табдил ёфт. Хусусан шӯриши соли 1768 пурзӯр буд. Дар солҳои Ҷанги шаҳрвандии 1918—20 миллатчиёни буржуазияи украин аз шуҳрати дар байни халқ дощтаи Гайдамакҳо истифода карда, отрядқои худро Гайдамакҳо номиданд.

*
Мусоҳиба

thumbnail|Мусоҳиба
**Мусоҳиба** () — гуфтугӯ миёни ду ё чанд нафар (ҳаддиақал мусоҳибакунанда ва мусоҳибашаванда) ки дар он пурсишҳое тавассути мусоҳибакунанда аз мусоҳибашаванда пурсида мешавад. Мусоҳиба, асл ва қоида рӯзноманигорӣ ва расона мешавад аммо дар мавқиятҳои дигар низ корбурд дорад.

Мусоҳиба чанд навъ дорад:
* Мусоҳибаи хабарӣ
* Мусоҳибаи корӣ ва таҳсилӣ

## Нигаред низ

* Муколама
* Баҳс

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Мусоҳибаҳо
Гурӯҳ:Иртиботот
Гурӯҳ:Равишҳои оморгирӣ
Гурӯҳ:Равишҳои арзёбӣ
Гурӯҳ:Равишҳои пажӯҳиш
Гурӯҳ:Жанрҳои телевизион
Гурӯҳ:Жанрҳои радио
Комаруст

мини|
**Комаруст** (), **ғаметофит** (аз ғамета ва юн. phyton — рустанӣ) — насли ҷинсии рустаниҳое, ки бо бадали насл инкишоф меёбад.

Комаруст аз спора ташаккул ёфта, дастаи хромосомаҳои гаплоидӣ дорад. Комаруст дар ҳуҷайраҳои муқаррарии нашвии таллом (танаи рустаниҳои дараҷаи паст, мас., баъзе обсабзҳо) ё дар узвҳои махсуси афзоиши ҷинсӣ — ғаметангияҳо, оогонияҳо ва антеридияҳо (рустаниҳои дараҷаи паст), архегонияҳо ва антеридияҳо (рустаниҳои олиташаккул, ғайр аз рустаниҳои гулдор) ғамета ҳосил мекунад. Сохтори комаруст вобаста ба тарзи бадали насл гуногун мешавад. Ҳангоми бадали изоморфии насл дар обсабзҳо (улва, диктиота, эктокарпус) комаруст чун фарди мустақили ҳамон намуд ҳаёт ба сар бурда, зоҳиран аз фарди диплоидии худ — спорофит тафовут надорад. Вақти тарзи ҳаёти гетероморфӣ (мас., дар карами баҳрӣ) комаруст шакли талломи микроскопии риштамонанди камшохаро дорад ва аз спорофит куллан фарқ мекунад. Дар рустаниҳои олиташаккул, ки насли онҳо ҳамеша гетероморфӣ аст, комаруст фақат дар ушнаҳо шакли рустании баргпояро дорад (мас., сфагнум, кукузағир). Дар дигар рустаниҳои спорофитӣ (сарахсшаклҳо, рустаниҳои тухмдор) комаруст суст тараққӣ карда, умри кӯтоҳ мебинад. Мас., дар плауна, чилбуғум ва сарахсҳо комаруст шакли рустаниҳои талломӣ-проталлий (насли ҷинсӣ)-ро дошта, ба узвҳо тақсим намешавад, рангаш сабз ё сафедтоб буда, дарозиаш то 3 см аст ва ҳамагӣ чанд ҳафта умр мебинад. Проталлийҳои сарахсшаклҳои баробарспора дуҷинсаанд. Рустаниҳои олиташаккули гуногунспора, аз ҷумла рустаниҳои тухмдор, комарусти ҷудоҷинса доранд, ки аз микро — ва макроспораҳо ташаккул меёбад. Дар ҷараёни таҳаввулоти рустаниҳои олиташаккул комаруст тадриҷан тахфиф шудааст. Мас., насли ҷинси модинаи рустаниҳои тухмдор мустақил ҳаёт гузаронда наметавонад ва инкишофи комили он дар спорофитҳо андаруни макроспорангия (ё нутселлуси тухммуғҷа) сурат мегирад.

Дар рустаниҳои лучтухм комарусти модина эндоспермаи гаплоидии серҳуҷайраест, ки ду (санавбар) ё чанд (дар дигар лучтухмон) архегония дорад. Комарус-и модинаи рустаниҳои пӯшидатухм архегония надорад ва онро ҷанинхалта меноманд. Комарусти наринаи рустаниҳои тухмдор аз микроспораҳо ташаккул меёбад ва он гардест, ки дар гарднайча ҳосил шуда, ғамета — нутфа ҳосил мекунад. Ихтилоли сохтори комаруст боиси ноҷӯриҳои раванди гардолудшавӣ, бордоршавӣ ва самароварӣ мегардад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Цитология растений. М., 1987;
* Батыгина Т. Б., Васильева В. Е. Размножение растений. СПб., 2002.

## Сарчашма
* 
* 

Гурӯҳ:Тавлиди мисли гиёҳон
Гамма (мусиқӣ)

**Гамма** (аз номи ҳарфи юнонии γ гирифта шудааст) — дар мусиқӣ пайдарҳамии овозҳо, яъне қаторовоз (пайиҳам ҷойгиршавии пардаҳо)-е, ки аз лаҳни асосӣ то пардаи охирини бам ва ё зер ҷойгир шудаанд.

Ҳарфи юнонии ғамма (γ) дар садаи X барои ифодаи овози паст ва ғафс истифода мешуд. Гамма дар фосилаи як октава тартиб дода мешавад, вале метавонад давом ёбад ва ду ё зиёда октаваро дар бар гирад. Дар санъати мусиқии халқӣ, классикӣ ва касбии тоҷик ғаммсадаҳои ҳафтовозаи диатоникӣ (якпардагӣ), панҷовозаи пентатоникӣ (як ва якунимпардагӣ) ва дувоздаҳовозаи хроматикӣ (нимпардагӣ), инчунин ғаммаҳои мажорӣ ва минорӣ (гармоникӣ, мелодикӣ, натуралӣ) хеле бисёр истифода шудаанд. Пайваста иҷро намудани шаклҳои гуногуни ғамма-ҳо бо суръати баробар дар ҳудуди якчанд октава, яке аз роҳҳои беҳтарини баланд бардоштани малакаву маҳорати сарояндагиву навозандагӣ ба ҳисоб меравад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. — Душанбе: Аржанг, 2019. — С.90. — 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гамма-усул

**Гамма-усул** — усули ҷустуҷӯи сарватҳои зеризаминӣ аз рӯйи шуоъафкании радиоактивии ҷинсҳои кӯҳӣ.

## Нигаред
* Ҷустуҷӯи радиометрӣ

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 
* 

Гурӯҳ:Заминшиносӣ
Zoboomafoo

***Zoboomafoo*** силсилафилми телевизионии истеҳсоли ИМА барои бачаҳои томактаби, ва яке аз пешравони стандарти барномаои таълимию фарҳангии телевизиони, ки дар бар якчоя таълим ва тарбия ва маориф мегирад.

## Сарчашмаҳо
Баҳри Сурх

**Баҳри сурх** ( *Эритра Таласса*,  *Bahr el-Ahmar*,  *Yam Suf*, ) — баҳри миёназаминии Уқёнуси Ҳинд, дар байни нимҷазираи Арабистон ва Африқо. 

## Ҷуғрофиё
Дар соҳилҳои Б. С. Судон, Ҳабашистон (Эфиопия), Арабистони Саудӣ ҷойгиранд. Б. С. аз Шим. ба воситаи наҳри Суэс бо Баҳри Миёназамин, аз Ҷ. ба воситаи гул. Бобилмандаб бо халиҷи Адан ва Баҳри Араб пайваст аст. Дарозиаш аз Шим. ба Ҷ. аз 1932 то 2350 км, паҳнояш аз 350 то 360 км, масоҳ. 450 ҳазор км2, ҳаҷми об 251 ҳазор км3. Дар шим. баҳр ду халиҷ – Суэс ва Акаб мавҷуд аст, ки ба воситаи гул. Тиран ба Б. С. пайваст мешаванд. Умқи халиҷи Акаб то 1800 м. Б. С. яке аз софтарин, гармтарин (то 500С) ва шӯртарин (40–60 дарсад) баҳрҳои дунё мебошад. Иқлимаш гарми хушк, ҳарор. дар моҳҳои дек.–янв. аз +150С то +270С, июл аз +270С то 320С. Боришоти солона 28–217 мм. Б. С. моҳиҳои гуногун, делфинҳо, наҳанг ва ғ. дорад. Б. С. роҳи кӯтоҳтарини баҳрӣ байни мамлакатҳои Африқо, Аврупо, Осиё ва Австралия аст. Бандарҳои асосиаш: Суэс (Миср), Порт-Судон (Судон), Ҷидда (Арабистони Саудӣ), Массауа Ҳабашистон (Эфиопия), Ҳудада (Яман). Аз сабаби дар баҳр мавҷуд будани обсабзҳои сурхранг, онро Б. С. номидаанд.\

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* *Бухарин М. Д.* Происхождение понятия «Красное море» // Вестник древней истории, 2009, № 3, стр. 46—63.

## Ссылки

* История Красного моря


Гурӯҳ:Баҳрҳои Уқёнуси Ҳинд
Заррингул

**Заррингул** () — ҷинси рустаниҳои бисёрсола, мансуби мураккабгулҳо. 

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Пояаш рост. Баргаш пайиҳам, нештаршакл. Хӯшагулаш сабадак, гулаш майдаи зард. Заррингул рустании заҳрнок аст. Дар таркиби узвҳои нашвии он алкалоидҳо (0,21%), сапонинҳо (2,5%), моддаҳои даббоғӣ (0,98%), асиди аскорбинат (0,8%), асидҳои органикӣ (0,8%), флавоноидҳо ва ғ. мавҷуданд. Беш аз 130 намуди заррингул мавҷуд аст, ки асосан дар Амрикои Шимолӣ, мавзеъҳои кӯҳсори Амрикои Ҷанубӣ, Авруосиё, Русия, Осиёи Марказӣ дучор меоянд. Дар Тоҷикистон 2 намуди он (S. kuhistanica ва S. dahurica) дар буттазору арчазор, соҳили ҷӯй ва нишебии дараҳо мерӯяд. Заррингули даурӣ (S. dahurica) пояи рост дошта, 15–100 см қад мекашад. Баргаш пайиҳам, байзашакл ё нештаршакл. Хӯшагулаш панҷашакл, зард. Моҳҳои июл – август мешукуфад. Тухмаш борики дарозрӯя. Дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Қаротегин, Пётри I, Язгулом, Ванҷ, пасткӯҳҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ мерӯяд. 

## Хусусиятҳои шифобахшӣ
Дар давраи гулшукуфт реша ва барги онро ҷамъоварӣ мекунанд. Ҷӯшобаи заррингули даурӣ барои дарди санги талхадон, пешобдон ва гурда, бемории ширинча, даҳондард, ҷунбидани дандонҳо даво аст. Заррингули кӯҳистонӣ (S. kuhistanica) гиёҳи асаловар ва ороишист. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
Инкори инкор

**Инкори инкор**, яке аз қонунҳои асосии диалектика, ки дар раванди инкишофи табиат, ҷамъият ва тафаккур зоҳир мешавад. Ин қонун бо дигар қонунҳои диалектика зич алоқаманд аст, вале хислатҳои фарқкунандаи худро дорад. Агар қонуни ягонагӣ ва муборизаи зидҳо манбаи инкишоф, қонуни гузаштани тағйироти миқдорӣ ба сифати механизми онро ошкор намоянд, қонуни Инкори инкор алоқамандии узвии раванди олами модӣ ва тафаккурро муайян намуда, роҳҳои ҳалли зиддияти ба онҳо хосро нишон медиҳад. Инкори инкор тамоюл, самт, суръат, шакл ва натиҷаи инкишофро муайян менамояд. Аз ин рӯ, вай тағйиротеро дар бар мегирад, ки дар он ҳаракат аз паст ба боло, аз сода ба мураккаб, аз куҳна ба нав, аз абстрактӣ ба конкретӣ ҷараён дорад.

:\neg(\neg A )\rightarrow  A

Қонуни Инкори инкор аввалин бор дар системаи идеалистии Г. Гегел баён шудааст. Г. Гегел Инкори инкорр чун синтезе муайян мекард, ки вай аввалин «ҷиҳатҳои абстрактӣ ва ғайриҳақиқӣ», яъне ҷиҳатҳоеро, ки ба сабаби яктарафагӣ ва номукаммалиашон «абстрактӣ» ва «ғайриҳақиқӣ» буданд, бартараф мекунад (Ниг. Гегель, Соч., т. VI, М., 1939, с. 312).

Марксизм-ленинизм Инкори инкорро ҳамчун қонуни инкишофи ҳодисаҳои олами модӣ ва инъикоси онҳо дар шуур медонад. Ф. Энгелс менависад: «Қонуни бағоят умумӣ ва маҳз ба ҳамин сабаб бағоят васеъ амалкунандаи табиат, таърих ва тафаккур мебошад; қонунест, ки он... дар олами ҳайвонот ва олами наботот, дар геология, математика, таърих, фалсафа зоҳир мешавад> (Ф. Энгельс, Анти-Дюринг, Д.,1975, с. 144).

Фаҳмиши метафизикӣ ва диалектикии Инкори инкор муқобили якдигаранд. Метафизика ҷиҳатҳои мусбат, унсури раванди навро ба эътибор намегирад. Ингуна фаҳмиш аксаран, ҳам ба назария ва ҳам ба амалия таъсири манфӣ мерасонад. (Мас., таълимоти пролеткулт ва як қатор назариётиёни Хитой дар бораи нест кардани маданияти кӯхна ва барпо намудани маданияти пролетарӣ).

## Нигаред
* Инкор
*
Syngenta

**Бейои** калонтарин ширкати agrokomerca аст ва аввалин dismonde ташвиш аст, ки асосан танҳо дар agrokomerco аст. Ин ширкат як раҳбари бозори дар plantoprotektado (* Бейои ҳифзи зироат *) ва дар дигар тиҷоратӣ *[[тухм]] ҳо* аст (* донагӣ Бейои *) сеюм. Даромади ширкат дар 2005 cx буд. 8.1 миллиард доллари ИМА. Бейои дорад cx. 19,000 кормандон дар зиёда аз 90 кишвар.

Бейои estas ангии aktiva EN ла bioteknologio (*[[gentekniko]]*).

## Пайвандҳо
* [Http://www.syngenta.com/de/index.aspx ofciala саҳифаи Бейои] 

Гурӯҳ:Ширкатҳо
Инкор

**Инкор** (ар. — рад кардан, эътироф накардан), 1) дар материализми диалектикӣ, лаҳзаи зарурии инкишоф, шароити тағйири сифатии ашё (ниг. Инкори инкор); 2) — яке аз амалҳои мантиқӣ, ки бо ёрии он аз гуфтори муайян гуфтори нав ҳосил мешавад. Агар асоси гуфтор ҳақ бошад Инкори вай дурӯғ ва агар асос дурӯғ бошад, Инкори ҳақ аст.

## Нигаред
* Инкори инкор
*
Қувваҳои Мусаллаҳи Миср

**Қувваҳои Мусаллаҳи Миср**, ки нерӯҳои низомии Миср аст. Қувваҳои Мусаллаҳи Миср калонтарин дар Африқои, ва Ховари Миёна мебошад. Он соли 1922 таъсис дода шуда буд, иборат аз артиши Миср, Нэйви Миср, нерӯҳои ҳавоии Миср ва Қувваҳои Мудофиа Эйр Миср.
Мод (омор)

**Мод** () дар омор, ба арзиш ё миқдоре ки бештарин бор (такрор) дар як маҷмуъаи додаи оморӣ рух диҳад (иттифоқ афтад) гуфта мешавад. Мод, навъи санҷиши гироиш ба марказ аст. Ин истилоҳ ҳам дар эҳтимолият барои як тавзеҳи эҳтимолӣ ва ҳам дар омор барои як маҷмуъаи додаи оморӣ намунабардорӣ шуда истифода мегардад. Калимаи мод аз забони фаронсавӣ гирифта шудааст ва бештарин такрор - аз як сифат - дар байни мақодири сифат мебошад.

Гурӯҳ:Истилоҳоти оморӣ
Гурӯҳ:Додаҳо
Марги судхӯр

**Марги судхӯр** — повест, асари Садриддин Айнӣ.

Қиссаи «Марги судхӯр» аз тарафи суханшиносони ватаниву хориҷй чун қуллаи баландтарини ҳаҷви бадеӣ дар адабиёти давраи нави тоҷик эътироф шудааст.

## Нигаред низ
* Марги судхур (филм)

## Эзоҳ
Қуллаи Карл Маркс

**Қуллаи Карл Маркс** — нуқтаи баландтарини (6726 метр аз сатҳи баҳр аст), ки дар қаторкӯҳи Шоҳдара, ки дар қисмати ҷанубу ғарбии Помир воқеъ аст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Қуллаҳои шашҳазорметрии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Қуллаҳои шашҳазорметрии Помир
Касбукор

**Касбукор**, ё **би́знес** ( ) —  фаъолияти пешбурди зиндагӣ, ё касби даромад аз тариқи тавлид ё харидуфурӯши маҳсулот (монанди колоҳо ва хадамот). 

Касбукор дар иқтисоди сармоядорӣ ҳукмфрмост, бештари касбукорҳо, ки молики онҳо бахши хусусӣ аст, барои ин эҷод шудаанд, ки судсоз бошанд ва дороии соҳибашонро бештар кунанд. Касбукорҳо метавонанд носудбар бошанд ё молики онҳо давлат бошад. Аз касбукоре, ке чандин фард дар дороии он шарик бошанд, бо унвони ширкат ёд бурда мешавад, ҳарчанд, ки ин вожа таърифи дақиқтаре низ дорад.
Гурӯҳ:Фаолиятҳо

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Корофаринӣ
VietJet Air

**VietJet Air** — як ширкати буҷет дар Ветнам аст. Ин ширкати ҳавопаймоӣ дар соли 2007 таъсис шуда буд ва аввалин парвоз дар моҳи декабри соли 2011 аз моҳи декабри соли 2011 то моҳи декабри соли 2014 ширкати ҳавопаймоӣ хидмат кардааст, ба 10 миллион нафар мусофир таъмин карда мешавад. Дар моҳи феврали соли 2015, дар ширкати ҳавопаймоӣ дорои 20 ҳавопаймо дорад парвоз ба аксари фурудгоҳҳо дар Ветнам ва 5 шаҳрҳо дар Осиё ва. Дар соли 2014 ширкати ҳавопаймоӣ шартнома бо Airbus барои харидани 63 ҳавопаймо ба имзо расид.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ветнам
TV Globo

«**TV Globo**» (қаблан бо номи **Rede Globo** маъруф буд) — шабакаи телевизионии Бразилия ба Grupo Globo тааллуқ дорад. Онро соли 1965 Роберто Мариньо таъсис додааст. Идораи марказии он дар Рио-де-Жанейро ҷойгир аст.

TV Globo дуввумин шабакаи бузурги телевизионии тиҷорӣ дар Амрикои Лотинӣ мебошад, он инчунин дуввумин шабакаи телевизионии ҷаҳон пас аз ABC ва бузургтарин истеҳсолкунандаи теленовелаҳо мебошад.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Саҳифаи расмии TV Globo

Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии Бразилия
Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии португалзабон
Хайр (бошгоҳи футбол, Ваҳдат)

**Хайр** — бошгоҳи футболи тоҷик аз шаҳри Ваҳдат.
Соли 2009 таъсис ёфтааст. Дар мавсими соли 2014 бошгоҳ муовини чемпиони Чемпионати Тоҷикистон шуд.

## Таърих
Бошгоҳи футболи «Хайр» на дертар аз соли 2004 бо номи «Ваҳдат» таъсис ёфтааст. Соли 2006 бо номи “Ҷавонӣ” ҳунарнамоӣ кард, вале баъдан боз бо номи “Ваҳдат” маъруф шуд.

Дар миёнаҳои мавсими соли 2008 он ба шарафи соҳиби худ, соҳибкор Қутбиддин Хайров номи нав гирифт - "Хайр".  Солҳои 2004-2009 ин бошгоҳ дар Лигаи якуми Тоҷикистон бозӣ кардааст. Дар мавсимҳои аввал ӯ дар миёнаи мусобиқа буд: дар соли 2008 ҷои чорум ва дар соли 2009 - дуюм.

Дар мавсими соли 2010 ин бошгоҳ барои ширкат дар чемпионати кишвар ба Федератсияи футболи Тоҷикистон ариза пешниҳод карда буд. Федератсия дархостро қабул кард ва «Хайр Ваҳдат» фаъолияташро дар Лигаи олӣ оғоз кард. Тими дебютӣ ҷои чорумро (байни 9 нафар) ишғол кард.

Дар мавсими соли 2011 «Хайр» панҷум ва дар соли 2012 боз мақоми чорумро касб карда, натиҷаи беҳтаринашро дар он вақт такрор кард.

Дар мавсими соли 2013 «Хайр» чанд футболбози ботаҷрибаи маҳаллӣ ва ҳамчунин аз Эронро ба даст овард ва даста барандаи медали биринҷии чемпионати Тоҷикистон гардид.

Дар поёни соли 2014 “Хайр” унвони муовини чемпиони Тоҷикистонро ба даст овард. Дар ду мавсими оянда бошгоҳ дар ҷои панҷум қарор гирифт.

## Иштирок дар мусобиқаҳои байналмилалӣ
Ин бошгоҳ пас аз ба даст овардани медалҳои нуқраи қаҳрамонии Тоҷикистон дар мавсими соли 2014 барои аввалин бор имкони ширкат дар Ҷоми AFC-2015 шуд. Дар сабқати интихобӣ барои дарёфти роҳхат ба марҳилаи гурӯҳии Ҷоми АФК “Хайр” танҳо ба даври дувуми сабқати интихобӣ роҳ ёфт ва баромади худро анҷом дод.

## Муваффақиятҳо
* Дорандаи медали нуқраи Вице-Чемпиони Тоҷикистон (1): 2014.
* Дорандаи медали биринҷии Чемпионати Тоҷикистон (1): 2013.
* Ғолиби Ҷоми ФФТ (1): 2013.

## Мураббиён

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Тоҷикистон
Фредди Меркури

**Фредди Меркури** (таваллуд Farrokh Blsara бо номи (дар гуҷаратӣ: ફરોખ બલ્સારા) бо талаффузи Pharōkh Balsārā; ) — навозанда, сароянда ва оҳангсози Британияи Кабир асосан бо сабки Рок гурӯҳи Queen эътироф карда мешавад. Меркури низ ҳамчун иҷрогар ва барои доштани овози қавӣ ва расо маълум ва машҳур гашта буд. Фредди Меркури аз сабаби бемории СПИД 24 ноябри, соли 1991 вафот кард, танҳо як рӯз пас аз он ки ошкоро эълон кард, ки ӯ аз СПИД азият мекашид.

## Эзоҳ
Қурбон Хоҷаев

**Қурбон Тоҳирович Хоҷаев** — омӯзгор, дктори илмҳои педагогӣ, профессор. Аълочии маорифи халқи Ҷумҳурии Тоҷикистон.

## Зиндагинома
Қурбон Хоҷаев дар деҳаи Ҳафтқадӣ, хоҷагии ба номи Карим Исмоилови ноҳияи Ваҳдат ба дунё омадааст. Соли 1965 мактаби миёнаро дар ноҳияи Ваҳдат хатм кардааст. Соли 1970 шуъбаи рӯзонаи факултаи филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро ба итмом расонидааст. Солҳои 1971—1973 мудири шуъбаи адабӣ-драмавии театри академии ба номи Абулқосим Лоҳутӣ. Солҳои 1973—1980 муаллими мактабҳои миёна(52, 43)-и ш. Душанбе, 1981-83 методисти кабинети методии республикавӣ, 1983—1990 ходими пешбари ИТИИПТ ва аз соли 1991 то соли 2013 ба ҳайси мудири кафедраи адаб ва фарҳанги Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Тоҷикистон кор ва фаъолият намудааст. Айни ҳол дар мақоми профессори кафедраи мазкур адои вазифа менамояд.

## Фаъолитяти илмӣ
Рисолаи номзадиро дар мавзӯи «Таълими асарҳои лирикӣ дар мактабҳои миёна» 23-юми феврали соли 1989 дар Маскав дифоъ намудааст. Соли 2006 дар мавзӯи Афкори педагогии мутафаккирони халқи тоҷик дар асри Х1 рисолаи докторӣ ҳимоя намуда, дараҷаи илмии доктори илмҳои педагогиро мушарраф гардидааст.
Муаллифи китобҳои дарсии Адабиёти тоҷик барои синфи 6 (1986;1990, 1994, 2010); Адабиёти тоҷик барои синфи 8 (литсейҳои туркӣ-тоҷикӣ); Барнома ва китоби «Суханварӣ» барои синфҳои 10, 11 (1997); «Суханварӣ» барои донишҷӯёни мактабҳои олӣ (соли 2013); Таълими асарҳои манзум дар синфҳои 5-7 мактабҳои миёна (соли 1987); Методикаи таълими адабиёти тоҷик (1989), рисолаҳои илмӣ-тадқиқотии «Афкори педагогии мутафаккирони халқи тоҷик дар асри XI» (2004); «Педагогические взгляды Унсурмаали Кайковуса и Носира Хусрава» (ба забони русӣ, соли 2009) мебошад. Ӯ муаллифи беш аз 130 мақолаҳои илмӣ-тадқиқотӣ, илмӣ-методӣ ва дастурҳои муфиди таълимист.

## Ҷоизаҳо
Дорандаи Ордени ба номи Н. К. Крупская, Медали ба номи Б. Ғафуров, Аълочии маорифи халқи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Энсиклопедияи олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. — Душанбе, 2008

## Пайвандҳо
Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Тоҷикистон 

Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон
Донишгоҳи давлатии Данғара

**Донишгоҳи давлатии Данғара** — муассисаи давлатии таҳсилоти олии касбӣ дар ноҳияи Данғараи Тоҷикистон.

## Таърихи таъсис
Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳу­рии Тоҷикистон аз 1 августи 2005, № 284 дар заминаи мактаб-интернати № 1 ноҳияи Данғара ҳамчун филиали Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон ба номи Шириншоҳ Шоҳтемур дар ноҳияи Данғара таъсис ёфтааст. Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 2 майи соли 2013, № 205 ба Донишгоҳи давлатии Данғара табдил дода шуд.

## Пойгоҳи илмӣ-фаннӣ
Бинои донишгоҳ нав буда, дорои тамоми шароити тадрису таълим аст. Дар назди парки технологии донишгоҳ зиёда аз 18 га замини кишти таҷрибавӣ-истеҳсолӣ мавҷуд аст. Бо мақсади рушди таҳқиқоти илмӣ, табодули аспирантон, магистрҳо ва боз­омӯзии устодон Донишгоҳи давлатии Данғара бо 10 донишгоҳи Федератсияи Руссия, 2 донишгоҳи Ҷумҳурии Қирғизистон, Дониш­гоҳи кишоварзӣ ва тавозуни экологӣ дар Аврупои Шар­қии ҶФО шартномаҳои ҳамкорӣ дорад.

## Факултетҳо
Донишгоҳ дорои 8 факултет ва кафедраи ҳарбӣ мебошад.
* Табиӣ-риёзӣ, педагогика ва рушди нерӯи инсонӣ
* Иқтисодиёти соҳавӣ ва менеҷменти инноватсионӣ
* Агробиология, стандартизатсия ва тибби бойторӣ
* Муҳандисӣ ва технологияҳои муосири истеҳсолӣ
* Лингвистика ва муоширати байнифарҳангӣ http://dsu.tj/Home/About/32
* Муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ ва технологияҳои иттилоотӣ
* Идораи давлатӣ, ҳифзи ҳуқуқ ва рушди сайёҳӣ
* Таҳсилоти фосилавӣ ва ғоибона.

## Таълим
Аз рӯи 29 ихтисос [технология ва низоми иттилоотӣ дар иқтисодиёт, иқтисодиёт дар корхонаи комплекси агроса­но­атӣ, идора дар корхонаи комплекси агросаноатӣ, идораи мақомоти маҳаллӣ, саёҳат ва меҳмондорӣ, филология, педагогика ва санъат, забони тоҷикӣ, забон ва адабиёти рус, забони англисӣ, фаъолияти ҳифзи ҳуқуқ, кимиё (фаъолияти илмию педагогӣ), агроном-иқтисодчӣ-мене­ҷер, биология (фаъолияти илмию истеҳсолӣ), экологияи умумӣ, агроном ва ғ.] мутахассис тайёр мекунад.

Дар Донишгоҳи давлатии Данғара зиёда аз 2000 донишҷӯ, аз ҷумла беш аз 1800 кас дар шуъбаи рӯзона ва 296 кас дар шуъбаи ғоибона таҳсил менамоянд. Ба онҳо 109 омӯзгор (3 д. и., проф., 25 н. и., дотсент ва 81 муаллими калону ассистент) дарс медиҳанд. Аз соли 2014 дар донишгоҳ қабули аспирантон ва унвонҷӯён (27 аспирант ва 10 унвонҷӯ) ба роҳ монда шуд.

## Ректорон
* М. Б. Каримов (2013—2016);
* Нуралӣ Шоҳиён (2016);
* Шукрулло Хайрзода (аз 16 марти 2023).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

## Пайвандҳо
* Донишгоҳи давлатии Данғара 

Гурӯҳ:Донишгоҳҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Донишгоҳҳои вилояти Хатлон
Гурӯҳ:Ноҳияи Данғара
Асоси кофӣ

**Асоси кофӣ** — яке аз қонунҳои мантиқи шаклӣ, ки мувофиқи он ҳеч як гуфтори q бидуни ҳеч як асоси кофӣ – р тасдиқ карда намешавад. Қонуни мазкур тақозо менамояд, ки ҳар як фикри дуруст бояд асоси дуруст дошта бошад. Қонуни асоси кофиро, агарчи формула надошта бошад ҳам, лекин шартан чунин ифода кардан мумкин аст: «Агар q бошад, пас, асоси вай р ҳам вуҷуд дорад», яъне **(р→q)**.

Асоснокию далеловарӣ шарти муҳимтарини ҳар як фикр мебошад. Агар талаботи қонуни асоси кофӣ риоя нашавад, он гоҳ фикр бедалел ё беасос талаққӣ мегардад. Зери ибораи «асоси кофӣ» чунин асосе фаҳмида мешавад, ки он имкони ҳақ ё дурӯғ будани ҳукми муайянеро собит мекунад. Маъмулан аксиомаҳо, теоремаҳо, қонунҳои илм ва далелҳои санҷидашуда асоси кофӣ шуда метавонанд. Фақат ҳамин гуна ҳукмҳо бояд ба доираи донишҳои илмӣ дохил шаванд.

Агар асоси ҳукм фақат ин ё он шахсро муътақид намояд, он эътиқод аст. Масалан, «ман бовар дорам, ки майдонҳои иттилоотӣ вуҷуд доранд ва онҳо чизи моддӣ мебошанд». Лекин, агар шахс нисбат ба ҳақ будани гуфтори худ шубҳа намояд, инро ақида меноманд. Масалан, «ман фикр мекунам, ки берун аз сайёраи Замин одамон вуҷуд доранд». Ҳамин тариқ, қонуни асоси кофӣ имкон медиҳад, ки мо ҳукмҳоро аз рӯи асоснокиашон ба дониш, эътиқод ва ақида тақсим намоем. Мисоли равшани истифодаи он амалияи риёзӣ мебошад, ки ҳеч як риёзидон бе далел  чизеро тасдиқ кардан наметавонад.

Бо вуҷуди яке аз қонунҳои мантиқии баҳсталаб будани асоси кофӣ баъзе муаллифон даъво доранд, ки қонуни мазкур ҳатто хусусияти мантиқӣ надорад, бинобар ин онро қонун номидан амри муҳол аст. Ба ақидаи баъзе муаллифони дигар танҳо ба туфайли қонуни мазкур имкон пайдо шуд, ки мантиқи риёзии муосир инкишоф ёбад.

Қонуни асоси кофӣ чанд сол пас аз қонунҳои дигар аз ҷониби олими олмонӣ Г. Лейбнис (асри 18) баёни саҳеҳи худро ёфт, агарчи ба ақидаи баъзеҳо ин қонун ба Арасту маълум будааст. Қонуни асоси кофиро яке аз усулҳои тафаккур номидан мумкин аст, зеро ин усул тақозо менамояд, ки барои ҳар гуна тасдиқот бояд асосе мавҷуд бошад, то тавассути он фикри тасдиқшаванда ҳақ дониста шавад. Дар мантиқи анъанавӣ чунин шакли асоснокии дониш дар қатори дигар қонунҳои асосӣ (айният, безиддиятӣ ва истиснои солис) яке аз қо­нунҳои муҳимми тафаккур ё худ қонунҳои асосии мантиқ ба шумор мерафт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Мантиқ
Асосу-л-балоғат

«**Асосу-л-балоғат**» () — луғати тафсирии забони арабӣ, ки онро имом Ҷоруллоҳ Абулқосим Маҳмуд ибни Умар аз-Замахшарӣ таҳия намудааст. 

Муаллиф дар «Асосу-л-балоғат» мақсад гузоштааст, ки маъноҳои ҳақиқии луғавӣ ва маҷозиро аз ҳам ҷудо кунад ва кинояҳову тасреҳоти забониро муайян созад. «Асосу-л-балоғат» дар боби худ бесобиқа аст. Он ҳамчун асоси балоғату баён ва марҷаи муҳимми дарки каломи бадеъ дар забони арабӣ маҳсуб мешавад. «Асосу-л-балоғат» дар як муҷаллад ва аз 28 китоб (боб) иборат буда, калимаву ибороти тафсиршаванда дар он ба тартиби алифбоии дақиқ оварда шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* جارالله ابوالقاسم محمود بن عمر الزمخشری. أساس البلاغة. بیروت، ۱۹۸۲
Асосҳо (кимиё)

**Асосҳо** — дар кимиё, пайвастҳои кимиёвӣ, ки гурӯҳи ҳидроксил (ОН) доранд ва дар маҳлули обӣ таҷзия шуда, иони яквалентаи ҳидроксил (ОНˉ) ҳосил мекунанд. Асосҳо аз атомҳои филизз ва гурӯҳи ҳидроксил таркиб ёфтаанд. Шумораи гурӯҳи ОН ба валентнокии филизз баробар аст. Macалан, ҳидроксиди натрий — NaOH, ҳидроксиди калсий — Са (ОН)2. Асосҳо бо оксидҳои кислотагӣ ва худи кислотаҳо ба реаксия дохил шуда, намаку об ҳосил мекунанд.

**Са(ОН)2 + СО2 = СаСО3 + Н2О; NaOH + HC1 = NaCl + Н2О**Баъзе асосҳо дар об ҳал намешаванд. Асосҳоеро, ки дар об нағз ҳал мегарданд, ишқор меноманд. Ишқорҳои муҳимтарин ҳидроксидҳои натрий — NaOH, калий — КОН ва калсий — Са(ОН)2 мебошанд. Вобаста ба нерӯ асосҳо қавӣ (масалан, NaOH, КОН) ва заиф (масалан, NH4OH) мешаванд. Агар валенти филизз тағйирёбанда бошад, он гоҳ онро дар қавс бо рақами румӣ ишора мекунанд, масалан, Fе(ОН)2 — ҳидроксиди оҳан (II), ҳидроксиди оҳан (III). Маҳлули обии асосҳо бо кислотаҳо ба реаксия дохил шуда, намак ҳосил мекунад, ранги лакмусро тағйир медиҳад (ранги лакмус кабуд мешавад). Аз нигоҳи таҷзияи электролитӣ асосҳо электролитҳое мебошанд, ки дар маҳлул таҷзия шуда, иони ҳидроксил (ОНˉ) ҳосил мекунанд. Баъзе асосҳо хосияти кислотагӣ ва асосӣ доранд, яъне асосҳои амфотерианд (ниг. Амфотерият).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Химия
Асосу-л-иқтибос

**«Асосу-л-иқтибос»** () — асари Насируддини Тусӣ дар илми мантиқ, ки соли 1245 ба забони форсии дарӣ таълиф гардидааст. 

## Мундариҷа
«Асосу-л-иқтибос» аз 9 мақола иборат буда, тамоми қисмҳои мантиқи анъанави (шаклӣ)-ро фаро мегирад. Мувофиқи он «илми мантиқ шинохтани маъниҳоест, ки аз он маъонӣ расидан ба анвои улуми муктасаб мумкин бошад». Бинобар ин муаллиф пеш аз ҳама ба таҳлили моҳияти мафҳум (лафз) пардохта (мақолаи якум), исбот мекунад, ки лафз аломатест барои ифодаи маънӣ. Вале ин ақидаи ӯ аз истилоҳгароӣ дур аст, зеро лафзҳо бо ёрии маънӣ ба ашёву ҳодисаҳо далолат карда, инъикоси айнӣ ё хаёлии онҳо мебошанд. Аз ин ҷиҳат таълимоти Тусӣ дар бораи мафҳум ва мақулоти ашара – категорияҳои даҳгона (мақолаи дуюм) ҷанбаи воқеъбинона дорад ва тамоюли моддигароёнаи мантиқи ӯро муайян мекунад. Дар назариёти Тусӣ доир ба қазия (ҳукм) ва қиёс – силлогизм (мақолаҳои сеюму чорум) усули ифодаи шаклии ҳодисаҳои мантиқӣ беш аз пеш такмил ёфта, тарзи ифодаи риёзии онҳо пешниҳод шудааст: «касонеро, ки бо риёзӣ илфе [ошноие] бувад, бо ин баён осонтар тасаввур кунанд». Дар «Асосу-л-иқтибос» масъалаҳои моҳияти бурҳон, навъҳои он, шароити муқаддимоти он, таносуби вай бо ҳад, расм, мисол, истиқроъ ва қиёс барин санъатҳои мантиқӣ (мақолаи панҷум) муфассал баён шудаанд. Тусӣ ҷадал – диалектика ва суфистиқо – софистикаро (мақолаи шашуму ҳафтум) низ аз санъатҳои мантиқӣ медонад. Вале, агар ҷадал санъати бо роҳи муколама ва мубоҳаса ба даст овардани ҳақиқат бошад, суфистиқо санъати қасдан ба кор бурдани ҳилаҳои мантиқиест, ки ҳақро ботил, ботилро ҳақ нишон медиҳад. Ҷадал санъати ҳақиқии мантиқӣ, суфистиқо санъати гумонӣ ва хаёлист. Донистани ҷадал барои кашфи ҳақиқат, донистани суфистиқо барои аз хатоҳои мантиқӣ барҳазар будан ва фош кардани ҳилаҳои мантиқии суфистоиён зарур аст. Тусӣ аз рӯи анъана хитоба ва шеърро (мақолаи ҳаштуму нуҳум) аз фаслҳои мантиқ медонад, вале онҳо аслан мавзӯъҳои мантиқӣ нестанд. Дар «Асосу-л-иқтибос» як даста масъалаҳои муҳимми назарияи дониш низ мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд: моҳияти дониши ҳиссию ақлӣ, иқтибосию ғайрииқтибосӣ, ҳақиқат ва навъҳои он аз ҳамин қабиланд. Дар натиҷаи таҳлили ин масъалаҳо вай ба чунин хулосаи муҳимми диалектикӣ расидааст: «маърифати чизҳо амре нест, ки ҳусули он дафъати воҳида бошад, бал онро маротиб аст дар қуввату заъф ва вузӯҳу хафо ва хусусу умум ва камолу нуқсон». «Асосу-л-иқтибос» дар такомули забони форсии дарӣ, алалхусус истилоҳоти фалсафию мантиқӣ нақши муҳим бозидааст. «Асосу-л-иқтибос»-ро Рукнуддин Муҳаммад ибни Алии Астарободӣ (асри 14) ба арабӣ тарҷума кардааст. Бо унвони «Асосу-л-иқтибос» ду асари дигар (яке аз Ихтиёруддин ибни Саидғиёсуддини Ҳусайнӣ, ки маҷмӯаест мунтахаб аз Қуръони карим, ҳадис ва назму насри арабӣ ва соли 1907 дар Қоҳира ба табъ расидааст, дигарӣ аз Мирзо Зоҳид ва Ҳайдари Қазвинӣ дар аҳволи шоҳ Аббоси Сонии Сафавӣ) низ мавҷуд аст, ки набояд онҳоро бо «Асосу-л-иқтибос»-и Тусӣ яке донист.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Диноршоев М. Философия Насируддина Туси. Душанбе, 1968

Гурӯҳ:китобҳо аз рӯи алифбо
Асосҳо

**Асосҳо** — маҷмӯи меъёрҳои умда ва усул (принсипҳо), ки тибқи онҳо ин ё он соҳаи муайян шакл мегирад ва равнақ меёбад. Асосҳои вобастаи тамоми навъҳои илм, соҳаҳои фарҳанг ва бархе аз иқтисодиёту саноат буда, дар иртибот ба хусусиятҳои худ шарҳу тафсир меёбанд. Тариқи мисол асосҳо дар қонунгузорӣ, асосҳои фалсафа, асосҳои мусиқӣ, асосҳои ҳандаса ва ғайра. Дар ҷилдҳои энсиклопедӣ ин мазмун дар бештари маворид дар дохили истилоҳи асосӣ (масалан, *«асосҳои ҳандасӣ»* дар мақолаи *«ҳандаса»* ва ғайра) дода мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Илм
Аспакбозӣ

**Аспакбозӣ** — як навъ рақси мазҳакавии мардонаи тоҷикӣ мебошад. 
## Тавсифи мухтасар
Cужети рақсро тасвири малакаи аспсаворӣ ва рақсу бозии асп ташкил медиҳад. Дар рақси аспакбозӣ як нафар мард, ду нафар – марду зан ё гурӯҳи раққосон иштирок мекунанд. Раққосон онро таҳти навозиши дойра, ё созҳои дастаи навозандагон иҷро менамоянд. Воситаи асосии аспакбозӣ пайкари чӯбини асп мебошад. Аз чӯб каллаи аспро тарошида, ба он гӯш, чашм месозанд, ёлу дум мечаспонанд. Аспро бо рӯймолҳои зебои силсиладор оро медиҳанд. Ҳар аспакбоз дар ин рақс маҳорати хосси худро нишон медиҳад. Беҳтарин раққосони аспакбозӣ ҳаракатҳои суннатии ҳалқи тоҷикро нигоҳ дошта, онҳоро бо ҳаракатҳои импровизатсионӣ ғанӣ мегардонанд. Аспакбозиро бо мазмуну оҳангҳои мухталиф иҷро мекунанд.
Чунончӣ, аспак аввал мусиқӣ гӯш карда, аз он маст мешавад ва сипас ба рақс медарояд. Мувофиқи сужети дигар, як гурӯҳ аспакбозон ҷавлонзанон дар саҳна пайдо мешаванд. Духтаре дар замин рӯймолеро партофта, шарт мегузорад. Ҷавонмардон мисли бозии бузкашӣ рӯймолчаро аз замин бардоштанӣ мешаванд, ба якдигар халал мерасонанд ва ниҳоят яке ғолиб мебарояд.
Иҷрокунандаи рақси «Аспакбозӣ» кӯшиш менамояд, ки дар саҳна ду образро инъикос кунад: яке симои худи савораи серғайрат ва дигарӣ аспаки чобуку шӯх, ки мусиқиро ҳис мекунад ва бо зарби мусиқӣ мерақсад. Дар аспакбозӣ унсурҳои лирика, мазҳака, рақс ва пантомимаомезиш ёфтаанд.
## Маҳалли густариш
Дар Бухоро, Исфара, Истаравшан ва хусусан Бадахшон маъмул аст. Дар Бухоро аспакбозҳо, одатан, бо дастаи зочабозон ҳунарнамоӣ мекарданд. Дар Бадахшон ин бозиро дар иди Наврӯз, тӯйҳо ва барои меҳмонони муътабар иҷро меамуданд. Аспакбозӣ бештар таҳти оҳанги «Рапо» («Раҳ­пой») иҷро карда мешавад. Навозандагон даф ва рубоб менавозанд. Ба ин созҳо баъзан сетор, ғижжак, най низ ҷӯр мешаванд. Ба барномаҳои консертии театри шаҳри Хоруғ ва дастаҳои ҳаваскорони ВМКБ аспакбозӣ ҳоло ҳам дохил аст. Устоҳо сари аспро аз чӯб тарошида, ба он гӯшу чашм месозанд, ёлу дум мечаспонанд. Зебу орои хуби асп қимати рақсро баланд мебардорад. Раққос низ худро оро медиҳад, куртаву эзор ва мӯзаву салла мепӯшад ва пойҳояшро зери матоъ пинҳон медорад, дар натиҷа бинандаро ин тасаввур ҳосил мешавад, ки гӯё ӯ аспсавор асту асп мерақсад. Аспакбозӣ ба намоиши хурди театрӣ шабоҳат дорад. Он имрӯз бо мазмуну оҳангҳои тоза иҷро мешавад. Аспакбозӣ унсурҳои лирика ва мазҳака, рақс ва пантомима, бозӣ ва сиркро омезиш медиҳад, ба он ҳунарпешаҳои театр ва дастаҳои ҳаваскорон мазмуни нав додаанд. 
## Пайвандҳо
*  
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳунарҳои иҷроӣ дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Рақсҳои анъанавӣ

## Пайвандҳо
*  
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳунарҳои иҷроӣ дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Рақсҳои анъанавӣ
Аспакмоҳӣ

**Аспакмоҳӣ** () — сардае аз моҳиҳо, ки зоҳиран ба «асп»-и муҳраи шатранҷ монанд аст. Дарозиаш 4-20 см. Аспакмоҳиҳо дар баҳрҳои тропикӣ ва субтропикӣ мезиянд. Моҳиҳои камҳаракат буда, бисёр вақт бо думи худ ба пояи рустаниҳои обӣ часпида меистанд. Аспакмоҳиҳо ранги худро вобаста ба муҳит тағйир медиҳанд ва бо ҳамин роҳ худро муҳофизат менамоянд. Ғизои аспакмоҳӣ харчангчаҳои хурди обӣ ва креветкаҳо мебошанд. Феълан миқдори аспакмоҳиҳо хеле кам шудааст. Аз 32 навъи маълуми аспакмоҳиҳо 30 навъашро ба Китоби сурх дохил кардаанд. Сабаби ба ҳадди нестӣ расидани аспакмоҳӣдар таом лазиз ва туҳфабоб будани он аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Аспангез

alt=Аспангез|thumb|Маҳмез
**Аспангез**, **маҳмез** — оҳани ҳалқашакл (чархак) ё нимдоираи дандонадорест, ки барои таҳрик додани асп бар пошнаи мӯзаи саворон баста мешавад.

Бино ба маълумоти бостоншиносон аспангезро садаи V то милод бори нахуст келтҳо (дар Британияи Кабир) истифода намудаанд. Дар садаи IV то мелодаспангезро як қатор муаллифони юнонӣ низ ёдрас кардаанд. Мардумони машриқзамин дар асрҳои миёна барои давондани асп ба ҷойи аспангез рикоби махсусро кор мефармуданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Абзорҳо
Гарник Асатрян

**АСОТРЯН**, ***Асатрян Гарник Серобович*** (; тав. 07.03.1953, Теҳрон), шарқшинос ва фолклоршиноси арман, доктори илмҳои филология (1991), профессор (1992). Хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Ереван (1976). Дар Институти шарқшиносии Академияи миллии Арманистон (1984–1989), Донишгоҳи давлатии Ереван (1992–1993) кор кардааст. Сардабири маҷаллаҳои илмӣ-байналмилалии «Эроннома» (1993), «Акта курдика» (1994), «Эрон ва Қафқоз» (1996) (дар онҳо мақолаҳои илмии олимони тоҷик низ ба табъ расидаанд) буд. Аз соли 2006 Президенти Донишгоҳи байналмилалии Ориё (Arya). Оид ба забонҳои бостонии гурӯҳи эронӣ: форсии миёна, суғдӣ; забонҳои муосири эронӣ: курдӣ, заза, лурӣ, габрӣ, кошонӣ, тоҷикӣ; фолклор, дин, таърих, мардумшиносӣ; робитаҳои фарҳангии мардуми арман ва дигарон мардумони эронитабор таҳқиқоти илмӣ анҷом додааст. Ба Ҷумҳурии То­ҷикистон омада дар анҷуманҳои илмӣ байнал­милалии «Анҷумани мутолиоти ҷомеаҳои форсизабон» (2002), «Тамаддуни ориёӣ» (2006) иштирок ва суханронӣ намудааст. Асарҳои Асотарян ба забонҳои англисӣ, русӣ, арманӣ, олмонӣ, фаронсавӣ, форсӣ, туркӣ, курдӣ чоп шудаанд.
## Адабиёт
*  / Р. Раҳмонӣ.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Аспарагин

thumb
**Аспарагин**,(H2NOCCH2CH(NH2) COOH, амиди кислотаи аспарагин; массаи мол. 132,12. Дар намуди маншур (призма)-и ромбшакл шӯша (кристалл) мебандад. Дар оби гарм ҳал мешавад. Дар таркиби бисёр сафедаҳо мавҷуд аст. Дар ҳолати озод дар таркиби моеъҳо ва бофтаҳои рустанию ҳайвонот вомехӯрад. Миқдори он дар тухми нешзадаи лӯбиёиҳо хеле зиёд аст. Дар рӯиши рустаниҳо чун нитрогени захиравӣ ва моддаи безарарсозандаи аммиак, ки ҳангоми мубодилаи сафеда ҳосил мешавад, аҳаммияти калон дорад. 
## Адабиёт
* Быков Г. В. История органической химии. Москва, 1978.	/ М. Самиев.
* 

Гурӯҳ:Аминокислотаҳо
Аспгирак

**Аспгирак** — бозии қадимии тоҷикӣ, ки байни бачагон маъмул аст. Асосан дар мавсими баҳору тирамоҳ баргузор мешавад. 

Миқдори бозигарон набояд аз ҳад зиёд бошад. **Аспгирак** дар майдонҳои кушод ва бе истифодаи асбобе сурат мегирад. Роҳбари бозӣ бозигаронро дар як ҷой ҷамъ карда, аз байнашон як баранда таъйин менамояд, ки дар айни ҳол шахси мукофотдиҳанда низ ба шумор меравад. Дар як тарафи майдон бачагон саф кашида, дар тарафи дигар дар масофаи 60-70 метр ҷойи мукофотдиҳанда таъйин мегардад. Барои назорат роҳбари дигаре низ интихоб мешавад. Аз пеши бозигарон як хатти дароз мекашанд, ки гузаштан аз он мумкин нест. Бо фармони якуми роҳбар ҳамаи бозигарон омода ва ба фармони дигар якбора ба марраҷо (яъне ба тарафи мукофотдиҳанда) медаванд. Ба бозигаре, ки аввалин шуда ба марра мерасад, роҳбари бозӣ мукофот месупорад. Баъд бозигарон ба ҷойи аввалӣ бармегарданд ва дар ҳолати пешина меистанд. Ҳамин тавр бозӣ давом меёбад. Аспгиракро бо гурӯҳҳо ҳам бозидан мумкин аст. Дар бозӣ қоидаҳои муайян вуҷуд доранд, теладиҳӣ ва қасдан доштани бозигари дигар ва ғайра мамнӯъ аст. Ин бозӣ дар иштирокдорон малакаи давидан, тез ҳаракат карданро ҳосил намуда, онҳоро ба интизом ва боиродагӣ даъват мекунад.

Бозии халқии бачагонаи тоҷик, ки дар байни бачаҳои хурдсол ва миёнсол гузаронида мешавад. Барои бозӣ чӯбҳои дарозиашон 1-1,2 метраро ҳамчун «асп» интихоб мекунанд ва ба қисмати болоии он ресмонеро ба мисли лаҷоми асп мебанданд. Иштирокчиёни бозӣ дар майдони кушод ё роҳи холӣ, дар хатти ибтидо паҳлӯи ҳам меистанд. Бо фармони довар бачаҳо ба асп савор шуда, ба сӯйи марра метозанд. Дар саросари кишвар фаъол аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* Турсунов Н. Бозиҳои серҳаракати тоҷикӣ. Д., 1961. 
* Турсунов Н. Бозиҳои миллии тоҷикӣ. Душанбе, 1983. 

Гурӯҳ:Бозиҳои миллӣ дар Тоҷикистон
Аспергилл

**Асперги́лл**, ё *асперги́ллюс* () — навъе аз занбӯруғҳои халтачадор.

Асосан ба воситаи конидия (спораҳои афзоиши ғайриҷинсӣ) меафзояд. Чунин занбӯруғҳо мавҷудоти сода буда, дар қисми болои онҳо, ки пуфакмонанд аст, ҳуҷайраҳои спорадор — фиалидҳо (силсилаи конидияҳои якҳуҷайрагӣ) ҷой гирифтаанд. Бештари аспергиллҳо сапротроф (ғизояшон аз пӯсидаҳост) ва баъзан паразит буда, дар хоку деворҳои намнок, хӯрокворӣ (нон, гӯшт, сабзавот) ва ғайра маскан мегиранд. Дар ҷое, ки аспергилл инкишоф ёфтааст, мағори сиёҳ ё сабз пайдо мешавад. Баъзе намудҳои аспергилл дар маснуоти филиззӣ, пластмассӣ, чӯбин ва ғайра ҷойгир шуда, онҳоро хароб месозанд. Аспергиллҳои беморизо (Aspergillusfumigatus, Aspergillusgla­ucus, Aspergillusni­dulans ва ғайра) ангезандаи касалиҳои одам, чорво ва парандаҳо ме­бошанд (ниг. Аспергиллёз, Микозҳо). Занбӯруғи Aspergillusflavus дар меваи арахис ва хӯроки чорво инкишоф ёфта, заҳри афлототоксин ҷудо мекунад, ки барои ҷигари одам ва ҳайвон хеле хавфнок аст. Аспергиллҳои манфиатовар (Aspergillusflavus, Aspergillusoruzae, Aspergillus parasitucus) низ мавҷуданд. Онҳоро барои истеҳсоли антибиотикҳо, ферментҳо ва кислотаҳои органикӣ истифода мебаранд. Аз Aspergillusniger ҷавҳари лиму ва кислотаи оксалат мегиранд. Аз занбӯруғи Aspergillusfumigatus антибиотики фумагиллин ҳосил мекунанд, ки он барои табобати амёбиаз ва пешгирии нозематоз ба кор меравад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Тахтаджян А. А., Горленко М. В. Мир растений. Т. 2. Москва, 1991.
Аспергиллёз

**Аспергиллёз** — як навъ бемории сироятӣ. 

Ба аспергиллёз одам, парандагон, баъзе ҳайвонот ва рустаниҳо гирифтор мешаванд. Ангезандаи беморӣ занбӯруғҳои ҷинси аспергиллҳо (Aspergillus Mich.) мебошанд. Паҳнкунандаи он асосан ҳайвони касал аст. Дар мавриди аспергиллёзи одам бештар пӯст, луобпардаҳо, узвҳои дарун, хосса бронх ва шушҳо осеб меёбанд. Парандаҳо имкон доранд ҳангоми истеъмоли пасмондаи инкубатсия ва тухми палағдаи аз занбӯруғҳо сироятёфта касал шаванд. Ба мурғҳо додани хӯроки бесифат, тӯда-тӯда нигоҳ доштани онҳо ва риоя накардани қоидаҳои беҳдоштӣ (санитарӣ) низ омили cap задани аспергиллёз аст. Мурғобӣ ва ғозҳо асосан баҳорон, бештар дар моҳи май, касал мешаванд. Аспергиллёз бемории хавфнок буда, ба хоҷагиҳои мурғпарварӣ зарари калони иқтисодӣ меоварад (баъзан 50-90%-и чӯҷаҳои касал нобуд мешаванд). Спораҳои занбӯруғ ба воситаи роҳҳои нафас ба организми ҳайвон дохил шуда, инкишоф меёбанд. Давраи ниҳонии аспергиллёз 3-10 шабонарӯз давом мекунад. Мурғи касал сусту беҳолат мешавад, ҳангоми нафасгирӣ гарданашро пеш ёзонда боло мебардорад, нӯлаш боз аст, аз биниаш оби кафкмонанд меравад. Гови бемор месурфад, кавша намекунад, бо душворӣ нафас мегирад, хиррос мезанад. Аспергиллёзи занбӯри асалро занбӯруғҳои аспергиллёзи flavus ва аспергиллёзи niger ба вуҷуд меоваранд. Ангезандаи он ба организми занбӯр бо гард ва шаҳди гул ворид мешавад. Дар натиҷа шиками занбӯр сахт ва ранги он зарду сабзтоб ё сиёҳ шуда мефавтад. Аспергиллёзи занбӯр бештар баҳорон ва зимистон ба вуҷуд меояд (ба авҷи беморӣ ҳавои хунук ва нам мусоидат мекунад). Аспергиллёз дар рустаниҳо низ дучор меояд. Масалан, аспергиллёзи ангур бо номи тосаки аспергиллёзӣ маълум буда, бештар дар навоҳии водии Вахш ба мушоҳида мерасад. Ҳангоми он дар ғужби ангур доғҳои сафед пайдо мешаванд, ки минбаъд ранги онҳо тира мегардад; ғужб пӯсида мекафад, мағор мезанад ва сиёҳтоб мешавад. 
Усулҳои пешгирӣ: фароҳам овардани шароити мусоиди беҳдоштӣ (санитарию гигиенӣ); додани хӯроки хушсифат, риоя намудани қоидаҳои байторӣ ва беҳдоштии хӯрокдиҳӣ; саривақт ба роҳ мондани дезинфексия; ба ҷойҳои хушку офтобрӯя гузоштани кандуҳо, иваз кардани шон­ҳои наслдори бо аспергиллёз сироятёфта, ба занбӯрҳо додани асал ё қандоб (17-19 % об дорад). 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Полтев В. И. Болезни пчел. Ленинград, 1964;
* Спесивцева Н. А. Микозы и микотоксикозы. Москва, 1964;
* Руководство по инфекционным болезням. Москва, 2000;
* Малышев В. В. Крыленков, В. А. Эколого-эпиде­мио­логические проблемы процессов биоразрушения среды обитания по­пуляции людей в мегаполисе. СПб., 2001.

Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ
Аспергиллотоксикоз

**Аспергиллотоксикоз** (Aspergillotoxicosis) — навъе аз заҳролудии ҳайвонот.

Аспергиллотоксикоз ҳангоми истеъмоли хӯроке, ки аз занбӯруғҳои ҷинси аспергилла сироят ёфтааст, ба амал меояд. Аспергиллотоксикоз боиси илтиҳоби узвҳои ҳозима ва иллати силсилаи марказии асаб мегардад. Аз занбӯруғҳои аспергилла муш, калламуш, харгӯш, парандаҳо, хук, чорвои калон, асп ва ғайра заҳролуд мешаванд. Аспергиллотоксикозба хоҷагиҳо (махсусан ба парандапарварӣ) зиён меоварад. Занбӯруғҳои аспергилла дар ҳама ҷо (рустаниҳои хушкида, хӯроки дурушти чорво, улуфа, хок ва ғайра) дучор меоянд. Аспергиллотоксикоздар ҷойҳои сернам ва гарм (27-40°С; барои аспергилла фумугатус 45-50°С), махсусан дар хасбедаи тафсида хуб месабзад. Ҳама гуна хӯроки чорво (хасбеда, улуфа, ғалла, мах­сусан хӯрокиҳои омехтае, ки дар таркибашон донҳои осебдида доранд) метавонанд сабаби заҳролудӣ гарданд. Заҳри аспергиллаҳо ба организм таъсири ҷузъӣ ва умумӣ мерасонад. Ҳангоми таъсири ҷузъии он пӯст, луобпардаҳои роҳи нафас ва чашм газак мегирад. Аз таъсири умумии заҳр силсилаи марказии асаб хароб, мубодилаи моддаҳо вайрон ва миқдори калсию фосфори хун зиёд мешавад, бофтаҳои дил, ҷигар, гурда, аъзои ҳозима ва узвҳои хунофар осеб меёбанд. Дар ҳолати аспергиллотоксикоз масуният (иммунитет) ба вуҷуд намеояд.

Аспергиллотоксикоз шадид ва музмин мешавад. Аспергиллотоксикози шадид аксар марговар буда, 6-10 шаборӯз давом мекунад. Аспергиллотоксикози музмин солҳои зиёд идома меёбад. Рӯзҳои аввали касалӣ ҳайвон харобу лоғар ва дарунрав шуда, бо душворӣ нафас мегирад, месурфад, аз даҳонаш кафк меояд; ҳайвони бордор ба­ча мепартояд. Касалиро аз рӯи маълумоти эпизоотологӣ, клиникӣ, патолого-анатомӣ ва тадқиқи пурраи токсико-микологии хӯроки ҳайвонот ташхис мекунанд. Зери назорати ҷиддии байторию беҳдоштӣ гирифтани хӯроки ҳайвонот, ҷудо нигоҳ доштани ҳайвони касал, ба ҳайвонот додани хӯрокиҳои серғизову хушсифат роҳҳои асосии пешгирии аспергиллотоксикоз мебошанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Кузнецов А. Ф. Ветеринарная микология. Москва, 2001.

Гурӯҳ:Касалиҳои ҳайвонот