Нағзаки сиёҳ

**Обилаи ҳақиқӣ**, ё **нағзаки сиёҳ** (; праслав. *о-sър-а — хориш, гармӣ) — сирояти вирусии баландгузаранда, бемории ниҳоят хатарнок мебошад, ки бо ҷараёни вазнин, табларза, пайдоиши захмҳо (гармӣ) дар пӯст ва пардаҳои луобӣ тавсиф мешавад ва аксаран аз худ шрамҳо (ҷароҳатҳо) боқӣ мегузорад. Онро ду намуди вирусҳо ба вуҷуд меоранд: *Variola major* (фавт 20—40 %, дар баъзе эпидемияҳо — то 90 %) ва *Variola minor* (фавт 1—3 %), ки ба оилаи *Poxviridae*, зероилаи *Chordopoxvirinae*, ҷинси *Orthopoxvirus* тааллуқ доранд. Одамоне, ки пас аз обила зинда мемонанд, метавонанд қисман ё пурра биноии худро гум кунанд ва дар пӯсташон қариб ҳамеша дар ҷойҳои захмҳои собиқ шрамҳои зиёд — обилаҷойҳо боқӣ мемонанд.

Шахсони гирифтори обилашуда дорои масунияти устувор нисбат ба ин беморӣ мебошанд.

Охирин мавриди сироятёбӣ аз обила дар шароити табиӣ 26 октябри соли 1977 дар шаҳри Марка-и Сомалӣ ба қайд гирифта шудааст. Тобистони соли 1978  (дар натиҷаи сирояти дохилилабораторӣ) ба қайд гирифта шуд, ки боиси марги аксбардори тиббӣ, Ҷанет Паркери 40-сола гардид. Ҳисобида мешавад, ки ин беморӣ пурра маҳв карда шудааст, ва ин ягона мавриди ғалабаи комили башарият бар ягон бемории вируси мебошад.

## Баррасии таърихӣ

### Эволютсияи вирус
Замони пайдоиши вируси обилаи ҳақиқӣ дақиқ маълум нест. Эҳтимол дорад, ки хати эволютсионии он дар байни 68 ва 16 ҳазор сол пеш ҷудо шуда бошад. Доираи васеи санаҳо ба ҳисобҳои мухталифе, ки барои калибровкаи соатҳои молекулавӣ истифода мешаванд, вобаста аст. Як клада-и штаммҳо ба *Variola major* (вирусе, ки шакли аз ҷиҳати клиникӣ вазнинтари бемориро ба вуҷуд меорад) тааллуқ дорад, ки ба одам гузашта, дар байни асрҳои V ва XVI аз Осиё паҳн шудааст. Кладаи дуюм ду намуди Variola *Alastrim minor*-ро (шакли аз ҷиҳати фенотипӣ сабуки обила) дар бар мегирад, ки дар Амрико тавсиф шуда ва дар Африқои Ғарбӣ ҷудо карда шудааст, ки он аз аҷдоди умумии вируси обилаи ҳақиқӣ дар байни асри XV то милод ва асри VII милодӣ ҷудо шудааст. Баъдан ин клада дар тақрибан асри XIII ба ду субклада тақсим шуд.

### Обила то давраи эмкунии оммавӣ
Ёдоварӣ дар бораи обила ҳанӯз дар асарҳои Гиппократ ва Гален дида мешавад. Дар назди арабҳо, бино ба шаҳодати табиби араб Арон, ки дар асри VII зиндагӣ мекард, обила аз замонҳои қадим маълум буд. Баъзе табибон ҳатто чунин мепиндоштанд, ки сабаби обила «ҷӯшидани» хуни гарми кӯдакон аст, ки гӯё ба организм барои халос шудан аз «омехтаҳои зараровар»-и хуни модар кӯмак мекунад. Аввалин тавсифи муфассали обиларо, эҳтимолан, Абубакр Муҳаммад ар-Розӣ анҷом додааст; ӯ инчунин аввалин шуда қайд кард, ки обила ва сурхак бемориҳои гуногунанд, на марҳилаҳои гуногуни як беморӣ, тавре ки он вақт ҳисобида мешуд. Абӯалӣ ибни Сино аввалин шуда обиларо ҳамчун бемории гузаранда тавсиф кардааст. Бинобар шабоҳати генетикии вируси  ва обилаи одам, тахмин зада мешавад, ки вируси обила аз шутурҳо ба одам гузаштааст.

Эпидемияи обилаи сиёҳ бори аввал дар асри IV дар Чин паҳн шуд ва дар нимаи асри VI ба Корея расид. Соли 737 дар натиҷаи обила зиёда аз 30 % аҳолии Ҷопон маҳв шуд (сатҳи марг дар минтақаҳои сераҳолӣ то ба 70 % мерасид). Дар Ҳиндустон илоҳаи махсуси обила — Мариатале мавҷуд буд; ӯро дар шакли зани ҷавони сурхпӯш тасвир мекарданд, ки хислати хеле тезу тунд дошт — бино ба ривоят, рӯзе ӯ бо кадом сабабе аз падараш хафа шуда, дар хашм ба рӯи ӯ гарданбанди тиллоии худро партофт ва дар ҷое, ки донаҳои гарданбанд ба пӯст расиданд, обилачаҳо пайдо шуданд. Бо ёди ин, диндорон кӯшиш мекарданд, ки Мариаталеро хушнуд созанд ва ба ӯ қурбониҳо меоварданд. Дар Корея эпидемияҳои обиларо бо ташрифи рӯҳе шарҳ медоданд, ки ӯро «меҳмони мӯҳтарам обила» меномиданд. Барои ӯ меҳроб месохтанд ва беҳтарин хӯроку шаробҳоро меоварданд.

Баъзе пажӯҳишгарон чунин мешумориданд, ки обила дар Инҷил (Китоби Хуруҷ, боби IX, ояти 9—10) зикр шудааст, ки дар он, дар тавсифи даҳ офати Миср гуфта мешавад: «...ва дар одамон ва чорпоён ҷароҳатҳои бо обилачаҳо дар тамоми замини Миср пайдо хоҳад шуд», гарчанде ки зери «ҷароҳатҳо» шояд бемории дигари пӯст дар назар дошта шуда бошад. В. В. Святловский навиштааст, ки аз Ҳиндустон обила ба минтақаҳои дигар тавассути лашкари Искандари Мақдунӣ паҳн шудааст ва дар соли 60 то милод дар Руми Бостон пайдо шудааст. Тахмин мерафт, ки он чизе, ки бо номи тоуни Антонинус машҳур аст ва дар асри II легионҳои румии Марк Аврелий-ро фаро гирифт, обила буд, аммо тавсифи тоуни Антонинус аз ҷониби Гален ба хусусияти ҷараёни бемории обилаи ҳақиқӣ мувофиқат намекунад.

Тибқи маълумоти илмии кофӣ боэътимод, аввалин тавсифи эпидемияи обила дар қисми ғарбии Дунёи Қадим ёдоварии кӯтоҳ дар Қуръон (соли 632 навишта шудааст) мебошад: дар солҳои 569—570 лашкари ҳабашиҳо, ки Макка-ро муҳосира карда буданд, ба бемории барояшон номаълум гирифтор шуданд.

Дар асри VI обила, ки аз Африқо дар замони Юстиниан I оварда шуда буд, дар Византия мушоҳида мешуд. Арабҳои мусулмон бо шурӯи истилоҳо, дар асрҳои VII—VIII обиларо аз Испания то Ҳиндустон паҳн карданд: таърих пайдоиши обиларо дар Сурия, Фаластин ва Форс дар асри VII, дар Ситсилия, Италия, Испания ва Франсия дар асри оянда, яъне VIII, шоҳидӣ додааст.

Аз асри VI обила зери номи лотинии *variola*, ки то имрӯз боқӣ мондааст ва бори аввал аз ҷониби усқуф Марий аз Аванш дар соли 570 истифода шудааст, фигуратсия мекунад. Аз ҳамон замон обила бо номи доимии худ ҳар сол ҷони бисёр одамонро дар Аврупо мегирифт. Дар байни норманҳо, ҳангоми ҳуҷуми онҳо ба Париж (дар соли 846), он то андозаи даҳшатнок паҳн шуд. Коббо, наздики шоҳ Карли Тас (Лысый) низ бемор шуд. Шоҳ аз тарси он ки сироят ба худи ӯ ва дарбораш нарасад, фармон дод, ки ҳамаи сироятшудагон ва инчунин ҳамаи шахсоне, ки дар назди беморон буданд, кушта шаванд. Чунин чораи қатъӣ дар бораи қудрат ва бераҳмии беморӣ, ки ба муқобили он гирифта шуда буд, тасаввурот медиҳад. Аз тарафи дигар, аллакай барвақт аз тиб талаботи қатъии наҷот аз ин беморӣ шуруъ шуд ва нотавонии табибонро сахт ҷазо медоданд.

Маликаи Бургундия Аустригилда, ки аз обила вафот мекард, аз ҳамсараш ҳамчун охирин лутф хоҳиш кард, ки ҳарду табиби ӯро қатл кунад, агар онҳо натавонанд ӯро наҷот диҳанд. Шоҳ Гунтран хоҳиши ӯро иҷро кард ва фармон дод, ки табибони донишманд Николаус ва Донатусро бо шамшерҳо пора-пора кунанд. Дуоҳо, ҷодуҳо ва тӯморҳои бар зидди обила фикр кардашуда, албатта, ба суст шудани обила заррае мусоидат накарданд, ба монанди усулҳои табобати онвақта (масалан, вақте ки беморро либоси сурх мепӯшониданд, то «обиларо ба берун фиреб дода бароранд»). Паҳншавии беморӣ ба дараҷае расид, ки кам одамеро вохӯрдан мумкин буд, ки обила набаромада бошад; бинобар ин дар асрҳои миёна дар назди олмониҳо зарбулмасале пайдо шуд: «*Von Pocken und Liebe bleiben nur Wenige frei*» (Аз обила ва ишқ танҳо андаке эмин мемонанд).

Аз асри XV Аврупо аллакай гӯё як беморхонаи пайвастаи обиларо мемонд, ба тавре ки табибон (масалан, ) ба гуфтани он шурӯъ карданд, ки «ҳар як одам бояд ақаллан як бор дар умраш ба обила гирифтор шавад». Табиби англис Килвай дар рисолаи худ дар бораи обила (соли 1593) «зарур надонист, ки ба тавсифи муфассали ин беморӣ ворид шавад, зеро он ба қарибӣ ба ҳама хуб маълум аст». Аз Аврупо обила ба Амрико рафт ва дар он ҷо соли 1527 ҷони миллионҳо ҳиндуҳоро гирифт, бисёр қабилаҳо пурра маҳв шуданд. Дар солҳои 1577 ва 1586 эпидемияҳои даҳшатноки обила Франсияро азоб медоданд, ки дар бораи онҳо Баллоний навиштааст: «чунин маргу мир дар ёди одамон набуд; қариб ҳамаи онҳое, ки ба обила гирифтор шуда буданд, мемурданд».

Таърихнигори машҳури англис Томас Маколей дар бораи марги малика Мария, ки соли 1694 аз обила вафот карда буд, қайд мекунад, ки ин беморӣ дар он замон яке аз даҳшатноктарин ёварони марг буд: «Тоун ё вабо марговартар буд, аммо он ба соҳилҳои мо танҳо як ё ду бор дар ёди одамон омада буд, дар ҳоле ки обила беист дар байни мо буд, қабристонҳоро аз мурдагон пур мекард, ҳамаи онҳоеро, ки ҳанӯз ба он гирифтор нашуда буданд, дар тарси доимӣ нигоҳ медошт ва дар рӯи одамоне, ки ҷонашонро раҳм карда буд, нишонаҳои зишт ҳамчун тамғаи қудрати худ боқӣ мегузошт, кӯдакро барои модари аслиаш ношинохта мекард ва арӯси зеборо дар чашми домод ба ашёи нафрат табдил медод». «Обила ба ҳеҷ кас раҳм намекард, — мегӯяд професссиор Иммерман, — на ба ашрофон ва на ба мардуми оддӣ; он қувваи ҳалокатовари худро ҳамон қадар зуд-зуд дар кулбаҳои камбағалон паҳн мекард, ки дар манзилҳои сарватмандон ва он ба қасрҳои ҳокимон ворид шуда, на як бор ба сулолаҳои аврупоӣ таҳдид мекард».

Сар аз асри XVII аллакай бисёр далелҳои воқеӣ дар бораи обила мавҷуданд, ки аз ҷониби муосирон сабт шудаанд. Азбаски ягон кишваре дар Дунёи Қадим ва Нав набуд, ки дар он обила ҳукмронӣ накунад, манзараи даҳшатноки нобудсозӣ ва зиштсозии башарият ба вуҷуд меояд. Дар бисёр давлатҳо маълумоти оморӣ дар бораи фавт аз обила боқӣ мондааст. Чунончи, дар Осорхонаи Бритониё чунин маълумот дар бораи фавт дар Лондон дар асри XVII мавҷуд аст. Дар асри оянда мартирологи даҳшатноки обила идома ёфт: «қариб ягон нафар аз ҳазор нафар набуд, ки ба обила гирифтор нашуда бошад», — навиштааст Мед дар соли 1747, ва дар охири аср, дар соли 1788, Плед дар «Очеркҳои фавти муқоисавӣ дар ҳама давлатҳо» дар бораи обила чунин мегӯяд: «кам касе аз ин беморӣ халос мешавад, хусусан дар шаҳрҳои сераҳолӣ, ки манбаъҳои сироят доимо мавҷуданд. Қариб як мушт одамони бумии пойтахт метавонанд мутмаин бошанд, ки аз ин сироят, ки дар ҳама ҷо дар атрофи онҳо ниҳон аст, халос шудаанд». Аз обила 1/6 — 1/8 ҳиссаи тамоми беморон мемурданд ва дар кӯдакони хурдсол фавт ҳатто ба 1/3 мерасид. Нисбат ба фавти умумӣ ҳиссаи обила 1/4 ва ҳатто зиёда аз 1/3-ро ташкил медод. Рақами умумии тамоми мавридҳои марг аз обила дар Пруссия то аввали асри XIX ҳар сол 40 ҳазор нафар муайян карда мешуд. Бино ба Юнкер, танҳо дар соли 1796 дар Олмон аз ин беморӣ 70 ҳазор сокин ба ҳалокат расиданд. Дар Аврупо ҳар сол аз обила зиёда аз 1,5 миллион нафар мемурданд. Пас аз вабо (тоун) обила даҳшатноктарин беморӣ дар Аврупои асри XVIII буд .

Дар Франсия-и асри XVIII, вақте ки полис ягон касро кофтуков мекард, ҳамчун нишонаи махсус зикр мешуд: «Нишони обила надорад». Паҳншавии васеи обила яке аз сабабҳои сӯиистифода аз косметика шуд: қабати ғафси сафеда ва ғоза, ки ба рӯй молида мешуд, имкон медод, ки на танҳо ба пӯст ранги дилхоҳ дода шавад, балки ҷароҳатҳои обила низ пинҳон карда шаванд.

### Вариолятсия
Ар-Розӣ ва Абӯалӣ ибни Сино тавсифҳои классикии обилаи ҳақиқиро боқӣ гузоштаанд. Ар-Розӣ инчунин аз вариолятсия, эмкунии обилаи сабуки инсонӣ ёдовар шудааст, ки он аввалин муқовимати ҷиддии инсон дар муборизаи ӯ бо ин бемории сироятӣ гардид.

Вариолятсия аз эмкунии чирки обила аз пустулаи пухтаи бемори гирифтори обилаи ҳақиқӣ иборат буд, ки боиси ба бемории обила дар шакли сабук гирифтор шудан мегашт. Ин усул дар Шарқ ақаллан аз аввали Асрҳои миёна маълум буд, дар Ҳиндустон дар бораи он сабтҳои асри VIII ва дар Чин — асри X боқӣ мондаанд. Вариолятсия дар болои духтарчаҳои хурдсоли барои ҳаёти ҳарам пешбинишуда гузаронида мешуд, то зебоии онҳоро аз шрамҳои обила ҳифз кунанд. Инчунин ин усул дар Африқо, Скандинавия, дар назди халқиятҳои маҳаллии Урал ва Сибир истифода мешуд.

Ба Аврупо ин методика бори аввал аз Туркия аз ҷониби ҳамсари сафири Бритониё дар Константинопол Мэри Уортли Монтегю дар соли 1718 оварда шуд, ки ӯ дар бораи вариолятсия дар назди туркҳо фаҳмида, писари шашсолаи худро эм кард. Дар Англия, пас аз таҷрибаҳо дар болои ҷинояткорон ва кӯдакони ятимхонаҳои калисо, обила ба оилаи шоҳи Бритониё Георг I эм карда шуд.

Дар 8 соли аввал дар Англия ба 845 нафар обила эм карда шуд, ки аз онҳо 17 нафар тоб наоварда вафот карданд, яъне вариолятсия 2 % фавт медод. Азбаски обилаи ҳақиқӣ ба фавти 10—20 маротиба бештар оварда мерасонд, вариолятсия дар аввал маъруфияти васеъ дошт. Аммо он на танҳо баъзан боиси марги эмшудагон аз обила мегашт (дар байни қурбониён теологи машҳур Ҷонатан Эдвардс дар соли 1758 буд), балки аксар вақт худаш боиси эпидемия мегашт ва на ҳамеша онҳоеро, ки инокулятсияро гузаштаанд, аз сироятёбии минбаъдаи обила муҳофизат мекард; чунончи, В. В. Святловский қайд кардааст, ки ин қисман ба он вобаста буд, ки бевосита бо эмкунӣ аксар вақт табибони беихтисос ва қаллобон машғул мешуданд. Табиби англис Геберден дар охири асри XVIII исбот кард, ки дар давоми 40 соли истифодаи вариолятсия танҳо дар Лондон 25000 нафар бештар аз ҳамон солҳои пеш аз ҷорӣ намудани эмкунӣ фавтидаанд. Анҷело Гатти соли 1760 китоберо дар бораи дуруст гузаронидани вариолятсия нашр кард, ки дар он нишон медод, ки «эмкуниро бояд бо сӯзанзании сатҳии нозук анҷом дод ва ба ҳеҷ ваҷҳ бо буришҳои амиқ ё, ки аз ин ҳам бадтар аст, ба воситаи захмҳое, ки ба онҳо исфанҷҳо ва тангаҳои бо чирки обила таршударо мемолиданд, анҷом надод», асари ӯ маъруфияти калон дошт, аммо натавонист корро ислоҳ кунад. Вариолятсия дар Франсия бо санади парламент дар соли 1762 мамнӯъ шуд, аммо дар Англия то соли 1840 вуҷуд дошт. Сарфи назар аз ин, табиб Ватсон, бо надоштани ваксинаи бехатари обила, онро соли 1862 дар киштӣ дар баҳр истифода бурд, вақте ки дар байни матросҳо эпидемия сар шуд, ва дар ин ҳол ҳамаи 363 эмшудагон зинда монданд, дар ҳоле ки 9 нафар аз 12 бемори обила вафот карданд.Одатан дар Аврупо мегӯянд, ки англисҳо халқи девона ва ҳаяҷонзадаанд; девонаанд, зеро онҳо ба кӯдакони худ обила эм мекунанд, то пеши пайдоиши онро дар онҳо гиранд; ҳаяҷонзадаанд, зеро онҳо бо шодӣ ба кӯдакони худ ин бемории даҳшатнокро бо мақсади пешгирии бадии ҳанӯз номаълум мерасонанд. Англисҳо бошанд аз тарафи худ мегӯянд: дигар аврупоиҳо — тарсончак ва одамони рӯ ба завол ҳастанд: тарсончаканд, зеро онҳо метарсанд, ки ба кӯдакон дарди ночиз расонанд; одамони рӯ ба завол, зеро кӯдакони худро ба хатари нобуд шудан аз обила дучор мекунанд.

### Иммунизатсия

Дар охири асри XVIII чанд мушоҳидакор ба обилаи гов, беморие, ки зуд-зуд дар аспҳо ва говҳо вохӯрда мешуд, таваҷҷӯҳ карданд. Дар говҳо он дар шакли пустулаҳо, ҳубобчаҳо бо таркиби чирк дар пистон зоҳир мешуд, ки ба обилачаҳои инсон хеле шабоҳат доштанд. Аммо обилаи гов дар ҳайвонот нисбат ба обилаи ҳақиқӣ дар инсон хеле сабуктар мегузашт ва метавонист ба ӯ гузарад. Говдӯшҳо аксар вақт ба обилаи гов гирифтор мешуданд, аммо баъдан ба обилаи ҳақиқӣ бемор намешуданд. Далели он, ки дар артиши англисӣ-и асри XVIII гирифторӣ ба обила дар кавалерия нисбат ба пиёдагард хеле камтар буд, падидаи ҳамон як навъ мебошад (сироятёбӣ бо обилаи аспҳо, ки масуният ба обилаи ҳақиқиро медод).

Ҳанӯз дар соли 1765 табибон Суттон ва Фюстер ба ҷамъияти тиббии Лондон хабар доданд, ки обила дар говҳои ширдеҳ, агар одам ба он сироят ёбад, ӯро аз бемории обилаи ҳақиқии инсонӣ муҳофизат мекунад. Ҷамъияти тиббии Лондон бо онҳо розӣ нашуд ва мушоҳидаи онҳоро як тасодуфи оддии сазовори тадқиқоти минбаъда набуда донист. Аммо дар соли 1774 фермери англис Бенҷамин Ҷести оилаи худро бо обилаи гов бомуваффақият эм кард ва ҳамин корро муаллими олмонӣ Петер Плетт дар соли 1791 анҷом дод.

Мустақил аз онҳо, инро табиб ва табиатшиноси англис Эдвард Ҷеннер кашф кард, ки ӯ дар давоми 30 сол ҳолатҳои табиии обилаи говро мушоҳида карда, қарор дод, ки таҷрибаи оммавии эмкунии обилаи говро анҷом диҳад. Дар ҳузури табибон ва одамони бегона Ҷеннер обиларо аз дасти говдӯши ҷавон Сара Нелмс, ки тасодуфан ба обилаи гов сироят ёфта буд, гирифта, ба писарбачаи ҳаштсола Ҷеймс Фиппс эм кард. Обила гирифт, танҳо дар ду ҷои эмшуда инкишоф ёфт ва ба таври муқаррарӣ гузашт. Сипас 1 июли ҳамон сол Ҷеннер ба Фиппс обилаи ҳақиқии инсониро эм кард, ки он дар ӯ, ҳамчун шахси бо эмкунии пешгирикунанда муҳофизатшуда, нагирифт.

Ду сол пас Ҷеннер асари худро зери номи * (Тадқиқот дар бораи сабабҳо ва амалҳои variolae vaccinae, беморие, ки дар баъзе музофоти ғарбии Англия, хусусан дар Глостершир, кашф шуда ва бо номи обилаи гов маълум аст, бо ҷадвалҳо, Л., 1798) нашр кард. Дар ин брошюра Ҷеннер нишон медод, ки обилаи гов ва ҳақиқӣ ду шакли як беморӣ мебошанд, ба тавре ки гузаронидани обилаи гов ноҳассосият ба обилаи ҳақиқиро медиҳад.

 Дурии инсон аз тарзи ҳаёте, ки табиат барояш муайян кардааст, боиси бемориҳои зиёде барои ӯ гардид. Бо парастиши дурахш, дода шудан ба хоҳиши боҳашаматӣ ва дӯст доштани вақтхушӣ, ӯ худро бо шумораи зиёди ҳайвонот иҳота кард, ки шояд дар аввал пешбинӣ нашуда буданд, ки шарики ӯ бошанд… Гов, хук, гӯсфанд ва асп — ҳамаи онҳо бо мақсадҳои гуногун таҳти васоят ва ҳимояти ӯ мебошанд… Оё оқилона нахоҳад буд агар тахмин кунем, ки сарчашмаи обила моддаи сироятии намуди махсус аст, ки аз бемории асп ба вуҷуд омадааст ва ҳолатҳои тасодуфӣ, ки такроран ба вуҷуд омадаанд, ин бемориро тавре тағйир доданд, ки он он шакли гузаранда ва хатарнокеро пайдо кард, ки мо одатан дар вақти ҳалокатҳо дар байни худ мебинем? 
: *Манбаъ: [[Ҷеннер, Эдвард|Э. Ҷеннер]] [https://books.google.com/books?id=tj3h3ZA0ppAC «Тадқиқоти сабабҳо ва амалҳои обилаи гов»] *

Соли 1800 ваксинатсия дар артиши англисӣ ва флот ҳатмӣ эътироф шуд. Дар ин солҳо он дар мустамликаҳои англисӣ, Амрикои Шимолӣ ва минбаъд дар Аврупо паҳн шуд. Соли 1803 шоҳи Испания, ки ба фоидаи ваксинатсия боварӣ ҳосил карда буд, ба табиби шахсии худ Франсиско Хавйер де Балми фармон дод, ки ваксинаро ба мулки испаниҳо дар Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ расонад. Барои он ки онро дар ҳолати коршоям дар вақти сафар нигоҳ дорад, табиб аз ятимхонаҳои Испания 22 писарбачаи аз 3 то 9-соларо гирифт, ки қаблан обилаи гов ё ҳақиқӣ набаромада буданд. Ҳангоми гузаштан аз Уқёнуси Атлантик де Балми ятимонро бо «занҷири зинда» эм мекард. Ду кӯдак пеш аз сафар эм карда шуданд ва вақте ки обилачаҳои обилаи гов дар дастони онҳо пайдо шуданд, ҷудошавандаҳо аз он захмҳо барои ваксинатсияи ду кӯдаки навбатӣ истифода шуданд.

Соли 1807 Подшоҳии Бавария аввалин кишваре шуд, ки дар он ҷо обилазанӣ барои аҳолӣ ҳатмӣ карда шуд. Дар солҳои аввали пас аз ихтирои ваксинатсия, он аз даст ба даст гузаронида мешуд (обилаи гов ба як одам эм карда мешуд, сипас пас аз чанд рӯз ҷудошаванда аз ҷои эмкунӣ гирифта ва ҳамчун мавод барои ваксинатсияи навбатӣ истифода мешуд). Ин усул (эмкунии *лимфаи гуманизатсияшуда*) вайрон кардани обилаҷои дасти шахси эмшударо талаб мекард (ҳангоми гирифтани маводи эмкунӣ), ки метавонист боиси илтиҳоб дар ҷои эмкунӣ ва суст шудани шифои захм гардад. Ба ғайр аз ин, ҳамроҳ бо обилаи гов метавонистанд барангезандагони бемориҳои гуногун, аз ҷумла сифилис ва сурхбод гузаранд. Ҳамаи ин якҷоя водор сохт, ки ба лимфаи ҳайвонот рӯ оварда шавад. Маълум шуд, ки обила дар гӯсолаҳое, ки дар аввал ба онҳо обилаи гови худрав эм шудааст, комилан бехатар мебошад. Обилаи аз гӯсолаҳо гирифташударо ба одамон эм мекунанд ва ҳамон обилаи гӯсоларо ба гӯсолаҳои дигар эм мекунанд. Аз замони истифодаи обилаи гӯсола (аз солҳои 1860-ум) обилазанӣ барои омма дастрас гардид, зеро имкон пайдо шуд, ки маводи зарурӣ барои обила ба ҳар миқдор, хеле арзон дастрас карда шавад ва обилазанӣ паҳн карда шавад, бе он ки ба муқовимати мардум, ки инстинктиван аз гирифтани обила ва эмкунӣ аз даст ба даст нафрат доштанд, дучор гардад. Усули соддатарини тайёр кардани ваксина аз тарошидани пустулаҳои обила дар гӯсолаҳо ва молидан бо глитсерин (*детрит-и обила*) иборат буд. Аллакай дар асри XX ваксинаи лиофилӣ хушкшуда пешниҳод гардид. Чунин ваксина дорои устуворӣ ба омили ҳарорат буд, ки барои кишварҳои тропикии Африқо, Осиё, Амрикои Ҷанубӣ, ки дар он ҷо доруи моеъ зуд ғайрифаъол мешуд, ниҳоят муҳим буд.

### Иммунизатсияи оммавӣ

Дар Амрико, Осиё ва Африқо нағзак боз тақрибан дусад сол пас аз ихтирои ваксина боқӣ монд. Дар асри XX вирус ҷони 300—500 миллион нафарро рабуд. Дар охири солҳои 1960-ум нағзак ба 10—15 млн нафари ваксинанашуда сироят мекард. Дар соли 1958 муовини вазири тандурустии ИҶШС В. М. Жданов дар иҷлосияи XI-уми Ассамблеяи умумиҷаҳонии тандурустӣ бо барномаи маҳви нағзак дар тамоми ҷаҳон суханронӣ мекунад. Пас аз суханронӣ қатъномаи WHA11.54 қабул шуд, ки аз ҷониби ассамблея якдилона тасдиқ гардида, ба маъракаи мубориза бар зидди нағзак оғоз бахшид. Дар соли 1967 Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ (СУТ) дар бораи пурзур намудани маҳви нағзаки аслӣ тавассути ваחסниикунии оммавии башарият қарор қабул мекунад.

Охирин мавриди сирояти нағзаки аслӣ бо роҳи табиӣ дар Сомалӣ соли 1977 тавсиф шудааст. Соли 1978 охирин мавриди сирояти лабораторӣ низ ба қайд гирифта шуд. Расман дар бораи маҳви нағзак соли 1980 дар Ассамблеяи СУТ эълон карда шуд, ки пеш аз он хулосаи дахлдори комиссияи мутахассисон дар моҳи декабри соли 1979 бароварда шуда буд.

Хароҷот барои маъракаи барҳамдиҳии нағзак аз соли 1967 то 1979 298 миллион доллари ИМА-ро ташкил дод (тақрибан 2,16 миллиард доллар бо нархҳои соли 2018), ё 29 миллион доллар дар як сол. 200 миллион долларро кишварҳои Африқо, ки барои онҳо нағзак бемории эндемикӣ буд, ҷудо карданд, 98 миллион доллари боқимондаро дигар кишварҳои ҷомеаи ҷаҳонӣ пешниҳод намуданд. Аз соли 1958 то 1979 ИҶШС якуним миллиард воя ваксинаи зидди нағзак пешниҳод кард ва инчунин мутахассисонро ба ҷойҳои паҳншавии беморӣ дар кишварҳои Осиё ва Африқо фиристод.

Нағзаки аслӣ — аввалин аз ду бемории сироятӣ (дуюм — вабои чорпои калон) мебошад, ки бо ёрии ваחסниикунии оммавӣ мағлуб карда шудааст. Ваксинатсия бар зидди нағзаки аслӣ дар ИҶШС дар солҳои 1978—1982 қатъ гардид.

Бархилофи ваксинаҳои нағзаки насли якум ва дуюм, ки дар асоси он штаммҳои вирус сохта шудаанд, ки самаранокии худро дар вақти маъракаи маҳви нағзаки аслӣ дар ҷаҳон нишон доданд, ваксинаҳои наслҳои баъдӣ қаблан барои пешгирии нағзаки аслӣ истифода нашуда буданд. Асоси ваксинаҳои насли сеюмро штаммҳои зиндаи баланд-аттенуатсияшудаи вируси ваксина ташкил медиҳанд, ки бехатарӣ ва иммуногении худро нишон додаанд – штаммҳои MVA (modified vaccinia virus Ankara), LC16m8, NYVAC, Tian Tan, Б-51 БМ. Дар таҳқиқоти клиникӣ нишон дода шудааст, ки ваחסниикунии дукарата бо ваксинаи зидди нағзак дар асоси штамми MVA (IMVAMUNE®) масунияти гуморалӣ ва ҳуҷайравиро ба вуҷуд меорад, ки бо ваксинаҳои анъанавӣ қобили муқоиса аст.

### Иммунизатсия дар асри XXI
Дар соли 2001 дар ИМА президент Ҷорҷ Буши хурдӣ фармон дод, ки ҳамаи хизматчиёни ҳарбӣ аз нағзак ваксина карда шаванд, пас аз он ки спораҳои сӯхтанӣ фиристода шуданд ва хатари истифодаи нағзак ҳамчун силоҳи биологӣ ба вуҷуд омад.

Аз соли 2022 иммунизатсия бар зидди нағзаки аслӣ барои пешгирии бемории «Нағзаки маймун» истифода мешавад.

## Этиология ва патогенез

Дар ҳолатҳои маъмулӣ нағзак бо заҳролудшавии умумӣ, табларза, ҳамишҳои хос дар пӯст ва пардаҳои луобӣ, ки пай дар пай марҳилаҳои доғ, ҳубобча, пустула, пӯстлох ва ҷароҳатро мегузаранд, тавсиф мешавад.

Барангезандаи нағзак ба вирусҳои оилаи *Poxviridae*, зерсоилаи *Chordopoxviridae*, ҷинси *Orthopoxvirus* тааллуқ дорад; дорои КДН мебошад, андозаҳои 200—350 нм дорад, дар ситоплазма бо ҳосилшавии дохилиҳо афзоиш меёбад. Вируси нағзаки аслӣ бо эритротситҳои гурӯҳи хуни А-и одам наздикии антигенӣ дорад, ки ин масунияти заиф, сироятёбии баланд ва фавти гурӯҳи мувофиқи шахсонро ба вуҷуд меорад. Он ба таъсири муҳити беруна, махсусан ба хушкшавӣ ва ҳарорати паст тобовар аст. Он метавонад дар тӯли моҳҳои зиёд дар пӯстлохҳо ва пулакчаҳои аз нағзакҳои пӯсти беморон гирифташуда боқӣ монад, дар ҳолати яхкардашуда ва лиофилизатсияшуда якчанд сол зинда мемонад.

Нағзаки аслӣ ба антропонозҳо тааллуқ дорад ва як сирояти хеле гузаранда ва махсусан хатарнок мебошад. Ҳамаи одамон ба нағзак ҳассосанд, агар онҳо масунияти дар натиҷаи бемории қаблан гузаронидашуда ё ваксинатсия гирифташударо надошта бошанд. Нағзаки аслӣ дар Осиё ва Африқо васеъ паҳн шуда буд. Он сирояти ҳавоӣ-қатрагӣ мебошад, аммо инокулятсияи вирус ҳангоми тамоси мустақим бо пӯсти осебдидаи бемор ё ашёҳои аз ҷониби ӯ сироятшуда низ мумкин аст. Гузарандагии бемор дар давоми тамоми беморӣ — аз рӯзҳои охири давраи инкубатсионӣ то афтидани пӯстлохҳо мушоҳида мешавад. Ҷасадҳои фавтидагон аз нағзак низ гузарандагии баландро нигоҳ медоранд.

Ҳангоми нафас кашидани ҳавои олуда вирусҳо ба тракти респираторӣ ворид мешаванд. Сироятёбӣ тавассути пӯст ҳангоми вариолятсия ва транспласентарӣ низ мумкин аст. Вирус ба гиреҳҳои лимфавии наздиктарин ва минбаъд ба хун ворид мешавад, ки ин ба виремия оварда мерасонад. Гематогенӣ эпителий сироят меёбад, дар ин ҷо афзоиши вирус ба амал меояд, ки бо он пайдоиши энантема ва экзантема алоқаманд аст. Заифшавии масуният ба фаъолшавии флораи дуюминдараҷа ва табдили везикулаҳо ба пустулаҳо мебарад. Дар натиҷаи нобудшавии қабати сабзиши эпидермис, равандҳои амиқи фасодӣ ва деструктивӣ ҷароҳатҳо (изи захм) ҳосил мешаванд. Шоки сироятӣ-токсикӣ метавонад инкишоф ёбад. Барои шаклҳои вазнин инкишофи синдроми геморрагӣ хос аст.

## Нишонаҳо

Ҳангоми ҷараёни маъмулии нағзак давраи инкубатсионӣ 8—14 рӯз давом мекунад. Давраи аввалия бо ларза, баландшавии ҳарорати бадан, дардҳои сахти кашанда дар камар, устухони кунҷак ва дасту по, ташнагии сахт, чарх задани сар, дарди сар, қайкунӣ тавсиф мешавад. Баъзан оғози беморӣ мулоим аст.

Дар рӯзҳои 2—4-ум дар заминаи табларза ҳамиши ибтидоӣ дар пӯст ё дар шакли қитъаҳои гиперемия (сурхакмонанд, розеолёзӣ, эритематозӣ), ё ҳамиши геморрагӣ дар ҳар ду тарафи қафаси сина дар соҳаи мушакҳои сина то зери бағал, инчунин поёнтар аз ноф дар соҳаи чинҳои қадкаш ва сатҳи ботинии ронҳо («кунҷакҳои Симон») пайдо мешавад; хунрезиҳо мисли пурпура ва ҳатто мисли экхимозҳо ба назар мерасанд. Ҳамиши доғдор чанд соат, геморрагӣ — муддати тӯлонитар боқӣ мемонад.

Дар рӯзи 4-ум пастшавии ҳарорати бадан мушоҳида мешавад, нишонаҳои клиникии давраи аввалия суст мешаванд, аммо нағзакҳои маъмулӣ дар пӯсти сар, рӯй, бадан ва дасту по пайдо мешаванд, ки марҳилаҳои доғ, папула, ҳубобча, пустула, ҳосилшавии пӯстлохҳо, афтидани онҳо ва ҳосилшавии ҷароҳатро мегузаранд. Ҳамзамон нағзакҳо дар пардаи луобии бинӣ, даҳону ҳалқ, ҳанҷара, трахея, бронхҳо, конъюнктива, рӯдаи рост, узвҳои ҷинсии занона, канали пешоббарор пайдо мешаванд. Онҳо ба зудӣ ба эрозияҳо табдил меёбанд.

Дар рӯзҳои 8—9-уми беморӣ дар марҳилаи фасодгирии ҳубобчаҳо вазъи беморон боз бад мешавад, нишонаҳои энсефалопатия-и токсикӣ (вайроншавии ҳуш, сафсаттагӯӣ, барангехтагӣ, дар кӯдакон — рагкашӣ) пайдо мешаванд. Давраи хушкшавӣ ва афтидани пӯстлохҳо тақрибан 1—2 ҳафтаро мегирад. Дар рӯй ва қисми мӯйдори сар ҷароҳатҳои сершумор ҳосил мешаванд.

Тағйирёбии хун бо лейкоситоз тавсиф мешавад, дар шаклҳои вазнин тағйирёбии шадид ба чап бо баромадани миелоситҳо ва ҳуҷайраҳои ҷавон ба хун мавҷуд аст.

Ба шаклҳои вазнин шакли якҷояшуда (*Variola confluens*), пустулёзӣ-геморрагӣ (*Variola haemorrhagica pustulesa*) (яъне «нағзаки сиёҳ») ва пурпураи нағзакӣ (*Purpura variolosae*), ки дар он хунрезиҳои азим дар пӯст инкишоф меёбанд, дохил мешаванд. Дар ҳолатҳои махсусан вазнин марг ҳанӯз пеш аз пайдоиши ҳамишҳо фаро мерасад. Шакли пустулёзӣ-геморрагии беморӣ, хатарноктарин буда, бо хунрезиҳои васеъ дар пӯст, пардаҳои луобӣ, тракти меъдаю рӯда ва дигар узвҳои дохилӣ ҳамроҳӣ мекунад. Ин ориза тақрибан дар ду фоизи ҳолатҳои сироят инкишоф меёбад ва асосан дар калонсолон вомехӯрад. Ҳангоми нағзаки геморрагӣ пустулаҳо одатан ҳосил намешаванд. Ба ҷои ин, хунрезӣ дар зери пӯст ба амал меояд, ки аз ин сабаб он сиёҳ менамояд, бинобар ин ин шакли бемориро инчунин variola nigra ё «нағзаки сиёҳ» меноманд. Нағзаки геморрагӣ одатан ба марг оварда мерасонад.

Дар шахсони бо ваксинаи зидди нағзак ваחסниикунишуда нағзак сабук мегузарад (*Varioloid*). Хусусиятҳои асосии он давраи тӯлонии инкубатсионӣ (15—17 рӯз), нишонаҳои мӯътадили нотобӣ ва дигар аломатҳои заҳролудшавӣ мебошанд; ҳамиши ҳақиқии нағзак камшумор аст, пустулаҳо ҳосил намешаванд, дар пӯст ҷароҳат намемонад, шифоёбӣ пас аз 2 ҳафта фаро мерасад. Шаклҳои сабук бо табларзаи кӯтоҳмуддат бидуни ҳамиш ва вайроншавии ҷиддии вазъи саломатӣ (*Variola sine exanthemate*) ё танҳо дар шакли ҳамиши камшумор (*Variola afebris*) вомехӯранд.

Ба оризаҳои мумкин энсефалитҳо, менингоэнсефалитҳо, пневмонияҳо, панофталмитҳо, кератитҳо, ирит, сепсис дохил мешаванд.

Нишонаҳои клиникии беморӣ асос барои таҳқиқоти махсус мебошанд. Барои таҳлил мундариҷаи везикула, пустула, пӯстлохҳо, суртҳои луоб аз ковокии даҳон, хун гирифта мешаванд. Мавҷудияти вирус дар намунаҳо бо ёрии микроскопияи электронӣ, микропресипитатсия дар агар бо усули иммунофлюорессентӣ, бо ёрии ПСР муайян карда мешавад. Натиҷаи пешакӣ пас аз 24 соат, пас аз таҳқиқи минбаъда — ҷудокунӣ ва идентификатсияи вирус ба даст меояд.

## Табобат ва пешгирӣ
Тибқи