Исҳоли хунин

Дизентерия, ки дар таърих бо номи **«хуншорӣ»** (bloody flux) низ маълум буд, як навъи гастроэнтерит (илтиҳоби меъдаю рӯда) мебошад, ки боиси исҳоли хунин мегардад.

### Нишонаҳо ва аломатҳо
Шакли маъмултарини дизентерия шакли батсилавӣ (бактериявӣ) мебошад. Одатан беморӣ сабук гузашта, бо дарди начандон сахти шикам ва исҳоли зуд-зуд ҳамроҳӣ мешавад. Нишонаҳо одатан пас аз 1-3 рӯзи сироятёбӣ пайдо шуда, пас аз як ҳафта аз байн мераванд.

**Нишонаҳои асосӣ иборатанд аз:**

* Исҳоли хунин, ки метавонад бо луоб ё фасод (чирк) ҳамроҳ бошад.
* Дард ва кашишхӯрии сахти шикам (спазм).
* Табларза|Таб ва ларза.
* Эҳсоси нопурра холӣ шудани рӯдаҳо (**тенезмҳо**).
* Дар ҳолатҳои вазнин: Шок (тиб) ва гумроҳӣ (делириум).

Дар ҳолатҳои нодир, паразитҳои амёбавӣ метавонанд тавассути ҷараёни хун ба берун аз рӯдаҳо паҳн шуда, узвҳои дигар, ба монанди майнаи сар, шуш ва хусусан **[[Ҷигар|ҷигарро]]** сироят кунанд.

### Сабабҳо ва механизми беморӣ
Дизентерия дар натиҷаи сироятҳои бактериявӣ ё паразитӣ ба вуҷуд меояд. Вирусҳо одатан сабабгори ин беморӣ нестанд. Ин ангезандаҳо ба воситаи даҳон — бо истеъмоли ғизо ё оби олуда, ё тавассути дастҳои ношӯста ба рӯдаи ғафс ворид мешаванд.

Ангезандаҳои асосӣ:

 **[[Shigella]] ([[Шигелла]]):** Бактерияе, ки боиси диззентерияи батсилавӣ мегардад. Ин намуд дар саросари ҷаҳон тақрибан 1,1 миллион фавтро дар як сол ба бор меорад.
 **[[Entamoeba histolytica]] (Амёбаи бофтахор):** Паразите, ки боиси диззентерияи амёбавӣ (**амёбиаз**) мегардад ва бештар дар минтақаҳои тропикӣ вомехӯрад.

Механизми беморӣ аз он иборат аст, ки ангезандаҳо ба пардаи луобии рӯда зарар расонида, боиси илтиҳоб мешаванд. Ин боиси варами бофтаҳо (эдема), вайрон шудани ҷабби маводи ғизоӣ ва хунравӣ аз рагҳои хурди рӯда мегардад.

### Пешгирӣ ва табобат

* **Пешгирӣ:** Роҳи асосии пешгирӣ — риояи гигиенаи шахсӣ, хусусан **шустани дастҳо** ва истеъмоли ғизои бехатар аст.
* **Табобат:** Нуқтаи муҳимтарин дар табобат пешгирии беобшавии бадан (**дегидрататсия**) мебошад. Ба бемор истеъмоли зиёди моеъот ва маҳлулҳои махсуси намакин (масалан, Регидрон) тавсия дода мешавад.
* **Доруворӣ:** Дар ҳолатҳои вазнин антибиотикҳо (масалан, азитромитсин) истифода мешаванд. Истифодаи доруҳои қатъкунандаи исҳол (ба монанди лоперамид) бе машварати духтур тавсия дода намешавад, зеро онҳо метавонанд хориҷшавии токсинҳоро аз бадан боздоранд.

**Дигар бактерияҳо**

Баъзе штаммҳои *[[Escherichia coli]]* (чӯбчамикробҳои рӯда), аз ҷумла навъи энтерогеморрагӣ (маъруфтаринаш O157:H7), метавонанд боиси исҳоли хунин шаванд. Ин бактерияҳо низ ба монанди шигеллаҳо токсини Шига ҳосил мекунанд.

**Ташхис**

Ташхис дар асоси таърихи беморӣ ва муоинаи кӯтоҳ гузошта мешавад. Диссентерияро набояд бо **гематохезия** (хориҷ шудани хуни тоза аз мақъад, ки одатан ба бемориҳои қисмҳои поёнии рӯда вобаста аст) омехта кард.

**Муоинаи ҷисмонӣ**

Дар натиҷаи беобшавии бадан (Дегидрататсия), даҳон, пӯст ва лабҳо метавонанд хушк ба назар расанд. Ҳамчунин дар қисмати поёнии шикам эҳсоси дард пайдо мешавад.

**Ташхиси лабораторӣ**

* **Кишти наҷосат:** Барои муайян кардани ангезандаи дақиқ (бактерия ё паразит) истифода мешавад. Одатан аз сабаби тағйирёбии миқдори амёбаҳо дар як шабонарӯз, супоридани чанд намуна зарур аст.
* **Таҳлили хун:** Барои муайян кардани сатҳи минералҳо ва намакҳои ҳаётӣ (Электролитҳо) истифода мешавад, ки метавонанд дар натиҷаи исҳол вайрон шаванд.

**Пешгирӣ**

Роҳҳои асосии пешгирӣ иборатанд аз шустани дастҳо ва риояи қоидаҳои бехатарии ғизо, хусусан ҳангоми сафар ба минтақаҳои хавфашон баланд.

**Ваксина**

Дар айни замон ваксинаи расман тасдиқшуда бар зидди шигелла мавҷуд нест, вале якчанд намуди он дар марҳилаи таҳия қарор доранд. Таҳияи ваксинаҳо аз сабаби мушкилоти техникӣ ва набудани дастгирии кофии молиявӣ дар бахши хусусӣ кунд ҷараён дорад.

**Табобат**

Асоси табобат нигоҳ доштани сатҳи моеъ дар бадан бо истифода аз **маҳлулҳои регидрататсионӣ** (терапияи регидрататсионии даҳонӣ) мебошад. Агар бемор аз сабаби қайкунӣ ё исҳоли шадид моеъро қабул карда натавонад, бистарӣ кардан ва гузаронидани моеъ тавассути раг (Инфузия) зарур аст.

* ***Дизентерияи батсилавӣ (Шигеллоз):*** Одатан дар давоми камтар аз як ҳафта худ аз худ мегузарад. Дар ҳолатҳои вазнин антибиотикҳо ба монанди Сипрофлоксатсин истифода мешаванд. Бояд гуфт, ки бисёр штаммҳои шигелла ба антибиотикҳои маъмул тобовар шудаанд.
* **Диссентерияи амёбавӣ:** Одатан бо ду доруи зиддимикробӣ, ба монанди Метронидазол ва Паромомитсин ё Иодохинол табобат карда мешавад.

## Пешбинӣ

Ҳангоми табобати дуруст, аксари ҳолатҳои диссентерия дар давоми 10 рӯз коҳиш меёбанд ва бемор дар давоми 2–4 ҳафта комилан шифо меёбад. Бидуни табобат, беобшавии шадид метавонад боиси мушкилоти ҷиддӣ ва ҳатто марг гардад.

## Таърих

Шигелла дар ҷараёни густариши одамон аз Африқо тақрибан 50,000 то 200,000 сол пеш таҳаввул ёфтааст.

* Дар тибби суннатии Амрико, Африқо ва Осиёи Ҷанубу Шарқӣ барои табобати ин беморӣ аз тухм, барг ва пӯстлохи дарахти Капок (Ceiba pentandra) истифода мекарданд.
* Дар соли 1915, бактериологи австралиягӣ  Фанни Элеонор Вилямс ҳангоми хидмат дар Юнон таҳқиқоти бунёдиро оид ба зардобҳои (серум) ташхисӣ ва табобатии диссентерия анҷом дод, ки дар наҷоти сарбозони ҷанг аҳамияти калон дошт.

## Ҳолатҳои қобили таваҷҷуҳ

Дар тӯли таърих, диссентерия боиси марги бисёр шахсиятҳои маъруф ва таъсиргузор гардидааст:

* **580: Хилдесинда, писари Хилперики I, подшоҳи франкҳо,** дар хурдсолӣ аз диссентерия вафот кард.
* **580: Австрегилда, маликаи франкҳо**, аз ин беморӣ вафот кард. Бино ба гуфтаи Григорийи Турӣ, ӯ пеш аз марг табибони худро гунаҳкор кард ва аз шавҳараш подшоҳ Гунтрам хоҳиш намуд, ки онҳоро қатл кунад, ки ин кор иҷро шуд.
* **642: Кир (Cyrus)-и Александрия, патриархи юнонӣ ва ҳокими Миср.**
* **685: Константини IV, императори Византия.**
* **1183: Генрихи «Подшоҳи ҷавон» (писари Генрихи II-и Англия).**
* **1216: [[Иоанни безамин]] (John, King of England), подшоҳи Англия.**
* **1270: Людовики IX-и Фаронса**, ҳангоми фармондеҳии лашкар дар ҷараёни Сафари ҳаштуми салибӣ дар Тунис вафот кард.
* **1307: Эдуарди I, подшоҳи Англия**, ҳангоми сафар ба марзи Шотландия вафот кард.
* **1422: [[Генрихи V]], подшоҳи Англия**, дар синни 35-солагӣ пас аз муҳосираи шаҳри Мо (Meaux) вафот кард.
* **1536: [[Эразми Роттердамӣ]]**, гуманист ва илоҳиётшиноси давраи Эҳё.
* **1596: [[Сэр Фрэнсис Дрейк]]**, дарёнавард ва ноиб-адмирали англис, дар соҳилҳои Панама вафот кард.
* **1605: Акбари Бузург**, ҳукмрони империяи Муғулҳои Ҳинд, пас аз ҳамлаи шадиди диссентерия дар Огра вафот кард.
* **1680: Шиваҷӣ**, асосгузор ва ҳукмрони империяи Маратҳа дар Осиёи Ҷанубӣ.
* **1873: [[Давид Ливингстон]]**, сайёҳ ва тадқиқотчии машҳури Африқо.
* **1885: [[Алфонсо XII]], подшоҳи Испания**, дар синни 27-солагӣ.
* **1910: [[Ло Исю]] (Luo Yixiu)**, ҳамсари аввалини Мао Зедун, дар синни 20-солагӣ.

**Таъсири дизентерия дар ҷангҳо**

Диссентерия дар таърихи низомӣ нақши калон дорад, зеро он аксар вақт нисбат ба худи ҷангҳо сарбозони бештарро ба ҳалокат мерасонд.

* **Ҳодисаи қалъаи Селаранг (1942)**: Дар ҷараёни Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ, ҷопонҳо 17,000 асирони ҷангии англису австралиягиро дар майдони танг бидуни шароити беҳдоштӣ ва оби кофӣ маҳбус карданд. Ин ҳодиса бо сабаби паҳншавии босуръати диссентерия ва таслим шудани фармондеҳони иттифоқчӣ анҷом ёфт.

## Ҳамчунин нигаред

* Вабо
* Махмало (Тифи шикам)

Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо