open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Убайдуллоҳи Самарқандӣ

**Убайдуллоҳи Самарқандӣ** (; ? — қарни XVI) — олим ва фақеҳи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Самарқанд таваллуд шудааст. Бино ба маълумоти «Музаккиру-л-аҳбоб» аксари илмҳои расмии замонашро аз бар кардааст.

Аз ӯ асари «Сироҷу-с-соликин ва латоифу-л-орифин» боқӣ мондааст, ки аз муқаддима, ҳашт боб ва хотима иборат мебошад. Китоб ба фаъолияти шайх Лутфуллоҳи Чустӣ (вафот 1559) оид аст. Дар он муаллиф доир ба воқеаҳои сиёсии асри 16-и Фарғона, Тошканд, Самарқанд, Чағониён, Ҳисор ва ғайра маълумот медиҳад. Асар оид ба муборизаи силсилаи нақшбандия ва кубравия маълумоти фаровон дорад. Нусхаи ноқиси асари Убайдуллоҳи Самарқандӣ дар захираи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии Академияи илмҳои Узбекистон (№ 629) ва нусхаи пуррааш дар китобхонаи шахсии А. А. Семёнов маҳфузанд.
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ҳаким Муҳаммад Шарифхон

**Ҳаким Муҳаммад Шарифхони Деҳлавӣ** (; ) — пизишки форс-тоҷики Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Дар Ҳиндустон ҳаёт ба сар бурда, дар замони ҳокимияти Шоҳи Олами 2 (1759—1806) ба пояи баланди шӯҳрати табибӣ расидааст. Ба лақаби «Ашрафу-л-ҳукамо» низ машҳур буд. Ҳаким Муҳаммад Шарифхон яке аз аввалин табибони тоҷик аст, ки тибби қадимаи ҳиндии Аюрведаро аз назари тибби исломӣ мавриди таҳлилу тадқиқ қарор додааст. ӯ соҳиби таълифоти зиёд мебошад, аз ҷумла: «Илоҷу-л-амроз», «Таълифи шарифӣ», «Аҷалаи нофиа», «Ҳошияи „Нафисӣ“», «Туҳфаи оламшоҳӣ», «Шарҳи ҳуммаёти „ал-Қонун“»-и Ибни Сино, «Сифри латиф» ва ғайра.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Verma, R. J., «Greco-arabic medicine in Medieval Indiaits hakims and hospitals» — from «Hamdard medicus», vol. 22, 1977.
Иброҳими Теҳронӣ

**Иброҳими Теҳронӣ** (), машҳур ба **Мирзо Аму** (қарни XVIII — қарни XIX) — хушнавис, настаълиқнавис ва катибанависи форс-тоҷик, шогирди Мирзо Ғуломризои Исфаҳонӣ.

## Зиндагинома
Дар катибанависӣ машҳур буд ва осори барҷастае аз худ боқӣ гузоштааст. Осори таърихдори ӯ дар солҳои 1874-96 навишта шудаанд. Катибаҳои бозмонда аз ӯ дар биноҳои мазҳабӣ: катибаи атрофи айвони оинаи Имомзода Ҳамза дар ш. Рай (1291 қ./1874 м.), ки аз беҳтарин осори ӯ ба шумор меравад; катибаи ҳафтбайтӣ аз Абдулмаҷиди Қумӣ мутахаллис ба «Сайид» дар камарбанди айвони шимолии саҳни куҳнаи остонаи ҳазрати Маъсума бар кошии хиштии лоҷувардӣ (1301 қ. /1883 м.); катибаи дубайтии кандашуда бар санги мармари остонаи даре, ки миёни равоқ ва айвони оинаи ҳазрати Маъсума қарор дорад (1301қ./1883 м.); катибаи пояи гулдастаи шарқии пеши айвони мақсураи Масҷиди Сипаҳсолори Эрон (1302 қ./1884 м.); катибаи дари даромадгоҳи ҳарами Имомзода Тоҳир дар остонаи ҳазрати Абдулазим (1308 қ./1890 м.); катибаи ҳаждаҳбайтӣ дар дари нуқраии самти шарқии ҳарами ҳазрати Маъсума (1319 қ./1892 м.); катибаи чордаҳбайтӣ аз Шӯрида дар дари дигари нуқраӣ дар ҳамон ҷо миёни равоқ ва айвони оина (1314 қ./1896 м.) ва ғ. Аз Иброҳими Теҳронӣ осоре низ ба сурати мураққаъ ё қитъаҳо боқӣ мондаанд, ки дар маҷмааҳои шахсӣ нигоҳдорӣ мешаванд. Иброҳими Теҳронӣ дар поини осораш «Мирзо Иброҳими Теҳронӣ машҳур ба Мирзо Аму», «Муҳаммад Иброҳими Теҳронӣ машҳур ба Мирзо Аму» ва гоҳе танҳо «Мирзо Аму» навиштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Сиддиқ Ҳасанхон

**Сиддиқ Сайидмуҳаммади Ҳасанхон** (; ) — тазкиранавис ва и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Дар Бҳупол зиндагӣ ва эҷод кардааст. Ба забонҳои форсӣ (45 асар), арабӣ (74 асар) ва урду (103 асар) эҷод намудааст. 197 таълифоти Сиддиқ дар матбаҳои Ҳиндустон, Миср ва Туркия ба табъ расидаанд. Тазкираи «Шамъи анҷуман»-и Сиддиқ дар омӯзиши шеъру адаби форсӣ яке аз сарчашмаи муҳим ба шумор меравад. Дар ашъори форсӣ (тоҷикиаш) «Наввоб» тахаллус кардааст. Ин шеърҳои ӯ бештар дар пайравии классикони форс-тоҷик Саъдӣ, Ҳофиз, Ҷомӣ, Урфӣ, Назирӣ, Соиб ва дигарон гуфта шудаанд. Сиддиқ дар инкишофи адабиёти форсизабони Ҳиндустон (Бҳупол) саҳми арзандае дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шамъи анҷуман

«**Шамъи анҷуман**» — тазкираест, ки Сиддиқ Сайидмуҳаммади Ҳасанхон таълиф кардааст.

Соли 1875 дар Бҳупол ба табъ расидааст. Шарҳи ҳоли 971 шоирони мутааххир ва муосири муаллифро дар бар мегирад. Тартиби тазкира алифбоист. Танҳо ҳарфи аввали ном ва ё тахаллуси шоир риоя шудааст. Бо зикри Анварӣ оғоз шуда, бо Юсуфи Лакҳнавӣ ба анҷом мерасад. Тарҷумаи ҳоли муосирини муаллиф пурратар ва намунаҳо аз осорашон бештар омадааст. Зимни баёни ҳоли шоирон маъхазҳо — тазкираҳои «Тазкирату-л-муосирин»-и Ҳазини Лоҳиҷӣ, «Яди байзо», « Натоиҷу-л-афкор», «Хизонаи Омира», «Мардуми дида», «Сарви озод», «Оташкада» ва ғайра номбар шудаанд. Маъхази асосии «Шамъи анҷуман», «Арафоту-л-ошиқин»-и Тақиуддини Авҳадӣ будааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Мирзо Ғуломризои Исфаҳонӣ

**Мирзо Ғуломризои Исфаҳонӣ** (; ) — хушнавис, устоди хатти настаълиқ ва и форс-тоҷики давраи Қоҷор.

## Зиндагинома
Мирзо Ғуломризоро шахсе ориф, адиб ва аҳли маънӣ тавсиф кардаанд. Ғуломризо дар 5-солагӣ ба мактаб рафт ва пас аз ду сол қодир ба хондани Қуръон ба таври комил шуд ва дар 9-солагӣ ҳамчун хушнавис маъруф шудааст. Дар баробари хушнависӣ илмҳои замонашро низ аз худ карда, шеър ҳам эҷод мекард. Аз Мирзо Ғуломризои Исфаҳонӣ осори зиёди хаттотӣ боқӣ мондааст, ки бархе аз онҳо дар осори миллии ҳунари Эрон сабт шудаанд. Дар хаттотӣ сабку шеваи хосси худро дошт. Рисолаи «Туҳфату-л-вузаро», «Гулистон»-и Саъдии Шерозӣ ва чандин рисолаи диниро китобат намуда, аз худ катибаҳо, қитъаву баёзҳои зиёдро бо хатҳои шикаста ва настаълиқ ба мерос гузоштааст. Катибаҳои мадрасаи Сипаҳсолор (мадрасаи Олӣ Шаҳид Мутаҳҳарӣ дар майдони Баҳористони Теҳрон) аз беҳтарин намунаи ҳунари хаттотии Мирзо Ғуломризои Исфаҳонӣ мебошанд (1301).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Иброҳимхони Осим

**Иброҳимхони Осим** (; қарни XIX) —  ва хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз шарикдарсони Ҳайрат. Дар назди хушнавис Мирзо Қамар дарси хат омӯхта буд. Хатҳои насх, нохунӣ ва настаълиқро зебо менавишт. Иброҳимхони Осим табъи баланди шеъргӯӣ низ дошт ва миёни аҳли адаби Бухоро машҳур буд. Байти зер аз ӯст:

Иброҳимхони Осим дар ибтидои роҳи рушди эҷодӣ, дар синни 22-солагӣ вафот кард. Идрис Махдуми Роҷӣ дар тазкираи «Хушнависон» ба ҳунари хаттотии Иброҳимхони Осим баҳои баланд дода, аз марги бемаҳалаш афсӯс хӯрда, гуфтааст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Мир Иноят

**Иноят** (), **Мир Иноят** (нимаи аввали қарни XIX) — хаттот ва мударриси форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Тошканд. Барои такмили дониш ба Бухоро рафта, назди Бобобеки Иштибар санъати хаттотиро омӯхтааст. Дар навиштани хатти настаълиқ шуҳрат дошт. Асари «Фавоиду-з-зиёия»-и Абдурраҳмони Ҷомӣ беҳтарин намунаи китобатҳои ӯст. Баъди ба Тошканд баргаштан баробари мударрисӣ (аз сарфу наҳви арабиву форсӣ дар мадрасаи Кӯкалтош дарс мегуфт) китобат ҳам мекард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Иноят Махдум

**Иноят Махдум** (; қарни XIX) — хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Бухоро. Тағои Шарифҷон Махдуми Садри Зиё. Аз адабиёти араб ва ба форсӣ тарҷумашудаи Аврупо низ бохабар буд. Дар шабнишиниҳои хонаи Садри Зиё пайваста ширкат меварзид. Дар санъати китобат шеваи хосси навишт дошт. Дар анвои хатти настаълиқ ва шашқалам машҳур шуда, беш аз 200 асарро китобат кардааст. Ба шаҳҳои Кошғар, Ёрканд, Миср, Ҳиҷоз ва Арабистон (1860—1870) сафар намуда, зимни бозгашт чанд сол дар Шероз зиндагӣ кардааст. Соли 1885 ба Бухоро баргашта, ба таълиму тарбияи шогирдон машғул буд (дар мадрасаи Турсунҷон дарс мегуфт). Иноят Махдум дар синни 70-солагӣ ҳангоми китобати асари «Ҷомеъу-с-саҳеҳ» аз дунё гузаштааст. Намунаҳои китобати ӯ дар Ганҷинаи дастнависҳои Институти шарқшиносии ба номи А. Берунии АИ Ҷумҳурии Узбекистон маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотни тоҷик
Инояти Бухороӣ

**Инояти Бухороӣ** (; қарни XIX) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Бародари шоир, навозанда ва сароянда Дилкаш. Аз шогирдони Исо. Бо аҳли адаби давр муносибатҳои дӯстӣ ва эҷодӣ доштааст. Шамсуддин Шоҳин дар фавти ӯ марсияи пурсӯзе гуфтааст. Ба қавли тазкиранависони қарни XIX, Инояти Бухороӣ дар сурудани анвои гуногуни шеър моҳир будааст. Ӯ дар қасидасароӣ ба шоирони пешгузашта тақлид ва услуби нигориши онҳоро пайравӣ мекард. Дар навиштаҳояш аз санъатҳои гуногуни бадеӣ, махсусан, муболиға бештар истифода бурдааст. Намунаҳои ашъораш дар баёзу тазкираҳои қарни XIX сабт гардидаанд. Абёти зер аз сурудаҳои ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони асри XIX
Асилиддин Самарқандӣ

**Асилиддин Самарқандӣ**  (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири форс-тоҷик. Асилиддин Самарқандӣ авохири садаи шашум ва нимаи якуми садаи ҳафтуми ҳиҷрӣ, дар шеър чунон пойгоҳе дошт, ки Авфӣ бо ин ки вай шоире ҷавон буд, ӯро сутудааст. Авфӣ дар рубоии Шаҳрошӯб аз ӯ дар «Лубоб-ул-албоб» нақл кардааст. 
## Адабиёт
* Донишномаи адаби форсӣ. Адаби форсӣ дар Осиёи Миёна. – Теҳрон: Интишороти вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380, ҷ. 1, саҳ. 1

## Манбаъ
* Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, 183/1; 
* Суханварони сайқали рӯи замин, саҳ. 46; 
* Муҳаммад Авфӣ, Лубоб-ул-албоб, Т., 1335, ҳ. ш.
## Нигаред низ
* Акбар Алӣ
* Ашрафии Самарқандӣ
* Амир Ҳоҷӣ Самарқандӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Қорӣ Каромати Дилкаш

**Қорӣ Каромати Дилкаш** (1851—1905) — мусиқидон, танбӯрӣ ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Дилкаш дар шеъру мусиқӣ шогирди Аҳмади Дониш аст. Дар аҳди Аҳмад-махдум ва баьд аз он ба ҳурмат зиндагонӣ мекард. Марди озодалибос, нозукмизоҷ ва ҳуртабиат буд. Мардуми Бухоро бинобар камоли таваққуфаш дар мусиқӣ нози ӯро ба ҷои ниёз қабул карда, ба хурсандии хотираш мекӯшиданд.

Амир Абдулаҳадро ба тарзи ҳаёти Дилкаш рашк омада, вайро мулозими рикоб карда, аз зиндагонии озодонааш маҳрум сохт. Бечора Дикаш соле ба хориву зории дарбори амир базърӣ муқовамат намуда, оқибат ба бемории силӣ гирифтор омада, вафот ёфт. Тазкиранависони муосираш мисли Афзал ва Муҳтарам мумоилайҳиро «бинобар худписандиаш аз умр бархурдор нашуда мурд» гуфта қайд кардаанд (барои хушомади амир).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Садриддин Айнӣ. Намунаи адабиёти тоҷик, , 2010.
Акбар Алӣ

**Акбар Алӣ** (тав.1951 - ваф.…, ш.Самарқанд) — шоири тоҷик. Акбар Алӣ Донишгоҳи давлатии Самарқандро дар риштаи забону адабиёти форсии тоҷикӣ ба поён расонд. Ашъораш дар “Маориф ва маданият”, “Ҳақиқати Ӯзбекистон”, “Пионери Тоҷикистон” ва “Ҷавонони Тоҷикистон” чоп шудааст. 
## Адабиёт
* Донишномаи адаби форсӣ. Адаби форсӣ дар Осиёи Миёна. – Теҳрон: Интишороти вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380, ҷ. 1, саҳ. 119.  
* 
* “Гулдастаи Самарқанд”, саҳ. 128-131.
## Нигаред низ
* Асилиддин Самарқандӣ
* Ашрафии Самарқандӣ
* Асъади Самарқандӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Адибони тоҷикзабони Ӯзбекистон
Гурӯҳ:Шоирони асри XX
Амир Ҳоҷӣ Самарқандӣ

**Амир Ҳоҷӣ Самарқандӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири форс-тоҷик. Садаи ёздаҳуми ҳиҷрӣ. Восифӣ дар “Бадоеъ-ул-вақоеъ” аз ӯ ёд кардааст. Вай аз шоирони номии замони худ буд ва чанд шеър аз шоирони пешинро ҷавоб гуфтааст. 
## Адабиёт
* Донишномаи адаби форсӣ. Адаби форсӣ дар Осиёи Миёна. – Теҳрон: Интишороти вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380, ҷ. 1, саҳ. 133.

## Манбаъ
* Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, 150/1; 
* Суханварони сайқали рӯи замин, саҳ. 87.
## Нигаред низ
* Акбар Алӣ
* Ашрафии Самарқандӣ
* Асилиддин Самарқандӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Мирзо Абдулазими Сомӣ

**Мирзо Абдулазим Сомии Бӯстонӣ** (1838, Бухоро — ?) —  ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Баъд аз хатми мадраса дар хидмати амир Музаффар ва амир Абдулаҳад буд. Ба тақозои хидмат ӯ маҷбур буд, ки дар сафарҳои ҳарбии амирон ҳамроҳӣ кунад. Ӯ шоҳиди ҷанги байни Россияи подшоҳӣ ва аморати Бухоро (1868) буда, ин воқеаро дар китоби худ «Таърихи салотини манғития» ба тафсил навиштааст. Дар китоб муаллиф ҷаҳолат, ақибмонӣ ва бемаърифатии амалдорону сарлашкаронро бо тамасхур баён карда, баъзе тартиботи аморатро танқид менамояд.

Сомӣ бо Аҳмади Дониш ва Садри Зиё барин шахсони пешқадами давр робита доштааст, Дар пириаш аз дарбор ронда шуд. Бо китобати дастхатҳо рӯз мегузаронид. Сомӣ дар манзумаи «Миръоту-л-хаёл» (як нусхааш дар китобхонаи Институти шарқшиносии АИ Узбекистон маҳфуз аст) аз ҳаёти фозилон ва шоирони ҳамзамонаш ривоёти аҷоиб ва маълумоти пурқимат овардааст. Асарҳои дигари машҳури ӯ «Санъати маҳзун», «Туҳфаи шоҳӣ» мебошанд. Ашъорашро асосан ба забони тоҷикӣ ва як қисмашро ба ӯзбекӣ навиштааст. Дар ғазалҳои ӯ ба ғайр аз мавзӯи анъанавии ишқ оҳангҳои сиёсӣ, шикоят аз замона низ ҳис мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Иноятуллоҳ Котиби Мавлавӣ

**Иноятуллоҳ Котиби Мавлавӣ** (қарни XIX) — хаттот ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар санъати хаттотӣ услуби хосси худро дошт. Шумораи дастнависҳои Иноятуллоҳ Котиби Мавлавӣ тақрибан ба 150 адад мебошанд. Муаррих ва тазкиранавис Шарифҷон Махдуми Бухороӣ (қарни XIX) дар «Рисолаи хаттотон» ном асари худ зикр кардааст, ки зиёда аз 30 адад дастнависи арзишманди Иноятуллоҳи Котибро дидааст. Ҳамчунин, шоири боистеъдод, содаву равон ва писанди ҳамагон будани ашъорашро зикр кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Назмӣ (шоир)

**Назмӣ** (? — 1623, Балх) — и форс-тоҷик, маликушшуарои дарбори Имомқулихон.

## Зиндагинома
Дар деҳаи Фулур (Фулул)-и Бадахшон ба дунё омадааст. Насрободӣ дар тазкирааш ба иштибоҳ Фулурро яке аз деҳоти музофоти Балх гуфтааст. Мувофиқи маълумоти муаллифи «Баҳру-л-асрор» Маҳмуди Китобдор Назмӣ пас аа шуҳрат пайдо кардан ба дарбори Имомқулихон даъват гардида, ба унвони маликушшуаро соҳиб шудааст. 

Ду нусхаи девони қасоиди Назмӣ (дар китобхонаи Институти шарқшиносии АИ Узбекистон таҳти рақами 9727 ва дигаре дар захираи дастнависҳои шарқии АИ Тоҷикистон тахти рақами 1181 маҳфузанд), девони ғазалиеташ (дар китобхонаи Институти шарқшиносии АИ Узбекистон тахти рақами 9725 махфуз) то замони мо расида, зиёда аз 5 ҳазор байтро ташкил медиҳанд. Маҳмуди Ки­тобдор манзумаеро бо номи «Ахлоқи Муҳсинӣ» ба Назмӣ нисбат дода, порчаеро аз он овардааст. Эҳтимол Назмӣ «Ахлоқи Муҳсинӣ»-и Ҳусайн Воизи Кошифиро ба риштаи назм кашида бошад. Мавзӯи асосии эҷодиёти Назмӣ мадҳ шикояту ҳасби ҳол ва панду ахлоқ аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Ҳабибов А., Ганҷи Бадахшон, Д., 1972.

Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1623
Назмии Истаравшанӣ

**Сайид Маҳмудхон Назмии Истаравшанӣ** (; 1827, Истаравшан — 1892/93, ҳамон ҷо) — , мударрис, муфтӣ ва қозии форс-тоҷик, падари Зуфархон Ҷавҳарӣ ва бобои Суҳайлӣ Ҷавҳаризода.

## Зиндагинома
Айёми кӯдаки ва ҷавониашро дар зодгоҳаш гузаронидааст. Дар Бухоро таҳсили илм кар­дааст. Баъд аз хатми Мадраса Назмии Истаравшанӣ дар зодгоҳаш муддате мударрис, баъдтар муфтӣ ва сипас қозӣ шудааст.

Назмии Истаравшанӣ ҳамчун шахси фозилу донишманд ва шоири хушбаёну бомаҳорат шуҳрат ёфта, сазовори эҳтироми хосу ом будааст. Аз мероси адабии Назмии Истаравшанӣ то имрӯз чанде ғазал ва абёти пароканда дар тазкираву баёзҳо боқӣ мондааст. Ғазалҳояш содда ва равону дилнишинанд. Дар зимни ғазалиёти ишқӣ Назмии Истаравшанӣ ба масъалаҳои сиёсию иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва ғайра дахл карда, нуқсонҳои ҷамъияти онрӯза, шахсони пастфитрату ҳасудро фош менамояд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Тамҳиди Самарқандӣ

**Қорӣ Масеҳо Тамҳиди Самарқандӣ** () — шоир ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Истеъдоди адабии Тамҳид аз наворид аст, ҳоло тамоми қщбилияти худро изҳор накарда, дар дохили чорчӯбаи тақлиди Бедил ба муҳосира мондааст. Агар ин истеъдоди фавқулода аз ин муҳосира халосӣ ёбад, аз наводири рӯзгор шуданаш муқаррар аст.

Чунончи аз тарзи баён маълум аст, ду ғазалаи нахустин ба тарзи хеле кӯҳна ва танҳо ба нияти тақлиду пайравии Бедил иншод шудааст.

## Эзоҳ
Илоҳӣ (шоир)

**Илоҳӣ** (; ?, Бадахшон — 1652, Бухоро) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Бадахшон. Бино ба маълумоти Нисорӣ дар «Музаккиру-л-аҳбоб» ва Муҳаммад Ааъзам дар «Таърихи Кашмир» Илоҳӣ пас аз таҳсили мадрасаҳои Бухоро дар шоирӣ шуҳрат ёфта, боз ба Бадахшон баргаштааст. Илоҳӣ ба Ҳиндустон рафта, муддате дар Кашмир низ зистааст. Ӯ шоири хуштабъу ҳозирҷавоб буда, дар тазкираҳо «наводири даврон», «малики мулки назм» ва «дар иқлими сухан беқарин» ёд шудааст. Илоҳӣ бахусус дар ҳаҷв ҳунари баланд доштааст. Ашъораш, ки аз ғазалу рубоӣ, қитъа ва дигар навъҳои адабӣ фароҳам омадааст, дар муайян намудани хусусиятҳои адабиёти давр аҳаммият дорад.

Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Муҳити аъзам

«**Муҳити аъзам**», ё «**Баҳри кабир**» — китоби Муҳаммад Аъзамхон ибни Шоҳаъзамхон андар тиб, ки соли 1879 ба забони форсӣ дар чор ҷилд таълиф шудааст.

## Муҳтаво
Ин китоб, ки соли 1896 дар Канпур ба табъ расидааст, 14967 номи давоҳои муфрадаро дарбар мегирад. Муаллиф ба ғайр аз доруҳое, ки тавсифашон дар китобҳои тиббии форсӣ ва арабӣ сабт ёфтааст, дар хусуси адвияе низ маълумот додааст, ки дар маъхазҳои юнонӣ, ҳиндӣ, суриёнӣ ва ғ. мавҷуд буданд.

Дар аввали муқаддимаи китоб гуфта мешавад, ки дар вақти навиштани он 68 асари тиббии қадим мавриди истифода қарор гирифтааст. Аз маълумоти муқаддима метавон ба хулоса омад, ки таълифи китоб тақрибан дар с-ҳои 1860—1865 ба итмом расидааст, зеро он соли 1867 ба регистри махсуси давлатӣ дар бобати нигаҳдории ҳуқуқи муаллиф дароварда шуда буд.

«Муҳити аъзам» асари бисёр муҳим мебошад. Дар он захираи дорушиносии тибби пешинаи нафақат форсу тоҷик, юнониҳо ва арабҳо, инчунин маълумоти тибби ҳиндӣ ва қисман аврупоӣ (асосан англисӣ) оварда шудаанд. Дар китоб маълумоти тиббӣ ба се қисми асосӣ тақсим гаштаанд. Дар назди номҳои форсӣ-тоҷикӣ, арабӣ ва юнонии доруҳо маълумоти тибби юнонӣ оварда мешаванд. Аммо дар назди маълумоти ҳинди (урдуи)-и ҳамон доруҳо маълумоти тибби ҳиндӣ ва дар назди номҳои англисӣ ё лотинӣ — маълумоти тибби аврупоӣ дарҷ гаштаанд. Дар эзоҳот ҳавола бар асарҳое, ки ба онҳо истинод шудааст, бисёр дида мешавад. Қимати дигари китоб аз он иборат аст, ки дар муқаддима дар баробари асосҳои назарияи тибби форсу тоҷик асосҳои тибби ҳиндӣ низ баён меёбад.

## Мақсад
Китоб аз ду мақсад (қисм) иборат аст. Мақсади аввал даҳ фасл дорад: баёни таърифи даво ва ғизо; дар хусуси мизоҷҳои адвияи муфрада; шинохтани кайфияти дараҷоти давоҳо ва маротиби онҳо; маърифати қувваҳои адвия бо таҷриба; шинохтани адвияи муфрада ба қиёс, вобаста будани таъсири давоҳо ба маҳал, фаслҳои сол, ба бадани ашхоси мухталиф, таъсири ҳарорат, сардӣ, хушкӣ, рутубати иқлим ба онҳо; таъсири давоҳои муфрада, сифат ва номҳои онҳо; бо усулҳои гуногун (ҷӯшонидан, кӯфтан, шустан, тар кардан ва ғ.) собит намудани адвия; ҷамъ ва ҳосил кардани адвия, захира кардан ва нигоҳ доштани он; мӯҳлати нигаҳдории баъзе адвияи муфрада; истилоҳот ва луғатҳои тиб. Мақсади дуюм ба ду фасл ҷудо мешавад: фасли якумро муаллиф ба даҳ манфиат қисмат дода, дар онҳо оид ба аъзои бадан, кайфияти инсон, ахлоти асл ва пояи бадан, хӯрданӣ ва нӯшиданӣ, мулкҳо ва иқлимҳо, таъми ғизоҳо, адвия ва манфиати онҳо маълумот медиҳад. Дар фасли дуюм маълумот дар бораи баёни вазнҳо ва ченакҳои ҳиндии тиб, пайдоиши таърихи афкори тиббии ҳинд, ном ва сифатҳои умумии давоҳо ва мулоҳизаҳо оид ба аъзои бадан, истеъмоли ғизо ва давоҳо, инчунин заҳрҳо баён ёфтааст.

Дар ин асар муаллиф кӯшидааст, ки давоҳоро то ҳадди имкон ба забони соддаву фасеҳ шарҳ диҳад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Муҳити аъзам / Энсиклопедияи Мухтасари Тиб. Ҷ. III. : СИЭМТ, 2012. — С. 166—167. — 504 с. — ISBN 978-99947-33-45-3

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Муҳаммад Аъзамхон

**Муҳаммад Аъзамхони Ромпурӣ**, мулаққаб ба **Нозими Ҷаҳон** (? — 1902) — пизишк ва донишманди форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Муҳаммад Аъзамхон буда, дар хонадони Ҳаким Шоҳаъзамхон дар ш. Мустафообод (Ромпур) ба дунё омада-аст. Зиндагӣ ва фаъолияташ низ дар ҳамин шаҳр сурат гирифтааст. Асли хонадони эшон аз Сиистон буда, сипас ба Ҳиндустон ҳиљрат кардаанд.

Муҳаммад Аъзамхон таълифоти зиёде дар тиб дорад. Гуфтан мумкин аст, ки осори ӯ хулоса ва љамъбасти осори тиб-бии ҳазорсолаи форсу тољик ба шумор меравад. Умдатарин таълифоти ӯ инҳост: «Иксири аъзам» иборат аз чор љилди бузургҳаҷм; «Қарободини аъзам» дар як муљаллади бузург дар баёни доруҳои мураккаб; «Муҳити аъзам» дар баёни доруҳои сода; «Рамузи аъзам»; «Рукни аъзам»; «Наййири аъзам», «Хавосу-л-адвия» ва ғайра.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Муҳаммад Аъзамхони Ромпурӣ // С. Шаҳобуддинов / Энсиклопедияи Мухтасари Тиб. Ҷ. III. : СИЭМТ, 2012. — С. 164. — 504 с. — ISBN 978-99947-33-45-3
Муҳаммад Аъзами Дидамарӣ

**Муҳаммад Аъзами Дидамарӣ** (; ) — , суфии муҷаддидии нақшбандӣ ва и форсизабони Ҳиндустон, муаллифи «Воқеоти Кашмир».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* ددمری، محمد اعظم، واقعات کشمیر، دست‌نویس تألیف‌شده در سال‌های ۱۷۴۶–۴۷ میلادی.
Арча-Булоқ

**Арча-Булоқ** () — деҳа дар деҳистони Толдӣ-Суви ноҳияи Олойи вилояти Ӯш, Ҷумҳурии Қирғизистон.

Аҳолӣ — 579 нафар дар соли 2023.
## Аҳолӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишини ноҳияи Олой
Имлои Бухороӣ

**Имлои Бухороӣ** (; 1688, Сангорак, Балх — 1749, Бухоро) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Мулло Муҳаммади Имло ибни Алоуддин ибни Азиз ибни Шайх Юсуфуддин ибни Ҳорунхоҷаи Араб маъруф ба Имлои Бухороӣ дар ҷавонӣ барои таҳсили илм ба Бухоро омада, дар ҳамин шаҳр зиндагию эҷод карда, бо нисбаи «Бухороӣ» шуҳрат ёфтааст. Даврони зиндагии Имлои Бухороӣ ба замони ҳукмронии сулолаи Аштархониён ё Ҷониён ва таъсиси ҳукумати хонадони Манғития рост меояд. Ашъори Имлои Бухороӣ аслан ҷанбаи тасаввуфӣ ва ирфонӣ дошта, дар сурудаҳояш афкори иҷтимоӣ, интиқод аз замон ва масъалаҳои дигар низ истисно нестанд. Тибқи таъкиди тазкиранависон Имлои Бухороӣ аслан ғазалро некӯ гуфтааст. Дар гуфтани рубоӣ низ мумтоз будааст:

Аз Имлои Бухороӣ девони мукаммале боқӣ мондааст, ки шомили ғазал, рубоӣ ва маснавӣ мебошад. То имрӯз дар китобхонаҳои кишварҳои гуногун, дар маҷмӯъ, 39 нусхаи девони Имлои Бухороӣ мавҷуд аст, ки аз ин шумора 29 нусха дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии ба номи акад. А. Мирзоеви Маркази мероси хаттии АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон, Китобхонаи миллии Тоҷикистон, китобхонаи ДМТ ва дар музейи ба номи А. А. Семёнов (Маскав) маҳфузанд. Ин дастнависҳо аз лиҳози ҳаҷм ва намунаҳои жанрӣ яксон набуда, аз 1600 то 5000 байтро дар бар мегиранд. Намунаҳои ашъори Имлои Бухороӣ дар маҷмӯаҳои «Гулшани адаб», «Шоирони Мовароуннаҳр», «Суханварони Балх» дарҷ шудаанд. Соли 2015 мунтахаби ашъори Имлои Бухороӣ, соли 2017 «Рӯзгор ва осори Имлои Бухороӣ» ва соли 2015 «Девон»-и ӯ бо хатти форсӣ дар ҶИЭ ба табъ расид, ки он соли 2018 дар Тоҷикистон ба хатти кириллӣ бознашр шуд. Намунае аз ғазалҳои Имлои Бухороӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Аҳмадӣ (Хуҷандӣ)

**Аҳмадӣ, Аҳмади Хуҷандӣ, Қорӣ Аҳмади Фонуссоз** (тав. - 1314 қ.) — шоири форс-тоҷик. Аз зиндагии ӯ огоҳии чандоне дар даст нест. Ба гуфтаи Муҳтарам ашъори ӯ “чун ишқи парвона бегазоф ва чун тани шамъ чарбу нарм аст”. Аммо Садри Зиё ӯро шоире беаҳамият ва шеърашро муҳмил мехонд. Аз сурудаҳои ӯ танҳо абёти парокандае дар тазкираҳо ба ёдгор мондааст.
## Манбаъ
* «Тазкират-уш-шуаро»-и Муҳтарам. Д., 1975. саҳ.  19-20;
* Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, 1/216; 
* Ганҷи Зарафшон, саҳ.  86-87;  
* Наводири зиёия, саҳ.  132. 

## Адабиёт
* Донишномаи адаби форсӣ. Адаби форсӣ дар Осиёи Миёна. – Теҳрон: Интишороти вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380, ҷ. 1, саҳ. 63-64.
## Нигаред низ
* Аҳмадӣ
* Аҳмадӣ (шоири тоҷик)
* Аҳмади Фарғонӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Шоҳзода Насимов

**Шоҳзода Насимов, Амонбек** (1946 – 1993) — шоири тоҷик. 
## Зиндагинома
Шоҳзода Насимов зодаи рустои Поршневи ноҳияи Шуғнони вилояти Бадахшони Тоҷикистон аст. Дар соли 1973 факултаи забону адабиёти форсии тоҷикиро дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба поён бурд. Нахустин ашъор, мақолаҳо ва рисолаҳояш дар давраи дабиристон дар рӯзномаҳои “Бадахшони Советӣ”, “Ҷавонони Тоҷикистон”, “Маориф ва маданият” ва “Тоҷикистони Советӣ” мунташир мешуд. Шеърҳои баъдии вай дар моҳномаҳои “Садои Шарқ”, “Помир” ва “Фарҳанг” ба чоп мерасид. Дар 1987 нахустин маҷмуаи ашъораш ар интишороти “Адиб” мунташир гашт. Табиати зебои Тоҷикистон, ойинҳои мардуми кӯҳистон ва посдорӣ аз асолати забону фарҳанги тоҷикӣ аз дарунмояҳои аслии осори ӯст.
Амонбек аз 1991 ба узвияти Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон даромад. Бародараш Султон Шоҳзода низ шоир аст.
## Манбаъ
* Хуршедҳои гумшуда, саҳ.  30; 
* Шеъри ғарқи хун, саҳ. 64;
* рӯзномаи “Бадахшони Советӣ”, сентябри 1993; 
* рӯзномаи “Дил”, 1987. 

## Адабиёт
* Донишномаи адаби форсӣ. Адаби форсӣ дар Осиёи Миёна. – Теҳрон: Интишороти вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380, ҷ. 1, 
саҳ. 129.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Шоирони тоҷик
Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон
Аъраҷи Бухороӣ

**Аъраҷи Бухороӣ, Мулло Абдулаҳадхоҷа**, (садаи нуздаҳуми мелодӣ) — шоири форс-тоҷик. Аъраҷи Бухороӣ шоире тавоно буд. Бо ин ки фазлу камоли фаровон дошт, дар тангдастӣ рӯзгор мегузаронд. Раҳматуллоҳ Возеҳ муаллифи тазкираи “Туҳфат-ул-ҳубоб” (1311- ...), ки бо вай дӯстӣ дошт, ҳунари шоирии вайро меситояд. Аз
Аъраҷ ашъоре пароканда дар тазкираҳо ва баёзҳо ба ёдгор мондааст.
## Манбаъ
* Туҳфат-ул-ҳубоб, саҳ. 22-24; 
* Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, 1/210; 
* Феҳристи дастнависҳои шарқии Академияи илмҳои Тоҷикистон, 2/532; 
* “Ганҷи Зарафшон”, 83-84. 
## Нигаред низ
* Авҷии Бухороӣ
* Амлаҳи Бухороӣ
* Амъақи Бухороӣ
## Адабиёт
* Донишномаи адаби форсӣ. Адаби форсӣ дар Осиёи Миёна. – Теҳрон: Интишороти вазорати фарҳанг ва иршоди исломӣ, 1380, ҷ. 1, 
саҳ. 113.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Адибон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Осорхонаи адабии Муъмин Қаноат

**Осорхонаи адабии Муъмин Қаноат** — дар деҳаи Умараки ноҳияи Дарвози ВМКБ ҷойгир аст.
## Ифтитоҳи осорхонаи адабӣ
Осорхонаи адабии Муъмин Қаноат 7 ноябри соли 2022 бо иштироки Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон Қоҳир Расулзода ва Раиси ВМКБ Мирзонабот Алишер Худобердӣ  дар деҳаи Умараки ноҳияи Дарвоз осорхона ва пайкараи  Шоири халқии Тоҷикистон   мавриди баҳрабардорӣ қарор дода шуд. Иншооти мазкур дар доираи корҳои ободонию созандагӣ бахшида ба 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ аз ҷониби соҳибкорони ватандӯст бо харҷи 4 миллион сомонӣ, барои арҷгузорӣ ба  шахсияти  устод Муъмин Қаноат бунёд гардидаст. Дар осорхона тамоми маҳсули дасти устод Муъмин Қаноат, асарҳои гаронбаҳо, аксу мусаввараҳои таърихӣ бо чеҳраҳои шинохтаи кишвар, мукофотҳои давлативу ҷамъиятӣ, ки аз фаъолият ва эҷоди устод Мӯъмин Қаноат нақл мекунанд, ҷой дода шудаанд. Ҳамчунин моҳи июни соли 2022, қуллаи Маяковский дар ВМКБ расман ба номи Муъмин Қаноат гузошта буданд.
## Ифтитоҳи пайкараи шоир
Пайкараи шоир Шоири халқии Тоҷикистон Муъмин Қаноат дар баландии 4 метр ҷойгир шуда, гирдогирди он бо санги мармари истеҳсоли корхонаҳои саноатии ноҳия оро ва сабзу хуррам гардонда шудаст. Дар осорхона асарҳои гаронбаҳо, аксу мусаввараҳои таърихӣ бо чеҳраҳои шинохтаи кишвар, мукофотҳои давлативу ҷамъиятӣ, ки аз фаъолият ва эҷоди устод Муъмин Қаноат нақл мекунанд, ҷой дода шудаанд. 

Бо мақсади иҷрои супориши Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон Қоҳир Расулзода аз 19.11.2022 ва мувофиқи қарори Раёсати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон аз санаи 13.12.2022 №148 Бо мақсади дар сатҳи зарурӣ ба роҳ мондани нигоҳубини минбаъдаи хона-музейи шоири халқии Тоҷикистон Муъмин Қаноат тибқи тартиби муқарраргардида, тавозуни он ба Институти забон ва адабиёти ба номи А. Рӯдакии АМИТ гузаронида шуд.
## Нигаред низ
* Муъмин Қаноат
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Осорхонаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Осорхонаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ноҳияи Дарвоз
Осорхонаи адабии Муҳаммадҷон Раҳимӣ

**Хона-музейи Муҳаммадҷон Раҳимӣ** дар асоси қарорҳои  КМ ҲК ва Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон, 14 майи соли 1969 ташкил шудааст. Нахуст дар хиёбони Рӯдакии (Рӯдакӣ,56, ҳуҷраи 8) маркази шаҳри Душанбе воқеъ буд. 
## Таърих
Соли 1969 баъди вафоти шоир Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон хизматҳои шоир Муҳаммадҷон Раҳимӣ дар бораи тараққӣ додани назми советӣ хизматҳои илмӣ ва барқароркунии  Ҳокимияти советиро ба инобат гирифта барои абадӣ гардондани хотираи шоир манзили ӯро ба  хона-музей табдил дод. Зеро шоир аз соли 1966 то соли 1968, яъне то охири умри худ дар ин манзили хоксорона зиндагӣ ва эҷод кардааст.
 
Осорхонаи адабии Муҳаммадҷон Раҳимӣ аз чаҳор ҳуҷра иборат аст, ки ҳуҷраи якум - ҳуҷраи корӣ; ҳуҷраи дуюм - мероси адабӣ; сеюм ҳуҷра - китобхона, ҳуҷраи чорум бошад ашёҳои шахсӣ шоир мебошанд, ки тамошобинон метавонанд бо ҳаёт ва фаъолияти ин шахсияти таърихӣ аз наздик шинос шаванд.

Дар «Осорхонаи адабии Муҳаммадҷон Раҳимӣ» асарҳои эҷодкардаи шоир, орден ва медалҳо, расму портретҳои давраҳои гуногун, асбобу анҷоми шоир китобҳои даснависи арабӣ, китобхонаи шоир, ки зиёда аз 2000 китоб мавҷуд мебошад. Инчунин 134 экспонат, ки ҳамаи онҳо то ҳол тозаву озода ва батартиб ҷо ба ҷо  шудаанд.
## Вазъи осорхона имруз
Соли 2017 бо сабаби сохтмони шаҳрсозӣ бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон хона-музейи М. Раҳимӣ ба хиёбони Рӯдакии назди Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон кӯчонда шуд ва баъд аз кӯчонда шудан он аз «Хона-музейи  Муҳаммадҷон Раҳимӣ» ба «Осорхонаи адабии Муҳаммадҷон Раҳимӣ»табдил дода шуда, аз санаи 10 апрели соли 2018 дари худро ба рӯйи тамошобинон боз намудааст. Осорхонаи Муҳаммадҷон Раҳимӣ ҳамчун ёдгории адабӣ ва фарҳангӣ саҳифаҳои рангину хотирмони умри шоирро муаррифӣ менамояд. Меросе, ки устод М. Раҳимӣ ба мо гузошт аст, ба қадршиносии беандоза меарзаду сазовор аст. Инро ҳукумати ҷумҳурӣ ба хубӣ дарк намуда, манзилашро зиёратгоҳ қарор доданд ва то ҳол қурби он  барҷост.

## Нигаред низ
* Осорхонаи адабии Айнӣ

## Эзоҳ

 
Гурӯҳ:Осорхонаҳои Душанбе
Мирзо Муҳиддин Мансурзода

**Мирзо Муҳиддин Мансурзода** (1862, Бухоро — 1934) — тоҷири бухороӣ, давлатмард ва сиёсатмадори тоҷик, яке аз пешвоёни ҷадидии Бухоро ва ҷунбиши ҷавонбухороиён, падари Абдулқодир Муҳиддинов.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* С. В. Чиркин. Двадцать лет службы на Востоке. Москва. Русский путь. 2006. Стр. 274

Гурӯҳ:Ҷавонбухороиён
Нозимулатиббо

**Алиакбари Нафисӣ**, маъруф ба **Нозимулатиббо** () — пизишк, адиб ва донишманди эронӣ, падари Саид Нафисӣ ва муаллифи «Фарҳанги Нафисӣ».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* تاریخ طب و طبابت در ایران به روایت اسناد (از عهد قاجار تا پایان عصر رضا شاه)، پژوهش و نگارش: محسن روستایی، از انتشارات سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی، تهران:۱۳۸۲، جلد دوم: شرح حال طبیبان نامدار و ناشناختهٔ ایران، صفحه:۵۹۱ تا۶۰۰ [با تلخیص و اندکی تغییر]
Бахши деҳоти Ҳасани Лангӣ

Бахши деҳоти Ҳасани Лангӣ ( порсӣ : دهستان حسن لنگی ) — номи бахшӣ дар шаҳристони Шомил , шаҳристони Бандар Аббос , 
Устони Ҳурмузгон , Эрон аст. Пойтахти он деҳаи Ҳасан Ланги-е Бала мебошад, ки аҳолии он дар барӯйхатгирии миллии соли 2016 дар 538 хонавода 1,943 нафар буд.

نمایش بیشتر. 

## таърих
Пас аз барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли 2016 ноҳияи Тахт дар ташкили ноҳияи Шомил, ки ба ду ноҳияи деҳот, аз ҷумла ноҳияи навтаъсиси Ҳасани Лангӣ тақсим шуд, аз ноҳияи Тахт ҷудо шуд.. 

## Ҳамчунин нигаред

## Маълумотномаҳо
https://www.openstreetmap.org/?mlat=27.411944&mlon=56.896667&zoom=13#map=13/27.4119/56.8967

https://web.archive.org/web/20230905115042/https://www.hormozgantoday.ir/%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%B5/
https://web.archive.org/web/20220505014212/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_22.xlsx
Тоғуз-Булоқ (ноҳияи Олой)

**Тоғуз-Булоқ** () — деҳа дар деҳистони Корули ноҳияи Олойи вилояти Ӯш, Ҷумҳурии Қирғизистон.

Аҳолӣ — 2389 нафар дар соли 2023.
## Аҳолӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишини ноҳияи Олой
Имоди Лорӣ

**Имоди Лорӣ** (; қарни XV — қарни XVI) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар манбаъҳои адабӣ дар бораи рӯзгор ва осори Имоди Лорӣ маълумот хеле кам аст. Асосан дар Ҳирот зиндагӣ ва эҷод кардааст. Тоҷир буд ва аз истеъдоду эҷод ҳам баҳра дошт. Дар анвои гуногуни адабӣ шеърҳо доштааст. Муддате ба Ҳиндустон сафар карда, дар Гуҷарот мезист. Маснавие бо номи «Лайлӣ ва Маҷнун» дорад. 

Ин байт аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Имод (шоир)

**Имод** (; қарни XVI) — и доираи адабии Ҳирот.

## Зиндагинома
Аз зодгоҳаш — шаҳри Шероз ба Ҳирот омада, дар ҳамин ҷо ба кори эҷод машғул шуд. Дар манбаъҳои адабӣ чун шоири шинохта, ширинадо, дорои сухани ҷаззоб ва «сутуни қасри суханварӣ» ёд шудааст.

Намунае аз ашъори ӯ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мирқосим Соғарҷии Иншоӣ

**Мирқосим Соғарҷии Иншоӣ** (? — 1596) — и форсигӯ ва туркигӯ.

## Зиндагинома
Муншии ҳукмронони давр Саидхон ва Абдуллоҳхон будааст. Аз ҷавонӣ бо тахаллуси «Муншӣ» ба шеъргӯӣ сар кард (баъдан тахаллуси «Иншоӣ»-ро гирифт). Ба қалами ӯ ашъори лирикӣ (қасоиду ғазалиёт, қитъаҳо) ва маснавии «Хусраву Ширин» тааллуқ доранд. Дар сурудани қитъаҳои таърих низ моҳир будааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони асри XVI
Асири Шаҳристонӣ

**Мирзо Ҷалолуддин Муҳаммад Асири Шаҳристонии Исфаҳонӣ** () — и форсисарои сабки ҳиндӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
Султон Боҳу

**Султон Боҳу** (; ) — ориф ва и форсизабони Ҳинд, фарзанди Султон Боязид.

## Эзоҳ
Ҷаҳоноро Бегим

**Ҷаҳоноро Бегим** () — шоҳдухт ва и порсигӯ, духтари Шоҳҷаҳон ва Мумтозмаҳал

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Надими Кашмирӣ

**Надими Кашмирӣ** (; қарни XVII) — и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Дар қарн XVII мезист ва бо Ғании Кашмирӣ мусоҳиб ва бо Насрободӣ муаллифи «Тазкираи Насрободӣ» муосир будааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шоирони асри XVII
Ибодуллоҳ Имтиҳон

**Ибодуллоҳ Имтиҳон** (қарни XVII) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ниёгонаш аслан аз Тошканд. Зодгоҳаш Самарқанд. Ба ҷуз гуфтани шеър, аз илмҳои замонаш низ огоҳ будааст. Шеърҳояш равону содаанд. Ибодуллоҳ Имтиҳон соли 1679 ба Ҳиндустон сафар кардааст. Хеле қашшоқона умр ба сар бурдааст.

Намунае аз ашъори ӯ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Имоди Ҳиравӣ

**Имоди Ҳиравӣ** (; қарни XVI) — хаттоти форс-тоҷик, писари Муҳйии Ҳиравӣ.

Аз осори китобаткардаи ӯ як нусха «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Балхӣ бо хатти настаълиқ (китобхонаи Вазорати иттилооти Афғонистон) ва чандин қитъа боқӣ мондааст. .

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Сайдии Теҳронӣ

**Миралӣ Сайдии Теҳронӣ** (; ? — 1658) — и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Ба Исфаҳон рафта, дар он шаҳр ба таҳсили дониш ва шоирӣ пардохт. Чун дар он ҷо шеъри ӯ мавриди қабул наафтод, монанди дигар шоирони он рӯзгор ба Ҳиндустон рафт. Дар соли 1065 ҳиҷрӣ қамарӣ мулозими Шоҳҷаҳон ва Ҷаҳоноро Бегим қарор гирифт. Вай ниҳоят дар Ҳиндустон даргузашт ва дар Машҳади Разавӣ дафн шуд.

Аз осори ӯ «Девон»-и шеър, ки бештар қасида аст ва «Маснавӣ» дар таърифи Кашмир боқӣ мондааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1658
Муҳаммадтоҳири Насрободӣ

**Муҳаммадтоҳири Насрободӣ** () — адиб, ,  ва тазкиранивисофорс-тоҷик, муаллифи «Тазкираи Насрободӣ».

## Зиндагинома
Дар соли 1027 ҳиҷрӣ қамарӣ дар Насробод, яке аз маҳаллаҳои бузурги Исфаҳон ба дунё омадааст. Абову аҷдоди ӯ дар замони салотини Сафавия ва подшоҳони собиқ, камоли эътиборро доштанд. Ҷадди ӯ, Хоҷа Садруддин Алӣ, дар замони Султон Муҳаммад Гӯраконӣ, молики об ва замини бисёре буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мунири Лоҳурӣ

**Абулбаракот ибни Абдулмаҷид Мунири Лоҳурӣ** (; ? — 1644) — и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Назар ба қавли худи шоир ашъори ӯ 100 ҳазор байтро ташкил мекардааст. Мунири Лоҳурӣ маснавиҳои «Рамзу Имо», «Нуру Сафо», «Обу Ранг», «Созу Барг», «Дарду Алам» ва рисолаҳои «Користон», «Сироҷи Мунир», «Шарҳи қасоиди Урфӣ»-ро навиштааст. Ғайр аз ин Мунири Лоҳурӣ соли 1640 тазкирае дар бораи аҳволу осори шоирони форсизабони Ҳинд таълиф кардааст. Дар китобхонаи Институти шарқшиносии Академияи илмҳои Узбекистон ба номи Абӯрайҳони Берунӣ маснавии мавсум ба «Ошиқ ва Маъшуқ» мақфуз аст, ки онро низ ба Мунири Лоҳурӣ нисбат медиҳанд. Руқаоти Мунири Лоҳурӣ дар китобхонаи Остони қудси Машҳад нигоҳ дошта мешаванд. Як нусхаи «Иншои Мунир» (зери рақа­ми 2078) дар китобхонаи Индиа Оффис мавҷуд аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Маҷзуби Табрезӣ

**Муҳаммад ибни Муҳаммадризо Маҷзуби Табрезӣ** (; ) — ориф, сӯфӣ ва и порсигӯи сабки ҳиндӣ.

## Зиндагинома
Таъсири Маҷзуб аз Ҳофиз, Саъдӣ ва Фирдавсӣ бисёр аст ва унсурҳои бисёре аз таълимоти Мавлоно низ дар ашъори ӯ дида мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* مجذوب تبریزی، محمد (۱۳۹۰). رسولی نوده، سجاد، ویراستار. دیوان مجذوب تبریزی. تهران: انتشارات اقبال. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۰۶-۳۰۶-۰.
Шопури Теҳронӣ

**Шопури Теҳронӣ** (; қарни XVII) —  ва аз нағмасароёни аҳди Сафавӣ.

## Зиндагинома
Ба тавре ки тазкиранависон навиштаанд, номи ӯ Шарафуддин ё Арҷосб будааст ва дар оғози шоирӣ «Фиребӣ» тахаллус мекард, вале баъдан калимаи «Шопур»-ро барои тахаллуси худ интихоб намудааст. Шопур аз наводагони Умедии Теҳронӣ, шоири номовари он замон аст.

Вай ду-се бор аз Эрон ба диёри Ҳиндустон сафар карда ва дар он ҷо мавриди таваҷҷуҳи Шоҳ Салим ва Акбаршоҳ қарор гирифт.
## Эзоҳ

## Адабиёт
* گل‌های جاویدان ، حبیب الله نصیری فر ، ص ۸۴۴
Оқилхон Розии Хофӣ

**Оқилхон Розии Хофӣ** (; ) — , сӯфӣ, , давлатмард ва таърихнигори форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Асли ӯ аз содоти Хофи Хуросон буд. Дар Бурҳонпур ба воя расид ва дар шумори шогирдон ва муридони Шайх Бурҳонуддин Рози Илоҳӣ ва Шайх Исо Ҷундуллоҳи Бурҳонпурӣ пайваст. Дар замони подшоҳии Аврангзеб ба унвони Оқилхон мулаққаб шуд ва ба мансабҳои гуногуни лашкарӣ ва кишварӣ, аз ҷумла ҳиҷобдории дарбори хосси шоҳ ва савбадори Деҳлӣ расид.

## Осор
* «Маснавии Меҳру Моҳ» / «Нағмоту-л-ишқ», ки тарҷумаи манзуме аз ҳиндӣ ба форсӣ аст.
* «Маснавии мураққаъ» ба пайравӣ аз маснавии Мавлоно.
* «Воқеоти Оламгирӣ» ба форсӣ дар таърихи зиндагии Аврангзеб (Лоҳур, 1357қ).
* Девони ғазалиёт
* «Самароту-л-ҳаёт»
* «Шамъу парвона»
* «Наҳру баҳри маънавӣ»

## Эзоҳ
Тарзии Афшор

**Тарзии Афшор** (; ) — и порсигӯ ва озаригӯ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Марр Ю. Н., О сефевидском поэте Тэрзи Афшаре, в его книге: Статьи, сообщения и резюме докладов, т. 1, М. — Л., 1936.
Имоди Шерозӣ

**Имодуддин Маҳмуд ибни Масъуди Шерозӣ** (; қарни XVI) — пизишк ва донишманди форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Вай пизишкиро назди падараш Маҳмудбакр, чашмпизишки шоҳ Аббос, дар Шероз фаро гирифт ва худ низ шогирдони фаровонро тарбият намуд. Дар ибтидо дар хидмати ҳокими Шервон буд, аммо мавриди ғазаби ӯ қарор гирифт. Муҷозоти вай гузаронидани як шаб дар берун аз манзил, дар миёни барф ва сармо буд. Имодуддин он шабро бо истифода аз афюн (тарёк) ба сар бурд. Агарчи аворизи аввалияи сармозадагӣ дар ӯ аз байн рафт, аммо то охири умр дучори раъша буд. Ин муҷозот ва истифодаи тарёк ва дидани натиҷаи он вайро мутақоид намуд, ки метавон аз тарёк ба унвони дору истифода намуд.

## Осор
* 
* Рисолаи оташак
* Рисолаи отрилол — рисолаи ҷомеъ дар бораи доруе, ки барои дармони оташк ба кор бурда мешуд.
* Таркиботи шоҳия — китоби ҷомеъ дар бораи доруҳо ва таркиботи доруӣ.
* Рисолаи чӯбчинӣ — қадимтарин матлабе, ки роҷеъ ба бехчинӣ навишта шудааст. Ин рисола баъдан мабнои истинод ва навиштаҳои аттиббои дигар қарор гирифт.
* Рисолае дар санги тарёк
* Китоби кӯчаке дар бораи тибби атфол.
* Рисолаи янбуъ фи илми тибб (ҷузвае дар бораи тибби умумӣ). Китоб дар соли 981, яъне соли вафоти шоҳ Таҳмосб, ба поён расида ва ба эҳтимоли зиёд охирин китоби Имодуддин низ мебошад.
* Тафсири бар қонуни Ибни Сино (китоби хаттӣ, ки дар китобхонаи сардори ҷанг дар Ҳайдаробод вуҷуд дошта ва мансуб ба Имодуддин мебошад).
* Рисолаи афюния ё Рисола дар тарёк.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Hakim Syed Zillur Rahman, *Imad al-Din Mahmud Shirazi*, Studies in History of Medicine and Science, IHMMR, New Delhi, India, Vol. 9, No. 1-2, 1985, pp. 15-21.
* Hakim Syed Zillur Rahman, *Imad al-Din Mahmud Shirazi — Shakhsiat wa Fun*, Mujalla Uloom-e Islamia, Aligarh Muslim University, Aligarh, India, 1985.
* C.A. Storey, Persian Literature: A Bio-Bibliographical Survey. Volume II, Part 1: A. Mathematics, B. Weights and Measures, C. Astronomy and Astrology, D. Geography (London: Luzac, 1958), p. 241-4 no. 411
* Cyril Elgood, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate (Cambridge: Cambridge University Press, 1951; reprinted Amsterdam: APA-Academic Publishers, 1979), pp. 379-82.
* Cyril Elgood, Safavid Medical Practice, or The Practice of Medicine, Surgery and Gynaecology n Persia between 1500 AD and 1750 AD (London: Luzac, 1970), pp. 21-24.
* Emilie Savage-Smith, ''Emad-al-Din Mahmud Sirazi' in Encyclopædia Iranica, ed. Ehsan Yarshater, 6+ vols. (London: Routledge & Kegan Paul and Costa Mesa: Mazda, 1983 to present), vol. 8, pp. 381-2.
Забони кумзорӣ

**Кумзорӣ** ё **лоракӣ** як забони эронии ҷануби ғарбӣ аст, ки ба форсӣ, лористониву лурӣ бисёр наздикаст. Ин забон дорои 4000 то 5000 гӯишвар дар нимҷазираи Масандами (ар. شبه جزيرة مسندم) Умону ҷазираи Лораки (форсӣ: جزیرهٔ لارَک) Эрон аст. Густардагии ин гӯйиш дар ду сӯии тангаи Ҳурмуз (форсӣ: تنگهٔ هرمز) аст. Ин забон танҳо забони эронӣ аст, ки дар нимҷазираи Арабистон гуфтугӯ мешавад.

Бархе манобеъи забонӣ ҳамчун Glottolog онро забоне мустақил, бархе ҳамчун ethnologue онро гӯйишӣ аз забони луриву иддае онро аз гӯйишҳои забони лористонӣ медонанд. Вожагони муштарак бисёре низ миёни ин гӯйиш бо забони лурӣ вуҷӯд дорад.

## Ҷуғрофиё
алт=File:Larak fr.jpg|мини|Ҷазираи Лорак (Эрон)
алт=File:Oman Musandam.png|мини|Нимҷазираи Масандам (Умон)
Дар маҷмӯъ, ҷуғрофиёии гӯйишварони кумзорӣ дар ду сӯии тангаи ҳурмузаст. Бахше аз суханварони кумзорӣ дар ҷануби Эрону бахше дар шимоли кишвари Умон сокин ҳастанд. Кумзорӣ ҳамчунин дар рӯстои Кумзор, шаҳри Хасабу (ар. ولاية خصب) шаҳри Диббо Ал-Байъа (ар. ولاية دباء) дар нимҷазираи Масандам дар Умону Имороти муттаҳидаи арабӣ низ суҳбат мешавад. Дар Лорак, ин забон ҳануз шакли аслии худро ҳифз карда, вале дар Кумзор, шаҳри Хасабу шаҳри Диббо, ба далели густардагии истифода аз забони арабӣ дар идораҳо, мадрисаҳоу радиоу телевизион, дар кумзорӣ теъдоди зиёдии вожаи арабӣ ворид шудааст.

## Вобастагии забонӣ
*Glottolog* кумзориро забони мустақили эронии ҷануби ғарбӣ медонад. *[[Донишномаи Эронико|Encyclopædia Iranica]]* ва Ethnologue кумзориро гӯйиши (англ. dialect) забони лурӣ муаррифӣ мекунанд. Малчанова, забоншиноси рус, бар ин назар аст, ки кумзорӣ яке аз лаҳҷаҳои (англ. accent) лористонӣ аст. Бо вуҷуди ин, кумзорӣ бо гӯйиши минобӣ низ шабоҳатҳои зиёд дорад. Барои луригӯён низ фаҳмо аст. 

Дар Умон забони арабӣ забони расмӣ аст. Муносибати пайвастаи камзорӣҳо бо арабҳо дар Умон, пайдо шудани маҷмӯи вожаҳои арабӣ (зиёда аз 30%) дар таркиби луғавии кумзорӣ, инчунин падидаи тадохули садохоро (бешкор аз калимаи қадимии «пешкор», «хайн» аз калимаи куҳантарини «оҳан» ва ғайра) боис шудаанд. Дар '''наҳви''' кумзорӣ шабоҳатҳое бо забони арабӣ Эҷод шудааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Забонҳо
Гурӯҳ:Забонҳои Эрон
Гурӯҳ:Забонҳои эронӣ
Гурӯҳ:Забонҳои Умон
Нозими Ҳиротӣ

**Нозими Ҳиротӣ** (; 1601/05, Ҳирот — 1671, ҳамон ҷо) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз оилаи Ҳунарманд. Дар Ҳирот таҳсил ва эҷод кардааст. Фаъолияти адабии Нозими Ҳироти дар муҳити ҳунармандони Ҳирот ҷараён дошт. Си­пас, шоир бо ҳокими Хуросон Ҳасанхон (1618—1940) муносибат пайдо карда, баъд аз вафоти ӯ дар дарбори Аббосқулихон хизмат намуд ва бо супориши ӯ соли 1662 маснавии «Юсуф ва Зулайхо»-ро ба итмом расонд. Чанд вақт дар Арабистон буд.

Соли 1667 ҳамсабақи Нозими Ҳиротӣ Толиби Ҳиротӣ як нусхаи «Девон» ва маснавии «Юсуф ва Зулайхо»-и ӯро ба Бухоро овард ва бо ҳамин шоир шуҳратманд гардид. Мероси бадеии Низоми аз маснавии «Юсуф ва Зулайхо», қасоид, ғазалиёт, қитъаот ва рубоиёт иборат буда, беҳтарин нусхаи «Куллиёт»-и ӯ дар китобхонаи Институти шарқшиносии АИ Узбекистон маҳфуз аст.

Шоир дар эҷодиёташ ишқ, табиат, зиндагӣ, инсон ва ғайраро ситоиш кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Наҷиби Кошонӣ

**Наҷиби Кошонӣ** (; 1652, Кошон — 1711, Исфаҳон) — и порсигӯи сабки ҳиндӣ дар рӯзгори Сафавиён.

## Зиндагинома
Девони Наҷиби Кошонӣ бештар дар қолаби ғазал, инчунин қасида, қитъа, чанд рубоӣ, маснавӣ ва такбайтҳо суруда шудааст. Ашъори Наҷиби Кошонӣ ба сабки ҳиндӣ ва аз навъи эътидол аст, ки шоир аз як сӯ дилбаста ба сабки ироқӣ ва аз сӯи дигар вобаста ба сабки ҳиндӣ мебошад.

Ӯ дар анвои шеър маҳорати тӯлонӣ дошт ва дар санъати моддаи таърих тахассус ёфта буд. Бисёре аз рӯйдодҳои муҳими кишвар ва рӯйдодҳои хонаводагиро ба таври манзум бо ҳисоб ҷамал мушаххас намуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* نجیب کاشانی، نورالدین محمد (۱۳۸۲). دادبه، اصغر، ویراستار. کلیات نجیب کاشانی. به کوشش مهدی صدری. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب. شابک ۹۶۴-۶۷۸۱-۸۱-۰.
Шиҳоби Туршезӣ

**Мирзо Абдуллоҳ Шиҳоби Туршезӣ** (; 1754—1800) — и форс-тоҷик.

## Зиндагиома
Дар Ҳирот умр ба cap бурдааст. Шиҳоби Туршезӣ ба ғайр аз девони ашъор (таълифаш 1791, дар ҳудуди 10 ҳаз. байт) маснавиҳои «Баҳромнома» (дар ҷавоби «Ҳафт пайкар»-и Низомии Ганҷавӣ), «Юсуф ва Зулайхо», «Хусрав ва Ширин», «Иқди гуҳар», «Муроднома» дорад. Тазкираи манзуми «Тазкирату-ш-шуаро» ва «Мулҳиднома»-ро низ ба ӯ нисбат медиҳанд. 

Дастнависҳои осори Шиҳоби Туршезӣ дар китобхонаҳои Музеи Бритониё (Лондон), Эрону Афғонистон маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шуълаи Гулпойгонӣ

**Шуълаи Гулпойгонӣ** (; 1714, Гулпойгони Луристон — 1780) —  ва пизишки форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар тазкираҳо аз ҳолоту зиндагии ӯ маълумотҳои мухталиф омадааст. Шуълаи Гулпойгонӣ шоири хушзавқ ва тезкоре будааст. Ӯ дар 51-солагӣ ба иншои достони «Юсуф ва Зулайхо» шуруъ намуда, дар давоми чиҳил рӯз онро ба поён расонд. Инчунин манзумае дорад бо номи «Чоҳи висол», ки дар он мулоқоти Лайлӣ ва Маҷнун дар чоҳ тасвир ёфтааст. Нусхаҳои хаттии ҳар ду асари шоир дар китобхонаҳои Эрон нигоҳ дошта мешаванд. Шуълаи Гулпойгонӣ дар табибӣ ҳам шуҳрат доштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ҷунайдуллоҳи Ҳозиқ

**Ҷунайдуллоҳи Ҳозиқ** (; ) — пизишк ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ҷунайдуллоҳи Ҳозиқ дар миёнаи солҳои 80-уми асри XVIII  дар маҳаллаи Кархи Ҳирот ба дунё омадааст. Ҷунайдуллоҳ табъи баланду зеҳни бурро дошта, дар аввалҳои Хукмронии амир Ҳайдар (1800-1827) аз Ҳирот ба Бухоро омадааст. Ӯ дар мадраса яке аз беҳтарин толибилмон буда, осори адибони асримиёнагиро низ хеле дақиқ меомӯзад. Дар баробари ин Ҷунайдуллоҳ илми тибро ҳам хеле хуб омӯхта тахаллуси «Ҳозиқ»-ро аз ҳамин ҷиҳат интихоб менамояд. Ҳозиқ соли 1805 мадрасаро хатм мекунад ва дар мадрасаи Олӣ бо фармони амир Ҳайдар имом таъин карда мешавад. Дере нагузашта Ҷунайдуллоҳи Ҳозиқро ба дарбор даъват мекунанд.

## Мероси адабӣ
Аз Ҳозиқ осори пурарзише боқӣ мондааст. Он осор аз «Девони ғазалиёт» достони «Юсуф ва Зулайхо», рисолаҳои «Воқеоти исломӣ» ва «Таҳқиқу-л-қавоид» иборат мебошад.

## Эзоҳ
Разӣ Дониши Машҳадӣ

**Мир Разӣ ибни Абутуроби Машҳадӣ** (), мутахаллис ба **Дониш** () — и форсизабони дарбори Муғулони Ҳинд.

## Зиндагинома
Мирзо Разӣ Машҳадӣ дар соли номаълум дар Машҳад зода шуд. Падараш Абутроб ба Фитрат тахаллус дошт ва шоир буд, ки ба Ҳиндустон муҳоҷират намуд ва дар соли 1650 дар Ҳайдаробод Дакан даргузашт. Разӣ пеш аз даргузашти падараш ба Ҳинд рафта буд. Дар июни 1655 ӯ дар дарбори Шоҳҷаҳон қасидае дар мадҳ ӯ бархонд ва ду ҳазор рӯпия силъа дарёфт. Сипас ба хидмати Дорошукҳҳ даромад ва назди ӯ пойгоҳ ёфт. Як бор аз Дорошукӯҳ даҳ ҳазор рӯпия сила гирифт. Дониши Машҳадӣ муддате дар Бенгол назди Муҳаммад Шуҷоъ буд ва дар соли 1662 ба зодгоҳаш бозгашт.

Мир Разӣ дар соли 1665 дар Машҳад даргузашт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* سامی, شمس‌الدین (1311). قاموس الأعلام (به ترکی عثمانی). Vol. سوم. p. ۲۱۰۲.
Саид Нақшбандии Яздӣ

**Саид Нақшбандии Яздӣ** (), мутахаллис **Саидо** (қарни XVII) — и форс-тоҷики сабки ҳиндӣ

## Зиндагинома
Таърихи дақиқи таваллуд ва вафоти ӯ дар манобеъ наомадааст. Ӯ аз зодгоҳи худ ба Исфаҳон муҳоҷират намуда ва дар он шаҳр сукунат кард. Саидо пайрави мазҳаби Абуҳанифа ва тариқати ирфонии нақшбандия буда ва барои гузарони зиндагӣ низ ба нақшбандӣ ва шеърбофӣ, ки аз машоғили он замон буд, машғул будааст.

Ӯ худро резахӯри Ҷомӣ, Низомӣ, Саноӣ ва Аттор дониста, иродати хосса ба Хоҷаи Шероз меварзид ва бо Соиби Табрезӣ муровида ва дӯстӣ дошт.

## Эзоҳ
Солики Қазвинӣ

**Муҳаммадиброҳим Солики Қазвинӣ** (; 1612 — ?) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Солики Қазвинӣ аз мардуми Қазвин буда, дар ҷавонӣ муддате дар Исфаҳон зистааст. Солики Қазвинӣ аз Исфаҳон ба Ҳиндустон сафар карда, бо Абутолиби Калим ва Муҳаммадҷони Қудсӣ, ки аз шоирони номдори он давр буданд, мусоҳиб гардидааст. Сипас ба Эрон баргашт, вале аз сабаби ғорат гардидани молу мулкаш боз ба Ҳиндустон рафт ва сокини Кашмир шуд. Маснавие аз саргузашти пурмоҷарои худ таълиф кардааст. Солики Қазвинӣ дар айёми пиронсолӣ ба зодгоҳаш баргашта, дар Қазвин вафот кардааст. Солики Қазвинӣ шоири хушгуфтор ва рангинбаён буда, аз эҷодиёташ куллиёте мерос мондааст, ки дорои 25000 байт аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Раҷабалии Табрезӣ

**Раҷабалии Табрезӣ** (; ) — ориф, , ҳаким ва файласуфи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Вай дар назди Шоҳ Аббоси II ва Шоҳ Сулаймони Сафавӣ ҷойгоҳи махсусе пайдо карда буд; ба тавре ки Шоҳ Аббос барои дидор бо Раҷабалӣ, худаш ба хонаи вай мерафт ва бо ӯ мулоқот менамуд. Мирфандроскӣ ва Мирдомодро аз устодони ӯ баршумурдаанд. Пас аз касби дараҷаи иҷтиҳод дар Бағдод, ба риёзат ва тазкияи нафс рӯй овард. Назарияи ӯро мувофиқ бо мактаби машшоъӣ ва наздик ба мазҳаби Исмоилия ва Мӯътазила донистаанд. Ӯ яке аз муҳимтарин назарияпардозони илоҳияти танзиҳӣ дар фалсафаи шиъӣ аст. Вай аз ҷойгоҳи махсусе назди мардум ва давлатмардон бархурдор буд.

Раҷабалӣ дар мадрасаи Шайх Лутфулло машғул ба таҳсил шуд ва ба далели ҳуш ва заковати боло, дар тӯли чанд сол машҳур гашт ва мавриди эҳтироми ҳамагон қарор гирифт. Аз шогирдони вай метавон ба Амир Қивомуддин Муҳаммад Исфаҳонӣ, Қозӣ Саид Қумӣ, Муҳаммадҳусайн Саид Қумӣ, Муҳаммадрафеъ Пирзода, Мулло Муҳаммад Туникобунӣ ва Мулло Муҳаммад Шафеъи Исфаҳонӣ ишора кард.

## Осор
Осори мутааддиде аз Раҷабалӣ боқӣ мондаанд, ки «Исботи Воҷиб», «Аломаъорифи Аллоҳия», «Девони Воҳиди Табрезӣ», «Тафсири Ояталкурсӣ» ва «Китоб фӣ-л-ҳикма» аз муҳимтарин онҳо мебошанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* فنا، فاطمه. «تبریزی». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۱.