open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шайтон

**Шайтон** ( *shaitan*, ба маънои  «гумроҳ», «рондашуд», ё баъзан «иблис»;  *satan*, ба маънои «душман» ё «ҳариф»;) — мавҷуди рондашуда, саркаш, туғёнгар ва маншаи шар дидгоҳи динии адёни иброҳимӣ.

## Дар луғат ва истилоҳ
Шайтон дар луғат ҳамчун сифати омм барои ҳар фарди саркаш, туғёнгар ва маншаи шар аз инсу ҷин ва ҳайвон корбурд мешавад ва ба унвони исми хос ба Иблис ва зуррияи вай итлоқ мегардад.

## Дар Қуръон
Иб­лис бино ба фармудаи Қуръон гурӯҳ ва тоифае аз ҷинҳо аст ва ҳеч гоҳе аз фаришта­гон набудааст. Ҷинҳо, ки шайтон тоифае аз онҳо мебошад, аз оташ (7: 12; 55: 15) ва фариштагон аз нур офарида шудаанд (Саҳеҳи Мус­лим, 7420 (2996)-60), фариштагон наслу зуррия надоранд ва ба нару мода ҷудо намешаванд, вале ҷинҳо ва шаётин наслу зуррия ва ба мисли дигар ҷонварон зоду валад доранд (Сураи Каҳф, 18: 50). Фариштагон бар асоси насс (далел)-и қуръонӣ аз гуноҳ пок мебошанд ва ҳаргиз аз амрҳои Худованд нофармонӣ намекунанд (Сураи Таҳрим, 66: 6), дар ҳоле ки Иблис аз итоати амри Худованд сар боззада.

### Иблис
Иблис – падар ва сарҳалқаи насли шаётин то пеш аз офарида шудани Одам аз бошандагони осмонҳо ва дар байни фариштагон буд, вале асли хил­қати онҳо аз ҳам фарқ мекард ва дар ин бора, ки вай чӣ гуна дар байни фариштагон мақом гирифт ва ҳамроҳи онҳо ба саҷдаи Одам амр шуд, ривояти саҳеҳе дар даст нест**.** Чун Худованд Одамро офарид ва фариштагонро ба саҷдаи вай амр кард, ҳама саҷда карданд, ба ҷуз Иблис, ки аз амри Парвардгор сар печид, худро аз Одам бартар дид ва ба ин фармони Худо эътироз кард (Бақара, 2: 34; Аъроф, 7: 11; Ҳиҷр, 15: 31, 32; Исро, 17: 61; Каҳф, 18: 50; Тоҳо, 20: 116; Шуъаро, 26: 95; Сабаъ, 34: 20; Сод, 38: 74, 75). Ин ҷо буд, ки Худо вайро аз даргоҳаш ронда кард (Ҳиҷр, 15: 34; Сод, 38: 77) ва пас аз он бо лақаби Раҷим – рондашуда машҳур гардид.
Шайтон вақте аз даргоҳи Худованд ба сабаби Одам ронда шуд, кинаи ӯро дар дил гирифт ва савганд ёд кард, ки Парвардгоро, ба сабаби он ки маро ба бероҳ бурдӣ, барояшон (фарзандони Одам) дар (рӯи) замин зинат хоҳам дод ва ҳамаи онҳоро ба бероҳ хоҳам кашид, магар бандагони мухласи Туро (Ҳиҷр, 15: 39-40), бубин инеро, ки бар ман каромат ва бартарӣ бахшидаӣ, агар (кори) маро то рӯзи қиёмат ба таъхир вндозӣ, ба насли вай бархурд ва онҳоро аз роҳ хоҳам зад, магар каме аз онҳоро (Исро, 17: 62). Парвардгоро, пас маро то рӯзе, ки барангехта мешаванд, муҳлат бидеҳ! (Ҳиҷр, 15: 36; Сод, 38: 79) ва Худо ин хостаи ӯро иҷобат кард ва фармуд: Ту ҳатман то рӯзи вақти маълум аз муҳлатдодашудагонӣ! (Ҳиҷр, 15: 37-38; Сод, 38: 80-81).

## Эзоҳ

## Адабиёт

## Сарчашма

Гурӯҳ:Шайтон
Й

**Й** (йот), ҳарфи дувоздаҳуми алифбои тоҷикӣ ва ёздаҳуми алифбои русӣ, ки овози ғайриҳиҷоии миёнизабонии бардошти болоро ифода мекунад. Дар алифбои криллии славянӣ ин ҳарф собиқа надошт ва фақат соли 1935 аз тарафи Академияи фанҳои Русия ба асоси шакли ҳарфи "и" сурат гирифта ба алифбо дохил шуда буд, аммо то соли 1917 ба ҳисоби ҳарфҳои алифбо намедаромад.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ
Пе (ҳарф)

**Пе** (Порсӣ:  **ݒ**) номи ҳарфи сейуми алифбои порсӣи тоҷикӣ —  **ݒ**, ки дар ҳисоби ҷумалу абҷад ба 6 баробар аст. Ин ҳарф махсуси забони форсию тоҷикӣ буда, дар забони арабӣ вуҷуд надорад ва онро **бо**и форсӣ низ меноманд. Дар дастнависҳои қадим ба ҷойи **п-б** ва дар шаклҳои муарраби калимаҳои тоҷикӣ-форсӣ **ф** ё **б** навишта мешавад (мас. **п**ил-**ф**ил, **п**орс-**ф**орс ва ғайра)

## Инчунин нигаред
* Ҳисоби абҷад аз рӯи қимати рақамии ҳарфҳо 
* Ҳуруфи Порсӣ

## Сарчашма
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.2 П–Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c.430

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Гурӯҳ:Алифбои арабиасос
Байтулмуқаддас

**Байтулмуқаддас** () — шаҳри бостонӣ дар сарзамини Фаластин, яке аз марказҳои муҳимми динҳои илоҳӣ.

## Дар матнҳои динӣ
Дар матнҳои динӣ зиёда аз 20 номи он ба назар мерасад. Дар Қуръон бо номҳои «Арзу-л-муборака», «Ас-соҳира» ва ғ., дар Таврот бо номҳои Уршалим (Иерусалим) ва ғ. чандин бор батакрор омадааст. Маълумоти нахустин роҷеъ ба Байтулмуқаддас ба ҳазораи дувуми то м. мансуб аст. Баъдан зери тасарруфи шоҳони яҳудӣ, таҳти ҳимояти салтанати Искандари Мақдунӣ, тасарруфи давлати Салҷуқиён, Руми Бостон, Рум ва хилофати усмонӣ қарор дошт. Байтулмуқаддас ҳамон шаҳрест, ки Иброҳими Халилуллоҳ фарзанди худро ба он ҷо ба қурбонӣ оварда буд. Байтулмуқаддасро маҳалли нузули ваҳй ба Яъқуби набӣ медонанд. Ба юнонӣ онро HierosoiIyma меномиданд. Ин шаҳр барои мазҳабҳои мухталиф, хусусан, яҳудиён, масеҳиён ва мусулмонон, макони муқаддас маҳсуб мешавад. Сокинони қадимии Байтулмуқаддас арабҳо аз тоифаи Ябӯсиёни Канъонӣ буданд. Баъдан онҳо бо диг. халқу миллатҳо омезиш ёфтанд. Соли 1917 Байтулмуқаддасро англисҳо ишғол карданд. Баъди ҷанги арабу исроилиҳо (1948–49) ба ду қисмат ҷудо шуда, қисмати шарқиаш ба Урдун ва қисмати ғарбиаш ба Исроил ҳамроҳ гардид. Аз соли 1975 бузургтарин шаҳри Исроил ба шумор меравад. Дар 500-метрии Байтулмуқаддас Масҷиди Ақсо қарор дорад, ки сохтмони онро халифа Абдулмалик шурӯъ карда, писараш Валид ба анҷом расондааст.

## Ҳамчунин нигаред
* Уршалим

## Эзоҳ

## Адабиёт
* معین احمد، بیت المقدّس، بیروت، ۱۹۷۰؛
* دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج.۱۳، تهران،۱۳۸۳

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Қудс (Теҳрон)

**Қудс** (, инчунин бо номи **Шаҳри Қудс маъруф аст**, ки маънои "Шаҳри Қудс"; қабл аз он **Қараҷ**, **Қалъаи Ҳасан** ва **Қалъа-и Ҳасан Хон**) шаҳр ва пойтахти Шаҳристони Қудс, устони Теҳрон, Эрон аст. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 229,354, дар 60,331 оила буд.  Пеш аз он ки Қудс расман муниципалитет шавад, соли 1989 он ҳамчун **Қалъаи Ҳасан** номгузорӣ шуд.

## Донишгоҳҳои олӣ
Шаҳр дорои се донишгоҳ мебошад: Донишгоҳи Исломии Озод, Филиали Шаҳри Кудс, Донишгоҳи Илмӣ ва  Технология, Филиали Шаҳри-Қудс ва Донишгоҳи Паёми Нур.  
## Нигаред низ
* Ҳилоли Аҳмар - Донишгоҳи Шаҳриёр ва Шаҳри Қодс
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Теҳрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Борхудо

**Борхудо** () — ба маънии Худои таолои бузург ва некӯкор; Ҳақ таолоро аз он **борхудо** гӯянд, ки ҳар касеро бор медиҳад, яъне ҳар кас ҳар вақт аз ӯ арзи ҳоҷати худ метавон кард.
## Сарчашма
* Ғиёс-ул-луғот (иборат аз 3 ҷилд) Ҷ.1. Алиф-шин.- Душанбе:Адиб 1987.- С.106

Гурӯҳ:Ислом
Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Ғиёсуддин Муҳаммади Хуросонӣ

**Ғиёсиддин Муҳаммади Хуросонӣ** (машҳур ба **Ҳофизи Ғиёсиддин**; 1456, Ҳирот — 1510/13, ҳамон ҷо) — мусиқидон, оҳангсоз, хонанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз хешовандони Восифист. Фаъолияти ҳунариаш дар шаҳрҳои Ҳирот, Бухоро, Машҳад сурат гирифта, овози хуш, дар хондани осори ирфонӣ, қиссахонӣ, сознавозӣ моҳири рӯзгораш буд. Муддате чанд дар дарбори Ҳусайн Бойқаро (1470—1506) хидмат намуд. Бо Навоӣ (1441—1501) робитаи наздик дошт. Дар шаклу анвои шеърию мусиқии «қавл», «тарона», «савт», «амал», «рехта», «сунбулӣ» ва ғ. таснифоти рангин сохтааст. Дар илмҳои фалсафа, риёзиёт, адабиёт, ҳунарҳои бадеӣ (хаттотӣ, ҳалкорӣ) дониши хуб дошта, назди Устод Шодӣ, Ғулом Шодӣ мусиқӣ омӯхт, ба сабки иҷроии онҳо такя дошт. Асарҳои Ғиёсиддин Муҳаммад «Савти гули лола», «Амали равон», «Нақши гули сурх», «Пешрави Панҷгоҳ», «Рехтаи Ҳиҷоз», «Саҷъ ба Ироқ» ва ғ. дар ҳавзаҳои иҷроии Ҳирот, Самарқанд, Бухоро, Машҳад шуҳрати зиёд доштаанд. Назираҳои рангин ба осори Устод Шодӣ сохта, хатро дар ғояти устодӣ (настаълиқ) анҷом медод ва осори Наво-иро китобат намудааст. Дар санъати бадоҳа ҳам табъи воло дошт, ғазалу рубоиро дар ғояти устодӣ месуруд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 54. — ISBN 978-99947-49-13-3.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Ғино

**Ғино** 1. Овозхонӣ, тағаннӣ. 2. Сабк, шеваи хоси овозхонӣ. 3. Иҷрои шеър ҳамроҳ бо кафзанӣ. 4. Аз анвои бозиҳоест, ки хуниёгарон ин усули иҷроиро дар ҷараёни иҷрои шеър ба кор баранд (бо кафзанию рақс). Зоҳиран муарраби хуниё аст.

**Ғиносуруд**: овоз, мусиқӣ, сурудгӯй, овозхон, хонанда, сароянда, мусиқидон, таснифсозро гӯянд. Шева, сабки бо кафзанӣ шеър хондан аст (овозхонии ҳамроҳ кафзанӣ):

:Чаҳорум рӯз маҷлис тоза карданд, 
:Ғиноҳоро баландовоза карданд.
(Низомӣ)

**Ғино** – овози хуш, ки тарабӯ шодӣ барангезад. Нағма, сурудхонӣ. Ғино ба маънии тағаннӣ ва овозхонӣ аст, дар он сурат моҳияти бадеӣ касб менамояд, ки шеъраш дар ҳамовозӣ ба кафзанӣ, рақс анҷом гирад.

**Ғиносоз**: хонанда ва навозанда, овозхон, муғанниро ғиносоз номанд (ғиногар):

:Магар к-он ғиносозу овози руд, 
:Дар он ҳин бад-ин узр гуфт он суруд.
(Низомӣ)

## Адабиёт
Анҷуманорои Носирӣ, Теҳрон, 1294; Баҳо-ри Аҷам, Деҳлӣ, 1284; Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав, 1892; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги форсӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1373.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Ғунна

**Ғунна** (ғуннат) — усули хоси иҷроӣ, овозхонӣ дар мусиқӣ, таҳриру нашиди овозхонӣ (таҳрир), ки ҳангоми овозхонӣ (сароидан) овозхон, хонанда аз ифодаҳои овозии тавассути димоғу бинӣ адо мекунад (овози биниӣ, димоғӣ). Бисёр хонандаю иҷрокунандагон аз ин ифодаҳои иҷроӣ истифода менамоянд (на ҳама овозхонони димоғу бинитаҳрир овоз, сабки иҷроияшон хушу гуворост):
:Маҷлис зи парирӯён чун базми Сулаймонӣ, 
:Бо ғуннаи Довудӣ мурғони хушалҳонӣ.
(Хоқонӣ)

## Адабиёт
Анҷуманорои Носирӣ, Теҳрон, 1294; Баҳори Аҷам, Деҳлӣ, 1284; Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав, 1892; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги форсӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ, Теҳрон, 1972; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1373.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Ғунчаи кабки дарӣ

**Ғунчаи кабки дарӣ** — 1. Аз силсиласурудҳои наврӯзӣ, ҷашнӣ, ки дар замони Сосониён (222-651) эҷод шудааст. 2. Аз таснифоти тақвимии Борбади Марвазӣ, ки барои ҷашнҳои дарбории Хусрави Парвиз (591-628) сохта, мансуб ба шохаи саввуми «Хусравонӣ»-и ӯст. 3. Аз лаҳнҳои силсилаии сигонаи (26) Борбади Марвазист:

:Чу кардӣ «Ғунчаи кабки дарӣ» тез, 
:Бибурдӣ ғунчаи кабки диловез.
(Низомӣ)

4. Гӯшаи мусиқӣ дар таркиби мақоми «Бузург» (шуъбаҳои «Наврӯзи Аҷам», «Наврӯзи Бузург», «Дувоздаҳмақом», ас.13-14). 5. Гӯшаи тавсифию тараннумӣ дар таркиби шуъбаҳои «Наврӯзи Сабо», «Наврӯзи Аҷам» («Дувоздаҳмақом», ас.14-16). 
«Ғунчаи кабки дарӣ» дар анъанаи эҷодию иҷроии ас.13-16 ба сифати гӯша, шохаи тавсифии муҳим амал намуда, аммо дар манобеи баъдӣ (ас.17-19) чун аз таркиботи созию овозӣ хотирнишон нашудааст (шояд номаш тағйир ёфта).

## Адабиёт
Баҳори Аҷам, Деҳлӣ, 1284; Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав, 1892; Бурҳони қотеъ, Теҳрон, 1330-1335; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги форсӣ, Теҳ-рон, 1963; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1373; Фарҳанги Деҳхудо, Теҳрон, 1377; Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, ҷ.3, Душ.,2004; Раҷабзода А. Борбад ва замони ӯ, Душ., 2004.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Дар иншиоби усул ва фурӯғи мусиқӣ

**«Дар иншиоби усул ва фурӯғи мусиқӣ»** – мансуб ба қалами Амир Хусрави Деҳлавӣ (1253-1325), фасле аз асари донишномаи «Эъҷози Хусравӣ»-
Рисола ба забони форсии тоҷикӣ (бо назму наср) навишта шуда, дар иртибот ба масоили мутрибист. Амир Хусрав анъанаҳои мусиқии замони Борбадро чун «комили замон» ва «аъҷубат уд-давр» сутуда, системаи Дувоздаҳ пардаро бо ҷузъиёташ қаламдод намуда, вале услуби баён шакли тавсифи назарии мусиқист. Аҳамияти таърихии рисола иборат аз: анъанаи рисоланависии форсизабони Ҳиндро асос гузошта ва дар мусиқиши-носӣ «асарест оид ба синтези ҳинду аҷамӣ» ; нахустин рисолаест, ки системаи Ду-воздаҳпарда (мақом) ва истилоҳоти мусиқии мар-думони форсизабонро ба Ҳинд ворид шуда аст; усулан амалист ва аз манобеест, ки анъанаи «шарти мутрибӣ» зикр ёфта; он принсипи аслу фаръро дар мадди аввали ҳунари мақомот гузоштааст.

## Адабиёт
Азизова Ф. Шашмаком и рага. Душанбе, 1999; Fatimi Q. Amir Khuro’s contribution to indo-muslim tradition. Islamabad, 1975.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

*
Гурӯҳ:Шашмақом
Дарвеш Аҳмади Қонунӣ

**Дарвеш Аҳмади Қонунӣ** (; ? — 1497/1510, Самарқанд) — мусиқидон, оҳангсоз, навозанда, хонанда ва ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зиндагӣ, омӯзиш ва фаъолияти эҷодию иҷроии Дарвеш Аҳмади Қонунӣ дар ҳавзаи ҳунарии Мовароуннаҳр сурат гирифта, нозукиҳои илми мусиқиро чанд муддат дар назди мусиқидонон ва сарояндагони замонаш Абдулмуъмини Сафиуддин ва Хоҷа Абдулқодири Гӯянда омӯхтааст. Ӯ аз овони ҷавонӣ дар навохтани созҳои гуногуни мусиқӣ, бахусус қонун, чанг, рубоб ва сурудани таронаҳо маҳорати баланд дошт. Дарвеш Аҳмади Қонунӣ муддате, бинобар низоъҳои мазҳабии рӯҳониёну ифротгароёни динӣ Самарқандро тарк карда, аввал ба Бухоро, сипас ба Марв рафта, омӯзиши илми мусиқиро идома дод. Дар жанр, шаклҳои шеърию мусиқии «амал», «савт», «нақш», «рехта» ва ғайра бар ашъори Ҷалолуддини Румӣ, Саъдии Шерозӣ, Қосими Анвор таснифоти ҷолибе офаридааст, ки онҳоро сарояндаи машҳури замон Абдулмуъмини Сафиуддин бо шӯру шавқ дар маҷлису маҳфилҳои аҳли завқ месурудааст. Чун оҳангсоз дар тазмини зарбу навоҳои мақомҳои «Ироқ», «Ҳусайнӣ», «Кӯчак» (бештар ба ғазалиёти Саъдии Шерозӣ, Қосими Анвор) дар ҳавзаҳои эҷодию иҷроии Самарқанду Бухоро ва Ҳирот шуҳрати зиёд касб кардааст. Дарвеш Аҳмади Қонунӣ табъи хуби шоирӣ низ дошт ва ғазалҳои хуби ирфонӣ гуфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* Дарвешалии Чангӣ. Рисолаи мусиқӣ. Р: 468-1, ИШ АИ Ӯзб.;

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Дарвеш Мақсуди Андигонӣ

**Дарвеш Мақсуди Андигонӣ** (?, Андигон — 1514, Ҳирот) — мусиқидон, хонанда, оҳангсоз, навозанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодаи Андигон. Фаъолият, камолоти ҳунариаш дар Ҳирот, замони ҳукуматдории Султон Ҳусайни Бойқаро (1470—1506) сурат гирифтааст. Мусиқӣ ва шеърро назди устоди мусиқӣ Мавлоно Оҳии Ҳиравӣ омӯхт. Муддати зиёд дар дарбор ба сифати мутриб ва коргузори ҳунармандон хидмат карда, бо устодони созу овоз, шеър Навоӣ, Ҷомӣ, Устод Шодӣ, Ғулом Шодӣ Ҳофизи Ушшоқӣ, Ҳофизи Мираки Бухороӣ, Хоҷа Ҳамзаи Чочӣ (Тошкандӣ) ва диг. ҳамкории ҳунарию эҷодӣ доштааст. Баъди забти Ҳирот аз ҷониби Шайбониён зиндагии Дарвеш Мақсуд дар Бухоро сурат мегирад ва баъди чанд сол ӯ боз ба Ҳирот бармегардад Дарвеш Мақсуд дар санъати овозхонӣ, сознавозӣ, мусаннифӣ истеъдоди хуб дошта, дар жанру шаклҳои шеърию мусиқии «тарона», «нақш», «савт», «қавл», «амал», «навбат» ихтирооти зиёд аз худ боқӣ монда, дар тазмини мақо-мҳои «Сегоҳ», «Наво», «Рост» ва «Бузург» тас-нифоти хуб бар ғазалиёти Ҷомӣ, Навоӣ ва диг. сохтааст. Табъи некӯи шоирӣ ҳам дошта, ғаза-лҳои ошиқона мегуфта аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 58. — ISBN 978-99947-49-13-3.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Мандуб

**Мандуб** () — яке аз аҳкоми панҷгонаи шаръӣ, исми мафъул, дар луғат ба маънои амр ва коре, ки ба сӯи он даъват ва ташвиқ шуда ва дар истилоҳи уламои усул амр ва ҳукмест, ки аз сӯи шаръ ба он ташвиқ шуда ва Худованд анҷом додани онро аз бандагони мукаллаф ба таври ғайри ҳатмӣ ва илзомӣ талаб кардааст. 

## Навъҳои мандубот
Ба ҷо овардани он ҳатман савоб дорад, вале таркаш азоб надорад. Мандубот дар шаръ дорои дараҷаҳои мутафовит ва навъҳои гуногун ҳастанд, ки дар умум онҳоро ба се навъи асосӣ: а) суннатҳои муаккада ва ё сунани ҳудо, б) суннатҳои завоид, в) навофил ва ё мустаҳаббот ҷудо кардаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Абдушарифи Боқизода. Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби Ҳанафӣ. Душанбе, 2017.
Ҳаром

**Ҳаром** () — амалест, ки Худованд тарки онро ба таври ҳатмӣ аз мо мехоҳад ва анҷом додани
он азоб дорад, ба монанди зино, хӯрдани моли ятим ва дигар амалҳои мамнӯъ.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Мубоҳ

**Мубоҳ** ё ҳалол () — амалест, ки анҷом додан ва надодани он (тарки он) баробар аст, на азобе дораду
на савобе, ба монанди бештари корҳои рӯзмарра

## Эзоҳ
Фиқҳ

**Фиқҳ** () — илмест, ки аҳкоми ҷузъӣ ва масоили фаръии шариъатро дар тамоми бахшҳо мавриди омӯзиш қарор медиҳад ва онҳоро аз далелҳои тафсилӣ ва асосҳои шаръӣ коркард ва муайян менамояд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Рукӯъ

**Рукӯъ** — хамидагии пушт, сар фуруд овардан, таъзим кардан барои изҳори эҳтиром, хам шудан дар намоз ба дараҷае, ки кафи дастҳо ба сари ду зону бирасад.

## Эзоҳ
Дар баёни пайдо шудани илми мусиқӣ ва одобу кайфияти хоси он

«Дар баёни пайдо шудани илми мусиқӣ ва одобу кайфияти хоси он» (ба забони форсии тоҷикӣ, нимаи дуввуми садаи XVI-ва ибтидои садаи XVII  навишта шуда, хатти хонои настаълик), муаллифаш ноъмалум, Исфахон. Аз рисолаҳои муҳими назарии мусиқӣ оид ба масоили таърихи ташаккул, ривоҷи фикрӣ дар 12-мақом ва таркиботи он аст. Аз мундариҷаи рисола пайдост, ба таълифоти мусиқии дар Мовароуннаҳру Хуросон (Кавкабии Бухороӣ, Маҳмуди Мирзобой, Хоҷакалони Хуросонӣ ва диг.) иртибот дошта, дар бисёр маврид ба манобеи мусиқии дар ин ҳавзаҳо иншошуда муроҷиат шудааст. Рисола аз муқаддима ва 5 фасл таркиб ёфта, бобе аз рисолаи «Насими тараб» илова шуда, дар муқаддима («Дар одоби илми мусиқӣ») тавсифи мусиқӣ (чун илм ва ҳунар) такя ба гуфтаҳои донишмандони ин илм шудааст (мусиқидонони ас.14-16).

Мавзӯи боби аввал («Дар маърифати мақомот ва таркиботи он») ин шарҳи 12-мақом, 24-шӯъба ва 6-овоза, назару тавсифи фалакӣ, донишӣ ва моҳияти маҷмӯи даврии мусиқист.

Дар фасли дуввум («Дар баёни пардаҳои мақомот») шарҳи мухтасари ҳар мақом, таърихи эҷоду рушди онҳо бо такя ба нақлу гуфтаҳои аҳли ҳунар натиҷагирӣ шудаанд.

Боби саввум («Дар баёни пардаҳои шӯъабот») таркиботи 24-шӯъба, тавсифи ҳар яке аз онҳо, усули истихроҷ ва фаҳмиши аҳли мусиқӣ дар иртибот ба маҷмӯи шӯъботи мақомҳо баён гардидааст. Муаллиф барои тақвияти хулосаҳояш аз гуфтаю навиштаҳои муси-қидонон (Кавкабӣ ва диг.) иқтибосҳо меорад.

Боби чаҳорум ин таърифи («Дар баёни пардаҳои овозҳо») шаш овозаи мусиқӣ (Гавашт, Моя, Гардуния, Салмак, Шаҳноз, Наврӯз), равиши истиҳроҷ, мавқеи ҷойгиршавии ҳар яке дар созҳои мусиқӣ ва ниҳоят иртиботи ҳар овоза ба ду мақом аст.

Дар боби панҷум («Дар баёни ҳафдаҳ баҳри усул») тавсифи зарбу вазнҳои маъмули форсӣ (Аҷамӣ), яъне таркиботи зарбӣ, сохти авзонӣ, ҳамсонии арӯзу мусиқӣ, равиши эҷоди зарбҳо, нақши авзони мусиқӣ дар эҷоду иҷрои мақомҳо ва гуфтаҳои донандагону иҷрогарони мусиқӣ ба қавонини усулӣ дар мусиқӣ ва ғ. аст. Муаллиф дар ҷараёни тавсифи таркиботи 12-мақом ва масоили эҷоду иҷрои мусиқӣ аз манобеи мусиқии гузаштаю замонааш истифода карда, ба хулосаҳои ҷолиби назарию зебоишиносии мусиқӣ комёб шуданашро дар хотимаи рисола собит менамояд. Ин рисола маҳсули тафаккури тафсирию тахлилии ҳавзаҳои ҳунарии Эрони нимаи дуввуми садаи XVI-ва ибтидои садаи XVII аст (мактаби Исфаҳон).

## Адабиёт
Машҳун Ҳ. Таърихи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1376; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1376; Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, ҷ. 1. Душ., 1988; Рисолаи мусиқӣ, Р:1466-1, ИШАФ Ӯзб.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ


Гурӯҳ:Шашмақом
Дарвеш Фазлуллоҳи Нойӣ

**Дарвеш Фазлуллоҳи Нойӣ** (?, Самарқанд — 1511, Ҳирот) — мусиқидон, оҳангсоз, навозанда, хонанда ва и форс-тоҷик,.

## Зиндагинома
Давраи аввали омӯзиши ӯ дар Самарқанд ҷараён гирифта, илми мусиқӣ ва нозукиҳои онро дар назди устодони шинохтаи мусиқӣ Ҷаъфари Қонунии Самарқандӣ, устод Алиакбари Қонунии Самарқандӣ ва дигарон омӯхтааст. Бино бар тавсифи Дарвешалии Чангӣ дар асараш «Туҳфату-с-сурур», Дарвеш Фазлуллоҳи Нойӣ дар назарияи мусиқӣ дониши комил дошта, доир ба масоили шеъру мусиқӣ рисолае низ нигоштааст. Дар Ҳирот назди Хоҷа Юсуфи Бурҳонуддин илми мусиқии худро такмил дода, аз дарсҳои назарии шеъру мусиқии Абдурраҳмони Ҷомӣ, Алишер Навоӣ, Хоҷа Абдуллоҳи Марворид баҳравар гардидааст. Дарвеш Фазлуллоҳи Нойӣ дар навохтани сози най сабки хос эҷод карда, дар ин замина асари зиёде таълиф намудааст. Асарҳои дар жанру шаклҳои созию овозии мусиқии «амал», «пешрав», «савт» ва «таронаҳо»-и ба мақомҳои «Сегоҳ», «Ироқ», «Ҳусайнӣ» офаридаашро ба устодаш бахшидааст. Бисёр устодони мусиқии ҳавзаҳои ҳунарии Ҳирот ва Самарқанд ба асарҳои офаридаи Дарвеш Фазлуллоҳи Нойӣ, аз ҷумла «Нақши моҳ», «Пешрави най», «Амали хубон», «Савти дилситон» (бар ғазалҳои Абдурраҳмони Ҷомӣ ва Бадруддин Ҳилолӣ) назираҳои мусиқии ҷолиб офаридаанд. Бо тахаллуси «Нойӣ» ғазалҳои мавзун гуфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 58. — ISBN 978-99947-49-13-3.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Даромад (мусиқӣ)

**Даромад** - порчаи мусиқӣ, қи пеш аз шурӯъи қисми асосии мақом (шӯъба) шакл мегирад. Даромад асосан 4 ё 5 зина поён аз сарпардаи шӯъба таъсис ёфта, масалан, Даромади Талқини Баёт дар асоси пардаи "сол" ташаккул ёбад, сарпардаи Талқини Баёт аз пардаи "ре" эҷод мешавад. Сохтори зарбии мусиқӣ бошад бо усули қисми асосии дар пешомада якхела аст. Яъне, Даромад қисми асосии Талқини Баётро ҳам аз ли-ҳози усул ва ҳам ҷиҳати лаҳн омода месозад. Даромад асосан дар шакли тарона байни қисмҳои асосӣ маври-ди иҷро қарор меёбад. Одатан таронаи охир Даромади қисми асосии пешомада буда, дар ташаккули асари силсила мавқеъи пайвандии қисмҳои асосиро иҷро мекунад.

Масалан, Даромад Талқини Баёт таронаи охири Сарахбори Наво буда, шурӯъшавии қисми Талқини Баётро омода месозад.

**Даромад** (*оғози чизе, саршавӣ*) – оғоз, саршавии ин ё он асари мусиқист. Дар санъати мақом ва мақомасароӣ оғози бахши созии ин ё он мақом, шӯъба, гӯша (1-9 такт) ва хати аввалини оҳангии сарахбор (9-25 такт) ва перояҳою нашидаҳои оҳангии хаши аввалини танзим, асосёфтаро гӯянд. Дар ҷараёни падидоии нашида, махмалиновоӣ (ҳанг) ва баъдан ҷараёнгирии хат, ки василаи муҳими иртиботист, дар бунёди шӯъба нақши муассир дорад.
 
## Адабиёт
* Дарвешалии Чангӣ, Рисолаи мусиқӣ, Р:468-1 (ИВАН Узб.ССР); 
* Шашмақом, мураттибон: Б.Файзуллоев, Ш.Соҳибов, Ф.Шаҳобов, зери назари В.М.Беляев, Москва, 1950-1967; Шашмақом, ёзиб олувчи: Юнус Ражабий, Тошкент, 1965; 
* Ражабов И. Мақомлар масаласига доир, Тошкент, 1963; 
* Низомов А. Таърих ва назарияи Шашмақом, Душанбе, 2006; 
* Фарҳанги форсӣ, Теҳрон, 1958; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; 
* Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1375; 
* Вожаномаи мусиқии Эронзамин, Теҳрон, 1375.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Даста (сози мусиқи)

**Даста (дастон)** – нишонаҳое, ки дар дастаи (дастони) созҳои тории мусиқӣ гузошта мешаванд (аз риштаи абрешим, рӯдаи ҳайвонот, чӯб). Дастон дар созҳои ториӣ - тор, дутор, сетор, рубоб сато ва диг. насб карда шудааст.

Даста ба косаи (ҷавз) сози мусиқӣ насб шуда ва пастию баланди садоҳо тавассути пахш кардани торҳо муайян мешавад. Агар тори назди косаи соз ба ларзиш оварда шавад, садои нафису баланд хориҷ шавад. Баракс тори дур аз косаи соз ба ларзиш оварда шавад, садои ғализ ва паст хориҷ гардад. Созтарошон дастони созҳоро одатан аз абрешиму рӯдаи ҳайвонот таҳия намуда, аз торҳои филизӣ кам истифода менамуданд, чаро ки ин усули насби дастон барои тағйир додану мураттаб сохтани парда ва пастию баландии садоҳо ҷӯри созҳо мувофиқтар аст. Созтарошон имрӯз барои насби дастон аз маводи чӯбу филизӣ бештар истифода менамоянд. Танбӯр, ки аз созҳои умда дар анъанаи иҷроии мақомҳост пардаҳояшро созтарошон аз маводи филизию чӯбӣ ва баробари ин аз маводи риштаӣ ҳам таҳия мекунанд.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Шашмақом
Дастур-ун-нағам

**«Дастур-ун-нағам»** (с. таълифат тахминан 1787, Ҳиндустон нигошташуда, муаллифаш номаълум, форсии тоҷикӣ, настаълиқи хоно) — рисолаи бисёр муҳиму нодир, ки ба забони форсии тоҷикӣ таълиф шуда, оид ба таърих ва назарияи мусиқии устодонаи (классикӣ) ҳинду аҷамӣ (форсӣ-тоҷикӣ) аст.

Бинобар ба тавсифи муқаддимаи рисолаи «Дастур» аз таълифоти омӯзишӣ дар иртибот ба фарогирии таркиботи назарию амалии мусиқии ҳиндӣ ва аҷамӣ буда, дар ҷараёни нигориш муаллиф баробари истифодаи васеи манобеи хаттии мусиқӣ, инчунин бо устодони созу овоз дар ҳамкории эҷодӣ буда, аз сознавозон бисёр сирҳои ниҳонии иҷроиро омӯхта, дар рисола хулоса намудааст. Сохт ва тартиби баррасии масоили мусиқӣ дар «Дастур» Ҳам анъанавӣ буда, он аз Муқаддима ва чор боб (фасл) таркиб ёфта, дар оғоз (муқаддима) тафсири мусиқӣ, ҳадафи таълифи «Дастур» зикр ёфтаанд. Мусанниф дар Муқаддима номи рисола «Дастур-ун-нағам дар танбӯрнавозӣ» тавзеҳ дода, собит менамояд, ки аз муҳимтарин таълиф дар санъати мусиқист. Боби аввал «Дар зикри сура (амал, иҷрою танини савт) ва мақоми сураҳо» ном дошта, равиши танзими пардаҳои созҳои мусиқӣ, ҷӯру навои онҳо, усули садодиҳӣ дар ҷараёни навозиш, тарзи эҷоди овозҳо, садоҳои мусиқӣ дар созҳо (танбӯри ҳиндӣ, сетор ва ғайра) баҳс намуда, бештар моҳияти амалӣ доранд.

Муаллиф дар боби дуввум «Дастур», «Дар зикри рогҳо ва рогниҳо ва мисоли онҳо»тафсири қаторовозҳои рогу рогниҳо (эҷоди онҳо) дар ҷараёни иҷро (дар сози танбӯри ҳиндӣ), назари сознавозон ва равиши эҷоди қаторовозҳои таркиботи рогу рогниҳо бештар баррасӣ шудаанд ва моҳияти таълимӣ (омӯзишӣ, дастурӣ) касб кардааст. Аз шарҳи муаллиф пайдост, ки ӯ донанда, навозандаи хубу ботаҷриба дар танбӯри ҳиндист. Мавзӯи баҳси боби саввум рисола «Дар сурати тҳатаи (қаторовозҳо) рогҳо ва рогниҳо», ин идомаю такмили масоили боби дуввум буда, бештар дидгоҳи муқоисавӣ, усули дақиқи эҷоди қаторо-возҳои рогу рогниҳост. Дар ин боб ҳам муаллиф бештар ба суратомӯзишу эҷоди қаторовозҳо дар соз (танбӯр) шарҳу тавзеҳ медиҳад. Дар асоси танбӯри ҳиндӣ муаллиф тартиби истихроҷи овозхоро муайян намуда, гоҳ-гоҳе аз баёни тартиби эҷоди қаторовозҳои мақомҳо дар танбӯр (ҳиндӣ) ҳам нуктаҳои ҷолибе меорад.

Боби чаҳорум «Дар навохтани ҳар кадом аз рогҳо ва рогниҳо дар танбӯр» ном дошта, нигорандаи рисола бештар ба усул, равишҳои иҷроии рогу рогниҳо дар танбӯри ҳиндӣ таваҷҷуҳ намуда, назари устодони мусиқиро хулоса кардааст.

«Дастур» Агарчанде ҳаҷман хурд ва усулан моҳияти дастурӣ, омӯзиши асосҳои ибтидоии навохтани рогу рогниҳо, лек чун аз сарчашмаҳои нодири хаттӣ роҷеъ ба тафаккури иҷроии созҳо дар ҳавзаҳои фарҳангии ҳинд аст.

## Адабиёт
* Мероси мусиқии ҳиндӣ ба забони дарӣ, Кобул, 2004; 
* Дастур-ун-нағам, захираҳои хаттии Берлин, ш. 34/3; 
* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, ҷ.1,Душ., 1988.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Шашмақом
Ҳои ҳавваз

**Ҳо** **([[арабӣ]]: هى‖ها**) номи  ҳарфи алифбои арабии тоҷикӣ: ҳарфи сиву якум - **ه**, ки «ҳои ҳавваз» низ ном дошта, дар ҳисоби ҷумалу абҷад ба 5 баробар аст. Агар «ҳои ҳуттӣ» махсуси калимаҳои арабӣ бошад, «ҳои ҳавваз» байни калимаҳои арабию тоҷикӣ муштарак аст.

## Пайвастшавӣ

## Инчунин нигаред
* Ҳисоби абҷад аз рӯи қимати рақамии ҳарфҳо  
## Сарчашма
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П – Ҷ./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c. 749
Девонаи Гулханӣ

**Девонаи Гулханӣ** (?, Ҳирот — 1345, Бағдод) — мусиқидон, навозанда, хонанда,  ва хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Мусиқӣ ва шеъру хаттотиро дар зодгоҳаш омӯхт. Барои фарогирии ҳунар ба Бағдод рафта, назди Сафиуддин Абӯлмӯъмини Урмавӣ (1230—1292) сознавозӣ, хаттотӣ ва асосҳои назари ҳунарҳои бадеиро омӯхт. Муддати зиёд дар дарбори Ҳалокухон (1217—1265), Абоқахон (1234—1284) ба сифати мутриб, хаттот хидмат кардааст. Зимни ин барои маишати рӯзгор шабҳо дар гаробаҳо гулхан меафрӯхт ва аз ин рӯ тахаллуси «Гулханӣ»-ро интихоб карда, ғазалу қитъаҳои хуб мегуфт. Дар жанру шаклҳои шеърию мусиқӣ («савт», «амал», «навбат», «кор» ва ғайра), ба ашъори худ ва муосиронаш асарҳои марғуб офарида-аст. Махсусан, асарҳои «Пешрави Гулханӣ», «Амали Гулханӣ», «Амали Дебоча», ки дар таз-мини мақомҳои «Рост», «Наво», «Бузург» (бар усулҳои «Барафшон», «Сақил», «Шодиёна») дар ҳаёти мусиқӣ шуҳрат доштаанд. Девонаи Гулханӣ ки табъи баланд, дониши назарӣ дар мусиқии форсӣ дошт, асосҳои шеъри форсиро хуб медонист, Урмавӣ дар эҷоди рисолаҳои «Китобу-л-адвор», «Рисолату-ш-Шарафия», таснифоти овозии мусиқиаш аз қӯмакҳои эҷодиаш баҳравар шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 61 — 60. — ISBN 978-99947-49-13-3.
Девонаи Нойӣ

**Девонаи Нойӣ** (номи аслиаш Султонмуҳаммад; гузари Хоҷа Абдуи Самарқанд — 1495, ҳамон ҷо) — найнавоз, оҳангсоз ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Муддате назди Хоҷа Абдулқодири Нойӣ, ки сарвари аҳли ҳунари Самарқанд буд, нозукиҳои илми мусиқиро омӯхтааст. Аз намояндаи барҷастаи ҳавзаи эҷодию амалии мусиқии Самарқанд Абдулмуъмини Ҳофиз асосҳои назарӣ ва амалии санъати сарояндагиро фаро гирифтааст. Девонаи Нойӣ дар навохтани сози най ва сабки иҷрои он дигаргуниҳои нави эҷодӣ ворид кардааст. Дар санъати ҳазлу танз табъи баланд дошта, риёкорону авомфиребонро ҳаҷву масхара мекард. Ба сабаби аъёну ашрофи шаҳрро масхара кардан ба ӯ унвони «Девона»-ро дода буданд. Дар маҷлиси аҳли тақво (Хоҷа Аҳрор, 1404—1490) найнавозӣ мекард ва орифони замон ба ӯ эҳтироми зиёд доштанд. Барои сози най дар шаклу навъҳои мусиқӣ («Амали най», «Навои най», «Кор ба ушшоқ», «Савти най», «Дили хубон» ва ғ.) ба зарбу навоҳои мақомҳои «Наво», «Бузург», «Рост» ва «Ҳусайнӣ» таснифот дорад. Бино ба маълумоти «Туҳфату-с-сурур»-и Дарвешалии Чангӣ Девонаи Нойӣ найнавози машҳури замони хеш будааст. Аксари ако- биру ашроф орзуи ҳамсуҳбатии ӯро доштаанд. Ғазалу рубоӣ, қитъаро хеле равон месурудааст.

Ғазали зер намунае аз ашъори рангини ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* Осори мунтахаби Хоҷа Аҳрор ва пайравонаш. Ҷ. 1. Д., 1988;
* Донишномаи Шашмақом. Д., 2009.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Дарвеш Шайхии Қаландарӣ

**Дарвеш Шайхии Қаландарӣ** (; ? — 1573, Ҳирот) — мусиқидон, оҳангсоз, навозанда, хонанда, хаттот ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Мусиқӣ, шеър ва ҳунари хаттотиро аз падараш, ки дар шеъру мусиқӣ ва ҳунарҳои ороишӣ марди номдор буд, омӯхтааст. Барои такмили дониши мусиқӣ ба Бухорову Самарқанд сафарҳои омӯзишӣ карда, аз устодони мусиқӣ Устод Хоҷа Ҷаъфари Қонунии Самарқандӣ, Устод Амир Алиакбари Қонунии Самарқандӣ, Устод Арабнавои Қобузии Самарқандӣ ва дигарон асосҳои амалию назарии созу овозро омӯхтааст. Дарвеш Шайхии Қаландарӣ дар бозгашт аз Самарқанд муддате дар Бухоро назди Кавкабии Бухороӣ (фавт 1535, мусаннифи «Рисолаи мусиқӣ», «Рисола дар баёни Дувоздаҳмақом») дарси мусиқӣ омӯхта, бо шогирди ӯ Хоҷа Ҳасани Нисорӣ (шоир ва мусиқидон, муаллифи тазкираи «Музаккиру-л-аҳбоб») низ ҳамкорӣ намудааст. Дар овозхонӣ бештар ба сабки иҷроии ҳавзаҳои ҳунарии Ҳироту Самарқанд (хоссатан Устод Шодӣ, Ғулом Шодӣ) рағбат ва пайравӣ дошт. Дар жанру шаклҳои созию овозии мусиқӣ («амал», «нақш», «кор», «пешрав», «савт» ва ғ.) таснифоти зиёд сохтааст. Таснифоти ӯ «Пешрави най», «Савти шаҳрошӯб», «Амали доварӣ», «Кор ба Наво», «Нақши дилреш», «Қавли анҷум» ва ғ-ро бо такя ба зарбу авзони мақомҳои «Рост», «Ҳусайнӣ», «Ироқ» ва «Рост» (Дувоздаҳмақом) дар ҳавзаҳои ҳунарии Самарқанду Бухоро ва Ҳирот ромишгарон иҷро мекарданд. 

Табъи шоирӣ ва маҳорати хуби сурудани ғазалҳои орифона дошта, аксари ғазалҳояш дар маҷолиси шеъру мусиқӣ мавриди назари аҳли адабу ҳунар будаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — ., 2009. — С. 58 — 59. — ISBN 978-99947-49-13-3

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Девонаи Ҳисобӣ

**Девонаи Ҳисобӣ** (; ?, Хоразм — 1493, Самарқанд) — навозанда, хонанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодаи Хива. Дар Қарокӯл, Марв зиндагӣ ва ба камол расида, аз ҷавонӣ дар шеъру мусиқӣ, қиссахонӣ (ровӣ) маҳорат дошт. Овози хуб ва табъи баланди шоирӣ (ғазал, қитъа, рубоӣ) дошта, ба суханварону орифони замонааш ҳамкорию муносибати хуби эҷодӣ менамуд. Хоҷа Аҳрори Валӣ ӯро ба Самарқанд даъват менамояд ва муддати тӯлонӣ дар хидмати ӯ буда, шеъру сурудхонӣ мекард. Баробари ин ба ашъори Ҷалолуддини Балхӣ дар жанру шаклҳои созию овозии мусиқии «савт», «нақш», «амал», «кор», «қавл», «тарона», «пешрав» дар тазмини навоҳои мақомҳои «Рост», «Ҳусайнӣ», «Наво», «Ушшоқ», «Бузург» асарҳои рангин ҳам сохтааст. Соҳибдевон буда, бинобар ба ахбори манобеи хаттӣ (Алишери Навоӣ, «Маҷолис-ун-нафоис») рисолае дар мусиқӣ нигошта, мавриди назари аҳли таҳқиқ гардидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 62 — 60. — ISBN 978-99947-49-13-3.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Дугоҳи Ҳусайнӣ

**Дугоҳи Ҳусайнӣ** – аз таронаҳои маъмул дар мусиқии мардумии устодона; Дар анъанаи иҷроии Фарғонаю Тошканд маҷмӯъи таронаи мақомниҳод, ки аз панҷ қисм иборат аст. Дугоҳи Ҳусайнӣ мисли дигар силсилаҳои мақомниҳод бо риояи усулоти доира иҷро мешаванд. Сарояндагон дар интихоби матни он озодона амал намудаанд.
Мусиқии Дугоҳи Ҳусайнӣ усулан мавзун ва шодона аст.

## Адабиёт
Ражабов И. Мақомлар масаласига доир, Тош.-т,1963; Ӯзбек халқ музикаси, Тош.-т, 1958; Мусиқӣ луғати, Тош.-т, 1987.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Дунаср

**Дунаср** – такрор, бозгашт, падид омадани шохаи авҷӣ, руҷӯъи яке аз шоха, пардаҳои ирти фоъӣ, авҷии мақомҳоро Дунаср номанд. Дунаср дар санъати мақомҳо ба маънии октава низ истифода мешавад. Дар санъати мақомхонӣ устодон дар ҷараёни иҷрои шохаҳои авҷии ин ё он шохаи овозӣ (насрӣ) вобаста ба имконоти овозиашон аз Дунаср мавриди истифода менамуданд. Махсусан Домулло Ҳалим (1878-1940) дар таҷрибаи иҷроияш аз Дунаср моҳирона истифода намудаст.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Дӯстмуҳаммади Удӣ

**Дӯстмуҳаммади Удӣ** (; ? — 1508, Ҳирот) — мусиқидон, навозанда, мусанниф ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома

Илми мусиқӣ ва навохтани созҳои мусиқиро аз падараш Нодирмуҳаммади Созанда, ки шахси ҳунарманд буд, омӯхтааст. Аз мусиқидонони замонаш Устод Шодӣ, Хоҷа Абдуллоҳи Марворид ва Амир Мумтоз низ сабақ гирифтааст. Дар суҳбат ва маҷлисҳои адабии Абдурраҳмони Ҷомӣ ва Алишери Навоӣ иштироки фаъол дошта, аз онҳо асосҳои шеъру мусиқиро омӯхтааст. Дар навохтани созҳои мухталифи мусиқӣ, бахусус уд, устоди моҳир буд ва аз ин рӯ ба ӯ тахаллуси Удиро додаанд. Дӯстмуҳаммади Удӣ дар жанру шакл, навъҳои шеърию мусиқӣ, дар тазмини зарбу усули мақомҳои «Рост», «Наво», «Бӯсалик», «Исфаҳон» таснифоти рангин дорад. Бахусус ихтирооти ӯ («Пешрави Шодона», «Амали Удӣ», «Кор ба Наво», «Савти оламгир», «Таснифи Рост» ва ғ.) барои сози уд дар ҳаёти мусиқии Ҳирот шуҳрати зиёд пайдо карда буданд. Дӯстмуҳаммади Удӣ муддате дар ш. Гелони Эрон зиста, дар охири умр ба зодгоҳаш баргаштааст. Ӯ дар сурудани ғазалу мустазод маҳорати баланд дошт ва ашъори худро ба оҳанг дароварда, месуруд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Меҳробод (шаҳрак)

**Меҳробод** — шаҳракест дар ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғди Тоҷикистон. Маркази ноҳияи Ҷаббор Расулов шаҳраки Пролетар 15 майи соли 1933 ташкил ёфтааст. Масоҳаташ 3,3 км² мебошад. Шаҳраки Меҳробод аз 2786 хоҷагӣ иборат буда, дар он 14800 нафар аҳолӣ истиқомат мекунанд (ба ҳисоби 1 январи соли 2015). Зичии аҳолӣ дар 1 км² 3840 нафарро дар бар гирифтааст.

## Сохтори маъмурию ҳудудии шаҳрак
Сархади маъмурии ноҳия аз ҷониби шимол ва шимолу шарқ бо маҷрои Сирдарё дар масофаи 3,3 км, ҷой мегирад, аз ҷанубу шарқ бошад дар масофаи 10 км бо ноҳияи Ғафуров ҳамсарҳад аст. Дар самти ҷанубу ғарб бо Ҷумҳурии Қирғизистон дар масофаи 42.5 км сарҳади умумӣ дошта дар шимолу ғарб бо ноҳияи Спитамен ҳамсарҳад аст, ки дар масофаи 18.9 км то дарёи Сир тӯл кашидааст.

## Шароитҳои табиию иқлимӣ ва захираҳо

## Мардум

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳракҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ноҳияи Ҷаббор Расулов
Дугоҳ

**Дугоҳ** – ду ҷой, пардаи дуввум; 
# Садое, ки аз ду ҷо, парда падид омада, эҷод шуда; 
# Наво, оҳанг ва суруди маъмули классикӣ дар мусиқии устодонаи тоҷик: 
# Лаҳни пурра ва пардае, ки байни ду садо эҷод шуда; 
# Шуъбаи маъмул дар таркиботи Дувоздаҳмақом (садаҳои 12-17 ва ибтидои ас.18) ва тартиби истихроҷи қаторовозҳои он дар пардаҳои сози уд чунин аст:
# 
* А+Д(0-204) ва Ҳ+Йа(498-702)

Мақоми чаҳорум дар таркиби «Шашмақом» буда ва аз шохаҳои созии (зиёда аз 40 наворо фаро гирифта): 
* «Тасниф»,  
* «Пешрав»,  
* «Тарҷеъ»,  
* «Гардун»,  
* «Самоъӣ»,  
* «Мухаммаси Дугоҳ»,  
* «Мухаммаси Чоргоҳ»,  
* «Мухаммаси Ҳоҷихоҷа»,  
* «Мухаммаси чорсархона»,  
* «Сақили Ашкулло» иборат аст.

Шохаи овозии (насрӣ) Дугоҳ аз шуъбаҳои «Сарахбор» (таронаҳои 1-5), «Талқини Чоргоҳ», «Насри Чоргоҳ», «Ораз», «Ҳусайнӣ», «Савти Чоргоҳ», «Муғулча», «Сарахбори Ороми» ҷон ва «Уфар» таркиб ёфтаанд. Дар маҷмӯъи мақомҳои хоразмӣ бошад Дугоҳ бо каме тағйирот амал намуда, яъне Таснифро мақоми «Дугоҳ» ва ё тани мақом меноманд. Зимни дар баъзе аз шохаҳо гӯшаҳои «Зарбулфатҳ», «Фохтазарб» (Пахтазарб) ва «Уфарҳо» ва бахши таронавиро Сарахбор номида ба ҷои нимаи дигарашон бошад «Нақш», «Баёт» Сувораҳо ворид гардидаанд. Дугоҳ чун мақомҳои дигар бо риояти усули доира иҷро мешавад.

Мусиқии Дугоҳ саршор аз ифодаҳои рангину мутанаввеъи савтию тараннумист ва мақомдонон дар заминаи савту навоҳояш таснифоти рангин сохтаанд.

## Адабиёт
* Фарҳанги Рашидӣ,Теҳрон,1958; 
* Фарҳанги форсӣ, Теҳрон, 1961; 
* Фарҳанги Амид,Теҳрон,1966; 
* Абдулқодири Мароғӣ, Мақосид-ул-алҳон, Теҳрон, 1356; 
* Маҳмуди Ҳусайнӣ, Қонуни илмӣ ва амалии мусиқӣ,таҳия ва таҳқиқи Аскаралӣ Раҷабов, Душ., 1987; 
* Ражабов И.Мақомлар масаласига доир, Тош.-т,1963; 
* Мусиқӣ луғати, Тош.-т, 1987; 
* Ражабов И. Мақом асослари, Тош.-т, 1992;
* Низомов А. Таърих ва назарияи Шашмақом, Душ., 2006.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Деҳоти Ғӯлакандоз

**Ҷамоати Ғӯлакандоз** — ҷамоатест дар ноҳияи Ҷаббор Расулови вилояти Суғди Тоҷикистон. Ҷамоати Ғӯлакандоз соли 1924 таъсис ёфтааст. Масоҳаташ 55,3 км2 мебошад. Дар деҳоти ҷамоати Ғӯлакандоз 5392 хоҷагӣ буда, 33346 нафар аҳолӣ (1 январи соли 2003) истиқомат менамуданд. Зичии аҳолӣ ба ҳисоби миёна дар 1км2 595 нафар буд.

## Сохтори маъмурию ҳудудии ҷамоат

## Шароитҳои табиию иқлимӣ ва захираҳо
Дар ҷамоат аз корхонаҳои саноатӣ заводи пахтатозакунии Ғӯлакандоз, корхонаи хусусии «Муҳаббат» дар фаъолиятанд. Дар ин ҷамоат кооперативи истеҳсолии ба номи А.Саматов ҷойгир шудааст. Дар он беш аз 8000 нафар аъзоёни хоҷагӣ меҳнат мекунанд.
Ба аҳолӣ 6 китобхонаи дорои 23300 нусха китоб, осорхонаи таърихӣ, 3 клуб ва дигар муассисаҳои маданӣ хидмат менамояд.
## Мардум

## Деҳоти ҷамоат
:

## Эзоҳ

## Пайвандҳо


Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Ҷаббор Расулов
Рӯзи падар

thumb|Дар зиёфати Наврӯзӣ
**Рӯзи падар** — рӯзи бузургдошти падар, ки дар аксари давлатҳои дунё ҷашн гирифта мешавад.

## Таърих
Ин ҷашн аввало дар Амрико пайдо шудааст. Зане бо номи Сонора Смарт Додд (Sonora Smart Dodd) соли 1909 дар вақти саҷдагузорӣ ба муносибати Рӯзи модар дар калисо, ба ёд овардааст, ки баъди вафоти модараш ӯ ва панҷ фарзанди дигарро дар оила падараш, Уилям Ҷексон Смарт тарбия карда калон кардааст. Сонора мехост, ки падараш аз қадру қиммат доштанаш дар назди ӯ ва қадрдониву муҳабаташ нисбати ӯ бохабар гардад. Сонора ба ҳукумати маҳаллӣ таклиф кард, ки чунин ҷашни нав ҷорӣ гардад ва ин ташаббуси Санора аз ҷониби онҳо дастгирӣ гардид. Кӯшиш карда буданд, ки ҷашни навро 5 июн дар рӯзи таваллуди Уилям Смарт гузаронанд, вале омода набуданд, бинобар ин 19 июн ҷашн барпо гардид. Дере нагузашта ҷашни Рӯзи Падар дар дигар иёлотҳои Амрико паҳн гардида бонуфуз гардид. Дар ин рӯз одатан дар оилаҳо ба падарон туҳфа медиҳанд ва ҷашни оилавӣ ташкил карда мешавад. Ҳамин тавр, Рӯзи Падар ҳамчун рамзи муҳаббату миннатдории духтар ба падараш ба миён омадааст.
Баъд аз ИМА ин ҷашнро дар рӯзи якшанбеи сеюми июн дар Англия, Канада, Фаронса, Ҳолланд, Чин, Ҷопон ва дигар мамолик ҷорӣ намудаанд.

## Инчунин нигаред
* Рӯзи модар

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Идҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Идҳои байналмилалӣ
Даҳ ёри биҳиштӣ

thumb
**Даҳ ёри биҳиштӣ** («ашараи мубашшара», ) — даҳ нафар саҳобаи ҷалилулқадр, ки ҳазрати Муҳаммад (ﷺ) дар дунё хушхабари ҷаннат рафтанашонро дода буданд.

## Рӯйхат
Он даҳ нафар саҳобаи ҷалилулқадр («ашараи мубашшара»), ки ҳазрати Муҳаммад салаллоҳу алайҳи ва саллам дар дунё хушхабари ҷаннат рафтанашонро дода буданд, инҳоянд:

## Адабиёт
* Ашраф Муҳаммад. Даҳ ёри биҳиштӣ (Аз арабӣ тарҷумаи Муҳаммадиқболи Садриддин). Душанбе, 2007

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Википедиаи Русӣ

Гурӯҳ:Ислом
Зуфархон Ҷавҳарӣ

**Зуфархон Ҷавҳарӣ** () — ,  ва намояндаи адабиёти классикии тоҷик.

## Зиндагинома
Зуфархон Ҷавҳарӣ соли 1860 дар оилаи Назмии Истаравшанӣ, ки падараш ҳам шоир буд, таваллуд шудааст. Ҷавҳарӣ дар оилае ба дунё омада буд, ки аксарият аҳли фазл, шоиру олим буда, анъанаҳои беҳтарин ва инсонпарваронаи классикони адабиёти тоҷикро пайравӣ мекарданд. Падари Ҷавҳарӣ низ шоири шинохта ва донишманди бузург буд. Ҳоҷӣ Неъматуллоҳи Муҳтарам дар «Тазкират-уш шуаро» Ҷавҳариро «қувваи аҳли камол, мазҳари файзи лоязол, хирадсиришт, донишманд, олифитрат, баландистеъдод», номида, «ба Бухорои Шариф омада, таҳсили улуми диния ва такмили матолиби яқиния намуда, аз мобадаи фуюзи ҷуҳур захираҳо андуда» ба ватани аслиаш баргаштанашро қайд кардааст.

Ҳамчунин адибони маъруф Ҳашмати Бухороӣ, Тамҳиди Самарқандӣ, Боқии Раштонӣ, Абдуллохоҷаи Таҳсини Бухороӣ, Мавлоно Йӯлдоши Қӯқандӣ, Фикрии Самарқандӣ ва як қатор шоирони ҳамон давр ба эҷодиёти Ҷавҳарӣ баҳои баланд додаанд.

Устод Айнӣ дар бораи Ҷавҳарӣ дар «Намунаи адабиёти тоҷик» навиштааст: «Аз шеърҳои Ҷавҳарӣ сар-сарӣ гузаштан дуруст нест. Мумиилайҳ шеърро бағоят устодона менигорад. Зотан Ҷавҳарӣ аз устодони адаби ин давр аст».

## Эҷодиёт
Профессор Расул Ҳоҷизода дар китоби худ «Адабиёти тоҷик дар нимаи дуввуми асри нуздаҳ» дар бораи таъсири эъҷодии Бедил ба адабиёти тоҷик сухан ронда, навиштааст: «Дар нимаи дуввуми асри 18 ва нимаи аввали асри 19 дар адабиёти тоҷик аз шоирони Ҳинд таъсири эҷодии Бедил ниҳоят зиёд шуд ва аксарияти шоирони ин давр бештар ба услуби эҷодии ин шоир (махсусан дар ғазал) пайравӣ мекарданд. Таъсири эҷодиёти Бедил дар нимаи дуввуми асри 19 ҳамчунон барқарор буд».

Бедилро тақлид карда ва ба ғазалҳои ӯ мухаммас бастани Ҷавҳарӣ аз як тараф аз муҳаббати саршор нисбат ба шеъри ӯ сар зада бошад, аз тарафи дигар ин як навъ озмоиши табъ ва боварӣ ҳосил кардан ба қудрати шеърофарии худ мебошад. Ва тамоми эҷодиёти Ҷавҳарӣ шоҳиди он аст, ки ӯ дар ин кор муваффақ шудааст. Як сабаби дар тақлиди Бедил ба комёбӣ ноил гардидани Ҷавҳарӣ дар он аст, ки ӯ эҷодиёти ин шоири бузургро ба таври амиқ омӯхта таҳқиқ намудааст, дар роҳи дарки маъниҳои сарбастаи ашъори ӯ ҷидду ҷаҳди зиёде ба кор бурдааст.
Чунонки худаш гуфтааст:
: Тақлиди ман аст рамзи таҳқиқ,
: Гул карда ҳақиқат аз маҷозам.

Ҷавҳарӣ баъди Револютсияи Октябр ба мавзӯҳои муҳими рӯз рӯ оварда, дар бораи тантанаи ҳаёти нав, коллективонии хоҷагии қишлоқ, пешравии саноату маданияти тоҷик асарҳо офарид.
Ҷавҳарӣ дар ин солҳои ҷанг як қатор шеъру достонҳои ватандӯстона ба вуҷуд овард. Достонҳои «Зафар», «Муҳаммадҷон» ва «Офтобхон», ки дар ҳамин давра эҷод шудаанд, аҳамияти таърихӣ ва инсонпарварона дошта, саршор аз эҳсоси муҳаббат ба халқу ватан мебошад.

«Охирин пайрави Абдулқодири Бедил аз шуарои намоёни қарни бистум Зуфархон Ҷавҳарии Истаравшанӣ (1860—1945) аст. Зуфархон Ҷавҳарӣ дар сабки ҳиндӣ бештар аз роҳи тақлид канора ҷуста ва кӯшидааст, ки тозакориҳое низ бадин шеваи шеър ворид бикунад». Зуфархон Ҷавҳарӣ соли 1945 аз олам чашм пӯшидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Баёзи адибони Истаравшан — Душанбе: «Эҷод», 2009.- 288 саҳ.
Гулхона

[мини|350px|Гулхонаи [Сайон-ҳаус да Лондон (1828-30)]]
**Гулхона**, **оранжерея** (, аз  — афлесун) — бинои оинабандишудаест барои парваришу тамоми сол нигоҳ доштани гулҳои гуногун, рустаниҳои ҳамешасабз, ситрусӣ ва ғайра.

Гулхонаро бо мақсади парвариши қаламчаи дарахтони мева ва ниҳол низ истифода мебаранд. Ҳарорати гулхона набояд аз 1°С паст фарояд. Гулхонаро ба воситаи офтоб, буғ, оби гарм, барқ ва ғайра гарм мекунанд. Вобаста ба низоми ҳарорат гулхонаҳо ҷанд навъ мешаванд, мас., гулхонаҳои сард (аз 1 то 8°С), гулхонаҳои нимгарм ё муътадил (аз 8 то 15°С) ва гулхонаҳои гарм (аз 15 то 26°С). Агар гулхона гарм карда шавад, пас он гармхона аст. Аз ҷиҳати тарзи бунёд гулхонаҳо якрӯя (боми он якрӯя аст, яъне, ба як самт, маъмулан, ҷониби офтоббаро менигарад), дурӯя (боми он ду сатҳ дошта, одатан, ҷониби офтоббаро ва офтобнишин менигарад), дурӯяи рада-рада (боми он аз 2-5 ё бештар радаҳо иборат буда, онҳо байни ҳамдигар васл гаштаанд) ва ангарӣ (мисли гулхонаи дурӯя аст, вале аз дарун сутун надорад) мешаванд. Гулхонаҳо вобаста ба тарзи ҷой додани рустаниҳо низ тафовут доранд, мас., гулхонаҳои рафакӣ, гулхонаҳои заминӣ, гулхонаҳои рафакию заминӣ ва ғ. Таҳкурсии гулхонаро аз хишт, санг ё тахта мебардоранд; сутунҳояш чӯбин ё оҳанин мешавад. Бомашро бо плёнка мепӯшанд ё шишабандӣ мекунанд. Бари гулхона 3-6 м, дарозиаш 15-20 м, баландиаш 2-2,5 м аст. Қад-қади деворҳо 60-80 см аз замин баландтар рафҳо (барашон то 1 м) месозанд. Баъзан рафҳоро дар мобайни гулхона низ гузошта, роҳрави камбар (бараш 1 м) мемонанд. Чунин гулхонаҳоро, маъмулан, барои парвариши қаламчаву ниҳоли гул, сабзавоти зудрас, пиёзаки рустанӣ ва ғ. истифода мебаранд. Ҳангоми сохтани гулхонаҳои буғӣ ё обӣ аз зери рафҳо (дар масофаи 40 см) қубур мегузаронанд. Барои парвариши рустаниҳои ҳамешасабзи гармидӯст гулхонаҳои махсуси шишакорӣ муҳимманд. Солҳои охир дар бисёр хоҷагиҳои ҷумҳурӣ ва шахсӣ гулхонаҳои гуногунсохт бунёд намуда, дар онҳо сабзавоту меваҷот парвариш мекунанд. Гулхона барои пажӯҳишҳои илмӣ низ ҷои басо мусоид аст. Аз ин ҷост, ки дар бисёр боғҳои ботаникӣ гулхонаҳо ташкил карда шудаанд.

Гулхонаи Ин-ти ботаника, физиология ва генетикаи рустании АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1967 бунёд шудааст. Гулхонаи КВД «Сабзкорӣ»-и ш. Душанбе 4,1 га масоҳат дорад (2014). Дар он соле зиёда аз 5 млн адад ниҳоли гулҳои гуногуни ватанию хориҷӣ тайёр карда мешавад, мас., Патунӣ, Бӯстонафрӯз, Тоҷи хурӯс, Гули одамрӯ, Мехчагули туркӣ, Лола, Гули марворид, Гули беор, Ҳамешабаҳор, Агератуми мексикоӣ, «Гарсения», «Гентус», «Гайлордия», «Гомфрена», «Салвия», «Синерария», «Тагетис», «Катарантус» ва ғ. Дар ин «гулхона» ҳамчунин ниҳоли дарахтони булут, кастона, сарв, сарви аҳромӣ, девдор, санавбар, ақоқиё, буттаҳои татум ва ғ. парварида мешавад. Барои сабзишу инкишофи хуби рустаниҳои тропикӣ ҳарорати гулхона тирамоҳу зимистон бояд 18-24°С, барои рустаниҳои субтропикӣ 6-14°С бошад. Ба рустаниҳои гулхона асосан нематодаҳо, зиреҳакҳо ва тортанаккана зарар мерасонанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Рустанипарварӣ
Гурӯҳ:Боғдорӣ
Умар ибни Хаттоб

**Умар ибни Хаттоб ибни Нуфайли Қурайшии Адавӣ** (; ,  — , Мадина) — саҳобаи бузург, дувумин халифаи рошид, аввалин халифаи мулаққаб ба унвони Амири муъминон ва соҳиби футӯҳоти азим.

## Ислом овардани Умар ибни Хаттоб
Умар ибни Хаттоб (р) дар замони ҷоҳилият аз диловарон, бузургон ва намоянда (сафир)-и Қурайш дар байни дигар қабоил ва ақвом буд ва миёни Шому Ҳиҷоз тиҷорате дошт. Вай панҷ сол пеш аз ҳиҷрат дар авохири соли ҳафтуми беъсат ислом овард ва дар тамоми вақоеъи ҷангӣ бо расули Худо (с) ширкат дошт. Ибни Масъуд мегӯяд: Наметавонистем дар канори хонаи Каъба намоз гузорем, то он ки Умар ислом овард ва Икрима мегӯяд: Ислом то ислом овардани Умар дар ҳолати хафо қарор дошт.

## Хилофат
Рӯзи вафоти Абубакр (р) ба соли 13 ҳ./34 м. ва бо аҳде аз ӯ бо Умар ибни Хаттоб (р) ба хилофат байъат шуд ва дар аҳди хилофаташ Шом, Ироқ, Байтулмуқаддас, Мадоини Кисро, Миср ва Ҷазира фатҳ шуданд ва гуфта шуда, ки дар замони вай 12 000 минбар дар ислом насб шуд ва ӯ аввалин касе аст, ки таърих ё солшумории ҳиҷриро барои мусулмонон асос гузошт. Умар ибни Хаттоб (р) ба бинои Куфа ва Басра амр кард, байтулмол таъсис дод ва бори аввал дар ислом низоми девонро ба шеваи форсҳо ба роҳ монд. Вай ба коргузоронаш супориш дод, ки вақте ба ман навиштед, пас аз худ оғоз кунед ва нахустин коре, ки пас аз хилофаташ анҷом дод, асирони аҳли риддатро ба қабоилашон баргардонд ва гуфт: Бадам омад, ки асорат таън ва оре бар араб боқӣ монад. То замони вай дароҳим бо нақшҳои хусравӣ роиҷ ва дар гардиш буд ва ӯ ба ҷои он дароҳиме бо нақши **«ал-Ҳамду лиллоҳ»**, **«Ло илоҳа иллаллоҳу ваҳ-даҳ»** ва **«Муҳаммадун расулуллоҳ»** зарб зад ва бар хотамаш **«Марг беҳтарин воиз аст, эй Умар»** навишт. Дар замони хилофати вай лашкари ислом аксари сарзаминҳои империяи Форсро фатҳ ва румиёнро ба манотиқи шимолии сарзамини худ ақиб ронд ва иззату қудрати ислом ба ҷое расид, ки вай банди «муаллафату-л-қулуб»-ро аз шумори масрафҳои закот мутаваққиф сохт.

Расули акрам (с) Умар ибни Хаттоб (р)-ро ба Форуқ – ҷудосозандаи байни ҳақ ва ботил мулаққаб гардонд. Дар маҷмӯаҳои ҳадисӣ аз вай 537 ҳадис ривоят шудааст. 

## Шаҳодат
Ӯро ғуломи Муғира ибни Шуъба Фирӯзи Форс машҳур ба Абулуълуаи Маҷусӣ тайи суиқасде ба шаҳодат расонд. Абулуълуа дар намози субҳ бо ханҷаре бар камари вай зарба зад ва пас аз се рӯз бар асари он даргузашт ва дар ҳуҷраи Оиша (р) дар канори расули акрам (с) пас аз Абубакри Сиддиқ (р) дафн гардид.

Абубакри Сиддиқ ва Умар ибни Хаттоб (р)-ро якҷоя «сеҳрайр» – хусурони паёмбар (с) ва дар баъзе китобҳои сира «вазирайн» – ду вазири он ҳазрат (с) мегӯянд.

## Адабиёт
* ابن كثير. البداية والنهاية. الجزء الثامن. – جيزة، 1997
* ابن حجر. الاصابة في تمييز الصحابة. الجزء الثاني – بيروت، 2010؛
* عز الدين، علي بن محمد المعروف بابن الاثير. أسد الغابة في معرفة الصحابة. الجزء الثاني. – بيروت، 2012؛
* Боқизода А. Умар ибни Хаттоб, ЭМТ, Ҷ. 1. саҳ.

## Эзоҳ

## Сарчашма

Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Ислом
Гурӯҳ:Хулафои рошидин
Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Хилофати Араб
Гурӯҳ:Саҳоба