Сангсуронӣ

**Сангсуронӣ** ё **кёрлинг** яке аз бозиҳои Олимпики зимистонӣ аст ки дар он ду гурӯҳи чаҳорнафара сангҳои бузургу гирду сайқалии вижаеро бар рӯи масире яхӣ ба сӯи хонаҳое дар поёни замини бозӣ сур медиҳанд ё месуронанд.
 
## Решашиносии ном
Сангсуронӣ аз ду вожа сохта шудааст: санг + суронӣ аз сурондан, яъне чизеро рӯи замин ё сатҳе дигар лағжондану ба сӯи пеш бурдан.

**Кёрлинг** (, аз  — *асл.* тоб додан) — бозии варзишии дастави дар майдони яхӣ. Иштирокчиёни ду даста бо навбат снарядҳои махсуси вазнини гранитӣ («сангҳо»)-ро дар болои ях ба самти нишони дар ях кашидашуда («хона») равона мекунанд. Дар ҳар даста чор бозингар ҳаст.

## Таърих
Кёрлинг дар Шотландия дар ибтидои асри XVI ба вуҷуд омадааст. Тасдиқи воқеии мавҷудияти ин бозии варзишӣ снаряди варзишии кёрлинг (санг) мебошад, ки дар сатҳи он таърихи истеҳсол («соли 1511») сабт шудааст ва он аз қаъри ҳавзи хушкшуда дар Данблейн ёфт шудааст. Аввалин ёдовариҳои хаттӣ дар бораи кёрлинг дар китобҳои дайрҳои асримиёнагӣ, ки соли 1541 таърихгузорӣ шудаанд ва дар аббатстваи шотландии Пейсли маҳфуз мебошанд, дучор мешаванд.

Тақрибан ба ҳамон замон (соли 1565) ду тасвири мӯқалами Питер Брейгели Калон тааллуқ доранд, ки дар онҳо деҳқонони нидерландӣ ҳангоми бозии айсшток — бозии наздик ба кёрлинг, дар болои яхи кӯли яхбаста тасвир ёфтаанд. Шотландия ва Нидерланд дар асри XVI робитаҳои хеле қавии тиҷоратӣ ва фарҳангӣ доштанд, ки гувоҳи он паҳншавии васеи на танҳо кёрлинг, балки голф низ дар Аврупои қитъавӣ мебошад.

Қадимтарин клуби кёрлинг дар ҷаҳон ассотсиатсияи бозингарони шаҳри Килсит мебошад, ки дар шимоли Шотландия ҷойгир буда, соли 1716 таъсис ёфтааст. Аввалин клуби кёрлингбозон соли 1737 дар вилояти Файф кушода шуд. Дар ҳамин шаҳр қадимтарин майдони варзишии ба таври сунъӣ сохташуда барои бозии кёрлинг — сарбанди сунъӣ мавҷуд аст, ки ҳавзро иҳота карда, майдоне бо андозаҳои 100 ба 250 метрро ташкил медиҳад.

Худи калимаи *curling* бори аввал ҳамчун номи бози дар асри XVII пас аз ёдовари дар достони шоири шотландӣ Генри Адамсон истифода шуд. Тадқиқотчиён чунин мешуморанд, ки бози номи худро на аз изҳои мураккаби гузоштаи санг дар болои ях, балки аз феъли шотландии *curr*, ки ғурриши паст ё наъраро тасвир мекунад (дар забони англисӣ эквиваленти наздиктарини он *purr* аст), гирифтааст. Санги гранитӣ ҳангоми лағжиш дар болои ях ба дандонаҳои ях мерасид, ки аз он садои хосе ба вуҷуд меомад. Дар баъзе минтақаҳои Шотландия бози бештар бо номи «Бозии сангҳои наъразананда» маъруф аст.

Шакли номукаммали снарядҳо ва омода набудани майдон ба кёрлингбозони қадим имкон намедод, ки бо такя ба ин ё он стратегияи бурднок бози кунанд ё маҳорати варзиширо сайқал диҳанд — дар аксари ҳолатҳо натиҷаи бозиро бахти ин ё он даста ё бозингар ҳал мекард.

Маълумот дар бораи снарядҳо инчунин дар солномаҳои шаҳри шотландии Дарвелл мавҷуд аст: бофандагон пас аз кор бо бозии кёрлинг бо вазнаҳои сангини сангии дар дастгоҳҳои бофандаги истифодашаванда истироҳат мекарданд ва ин вазнаҳо дастаки ҷудошаванда доштанд. Дар он ҷо инчунин навишта шудааст, ки «бисёр занҳо бо сайқал додани дастаки санг ва ба шакли комил расонидани он обрӯи шавҳари худро дастгири мекарданд».

Тақрибан аз асри XVIII шакли санг стандартизатсия шудан гирифт ва шакли муосирро гирифт: диаметр 29,2 см (11,5 дюйм), баландӣ 11,4 см (4,5 дюйм), вазн 19,96 кг (44 фунт). Иқлими сард, фаровонии ях ва талаботи демократӣ барои бози онро дар Шотландия хеле маъруф гардониданд. Ҳамроҳ бо муҳоҷироне, ки аз ҳукми монархҳои англис ба Америка гурехтанд, кёрлинг ба Ҷаҳони Нав низ ворид шуд ва дар Канада бинобар сабабҳои объективии иқлимӣ паҳншавии махсусан васеъ пайдо кард. Дебюти кёрлинг дар ИМА соли 1768 сурат гирифт: бозиро бо худ сарбозони шотландӣ, ки он вақт дар Квебек мустақар буданд, оварданд.

Дар нимаи аввали асри XIX қоидаҳои бозии кёрлинг расман тасдиқ шуданд, ки аз он вақт инҷониб қариб тағйир наёфтаанд.

### Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг
Аввалин қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг дар байни мардон дар Фолкерк ва Эдинбург соли 1959 баргузор шуд ва ба таърих бо номи «Мусобиқа барои Ҷоми Шотландия» () ворид шуд ва дар он дастаи канадагӣ бо роҳбарии Эрни Ричардсон ғолиб омад. Аввалин қаҳрамонии ҷаҳон дар байни занон соли 1979 дар шаҳри шотландии Перт гузаронида шуд ва бо пирӯзии дастаи Швейтсария ба анҷом расид.

Соли 2005 барои тиллои ҷаҳон аллакай 12 даста ҳам дар қаҳрамониҳои мардон ва ҳам занон мубориза мебурданд, ки аз онҳо 8 даста аз Аврупо, 2 — аз Амрикои Шимолӣ ва 2 — аз Осиё ва Уқёнусия буданд. Роҳхат ба қаҳрамонии ҷаҳонро дастаҳои аврупоӣ аз рӯи натиҷаҳои қаҳрамониҳои Аврупо, ки аз соли 1975 гузаронида мешаванд, ба даст меоранд.

Қаҳрамониҳои ҷаҳон ҳар сол гузаронида мешаванд. Дар солҳои 1989—2004 мусобиқаҳои мардон ва занон дар як шаҳр баргузор мешуданд.

### Қаҳрамонии Аврупо оид ба кёрлинг
Аввалин қаҳрамонии Аврупо соли 1975 дар Фаронса баргузор шуд. Дар он 8 мунтахаби мардона ва 7 мунтахаби занона иштирок карданд. Қаҳрамониҳои Аврупо ҳар сол гузаронида мешаванд.

### Бозиҳои олимпӣ
Дар Бозиҳои соли 1924 мусобиқаҳои намоишии кёрлинг гузаронида шуданд.

Соли 1998 кёрлинг ҳамчун намуди варзиши олимпӣ эътироф шуд ва дар Бозиҳои олимпии зимистона дар Нагано аввалин медалҳои тилло бозида шуданд. Ғолиб дар мусобиқаи мардон дастаи Швейтсария шуд ва аввалин медалҳои тиллоро дар байни занон дастаи Канада ба даст овард.

Дар моҳи феврали соли 2006 Кумитаи байналмилалии олимпӣ таърихро бозбинӣ кард ва қарор дод, ки мусобиқаҳои кёрлинг дар Бозиҳои соли 1924 бояд рӯйдоди комили олимпӣ ҳисобида шаванд. Ҳамин тариқ, аввалин медалҳои олимпӣ оид ба кёрлинг чунин тақсим шуданд: тиллоро Британияи Кабир, нуқраро — Шветсия, биринҷиро — Фаронса гирифтанд.

Сар карда аз Бозиҳои олимпии соли 2018 мусобиқаи кёрлинг дар ҷуфтҳои омехта баргузор мешавад.

## Созмонҳо

* Федерасияи ҷаҳонии кёрлинг
* Федерасияи кёрлинги Аврупо
* Федерасияи кёрлинги Уқёнусия ва Осиё

## Майдони бози ва инвентар

Майдонча барои кёрлинг майдони росткунҷа мебошад. Дарозии он метавонад аз 146 то 150 фут () ва бараш аз 14 фут 6 дюйм то 16 фут 5 дюйм () бошад. Нишон, ки «хона» номида мешавад, диаметри 12 фут () дорад. Масофа байни марказҳои ду нишони дар сатҳи бози кашидашуда 114 фут (). Санг бо вазни 44 фунт () аз навъи муайяни гранит, ки дар ҷазираи Эйлса-Крейг дар Шотландия истихроҷ мешавад, сохта мешавад. Он шакли силиндрӣ (бо гузариши муайян ба тор) ва сатҳи лағзиши ҳалқашакл дорад. Дар болои санг дастак мавҷуд аст. Ҳарорати ях — тақрибан 23 °F (−5 °C).

Ҳар як бозингар бо шёткаи махсус мусаллаҳ аст, ки бо он метавонад яхи пеши санги ҳаракаткунандаро соиш диҳад.

Бозингари партоянда ба пойафзол слайдери тефлонӣ мепӯшад, ки лағзиши хубро таъмин мекунад. Барои пешгирии ҷароҳатҳо зонубандҳо истифода мешаванд.

## Қоидаҳои бози
Дар бози ду дастаи чорнафара иштирок мекунанд: Скип, витсе-скип, якум ва дуюм. Бози аз 10 давраи мустақил, ки  () номида мешаванд, иборат аст (баъзе мутахассисон эндҳоро иннинг меноманд). Дар давоми як энд дастаҳо бо навбат ҳаштсангӣ сар медиҳанд. Ҳангоми бози кардани санг бозингар аз такягоҳи стартӣ такя карда, сангро дар болои ях суръат медиҳад. Дар ин ҳолат ӯ кӯшиш мекунад, ки ё ба истодани санг дар ҷои муайян ноил шавад, ё сангҳои ҳарифро аз минтақаи ҳисоб берун кунад, ки ин аз ҳадафи тактикии ҷорӣ вобаста аст. Бозингарони дигари даста метавонанд бо ёрии шёткаҳои махсус яхи пеши сангро соиш диҳанд ва бо ин ҳаракати онро андаке ислоҳ кунанд. Чунин амалҳо бо шётка свипование (аз  — рӯбидан, рӯфтан) номида мешаванд.

Пас аз он ки ҳамаи шонздаҳ санг бози карда шуданд, ҳисоби холҳо дар энд сурат мегирад. Танҳо он сангҳое ба ҳисоб гирифта мешаванд, ки дар дохили хона ҷойгиранд. Дастае, ки санги он ба марказ наздиктарин аст, ғолиби энд ҳисобида мешавад. Он барои ҳар як санге, ки нисбат ба санги наздиктарини ҳариф ба марказ наздиктар воқеъ шудааст, якхолӣ мегирад.

Дар энди аввал тартиби дастаҳо бо ёрии «партофтҳои санҷишӣ» ё LSD (аз ) муайян карда мешавад, вақте ки капитанҳои дастаҳо яксангӣ ба хонаи холӣ сар медиҳанд. Дастае, ки санги он ба марказ наздиктар мешавад, ҳуқуқи иҷрои партофти охиринро дар энди стартӣ мегирад. Дар ҳамаи эндҳои баъдӣ ҳуқуқи партофти охирин ба дастае дода мешавад, ки энди қаблиро бохтааст. Агар дар мавқеи ниҳоӣ дар хона санги ҳеҷ кас набошад, энд бо мусовии сифрӣ ба анҷом мерасад ва ҳуқуқи партофти охирин дар ҳамон даста боқӣ мемонад. Бинобар ин, аксар вақт «партофтани» санги охирин (яъне ба аут равона кардан, дидаю дониста партофти бенатиҷа кардан) ба ҷои ба даст овардани танҳо як хол фоидаовар аст.

Свипование на танҳо сангҳои худи, балки сангҳои ҳарифро низ мумкин аст — то ба баромадани онҳо аз хати ҷаримавии қафои минтақаи бози ноил шавед. Аммо варзишгарон ин ҳуқуқро танҳо вақте пайдо мекунанд, ки санги ҳариф аз хати , ки аз маркази «хона» мегузарад, убур кунад, ва дар ин минтақа танҳо як бозингари даста ҳуқуқи свипование дорад.

Мувофиқи қоидаҳо бозингар вазифадор аст, ки дастаки сангро пеш аз убури хати партофт сар диҳад, вагарна партофт ба ҳисоб гирифта намешавад ва санг аз бози хориҷ карда мешавад. Техникаи партофт хеле мураккаб аст ва роҳҳои ба ҳадаф равона кардани санг бисёранд. Вале ҳамаи онҳо вобаста ба вазифаи гузоштаи скип ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд: ворид кардани санги худ ба «хона» ё берун кардани санги ҳариф. Инчунин бозингарон зуд-зуд ба гузоштани «муҳофизон» — сангҳое, ки сангҳои бомуваффақият ҷойгиршударо мепӯшонанд ва барои берун кардани онҳо аз ҷониби ҳарифон душворӣ эҷод мекунанд, даст мезананд.

Дар давоми панҷ партофти аввал (то мавсими 2018-19 чор партофт) дар ҳар як энд (яъне се партофти дастаи бидуни хаммер ва ду партофти дастаи дорои хаммер) қоидаи ба ном Free Guard Zone (минтақаи «муҳофизони озод») амал мекунад. Мувофиқи он берун кардани сангҳое, ки дар байни хати ҳисоб (hog line) ва хати маркази хона ҷойгиранд, вале дар айни замон дар хона нестанд, аз бози манъ аст. Агар ин қоида вайрон шавад, пас мавқеи то партофт мавҷудбуда барқарор карда мешавад ва санги вайронкор аз бози хориҷ карда мешавад. Аммо наздик кардани сангҳои «муҳофизони озод» бе берун кардани онҳо аз майдони бози иҷозат аст. Сар карда аз партофти шашуми энд қоидаи минтақаи «муҳофизони озод» аз амал мемонад ва ҳама гуна амалҳои берункуниро иҷро кардан мумкин аст.

Ғолиб аз рӯи ҷамъи холҳо дар ҳамаи эндҳо муайян карда мешавад. Дар сурати баробарии холҳо пас аз даҳ энд, давраи иловагӣ таъин карда мешавад, ки **экстра-энд** () номида мешавад, ки ғолиби он ғолиби бози мегардад. Ҳуқуқи партофти охирин дар экстра-энд, монанд ба давраҳои қаблӣ, ба дастае дода мешавад, ки энди даҳумро бохтааст.

### Дабл-микст, ё мусобиқаи ҷуфтҳои омехта
Дастаҳо аз як мард ва як зан иборатанд. Ҳар кадоми онҳо ҳам ҳамчун скип ва ҳам ҳамчун свип баромад мекунанд. Бози аз ҳашт энд бо панҷ партофт иборат аст. Агар ғолиб муайян нашавад — экстра-энд эълон мешавад. Агар бо кадом сабабе, масалан, бинобар ҷароҳат, яке аз бозингарон аз бози хориҷ шавад, ба даста бохти техникӣ ҳисоб карда мешавад.

Қоидаҳои бози аз бозии классикӣ фарқ мекунанд. Пеш аз оғози энд ҳар як даста ба майдони бози яктогӣ санги «статсионарӣ»-ро дар минтақаи муайян мегузорад: якеро ба хона, дигареро ба минтақаи муҳофизони озод. Дар раванди бози қарор дар бораи мавқеи сангҳои «статсионарӣ»-ро дастае қабул мекунад, ки энди қаблиро бохтааст. Агар энд бо ҳисоби сифрӣ ба анҷом расад, қарор дар бораи мавқеи сангҳои «статсионарӣ»-ро дастае қабул мекунад, ки ин эндро оғоз карда буд. Ин сангҳои гузошташуда бози ҳастанд, ҳамин тавр дар энд 12 санг (6-тогӣ дар ҳар даста) иштирок мекунад.

Як бозингари ҳар даста партофти якум ва охиринро иҷро мекунад, бозингари дуюм се партофти боқимондаро. Бозингаре, ки партофти якумро иҷро мекунад, метавонад аз энд ба энд иваз шавад. Мавҷудияти бозингарони эҳтиётӣ пешбинӣ нашудааст.

Сангҳо, аз ҷумла «статсионарӣ» ва онҳое, ки дар хона ҳастанд, наметавонанд ба берун аз майдон бароварда шаванд, агар шумораи партофтҳои суратгирифта аз чор кам бошад, вагарна санги истифодашуда аз бози хориҷ карда мешавад ва ҳолати аввалияи майдон барқарор карда мешавад.

Иловатан дар мусобиқаҳои ҷуфтҳои омехта қоидаи «Пауэр плей» пешбинӣ шудааст. Дастае, ки дар бораи ҷойгиркунии сангҳои статсионарӣ қарор қабул мекунад, метавонад як бор дар давоми бози сангҳоро дар мавқеи нишондодашуда дар канори майдон ҷойгир кунад, ба ҷои ҷойгиршавии нишондодашуда дар марказ. Мавқеи «Пауэр плей» дар экстра-энд интихоб шуда наметавонад.

### Мусобиқаи дастаҳои омехта (микст)
Дастаҳо аз ду мард ва ду зан иборатанд. Дар боқимонда бози ба мисли дастаҳои муқаррарии мардона ё занона гузаронида мешавад. Бархлофи кёрлинги даставии мардона ё занона, микст-кёрлинг намуди варзиши олимпӣ *нест*, мусобиқаи олии ҷаҳонии он — Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг дар байни дастаҳои омехта мебошад.

## Мусобиқаҳои муҳимтарин

* Кёрлинг дар Бозиҳои олимпӣ
* Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг
* Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг дар байни дастаҳои ҷавонон
* Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг дар байни дастаҳои омехта
* Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба кёрлинг дар байни ҷуфтҳои омехта
* Қаҳрамонии Аврупо оид ба кёрлинг
* Қаҳрамонии Аврупо оид ба кёрлинг дар байни дастаҳои омехта
* Қаҳрамонии Уқёнусия ва Осиё оид ба кёрлинг

## Ҳамчунин нигаред

* Луғати истилоҳоти кёрлинг
* Парни с мётлами — кинокомедия дар бораи кёрлинг
* Айсшток
* Петанк
* Шаффлборд

## Эзоҳ
## Адабиёт

* В. Ривош. Кёрлинг // журнал «Вокруг света», № 3, 1981. стр.61
* 

## Пайвандҳои беруна

*