Ҳуқуқҳои инсон

**Ҳуқуқҳои инсон** — 1) маҷмӯи ҳуқуқ ва уҳдадориҳои инсон мебошад, ки вазъи ҳуқуқии инсонро нисбат ба давлат, имконият ва талаботҳояшро дар соҳаҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, маданӣ муайян мекунад.
 
2)** Ҳуқуқҳои инсон** — ин қонунан таъмин намудани имконияти қонеь гардонидани талабот ва манфиатҳои ҳаётии шаҳрвандон мебошад.
## Таърих
Мафҳуми ҳуқуқи инсон дар давраи инқилобҳои буржуазӣ пайдо гардида, хусусияти табиӣ ва дахлнопазир дорад. Ҳоло ҳуқуқҳои инсон ба хуқуқҳои шаҳрвандӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маданӣ, тақсим мешавад. Ҳуқуқи инсон дар санадҳои зерини байналмилалӣ баён гардидааст: (, Эъломияи ҳуқуқи башар (с. 1948); Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои гражданӣ ва сиёсӣ, соли 1966; Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисоди, иҷтимоӣ ва маданӣ, соли 1966; Конститутсияи ҶТ ва дигар санадҳои ҳуқуқӣ.

Ҳуқуқ низомии қоидаҳои ба ҳама ҳатмӣ буда аз тарафи давлат қабул муқаррар ва тасдиқ карда мешавад

Зарурати хуқуқҳои инсонро инкор кардан мумкин нест. Инсон худро дар ҳамон маврид комилан дар ҷамьият озод ҳис карда метавонад, ки соҳиби ҳуқуқ ва озодиҳои кафолатнок бошад. Зарурати чунин ҳуқуқхо ба монанди ҳуқуқ ба меҳнат, истироҳат, ҳифзи саломатӣ, таьмини иҷтимоӣ дар вақти пиронсолӣ ва чунин озодиҳо ба монанди озодии ҳуқуқи моликият, виҷдон, сухан, матбуот ва ғайра ба ҳама маьлум аст. Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон табиӣ мусодир нашаванда аст. Бе амали гардонданиинин ин ҳуқуқҳои асосии инсон ҳеч гунна озодӣ, инсондустӣ, адолат ва беҳбудии ҳолати инсон шуда наметавонад. Ҳар як инсоне, ки ба дунё меояд, дорои чунин хуқуқ ва озодиҳо буда ҳамаи онҳо дар назди қонун баробаранд. Ҳамаи шаҳрвандон новобаста аз нажод, ранги пӯст, миллат, чинс, забон, баромади иҷтимоӣ, ҷамъиятӣ, молумулкӣ, мансаб, ақида муносибат ба дин иштирок кардан ё накардан дар иттиҳоди ҷамъиятӣ ҷои истиқомат ва ҳолатҳои дигар дорои ҳуқуқ ва озодиҳои баробар мебошанд. Дорои хуқуқ ва озодиҳои гуногун будани шаҳрвандон маънои онро надорад, ки ҳар як шахс чи тавре ки хоҳад, ҳамон тавр рафтор намояд. Баръакс баамал барории ҳуқуқ ва озодиҳои кониститутсионии ҳар як шахс набояд ҳуқуқ ва озодиҳои дигаронро вайрон намояд, ба ҷамъият ва атрофиён зарар расонад. Зар як шаҳрванд уҳдадор аст, ки кониститутсияи Ҷумхурии Тоҷикистонро риоя намояд, андоз ва ғункуниҳоро супорад, табиатро эҳтиёт ва ёдгориҳои таърихиро ҳифз намояд.

## Нигаред
* Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд

## Пайвандҳо
* Ташкилотҳои давлатӣ ва байнидавлатӣ:
** Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон - Тоҷикистон ,  
** Права человека в Таджикистане на портале УВКПЧ ООН
** Доклад о ситуации с правами человека в Таджикистане (2010)  Государственный департамент США
** Документы БДИПЧ ОБСЕ и СНГ о выборах в Таджикистане
** Интервью омбудсмена З. Ализоды 2010
* Ташкилотҳои ғайридавлатӣ
** Раздел о Таджикистане доклада «Международной амнистии» за 2011 год
** Бюро по правам человека и соблюдению законности 
** Таджикистан на портале «Human Rights Watch»
** Разделы о Таджикистане доклада ХРВ за 2009, 2010  и 2011  годы
** Таджикистан на портале «Права Человека в Центральной Азии» 
** Официальный сайт Уполномоченного по правам человека в Республике Таджикистан 
** Декларатсияи умумии ҳуқуқҳои инсон ба забони русӣ
** Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқҳои инсон  (Луиз Арбур, Канада)
** Ҳуқуқҳои инсон - Русия
## Таснифот
Дар таълимоти ҳуқуқӣ, мувофиқи самти асосии зоҳиршавӣ дар муносибатҳои иҷтимоӣ, ҳуқуқҳои инсон одатан ба ҳуқуқҳои шахсӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангӣ тақсим мешаванд; аммо, то андозае, ин тақсимот рамзӣ аст. Барои як қатори онҳо танҳо фарқи байни ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқи шаҳрванд муҳим аст.Ҳуқуқҳои инсонро инчунин метавон ба ду қисм тақсим кард: 1) шахсӣ - сиёсӣ; 2) иҷтимоӣ-иқтисодӣ; 3) фарҳангӣ - коллективӣ.Дар зер назарияи маъмули таснифоти ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд оварда шудааст.

### Ҳуқуқҳои Шахсӣ
Ҳуқуқҳои шахсӣ ҳуқуқи ҳар як шахс мебошанд ва гарчанде ки онҳоро аксар вақт шаҳрвандӣ меноманд, онҳо мустақиман бо мансубият ба шаҳрвандии давлат алоқаманд нестанд ва аз он барнамеоянд. Онҳо барои ҳар як шахс, новобаста аз шаҳрвандӣ, ҷинс, синну сол, нажод, миллат ё мансубияти динӣ, табиӣ ва ҷудонашаванда ҳисобида мешаванд. Барои ҳифзи ҳаёт, шаъну шараф ва озодии инсон зарур аст.Ба ҳуқуқҳои шахси одатан:

* Ҳуқуқ ба ҳаёт ;
* Ҷазо танҳо бо қарори суд муайян карда мешавад- манъи интиқомҳои ғайрисудӣ;
* Дахлнопазирии шахсӣ ;
* Озодии ҳаракат ва интихоби макони зист ;
* Дахлнопазирии манзил;
* Дахлнопазирии мукотиба ;
* Манъи меҳнати маҷбурӣ ;
* Дахлнопазирии моликият (баъзе олимони ҳуқуқшинос онро ҳамчун ҳуқуқи иқтисодӣ тасниф мекунанд; дар Фаронса он аз замони Инқилоби Фаронса ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосии шахсӣ эътироф шудааст  );
* Шаъну шарафи шахс ;
* Озодии виҷдон ва дин;
* Ҳуқуқи шахс барои эътирофи қобилияти ҳуқуқии худ;
* Ҳуқуқи паноҳандагӣ;
* Ҳуқуқи шаҳрвандӣ;
* Озодии ҷинсӣ ;
* Ҳуқуқи издивоҷ ва ташкили оила;
* Ҳуқуқи моликияти моликият ба моликият.

### Ҳуқуқҳои сиёсӣ

Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ аз ҳуқуқҳои шахсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва дигар ҳуқуқҳо бо он фарқ мекунанд, ки онҳо, чун қоида, бо шаҳрвандии давлати мушаххас зич алоқаманданд. Онҳо яке аз гурӯҳҳои ҳуқуқ ва озодиҳои асосии конститутсионии шаҳрвандон мебошанд, зеро иштироки онҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва сиёсии кишвар муайян мекунанд.Ҳуқуқҳои сиёсӣ одатан инҳоро дар бар мегиранд:

* Баробарӣ дар назди қонун - набудани табақаҳо;
* Озодии виҷдон -ҳуқуқ ба доштани ҳама гуна эътиқод, аз ҷумла пайравӣ кардан ба ҳама гуна дин ё пайравӣ накардан ба ҳеҷ кадоме аз онҳо мебошад;
* Озодии сухан ва васоити ахбори омма - манъи сензура;
* Озодии ҷамъомадҳо - ҳуқуқи баргузории ҷаласаҳо ҳам дар дохили бино ва ҳам дар берун;
* Озодии иттиҳодияҳо ин ҳуқуқи ташкили иттифоқҳои касаба бидуни гирифтани иҷозат аст;
* Озодии корпартоӣ;
* Ҳуқуқи шикоят;
* Ҳуқуқи иштирок дар идоракунии кишвари худ. Ҳуқуқ ва озодиҳо аз ҷониби одамон дар соҳаҳои гуногуни фаъолияти ҳаётии ҷомеа ва давлат, аз ҷумла дар соҳаи сиёсӣ, амалӣ гардонида мешаванд. Озодиҳои сиёсӣ дар низоми ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд гурӯҳи алоҳидаро ташкил дода, ҳамчун махсусияти ҷудонопазири ҷомеаи мутамаддин баромад мекунанд.

### Ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ

Инҳо қобилиятҳои шахс дар соҳаи истеҳсол ва тақсимоти неъматҳои моддӣ мебошанд, ки барои таъмини қонеъ гардонидани ниёзҳо ва манфиатҳои иқтисодӣ ва маънавии ба ҳам алоқаманди инсон пешбинӣ шудаанд.  .Ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ инҳоянд:

* Ҳуқуқи меҳнатӣ (ҳуқуқ ба кор ва озодии меҳнат);
* Ҳуқуқи ҳифзи оила, модарӣ, падарӣ ва кӯдакӣ;
* Ҳуқуқ ба таъминоти иҷтимоӣ ;
* Ҳуқуқ ба манзил ;
* Ҳуқуқ ба таҳсил ;
* Ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ ва ёрии тиббӣ;
* Ҳуқуқ ба рӯзи кории ҳаштсоата, шароити одилонаи корӣ, музди баробар барои кори баробарарзиш ва ғайра.

### Ҳуқуқҳои фарҳангӣ
Ҳуқуқҳои фарҳангӣ рушди маънавии шахсро таъмин мекунанд. Инҳо дар бар мегиранд:

* Озодии илм ва санъат (озодии намудҳои эҷодкорӣ ва таълими адабӣ, илмӣ ва дигар намудҳои он);
* Озодии таълим . Ҳуқуқ ва озодиҳои фарҳангӣ гурӯҳи махсуси ҳуқуқҳо мебошанд, ки рушди маънавии инсонро кафолат дода, ба шахс кӯмак мекунанд, иштирокдори пешрафти маънавӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ гардад. Онҳо аз ҷониби инсон дар раванди фаъолияти маънавӣ ва эҷодӣ ва шиносоӣ бо зебоӣ амалӣ гардонда мешаванд.

### Ҳуқуқҳои экологӣ

* Ҳуқуқ ба муҳити мусоид ;
* Ҳуқуқ ба гирифтани маълумоти боэътимод дар бораи вазъи муҳити зист;
* Ҳуқуқи ҷуброни зараре, ки ба саломатӣ ё моликият дар натиҷаи вайрон кардани муҳити зист расонида шудааст.

## Эзоҳ

*
Гурӯҳ:Ҳуқуқ
Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ