Тибби профилактикӣ

**Тибби пешгирикунанда** (профилактикӣ), **профилактоло́гия**, **пешгирӣ** ё **профилактика** (аз  — «ҳифозатӣ» ва  — «таълимот, илм») — илм ва амалия дар тиб, маҷмӯи тадбирҳое, ки ба пешгирии пайдоиши бемориҳо ва ҷарроҳатҳо, роҳ надодан ва бартараф кардани омилҳои хавфи рушди онҳо нигаронида шудаанд.

Истилоҳи «пешгирӣ», ки васеъ фаҳмида мешавад, дар мавриди тиб тамоми маҷмӯи фаъолиятҳоро ифода мекунад, ки ба пешгирии бемориҳо, ҳифз ва беҳтар кардани саломатии инфиродӣ, гурӯҳӣ ва ҷамъиятӣ, аз ҷумла тадбирҳои давлатӣ, иҷтимоӣ ва тиббиро дар бар мегирад. Дар ин ҳолат, зери мафҳуми пешгирии тиббӣ он тадбирҳои профилактикие фаҳмида мешаванд, ки аз ҷониби системаи тандурустӣ амалӣ мегарданд.

Тибби пешгирикунанда яке аз самтҳои асосии тиб мебошад ва тадбирҳои дорои хусусияти давлатӣ, иҷтимоию иқтисодӣ, гигиенӣ ва табобатию тиббиро бо мақсади таъмини сатҳи баланди саломатӣ ва пешгирии пайдоиши бемориҳо дар бар мегирад. Он на танҳо гузаронидани манипулятсияҳои тиббӣ, балки тадбирҳои қонунгузорӣ, ташкилӣ, экологӣ, меъморию банақшагирӣ, санитарию техникӣ ва маърифатӣ оид ба масъалаҳои тиббии аҳолиро пешбинӣ мекунад. Он ба таҳлили илмии оморӣ ва робитаи сабабу натиҷаи омилҳо ва хавфҳо бо бемориҳо асос меёбад.

Тадбирҳои пешгирикунанда — ҷузъи муҳимтарини системаи тандурустӣ мебошанд, ки ба ташаккули фаъолнокии тиббию иҷтимоӣ ва ҳавасмандии аҳолӣ ба тарзи ҳаёти солим нигаронида шудаанд.

Тадбирҳои пешгирикунандаи истифодашаванда кӯшиш мекунанд, ки ҳаёти солим ва комили инсонро тавассути муайян кардани тағйирот дар организми ҳар як шахси алоҳида, ки метавонанд дар оянда ба бемориҳо оварда расонанд, дароз кунанд ва чораҳои суроғавии нигаронидашуда ба пешгирии бемориҳо андешанд. Чунин муносибати инфиродӣ ба пешгирии бемориҳо дар тибби превентивӣ баррасӣ мешавад.

Пешгирӣ дар тиб ба намудҳои зерин тақсим мешавад:

* **Аз рӯи фарогирӣ:**
** инфиродӣ
** ҷамъиятӣ (иҷтимоӣ, популятсионӣ)
** гурӯҳӣ (нигаронидашуда ба гурӯҳҳои мушаххаси хавф);
* **аз рӯи марҳилаҳои беморӣ:**
** аввалия (первичная), ки ба коҳиш додани басомади ҳолатҳои ягон беморӣ тавассути назорати сабабҳо, шароити эпидемиологӣ ва омилҳои хавф, яъне пешгирии бемории ҳанӯз пайдонашуда нигаронида шудааст
** дуюмия (вторичная), ки ба ошкор кардани барвақти беморӣ ва пешгирии мушкилот ва музминшавии бемориҳо, яъне пешгирии оқибатҳои вазнини эҳтимолии бемории аллакай инкишофёфта нигаронида шудааст.

Дар доираи пешгирӣ инчунин пешгирии хоси бемориҳои сироятӣ ва психопрофилактика мавҷуданд, марказҳои пешгирии тиббӣ истифода мешаванд.

## Таърих
Масъалаҳои пешгирии бемориҳо дар асоси риояи қоидаҳои ҳифзуссиҳатӣ (гигиена)-и шахсӣ ва диететикаи оқилона дар тибби ҷаҳони қадим ҷои намоёнро ишғол мекарданд. Аммо таҳияи асосҳои илмии пешгирӣ танҳо дар асри XIX, ба шарофати рушди илмҳои умумибиологӣ, илми тиб дар маҷмӯъ ва пайдоиши фанҳои сершумори он, ки бо масъалаҳои хусусӣ машғуланд, махсусан физиология, гигиена ва эпидемиология оғоз ёфт; паҳншавии ғояҳои ҷамъиятӣ дар тибби клиникӣ нақши калон бозид. Духтурон ва ходимони пешқадами илми тиб (ҳам дар Русия ва ҳам дар хориҷа) ояндаи тибро дар рушди пешгирии ҷамъиятӣ ва алоқаи тибби табобатию пешгирикунанда медиданд.

## Самтҳои асосии пешгирӣ
Пешгирии *ҷамъиятӣ*, ки системаи тадбирҳои ҳифзи саломатии коллективҳоро дар бар мегирад ва пешгирии *инфиродӣ*, ки риояи қоидаҳои ҳифзуссиҳатии шахсӣ дар ҳаёт ва истеҳсолот, маърифати санитарии аҳолиро пешбинӣ мекунад, ҷудо карда мешаванд.

Инфиродӣ — тадбирҳо оид ба пешгирии бемориҳо, ҳифз ва мустаҳкам кардани саломатиро дар бар мегирад, ки худи инсон амалӣ менамояд ва амалан ба риояи меъёрҳои тарзи ҳаёти солим, ҳифзуссиҳатии шахсӣ, гигиенаи никоҳ ва муносибатҳои оилавӣ, гигиенаи либос, пойафзол, ғизои оқилона ва низоми нӯшидан, тарбияи гигиении насли наврас, низоми оқилонаи меҳнат ва истироҳат, машғулияти фаъол ба тарбияи ҷисмонӣ вобаста аст.

Гурӯҳӣ — тадбирҳои пешгирикунандаеро дар бар мегирад, ки бо гурӯҳҳои шахсони дорои нишонаҳо ва омилҳои хавфи шабеҳ (гурӯҳҳои мақсаднок) гузаронида мешаванд.

Ҷамъиятӣ — системаи тадбирҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, қонунгузорӣ, тарбиявӣ, санитарию техникӣ, санитарию гигиенӣ, зиддиэпидемикӣ ва табобатиро дар бар мегирад, ки аз ҷониби институтҳои давлатӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ бо мақсади таъмини рушди ҳамаҷонибаи нерӯҳои ҷисмонӣ ва маънавии шаҳрвандон, бартараф кардани омилҳои ба саломатии аҳолӣ зараровар ба таври нақшавӣ амалӣ карда мешаванд. Тадбирҳои пешгирии ҷамъиятӣ ба таъмини сатҳи баланди саломатии ҷамъиятӣ, решакан кардани сабабҳои ба вуҷуд овардани бемориҳо, фароҳам овардани шароити оптималии ҳаёти коллективӣ, аз ҷумла шароити меҳнат, истироҳат, таъминоти моддӣ, шароити манзилию маишӣ, васеъ кардани номгӯи маҳсулоти хӯрокворӣ ва молҳои ниёзи мардум, инчунин рушди тандурустӣ, маориф ва фарҳанг, тарбияи ҷисмонӣ нигаронида шудаанд. Самаранокии тадбирҳои пешгирии ҷамъиятӣ аз муносибати бошууронаи шаҳрвандон ба ҳифзи саломатии худ ва дигарон, аз иштироки фаъолонаи аҳолӣ дар амалӣ намудани тадбирҳои пешгирикунанда, аз он ки ҳар як шаҳрванд то чӣ андоза пурра имкониятҳои аз ҷониби ҷомеа барои мустаҳкам ва ҳифзи саломатӣ фароҳамшударо истифода мебарад, вобаста аст. Амалисозии амалии пешгирии ҷамъиятӣ тадбирҳои қонунгузорӣ, хароҷоти доимӣ ва назарраси моддӣ, инчунин амалҳои муштараки ҳамаи зинаҳои аппарати давлатӣ, муассисаҳои тиббӣ, корхонаҳои саноат, сохтмон, транспорт, комплекси агросаноатӣ-ро талаб мекунад.

## Намудҳои пешгирӣ
Ваксинатсия — усули паҳншудаи пешгирии аввалияи баъзе сироятҳо буда, вобаста ба ҳолати саломатӣ, мавҷудияти омилҳои хавфи беморӣ ё патологияи зоҳиршуда 3 намуди пешгириро баррасӣ кардан мумкин аст.

*Пешгирии аввалия (первичная) — системаи тадбирҳои пешгирии пайдоиш ва таъсири омилҳои хавфи рушди бемориҳо (дезинсекция, ваксинатсия, низоми оқилонаи меҳнат ва истироҳат, ғизои босифати оқилона, фаъолияти ҷисмонӣ, ҳифзи муҳити зист). Як қатор тадбирҳои пешгирии аввалия метавонанд дар миқёси давлат амалӣ карда шаванд. Пешгирии бемориҳо ва фароҳам овардани некӯаҳволии хуб давомнокии умри моро зиёд мекунад. Тадбирҳо оид ба мустаҳкам кардани саломатӣ ба бемории мушаххас нигаронида нашудаанд, балки ба мустаҳкамкунии умумии саломатӣ мусоидат мекунанд. Аз тарафи дигар, ҳифзи махсус ба намуд ё гурӯҳи бемориҳо нигаронида шуда, ҳадафҳои мустаҳкамкунии саломатиро пурра мекунад. Принсипҳои асосии пешгирии аввалия: 1) муттасилии тадбирҳои пешгирикунанда (дар тӯли тамоми ҳаёт, ҳанӯз аз давраи батни модар сар карда); 2) хусусияти тафриқавии тадбирҳои пешгирикунанда; 3) оммавии пешгирӣ; 4) илмии пешгирӣ; 5) маҷмӯии тадбирҳои пешгирикунанда (иштироки муассисаҳои табобатӣ, мақомоти ҳокимият, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва аҳолӣ дар пешгирӣ).

*Пешгирии дуюмия (вторичная) — маҷмӯи тадбирҳое, ки ба бартараф кардани омилҳои зоҳиршудаи хавф нигаронида шудаанд, ки дар шароити муайян (стресс, заиф шудани масуният, бори аз ҳад зиёд ба ҳама гуна системаҳои дигари функсионалии организм) метавонанд ба пайдоиш, шиддат гирифтан ва хуруҷи беморӣ оварда расонанд. Усули самараноктарини пешгирии дуюмия диспансеризатсия ҳамчун усули маҷмӯии ошкор кардани барвақти бемориҳо, мушоҳидаи динамикӣ, табобати мақсаднок ва солимгардонии пайдарпаии оқилона мебошад.

*Баъзе мутахассисон-профилактологҳо истилоҳи «пешгирии сеюмия» (третичная)-ро ҳамчун маҷмӯи тадбирҳо оид ба барқарорсозии бемороне, ки имконияти ҳаёти комилро гум кардаанд, пешниҳод мекунанд. Пешгирии сеюмия ҳадафи барқарорсозии иҷтимоӣ (ташаккули боварӣ ба коршоямии иҷтимоии худ), меҳнатӣ (имконияти барқарор кардани малакаҳои меҳнатӣ), психологӣ (барқарорсозии фаъолнокии рафторӣ) ва тиббӣ (барқарор кардани вазифаҳои узвҳо ва системаҳои организм)-ро дорад.

## Ҳамчунин нигаред
* Санминимум
* Ҳифзуссиҳатии иҷтимоӣ ва ташкили тандурустӣ
* Қонунгузории санитарӣ
* «Тибби пешгирикунанда» — маҷаллаи илмию амалии Русия барои кормандони тиб, сиёсатмадорон, ташкилкунандагони тандурустӣ ва олимон, ки аз соли 1997 нашр мешавад.
* Preventive Medicine (журнал) — маҷаллаи илмии Аврупо.
* Валеология

## Эзоҳ
## Адабиёт

* Материалы для подготовки и квалификационной аттестации по специальности «Общественное здоровье и здравоохранение». Учебное пособие (под редакцией В. С. Лучкевича и И. В. Полякова). Санкт-Петербург, 2005

## Пайвандҳо

*