Омӯзиши якумрӣ

**Омӯзиши якумрӣ**, **таҳсилоти муттасил** () — раванди афзоиши иқтидори таълимӣ (умумӣ ва касбӣ)-и шахс дар давоми тамоми ҳаёт дар асоси истифодаи низоми ниҳодҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ ва мувофиқ ба ниёзҳои шахсият ва ҷомеа. Зарурати таҳсилоти муттасил бо пешрафти илму техника ва истифодаи васеи технологияҳои инноватсионӣ вобаста аст.

## Таъриф
Решаҳои мафҳуми «таҳсилоти муттасил»-ро ҳанӯз дар замони фалсафаи қадим пайдо кардан мумкин аст. Чунин ҳисобида мешавад, ки истилоҳи «таҳсилоти муттасил» бори аввал соли 1968 дар маводҳои конфронси генералии ЮНЕСКО истифода шудааст. Соли 1972 дар Париж Гузориши комиссияи Э. Фор нашр шуд ва дар ҳамон сол «Конфронси III байналмилалӣ оид ба таҳсилоти калонсолон дар заминаи таҳсилоти якумрӣ» баргузор гардид. Дар ин гузориш муқаррароти асосии парадигмаи таҳсилот оварда шуданд, ки дар асоси фаъолияти он принсипи муттасилӣ гузошта шудааст. Аз миёнаҳои солҳои 1970-ум идеяи таҳсилоти муттасил дар бисёр кишварҳо дастгирӣ меёбад.

Ҳадафи асосии таҳқиқоти методологии ЮНЕСКО баробар кардани суръати рушди иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва сиёсии ҳамаи кишварҳо тавассути таҳсилот буд. Шӯрои ҳамкориҳои фарҳангии назди Шӯрои Аврупо ҳадафи расидан ба ҳамгироии фарҳангии кишварҳои аврупоиро тавассути таҳсилоти муттасил пайгирӣ мекард. «Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва рушд» таҳсилоти муттасилро ҳамчун воситаи беҳсозии «омодагии аввалияи касбӣ», бозомӯзӣ дар мактабҳои олӣ тавассути омӯзиши касбии давра ба давра, ки бо фаъолияти меҳнатӣ навбат мешавад, баррасӣ мекард.

Сохтори таҳсилоти муттасил аз унсурҳои зерин иборат аст:

# Таҳсилот дар тӯли тамоми ҳаёт (life-long learning education);
# Таҳсилоти калонсолон (adult education);
# Таҳсилоти муттасили касбӣ (continuing vocational education and training).

### Таҳсилот дар тӯли тамоми ҳаёт
Ин консепсия ба принсипҳои зерин асос меёбад:

* омӯзиш бо дарозии ҳаёт (lifelong learning);
* омӯзиш бо паҳнои ҳаёт (lifewide learning);
* худҳавасмандкунӣ ба таҳсилот.

«Омӯзиш бо дарозии ҳаёт» метавонад ҳамчун омӯзише баррасӣ шавад, ки давомнокии он ба давомнокии ҳаёти инсон баробар аст. Чунин муносибат дар назар дорад, ки одамон бояд омӯзишро идома диҳанд, дониш ва маҳорату малакаҳои худро ҳамеша сайқал диҳанд.

«Омӯзиш бо паҳнои ҳаёт» фарогирии паҳлӯҳои гуногуни фаъолияти ҳаётии инсонро тавассути омӯзиш, такмили на танҳо малакаҳои касбӣ, балки дигар намудҳои фаъолияти барои ӯ муҳим ва ҷолибро дар назар дорад.

«Худҳавасмандкунӣ ба омӯзиш» маънои онро дорад, ки инсон дониста кӯшиш мекунад, ки зеҳнаш рушд кунад ва сатҳи дониши худро баланд бардорад, ки ин боиси рақобатпазирӣ дар бозори меҳнат гардад.

### Таҳсилоти калонсолон
Вақте ки сухан дар бораи таҳсилоти аҳолии калонсол меравад, бояд фарқиятҳоро аз омӯзиши насли ҷавон ба назар гирифт. Калонсолон, чун қоида, аллакай таҷрибаи фаъолияти таълимӣ ва инчунин таҷрибаи корӣ доранд. Дархостҳои онҳо бештар мушаххас ва прагматикӣ мебошанд. Ба ғайр аз ин, таҳсилоти калонсолон талаботи махсус ба ташкили омӯзиш (чаҳорчӯбаи вақт, зарурати якҷоя кардани кор ва таҳсил) дорад.

### Омӯзиши якумрии касбӣ
Дар раванди фаъолияти касбӣ инсон ҳамеша захираи дониш ва малакаҳои худро пурра мекунад, ихтисосашро баланд мебардорад. Дар ин ҳолат дар асоси омодагии касбӣ принсипи муттасилӣ гузошта шудааст. Ҳадафҳои таҳсилоти муттасили касбӣ аз рушди мустақилият, мақсаднокӣ ва масъулияти омӯзандагон, тақвияти қобилияти мутобиқшавӣ ба дигаргуниҳое, ки дар иқтисодиёт, фарҳанги ҷомеа ва инчунин дар ҳаёти касбӣ ба амал меоянд, иборат аст.

## Омӯзиши якумрӣ дар ИМА
Дар ҳоли ҳозир дар ИМА якчанд моделҳои таҳсилоти касбии иловагӣ мавҷуданд, ки одатан «таҳсилоти давомдор» (:en:Continuing education) номида мешаванд. Тағйироти босуръат дар бозори меҳнат талаб мекунанд, ки дониш ва малакаҳои нав на танҳо дар раванди омодагии касбӣ, балки бевосита дар давраи фаъолияти меҳнатӣ низ аз худ карда шаванд. Қисман ин вазифаро ассотсиатсияҳои касбӣ иҷро мекунанд, аммо нақши асосӣ дар ташкили таҳсилоти касбии иловагӣ ба донишгоҳҳо тааллуқ дорад. Масалан, дар Институти технологии Массачусетс барномаи «таҳсилоти кооперативии муттасил» таҳия шудааст, ки дар доираи он барои баланд бардоштани ихтисоси муҳандис дар давоми фаъолияти касбии ӯ на танҳо муассисаи таълимӣ, балки ширкате, ки ӯ дар он кор мекунад, низ масъул аст.

## Таснифи таҳсилоти муттасил

* Таҳсилоти расмӣ (формалӣ) — низоми муассисаҳои таълимӣ, ки маҷмӯи барномаҳои таълимии бо ҳам алоқамандро ҳамчун машғулияти асосӣ барои кӯдакон ва ҷавонон таъмин мекунанд.
* Таҳсилоти ғайрирасмӣ (нонформалӣ) — ҳар гуна фаъолияти таълимии ташкилшуда ва давомдор, ки зери таърифи таҳсилоти расмӣ намеафтад. Таҳсилоти ғайрирасмӣ ҳадафи аттестатсияи омӯзандаро надорад. Он метавонад ҳам самти касбӣ ва ҳам умумифарҳангӣ дошта бошад.
* Таҳсилоти иттилоотӣ (информалӣ) — таҳсилоте, ки ҳамаи намудҳои фаъолияти таълимиро дар бар мегирад. Бо набудани ташкили махсус фарқ мекунад ва метавонад ҳам ба таври инфиродӣ ва ҳам дар сатҳи гурӯҳӣ амалӣ шавад. Ақидае ҳаст, ки чунин таҳсилот дар тағйир додани рафтору кирдори одамон дар ҳаёти рӯзмарра самараноктар аст.

## Интиқод
То ба ҳол дар нигоҳҳо ба консепсияи таҳсилоти муттасил ягонагӣ вуҷуд надорад. Одатан, се нуқтаи назари асосӣ ҷудо карда мешавад:

* Аввалин ба тарафдорони пайдоиши «қадимӣ»-и идеяи таҳсилоти муттасил тааллуқ дорад, ки ин идея аз замони пайдоиши ҷомеаи башарӣ вуҷуд дорад.
* Тарафдорони нуқтаи назари дуюм пайдоиши ин идеяро бо давраи муосир, ки бо равандҳои фаъоли рушд дар соҳаҳои маънавӣ, иҷтимоӣ ва илмию техникӣ хос аст, вобаста мекунанд.
* Нуқтаи назари сеюм ба он далолат мекунад, ки ҳарчанд худи идеяи таҳсилоти муттасил дер боз дар педагогика вуҷуд дорад, аммо шакли амалии мувофиқи он ба наздикӣ пайдо шудааст.

Решаҳои ин консепсияро дар осори Арасту, Суқрот, Афлотун, Сенека, Конфутсий ва дигар мутафаккирони қадим пайдо кардан мумкин аст. Идеяҳои таҳсилоти муттасил дар нигоҳҳои Волтер, Гёте ва Руссо низ инъикос ёфтаанд. Ҳамин тариқ, метавон гуфт, ки назарияи ягонаи «якпорча»-и таҳсилоти муттасил вуҷуд надорад, балки он симбиози идеяҳо ва равишҳоест, ки таҳти таъсири психология ва педагогикаи гуманистӣ аз як тараф ва равиши технократию прагматикӣ аз тарафи дигар ташаккул ёфтааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳои беруна
* М. К. Горшков, Г. А. Ключарев