open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Астағфируллоҳ

thumb|195x195px
**Астағфируллоҳ** ( **истиғфор** — вожа ва таъбири қуръонӣ, ки ба маънои талаби омурзиш ва бахшоиш аз Худованд аст.

Бар пояи таълимоти Ислом Худованд боргоҳи раҳмат ва дари навозишҳои хешро бар рӯи бандагон аз тариқи барномаи истиғфор боз гузошта, то пас аз иртикоби гуноҳе ва ё барои касби файз ва наздикии бештаре бо ин роҳ ба сӯи ӯ руҷӯъ намоянд. Вожаи астағфируллоҳ ба маънои васеаш баёнгари василаи амалӣ ва ё барномаи комиле барои рушди маънавӣ ва сайри тадриҷии инсон дар маротиби камол ва ба сӯи Худо аст. Истиғфор маънои дигари тавба буда, дар ривоятҳои суннат маъмулан бо ибораи «**Астағфируллоҳа раббӣ ва атубу илайҳ**» зикр мегардад ва аз назари аҳли таҳқиқ бояд бо шартҳо ва ё қисматҳои амалии зерин ҳамроҳ бошад: пушаймонӣ аз гузашта ва ё кори анҷомшуда, худдорӣ аз гуноҳ ва тарки он, истиғфор ва талаби омурзиш аз он ва бозгашт ба сӯи Худо. Ин таъкид бар ҳақиқати амалии астағфируллоҳ — ҳамроҳӣ бо тавба ва амали солеҳ аз таълимоти Қуръон ва Суннат бархостааст.

Таъбири астағфируллоҳ дар таносуб бо сиёқи оятҳо ба маъноҳои дигаре низ тафсир шудааст, ки бо маънои куллии ин во­жа ба гунае дар иртиботанд. Масалан, он дар ояти 52 сураи *Ҳуд* ба маънои имон, дар ояти 3 сураи *Наср* ба маънои хузӯъ дар пешгоҳи Худованд ва дар ояти 33 сураи *Анфол* ба маънои имон овардан ва гаравидан ба дини Худо тафсир шудааст.

Дар фароянди ифодоти вожаи астағфируллоҳ дар Қуръон ва Суннат гоҳе аз истиғфори пайғамбарон барои худ ва ё барои дигарон, гоҳе аз истиғфори муъминон ва гоҳе ҳам аз истиғфори фариштагон ва мавҷудоти дигар барои муъминон сухан ба миён омада ва дар бештари мавридҳо Худованд истиғфоркунандагонро ба раҳмату мағфирати худ башорат додааст.

Истиғфор дар ҳар замон ва маконе писандида аст, вале дар таълимоти Қуръон ва Суннат бар истиғфор дар саҳаргоҳон ва баъзе муносибатҳои дигар таъкиди бештар шудааст. Сиғаи «**Астағфируллоҳа раббӣ ва атубу илайҳ**» аз машҳуртарин таъбирҳо дар боби истиғфор ба шумор меравад, вале муштаққоти дигари он низ дар Қуръон ба касрат ба кор рафтаанд, ба монанди: «**Раббиғфир**», «**ғуфронака Раббано**» ва ғайра. Илова бар ин, Қуръони Карим истиғфорро заминаи ҷалби баракот ва раҳмати Худованд дар зиндагӣ, омили рушди иқтисодӣ, имдод бо молу фарзанд, фаровонии ризқ ва сабаби дур шудани азоб ва сахтиҳо аз кишвар мешиносонад, он ҷо ки мефармояд: ***«Ба онҳо гуфтам, ки аз Парвардгоратон мағфират бихоҳед, ки ӯ бисёр омурзанда аст, осмон (борон)-ро бар шумо бо фаровонӣ мефиристад ва шуморо бо молҳо ва фарзандон имдод менамояд ва бароятон боғҳо ва наҳрҳо мегардонад!»*** (71:10-12).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Ислом
Ашӯла

**Ашӯла** — як навъ суруди халқист иборат аз чаҳор мисраъ.

Ашӯла истилоҳи халқист ва гӯяндаи онро «ашӯлачӣ» меноманд, ки дар забони гуфтугӯии тоҷикони вилоятҳои Хуҷанду Конибодом, Фарғона, инчунин дар шаҳр ва маҳалҳои атрофи Самарқанд маълум ва машҳур мебошад. Дар илми фолклоршиносӣ ба ҷойи «ашӯла» истилоҳи «тарона» бештар ба кор меравад. Дар Хуҷанд, Конибодом фаъол аст

Дар вазни ҳиҷоӣ суруда мешавад. Мисраъҳои Ашӯла назар ба мисраъҳои дубайтию рубоӣ кӯтоҳтаранд. Ҳар як мисраи Ашӯла маъмулан, аз 7 ҳиҷо, баъзан аз 8 ҳиҷо иборат аст. Ашӯла дар тамоми маҳалҳои тоҷикнишини Осиёи Марказӣ ба назар мерасад, вале бештар дар деҳаву но­ҳияҳои шимоли Тоҷикистон, дар эҷодиёти шифоҳии тоҷикзабонҳои водии Фарғона, шаҳрҳои Ӯш, Ҷалолобод ва Бодкенти Қирғизистон маъмулу машҳур аст. Эҷодкор, сарояндаҳои ашӯла асосан, духтарони ҷавон ва занон мебошанд. Ашӯлаҳое, ки фолклоршиносони тоҷик аз мардум ҷамъ овардаанд, аз ҷиҳати мазмуну мундариҷа, мавзӯъҳо ба қарнҳои 19-20 дахл доранд.

Ашӯла сурудҳое мебошанд, ки духтарон ва занон дар мавзӯъҳои ҳодисаҳову воқеаҳои ҳаёти шахсӣ, ҷамъиятӣ, мушоҳидаву саргузашт, дидаву шунидаҳои худ дар ҷамъомадҳо, тӯю маъракаҳо, сайругашти идонаву ҷашнҳо, ҳангоми кор дар сари чархи ресмонресӣ, дуконҳои бофандагию алочабофӣ, вақти тӯппию либосдӯзӣ, дар замони нав — пас аз соли 20 асри 20 рӯзҳои кор дар саҳро, кишту чобуқ кардани замин, пахтачинӣ, ғалладаравӣ, маъракаи ғундоштани мева, ҳангоми кор дар кор­хонаҳои мухталиф, таҳсил дар мактаб ва ғайра гоҳ бо нақарот, гоҳ бе нақарот месуруданд.

Баъзе ашӯлаҳо мазмуни маишӣ-оилавӣ доранд. Дар онҳо духтарон аз никоҳи маҷбурӣ, ба висоли дӯстдоштаашон нарасидан, беҳуқуқии худ, ҷавру ҷафо, зулм, нобаробарӣ ва ғайра шикоят карда, норозигиашонро иброз доштаанд. Ашӯлаҳое мавҷуданд, ки солҳои ҶБВ (1941—1945) эҷод шудаанд. Дар онҳо ғояҳои инсондӯстӣ, ватандӯстӣ, ҳисси бадбинӣ нисбат ба душман, сулҳхоҳӣ ва ғайра ифода ёфтаанд. Ашӯлаҳои ҳаҷвию танқидие вомехӯранд, ки дар онҳо нуқсонҳои зоҳирӣ ва хислатҳои манфии баъзе ашхос — ошиқ, шавҳар, дугона, хусуру хушдоман, домод, ҷавонон, қудоҳо ва ғайра мазаммат шудаанд. Умуман, ашӯла дар адабиёти шифоҳии халқи тоҷик, ҳаёти маънавии тоҷикон бо хушоҳангӣ, равонӣ, содагӣ, мазмуну мундариҷаи ҷолибаш, истифода аз санъатҳои калом — ташбеҳ, киноя ва ғайра қимати баландӣ бадеӣ, тарбиявӣ ва тарбияи завқи зебоишиносӣ арзиши баланд дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Анъанаи шифоҳӣ дар Тоҷикистон
Астат

**Астат** (лот. Astatin) **At**, унсури кимиёвии гурӯҳи VII ҷадвали даврии Менделеев; мансуби галогенҳо. Рақами тартибиаш 85, массаи атомиаш 209,9871. Астат унсури радиоактив буда, дар табиат аз таҷзияи радиоактивии уран ҳосил мешавад. Мавҷудияти астатро соли 1870 олими рус Д. И. Менделеев пешгӯӣ карда, онро «экаиод» номида буд. Астати холисро соли 1940 олимони Донишгоҳи Калифорния (ИМА) Д. Корсон, К. Мак-Кензи ва Э. Сегре ҳангоми бо α-зар­раҳо бомбаборон кардани висмут ҳосил намуданд. Астат унсури ноустувор мебошад. Аз ин сабаб ба астат номи юнонии astatos – «ноустувор» дода шудааст. Зиёда аз 24 изотопи астат маълум аст. Дарозумртарин изотопи астат – **210****At** (давраи нимкоҳишаш 500 дақиқа) мебошад. Астат унсури ниҳоят камёфт аст. Моддаи филиззии сиёҳи кабудтоб, ҷилои филиззӣ дорад; ҳарорати гудозишаш **300°С**; ҳарорати ҷӯшишаш **360°С**. Соли 1953 кимиёдонҳои амрикоӣ Э. Ҳайд ва А. Гиорсо изотопи **219****At**-ро аз таркиби франсий ҷудо карданд. Хосияти кимиёвии астат ба йод ва полоний монанд мебошад. Монанди йод дараҷаҳои оксидшавии аз – 1 то + 7 дорад. Ҳангоми гарм кардан якбора ба буғ табдил меёбад. Дар об ҳал намешавад, дар аксар ҳалкунандаҳои органикӣ ҳал мешавад. Хосиятҳои филиззии астат назар ба хосиятҳои ғайрифилиззӣ бештаранд (он марбути сохти электронии атом мебошад). Астат ба осонӣ оксид мешавад. Намаки дучандаи йодиди астату сезий **CeAsI<sub>2</sub>**, астиди нуқра **AtAg** ва астиди ноустувори ҳидроген **AtH** ҳосил карда шудаанд. Пажӯҳишҳо нишон доданд, ки астат монанди йод дар ғадуди сипаршакл ҷой дорад. Истифодаи изотопи **211****At** барои муолиҷаи бемории ҷоғар назар ба изотопи радиоактиви йод **131****I** муфидтар аст.

## Адабиёт
* Популярная библиотека химических элементов. Т. 2. - М., 1983;
* Шретер В. (ва дигарон). Химия. - М., 1989;
* Идрисов Т. Химияи аносир (элементҳо). - Душанбе, 2004.
## Инҷоро ҳам бингаред
* Ҷадвали даврии элементҳои химиявӣ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Унсурҳои химиявӣ
Астекҳо

**АСТЕКҲО**, мардуми нисбатан сернуфус аз ҳиндуёни Мексика. Бо забони науатлӣ, ки аз гурӯҳи забонҳои ютоастекист, такаллум мекунанд. Асри 12 милодӣ Астекҳо аз Шимол ба водии Мехико ворид гардида, муқимӣ шуданд ва дусад сол баъд ба бошишгоҳи Теночтитлан (Мехикои имрӯза) асос гузоштанд. Соли 1427 дар иттиҳод бо шаҳр­давлатҳои Тесюю ва Ткаюпан тамоми маскунини водиро ба тасарруфи худ дароварда, баъдҳо Мексикаи Марказиро низ тобеъ карданд.

Солҳои 1519–1921 испаниягиҳо онҳоро забт намуданд. То ба водӣ омадани Астекҳо сохти зиндагии қавмӣ-қабилавӣ доштанд, аз ибтидои садаи XV давлати синфие таъсис доданд, ки дар он ғуломдорӣ, тиҷорат ва косибии рушдёфта вуҷуд дошт. Бештар ба кишоварзӣ машғул буданд: рустаниҳои лӯбиёӣ, пахта, қаҳва, помидор ва тамоку парвариш мекарданд. Аз ҳайвоноти хонагӣ ба ҷуз саг ҳайвони дигаре надоштанд. Дар тибби халқӣ ва ахтаршиносӣ маъруф буданд. Ҳайкалтарошӣ низ ривоҷ дошт ва аксаран муҷассамаҳои худоёнашонро метарошиданд. 
## Адабиёт
* 
* Народы Америки. Т. 2. М.–Ленинград, 1959.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Гурӯҳҳои этникӣ
Астения

**Астения** (аз  — беҳолӣ) — ҳолати беморист, ки бо хастагию беҳолӣ, хиратабъӣ, беқарорӣ, ихтилоли хоб, корношоямии фикрию ҷисмонӣ, тобу тоқат надоштан ба рӯшноӣ, садо, бӯи тез ва ғайра зоҳир мешавад. Астения дар натиҷаи таъсири харобиовари бемориҳои узвҳои дохилӣ, амрози сироятӣ, заҳролудӣ, эҳсосоти рӯҳӣ, риоя накардани низоми кору истироҳат, тағзия, ҳамчунин дар мавриди бемориҳои асаб ва рӯҳӣ ба вуҷуд меояд.

Астенияеро, ки сабабҳои он заъфи асабҳо, ҳаяҷони сахт, ҷангу ҷидол, мусибат ва ғайра мебошанд, неврастения (заъфи асаб) меноманд. Астения метавонад дар оғози бемориҳои увзҳои дохилӣ, дар давом (масалан, ҳангоми захми меъда, сил ва дигар амрози музмин) ва фарҷоми онҳо (илтиҳоби шуш, грипп) пайдо шавад. Зуҳуроти астенияба бемории асосии сабабгори он вобастагӣ дорад. Ҳангоми атеросклероз ихтилоли хотира рух медиҳад; дар аснои бемории гипертония, дарди сар ва эҳсоси нофорам дар мавзеи дил пайдо мешавад. Аломатҳои астенияхосси давраи аввали бемории рӯҳӣ (шизофрения) мебошанд.

Барои табобати астения иллатеро, ки мӯҷиби он гаштааст, бартараф кардан лозим аст. Воситаҳои тақвиятбахши организм, аз ҷумла витаминҳо, глюкоза, машғулиятҳои ҷисмонӣ, риояи низоми кору истироҳат, тағзияи мунтазаму дуруст, хоби бофароғат низ муфид мебошанд. Бо тавсияи духтур метавон аз доруҳои таскинбахш истифода кард.

## Нигаред низ
* Беқарорӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Асабшиносӣ
Астигматизм

**АСТИГМАТЍЗМ** (аз **а**… ва юн. **stigmé** – нуқта), як навъ нуқсони системаи оптикӣ (чашм, асбоб ва ғайра). Дар он зоҳир мегардад, ки шикаст ё инъикоси шуоъҳои рӯшноӣ дар буришҳои дастаи рӯшноии ба асбоб (ё чашм) зананда гуногун меояд. Дар натиҷа сатҳи мавҷии куравӣ баъди аз системаи оптикии астигматӣ гузаштан тағйир меёбад ва куравияти худро гум мекунад. Дастаи шуои манбаи нуқтагӣ баъди аз системаи оптикӣ гузаштан на дар як нуқта, балки дар ду порчаи ба ҳам амудии хатти рост, ки аз якдигар дар ин ё он масофа воқеанд, ба ҳам меоянд. Астигматизм тасвири чизҳоро мавозеҳ мекунад. Тасвирҳо дар буришҳои мобайнӣ шакли байзавӣ мегиранд, яктои онҳо доирашакл меояд. 
Астигматизм ё ба сабаби асимметрияи системаи оптикӣ (дар линзаҳои силиндрӣ) ё дар сурати нисбат ба меҳвари асосии оптикӣ таҳти кунҷи калон задани дастаи рӯшноӣ (дар линзаҳои муқаррарӣ) мушоҳида меша­вад. Астигматизми обективро ба воситаи маҷмӯи линзаҳо (анастигматҳо) бартараф кардан мумкин аст. Астигматизми чашмро бо айнак ислоҳ мекунанд.

## Адабиёт
*  / 
* Сусеман М. Как улучшить зрение. Москва, 2007;
* Шкарлова С. И., Романовский В. Е. Близорукость, дальнозоркость, астигматизм. Ростов, 2010.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Истилоҳот
Астир

**АСТЍР**, астор, истир, истор, ситир 1) воҳиди вазни (аз «статер»-и юнонӣ) асримиёнагӣ, баробари 4,5 мисқол ё 6,4  дирҳам ё 20 грамм. Вазни астир дар ҳар замону макон гуногун буд. Вазни форсии сер (сир) аз астир пайдо шудааст; 2) Номи сиккаи тило (20 дирҳам) ё нуқра (4 дирҳам) дар Юнони Қадим.
## Адабиёт
*  / М. Холов.
* Муҳаммадҳусайни Бурҳон. Бурҳони қотеъ. Ҷ.1. Душанбе, 1993; 
* Ғиёс-ул-луғот.Ҷилди 1. Душанбе, 1987.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Таърих
Астарбозӣ

**Астарбозӣ** — бозии қадимии тоҷикон, ки ба шашкабозӣ шабоҳат дорад. Онро баъзан «шонздаҳқатора» низ меноманд. Ду бозигар 16-тоӣ муҳра доранд. Муҳраҳо шакли махсус надоранд ва аз сангча, кулӯх, танга, тухми  рустанӣ ва ғайра иборат буда метавонанд. Муҳраҳо дар маҷмӯъ ба як намуд буда, танҳо бо нишонае аз якдигар фарқ мекунанд. Онҳо аз як нуқта ба нуқтаи дигар болои хат ҳаракат мекунанд. То баромадани ҳамаи «сипоҳиён» аз «арк» «шоҳ» наметавонад аз он берун ояд. Берун аз арк сипоҳиён ҳуқуқи аз назди шоҳ ақиб рафтан надоранд. Муҳраи ҳарифро зада гирифтан мумкин аст.
 
## Роҳи бурд дар Астарбозӣ
Се роҳи бурд мавҷуд аст: 
# Шоҳро дар кунҷ банд кардан. 
# Шоҳро зада гирифтан, ки бо ин бозӣ тамом мешавад. 
# Тамоми донаҳо ва шоҳро зада гирифтан. 
Ҳар як бурд хол меоварад. Секунҷае, ки аз он ҷо бозигарон ба бозӣ шурӯъ мекунанд, ба забони тоҷикӣ «астар» (арк) ном дорад. Дар муқобили арк ҳариф ҷой мегирад, муҳраҳо дар болои нуқтаҳои буриши хатти канор ва дохил монда мешаванд. Танҳо панҷ буриши хатти мобайн холӣ мемонад. Муҳраҳо аз як хат ба хатти дигар, ба ҳама тараф рост ба пеш, ба хатти каҷ ё ба қафо бо як хат рафта метавонанд. Тамоми муҳраҳо то охири бозӣ ҳуқуқи ягона доранд. Дамка ё дигар тағйирот вуҷуд надорад. Бозигар муҳраро гирифта, аз болои ҳариф хез карда, дар нуқтаи холии наздик меистад. Якбора якчанд муҳраро гирифтан мумкин аст. Агар ҳариф қасдан барои манфиати худ муҳраро қурбон кунад, онро зада гирифтан мумкин мешавад, ам­мо гирифтанаш маҷбурӣ нест.

Мақсади астарбозӣ бо муҳраҳои худ муҳраҳои ҳарифро гирифта, арки онро забт кардан мебошад. Агар оқибати бозӣ маълум бошад, чун шоҳмот ва шашка онро то охир давом намедиҳанд. Аз арк баровардани ҳамаи муҳраҳо зарурнест, агар роҳи гаштан бошад. Муҳраҳои ҳарифон ду ранг дошта, ҳар гурӯҳ аз як шоҳ ва 15 сипоҳӣ (ҷамъ 16 муҳра) иборат аст. Шаш муҳра (шоҳ ва панҷ сипоҳӣ) дар арк меистанд. Шоҳ дар мобайн, сипоҳиҳо дар чаҳор тараф ҷой мегиранд. Даҳ сипоҳӣ аз пеши арк дар ду хатти майдон камин мегиранд. Тарзи ҷойгиршавии ҳар ду тараф бар як навъ аст. Хатти мобайнро «марза» меноманд ва он танҳо дар аввали бозӣ холӣ меистад. Ҷойи исти муҳраҳоро камингоҳ меноманд. Астарбозӣ бозии хеле қадимист, шакли ҳандасиаш ба он далолат мекунад, ки бозии аҳли савод ва донандагони риёзию ҳисоб будааст. Дар Самарқанд, водии Зарафшон, Дарвоз, Файзобод, Ҳисор бештар маъмул будааст.
## Адабиёт
*  / Н. Турсунов.
* Турсунов Н. Бозиҳои миллии тоҷикӣ. Душанбе, 1983.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Бозиҳои миллӣ дар Тоҷикистон
Астармола

**Астармола** () — гиёҳест худрӯй.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Пояаш рост (то 80 см қад мекашад), пашмакдор. Баргаш дарозрӯя (6-13 см), думчадор. Хӯшагулаш туғшакл (дарозиаш 10-60 см). Гулаш майда, сабз. Ғӯзааш дарозрӯя (7-9 мм), нӯгтез, сертухм. Тухмаш ҷигарранги баланд. Моҳҳои март-май гул карда, май-июн тухм мебандад. Астармола маъмулан дар минтақаи ҷангалзори дарахтони паҳнбарг, арчазор, нишебиҳои хокии куҳ, замини партов (к. Мевағул, қаторкуҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, мавзеъҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ; 1600—2000 м баландтар аз сатҳи баҳр) мерӯяд.

## Хосиятҳои шифоӣ
Астармола гиёҳи доруист. Табибони халқӣ онро чун давои талхарон ва барои табобати сил, тарбод ва омос тавсия медиҳанд. Ҷӯшоби астармоларо подзаҳр мешуморанд. Астармола рустании заҳрнок аст. Аз он моли майда, махсусан гӯсфанд бештар зиён мебинад. Ҳайвони бемор камиштиҳо, нафасгириаш тез,аъзои ҳозима ва гурдааш озурда мешавад, баъзан пешобаш хунолуда мегардад. Аломатҳои заҳролудӣ, маъмулан, баъди 3-5 шаборӯз барҳам мехӯранд. Баъзе навъҳои астармола (S. pamiroalaica, S. tadshicorum) низ дорои чунин хусусиятҳоянд. Дар таркиби баргу пояи астармола алкалоидҳо (0,01-0,18 %), гликозидҳо (0,5-2 %), сапонинҳо (10-22,5 %), флавоноидҳо (4,4-5,5 %), кумаринҳо (умбеллиферон, скополетин ва ғайра), иридоидҳо ва ғайра мавҷуданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ
Астма

**Астма** — хурӯҷи нафастангӣ. Ба сабаби танг шудани равзани бронхҳо (ниг. Зиқи нафас) ё чун зуҳуроти иллати дил (ниг. Зиқи дил), баъзан аз чанд иллат ба вуҷуд меояд. Астма ҳолатест, ки ба он ёрии ниҳоят таъҷилии тиббӣ зарур мебошад. Ҳангоми хурӯҷи ҳама навъҳои астма беморро озод (бо пойҳои овезон) шинондан ва ҳавои тоза додан сабукӣ меоварад. Доруҳои зидди астмаро танҳо бо маслиҳати духтур истеъмол бояд кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Фрэнсис Уилям Астон

**Астон** (Aston) **Фрэнсис Уилям** (01.09.1877, Ҳарборн — 20.11.1945, Кембриҷ) — и инглис Астон дар соҳаи физикаи атому ҳастаи атом ва радиокимиё пажӯҳиши бисёр дорад. Ӯ узви Ҷамъияти Шоҳии Лондон, узви вобастаи АИ ИҶШС (1924) буд. Донишгоҳҳои Бирминҳем ва Кембриҷро хатм карда, аз соли 1909 дар Донишгоҳи Бирминҳем дарс гуфтааст. Аз соли 1920 узви Тринитиколлеҷ. Соли 1925 массспектрографе сохт, ки қувваи тафриқааш хеле зиёд буд. Ба воситаи он массаи изотопҳои устуворро саҳеҳ андоза кард ва камомади массаҳои як қатори онҳоро ошкор намуд.
Астон усули ҷудо кардани изотопҳоро, ки ба ихтилот (омезиш)-и электромагнитӣ ва газӣ асос ёфтаанд, пешниҳод карда, соли 1927 нахустин хатти каҷи зарибҳои (коэффитсиент) бандубастро сохт, ки энергияи робитаи ҳастаҳои атомиро тавсиф медиҳанд. Астон соҳиби ихтирои нахустин масспектрометр буд. Ӯ бо ин асбоб хусусиятҳои гуногуни 213 изотопи устувори табииро таҳқиқ кард ва чандомади нисбии онҳоро муайян намуд. Астон барои ин кор соли 1922 сазовори Мукофоти Нобел гардид.

## Сарчашма
* 
* Волков В. А. Выдаюшиеся химики мира. Москва, 1991.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Физикон
Гурӯҳ:Олимони Англия
Астрахан

**ÁСТРАХАН** (Аштархон), шаҳр, маркази вилояти Астрахани Федератсияи Русия. Дар Пастии назди Каспий, дар қисми болои резишгоҳи дарёи Волга ба Баҳри Каспий воқеъ аст. Бандари асосии дарёӣ ва баҳрии ҳавзаи Волгаву Каспий. Аҳолиаш 520700 нафар (2010). Қисми асосии шаҳр дар соҳили чапи дарёи Волга ҷойгир аст. Шабакаи роҳи оҳан ва роҳҳои автомобилгард, аэропорти байналмилалӣ дорад.

## Таърих
Аввалин бор дар мадракҳои хаттӣ дар садаи XIII бо номи Аштархон ва Ҳоҷӣ Тархон қайд шудааст. Аз шаҳрҳои маъруфи Ӯрдаи Тилоӣ буда, соли 1395 ба дасти Темур хароб гардид. Солҳои 1460–1556 (то ба ҳайати Давлати Рус ворид шуданаш) пойтахти Хонигарии Аштархониён буд. Соли 1580 дар он Кремл сохтанд, соли 1630 атрофаш бо девори сангӣ қалъабандӣ шуда, он Шаҳри Сафед ном гирифт. Асрҳои 16–17 қалъаи бузурги сарҳадди ҷанубии Давлати Рус, қароргоҳи флоти ҳарбии он, аз соли 1802 маркази губернияи Астрахан, садаҳои XVII–XIX маркази асосии тиҷорат бо Эрон, Ҳиндустон, Қафқоз ва Осиёи Миёна буд.

## Иқтисодиёт
Астрахани имрӯза шаҳри калони саноатӣ ва маркази фарҳангӣ, мавзеи ҳамлу нақли бор (асосан нафту чӯб) мебошад. Дар Астрахан саноати мошинсозӣ, кимиё, киштисозӣ ва таъмири киштиҳо, коркарди филиззот, хӯрокворӣ, дастгоҳу таҷҳизотсозӣ, зироаткорӣ (махсусан «тарбузи астраханӣ» маъруф аст), инчунин моҳидорӣ ва коркарди он тараққӣ кардааст.

## Илм
Дар Астрахан академияи тиббӣ, донишгоҳҳои педагогӣ ва техникӣ, консерватория, шуъбаи Академияи давлатии хоҷагии оби Волга, 4 театр, филармония, осорхона-мамнӯъгоҳи муттаҳидаи таърихию меъморӣ, нигористони мусаввараҳо фаъолият доранд. Аз осори таърихӣ Кремли Астрахан (бо калисоҳо ва бурҷҳо, маъбадҳо), бошишгоҳҳои тоҷирон, аз ҷумла, корвонсарою масҷид, урдугоҳи казакҳои Астрахан ва ғайра боқӣ мондаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Новая российская энциклопедия. Т. 2. Москва, 2005.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Шаҳрҳои вилояти Астрахан
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Астро

**ÁСТРО…** (юн.**аstron** – ситора), қисми аввали калимаҳои мураккабе, ки ба ҷирмҳои осмонӣ ва умуман ба фазои Кайҳон алоқамандӣ доранд. Масалан, астрономия, астрофизика, **астродинамика** ва ғайра.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Истилоҳот
Ахтарзистшиносӣ

thumb|263x263px|Экзосайёраи OGLE-2005-BLG-390Lb дар масофаи 20 000 соли рушнойӣ
**Астробиолóгия** (аз астро… ва биология) — илмест, ки зуҳуроти гуногуни ҳаётро дар Коинот меомӯзад. 

Пешрафти астробиология ба комёбиҳои астрономия, биология ва биохимия сахт марбут аст. Астробиология дар ҳалли баъзе масъалаҳо ба биологияи кайҳонӣ ва тибби кайҳонӣ такя мекунад. Марому мақсади астробиология омӯзиши пайдоишу инкишофи ҳаёт дар рӯи Замин ҳамчун ҷирми кайҳонӣ дар шароити мавҷудияти атмосфера аст. Дар чунин атмосфера бинобар нурборони берунӣ ё разрядҳои электрикӣ пайвастҳои мураккаби органикие ҳосил мешаванд, ки барои ташаккули ҳаёт метавонанд заминаи мусоид фароҳам оваранд. Ба туфайли фотосинтез, ки сабабгори фаъолияти наботот аст, атмосфераи Замин тадриҷан сероксиген мегардад; ҳамин тавр, мавҷуд будани оксиген дар таркиби атмосфераи ин ё он сайёра нишонаи дар он вуҷуд доштани ҳаёт мебошад. Пажӯҳишҳо собит кардаанд, ки ҳаёт дар ҳамаи ҷирмҳои Манзумаи Офтоб, аз ҷумла дар Моҳ, Уторид ва Зуҳра имконнопазир аст. Пас аз парвози киштиҳои кайҳонии «Аполлон» ба Кайҳон маълум гашт, ки дар Моҳ ҳаёт нест. Дар Миррих атмосфера тунук, миқдори буғи об кам (оби моеъ нест), ҳарорати паст (-55°С) мебошад. Дар чунин шароит ҳам баъзе мавҷудоти зами­нӣ метавонанд бошанд. Вале истгоҳи автоматии байнисайёравии ИМА «Викинг», ки соли 1976 ба сатҳи Миррих нишаст, хабар дод, ки дар Миррих микроорганизмҳо умуман вуҷуд надоранд. Ҷустуҷӯи мавҷудияти ҳаёт берун аз Манзумаи Офтоб яке аз мушкилоти астробиология аст. Бисёр ситораҳои Галактикаи мо метавонанд сайёраҳое дошта бошанд, ки он ҷо барои мавҷудияти ҳаёт шароити мусоид бошад. Барои амалӣ сохтани ин бо он сайёраҳо алоқа доштан лозим аст. Ба ин мақсад бояд самти фиристодани аломат, дарозии радиомавҷҳо, мазмуни аломат ва рамзи он дуруст интихоб шавад. Масъалаи мазкур мавзӯи таҳқиқоти бисёр муассисаҳои илмии ҷаҳон мебошад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Проблема поиска жизни в Вселенной. Москва, 1986;
* Шкловский И. С. Вселенная, жизнь, разум. Москва, 1987;
* Хоровис Н. Поиски жизни в Солнечной системе. Москва, 1988;
* Марс: великое противостояние. Москва, 2004.

## Сарчашма
* 


Гурӯҳ:Кайҳоншиносӣ
Астроида

thumb|Сохтани астроида
**Астроида** (аз **[[Астро|астро…]]** ва юн. **eidos** — намуд) — хатти каҷи ҳамворе, ки онро нуқтаи астроидаи давраи радиусаш R/4 ҳангоми дар давраи беҳаракати Ø налағзида ғелидан мекашад. Муодилаи астроида дар силсилаи координатҳои декартӣ ин аст: х2/3+y2/3=R2/3. Муодилаи параметрии он **x= Rcos3t/4**, **y=Rsin3t/4** аст. Астроида чор нуқтаи бозгашт дорад. Дарозии камон ба **ℓ =3/2 Rsin2t/4** ва дарозии хатти каҷ ба 6R баробар асту радиуси каҷӣ **r = 3/2 Rsin2t/2** мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Математика
Ахтарсанҷӣ

**Ахтарсанҷӣ**, **астроме́трия** (аз  — «ахтар» ва  — «ченкунӣ») — фасли ахтаршиносӣ, ки вазифаи асосии он пажӯҳиши вижагиҳои ҳандасӣ, кинематикӣ ва динамикии ҷирмҳои осмонӣ, яъне муайян кардани мавқеи ҷирмҳои осмонӣ ва вектори суръати онҳо дар лаҳзаи муайяни вақт, сохтани манзумаи шастии координатаҳо барои санҷишҳои ахтаршиносӣ, омӯзиши қонуниятҳои гардиши Замин ва ҳисоби вақт, инчунин муайян кардани қимати собитҳои асосии ахтаршиносӣ аст. Бо усулҳои астрометрия инҳирофоти манзар (параллаксҳо) ва қутри кунҷии ҷирмҳои осмонӣ, андоза ва мавқеи ҷузъҳои сатҳи онҳоро андозагирӣ мекунанд. Ахтаршиносии куравӣ, ки усулҳои риёзии омӯзиши мавқеи зоҳирӣ ва ҳаракати ҷисмҳои осмониро муоина мекунад, ахтаршиносии амалӣ, ки усулҳову афзорҳои муайян кардани вақт, координатаҳои ҷуғрофиёӣ ва азимутҳои рӯйи Заминро муоина мекунад, ахтаршиносии бунёдӣ, ки дар асоси мушоҳидаҳои зоҳирии меридианӣ ва қиматҳои ададии муҳимтарин собитҳои астрономӣ зиҷи ситораҳо­ро тартиб медиҳад ва координатаҳои ҷирмҳои осмониро муайян мекунад ва ахтаршиносии аксбардорӣ, ки бо ёрии астрографҳо қитъаҳои осмонро аксбардорӣ намуда, аз рӯйи зиҷи ситораҳои маълум координатаҳо ва ҳаракати хусусии ҷисмҳои дигарро муайян мекунад, низ ба астрометрия марбут медонанд. Солҳои 50-60 садаи XX алоқамандона ба инкишофи таҳқиқи Кайҳон дар астрометрия вазифаҳои нав ба миён омаданд: муайян кардани координатаҳои обектҳои зудҳаракати осмонӣ (радифҳои маснӯъ), санҷишҳои астрометрӣ аз дохили дастгоҳҳои парвозҳои кайҳонӣ ва аз сатҳи Моҳ, самтгириҳои радифҳои маснӯъ, зондҳои кайҳонӣ ва ғайра Натиҷаҳои таҳқиқоти астрометрӣ дар фаслҳои дигари ахтаршиносӣ — механикаи осмон, астрофизика, астрономияи ситоравӣ, инчунин дар геодезия ва геофизика низ мавриди истифода қарор мегиранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Подобед В. В., Нестеров В. В. Общая астрометрия. Москва, 1975;
* Жан Ковалевский. Сов­ременная астрометрия. Фрезино, 2004.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ахтаршиносӣ
Гурӯҳ:Ахтарсанҷӣ
Абдувоҷид Ашӯров

**Абдувоҷид Неъматович Ашӯров** (14.02.1947, Самарқанд — 27.03.2002, Душанбе) — и тоҷик, доктори илмҳои физикаю математика (1992).

## Зиндагинома
Абдувоҷид Неъматович Ашӯров соли 1970 факултаи физикаи ДДТ ба номи В.И Ленин ба итмом расонда, дар Пажӯҳишгоҳи физикаю техникаи ба номи С. Умарови АИ Тоҷикистон ба фаъолият пардохт ва то поёни умр ҷои кор дигар накард. Зинаҳои лаборанти калон, ходими хурди илмӣ, ходими калони илмӣ, мудири лаборатория, сарходими илмиро дар Пажӯҳишгоҳи физикаю техникаи ба номи С. Умарови АИ Тоҷикистон (1970—2002) паймудааст.
 
## Фаъолияти илмӣ
Ҳамчун мутахассиси физикаи назариявӣ перомуни системаҳои конденсионӣ, усули ба истилоҳ «таҷрибаи мошинӣ», роҳҳои гудозиши филиззоти оддию мураккаб, тағйирёбии динамикаи молекулярӣ, ҳисоби коэффисентҳои кондексионӣ ва ғайра таҳқиқот анҷом додааст. Теъдоди осори илмиаш ба шаст мерасад.

## Осор
* Расчёт кинетических коэффицентов методом малекулярной динамики. — Д., 1975;
* Модифицированый метод молекулярной динамики и его применение при исследованиимоделей конденсированных тел при наличии дефектов. — Д., 1993;
* Перепись 2000;
* Разработка приложений в среде Visual FoxPro. — Д., 2000.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Физикони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон
Ахтарнигор

thumb
**Ахтарнигор** (), **астрограф** (аз  — нур ва  — менависам) — абзори ахтаршиносӣ барои аксбардориҳои кайҳонӣ. Ахтарнигорро аз рӯйи тарҳи рефрактор, рефлектор ва ё телескопи оинагӣлинзагӣ месозанд. Ахтарнигор дар қисми дидгоҳ кассети аксбардорӣ дорад, ки афканишоти ҷирми мунирро қабул мекунад. Ҳоло ба ҷойи лавҳаи аксбардорӣ ошкоргарҳои рақамӣ ба кор бурда мешаванд. Дар Расадхонаи Ҳисор ахтарнигори 40-сантиметраи Сейсс-Йена истифода ме­шавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Абзорҳои ахтаршиносӣ
Гурӯҳ:Кайҳоншиносӣ
Астроботаника

**АСТРОБОТÁНИКА**, гиёҳшиносии кайҳонӣ, фасле дар астробиология, ки набототи мавҷудаи сайёраҳои Манзумаи Офтоб, бахусус Миррихро меомӯзад. Соли 1945 бо ташаббуси Г. А. Тихов роҳандозӣ шудааст. Тасдиқи асосии мавҷудияти рустаниҳо дар Миррих тағйироти мавсимӣ, аз ҷумла обшавии яхи қуллаҳои қутбҳо ва торикшавии баъзе минтақаҳои он мебошад, ки далели инкишофи рустаниҳо буда метавонад. Тафовути хусусиятҳои оптикии минтақаҳои торики ин сайёра аз хусусиятҳои оптикии набототи заминӣ (дар спектр (тайф)-и фурӯбурд мавҷуд набудани хатти хлорофилл, кам будани қобилияти инъикос дар соҳаи сурхи спектр) ҳамчун натиҷаи мутобиқшавии рустаниҳо ба шароити хеле сарди Миррих маънидод карда мешавад. Қисман ин падида то дараҷае дар Замин – дар Помир, Сибири Шимолӣ ва ғайра мушоҳида мешавад. Аммо усулҳои астробиология мавҷудияти рустаниҳоро дар дигар сайёраҳо мустақиман исбот накардаанд.

## Адабиёт
* 
* Тихов  Г. А.  Астроботаника. Москва, 1949.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Ботаника
Гурӯҳ:Кайҳоншиносӣ
Абдулло Ашӯров

**Ашуров Абдулло Дустмухамедович** (1904, Хуҷанд — 23.11.1976, Душанбе) — рассоми тоҷик.

Хатмкардаи Омӯзишгоҳи рассомии шаҳри Тошканд (1922) ва Академияи рассомии шаҳри Ленинград (1924). Фаъолияти эҷодии А. Ашӯров асосан портретнигорист. Портрети маорифпарвар Беҳбудӣ, шоир Мирмуллоев, ҳунарпеша Аброр Ҳидоятов ва ғ. аз ҷумлаи офаридаҳои солҳои аввали эҷодиёти ӯянд. «Автопортрет»-и ӯ, ки соли 1940 кашида шудааст, аз намунаи беҳтарини портретҳои офаридааш мебошад. Рассом ғайр аз портретнигорӣ мусаввараҳои гуногунжанру рангинмавзӯъро низ офаридааст, ки дар ҳар давру замон ҳадафи иҷтимоию сиёсии худро доштаанд. Соли 1944 А. Ашӯров мусаввараи «Ба ивази ҷанго­ва­рон»-ро эҷод мекунад, ки дар он як саҳнаи ниҳоят пурҳаяҷони зиндагии мардуми ақибгоҳи солҳои ҷангтабиӣ ва дилчасп тасвир ёфтааст. Рассом ғайр аз тасвири мавзӯъ ва мазмунҳои замонавӣ ("Аълочиёни синфи «5», 1947, Музейи халқҳои Шарқ, шаҳри Маскав; «Портрети муаллим», 1955, Музейи кишваршиносии Хуҷанд; «Гӯсфандони ҳисорӣ»,1947; «Пахтакорони Восеъ», 1971; «Қӯтоспарварон») ба мавзӯъҳои таърихӣ низ рӯ оварда, мусаввараҳои зебо офаридааст. А. Ашӯров ширкаткунандаи намоишҳои гуногуни байналмилалист. Бо медалҳо сарфароз гардидааст. Узви ИР ИҶШС (аз соли 1945).

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Ғаюр Ашӯров

**Ашӯров Ғаюр Ғафурович** (зод. 8 августи 1960, деҳаи Шамтуч, ноҳияи Айнӣ) — дандонпизишк, доктори илмҳои тиб (1995), профессор (2006), Аълочии стоматологияи дараҷаи I Федератсияи Русия.

## Зиндагинома
Хатмкардаи Институти давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино (1983). Ординатори клиникии Пажӯҳишгоҳи марказии стоматологии шаҳри Маскав (1983-84), ассистент (1984-85), аспирант (1985-88) ва ассистенти кафедраи стоматологияи муо­лиҷавии ДДТТ (1988-92). Докторанти Пажӯҳишгоҳи марказии стоматологии шаҳри Маскав (1992-95). Мудири кафедраи стоматологияи муолиҷавии ДДТТ (1996-97), профессор кафедраи стоматологияи ортопедӣ ва муолиҷавии Донишкадаи такмили ихтисоси кормандони тибби Тоҷикистон (1997—2004). Аз соли. 2005 мудири кафедраи стоматологияи муолиҷавии ДДТТ. Муаллифи зиёда аз 200 асару мақо­лаи илмӣ, аз ҷумла 3 монография, 12 дастур ва тавсияҳои таълимию методӣ, 1 кашфиёт. Дар муассисаҳои тиббии Россия (2002, 2004), Венгрия (2001), Олмон (2006) таҷриба омӯхтааст. Раиси Ассотсиатсияи байналмилалии стоматологҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, сармуҳаррири маҷаллаи «Стоматология Таджикистана».

## Осор
* Перспективы развития рыночной модели функционирования стоматологической службы. Душанбе, 1994;
* Профилактика кариес зубов. Душанбе, 1977;
* Функции органов зубочелюстной системы в жарком климате и горной местности Душанбе, 2006;
* Оценка эпидемиологической ситуации заболеваний пародонта у больных сахарным диабетом в Таджикистане ⁄⁄ Маҷаллаи «Эпидемиология и инфекционные болезни». № 2, 2008.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Пизишкони Тоҷикистон
Шарифбой Ашӯров

**Шарифбой Ашӯров** (1904, деҳаи Ғозиён, ноҳияи Ху­ҷанд — 1982, ҳамон ҷо) — пахтакор, Қаҳрамони Меҳ­на­ти Сотсиалистӣ (1959). Колхозчӣ, механизатор, сардори бригадаи механиконидашуда, мудири устохонаи таъмири тракторҳо (1931-58), сардори бригадаи маҷмуаии заминҳои нави Қотмаи ноҳияи Хуҷанд (1959-68). Аз соли 1968 нафақагир. Бригадааш ба рӯёндани ҳосили фаровони пахта муваффақ шудааст.

## Ордену медалҳо
Бо ордени Ленин ва медалҳо сарфароз гардидааст.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Пахтакорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Пахтакорони ИҶШС
Юсуфҷон Ашӯров

**Юсуфҷон Ашӯров** (2 майи 1907, деҳаи Оқариқ, ноҳияи Хуҷанд — 4 феврали 1973, ҳамон ҷо) — пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1949).

## Зиндагинома
Колхозчӣ, сардори звено ва бригадаи пахтакории Колхози ба номи Ӯрунхӯҷаеви ноҳияи Хуҷанд (1931-73). Солҳои 1947—1948 ҳосили фаровони пахтаи маҳиннах гирифтааст.

## Ордену медалҳо
Бо ордени Ленин, медалҳо ва Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Пахтакорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Пахтакорони ИҶШС
Озода Ашӯрова

**Ашӯрова Озодахон Машрабовна** (таваллуд 8. 6. 1970, шаҳри Конибодом) — ҳунарпеша, мақомсаро, Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон (2011).

## Зиндагинома
Хатмкардаи омӯзишгоҳи касбҳои техникии Конибодом (1992) ва факултети мусиқии тоҷикии (мусиқии анъанавӣ) ДДСФТ ба номи М. Турсунзода (2000). Сабки мақомсароиро дар давраи донишҷӯӣ таҳти сарварии Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон Барно Исҳоқова омӯхтааст. Фаъолияи сарояндагиро соли. 1996 дар Ансамбли давлатии «Шашмақом»-и ба номи Ф. Шаҳобови Кумитаи давлатии радиошунавонӣ ва телевизиони Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз намуда, ҳамзамон солҳои 2003–2007 таҳсилро дар Академияи мусиқии Ҷумҳурии Тоҷикистон идома додааст. Ҳоло ба ҳайси сарояндаи ансамбли «Шашмақом»-и ҳамин академия фаъолият менамояд.

## Эҷодиёт
О. Ашӯрова зиёда аз 100 суруди мардумӣ, классикӣ ва композиторони тоҷикро сурудааст. Махсусан шохаҳои овозии «Ушшоқ», «Муғулчаи Дугоҳ», «Сарахбори Ороми ҷон», «Ороми ҷон», «Уфари Ороми ҷон», ва ғ.-и «Шашмақом»-ро бо тозаҷӯиҳо иҷро намудааст. О. Ашӯрова дар баробари ин ба эҷодкорӣ машғул аст. Масалан, дар заминаи намуди «Ораз» силсилаи «Савти Ораз»-ро эҷод намуда, дар CD сабт кардааст. О. Ашӯрова ширкаткунанда ва дорандаи ҷоизаи озмуни байналмилалии «Шарқ тароналарӣ» (Самарқанд, 2003), Симпозиуми байналмилалии мақом (Исфара, 2003) ва ғ. аст. Ба мамлакатҳои Россия, ИМА, Белгия, Испания, Англия, Юнон, Миср, Эрон, Фаронса, Олмон, Словения, Норвегия, Ҳиндустон, Шветсия, Қазоқистон, Ӯзбекистон, Қирғизистон сафарҳои ҳунарӣ карда, мусиқии анъанави (классикӣ)-и тоҷикро муаррифӣ намудааст. Аз соли 2003 ҳар сол бо даъвати ҳукумати Фаронса дар шаҳрҳои ин мамлакат барномаҳои консертӣ баргузор менамояд.

## Ҷоизаҳо
Барандаи ҷоизаи Фестивал-озмуни умумииттифоқӣ дар шаҳри Маскав (1987). Соли 2008 сазовори ҷоизаи байналмилалии Грэми гардидааст. Аълочии радио ва телевизиони Ҷумҳурии Тоҷикистон. Бо медали «Хидмати шоиста» сарфароз гардидааст. / Н. Шарипов

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешагони мардумии Тоҷикистон
Тошбибӣ Ашӯрова

**Тошбибӣ Ашӯрова** (1925, деҳаи Оқмачит, ноҳияи Регар) — пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1947).

## Зиндагинома
Сол­ҳои 1938-53 колхозчӣ, сардори звенои колхози ба номи Карл Маркс ва аз соли 1954 то 1976 колхозчии колхози «Съезди 20 -уми партия»-и ноҳияи Регар (ҳоло Турсунзода). Нафақагири шахсӣ аз соли 1976. Звенои Т. Ашӯрова дар рӯёндани ҳосили баланди пахта (1947) муваффақ шудааст. Депутати Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон (даъвати 2-4).

## Ордену медалҳо
Бо орденҳои Ленин, Байрақи Сур­хи Меҳнат, «Нишони Фахрӣ», медалҳо ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Пахтакорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Пахтакорони ИҶШС
Ашҳарии Нишопурӣ

**Ашҳарии Нишопурӣ** (; ? — 1210, Нишопур) — и қасидасарои форс-тоҷик ва муншии султон Муҳаммад ибни Текеш, аз шогирдони Заҳири Форёбӣ.

## Зиндагинома
Ба қавли тазкиранигор Давлатшоҳи Самарқандӣ аз фозилону хуштабъони замон будааст. Насабаш ба Умари Хайём мерасидааст. Дар дарбори султон Муҳаммад ибни Тикеш муншӣ буд. Дар алқоб ва иншо рисолаҳо доштааст, ки якеашон «Рисолаи Шоҳфурӣ» мебошад.

Абёти зерин аз ӯянд:
:Рӯзгор ошуфтатар ё зулфи ту, ё кори ман?
:Зарра камтар ё даҳонат, ё дили ғамхори ман?
:Шаб сияҳтар ё дилат, ё ҳоли ман, ё холи ту?
:Шаҳд хуштар ё лабат, ё лафзи гавҳарбори ман?
:Назми Парвин хубтар, ё дурр, ё дандони ту?
:Қомати ту росттар ё сарв, ё гуфтори ман?
:Васли ту дилҷӯйтар ё шеърҳои нағзи ман?
:Ҳаҷри ту дилсӯзтар ё нолаҳои зори ман?

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Давлатшоҳи Самарқандӣ. Тазкирату-ш-шуаро. Душанбе, 1999.

Гурӯҳ:Шоирони асри XIII‎ ‎
Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Гурӯҳ:Адабиёти форсу тоҷик
Астроспектроскопия

**АСТРОСПЕКТРОСКОПЍЯ** (аз **[[Астро|астро…]]** ва лот. **spectrum** – спектр, **skopeo** – менигарам), соҳаи астрофизика, ки спектр (тайф)-и ҷирмҳои кайҳониро бо мақсади пажӯҳиши табиати физикии Офтоб, ситораҳову сайёраҳо, меҳҳо, моддаи байниситоравӣ ва инчунин ҳаракати онҳоро меомӯзад. Астроспектроскопия ба маънои танги калима як шохаи астрофизикаи амалӣ аст ва ҳаракати ҷирмҳо ё қисмати онҳоро аз рӯйи лағзиши хатҳои тайфи (спектрӣ)-е таҳқиқ мекунад, ки дар асари падидаи Доплер ба миён меоянд. Таҳлили хатҳои тайфии ҷирмҳои кайҳонӣ имкон медиҳад, ки дар бораи рӯйдодҳои гуногуни физикӣ, ҳолатҳои иондоршавии унсурҳои кимиёвӣ дар атмосфераи ситораҳо, дар бораи таркиби кимиёвӣ ва ҳарор. атмосфераи онҳо, дар бораи фишор (масалан, фишори электронӣ)-и онҳо ва ғайра маълумот ба даст оварда шавад. Ҳаракати дохилии миқдори зиёди газҳо ва инчунин гардиши меҳварии Офтоб, ситораҳову сайёраҳо, меҳҳо, галактикаҳо боиси ба миён омадани фарқи суръати шуоӣ дар қисмҳои гуногуни тасвири аёнии онҳо мегардад. Дар мавриди ситораҳо, ки тасвирашон нуқтавӣ мебошад, гардиши меҳварӣ дар он зоҳир мегардад, ки хатҳои спектрӣ васеъ ва аз нигоҳи фотометрӣ камумқ меоянд. Туғёнҳои зиёд дар атмосфераи ситора боиси васеии хатҳои спектрӣ мегардад, бе ин ки шиддати тобиши онҳо ба дараҷаи намоён коҳиш ёбад. Лапишҳои даврии хат­ҳои спектрӣ дар назди қимати миёнаи худ дар спектри ситора далели дуқӯша будани ситора аст (ниг. Ситораҳои дуқӯша). 
Истифодаи астроспектроскопия муайян кардани бисёр ҷиҳатҳои ҳолати унсурҳои кимиёвиро равшан месозад. Чунончи, аз таҳлили шиддати хатҳои спектрӣ ва нимрухи онҳо дар бораи дараҷаҳои иониши атомҳои унсурҳои кимиёвӣ дар атмосфераи ситораҳо, таркиби кимиёвӣ ва ҳарорат дар атмосфераи ситораҳо, фишори он атмосфера (аз ҷумла фишори электронӣ) ва ғайра маълумоти гуногун ба даст овардан мумкин аст. Таҳлили минтақаҳои фурӯбурдҳои молекулавӣ имкон медиҳад, ки ҳарорат ва фишори атмосфераи сайёраҳо ба қадри кофӣ дуруст муайян карда шавад. Истифодаи асбобҳои қутбноккунӣ ҳангоми таҳлили спектрҳои Офтобу ситораҳо барои таҳқиқи майдони магнитии онҳо имкон медиҳад. Таснифи дурусти спектрӣ инчунин барои омӯзиши бисёр муаммоҳои пайдоиш ва таҳаввули ситораҳо, аз ҷумла, барои таснифи спектрии ситораҳои ҷавони ғайрисобит, аномалияи таркиби кимиёии ситораҳо, мушаххас намудани ҷадвали ҳароратии пайдарҳамии ситораҳои диаграммаи Герсшпрунг-Рессел, ҷадвали масофаҳо дар Галактика ва ғайра зарур аст. Солҳои 90 садаи XX ба воситаи спектрографи UAGS-и телескопи қутраш якметраи  расадхонаи «Санглох»-и Институти астрофизикаи АИ ҶТ мушоҳидаҳои спектрии зиёда аз 100 ситораи гуногун анҷом дода шудаанд. Дар асоси ин пажӯҳиш таснифи спектрии дученаи миқдории резаситораҳои навъи хуршедӣ, ситораҳои бузург ва абарбузург тартиб дода шудааст.	
## Адабиёт
*  / Н. Миниқулов.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Кайҳоншиносӣ
Гурӯҳ:Ахтаршиносӣ
Гурӯҳ:Физика
Муҳриддин Ашӯров

**Муҳриддин Ашӯров** (22 марти 1950, Душанбе, ҶШС Тоҷикистон — 26 июли 2007, Маскав, Русия) — арбоби низомии тоҷик, генерал-лейтенант (1999), Қаҳрамони Россия (2000).

## Зиндагинома
Хатмкардаи Омӯзишгоҳи олии фармондеҳии танкии шаҳри Тошканд (1972), Академияи ҳарбии қӯшунҳои зиреҳпӯши танкии ИҶШС (1984), Академияи ҳарбии Ситоди кулли Федератсияи Россия (1995). Солҳои 1972-79 фармондеҳи қисмҳои танкӣ ва мототирандозӣ, 1979-81 хидмати ҳарбӣ дар Афғонистон, 1984-89 сардори ситод ва фармондеҳи полки танкӣ дар гурӯҳи Қувваҳои шӯравӣ дар Олмон, 1989-90 фармондеҳи полки танкӣ дар Округи ҳарбии Белоруссия, 1991-93 фармондеҳи двизияи мототирандозии 201 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1995-98 муовини аввали командири Корпуси 8-уми гвардиявӣ (шаҳри Волгоград), 1998—2002 муовини фармондеҳи лашкарҳои Округи ҳарбии Қафқози Шимолӣ, 2002-04 сармушовири ҳарбӣ, мушовири Вазири мудофиа ва сардори Ситоди кулли Қувваҳои Мусаллаҳи Россия дар Ҷумҳурии Арабии Сурия. Соли 2005 бинобар беморӣ ба истеъфо баромад.

## Мукофотҳо
Бо орденҳои «Ситораи Сурх», «Барои ҷасорати шахсӣ», «Ҷасорат» (Россия), медалу ифтихорномаҳо сазовор гардидааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Некролог и биография в газете «Солдат России» 

## Сарчашма
*
Неъмат Ашӯров

**Неъмат Ашӯров** (1904, деҳаи Маҳрам, ноҳияи Конибодом — 1973, Душанбе) — ходими ҳизбию давлатӣ.

## Зиндагинома
Курси муаллимтайёркунии Самарқандро хатм кардааст. Раиси Иттифоқҳои касабаи коркунони маорифи ноҳияи Конибодом (1929-34), муҳаррири рӯзномаи шаҳрӣ ва ноҳиявии Кӯлоб, муовини сардори МТС-и ноҳияи Ҳисор (1934-37), котиби якуми Кумитаи Ҳизби коммунистии ноҳияи Заҳматобод (ҳозира Айнӣ), котиби дуюми Кумитаи Ҳизбии коммунистии вилояти Хуҷанд ва котиби дуюми КМ ҲК Тоҷикистон (1937-40), минбаъд низ котиби якуми Ҳизби коммунистии вилояти Қӯрғонтеппа, ВМКБ, вазири саноати гӯшту шир, вазири хоҷагии коммуналии Тоҷикистон, ҳамзамон раиси Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон (1937-47) ва депутати Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон (даъвати 2) буд.

## Ҷоизаҳо
Бо ордени Ленин, ду ордени Байрақи Сурхи Меҳнат, ду ордени «Нишони Фахрӣ», ордени Ҷанги Ватанӣ (дараҷаи I), медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ашъас ибни Саввор

**Ашъас ибни Саввори Киндӣ** (; ? — 753) — қозии ал-Асвор (номи қавм ва мавзее дар Басра). Имом Бухорӣ, Муслим, Тирмизӣ ва Насоӣ аз ӯ ҳадис ривоят кардаанд. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ. Шамоилу-н-набӣ. Душанбе, 2010;
* المناویعبدالرئوفالمصری،شرحالشمائل (درحاشیۀشرحعلیالقاری)،جلدهای۱-۲،المصر،۱۳۱۷هـ

Гурӯҳ:Ровиёни ҳадис
Ашъор (хат)

**Ашъор** () — як навъи хат, ки бештар дар китобати шеър истифода мебурданд. Хаттоти араб Муҳаммад ибни Ҳасани Тиббӣ (вафоташ 1519) дар рисолааш «Ҷомеу маҳосини китобат-ил-куттоб» овардааст, ки Ибни Таввоб (вафоташ 1022) 16 навъи хат, аз ҷумла хатти ашъорро муайян карда, дар хусуси онҳо маълумот додааст. Аз ҷумла рисолаи мазкурро бо хатти зебои ашъор китобат кардааст. / С. Султонов

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шеър
Аъвар

**АЪВÁР**(арабӣ أعور) Абуабдуллоҳ Муслим ибни Кайсони Аъ­вари Куфии Малоии Мадоинӣ, муҳаддиси маъруф, ки аз Анас, Муҷоҳид ва дигарон ҳадис ривоят кардааст. Байҳақӣ низ аз ӯ ҳадис овардааст. / С. Шаҳобуддинов.
## Адабиёт
* 
* **Адабиёт**:
:Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ. Шамоилу-н-набӣ. Душанбе, 2010;
:المناویعبدالرئوفالمصری،شرحالشمائل ( درحاشیۀشرحعلیالقاری)،جلدهای۱-۲،المصر،۱۳۱۷هـ

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Ровиёни ҳадис
Аъзо

**Аъзо** () — силсилаи узвҳои одам, ки як ё чанд вазифаи махсусро иҷро мекунад. Мағзи сар, дил, чашм, ҷигар, меъда ва ғ. мисолҳои аъзо мебошанд.

Ҳамаи аъзои организм ба ҳамдигар алоқаманд буда, дар иҷрои вазифаи худ ба аъзои том будани организм далолат мекунанд. Аъзо аз рӯйи вазифаҳои асосӣ тасниф карда мешавад, масалан, аъзои ҳаракат, аъзои ҳозима, аъзои нафас ва ғ.

## Нигаред низ
* Узвҳои нафаскашӣ
* Узвҳои нутқ
* Узвҳои таносул
* Узвҳои ҳозима.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Колбадшиносии инсон
Асунсион

**Асунсион** (Asuncion), шаҳр, пойтахти Парагвай, дар соҳили чапи дарёи Парагвай, дар ҷойи ба он як шудани дарёи Пилкомайо воқеъ аст. Аҳолиаш 507,5 ҳазор нафар (2006). Дар Асунсион 90% халқияти гуарани (дурагаҳои испанию ҳиндиёни Амрико), инчунин аргентиниҳо, бразилиягиҳо, олмониҳо, итолиёиҳо, португалиягиҳо, ҷопониҳо, украинҳо ва русҳо зиндагонӣ мекунанд. Масоҳаташ 117 км2. Роҳи оҳан ва роҳҳои автомобилгард Асунсионро бо Боливия, Бразилия ва Аргентина мепайванданд. Фурудгоҳи байналмилалӣ дорад. Бандари дарёӣ – бандари асосии мамлакат буда, аз он ба Буэнос-Айрес (Аргентина) ва Монтевидео (Уругвай) киштигардӣ сурат мегирад. Асунсион маркази тиҷоратию иқтисодии мамлакат буда, корхонаҳои коркарди маҳсулоти ҷангал ва кишоварзӣ, коргоҳҳои киштисозӣ ва таъмири он, истеҳсоли маҳсулоти гӯштӣ, тамоку, маҳсулоти саноати нассоҷӣ ва хӯрокворӣ дорад. Асунсион дорои донишгоҳи миллӣ (1890), донишгоҳи католикӣ (1960), китобхонаи миллӣ ва бойгонӣ (1869), осорхонаи этнографӣ, осорхонаи миллии саноеи нафиса ва атиқа (1887), боғи ботаникӣ, боғи миллӣ, консерватория, 4 пойгоҳи телеви­зионӣ ва 6 пойгоҳи радиошунавонӣ аст. Дар Асунсион то омадани аврупоиён (соли 1527) мардуми таҳҷоии гуарани сокин буданд. Асунсионро дар шакли қалъаи мудофиавӣ соли 1537 конкистадори испаниявӣ – Хуан де Аполас асос гузоштааст. Он то садаи XVII шаҳри асосии тамоми ноҳияҳои испанинишини музофоти Ла-Плата буд. Аз 15 майи 1811 – пойтахти давлати соҳибистиқлоли Парагвай.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Асунсион
Гурӯҳ:Пойтахтҳои давлатҳои Амрикои Ҷанубӣ
Гурӯҳ:Парагвай
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Баҳогузорӣ

БАҲОГУЗОРӢ дар педагогика, натиҷаи назорати фаъолияти таълимӣ ва баҳодиҳӣ ба дониш, маҳорат, малака ва рафтори хонандагон. Баҳогузорӣ. ба фаъолияти талабагон дар муҳокимаю мулоҳиза ва хулосаҳои муаллим ифода меёбад, ки он дар шакли шифоҳӣ ва хаттӣ ба амал бароварда мешавад. Баҳогузорӣ дар асоси меъёру талаботҳои муқарраргардида ба амал меояд ва аз ин рӯ, бояд объективию дуруст бошад, вагарна метавонад ба шогирдон таъсири манфии рӯҳӣ бахшад. Натиҷаи фаъолияти таълимии шогирдон дар давраи муайян ба ҳисоб гирифта мешавад. Асоси ин баҳисобгириро бақайдгирии натиҷаи назорати ҷорӣ, даврӣ ва ҷамъбастӣ ташкил менамоянд, ки онҳо дар шакли Баҳогузорӣ дар дафтарҳои (журнал) синфӣ ва дигар ҳуҷҷатҳо ифода меёбанд. Баҳисобгирии кори таълимии хонандагон аз рӯйи мавзӯъҳои гузошташуда ва қисматҳои барномаҳо, аз рӯйи ҷамъбасти чорякҳо, нимсолаҳо ва соли таҳсил доир карда мешавад. Баҳогузорӣ хусусияти нисбӣ низ дорад. Ҳар мамлакат низоми Баҳогузории худро дорад: масалан, низоми панҷбаллӣ дар ҷумҳуриҳои узви ИДМ ва ғайра; даҳбалӣ дар Нидерландия; ёздаҳбаллӣ дар Итолиё; бистбаллӣ дар Эрон ва ғ. Дар мактабҳои таҳсилоти умумии Тоҷикистон ба дониш, маҳорат, малака ва рафтори талабагон аз рӯйи низоми панҷбаллӣ баҳо гузошта мешавад.
## Адабиёт
Луғати тафсирии истилоҳоти педагогика. Д., 1988; Қодиров Қ. Б., Давлатов М. Т., Расулов С. Х. Вожаномаи тафсирии истилоҳоти психологӣ ва педагогӣ. Д., 2008.	

* Қ. Қодиров.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Педагогика
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Баҳодур, Тудун

**Баҳодур** () Тудун (Тутун) (с. таваллуд ва вафот номаълум), яке аз ҳокимони вилоят Чоч. Дар маъхазҳои таърихӣ (алалхусус хитойӣ) бо номи Моҳэду Тутун зикр шудааст. Ҳангоми ҳуҷуми Қутайба ибни Муслим ба Фароруд (706), Баҳодур ҳокими Чоч буд ва дар Бинкент қароргоҳ дошт. Солҳои 712–713 ҳокимони Суғд, Чоч, Фарғона ва Хоқони турк муқобили ғосибони араб иттиҳод бастанд. Деваштич – ҳокими Суғд ба назди Баҳодур сафири худ Фатуфарнро фиристод ва номае барояш навишт. Мақсад аз ин кор ташвиқоти мубориза алайҳи арабҳо буд. Дар ин гузориш (нома) Фатуфарн ба Деваштич «Хоҷа»-гӯён муроҷиат карда, аз ҷумла менависад: «Хоҷа, ман ба ҳузури ҳукмрони Чоч расидам. Ва ман, хоҷа, номаро супурдам ва он чи ки қарор буд, шифоҳӣ бигӯям, тамом ва бе каму кост ба Тудун ва ёвари ӯ. Нома ва ҷавобро гирифтам... Ва Тудун мувофиқи аҳдномаи сулҳ бо арабҳо ақибнишинӣ кард. Ва аз рӯйи овозаҳо ёвар аз ин аҳдномаи сулҳ хеле ғамгин аст ва аз ту ба хотири он ки ба наздат ҳозир нашуд, ҳарос дорад». Гузориши махфии Фатуфарн аз Чоч ба Деваштич мусодиф ба с. 713 буда, дар шумори санадҳои муҳимми таърихии аз кӯҳи Муғ ёфтшуда мебошад, ки то кунун ҳифз гардида, баёнгари вазъияти фоҷиабори он давр ба шумор меравад. Қутайба ибни Муслим с. 614 Чочро тасарруф кард ва ба қароргоҳи асосии худ табдил дод.
Адабиёт: Лившиц В. А. Юридические документы и письма (Согдийские документы с горы Муг). Чтение, перевод и комментарии В. А. Лившица. М., 1962; Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя  и средневековая история. М., 1972.	Ҳ. Камол.

## Сарчашма
*
Баҳодуршоҳи I

**Баҳодуршоҳи I**(; ) — ҳафтумин подшоҳ аз сулолаи Бобуриёни Ҳинд. Ӯ писари дувуми Аврангзеб буда, солҳои 1706—1712 ҳукмронӣ кардааст.

## Зиндагинома
Баҳодуршоҳи ҳамроҳи падараш дар Беҷопури Гулканда бар зидди маротҳаҳо ҷангид, аммо бо ҷурми иртиботи пинҳонӣ доштан бо ҳокими Гулканда ҳамроҳи писаронаш с. 1687 дастгир ва зиндонӣ шуд. Соли 1695 аз зиндон озод шуда, ҳокими Агра гардид. Солҳои 1699—1706 ҳокими Кобул буд. Сарзамини таҳти нуфузи Аврангзеб байни се писараш (Баҳромшоҳи аввал, номи аслиаш Муҳаммад Муаззам, шоҳзода Аъзам ва Комбахт) тақсим шуда буд. Баъд аз фавти Аврангзеб байни бародарон Баҳромшоҳ ва Аъзамшоҳ низои мусаллаҳ сар зад, ки дар он ду писари Аъзамшоҳ — Бедорбахт ва Олитабор кушта шуда, худи ӯ ҷароҳат бардошт ва бар асари он фавтид. Соли 1708 Баҳодуршоҳи дар наздикии Ҳайдаробод сипоҳи Комбахш шикаст хӯрда, худаш ҳалок гардид ва худ подшоҳи сарзамини бузурги Бобуриёни Ҳинд шуд.

Баҳодуршоҳи ба муқобили моротҳо, роҷпутҳо ва сикҳҳо ҷангида, с. 1708 роҷгурҳоро ба итоати хеш даровард, аммо с. 1710 сикхҳо шӯриш бардоштанд ва ночор бо онҳо сулҳ баст. Баъд аз кушта шудани Тувинд Сикх, ки аз тарафдорони Баҳодуршоҳи буд, шахсе бо номи Бандо бори дигар сикхҳоро ба шӯриш даъват намуд. Ошӯбгарон Сарҳиндро тасарруф намуда, ба Панҷоби Шарқӣ таҳдид намуданд. Баҳодуршоҳи дар с. 1712 Бандоро шикаст дод, лекин дастгир карда натавонист. Баъд аз фавти Баҳодуршоҳи (1712, Лоҳур) байни фарзандонаш Маъзолуддин, Ҷаҳондоршоҳ, Азимушшаън ва Вафеушшаън барои тахту тоҷи подшоҳӣ ҷанг оғоз гардид, ки бо пирӯзии Маъзолуддин анҷом ёфт. Баҳодуршоҳи марди донишманд, саховатпеша ва парҳезгор буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*