Тарзи ҳаёти солим

**Тарзи ҳаёти солим (ТҲС)** — тарзи ҳаёти инсон, ки барои ҳифзи саломатӣ ва коҳиш додани хатари бемориҳои ғайрисироятӣ (БҒС) тавассути назорат бар омилҳои рафтории хатар мусоидат мекунад.

Тарзи ҳаёти солим дасткашӣ аз тамоку, истеъмоли машрубот ва дигар маводи нашъаовар, ғизои оқилона, фаъолияти ҷисмонӣ (машқҳои ҷисмонӣ, варзиш ва ғайра), таҳкими саломатии равонӣ ва дигар чораҳои солимгардониро дар бар мегирад.

Принсипҳои тарзи ҳаёт одатан дар синни ҷавонӣ гузошта мешаванд, бинобар ин барои ташаккули тарзи ҳаёти солим тарғиби он дар ин синну сол муҳим аст — одатҳои дар ҷавонӣ ташаккулёфта аксар вақт дар даврони калонсолӣ низ боқӣ мемонанд.

## Ҷанбаҳои калидии тарзи ҳаёти солим

Созмони ҷаҳонии тандурустӣ қайд мекунад, ки бемориҳои ғайрисироятӣ дар  ҳолатҳо сабаби марги бармаҳал мегарданд, бинобар ин таҳкими саломатӣ, ки қисми муҳими он тарзи ҳаёти солим мебошад, кори муҳим аст. СҶТ густариши хадамоти кумаки аввалияи тиббию санитарӣ-ро, ки ба ниёзҳои мардум нигаронида шудаанд ва илова бар расонидани кумаки тиббӣ, пеш аз ҳама ба ташаккули тарзи ҳаёти солим ва пешгирии бемориҳои ғайрисироятӣ равона шудаанд, зарур мешуморад.

Ҷанбаҳои муҳимтарини тарзи ҳаёти солим ибораанд аз:

даст кашидан аз тамокукашӣ;

даст кашидан аз машрубот ва дигар маводи нашъаовар;

ғизои солим;

фаъолияти ҷисмонӣ, даст кашидан аз тарзи ҳаёти нишаста.

Ба тарзи ҳаёти носолим ва ҳамзамон ба омилҳое, ки хатари бемориҳои ғайрисироятро зиёд мекунанд, инҳо дохил мешаванд: ғизои нодуруст, тарзи ҳаёти камҳаракат (сатҳи пасти фаъолияти ҷисмонӣ), тамокукашӣ, сӯиистеъмоли машрубот, истеъмоли аз ҳад зиёди кофеин (қаҳва, чой, нӯшокиҳои энергетикӣ), реҷаи номунтазами хоб, инчунин муқовимати номутобиқат ба стрессҳо.

### Тарзи ҳаёт ва саломатӣ
Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки тарзи ҳаёти солим метавонад боиси афзоиши назарраси давомнокии умр гардад. Тадқиқот дар Германия нишон дод, ки ТҲС бо афзоиши давомнокии умри интизорӣ пас аз 40-солагӣ ба андозаи 13—17 сол алоқаманд аст. Тадқиқот дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико аз афзоиши давомнокии умри интизорӣ пас аз 50-солагӣ ба андозаи 12-14 сол шаҳодат медиҳад.

#### Тарзи ҳаёт ва саломатии репродуктивӣ
Фарбеҳӣ, истеъмоли тамоку ва машрубот, нӯшокиҳои газноки дорои кофеин (вале на чой, қаҳва ва какао) ба саломатии репродуктивӣи мардон таъсири манфӣ мерасонанд. Истеъмоли машрубот, тамокукашӣ ва таъсири дуди дуввумдараҷаи тамоку ҳангоми ҳомиладорӣ хатари мушкилотро дар давраи ҳомиладорӣ, аз ҷумла исқоти ҳамли стихиявиро зиёд мекунанд, инчунин боиси осеби КДН-и ҳам модар ва ҳам кӯдак мегарданд.

### Даст кашидан аз тамоку

Оқибати тамокукашӣ кӯтоҳ шудани давомнокии умр ба ҳисоби миёна 10 сол мебошад. Истеъмоли тамоку дар Русия бо афзоиши хатари марг дар байни мардони тамокукаш нисбат ба ғайритамокукашҳо 1,6 баробар алоқаманд аст, дар ин сурат 23 % марг дар байни мардон ба тамокукашӣ вобаста мебошад.

Аз талафоти тамокукашӣ 48 % марг ба бемориҳои дилу раг ва метаболикӣ, 33 % ба бемориҳои онкологӣ, 18 % ба бемориҳои нафас ва 1 % ба дигар сабабҳо рост меояд.

Тамокукашӣ хатари маргро зиёд мекунад:

аз бронхит ва эмфизема 12 баробар,

аз омосҳои бадсифати нои нофас, шуш, бронхҳо дар байни мардон 23 баробар ва дар байни занон 13 баробар,

аз омосҳои бадсифати лаб, ковокии даҳон, ҳалқ — 5—11 баробар,

аз саратони сурхноӣ — 7 баробар.

Даст кашидан аз тамоку боиси беҳбудии назарраси саломатӣ мегардад, аз ҷумла:

пас аз 0,5-3 моҳ гардиши хун беҳтар шуда, нишондиҳандаҳои функсионалии системаи нафас зиёд мешаванд;

пас аз 1-9 моҳ сурфа ва душвории нафас кам шуда, функсияи эпителияи мижгонакдор (мижгонакҳо) барқарор мешавад ва осебпазирӣ ба сироятҳои бронху шуш коҳиш меёбад;

пас аз 1 соли даст кашидан аз тамокукашӣ хатари бемории ишемикии дил 2 баробар кам мешавад;

аллакай пас аз 2 соли даст кашидан, эҳтимолияти сактаи мағзӣ метавонад то сатҳи муқаррарӣ — мисли шахсоне, ки ҳеҷ гоҳ тамоку накашидаанд, коҳиш ёбад;

пас аз 5 сол хатари инкишофи саратони ковокии даҳон, гулӯ, сурхноӣ ва масона ду баробар кам мешавад. Дар заноне, ки тамокукаширо партофтаанд — хатари саратони гарданаи бачадон то сатҳи шахсони ғайритамокукаш коҳиш меёбад;

пас аз 10 сол хатари марг аз саратони шуш ду баробар (нисбат ба онҳое, ки тамокукаширо идома медиҳанд) кам шуда, эҳтимолияти саратони ҳалқ ва ғадуди зери меъда паст мешавад;

пас аз 15 сол хатари бемории ишемикии дил ба ҳамон сатҳе бармегардад, ки дар шахсони ҳеҷ гоҳ тамоку накашида мавҷуд аст.

Илова бар ин, коҳиши хатари диабет, афзоиши таҳаммулпазирӣ ба бори ҷисмонӣ, беҳтар шудани ҳолати умумӣ, афзоиши қобилияти ҷинсӣ дар мардон ва беҳтар шудани функсияи репродуктивӣ дар занон мушоҳида мешавад. Таъсири солимгардонӣ ҳангоми даст кашидан аз тамокукашӣ дар ҷавонӣ бештар аст, вале дар ҳар синну сол даст кашидан имкон медиҳад, ки солҳои умри дар сурати идомаи тамокукашӣ талафшаванда ҳифз карда шаванд.

Аксарияти онҳое, ки тамокукаширо партофтаанд, ин корро мустақилона бидуни дастгирии пизишкон ё табобати доруворӣ анҷом додаанд. Эҳтимолияти муваффақияти ҳар як кӯшиши алоҳидаи партофтани тамокукашӣ ба ҳисоби миёна ҳудуди 7,3 %-ро ташкил медиҳад.

Табобати вобастагии никотинӣ, аз ҷумла табобати доруворӣ ва шаклҳои гуногуни дастгирии равонию иҷтимоӣ, эҳтимолияти даст кашидан аз тамокуро зиёд мекунад.

Истеъмоли сигаретҳои электронӣ-ро наметавон ба тарзи ҳаёти солим нисбат дод, зеро он хатари сактаи дилро зиёд мекунад.

### Даст кашидан аз истеъмоли машрубот
Бино ба маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, истеъмоли аз ҳад зиёди машрубот омили сабабгори беш аз 200 халалдоршавии саломатӣ мебошад, ки бо бемориҳо ва ҷароҳатҳо алоқаманданд. СҶТ сӯиистеъмоли машруботро ҳамчун истеъмоли беш аз 60 мл этаноли холис (спирти этилӣ) барои мардон ва беш аз 50 мл барои занон дар як нишаст ҳадди ақал як бор дар як моҳ муайян мекунад. 50-60 мл этанол ба 125—150 мл арақ, 417—500 мл шароб ё 1,1-1,3 л пиво баробар аст.

Истеъмоли машрубот на танҳо сабаби фавти зиёд, балки боиси беморшавӣ, ҷинояткорӣ, осеббардорӣ, садамаҳои нақлиётӣ, хушунати хонаводагӣ ва маишӣ мебошад. Истеъмоли машрубот хатари инкишофи саратони гулӯ, даҳон, сина, меъда, рӯдаи ғафс, рӯдаи рост, ҷигар, инчунин ҷароҳатбардорӣ, сиррози ҷигар, панкреатит ва ниҳоят инкишофи вобастагии спиртӣ (алкоголизм)-ро зиёд мекунад.

Дар ҳоли ҳозир дар мавриди он ки оё вояҳои хурди машрубот таъсири кардиопротекторӣ (ҳифзи дил) доранд, баҳсҳо идома доранд. Мунтақидони «таъсири кардиопротекторӣ»-и вояҳои хурди машрубот қайд мекунанд, ки ин метавонад натиҷаи мавҷуд будани одамони дорои саломатии бад дар зери гурӯҳҳои ғайримашруботхор бошад, инчунин одамоне, ки бо сабаби мушкилоти саломатӣ нӯшиданро партофтаанд. Баъзе тадқиқотҳо инро тасдиқ мекунанд.

Як қатор ташкилотҳои тиббӣ тавсия медиҳанд, ки онҳое, ки машрубот истеъмол намекунанд, ба истеъмоли он шурӯъ накунанд ва ҳушдор медиҳанд, ки нишондиҳандаҳои фавти камтар дар байни «мӯътадилнӯшон» нисбат ба хушёрон набояд ҳамчун натиҷаи таъсири муфиди вояҳои мӯътадили машрубот маънидод карда шавад.

Бо афзоиши истеъмоли машрубот аз ҷониби инсон беш аз 30 мл дар як рӯз, хатари марг, пеш аз ҳама аз сабабҳои беруна ва бемориҳои дилу раг ба таври назаррас зиёд мешавад. Онҳое, ки беш аз 100 мл этанолро дар як вақт (250 мл арақ, 0,83 л шароб, 2,2 л пиво) истеъмол мекунанд, дар минтақаи хатари хеле баланд қарор доранд. Вояи марговари машрубот вобаста ба хусусиятҳои фардии инсон (ҷинс, синну сол ва ғайра) 200—400 мл этанолро ташкил медиҳад, ки дар як нишаст нӯшида шудааст.

Надида гирифтани зарари истеъмоли ҳаҷми зиёди машрубот дар як вақт боиси фоҷиаҳо мегардад. Масалан, соли 2003 яке аз мағозаҳо дар Волгодонск озмуне ташкил кард, ки мақсади он дар муддати кӯтоҳ нӯшидани миқдори ҳарчи бештари арақ буд. Яке аз иштирокчиён, ки 1,5 л арақ нӯшида буд, вафот кард ва панҷ иштирокчии дигар ба эҳёгарӣ (реаниматсия) фиристода шуданд.

Истеъмоли машрубот дар шакли суррогатҳои ниҳоят сахт — одеколонҳо, воситаҳои тозакунӣ, нимпайкарҳои доруворӣ махсусан хатарнок аст.

Барои кишварҳои Аврупои Шарқӣ навъи хатарноктарини истеъмоли машрубот хос аст, ки дар он қисми зиёди истеъмолро нӯшокиҳои спиртии сахт ташкил медиҳад ва ин боиси сатҳи баланди талафот аз машрубот мегардад. Миқёси мушкилотро маълумоти алоҳидаи экспертизаи судию тиббии Русия нишон медиҳад: дар байни фавтидагон миқдори зиёди машрубот дар моеъҳои биологӣ дар Курск — 29 % мардон, 9 % занон (соли 1991); дар Ижевск — 47 % мардони 20−55 сола (охири солҳои 1990); дар Барнаул — 53 % мардон, 42 % занон (солҳои 1990—2004) мавҷуд буд. Ҳамин тариқ, коҳиши истеъмоли машруботи сахт барои кишварҳое, ки он омили асосии фавти мардони синни қобили меҳнат мебошад, бояд яке аз ҳадафҳои асосии сиёсат дар соҳаи тандурустии ҷамъиятӣ бошад.

### Ғизои солим
Ғизои солим воситаи муҳимтарини пешгирии инкишофи як қатор бемориҳои ғайрисироятӣ мебошад ва ба афзоиши давомнокии умри солим мусоидат мекунад.

Фарбеҳӣ омили хатари инкишофи чунин бемориҳо ба монанди диабет, бемориҳои дилу раг, бемориҳои ҷигар, халтаи талха, сурхноӣ, халалдоршавии гормоналӣ, аз ҷумла синдроми поликистози тухмдонҳо ва гипогонадизм, халалдоршавии системаи такяву ҳаракат, аз ҷумла остеоартроз, ва баъзе бемориҳои онкологӣ (саратони эндометрия, ғадуди сина, тухмдон, простата, ҷигар, халтаи талха, гурда ва рӯдаи ғафс ва ғайра) мебошад.

Дар синни ҷавонӣ ва миёна вазни зиёдатӣ ва фарбеҳӣ бо афзоиши фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманданд. Дар синну соли калонтар (пас аз 70-солагӣ) камвазнӣ ва фарбеҳии дараҷаи 2-юм ва болотар бо афзоиши фавт алоқаманданд, дар ҳоле ки вазни муқаррарӣ ва фарбеҳии дараҷаи 1-ум бо сатҳи оптималии саломатӣ («парадокси фарбеҳӣ») алоқаманд мебошанд.

### Парҳезҳо
Парҳезҳои ғизои солим бо коҳиши назарраси хатари фавт аз ҳама сабабҳо (ба андозаи 22 %), бемориҳои қалбу раг (22 %), саратон (15 %) ва диабети қанди навъи 2-юм (22 %) алоқаманд мебошанд.

#### Маҳсулоти ғизои солим
Асоси ғизои солим — истеъмоли зиёди ғизоҳои гуногуни растанӣ мебошад. Бисёр моддаҳое, ки дар ғизои растанӣ мавҷуданд, дорои хусусиятҳои антиоксидантӣ ва зиддиилтиҳобӣ буда, аз пайдоиши лахтаҳои хун (тромбҳо) пешгирӣ мекунанд, фишори хун, фаъолияти ферментҳоро танзим менамоянд, сатҳи глюкоза-ро дар хун муътадил месозанд, профили липидиро ислоҳ мекунанд, ба экспрессияи генҳо ва роҳҳои сигналӣ таъсир мерасонанд, ҳолати миокард-ро беҳтар менамоянд ва инчунин ба баъзе биомаркерҳои алоқаманд бо бемориҳои дилу раг таъсир мегузоранд.

Мета-таҳлилҳои тадқиқотҳои когортӣ нишон доданд, ки истеъмоли гурӯҳҳои алоҳидаи маҳсулоти ғизоӣ бо коҳиши хатари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, аз ҷумла маҳсулоти дорои миқдори зиёди нахҳои ғизоӣ (нахи ғизоӣ), аз он ҷумла сабзавот, меваҷот (пеш аз ҳама тару тоза, на консервшуда), мағзият, лӯбиёгиҳо, маҳсулоти ғалладонагии яклухт, инчунин моҳӣ, равғани зайтун ва истеъмоли мӯътадили маҳсулоти ширии турш.

Тадқиқотҳо, аз ҷумла дар Русия, нишон медиҳанд, ки истеъмоли қаҳва, аз ҷумла бекофеин, бо коҳиши фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст.

#### Маҳсулоти ғизоӣ, ки ҳангоми истеъмоли мӯътадил муфиданд
Тадқиқотҳои клиникӣ ва эпидемиологӣ нишон медиҳанд, ки маҳсулоти бой аз какао хатари бемориҳои қалбу рагро коҳиш медиҳанд, зеро какао дорои миқдори зиёди полифенолҳо, махсусан флавоноидҳо мебошад. Истеъмоли шоколади талх метавонад ба эҳсоси серӣ ва коҳиши калориянокии ғизо мусоидат кунад. Ҳамзамон, истеъмоли беш аз ҳадди конфетҳои шоколадӣ бо афзоиши вазни бадан алоқаманд аст, вале бидуни афзоиши хатари норасоии дил.

Тухм ҳангоми истеъмоли мӯътадил (оптималӣ на бештар аз як тухм дар 2 рӯз) бо коҳиши хатари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, вале ҳангоми истеъмоли зиёдтар афзоиши хатар мушоҳида мешавад. Истеъмоли зиёди тухм (беш аз 1 адад дар як рӯз) бо афзоиши хатари бемории ишемикии дил (ИБД), норасоии дил ба андозаи 25 % ва сактаи миокард алоқаманд аст.

#### Ғизои носолим
Бо хатарҳои зиёди фавт аз ҳама сабабҳо истеъмоли гӯшти сурх, махсусан гӯшти коркардшуда (ҳасиб, сосиска, бекон) ва нӯшокиҳои ширинкардашуда (аксарияти онҳо — нӯшокиҳои газноки маъмул) алоқаманд мебошад.

Ҳамин тариқ, истеъмоли аз ҳад зиёди ин гурӯҳҳои маҳсулот бо паҳншавии бемориҳои музмини ғайрисироятӣ ва фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, ки имкон медиҳад онҳоро маҳсулоти ғизои носолим ё маҳсулоти зараровар биномем.

Истеъмоли зиёди намак ва маҳсулоти шӯр (фаст-фуд, шӯриҳо, нимфабрикатҳо, чипсҳо) яке аз сабабҳои баландии фишори хун ва бемориҳои қалбу раг мебошад. Созмони ҷаҳонии тандурустӣ тавсия медиҳад, ки истеъмоли намак барои калонсолон дар сатҳи <5 г дар як шабонарӯз (<2 г натрий) маҳдуд карда шавад.

Агар истеъмоли картошкаи муқаррарӣ барои саломатӣ бетараф бошад, картошкаи фри хатари бемориҳо ва марги бармаҳалро зиёд мекунад. Олимон тахмин мезананд, ки сабаб дар бирёнкунии амиқ, аксаран дар равғани такроран истифодашуда аст, ки ба пайдоиши моддаи кансерогени акриламид ва транс-равғанҳо мусоидат мекунад.

Фаъолияти ҷисмонӣ
Одамоне, ки ба фаъолияти ҷисмонӣ ва варзиш машғуланд, камтар ба як қатор бемориҳо, аз ҷумла бемориҳои дил ва онкологӣ дучор мешаванд. Илова бар ин, онҳо бештар дорои вазни солими бадан ва таркиби бофтаҳо мебошанд.

Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки фаъолияти ҷисмонӣ хатари фавтро аз ҳама сабабҳои табиӣ коҳиш медиҳад, аз ҷумла 2,5 соат дар як ҳафта (баробар ба 30 дақиқа фаъолияти мӯътадил дар як рӯз давоми 5 рӯз дар ҳафта) нисбат ба фаъолияти сифрӣ бо коҳиши хатари фавт аз ҳама сабабҳо ба андозаи 19 % алоқаманд аст, дар ҳоле ки 7 соат фаъолияти мӯътадил дар ҳафта — ба андозаи 24 %.

Дар ин сурат, фаъолияти ҷисмонии фароғатӣ (машқҳои ҷисмонӣ, сайругашт, нақлиёти фаъол) бо сатҳи пасттари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, вале фаъолияти вазнини ҷисмонӣ дар ҷои кор чунин таъсири мусбат надорад ё бо сатҳи баландтари он алоқаманд аст, ки метавонад ба саҳми камтари бори аэробикӣ дар фаъолияти ҷисмонии корӣ вобаста бошад. Ҳамин тариқ, фаъолияти ҷисмонии фароғатӣ барои одамоне, ки ба меҳнати ҷисмонӣ машғуланд, низ зарур аст.

Нишастан, махсусан бидуни танаффусҳои зуд-зуд, бо афзоиши фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, дар ин ҳолат фаъолияти ҷисмонӣ зарари нишастанро ҷуброн намекунад.

Инчунин як қатор тадқиқотҳои илмӣ самаранокии истифодаи қадамсанҷҳоро барои баланд бардоштани сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ ва беҳтар шудани ҳолати саломатии одамон исбот мекунанд. Онҳо нишон медиҳанд, ки пас аз шурӯи истифодаи қадамсанҷ сатҳи фаъолияти ҷисмонии пурсидашудагон боло рафта, ҳамзамон нишондиҳандаҳои ҷисмонии онҳо низ беҳтар шудаанд.

## Ташаккули тарзи ҳаёти солим
Ташаккули тарзи ҳаёте, ки ба таҳкими саломатии инсон мусоидат мекунад, дар се сатҳ амалӣ мешавад:

иҷтимоӣ: тарғибот, корҳои иттилоотию маърифатӣ;

инфрасохторӣ: шароитҳои мушаххас дар соҳаҳои асосии ҳаёти инсон (мавҷудияти вақти холӣ, воситаҳои моддӣ), муассисаҳои пешгирикунанда, назорати экологӣ;

шахсӣ: системаи арзишҳои инсон, стандартизатсияи тарзи зиндагии рӯзмарра.

Зири мафҳуми тарғиби тарзи ҳаёти солим маҷмӯи чорабиниҳоеро мефаҳманд, ки ба оммавигардонии он равона шудаанд ва муҳимтарини онҳо барномаҳои маърифатию сайёр ва таблиғот дар воситаҳои ахбори омма (радио, телевизион, Интернет) мебошанд.

Имрӯз корҳо оид ба ташаккули тарзи ҳаёти солим ва таҳкими тандурустии ҷамъиятӣ такони нав мегиранд: ба лоиҳаи миллии «Демография» лоиҳаи федералии «Таҳкими тандурустии ҷамъиятӣ» дохил карда шудааст ва аз соли 2019 татбиқи фаъоли он оғоз гардид. Лоиҳаи федералии мазкур чораҳои зеринро дар бар мегирад:

Такмили минбаъдаи заминаи меъёрию ҳуқуқӣ ва методологӣ дар соҳаи ҳифзи тандурустии ҷамъиятӣ: санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва ҳуҷҷатҳои методологӣ оид ба масъалаҳои пешбурди тарзи ҳаёти солим аз ҷониби шаҳрвандон, ки ба тавсияҳои Созмони ҷаҳонии тандурустӣ асос ёфтаанд, аз ҷумла таъсиси марказҳои тандурустии ҷамъиятӣ дар заминаи марказҳои саломатӣ ва марказҳои пешгирии тиббӣ; қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ оид ба масъалаҳои ғизои солим, аз ҷумла мустаҳкам намудани мафҳуми ғизои солим, варзишӣ ва дигар намудҳои ғизо, ки ба маълумоти илмӣ ва тавсияҳои СҶТ ва Комиссияи ФАО/СҶТ оид ба стандартҳои ғизоии «Кодекс Алиментариус» асос ёфтаанд; қоидаҳои санитарӣ (ҚС), қоидаҳо ва меъёрҳои санитарӣ (СанПиН), ки ба такмили танзими давлатӣ дар соҳаи сифати маҳсулоти хӯрокворӣ ва ҳавасмандгардонии истеҳсоли маҳсулоте, ки ба меъёрҳои сифат ва принсипҳои ғизои солим ҷавобгӯ мебошанд, равона шудаанд.

Рушди шабакаи марказҳои тандурустии ҷамъиятӣ дар минтақаҳо. Вазорати тандурустии Русия ният дорад, ки марказҳои саломатиро дар муниципалитетҳои Русия ба марказҳои тандурустии ҷамъиятӣ табдил диҳад, ки омилҳои ба саломатии инсон таъсиркунанда, аз қабили экология, ғизо, одатҳои зараровар ва нақлиётро ба назар мегиранд.

Татбиқи барномаҳои тандурустии ҷамъиятӣ дар сохторҳои мунисипалӣ.

Татбиқи маҷмӯи чораҳо оид ба баланд бардоштани сифати ғизои шаҳрвандон: таҳияи тавсияҳои илмӣ оид ба ғизои дуруст, баланд бардоштани дастрасии маҳсулоти хӯроквории зарурӣ барои шаҳрвандон, чорабиниҳои омӯзишӣ ва иттилоотӣ, гузаронидани санҷиши маҳсулот аз ҷиҳати сифат ва мувофиқат ба принсипҳои ғизои солим.

Татбиқи маъракаҳои иттилоотии оммавӣ оид ба масъалаҳои тарзи ҳаёти солим барои ҳавасмандгардонии одамон ба пешбурди тарзи ҳаёти солим.

Таҳия ва ҷорӣ намудани барномаҳои таҳкими саломатӣ дар ҷои кор (барномаҳои корпоративии таҳкими саломатӣ).

## Таърихи ташаккул ва муҳиммияти муосир
Дар охири асри XIV рисолаи тиббии асримиёнагии «Tacuinum sanitatis» бо забони лотинӣ дар бораи тарзи ҳаёти солим нақл мекард. Прототипи ин китоб метавонад асари олими бағдодӣ ва пизишк Ибн Бутлан «Нигоҳдории саломатӣ» бошад. Дар китоб нисбат ба гиёҳҳои шифобахш, ба тавсифи хусусиятҳои муфид ва зараровари ин ё он намуди ғизо ва растаниҳои хӯрданӣ таваҷҷӯҳи бештар зоҳир шуда, инчунин шаш шарти ҳифзи саломатӣ оварда шудааст.

Дар самти психологию педагогӣ тарзи ҳаёти солим аз нуқтаи назари шуури, равони инсон ва ангеза (мотивасия) баррасӣ мешавад. Нуқтаи назарҳои дигар низ мавҷуданд (масалан, тиббию биологӣ), вале байни онҳо марзи қатъӣ нест, зеро онҳо ба ҳалли як мушкил — таҳкими саломатии фард нигаронида шудаанд.

Тарзи ҳаёти солим замина барои рушди паҳлӯҳои гуногуни ҳаёти инсон, ноил шудан ба дарозумрии фаъол ва иҷрои комили функсияҳои иҷтимоӣ мебошад, барои иштироки фаъол дар шаклҳои меҳнатӣ, ҷамъиятӣ, оилавӣ-маишӣ ва фароғатии ҳаёт хизмат мекунад. Тарзи ҳаёти солим ҳамчун шакли хоси фаъолияти мақсадноки инсон — фаъолияте, ки ба ҳифз, таҳким ва беҳтар кардани саломатии ӯ нигаронида шудааст, зоҳир мегардад.

Муҳиммияти тарзи ҳаёти солим бар асари афзоиш ва тағйири хусусияти борҳо (нагрузка) ба организми инсон дар робита ба мураккаб шудани ҳаёти ҷамъиятӣ, зиёд шудани хатарҳои техногенӣ, экологӣ, психологӣ, сиёсӣ ва ҳарбӣ, ки боиси тағйироти манфӣ дар ҳолати саломатӣ мегарданд, ба миён омадааст.

## Инчунин нигаред

Беҳдошти шахсӣ

Ҷавонсозӣ

Таҳкими саломатӣ дар ҷои кор

Рекреатсия

Ғизои солим

## Эзоҳ

## Адабиёт

МР 2.1.10.0033-11 «Оценка риска, связанного с воздействием факторов образа жизни на здоровье населения»//Методические рекомендации/Утверждены Главным государственным санитарным врачом России 31.07.2011 г

.

## Пайвандҳо

Портал дар бораи тарзи ҳаёти солим  // Манобеи расмии Вазорати тандурустии Федератсияи Русия


Гурӯҳ:Тарбияи гигиенӣ