Бозиҳои олимпии бостонӣ

**Бозиҳои олимпии бостон** (*Олимпия*, ) — бузургтарин ҷашнҳои миллии эллинӣ, мусобиқаҳои варзишӣ буданд, ки дар Олимпия дар нимҷазираи Пелопоннес аз 776 то м. то 393 милодӣ баргузор мешуданд.
Дар ин муддат 292 давраи чорсолаи Бозиҳо гузаронида шуд. Баргузории Олимпиадаи 293-юм аз ҷониби императори Империяи Рим Феодосий I бекор карда шуда, Бозиҳо ҳамчун маросими бутпарастӣ манъ гардиданд.

Бозиҳои олимпӣ яке аз ду рӯйдоди марказии Юнони Қадим ба шумор мерафтанд; дигараш маросими хеле қадимии мазҳабӣ — Асрори Элевсинӣ буд. Гарчанде ки Бозиҳои олимпии қадим маънои амиқи мазҳабӣ доштанд, унсури асосии онҳо мусобиқаҳои варзишӣ буданд. Ғолиби Бозиҳо олимпионик номида мешуд.

## Таърихи Бозиҳо

### Давраи пешазтаърихӣ
Минтақаҳои гирди баҳри Миёназамин анъанаи деринаи мусобиқаҳои варзишӣ доштанд. Мисриёни қадим ва сокинони Байнаннаҳрайн саҳнаҳои варзиширо дар қабрҳои подшоҳон ва ашрофон тасвир мекарданд. Аммо онҳо мусобиқаҳои мунтазам баргузор намекарданд ва чунин чорабиниҳо эҳтимолан ба подшоҳон ва табақаҳои болоӣ маҳдуд буданд.

Дар фарҳанги минойиён гимнастика мақоми баланд дошт: дар фрескаҳо ҷаҳидан аз болои гов, чархзанӣ, дав, гӯштин ва бокс тасвир шудаанд. Микениҳо бозиҳои минойиро қабул намуда, инчунин дар маросимҳои мазҳабӣ ё дафнӣ мусобиқаҳои аробакашӣ баргузор мекарданд. Қаҳрамонони Ҳомер низ барои гиромидошти фавтидагон дар мусобиқаҳои варзишӣ иштирок мекарданд. Дар «Илиада» мусобиқаи аробакашӣ, бокс, гӯштин ва дави пиёдагард, инчунин шамшербозӣ, тирпарронӣ ва партоби найза зикр шудааст. «Одиссея» ба онҳо ҷаҳиши дароз ва партоби дискро илова мекунад.

Тибқи ривояти қадимтарин, Бозиҳои олимпӣ ҳанӯз дар замони Кронос ба шарафи дактилҳои Идейӣ (Геракл) пайдо шудаанд. Мувофиқи афсона, Рея Зевси навзодро ба дактилҳои Идейӣ (Куретҳо) супорид. Панҷ нафар аз онҳо аз кӯҳи Ида-и Крит ба Олимпия омаданд, ки дар он ҷо аллакай маъбаде ба шарафи Кронос мавҷуд буд. Геракл, ки калонтарини онҳо буд, дар дав ғолиб омад ва бо тоҷи шохаи зайтуни ёбоӣ сарфароз гардид. Ӯ инчунин муқаррар кард, ки мусобиқаҳо ҳар панҷ сол як маротиба баргузор шаванд.

Ривоятҳои дигар низ вуҷуд доранд, ки пайдоиши Бозиҳоро ба давраҳои гуногуни мифологӣ нисбат медиҳанд. Бо вуҷуди ин, маълум аст, ки Олимпия макони муқаддаси қадимӣ буд, ки дар тамоми Пелопоннес маъруф буд. Дар «Илиада»-и Ҳомер аз мусобиқаҳои аробакашии сокинони Элида ёд мешавад, ки ба онҳо иштирокчиён аз дигар минтақаҳои Пелопоннес низ меомаданд (Илиада, 11.680).

### «Эҳёи» бозиҳо
Аввалин далели таърихӣ, ки бо Бозиҳои олимпии бостон алоқаманд аст, эҳёи онҳо аз ҷониби подшоҳи Элида Ифит ва қонунгузори Спарта Ликург мебошад. Номҳои онҳо бар рӯи диске сабт шуда буданд, ки то замони Павсаний (асри II милодӣ) дар маъбади Ҳера дар Олимпия нигоҳ дошта мешуд.

Аз ҳамон замон (ба гуфтаи бархе соли эҳё — 728 то м., ба гуфтаи дигарон — 828 то м.) фосилаи байни ду баргузории пайдарпайи бозиҳо чор сол, яъне як олимпиада буд. Аммо ҳамчун давраи хронологӣ дар таърихи Юнон ҳисоб аз соли 776 то милод пазируфта шуд (ниг. Олимпиада (хронология)). Арасту низ соли 776 то милодро санаи баргузории нахустин бозиҳо мешуморид. Ин сана то имрӯз ба таври анъанавӣ пазируфта шудааст, ҳарчанд миёни муҳаққиқон ихтилофи назар вуҷуд дорад.

Бо эҳёи бозиҳо, Ифит сулҳи муқаддаси олимпӣ ()-ро ҷорӣ кард. Ин сулҳ тавассути геролдҳо () аввал дар Элида, сипас дар дигар қисматҳои Эллада эълон мешуд. Дар давраи сулҳ ҷанг бурдан на танҳо дар Элида, балки дар тамоми Юнон манъ буд. Моҳи сулҳ  ном дошт.

Таърихнигор Эфор Кимский (асри IV то м.) яке аз номзадҳо барои муайян кардани санаи оғози бозиҳо дониста мешавад, гарчанде ки ин хизмат бештар ба Гиппий аз Элида ё Эратосфен нисбат дода мешавад. Пештар давлатҳои юнонӣ низоми маҳаллии ҳисоб доштанд, ки боиси нофаҳмиҳо мегардид. Масалан, Диодор аз гирифтани офтоб дар соли сеюми Олимпиадаи 113-ум ёд мекунад, ки бояд ба соли 316 то милод рост ояд. Ин ҳисоб санаи 765 то милодро барои оғози олимпиадаи аввал нишон медиҳад. Бо вуҷуди ин, байни донишмандон дар бораи санаи дақиқи оғози бозиҳо ихтилоф боқӣ мондааст.

Мувофиқи навиштаҳои дертарини Павсаний (175 милодӣ), дар ибтидо танҳо як мусобиқа — дави «стадион» (тақрибан 190 метр) баргузор мешуд. Баъдан ба он пойгаи аробаҳо, гӯштин ва пентатлон илова гардид. Вожаи «стадион» аз ҳамин навъи мусобиқа сарчашма мегирад.

Чанд гурӯҳ барои назорати муқаддасгоҳи Олимпия ва худи бозиҳо мубориза мебурданд, зеро ин назорат нуфуз ва бартарии сиёсӣ медод. Павсаний менависад, ки соли 668 то милод шаҳри Писа ба Фидони Аргосӣ супориш дод, ки муқаддасгоҳро дар Элида тасарруф кунад. Ӯ бозиҳоро ҳамон сол таҳти назорати худ баргузор кард, аммо соли баъдӣ Элида дубора назоратро барқарор намуд.

### Ба даст овардани мақоми ҷашни умумиеҳеллинӣ
Дар ду садсолаи аввал бозиҳо танҳо аҳамияти мазҳабии маҳаллӣ доштанд ва асосан юнониёни наздик ба Олимпия ширкат мекарданд. Инро бартарии варзишгарони Пелопоннес дар рӯйхати ғолибон тасдиқ мекунад.

Бо гузашти вақт Бозиҳои олимпии бостон нуфузи бештар пайдо карда, ба қисми Бозиҳои панэллинӣ табдил ёфтанд. Ба ин маҷмуа инчунин Пифий, Немей ва Истмий шомил буданд. Бо вуҷуди ин, бозиҳои Олимпия бонуфузтарин маҳсуб мешуданд.

Соли 480 то милод барои нахустин бор «тангаҳои олимпӣ» бароварда шуданд. Баъд аз он ки ҳокими шаҳрҳои Мессана ва Регий — Анаксилас — дар Олимпиадаи 75-ум дар пойгаи аробаҳои бо хачирҳо ғолиб шуд, ба ифтихори ин пирӯзӣ тангаҳо зарб гардиданд.

### Давраи Рими бостон
Пас аз тасхири Юнон аз ҷониби румиён, Бозиҳои олимпии бостон идома ёфтанд, аммо нуфузи онҳо дар давраи пеш аз ҳукмронии Октавиан Август коҳиш ёфт. Дар ин замон румиён бештар ба масъалаҳои дохилии худ машғул буданд ва ба вилоятҳо камтар таваҷҷуҳ мекарданд. Он ки аксари ғолибони мусобиқаҳои аспдавонӣ аз маҳалҳои наздик буданд ва дар Алтис муҷассамаҳои ками пирӯзмандон аз ин давра ёфт мешаванд, нишон медиҳад, ки ба бозиҳо то андозае беэътиноӣ мешуд.

Соли 86 то милод фармондеҳи румӣ Сулла Олимпия ва дигар хазинаҳои юнониро ғорат кард, то ҷанги худро маблағгузорӣ намояд. Ӯ ягона румие буд, ки ба Олимпия зиён расонд. Сулла соли 80 то милод ба ифтихори пирӯзиҳояш бар Митридат VI бозиҳо ташкил кард. Эҳтимол, танҳо дави «стадион» баргузор гардид, зеро ҳамаи варзишгарон ба Рим даъват шуда буданд.

Дар замони ҳукмронии Октавиан Август бозиҳо эҳё гардиданд. Пеш аз ба даст гирифтани ҳокимияти комил, ёвари ӯ Маркус Агриппа маъбади вайроншудаи Зевсро барқарор кард ва соли 12 то милод Август аз шоҳи яҳудӣ Ироди I Бузург дархост намуд, ки бозиҳоро сарпарастӣ кунад. Гарчанде румиён дар мусобиқаҳои варзишии Олимпия ширкат намекарданд, баъзе аз наздикони Август, аз ҷумла императори оянда Тиберий, дар мусобиқаҳои аспдавонӣ ғолиб шуданд.

Баъд аз марги Август ва илоҳӣ эълон шудани ӯ аз ҷониби сенат, дар Олимпия ба ифтихораш муҷассама гузошта шуд. Императорони баъдии илоҳӣ низ дар Алтис муҷассама доштанд. Стадион аз нав таъмир гардид ва варзиш дар Юнон аз ҷониби ҳокимият дастгирӣ мешуд.

Яке аз рӯйдодҳои маъруф дар таърихи бозиҳо ба давраи Нерон рост меояд. Ӯ мехост дар ҳамаи мусобиқаҳои аробадавонии Бозиҳои панэллинӣ дар як сол пирӯз шавад ва ба ҳамин хотир фармон дод, ки бозиҳо дар соли 67 милодӣ баргузор шаванд. Аз ин сабаб Олимпиадаи соли 65 ба таъхир афтод. Дар Олимпия ӯ аз аробаи худ афтод, аммо ба ҳар ҳол ғолиб эълон шуд. Нерон инчунин мусобиқаҳои мусиқӣ ва овозхонӣ ҷорӣ кард ва, сарфи назар аз иҷрои заифаш, дар ҳамаи онҳо пирӯз дониста шуд. Пас аз кушта шудани ӯ, доварон натиҷаҳои он Олимпиадаро беэътибор эълон карданд.

Дар нимаи аввали асри II милодӣ, дар замони Адриан ва Антонин Пий, бозиҳо давраи нави шукуфоиро аз сар гузарониданд. Шумораи зиёди тамошобинон ва ширкаткунандагон ҷалб гардиданд ва шуҳрати ғолибон дар саросари Империяи Рум паҳн мешуд. Ин эҳё қисми зиёди асри дуюм идома кард.

### Таназзул ва манъшавӣ
Дар асри III милодӣ маъруфияти бозиҳо коҳиш ёфт. Рӯйхати пирӯзмандон, ки аз ҷониби Секст Юлий Африкан гирд оварда шуда буд, бо Олимпиадаи 217 анҷом меёбад. Аммо навиштаҷот ва бозёфтҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки бозиҳо то дертар идома доштанд. То чанде пеш охирин пирӯзманди боэътимод Публий Асклепиад аз Коринф (241 милодӣ) дониста мешуд. Соли 1994 лавҳаи биринҷие пайдо шуд, ки далели идомаи бозиҳоро то ҳадди ақал соли 385 милодӣ нишон медиҳад.

Бозиҳо ҳатто баъд аз зилзилаҳо, обхезиҳо ва ҳамлаҳои варварон низ идома ёфтанд. Охирин бозиҳои сабтшуда эҳтимол дар замони Феодосий I (394 милодӣ) баргузор шуданд. Дар ҳамон сол Феодосий I фармон баровард, ки бозиҳо ҳамчун маросими бутпарастӣ манъ карда шаванд.

Бо вуҷуди ин, баъзе манбаъҳо нишон медиҳанд, ки бозиҳо то замони Феодосий II идома доштанд. Ду шарҳи боқимонда ба навиштаҳои Лукиан анҷоми бозиҳоро бо сӯхтори маъбади Зевс дар давраи Феодосий II мепайванданд. Пас аз фармони соли 426 милодӣ дар бораи вайрон кардани маъбадҳои бутпарастӣ, харобшавии Олимпия оғоз ёфт.

Бозиҳо соли 1896 ҳамчун Бозиҳои олимпии муосир эҳё гардиданд.

Хронологияи Бозиҳои олимпии бостон тибқи «Хроника Евсевия» дар мақолаи Олимпиада (хронология) оварда шудааст.

## Навъҳои мусобиқаҳо

* Дав ба масофаҳои гуногун.
* Чанд навъи якҳарба(муборизаҳои тан ба тан).
* Панҷҳарба (Пентатлон), ки дар бар мегирифт:
** Дав
** Ҷаҳиш ба дарозӣ (ин навъи ҷаҳиш мураккаб буд, зеро варзишгар дар дасташ сангҳои вазнин — «гири» — медошт; чунин мешумориданд, ки ин кор ба афзоиши масофаи ҷаҳиш кумак мекунад)
** Партофти найза
** Партофти диск
** Кӯшти, ки барои пирӯзӣ бояд рақиб се маротиба ба замин афтонида мешуд.
* Пойгаи аробаҳо (аробадавонӣ) тамошобинтарин мусобиқа ба шумор мерафт. Дар майдон ду сутун гузошта шуда буд, ки иштирокчиён кӯшиш мекарданд ҳарчи наздиктар аз онҳо бигзаранд; дар ин раванд баъзан аробаҳо чаппа мешуданд.

## Ташкили бозиҳо
Дар мусобиқаҳои ҷашнӣ танҳо эллинҳои дорои ҳуқуқи комил иштирок карда метавонистанд. Юнониёне, ки ба атимия маҳкум шуда буданд, инчунин варварон танҳо ҳамчун тамошобин иҷоза доштанд ҳузур ёбанд. Баъдтар барои румиён истисно ҷорӣ гардид, зеро онҳо ҳамчун соҳибони сарзамин метавонистанд урфу одатҳои мазҳабиро тағйир диҳанд. Ҳатто занон ҳуқуқи тамошои бозиҳоро надоштанд, ба ҷуз коҳинаи Деметра. 

Бо вуҷуди ин, занон метавонистанд ба таври ғайримустақим ширкат варзанд — агар аробаи худро фиристанд (ғолиб соҳиби аспҳо ҳисоб мешуд). Аввалин қаҳрамонзан Киниска буд. Ғайр аз ин, барои занон бозиҳои махсус низ ташкил мегардиданд, ки ғолиби он гулчанбари зайтун ва маводи ғизоӣ, аз ҷумла гӯшт, дарёфт мекард.

Шумораи тамошобинон ва иштирокчиён хеле зиёд буд. Бисёриҳо аз ин фурсат барои анҷоми муомилоти тиҷоратӣ истифода мебурданд, шоирон ва ҳунармандон асарҳои худро муаррифӣ мекарданд. Давлатҳои гуногуни Юнон намояндагони вижа мефиристоданд, ки бо фаровонии ҳадяҳо шарафи шаҳри худро ҳимоя менамуданд.

Ҷашн дар нахустин моҳи пур пас аз инқилоби тобистона баргузор мегардид ва ба моҳи аттикии Гекатомбеон рост меомад. Давомнокии он панҷ рӯз буд: як қисми рӯзҳо ба мусобиқаҳо, қисми дигар ба маросимҳои мазҳабӣ, қурбонӣҳо, раҳпаймоиҳо ва зиёфатҳо бахшида мешуд. Ба гуфтаи Павсаний, то соли 472 то милод ҳамаи мусобиқаҳо дар як рӯз баргузор мешуданд, вале баъдтар ба ҳамаи рӯзҳои ҷашн тақсим шуданд.

Дар рӯзи аввал варзишгарон қасам мехӯрданд ва ба худоён қурбонӣ меоварданд. Доварон низ савганд ёд мекарданд, ки одилона доварӣ мекунанд.

Се рӯзи баъдӣ мусобиқаҳо мегузаштанд. Танҳо ғолиб муайян мешуд (ҷоиза барои ҷойҳои дуюм ва сеюм вуҷуд надошт), натиҷаҳои рақамӣ ва рекордҳо сабт намешуданд. Дар бораи навъҳои мусобиқа ниг. мақолаи «Мусобиқаҳои Бозиҳои олимпии бостон».

Доварон, ки раванди мусобиқаҳоро назорат мекарданд, элланодик ном доштанд. Онҳо бо қуръапартоӣ аз миёни элийҳо интихоб мешуданд. Аввал шумораашон 2 нафар буд, баъд 9, сипас 10; аз Олимпиадаи 103-юм (368 то милод) 12 нафар шуданд. Онҳо либоси арғувонӣ мепӯшиданд ва дар стадион ҷойҳои махсус доштанд. Зери фармони онҳо дастаи полисӣ амал мекард.

Ҳамаи довталабон бояд исбот мекарданд, ки даҳ моҳи пеш аз мусобиқа ба тамрин машғул буданд ва назди муҷассамаи Зевс савганд ёд мекарданд. Падарон, бародарон ва омӯзгорони онҳо низ савганд мехӯрданд. 30 рӯз пеш аз бозиҳо иштирокчиён дар гимназияи Олимпия маҳорати худро нишон медоданд.

Тартиби мусобиқаҳо тавассути лавҳаи сафед () эълон мегардид. Пеш аз оғози ҳар навъи мусобиқа иштирокчиён қуръа мекашиданд ва геролд номи варзишгар ва кишвари ӯро эълон мекард.

Ҷоизаи пирӯзӣ гулчанбари зайтуни ваҳшӣ () буд. Олимпионик бар пояи биринҷии сегона () меистод ва дар дасташ шохаи нахл медоданд. Ғолиб на танҳо худ, балки шаҳри худро низ шарафманд месохт ва аз давлати худ имтиёзҳо мегирифт. Аз соли 540 то милод элийҳо иҷозат доданд, ки муҷассамаи ғолиб дар Алтис гузошта шавад. Пас аз бозгашт ба ватан, барои ӯ ҷашни тантанавӣ барпо мекарданд ва сурудҳо месароиданд.

## Иншооти варзишӣ дар Олимпия

Стадиони олимпӣ тадриҷан бо афзоиши маъруфияти бозиҳо сохта шуд. Ин аввалин стадион дар Юнони Бостон буд, ки ҷойҳои нишаст дошт. Пас аз бозсозӣ дар асри V то милод он то 40 ҳазор тамошобинро қабул мекард. Андозаи майдон 212 × 32 метр буд ва дар роҳрави дав ҳамзамон 20 нафар метавонистанд даванд.

Ипподром андозаҳои бузург дошт — зиёда аз 700 метр дарозӣ ва беш аз 300 метр паҳнӣ.

Барои тамрин Гимнасий истифода мешуд — сохтмони кушода бо роҳрави дав, ки дарозии он ба стадион баробар буд ва гирдогирдаш сутунбандӣ дошт. Наздик ба он Палестра ҷойгир буд — бинои чоркунҷа бо ҳавлии дохилӣ барои тамрини гӯштин ва дигар навъҳои варзиш.

Дар асри IV то милод меъмор Леонид «Леонидион»-ро бунёд кард, ки вазифаи деҳаи олимпиро иҷро менамуд. Бино дорои ҳавлии марказӣ бо 44 сутун ва аз берун сутунбандии 138 сутуни ионӣ буд.

Азбаски бозиҳо аҳамияти мазҳабӣ доштанд, дар Олимпия шабакаи маъбадҳо ва муқаддасгоҳҳо мавҷуд буд.

Пас аз манъи бозиҳо иншоот тадриҷан хароб гардиданд, ду зилзилаи пурқуввати асри VI онҳоро вайрон карданд ва ипподром пурра дар натиҷаи обхезӣ нобуд шуд.
## Дар фарҳанги муосир
* Қисми панҷуми силсилафилми тасвирии «Казакҳо» бо номи «Чӣ гуна казакҳо олимпӣ шуданд» (1978).
* Филми тасвирии Фёдор Хитрук «Олимпионикҳо» (1982)
* Комикси «Астерикс дар Бозиҳои олимпӣ» (, 1968) аз ҷониби Рене Госинни ва Албер Удерзо. Бар асоси он филми ҳунарии «Астерикс дар Бозиҳои олимпӣ» (2008) ва бозии компютерии ҳамном, ки ҳамон сол нашр гардид, офарида шуданд.

## Ҳамчунин нигаред
* Бозиҳои панэллинӣ
* Бозиҳои олимпӣ
* Олимпиада (хронология)
* Мусобиқаҳои Бозиҳои олимпии бостон

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Латышев*. «Очерк греческих древностей» (қисми II, 1889).
* *Krause*, «Olympia» (Берлин, 1838).
* *Bötticher*, «Olympia» (Берлин, 1886).
* *Förster*, «De hellanodicis Olympicis» (Лейпсиг, 1879).
* *Dissen*, «Ueber die Anordnung der Olympischen Spiele».
* *Mommsen*, «Ueber die Zeit der Olympien» (Лейпсиг, 1891).
* *Förster*, «Die Sieger in den Olympischen Spielen» (Цвиккау, 1891–1892).
* *Gardner & Jevons*, «A Manual of Greek Antiquities» (Лондон, 1895).

## Пайвандҳои беруна
* Филми мустанад дар бораи Бозиҳои олимпии бостон.

Гурӯҳ:Бозиҳои панэллинӣ
Гурӯҳ:Бозиҳои олимпии бостон
Гурӯҳ:Ҷашнҳои Юнони Бостон
Гурӯҳ:Фарҳанги Юнони Бостон
Гурӯҳ:Таърихи Бозиҳои олимпӣ