Дарди сар

**Дарди сар** (цефалгия) — дардест, ки дар соҳаи сар болотар аз хатти пайвасткунандаи кунҷи берунии чашм, гузаргоҳи берунии шунавоӣ ва аввалин муҳраи гардан (хатти орбитомеаталӣ) ба вуҷуд меояд. Чунин тақсимот барои фарқ кардани он аз дарди рӯй ва гардан қабул шудааст.

**Сефалголог** (аз юн.-қад. κεφαλή — «сар» ва ἄλγος — «дард») — духтури невролог, ки ба ташхис ва табобати намудҳои гуногуни дарди сар тахассус дорад.

## Маълумоти таърихӣ

Зикрҳои алоҳида дар бораи дарди сар беш аз 5000 сол пеш пайдо шудаанд. Дар асрҳои XIX—XVI то м. дар адабиёти бобилӣ тавсифи хурӯҷҳое ёфт шудаанд, ки ба дурахши барқ шабоҳат доштанд. «Бемории нисфи сар» бо қайкунӣ дар папируси Эберс тавсиф шудааст. Дар китоби «Тсзичжуан»-и соли 581 то м. табобат бо усули «чжен-тзю—терапия» (сӯзанзанӣ ва сӯзондан) баён шудааст. Геродот навиштааст, ки дар Мисри Қадим дар байни коҳинон шахсоне буданд, ки танҳо ба дарди сар тахассус доштанд. Гиппократ дар «Афоризмҳо» намудҳои дарди сарро пешниҳод карда, аломатҳои мигренро тавсиф намудааст. Аретей Каппадокийский дар китоби «Дар бораи бемориҳои шадид ва музмин» 3 намуди дарди сарро тавсиф кардааст. Истилоҳи «гемикрания» аз ҷониби Гален ворид карда шуд. Аввалин тасниф бо номи «De Cephalalgia» аз ҷониби Томас Уиллис дар соли 1672 таҳия шуда буд. Дар соли 1787 Кристиан Баур дарди сари идиопатикӣ (аввалиндараҷа) ва симптоматикӣ (дуюминдараҷа)-ро ҷудо карда, 84 категорияи дарди сарро пешниҳод намуд. Дар охири асри XIX дар китоби Эдвард Ливинг «Дар бораи дарди сари мигренӣ ва дигар бемориҳои шабеҳ» фарқи мигрен аз дигар дарди сарҳо нишон дода шудааст. Аломатҳои дарди сари кластерӣ аз ҷониби Харрис ва Ридер дар солҳои 1920, дар соли 1939 Хортон онро ҳамчун эритромелалгия ва сипас ҳамчун дарди сари гистаминӣ, ки баъдтар синдроми Хортон номида шуд, маънидод кард; бори аввал Экбом дар соли 1947 ба шабоҳати ин ҳолатҳо ишора кард ва аз соли 1952 бо пешниҳоди Кункел ин беморӣ «цефалгияи кластерӣ» номида шуд.

Дар соли 1962 Кумитаи дарди сар дар Институти миллии бемориҳои системаи асаби ИМА таърифи нави дарди сарро ворид карда, таснифи цефалгия ва прозопалгияро таҳия кард, ки давоми 26 сол истифода мешуд. Дар соли 1988 Кумитаи байналмилалии таснифи дарди сар таснифи нави дарди сар ва рӯйро ба амалия ворид мекунад. Дар соли 2018 аз ҷониби Кумитаи таснифоти Ҷамъияти байналмилалии дарди сар нашри 3-юми таснифи дарди сар — МКГБ-3 пешниҳод гардид, ки тарҷумаи пурраи он ба забони русӣ аз ҷониби Ҷамъияти Русия оид ба омӯзиши дарди сар дар соли 2023 нашр шуд.

## Этиология
Дарди сар ба ду гурӯҳи калон тақсим мешавад: аввалиндараҷа ва дуюминдараҷа. Дарди сари аввалиндараҷа сабаби органикии мушаххас надорад ва рушди он бо вайроншавии ҳисси ташаккули дард алоқаманд аст. Дарди сари дуюминдараҷа натиҷаи бемориҳои дигар мебошад. Бештари ҳолатҳо (95-98 %) дарди сари аввалиндараҷа мебошанд.

### Дарди сари аввалиндараҷа
Дарди сари намуди фишорӣ ва мигрен ба намудҳои маъмултарин мансубанд. Цефалгияҳои вегетативии тригеминалӣ (масалан, дарди сари кластерӣ) камтар дучор мешаванд.

### Дарди сари дуюминдараҷа
Дарди сари дуюминдараҷа симптоматикӣ мебошанд, яъне ҳамчун аломати беморӣ ё ҳолати дигар зоҳир мешаванд.

Баъзе намудҳои дарди сари дуюминдараҷа хатарнок нестанд (масалан, дарди сари сервикогенӣ − дарде, ки бо патологияи гардан алоқаманд аст). Дарди сари абузусӣ дар натиҷаи истеъмоли аз ҳад зиёди доруҳои дардкуш ба вуҷуд меояд, ки ба таври парадоксалӣ боиси боз ҳам пурқувват шудани дарди сар мегардад.

Мавҷудияти аломатҳои огоҳкунанда − «парчамҳои сурх» (ба бахши Ташхис нигаред) метавонад аз хусусияти хатарноки дарди сар шаҳодат диҳад ва асос барои таъйини таҳқиқоти иловагӣ гардад.

Дарди сари «раъдусо» метавонад ягона аломати хунрезии субарахноидалӣ бошад (яке аз шаклҳои инсулт, ки одатан дар натиҷаи кафидани аневризма-и артериалӣ ба вуҷуд меояд). Дарди сар ҳамроҳ бо табларза метавонад натиҷаи менингит бошад, хусусан агар синдроми менингеалӣ (сахтшавии мушакҳои пушти сар) мушоҳида шавад. Парешонии ҳуш метавонад аломати энсефалит (илтиҳоби мағзи сар, бештар бо этиологияи вирусӣ) бошад. Сабаби дарди саре, ки ҳангоми кашиши мушакҳо ё тағйири ҳолати бадан пурзӯр мешавад, метавонад баланд шудани фишори дохиликосахонагӣ бошад; одатан чунин дардҳо субҳгоҳон шадидтар шуда, бо қайкунӣ ҳамроҳӣ мекунанд. Фишори баланди дохиликосахонагӣ метавонад аз сабаби орами мағз, гипертензияи идиопатикии дохиликосахонагӣ ва дар ҳолатҳои нодир — тромбози синусҳои пардаи сахти мағз ба вуҷуд ояд. Дарди сар бо сустии умумӣ метавонад аз инсулт (аз ҷумла хунрезии дохиликосахонагӣ ё гематомаи субдуралӣ) ё мавҷудияти орами мағзи сар шаҳодат диҳад. Дарди сар дар пиронсолон, хусусан бо халалдор шудани биноӣ, метавонад нишони артериит-и азимҳуҷайра бошад. Заҳролудшавӣ бо оксиди карбон (газ) метавонад боиси дарди сар, дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, сарчархзанӣ, сустии мушакҳо ва хирагии биноӣ гардад. Глаукома-и пӯшидакунҷа (баландшавии ногаҳонии фишори дохиличашмӣ) метавонад сабаби дарди сар, аз ҷумла дардҳо дар соҳаи чашм ва дигар аломатҳо: хирагии биноӣ, сурхшавии чашм ва васеъшавии гавҳараки чашм гардад. Истифодаи тӯлонии воситаҳои муҳофизати фардии узвҳои нафас боиси баландшавии консентратсияи гази карбонат дар ҳавои нафаскашишаванда мегардад ва метавонад боиси дарди сар ва ҳатто аз даст додани муваққатии қобилияти корӣ гардад.

## Эпидемиология
Бино ба омор, давоми сол 90 % одамон ақаллан як бор дарди сарро ҳис мекунанд. Дар зиёда аз 90 % ҳолатҳо дарди сари аввалиндараҷа ташхис карда мешавад, ки шакли маъмултарини он дарди сари эпизодии намуди фишорӣ мебошад. Инчунин муайян шудааст, ки занон нисбат ба мардон 3 маротиба бештар аз мигрен азият мекашанд. Дар маҷмӯъ, аз 12 то 18 % аҳолии ҷаҳон ба хурӯҷҳои мигрен дучор мешаванд. Дарди сари кластерӣ дар навбати худ дар камтар аз 0,5 % одамон пайдо мешавад. Муқаррар кардани паҳншавии ин аломати дард дар байни сокинони кишварҳои гуногун хеле душвор аст, зеро дарди сари кластериро аксар вақт ба ҷои дарди сари синусӣ қабул мекунанд. Бо вуҷуди ин, мардон бештар ба дарди сари кластерӣ майл доранд — шумораи мардони аз ин шакли цефалгия азияткашанда нисбат ба занон 5-8 маротиба зиёдтар аст.

## Патофизиология
Дарди сар эҳсоси дарди худи мағзи сар нест, зеро дар он ретсепторҳои дард мавҷуд нестанд. Одам дарди сареро ҳис мекунад, ки аз чанд соҳаи сар ва гардан, ки дар онҳо нотситсепторҳо ҷойгиранд (артерияҳои экстракраниалӣ, венаҳо, аъсобҳои краниалӣ ва аъсобҳои ҳароммағз, мушакҳои гардан ва сар, пардаҳои мағз), сар мезанад.

Дар аксари ҳолатҳо дарди сар дар натиҷаи фишор ё хашмгинии рецепторҳои дард, ки дар пардаҳои мағз ё рагҳо ҷойгиранд, пайдо мешавад. Патофизиологияи дарди сари аввалиндараҷа нисбат ба дуюминдараҷа мураккабтар аст ва то ҳол пурра омӯхта нашудааст.

## Ташхис
Ташхиси дарди сар дар асоси натиҷаи пурсиш ва муоинаи невролог гузошта мешавад. Дарди сари аввалиндараҷа одатан таҳқиқоти иловагиро талаб намекунад. Дар ҳолатҳои шубҳанок, ҳангоми мавҷудияти «парчамҳои сурх» таҳқиқоти иловагӣ таъйин карда мешавад.

### Номгӯи аломатҳои огоҳкунанда («парчамҳои сурх»)
# дарди саре, ки бори аввал пас аз 50-солагӣ пайдо шудааст,
# «раъдусо» (дар давоми 1-2 сония то ҳадди аксар расидан),
# қатъиян яктарафа,
# пайваста бадшаванда бидуни сабукшавӣ,
# ногаҳон пайдошуда ва барои бемор ғайриоддӣ,
# аураи атипикии мигренӣ (давомнокии зиёда аз 1 соат),
# тағйирот дар ҳуш (карахтӣ, парешонӣ, гум шудани хотира),
# ихтилоли рӯҳӣ,
# аломатҳои неврологии марказӣ,
# нишонаҳои бемории системавӣ (табларза, сахтшавии гардан),
# аломатҳои гипертензияи дохиликосахонагӣ,
# варами диски аъсоби биноӣ,
# сирояти ВИЧ, бемориҳои онкологӣ ё осеби наздики сар,
# оғози дарди сар ҳангоми ҳомиладорӣ ё пас аз зоиш,
# бесамар будани табобати мувофиқ.

### Усулҳои таҳқиқот
Барои муайян кардани равандҳои рукуд дар диски аъсоби биноӣ муоинаи қаъри чашм ва ченкунии фишори шараёнӣ гузаронида мешавад.

Нейровизуализация (КТ-и мағзи сар) ба беморони дорои аломатҳои неврологӣ, инчунин ба беморони дорои хурӯҷи ногаҳонии дарди сари сахт тавсия дода мешавад.

## Табобати дарди сар

### Дардзудоӣ
Барои пешгирии дард аз доруҳои дардкуш, бештар аз гурӯҳи НПВП, парацетамол ё триптанҳо (ҳангоми мигрен) истифода мешаванд. Истеъмоли аз ҳад зиёди доруҳои дардкуш (масалан, беш аз 2-3 рӯз дар як ҳафта) мумкин нест, зеро ин метавонад боиси рушди дарди сари вобаста ба дору гардад.

## Дарди сар дар кӯдакон
Дарди сар (ДС) бисёр вақт дар давраи кӯдакӣ ё наврасӣ ба вуҷуд меояд. Кӯдакон ба ҳамон шаклҳои ДС дучор мешаванд, ки калонсолон, аммо симптоматикаи онҳо метавонад фарқ кунад. Ҳамин тариқ, 20%-и калонсолон тасдиқ мекунанд, ки ДС-и онҳо дар синни то 10-солагӣ оғоз шудааст, ва 50%-и пурсидашудагон дар бораи пайдоиши ДС дар синни то 20-солагӣ хабар медиҳанд. Сатҳи беморшавӣ ба ДС мӯътадил боқӣ мемонад. Мувофиқи як таҳқиқот, 56%-и писарон ва 74%-и духтарони синни аз 12 то 17-сола дар давоми чанд моҳи охир ДС-ро ҳис кардаанд.

Пайдоиши ДС дар кӯдакон бо як ё якчанд омил алоқаманд аст. Омилҳои мумкин инҳоянд: майли генетикӣ (хусусан дар мавриди мигрен); осеби сар дар натиҷаи афтидан; беморӣ ё сироят-и ҳамроҳикунанда, масалан, вақте ки аломатҳои сирояти гӯш ё синусҳо (зуком ё шамолхӯрӣ) мушоҳида мешаванд; омилҳои берунӣ (тағйирёбии обу ҳаво, ҳолати эмотсионалӣ: стресс, изтироб, депрессия); ғизо ва нӯшокиҳо, кофеин, иловаҳои ғизоӣ; тағйири низоми хоб ё низоми рӯз; садоҳои баланд. Ба ғайр аз ин, бори вазнини ҷисмонӣ ё дар зери офтоб мондан низ метавонад хурӯҷи мигренро ба вуҷуд орад. Баъзан сабаби ДС-и даврӣ дар наврасон метавонад брекетҳо ё дугаҳои ортодонтии рӯй бошанд, ки дар соҳаи ҷоғ фишори доимӣ меоранд, инчунин кулоҳҳои танг.

Агар ДС бо чунин аломатҳо, аз қабили ихтилоли нутқ, сустии мушакҳо, гум шудани биноӣ ҳамроҳӣ кунад, эҳтимоли мавҷуд будани бемории хатарнок (гидротсефалия, менингит, энсефалит, абссесс, хунрезӣ, орам, тромб ё осеби сар) вуҷуд дорад. Дар чунин ҳолат ташхис метавонад КТ ё МРТ-ро дар бар гирад, ки имкон медиҳад вайроншавии сохтории эҳтимолиро дар системаи марказии асаб-и кӯдак муайян кунад.

Як қатор чораҳои пешгирикунанда мавҷуданд, ки барои пешгирии ДС-и аввалиндараҷа нигаронида шудаанд. Масалан: риояи низоми нӯшокии об; сӯиистифода накардан аз нӯшокиҳои кофеиндор; риояи низоми хоб; риояи рациони мутавозини ғизо; бори ҷисмонии мувофиқ; канораҷӯӣ аз стресси эмотсионалӣ.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Дарди сар — барномаи телевизионӣ бо иштироки духтури неврологи дараҷаи олӣ Бобина Л. А.
* Дарди сар: сабабҳо, намудҳо, ташхис ва табобат
* Дарди сар Пайванд ба манбаи иқтибосшуда дар интернет.
Гурӯҳ:Аломатҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Бемориҳои системаи марказии асаб
Гурӯҳ:Аломатҳои бемориҳои системаи асаб
Гурӯҳ:Истиораҳо
Гурӯҳ:Дарди сар