open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шамолии Деҳистонӣ

**Шамолии Деҳистонӣ** (; ? — қарни XII) — и форс-тоҷик ва аз наздикону дӯстони Адиб Собири Тирмизӣ.

## Зиндагинома
Дар нимаи аввали қарни 12 умр ба cap бурдааст. Пас аз касби камол ва сафар ба якчанд шаҳри Хуросон дар шаҳри Мозандарон сокин шуд ва аз он ҷо ба мамдуҳон қасидаҳо фиристода, таъмини маош мекард. Бо Адиб Собири Тирмизӣ шиносоӣ ва мукотибаи дӯстола дошт.

Аз эҷодиёти Шамолии Деҳистонӣ қасоиду ғазалҳои мукаммал ва байтҳои пароканда ба воситаи тазкираҳо расидаанд. Қасидаҳои мадҳии у моҳирона гуфта шудаанд, вале аз ҷиҳати ғоявӣ камарзишанд. Шамолии Деҳистонӣ шахси донишманд будааст. Дар эҷодиёти у қасоиди ҳакимона, панду насиҳатӣ ба назар мерасанд. Шамолии Деҳистонӣ дар қасидаҳояш аз санъатҳои бадеии луғз, таҷнис, такрор, иҳом, таълил ва ғайра истифода кардааст. Дар ғазалҳову рубоиҳояш пайрави сабки хуросонӣ будааст, вале дар баъзе байтҳои қасоидаш нақши сабки ироқӣ дида мешавад.
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Масҷиди Қарамиршикор

**Масҷиди Қарамиршикор** — яке аз масҷидҳои куҳани шаҳри Душанбе, дар маҳаллаи Қарамиршикор ҷой­гир буда, бо номи маҳаллаи мазкур маъруф буд.

Солҳои 1947—1950 ҳамчун масҷиди панҷвақта амал мекард. Аз соли 1950 — масҷиди ҷомеъ. Аз ибодатгоҳ ва айвонҳои паҳлуӣ иборат аст. Чаҳор сутуни кандакорӣ дорад. Болои меҳроб бо нақшҳои росткунҷаву нимдоира музайян аст. Сутун­ҳои айвони шарқӣ кандакорӣ шудаанд. Охири солҳои 80 бо мақсади васеъ кардани масҷид аз тарафи девори ғар­бии он боз як ибодатгоҳи 4­сутуна бино карда, дар кун­ҷаш минбар сохтаанд. Сутунҳои иморати нав кан да корӣ шудаанд. Ду сутунбоша дошта, танаашон дар шакли «кӯ­за» ва «мадохил» тарошида шудаанд. Сақфи бино пуро­роиш аст. Кодокҳо бо ҳошияҳои кандакорӣ ва нақшҳо оро дода, деворҳо гаҷкорӣ шудаанд. Дарвозахона дар қисмати ҷанубу ғарбии бинои асосӣ ҷойгир буда, дар болояш гун­бади калон сохта шудааст.

Масҷиди Қарамиршикор дар Вазорати фарҳанги Ҷум­ҳурии Тоҷикистон 10 ноябри 2009 таҳти № 02/42 аз қайди баҳисобгирӣ гузаронида шуда, расман амал мекунад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Масҷиди Қарамиршикор // Донишномаи Душанбе. — : СИЭМТ, 2016. — С. 419. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.

Гурӯҳ:Масҷидҳои Душанбе
Оли Хуҷанд

**Оли Хуҷанд**, **Хонадони Хуҷандиён** — сулолаест, ки аз солҳои 70 асри 11 то охири асри 12 риёсати мазҳаби шофеия, баъдтар хукумати вилояти Исфаҳонро дар ихтиёр дошт.

Нуфуз ва мақоми хонадони Хуҷандиёнро қайд карда, шоирон ва муаррихону тазкиранависон онҳоро фозилу илмдӯст ва маърифатпарвар ба қалам додаанд. Ба Оли Хуҷанд Абӯбакр Муҳаммад ибни Собити Хуҷандӣ (вафот 1090), ки дар пойтахти Салҷуқиён шаҳри Марв умр ба cap мебурд, асос гузоштааст.

Ӯ дар мадрасаи Низомияи Исфахон мударрисӣ кар­да, дар атрофи худ уламову удаборо гирд оварда буд. Вазири аъзами Салҷуқиён Низомулмулк нисбат ба Абубакри Хуҷандӣ ва Оли Хуҷанд ҳусни таваҷҷӯҳ ва эътиқоди махсус доштааст. Нақши Оли Хуҷанд дар ободонии вилояти Исфа­ҳон ва равнақи илму маърифат хеле калон аст.

Дар бунёди Масҷиди ҷомеъ (асри 11), (манораи Чилдухтарон (1107), масҷид ва манорахои Ғop (1121), Сян (1132), Алии Исфаҳон Газ, манораҳои Сорбон (1131—1155), Зиёр, Раҳравон, масҷид ва мақбараи Имомзода Исмоил, марқади Имомзода Аҳмад ва Санги Суманот, оромгоҳи Низомулмулк Маликшоҳи Салҷуқӣ ва ғайра саҳми арзанда доранд.

Намояндагони дигари машҳури Оли Хуҷанд инҳоанд: писарони Абубакри Хуҷандӣ — Абулмузаффар ибни Му­ҳаммад ибни Собити Хуҷандӣ (вафот 1096) ва Абдуллатиф ибни Муҳам­мад ибни Собити Хуҷандӣ (вафот 1129); Садруддин Муҳаммад ибни Абдуллатиф ибни Муҳаммад ибни Собити Хуҷандӣ ва дигарон.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 


Гурӯҳ:Хонадонҳои эронӣ
Розияи Миҳная

**Розияи Миҳная**, **Уммуррозӣ Розия бинти Абдуллоҳ бинти Саъид** (; 1089, Нишопур — 1154, Миҳна) — бонуи муҳаддис ва сӯфии хуросонии форс-тоҷик, шогирди Муҳаммад ибни Ҳунайни Маҳргонӣ ва Абдуллоҳ Муҳаммади Комихӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* سمعانی، ابوسعد عبدالکریم (۱۹۷۵). التحبیر فی المعجم الکبیر. ج. دوم. بغداد: دیوان الأوقاف. ص. ۴۰۷-۸. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۶.
Ибни Салоҳи Ҳамадонӣ

**Наҷмуддин** (ё **Камолуддин**) **Абулфутӯҳ Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Сурӣ ибни Салоҳи Ҳамадонӣ** (; ?, Ҳамадон — 1153, Димишқ) — , , файласуф ва пизишки форс-тоҷик, ки ба осори Уқлидус ва Абусаҳли Куфӣ чанд шарҳ навиштааст.

## Зиндагинома
Аз ӯ бо унвони Ибни Сурӣ низ ёд кардаанд. Пас аз хатми таҳсилоти муқаддимавӣ ба Бағдод рафта, дар риштаҳои гуногун илм омӯхтааст. Абулҳакими Мағрибии Андалусӣ аз зумраи нахустин ва барҷастатарин устодони Ибни Салоҳ дар илми риёзиёт буд ва Ибни Салоҳ аз ӯ бо эҳтиром ёд кардааст. Амир Ҳисомуддин Темуртоши Иртиқӣ Ибни Салоҳро ба унвони табиби хосси худ, инчунин барои таъсиси китобхона ба Мордин даъват кард. Муддати иқомати ӯ дар Мордин маълум нест, аммо шояд барои вохӯрдан бо устоди худ Абулҳакими Мағрибӣ, ки дар Димишқ сукунат дошт, он ҷо раҳсипор шуд. Дар Мавасил амир Нуруддин Маҳмуди Зангӣ ӯро хеле хуш пазируфт ва чун ба Димишқ расид, дар хонаи Абулфазл Исмоил ибни Абилвиқори табиб сукунат кард. Ибни Салоҳ солҳои охир умри худро дар Димишқ миёни донишмандоне ба монанди Абулҳакими Мағрибӣ ва Ибни Абилвиқор ва Ҳаким Аминуддин Яҳё ибни Исмоили Баёсӣ сипарӣ кард.

Ибни Салоҳ дониши васеъ, забони равон ва тарзи баёни расову шево дошта, толибони илмро ба худ ҷалб мекард. Ҳарчанд аз Ибни Салоҳ бо унвони табиб низ ёд шудааст, шуҳрати умдаи ӯ ва маъруфияти осораш бештар дар риёзиёт аст. Ибни Салоҳ бо осори риёзидонони пешин ба хубӣ ошно буд ва чун забони сурёниро медонист, осори риёзии юнониро аз ин забон тарҷума кардааст. Абулҳакими Мағрибӣ донишмандии шогирди барҷастаи худро ситуда, ба табъи шоирӣ доштани ӯ низ ишора кардааст.

## Таълифот
Беш аз 10 асари Ибни Салоҳ ёд шудааст. Бархе аз осори ӯ аз назари риёзӣ ва нуҷумӣ низ аҳаммият доранд. Асари ӯ «Фӣ кайфиятин тастеҳу л-кураӣ» рисолаест дар бораи усули тасвири кура дар ҳамворӣ. Ин рисола аз ду мақола иборат аст: мақолаи аввал бахши назарӣ ва мақолаи дуввум тарзи истифодаи он дар устурлоб.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Аббодии Марвазӣ

**Аббодии Маразӣ** (), **Қутбуддин Абулмузаффар Мансур ибни Ардашери Аббодӣ** (1097—1156) — воиз,  ва мутасаввифи форс-тоҷик, муаллифи «Китобу-т-тасфия фӣ аҳволи-л-мутасаввифа») — Абулфутӯҳи Розӣ, Ҷамолуддин Ҳусайн ибни Алӣ ибни Муҳаммад (1087, Рай — 1157) — мутакаллим ва муфассири форс-тоҷик ва муаллифи тафсири «Равзату-ҷ-ҷинон ва рӯҳу-л-ҷинон».

## Эзоҳ
Аҳмад ибни Умари Насафӣ

**Аҳмад ибни Умари Насафӣ** (; 1113, Насаф — 1157, Бастом) — воиз ва фақеҳи ҳанафии форс-тоҷик, фарзанди Наҷмуддини Насафӣ, яке аз устодони Бурҳонуддини Марғинонӣ.

## Эзоҳ
Шорзмо Дайламӣ

**Шорзмо Дайламӣ** (; 1089, Дайлам — 1156, Димишқ) — бонуи муҳаддис ва донишманди форс-тоҷик, ки ба Шом рафт ва касби ҳадис кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* کحاله، عمر رضا (۱۹۵۹). أعلام النساء فی عالمی العرب والإسلام. ج. ۲. بیروت: موسسة الرسالة. ص. ۲۷۹.
Абубакр Рӯҳонии Самарқандӣ

**Абубакр Рӯҳонии Самарқандӣ** (; ? — қарни XII) — и форс-тоҷик, шогирди Рашидии Самарқандӣ.

## Зиндагинома
Дар Самарқанд ба дунё омад ва дар Ғазнаву Бухоро болид. Аз Рашидии Самарқандӣ фанни шеър омӯхт. Аз маддоҳони Баҳромшоҳи Ғазнавӣ ва бархе Хоразмшоҳиён буд. Саранҷом, аз мадеҳагӯӣ даст кашид ва ба силки дарвешон даромад. Ба Рӯҳии Самарқандӣ низ шуҳрат дорад.

## Эзоҳ
Абулфатҳи Шаҳристонӣ

**Абулфатҳ Муҳаммад ибни Абулкарими Шаҳристонӣ** () — , файласуф ва сайёҳи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Айёми кудакиро дар зодгоҳаш гузаронида, баъдтар барои таҳсил ба Нишопур ва  Ҷурҷон рафтааст. Илмҳои замонаро аз устодони давраш омухта, дар мадрасаи «Низомия»-и Бағдод се сол ба кори таълим машғул шудааст. Баъди бозгашт ба Шаҳристон ба навиштани асарҳояш пардохтааст. У зиёда аз 20 асар таълиф кардааст. Аксари онҳо то замони мо расидаанд. Муҳимтаранашон «Мусориату-л-фалосифа», «Ниҳояту-л-иқдом фӣ илми-л-калом», «Мафотеҳу-л-асрор», «ал-Милал ва-н-ниҳал» мебошанд.

Мавзӯи асосии эҷодиёти Шаҳристониро масъалаҳои илоҳиёти ислом ташкил медиҳанд. Ақидаҳои динию сиёсии Шаҳристониро ба як ҷараёни маъмули давр нисбат додан амри муҳол аст, зеро у дар баъзе асарҳояш ашъарияро тарафдорӣ карда, дар баъзеи дигараш исмоилияро тарғиб намудааст. Вале дар муқаддимаи «Ал-милал ва-н-нидал» у худро фақеҳ ва мутакаллими аҷамӣ номидааст.

Агар баъзе норасоиҳои ҷузъии эҷодиёти Шаҳристониро сарфи назар кунем, гуфтан мумкин аст, ки у моҳияти таърихи фалсафаро дар асарҳояш аз муобризаи материализм (моддиён) ва идеализм (илоҳиён) иборат медонад. Шаҳристонӣ аз руи методи муайян таърихи фалсафаи ҷаҳонро бо пайдарҳамии хосе нигоштааст. Ӯ дар баёни ҳақиқати таърихӣ амиқназарона муносибат карда, нақши онҳоро дар таърихи афкори маънавӣ ба таври объективӣ муайян намудааст. Шаҳристонӣ дар барқарор намудани асосҳои илми таърихи фалсафа кореро ба субут расондааст, ки дусад сол баъд Ибни Халдун дар соҳаи фалсафаи таърих анҷом  дод.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Фотима бинти Фазли Марвазӣ

**Уммулфутӯҳ Фотима бинти Фазли Марвазӣ**  (; 1093, Марв — 1161, Бухоро) — бонуи донишманд ва муҳаддиси барҷастаи хуросонӣ, ки Самъонӣ аз ӯ ҳадис фаро гирифтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* سمعانی، ابوسعد عبدالکریم (۱۹۷۵). التحبیر فی المعجم الکبیر. ج. دوم. بغداد: دیوان الأوقاف. ص. ۴۳۱–۲.
Абуисҳоқи Тосбандӣ

**Абуисҳоқи Тосбандӣ** (; 1082, Тосбанд — 1161, ҳамон ҷо) — муҳаддис, фақеҳ ва донишманди форс-тоҷик, яке аз устодони Абусаъди Самъонӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* سمعانی، ابوسعد عبدالکریم (۱۹۷۵). التحبیر فی المعجم الکبیر. ج. یکم. بغداد: دیوان الأوقاف. ص. ۸۶.
Фахруддин Масъуд

**Фахруддин Масъуд** (; ) — нахустин малики Бомиён (1152—1163) аз хонадони Ғуриён, писари Иззуддин Ҳусайн.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 

Гурӯҳ:Ғуриён
Сайфуддин Муҳаммади Ғурӣ

**Сайфуддин Муҳаммади Ғурӣ** (; ) — султони хонадони Ғуриён (1161—1163), писари Алоуддин Ҳусайни Ғурӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 

Гурӯҳ:Ғуриён
Амид Камолии Бухороӣ

**Амид Камолии Бухоро**ӣ (; ? — қарни XII) — , барбатнавоз ва хушнависи форс-тоҷик, аз муншиёни Султон Санҷар.

## Зиндагинома
Низомии Арӯзӣ ӯро бо номи Амид Камолӣ муаррифӣ кардааст. Аммо Муҳаммад Авфӣ ва бархе муҳаққиқон аз ӯ бо ному унвони Амир Амид Камолуддин Ҷамолу-л-куттоб, Камолии Бухороӣ ёд кардаанд. Дар маъхазҳои адабӣ, маълумот доир ба ҷузъиёти зиндагиаш хеле кам аст. Баъди касби камол аз Бухоро ба Хуросон ба хидмати дарбори султон Санҷари Салҷуқӣ рафтааст. Марди бофазлу донишманд ва соҳибҳунар буда, дар созу овоз ва навохтани сози мусиқӣ маҳорати баланд дошт. Хатро ҳам хуб менавишт. Дар дарбор қадру манзалат ёфт ва яке аз надимони султон Санҷар гардид. Девони Камолии Бухороӣ то замони мо нарасидааст. Аз ӯ танҳо порчаҳои шеърӣ боқӣ мондаанд. Ӯ ҳамзамони Муиззии Самарқандӣ ва яке аз мухлисони ашъори Анварӣ буда, дар пайравии Анварӣ шеър эҷод кардааст. Нахустин манбае, ки ашъори Камолии Бухороӣ-ро муаррифӣ кардааст, «Лубобу-л-албоб»-и Авфист. Ин ашъор аз қасидаҳое дар ситоиши султон Санҷар, қитъае дар «ваъзи ёрону эҳтироз аз бадкирдорон» ва насиби қасидае дар мадҳи Киё Абулфатҳ Алӣ ибни Ҳусайни Муҷиру-д-давла (ё Муҷиру-л-мулк), вазири султон Санҷар иборат аст. Чанд байт аз ин қасида дар манбаъҳои дигар (аз ҷумла «Маҷмаъу-л-фусаҳо»-и Содиқи Ҳидоят, «Ҳадоиқу-с-сеҳр»-и Рашиди Ватвот) дарҷ шудаанд. Ташбиби ин қасида аз забони ҳоли зулфи нигор суруда шудааст, ки бо зебоии худ меболад. Дар бахше дигар аз ин қасида шоир сайёраи Муштарӣ, сипеҳр ва вазир Муҷируддавларо ситоиш кардааст. Дар идома мунозараи комил байни «килк» ва «кафи даст» сурат мегирад. Дар ин мунозара каф ва килк бо навбат ба худситоиву интиқоди якдигар мепардозанд. Каф ба саховату бахшандагии худ менозад, дар муқобил килк аз кору тасмимҳои бузургу муҳим, ки бо навиштан метавон анҷом дод, сухан мегӯяд. Дар поён, шоир боз мамдуҳи худро ситоиш мекунад. Муҳаққиқон ин қасидаро аз лиҳози таърихи мунозараҳо дар адаби форсӣ муҳим ва қобили таваҷҷуҳ дониста, онро бо мунозараи «Килк ва теғ»-и Амир Муиззӣ муқоиса кардаанд, умумияту тафовутҳои онҳоро баршумурдаанд. Камолии Бухороӣ дар рӯзгори худ соҳибном буда, ашъораш миёни муосирон мақбулийят доштааст. Анварӣ дар қасидае Камолии Бухороӣ-ро мадҳ карда, дар суханварӣ ӯро бартар аз худ донистааст. Рашиди Ватвот дар «Ҳадоиқу-с-сеҳр» аз ӯ зикри хайр кардааст.

Ин ашъор аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Холид ибни Рабеъ

**Фахруддин Холид ибни Рабеъ** (; ? — қарни XII) — дабир, хушнавис ва и порсигӯйи дарбори Салҷуқиён.

## Зиндагинома
Аҷдодаш аз Макка буданд, вале ӯ дар Хуросон ба дунё омад ва камол ёфт. Дар дарбори шоҳони салҷуқӣ хидмат мекард. Бо шоири ҳамзамонаш Анварӣ мукотиба ва робитаи дӯстӣ дошт.

Аз осори адабии Xолид ибни Рабеъ 79 байт (қасидаҳо, ғазалҳо, қитъаҳо) дар «Лубобу-л-албоб»-и Авфӣ омадааст. Ашъораш дар мавӯъҳои мадҳ ва ишқанд. Ашъори ишқиаш нисбат ба қасидаҳояш аз ҳайси бадеият болотаранд. Ин абёт аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Ҳамидуддини Балхӣ

**Ҳамидуддини Балхӣ** (; ? — 1164, Балх) — қозӣ, фақеҳ,  ва и форс-тоҷик, муаллифи китоби «Мақомоти Ҳамидӣ».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، ج. ۲، ص. ص ۹۵۷
Абулфазли Саҷовандӣ

**Шамсуддин Абулфазл Аҳмад ибни Абиязид Тайфури Саҷовандӣ** (), **Абулфазл Саҷовандии Қорӣ** (; ? — 1165, Саҷованд) — қорӣ, олим, сӯфӣ, илоҳиётшинос ва донишманди форс-тоҷик.

## Эзоҳ
Шайх Зайнуддин

**Шайх Зайнуддин Бобо** (; қарни XII) — сӯфӣ, ориф, мутакаллим ва фақеҳи форс-тоҷик, писари Абунаҷиби Суҳравардӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* حلبی، علی‌اصغر (۱۳۸۵)، مبانی عرفان و احوال عارفان، تهران: اساطیر، شابک ۹۶۴-۵۹۶۰-۲۷-۴
Ҳасани I Бовандӣ

**Алоуддавла Шарафулмулук Ҳасан** (; ? — баъди 1173) — сипаҳбад ва ҳокими Табаристон, Гелон ва Кумис аз хонадони Бовандиён (1165—1173), падари Ардашери I Бовандӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
*
Шоҳ Ғозӣ Рустам

**Насируддавла Шоҳ Ғозӣ Рустам** (), ё **Рустами IV** () — яке аз испаҳбадони шохаи испаҳбадияи Бовандиёни Табаристон, писари Алоуддавла Алӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 
* 
*
Абутоҳири Исфаҳонӣ

**Абутоҳир Имодуддин ибни Аҳмади Исфаҳонӣ** (; ) — муҳаддис, олим ва фақеҳи барҷастаи шофеъии форс-тоҷик, шогирди Абубакр Муҳаммади Дарбандӣ.

## Эзоҳ
Заҳируддини Нишопурӣ

**Заҳируддини Нишопурӣ** (; ? — 1184, Нишопур) —  ва и форс-тоҷик дар замони Салҷуқиён, муаллифи «Салҷуқнома».

## Фаъолияти илмӣ
Аз ӯ танҳо асаре бо номи «Салҷуқнома» боқӣ мондааст, ки дар солҳои 1186–87 навишта шудааст. Таърихнависони баъдӣ ин асарро аз баъзе нақсҳо тоза карда, ба осори таърихии худ ворид намудаанд. Аз ҷумла, Ровандӣ дар «Роҳату-с-судур» аз он истифода кардааст. Ашъори парокандаи Заҳируддини Нишопурӣ, ки дар маъхазҳо омадаанд, мазмуни ишқӣ ва пандуахлоқӣ доранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
Кайковуси Подуспонӣ

**Кайковуси Подуспонӣ** (; ? — 1184) — бистумин фармонравои дудмони Подуспониён дар Руён ва Дайламистон (1168—1184).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
BAFTA

**Академияи ҳунарҳои филм ва телевизиюни Бритониё** (**BAFTA**, ) — як созмони мустақили ҷамъиятӣ ва хайрия дар Бритониёи Кабир аст, инчунин ҷоизаҳои воқеъие, ки аз ҷониби ин муассиса барои дастовардҳо дар соҳаи филмбардорӣ, ҳунарҳои телевизиюн, бозиҳои роёнаӣ ва ҳунар барои кӯдакон тақдим карда мешаванд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* 
*
Шарафуддин Ҳисоми Насафӣ

**Шарафуддин Ҳисоми Насафӣ** (; ? — қарни XII) — муҳаддис,  ва донишманди форс-тоҷик, дӯст ва муосири Хоқонии Шервонӣ.

## Зиндагинома
Дар бештар донишҳои рӯзгори хеш маҳорат дошт. Авфӣ назди ӯ дарс хонд ва аз ӯ иҷозаи ривояти ҳадис гирифт. Ба гуфтаи Авфӣ, Хоқонӣ ҳангоме, ки дар Рай ба сар мебарад, чун қасидаи Ҳисом бо радифи «нашканад»-ро хонд, ба нотавонии худ даровардани назирае бар он эътироф кард.

## Эзоҳ
Рашидуддини Исфизорӣ

**Рашиддудини Исфизорӣ** (; ? — қарни XII) — и қасидасаро ва ҳакими форс-тоҷик, муосири Хоқонӣ ва Низомӣ.

## Эзоҳ
Дарсҳои форсӣ

«**Дарсҳои форсӣ**» () — як драмаи ҷангӣ аз коргардон Вадим Перелман, маҳсули Беларус, Русия ва Олмон дар соли 2020 аст.

Ин филм дар ҳамин сол аз сӯи Беларус барои ширкат дар Ҷоизаҳои Оскар ироа шуд.

## Достон
Достон филм дар замони Ҷанги ҷаҳонии дувум мегузарад. Қаҳрамони асосӣ, як ҷавони белжикии яҳудӣ дар замони юриши олмониҳо ва аз бими кушта шудан вонамуд мекунад, ки эронӣ аст ва номаш Ризо аст. Аз ӯ дар урдугоҳ хоста мешавад ба сарвон Клаус Кох форсӣ биёмӯзад, зеро ориу дорад, ки пас аз поёни ҷанг дар Теҳрон як рестурон боз кунад. Аммо ҷавон аз забони форсӣ ҳеч намедонад ва шурӯъ ба ихтироъ кардани вожаҳо мекунад.

## Дар нақшҳо
* Науэл Перес Бискаярт — *Жиль Кремье*
* Ларс Айдингер — *гауптштурмфюрер Клаус Кох*
* Йонас Най — *роттенфюрер Макс Байер*
* Дэвид Шустер — *Паул*
* Александр Байер — *комендант*
* Андреас Хофер — *адъютанти комендант*
* Леони Бенеш — *Элза Штрумпф, хелферин*
* Луиза-Селин Гаффрон — *Яна Краузе, хелферин*
* Нико Эрентайт — *оберштурмфюрер Крупп*

## Баррасиҳо
* *Петрик Г*. «Уроки фарси», или о Холокосте с пластмассовой улыбкой // Сноб (8 апреля 2021 г.)
* *Стрельчук А*. Рецензия на фильм Вадима Перельмана «Уроки фарси»: Сказание о глянцевой акуле национал-социализма // InterMedia (24 февраля 2020 г.)
* *Долин А*. «Уроки фарси» — страшная сказка о Холокосте с небанальной интригой // Meduza (8 апреля 2021 г.)

## Эзоҳ
Шамсуддин Муҳаммад ибни Масъуд

**Шамсуддин Муҳаммад ибни Масъуд** (; ? — 1192, Бомиён) — дувумин малики Бомиён (1163—1192) аз хонадони Ғуриён, писари Фахруддин Масъуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Ғуриён
Аббос ибни Муҳаммад

**Аббос ибни Муҳаммад** (; ? — 1192) — севумин малики Бомиён (1192) аз хонадони Ғуриён, писари Шамсуддин Муҳаммад ибни Масъуд ва бародарандари Баҳоуддин Соми II.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Ғуриён
Юсуфии Ҳиравӣ

**Юсуф ибни Муҳаммад ибни Юсуфи Табиб** (; ) — пизишк, донишманд ва и форс-тоҷик. Муаллифи «Ҷомеъу-л-фавоид», ки бо номи «Тибби Юсуфӣ» маъмул аст.

## Зиндагинома
Дар Бухоро ва Самарқанд таҳсил намуда, дар дарбори Бобур кор ва эҷод кардааст. Юсуф ибни Муҳаммад чунин асарҳоро таълиф намудааст: «Баҳру-л-ҷавоҳир», «Фавоиду-л-аҳёр», «Далоилу-л-бавл», «Далоилу-н-набз», «Қасида дар ҳифзи сиҳат», «Қасида дар баёни номҳои адвия» (ба забони ҳиндӣ), «Қасида дар аснои аҷноси адвия», «Рисолаи маъқул ва машруб» ва ғайра. «Фавоиду-л-аҳёр» дар шакли назм навишта шудааст ва ба ғайр аз доруҳои муфрада, боз дар бораи баъзе таомҳо, хосияти нушокиҳо низ маълумот медиҳад. Юсуф ибни Муҳаммад дар таълифи асарҳои худ аз осори Суқрот, Ҷолинус, Сино ва дигарон истифода кардааст.

Юсуф ибни Муҳаммад баробари табиби ҳозиқ ва олими забардаст будан, дар шеъру шоирӣ низ ҳунарнамоӣ кардааст. Писари Юсуф ибни Муҳаммад Исмоил низ табиб буда, дар боби тиб таълифот доштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Тибби Юсуфӣ

«**Тибби Юсуфӣ**» ё «**Ҷомеъу-л-фавоид**» () — асари Юсуф ибни Муҳаммад ибни Юсуфи Табиб, ки соли 1500 ба забони форсӣ таълиф шудааст.

Асар аз якчанд қисм иборат аст. Қисмл аввал дархусуси муолиҷаи бемориҳо баҳс мекунад. Дар ин қисм аввал номи беморӣ зикр ёфта, баъд аломату хусусиятҳои он мухтасар баён ва сипас бо як ё ду рубоӣ тарзи муолиҷаи он ифода мешавад. Агар таркиби дору мураккаб бошад, он вақт баъди рубоӣ таркиб ва тарзи тайёр кардани он бо наср маънидод мешавад. Дар аввали ҳар рубоӣ номи беморӣ ва баъд усули муолиҷаи он баён шудааст. Чор рисолаи аввал мансур аст:

# «Ситтаи зарурия» (дар бораи ҳаво, хӯрокӣ ва нӯшокӣ, ҳаракат ва сукуни ҷисмонӣ; ҳаракат ва сукуни нафсони, хоб ва бедорӣ, нитоҳ доштани моддаҳо дар бадан ва изолаи онҳо аз бадан);
# «Рисолаи далоилу-н-набз» (чигунагии набаро маънидод мекунад);
# «Рисолал далоилу-л-бавл» (дар бораи шоша баҳс мекунад);
# «Мухтасару-л-баён, фӣ заруриёти-л-буҳрон» (баёни мухтасари маълумоти муфид доир ба буҳрони бемориҳо).
Баъди он се рисолаи хурди манзум (Рисолаи ҳифзи сиҳатни бадан, Рисолаа маъқул ла машруб, «Муқаттаоти Юсуфӣ» меояд, ки ба масъалаҳои гуногуни тиб ва хосияти коддаҳои гуногун оиданд. Нусхаи дастхати ин асар дар Лакҳнав (Ҳиндустон) соли 1908 чопи сангӣ шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Капринов В. А. Раҳим Xошим, Хикмати асрҳо (Мунтахаб аз рисола ва луғатҳои тибби қадим), , 1975.

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Торон

**Торон**, **тору торонак**, **торони даббоғӣ** () — як навъ гиёҳи худрӯест аз оилаи торониҳо.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Пояаш сершох, то 1,8 м қад мекашад. Моҳҳои июн — август гул карда тухм мебандад. Дар Осиёи Миёна, аз ҷумла Тоҷикистон гиёҳи маъмул аст. Одатан дар минтақаи буттаву бешазор ва ноҳияҳои субалпӣ ва ғайра (1200—3400 м аз сатҳи баҳр) мерӯяд.

Торон гиёҳи хӯрданист. Пояи навраси он хуштаъм ва барои организм (алалхусус узвҳои ҳозима) хеле муфид аст. Торон дар дунё яке аз беҳтарин растаниҳои даббоғӣ мебошад. Бехи он манбаи моддаҳои даббоғист (15—32 %). Баргашро барои ранг карданя мӯина (зарду сабз) истифода мебаранд. Гулаш сершаҳд. Торони наврасро моли майда наға мехурад. Баргу пояаш 15,8 % протеин, 13,87 % сафеда, баргаш 419,6 мг% ва пояаш 185 мг% витамини С дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Торониҳо

**Торониҳо**, **айкнасиҳо**, **марҷумакиҳо** () — оилаи рустаниҳост, ки асосан гиёҳҳои бисёрсола, нимбуттаву бутта, баъзе растаниҳои паратит ё санрофит (масалан, Solomonia), дарахтони хурди тропикӣ ва лианаҳоро дар бар мегирад. Махсусан ҷинсҳои торониҳо (кариб 300 гуна) ва шулха (то 200 гуна) гуногунанд.

## Дар Тоҷикистон
Дар Тоҷикистон 96 гунаи торониҳо (аз 7 ҷинс) мерӯяд. Торониҳо дар хоҷагии халқ аҳамляти калон дораяд. Марҷумак ашьёи муҳимми хӯрокворист. Бисёр торониҳо рустаниҳои доруӣ (роҳдавак, забонсӯзонак), сабзавот (ревоҷ, торон), даббоғӣ, витаминдор ва хӯроки серғизои чорвоанд.

Лиф — Polygonum baldschuanicum-ро ки фақат дар Помиру Олой месабзад, барои ороиши хиёбону гулгаштҳо истифода мебаранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абураҷои Ғазнавӣ

**Ҳаким Шиҳобуддин Алӣ Абураҷои Ғазнавӣ** (; ? — 1196) — и қасидасарои форс-тоҷики дарбори Баҳромшоҳи Ғазнавӣ.

## Зиндагинома
Дар Ғазнин дар рӯзгори фармонравои Яминуддавла Баҳромшоҳи Ғазнавӣ ва писараш, Хусравшоҳи Ғазнавӣ мезист. Ба дарбори ин ду подшоҳ пайваст ва қасоиде дар мадҳи эшон суруд. Абураҷо ҳамрузгори Саноӣ, Сайидҳасани Ғазнавӣ ва Мухторӣ буд. Авфӣ ӯро сутуда ва порае аз ашъоршро дар «Лубобу-л-албоб» овардааст.

## Эзоҳ
Садри Хуҷандӣ

**Садри Хуҷандӣ** (), **Садруддин Абдуллатиф ибни Муҳаммад Собити Хуҷандӣ** (; ? — 1196) — и қасидасарои зуллисонайни форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Авфии Бухороӣ дар «Лубобу-л-албоб» хислатҳои неки инсонии Садри Хуҷандиро ситоиш намуда, дар бораи шоирин ӯ менависад: «Ва бо ин ҳама фазоилу шамоил ӯро шеърест матбӯъ ва дар тозию порсӣ ва назму наср қудрати ӯ комил». Ашъори форсии ӯ дар баёзу тазкираҳо бисёр дучор меоянд, аммо намунаи осори насрӣ, ҳамчунин шеърҳои арабии шоир камёбанд.

## Намунаи ашъор
Намунае аз шеъри Садри Xуҷандӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Фахруддин Қозихон

**Фахруддини Қозихон** (; ? — 1196, Самарқанд) — фақеҳи муҷтаҳид, усулӣ, қозӣ ва аз пешвоёни бузурги фиқҳи ҳанафӣ, муаллифи «Фатовои хония», «ал-Воқеъот» ва «Шарҳи Адабу-л-қузо».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* فخر الدين ابي المحاسن (2009). اعتنى به سالم مصطفى البدري (المحرر). فتاوى قاضيخان. دار الكتب العلمية. ج. 1. ص. 5.
Бурҳонуддини Зарнуҷӣ

**Бурҳонуддини Зарнуҷӣ** (; ) — фақеҳи ҳанафӣ ва донишманди форс-тоҷик, шогирди Бурҳонуддини Марғинонӣ.

## Таълифот
Китоби «Таълиму-л-мутааллими тариқа-т-тааллуми» (ба забони арабӣ; дар баёни одобу қоидаҳои илмомӯзӣ) аз таълифоти ӯст. Нисбаи ӯ аз Зурнуҷ ва ё Зарнуҷ — шаҳри таърихии Мовароуннаҳр (воқеъ дар водии Фарғона) гирифта шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ҷамолуддини Ҳасирӣ

**Ҷамолуддини Ҳасирӣ** (; ) — фақеҳ ва муҳаддиси ҳанафии форс-тоҷик, шогирди Фахруддин Қозихон.

## Зиндагинома
Абулмҳомид Маҳмуд ибни Аҳмади Бухорӣ, дар соли 1151 (546 ҳ.) дар Бухоро мутаваллид шуд.

## Эзоҳ
Ҷамолуддини Ғазнавӣ

**Ҷамолуддини Ғазнавӣ** (, мулаққаб ба **Тоҷулҳанафӣ** () — мутакаллим ва фақеҳи ҳанафии форс-тоҷик, пайрави мактаби мотуридия, муаллифи «Усулу-д-дин» ва «Ақоиди Ғазнавӣ».

## Эзоҳ
Сом писари Вардонрӯз

**Сом писари Вардонрӯз** (; ? — 1193) — аввалин фармонравои атобаки Язд (1141—1188), ки тавассути Аҳмади Санҷар ба унвони Атобак мансуб шуд ва бо духтари Гаршоспи II Кокӯӣ издивоҷ кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
*
Абубакри Самарқандӣ

**Абубакр Муҳаммад ибни Ямони Самарқандӣ** (; ) — фақеҳ, мутакаллим, муҳаддис ва аз уламои ҳанафимазҳаби форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Абубакр Муҳаммад ибни Ямони Самарқандӣ ҳаёти худро дар зодгоҳаш шаҳри Самарқанд, ки маркази илмӣ ва фарҳангии Мовароуннаҳр маҳсуб мегашт, гузаронидааст.

## Таълифот
* «Китобу-л-Анвор» 
* «Китобу-л- Эътисом»
* «Китобу-р-оад ала-л-карромия»

## Эзоҳ
Абубакри Мутаҳҳар Ҷамолии Яздӣ

**Абубакр ибни Мазҳар Ҷамолии Яздӣ** (; ) — файласуф ва донишноманигори форс-тоҷик, муаллифи донишномаи «Фаррухномаи Ҷамолӣ».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* ابوبکر مطهر جمالی یزدی (۱۳۸۶)، فرخ نامه، انتشارات امیرکبیر
Шамси Хола

**Шамси Хола** (; ? — қарни XII) — и форс-тоҷик, шогирди Сӯзании Самарқандӣ.

## Зиндагинома
Аз мардуми Бағдодаки Хоразм ва шогирди Сӯзании Самарқандӣ буд. Дар Самарқанд мезист ва аз шоирони дастгоҳи низомулмулк Садруддин Муҳаммад, вазири Самарқанд ва ситоишгар шоҳони дудмон қарохонӣ буд. Ҳамрузгори Зиёи Хуҷандӣ ва Сайфи Исфарангӣ буд ва бо Сайф мушоира ва муъориза дошт.

## Эзоҳ
Абулҳасани Талҳа

**Абулҳасани Талҳа** (; ? — қарни XII) — и форс-тоҷики дарбори Санҷари Салҷуқӣ.

## Зиндагинома
Аз шоирон дарбори Санҷари Салҷуқӣ буд ва бо Самоии Марвазӣ дӯстӣ дошт ва қитъае дар сӯги ӯ сурудааст. Дар сурудани рубоӣ тавонотар буд.

## Эзоҳ
Самоии Марвазӣ

**Cамоии Марвазӣ** (), **Ҳаким Маҳмуд ибни Алӣ** (; Марв — қарни XII) — и форс-тоҷики дарбори Санҷари Салҷуқӣ, ҳамдавра бо Анварӣ ва аз дӯстони Адиб Собир.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Марв. Дар ҳамон ҷо таҳсил кардааст. Самоии Марвазӣ дар назму наср устоди баркамол буда, табъу қудрати баланди суханварӣ доштааст. Бино ба гуфтаи Авфӣ («Лубобу-л-албоб») — «Ғазалҳои обдори ӯ тоб дар дили ушшоқ меовард ва назми обдори ӯ дар дили арбоби санъат мезад ва шеъри ӯ чун зумурради асфар ва ёқути аҳмар азиз ва камёб аст». Аз ашъори ӯ ба воситаи «Лубобу-л-албоб» то ба мо ҳафт ғазалу чор рубоӣ расидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Тоҷуддини Бохарзӣ

**Тоҷуддин Исмоили Бохарзӣ** (; ? — қарни XII) —  ва донишманди форс-тоҷики аҳди Салҷуқиён.

## Зиндагинома
Вай аз акобир ва аъёни Бохарз ва аз шоирони давраи Салҷуқиён ва аз муосирони Абулҳасани Талҳа ва Самоии Марвазӣ буд. Аз вай абёте нағз ба ҷой мондааст.

## Эзоҳ
Муҳаммад ибни Абубакри Самарқандӣ

**Муҳаммад ибни Абубакри Самарқандӣ** (; ? — 1197, Самарқанд) — фақеҳ, ҳуқуқдон ва и форс-тоҷик, муаллифи «Шариъату-л-ислом ила-л-дору-с-салом».

## Зиндагинома
Доир ба ҷараёни зиндагиаш маълумотҳо каманд. Сарчашмаҳои дастрас хабар медиҳанд, ки давраи бачагии Муҳаммад дар Самарқанд гузаштааст. Сипас дар Бухоро таҳсил мекунад. Аксар илмҳои расмии замонашро аз бар намуда, хеле машҳур мегардад ва ҳамчун яке аз намояндагони маданияту маърифати Осиёи Миёна ва Хуросон шинохта мешаванд. Баъзан ба Муҳаммад нисбати Самарқандӣ, Бухороӣ, Шарқӣ, Қумӣ ҳам медиҳанд, зеро дар ин ҷойҳо зиндагӣ ва эҷод кардааст. 

Мероси илмии Муҳаммад аз «Шаръату-л-ислом ило дору-с-салом» («Дине, ки ба хонаи (ҷаннат) саломатӣ мебарад») ба забони арабӣ (соли таълифаш маълум нест) ва «Ҳидоя» иборат аст. Ин асарҳо масъалаҳои мухталифи дину шариат, қонуну қоидаҳои зиндагӣ, оиладорӣ, муносибат дар оила, муносибати фарзандон ба аҳли байт ва падару модар, худидоракунӣ ва ғайраро дар бар мегиранд. Сарфи назар аз характери динӣ ва синфӣ доштанаш мероси Муҳаммад барои таҳқиқу тадқиқ ва равшан намудани баъзе масъалаҳои таърихи қонуншиносии илмии тоҷик аз аҳамият холӣ нест. 

Асарҳои Муҳаммад дар захираи дастнависҳои Институти шарқшиносии АИ Узбакистон (рақ. 2459/1, 3735/1, 5588, 4803 (IV) маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

## Адабиёт
*
Ибни Саҳлони Соваҷӣ

**Зайнуддин Умар ибни Саҳлони Соваҷӣ** (; ) — файласуф, ,  ва мантиқшиноси форс-тоҷик, муаллифи «ал-Басоиру-н-носирия», «Рисолаи „Тайр“-и Абуалӣ ибни Сино».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* نعمتی، احمد (۱۳۸۳). ساوه شهر باستانی. انشارات اعلا. ص. ۵۹. شابک ۵-۰-۹۵۴۲۲-۹-۶۴.
Қудрати Шуғнонӣ

**Қудрати Шуғнонӣ** (; 1824, деҳаи Бархоруғ, Шуғнон — 1914, Хоруғ) — номдортарин и ҳавзаи адабии Бадахшон.

## Зиндагинома
Қудрат соли 1824 дар рустои Бархоруғ (ҳозира шаҳри Хоруғ) дар хонаводаи деҳқони камбағал ба дунё омадааст. Падари ӯ Зикруллобек хатту савод надошт ва бинобар ин писари худро хам саводнок карда натавонист. Танҳо мактабе, ки Қудрат аз он гузаштааст, эҷодиёти шифоҳии мардум аст.

Дар бораи тарҷумаи ҳоли шоир сарчашмаи хаттие дар даст нест ва танҳо дар асоси он чизе, ки аз баъзе маъхазҳо ва сарчашмаҳо дастрас аст, шоир зиндагии осоишта ва ширине надошта, як ҳаёти пурмоҷаро ва фоҷиабароре пушти сар кардааст. Ӯ бо 9 писар ва се духтар зиндагии фақирона ва бенавонёна дошта, ба иловаи ин бадбахтиҳо боз баъд аз забт шудани Шуғнон аз ҷониби афғонҳо, зодгоҳи хешро тарк карда, ҳамроҳи хонаводаи худ ба тарафи Дарвозу Қаротегин фирор мекунад. Фоҷиаи ғамангези дигаре, ки дар ин оворагардиҳо ба сари Қудрати Шуғнонӣ омадааст, марги нобаҳангоми фарзандон 8 писару як духтар мебошад, ки шоир аз ин сахт андӯгин мешавад.

Баъд аз ҳафт соли саргардониҳо шоир боз роҳи зодгоҳашро пеш мегирад ва ба Хоруғ бармегардад ва чун пешина зиндагии фақиронаеро ба сар мебарад. Соли 1914 дар синни 90-солагӣ дар Хоруғ вафот мекунад.

## Эҷод
Ҳарчанд забони модариаш шуғнӣ ва дар муҳити забони форсӣ кам воқеъ шуда бошад ҳам, тамоми эҷодиёташ ба забони форсӣ ҳаст. Ӯ, ки зеҳни бисёр баланд доштааст, вориди ин забон тавассути шунудаҳо аз даҳани мадҳияхонон, ҳофиздонону мавлавихонҳо шудаааст.

Ғазалу рубоиёт ва мухаммасоте, ки аз ҷониби Қудрат эҷод шудаанд, беҳтарин ва волотарин намунаи шеъри форсианд ва бештари онҳо ба дурдонаҳои шифоҳии адабиёти тоҷик табдил ёфтаанд.

## Намунаи ашъор

## Бузургдошт
Дар шаҳри Хоруғ лавҳаи ёдгории Қудрати Шуғнонӣ дар назди НОБ-и Хоруғ гузошта шудааст. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Н. Шанбезода, «Шоири халқии кӯҳистон — Қудратуллобек ва осори ӯ», ж. «Шарқи сурх», Душанбе, соли 1958, № 12, саҳ. 111—120.
Шамси Систонӣ

**Шамсуддин Муҳаммад ибни Насири Сиҷзӣ** (; қарни XII) —  ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Асарҳои манзуму мансур (насри маснӯъ) доштааст, ки яке аз онҳо рисолаи тасаввуфии «Маҷмаъу-л-баҳрайн» мебошад. Ғазалу қасидаҳо ва рубоиҳояш дар тазкираҳо (мас., «Лубобу-л-албоб»-и Авфӣ) омадаанд. Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Рӯҳии Валволиҷӣ

**Рӯҳии Валволиҷӣ** (; ? — қарни XII) — и ҳаззол, қасидасаро ва донишманди форс-тоҷики дарбори Салҷуқиён.

## Зиндагинома
Аз мардумон Ваволиҷ, аз тавобеъи Бадахшон дар Фарорӯд, буд. Аз ашъораш пайдост, ки дар шаҳрҳои Фарорӯд ва Хуросон дар гардиш буда ва қасоиде дар мадҳи бузургони он диёр гуфтааст. Чун дар сурудҳҳояш аз Қатрони Табрезӣ ва Масъуди Саъди Салмон ёд карда, метавон ҳадс зад, ки пас аз ин ду дар давраи Салҷуқӣ зиндагӣ мекардааст. Лақаби Ҳаким низ бад-ӯ додаанд. Бештар ба ҳазлгӯӣ гароиш ва дар қитъагӯӣ маҳорат дошт.

## Эзоҳ
Рафеъи Форсӣ

**Рафеъи Форсӣ** (), **Рафеъуддин Марзбонии Шерозӣ** (; ? — қарни XII) — и қасидасаро ва донишманди форс-тоҷик ва яке аз барҷастатарин намояндагони сабки ироқӣ.

Дари бораи Рафеъуддин Марзбониии Шерозӣ иттилооти чандоне дар даст нест ва манобеъ, ахбори гуногун ва гоҳ мутаноқизе аз ӯ ба даст додаанд. Гуфта шуда, ки вай аҳли Шероз ва шоири балиғу хушсухан буд. Бархе ӯро муосири Абусалик Гургонӣ, дониста ва баъзе ҳамасри Ҳанзалаи Бодғисӣ ва гурӯҳе номбурдаро аз сарояндагони сада чаҳорум ва ҷамъе вайро дар зумра шоирони қарн шашум ва аз шоирони давлати Салҷуқиён донистаанд.

## Эзоҳ
Рақами атомӣ

**Рақами атомӣ** — шумораи тартибии элементи кимиёвӣ дар Ҷадвали даврии элементҳои кимиёвии Д. И. Менделеев. Рақами атомӣ ба шумораи протонҳо дар ҳастаи атоми элементи кимиёвӣ баробар аст. Ин дар навбати худ ба шумораи электронҳо дар қабати электронии атоми нейтралии элемент баробар мебошад. Рақами атомӣ бо ҳарфи Z ишора карда мешавад.

## Ҳамчунин нигаред
* Унсури кимиёӣ
* Ҷадвали даврии унсурҳои кимиёӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Физики ҳастаӣ
Протон

**Протон** (аз ; рамз — p) — зарраи элементарии ядрои атоми ҳидроген. Массаи протон mp = (1,6726485 ±0,0000086)×10-24 г (mp » 1836 me » 938,3 Мэв/с2, ки me — массаи электрон, с — суръати рӯшноӣ ва заряди мусбии электрии е = (4,803242 ± 0,000014) ×10-10 воҳиди заряд дар  системаи СГС. Моменти магнитии протон ба mр = (2,7928456 ± 0,0000011) mя, ки mя — магнетони ядроӣ, баробар аст. Протонҳои озод қисми асосии афканишот ё нурҳои  кайҳониро ташкил медиҳанд. Инчунин антизарра дар нисбати протон антипротон мавҷуд аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Многие известные свойства протона систематически изложены в публикации Particle Data Group. http://pdg.lbl.gov/2009/listings/rpp2009-list-p.pdf
* 
* *[[Резерфорд, Эрнест|Резерфорд Э.]]* Избр. научные труды. Кн. 2 — Строение атома и искусственное превращение элементов, пер. с англ. М., 1972.
* 
* 
* 

Гурӯҳ:Барионҳо
Гурӯҳ:Протон
Ғозӣ (муҳориб)

мини| Ҳамлаҳои Разя (ғозӣ) дар асри 10 Иберия (сабзи тира).
**Ғозӣ** (  — шахсест, ки дар ғазва (ҷанг дар роҳи дин) иштирок мекарданд, ҷанговарони озод, унвони фахрӣ барои мусалмононе, ки бар зидди кофирон меҷангиданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Резван Е.А. Гази // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 52-53. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Гурӯҳ:Ҷиҳод
Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Гурӯҳ:Таърихи Императории Руми Шарқӣ
Гурӯҳ:Рӯҳоният дар ислом
Донишгоҳи Сурбун

**Донишгоҳи Сурбун** (ба ) — донишгоҳ дар шаҳри Порис, пойтахти Фаронса аст, ки баъди ба ҳам пайвастани Донишгоҳи Порис-Сурбун ва Донишгоҳи Пиер ва Морӣ Кюрӣ ташкил шудааст. Ин ду донишгоҳ аз ворисони Донишгоҳи таърихии Сурбун буданд, ки дар соли 1970 мунҳал шуд.

Давлати Фаронса қонуни талфиқи ду донишгоҳро дар таърихи 21-уми апрели 2017 таъйид кард, ва ду донишгоҳ аз оғози соли 2018 расман ба ҳам пайваста ва Донишгоҳи Сурбунро падид оварданд.

## Нигорхона

Акс:Paris-Sorbonne.jpg|пайванд=پرونده:Paris-Sorbonne.jpg
Акс:Paris_75005_Grande_Galerie_de_l'Evolution_20070804.jpg|пайванд=پرونده:Paris_75005_Grande_Galerie_de_l'Evolution_20070804.jpg
Акс:Amphithéâtre_Sorbone.JPG|пайванд=پرونده:Amphithéâtre_Sorbone.JPG


## Эзоҳ

Гурӯҳ:Донишгоҳи Порис
Гурӯҳ:Порис
Гурӯҳ:Донишгоҳҳои ҷаҳон
Гурӯҳ:Донишгоҳҳои бартари ҷаҳон
Муайяди Насафӣ

**Муайяди Насафӣ** (; ? — қарни XII), **Муайидуддини Насафӣ** — и қасидасарои форс-тоҷик, муаллифи «Паҳлавоннома» ва падари Шиҳоби Муайяд.

## Зиндагинома
Аслан аз Насаф буда, дар Самарқанд умр ба cap бурдааст. Шоири дарбори Қapoхониён. Яке аз қасидаҳои Муайидиддуни Насафӣ ба мадҳи Паҳлавон Ҷалолуддин ном ҳоким бахшида шудааст. Бо унвони «Паҳлавоннома» достони қаҳрамоние навиштааст, ки ба ҳамин шахс бахшида шуда, тасвиру васфи қаҳрамониҳои ҷангии ӯро дар бар мегирад. Аз як қитъаи шоир маълум мегардад, ки ӯ қашшоқона умр ба cap бурдааст. Авфӣ дар тазкирааш аз осори шоир як қасида, ду қитъа ва як рубоӣ мисол овардааст. Сӯзании Самарқандӣ, ки ҳамасри Муайудиддуни Насафӣ буд, дар қасидаҳояш аз Муайудиддуни Насафӣ ва достони ӯ «Паҳлавоннома» ёдоварӣ кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шиҳоби Муайяд

**Шиҳоби Муайяд** (), **Шиҳобуддин Аҳмад ибни Муайяди Насафӣ** (; ? — қарни XII) — , ҳаким ва донишманди форс-тоҷик, фарзанди Муайяди Насафӣ.

## Эзоҳ
Изопрениҳо

**Изопрениҳо** — синфи калони пайвастҳои табиӣ, ки дар андомгон аз асиди мевалонат ҳосил мешаванд.

Асиди мевалонат дар микросомаҳои ҳуҷайраҳо ба «ҷузъҳои панҷкарбона»-и сохторашон шабеҳ ба изопрен табдил меёбад. Синтези биологии изопрениҳо раванди пайвастшавии мураттаб (конденсатсия)-и ин гуна воҳидҳои панҷкарбона дар занҷири дарозиаш гуногун мебошад. Дучандшавӣ, занҷирнокӣ, оксидшавӣ, барқароршавӣ ва гурӯҳбандии чунин занҷирҳо боиси гуногунии сохтори изопрениҳо мегардад. Ба изопрениҳо стеринҳо, терпенҳо, стероидҳо, каратоноидҳо, ксантофилҳо, ҳамчунин полиизопреноиҳо — каучуки табиӣ ва гуттаперча мансубанд. Баъзе изопрениҳо аҳаммияти зиёди биологӣ доранд, масалан ҳормонҳои ҳайвонот, рустанӣ ва мавҷудоти дараҷаи паст, баъзе витаминҳо, антибиотикҳо, аттарактанҳо ва ғайра.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 


Гурӯҳ:Химия
Абулфазли Майбудӣ

**Абулфазл Рашидуддини Майбадӣ** (; ? — қарни XII) — ориф, донишманд ва муфассири форс-тоҷик, муаллифи тафсири «Кашфу-л-асрор ва индату-л-аброр».

## Эзоҳ
Атобаки Ҷувайнӣ

**Муайядулмулк Мунтаҷабуддин Бадеъ Атобаки Ҷувайнӣ** (; ? — қарни XII) — муншии маъруф ва соҳиб‏и девони расоили султон Санҷар, муаллифи «Атбату-л-катба».

## Эзоҳ
Абузайд Исфаранҷӣ

**Абузайд Муҳаммад ибни Исмоили Исфаранҷӣ** (? — қарни XII) — донишманд, фақеҳ, муҳаддис ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Соли 1155 зимни сафари Самарқанд ба зиёрати Самъонӣ рафта, ҳангоми мулоқот бо ӯ узри ба зиёрат дер омаданашро бо ду зербайти арабии иншокардаи худ баён кардааст:

Тарҷума:

Тахаллус ва исми нисбати Исфаранҷӣ баргирифта аз Исфаранҷ — яке аз деҳаҳои Суғди нощияи Самарқанд аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Муҳаммад бни Мунаввар

**Муҳаммад бни Мунаввар** (; ? — қарни XII) — ориф, муҳаққиқ ва аз наводагони Абусаиди Абулхайр, муаллифи китоби «Асрору-т-тавҳид фӣ мақомоти-ш-шайх Абусаид».

## Эзоҳ
Абусаъд Муҳаммади Ғонимӣ

**Абусаид Муҳаммади Ғонимӣ** (; ? — қарни XII) — табиъидон ва и форс-тоҷик, муаллифи китоби «Қурозаи табииёт».

## Зинлагинома
Абулҳасани Байҳақӣ ӯро донишманде риёзидон ва соҳиби чанд китоб шиносондааст, аммо аз Абусаъди Ғонимӣ фақат китоби «Қурозаи табииёт» ба ёдгор мондааст, ки онро ба Ибни Сино низ нисбат додаанд.

## Эзоҳ
Муҳаммад ибни Абдулхолиқи Майҳанӣ

**Муҳаммад ибни Абдулхолиқи Майҳанӣ** (; ? — байни солҳои 1180 ва 1190) — дабир, муншӣ, адиб ва и форсизабон, муаллифи рисолаи «Дастури дабирӣ».

## Эзоҳ
Умар ибни Масъуд

**Умар ибни Масъуд** (; ? — қарни XII) — фақеҳ ва мутакаллими ҳанафии форс-тоҷик, ки Муҳаммад Авфӣ дар назди ӯ «Фоиқ»-и Замахшарӣ мехонд.

## Эзоҳ
Абузайди Форсӣ

**Абузайд Ҳасан ибни Убайдуллоҳи Форсӣ** (; ? — қарни XIII) — и форс-тоҷик, муаллифи «ал-Масоилу-л-ҳисобия».

## Эзоҳ
Имодуддини Исфаҳонӣ

**Имодуддин Котиби Исфаҳонӣ** (; ) — ,  ва донишманди форс-тоҷик, муаллифи «Харидату-л-қаср ва ҷаридату-л-аср», «ал-Фатҳу-л-қиссӣ фӣ-л-фатҳу-л-қудсӣ» ва «ал-Барҷу-ш-шомӣ».

## Эзоҳ
Ибни Халликон

**Абулаббос Шамсуддин Аҳ­мад ибни Шиҳобуддин Муҳаммад ибни Иброҳим иб­ни Абубакр ибни Халликон** () — , адиб ва фақеҳи шофеъӣ.

## Зиндагинома
Баъзе донишмандон насаби Ибни Халликонро ба қабилаи Зарзорияи курд ва бархе ба хонадони Бармакиёни Балх пайвастаанд. Падараш фақеҳи маш­ҳур Муҳаммад ибни Иброҳим дар аҳди атобак (ҳо­ким)-и Арбил — Музаффаруддин Гукбурӣ (1190—1232) чанд муддат мударриси мадрасаи Музаффарияи Арбил буд. Ибни Халликон баъди фавти падараш (1213) зери сарпарастии Музаффаруддин Гукбурӣ тарбия ёфта, дар назди донишмандони машҳури Арбил, Мавсил, Ҳалаб, Димишқ, Искандария ва Қоҳира илму дониш омӯхт. 

Ибни Халликон дар Қоҳира бо хо­димо­ни дарбори Айюбиён (1171—1260) — Баҳоудди­ни Заҳир ва Ибни Матруҳ ошноӣ пайдо карда, аввал ноиби қозии шаҳри Қоҳира, баъд дар аҳди ҳу­кумати мамлуки Мисру Шом — Бейбарси I (1260—1278) қо­зии Димишқ таъйин шуд. Соли 1271 Ибни Халликон аз вазифа барканор шуда, то охири умр дар мадрасаҳои «Наҷибия» ва «Аминия» ба тадрис машғул буд. Ибни Халликон бо донишмандону шоирони замонаш Ибни Асир, Ибни Салоҳ, Ҷамо­луд­дин Абдурраҳмони Во­си­тӣ, Муҳам­мад ибни Унайни Ансорӣ, Баҳоуддини Заҳир, Ибни Мат­руҳ, Мутанаббӣ ва дигарон робита пайдо карда, дар сурудани ғазалу дубай­тӣ чирадаст буд.

Аз осори Ибни Халликон танҳо китоби донишномаии ӯ «Вафаёту-л-аъён фӣ анбои абнои-з-замон» боқӣ мондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заҳируддин Муҳаммади Ғазнавӣ

**Заҳируддин Абулмаҳомид Муҳаммад ибни Масъуд Масъудди Ғазнавӣ** (; ? — қарни XII) — ,  ва адиби форс-тоҷик, муаллифи «Кифояту-т-таълим», «Ҷаҳони дониш‏» ва «Эҳёу-л-ҳаққ».

## Эзоҳ
Зоҳидаи Хонанда

**Зоҳидаи Хонанда** (; ? — қарни XII) — хонанда ва ромишгари форс-тоҷик.

## Эзоҳ
Зиндагӣ ва фаъолияти эҷодию иҷрои Зоҳидаи Хонанда дар Ҳироту Ғазна гузаштааст. Асосҳо ва но­зукиҳои шеъру мусиқиро аз падару модараш фаро гирифта буд. Дар сароидани шаклу навъҳои шеърию муси­қӣ ва тарона номвар шуда, дар сурудани ашъори ирфонӣ низ назди дӯстдорони шеъру мусиқӣ эътибори хосса дошт. Ӯ дар санъати сарояндагӣ сабки махсус дошта, ба сун­нат­ҳои деринаи эҷоду иҷрои ҳавзаҳои Хуросону Мо­ва­роун­наҳр низ такя мекард. Муҳаммад Авфии Бу­хороӣ дар китоби «Лубобу-л-албоб» чунин навиштааст: "Дар Ҳарӣ зани мутрибае бо номи Зоҳидаи Хонанда номвар буда. Дар маҷ­лиси Амир Носируддини Санҷарӣ ҳозир буд. Тӯти­сухане, ки чун шакар аз писта равон кар­дӣ, тарбияти қув­вати равон кардӣ ва чун даҳ ангуштро барои мадади қав­лу ғазал дар амал овардӣ, ғоратгари ин­су ҷон кардӣ. Ва он амир ин рубоӣ дар ҳаққи ӯ гуфтааст:

Зоҳидаи Хонанда дар сароидани жанру шаклҳои шеърию мусиқии тарона, қавл, ғазал ва маҷмӯаи мусиқии устодонаи «Хус­равонӣ» дар ҳавзаҳои ҳунарии Ҳироту Ғазна ва берун аз он шуҳрати зиёд дошт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* حدادی‌ نصرت‌الله. فرهنگنامه موسیقی ایران. تهران، ۱٣٧٦ ش
Солмандӣ

**Солмандӣ** — дар ҷаҳон ба мақтаъи болои 65 сол ишора дорад ва бинобарин бахш поёнии чархаи ҳаёти инсон аст. Афроди солманд тавоноии таҷдиди қувои маҳдуде доранд ва беш аз дигар бузургсолон дар маърази беморӣ, синдроумҳо ва касолат ҳастанд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Пиришиносӣ
Сар

thumb|192px|Сари инсон
**Сар** — қисмате аз як ҷондор аст, ки маъмулан шомили гӯшҳо, мағз, пешонӣ, гунаҳо, чона, чашмҳо, бинӣ ва даҳон мешавад, ки ҳар як ба тартиб ба амалкардҳои ҳиссе мухталиф монанди биноӣ, шунавоӣ, бӯёӣ ва чашоӣ кумак мекунанд.

## Эзоҳ


Гурӯҳ:Колбадшиносӣ
Бӯёӣ

thumb|400px|Дастгоҳи бӯёии инсон.
**Шомма**, **қувваи буёӣ**, **ҳисси буёӣ** () — яке аз ҳавоси панҷгонаро гӯянд, ки бӯйро ҳис мекунад. Амали мазкур тавассути аъзои шомма сурат мегирад.

Аъзои шомма дар ҳайвону инсон аз рецепторҳо (дар қисми болои холигии бинӣ ҷой гирифтаанд), торҳои асаби ҳисси ба он марбут (то 20; аз рецепторҳо ба ҷавфи ҷумҷума мераванд), пиёзаки шомма, роҳи буиш (то қишри нимкураҳои калони майна меравад) иборат аст. Ҳангоми дуру дароз ҳис кардани бӯй одам ба он одат мекунад. Зуд пай бурдани бӯй ба ҳарорат, намии ҳаво ва ҳолати системаи асаб вобаста аст. Дар натиҷаи баъзе бемориҳо (мас., зуком) ва пиронсолӣ шомма суст мешавад. Аз ҳад зиёд шудани қувваи буёиро гиперосмия ва заъфи онро гипосмия меноманд: ҳис накардани бӯй аносмия аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 


Гурӯҳ:Идрок
Шунавоӣ

thumb|<div style="text-align: center;">Шунавоӣ</div>
**Шӯнавоӣ**, **сомеъа** — яке аз ҳавоси хамсаро гуянд, ки тавассути он одам ва ҳайвон садоро дарк мекунад. Вобаста ба дараҷаи инкишоф, ҷои зиндагӣ ва ғайра сомеаи ҳайвонот гуногун мешавад. Сомеа бори аввал дар ҳашарот ба вуҷуд омадааст. Ҳамаи ҷонварони муҳрадор низ сомеа доранд; дар ширхурҳо нисоатан тараққи кардааст.

Одам ва ҷонварони дараҷаи оли садоро бо гуши беруниашон қабул карда, тавассути пардаи гӯш ва устухончаҳои сомеа (гӯши миёна) ба ҳалзуни лабиринт (гӯши дарунӣ) медиҳанд. Дар он ҷо лаппиши пардаи асоси нуги асабҳои ҳассоси узви Корти (аз номи гистологи итолиёӣ А. Корти)-ро меангезад ва ангезиш ба мағзи сар дода мешавад. Одам мавҷҳои басомадашон аз 10—20 Гц то 20 кГц ва ромуз аз 100 Гц то 200 кГц-ро қабул карда метавонад. Аз таъсири дуру дарози садои баланд ҳассосияти сомеа паст мешавад. Кӯршабпарак, ромуз ва баъзе паррандагон шакли махсуси сомеа — эхолокасия доранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 


Гурӯҳ:Идрок
Гурӯҳ:Акустика
Гурӯҳ:Ҳиссиёт
Чашоӣ

**Чашоӣ**, **зоиқа**, **маза**, **[[таъм ]]**— яке аз ҳиссҳои панҷгона.

Таъм чаҳор навъ мешавад: турш, шӯр, ширин ва талх. Ҳама гуна таъмҳои дигар дар натиҷаи омезиши ин чаҳор маза пайдо мешаванд. Таъм дар қисмҳои гуногуни забон эҳсос мегардад, мас., нӯги забон — таъми ширин, нӯг ва канорҳои он — таъми шӯр, канорҳо — таъми турш, бехи забон — таъми талх. Эҳсоси таъм дар натиҷаи аксуламалҳои махсуси химиявӣ, ки бинобар таъсири мутақобили моддаҳои мазкур бо ретсепторҳои зоиқа ба вуҷуд меоянд, пайдо мешавад. Тахмин мекунанд, ки ҳар як ретсептор сафедаҳои ниҳоят ҳассос дорад ва онҳо ҳангоми таъсири таъмҳои гуногун сохтори худро тағйир медиҳанд. Ангезиш аз ретсепторҳои зоиқа ба силсилаи асаби марказӣ тавассути торҳои асабҳои забону балъум ва таблӣ интиқол меёбад; онҳо аз ретсепторҳои гуногуни забон манша гирифта, ба мағзи дарозрӯя мераванд, сипас аз ташкилаи тӯрмонанд ва таламус гузашта, ба қишри нимкураҳои калон мепайванданд. Маҷмӯи ретсепторҳои зоиқа, роҳҳои интиқоли ангезиш ва унсурҳои қишрии ҳисси таъм анализатори зоиқаро ба вуҷуд меорад. зоиқа вобаста ба синну сол ё дар мавриди баъзе бемориҳо тағйир меёбад.

Зоиқа бинобар осеби ретсепторҳои марбута, роҳи интиқол ё маркази асабҳое, ки фаъолияти онро идора мекунанд, халалдор мешавад. Ноҷӯриҳои мазкур бинобар бо ҳалолати ғафс пӯшида шудан ё захму илтиҳоб пайдо кардани забон, зарар дидани асабҳои забону балъум, сетора, гумроҳ ва рӯй, омоси майна, осеби косахонаи сар, бемории шуоъӣ падид меоянд. Ба носомониҳои зоиқа ҳисси барзиёд (гипергевзия) ё баръакс, сусти таъм (гипогевзия) ва ё тамоман эҳсос накардани он (агевзия) мансубанд. Ҳангоми дисгевзия (таҳрифи маза) беморон ба истеъмоли оҳак ва гил барин моддаҳо, ки барои одамони солим нафратовар аст, хоҳиш пайдо мекунанд. Дар мавриди парагевзия эҳсоси карахт шудану сих задани забон пайдо мешавад, ки ба ангезаҳои берунӣ вобастагӣ надоранд; онҳо мумкин аст бинобар худталқин низ ба вуҷуд оянд. Таваҳҳумоти зоиқавӣ дар беморони рӯҳӣ ва ҳангоми осеби (ё ангезиши) маркази зоиқавии ҳиссаи чакагии мағзи сар мушоҳида мешавад. Тадқиқи анализаторҳои зоиқавӣ ва ихтилоли зоиқа аҳамияти ташхисӣ дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 


Гурӯҳ:Идрок
Забони гагаузӣ

**Гагаузӣ** як забони туркиест, ки танҳо дар Гагаузия гуфтугӯ мекунанд.
## Эзоҳ
Масъудии Бухорӣ

**Шарафуддин Муҳаммад ибни Масъудии Бухорӣ** (; ? — қарни XII) — , мутафаккир ва ҳакими форс-тоҷик, устоди Разиюддини Нишопурӣ ва муаллифи «Ҷаҳони дониш».

## Эзоҳ
Разиюддини Нишопурӣ

**Разиюддини Нишопурӣ** (; ? — 1201, Нишопур) — фақеҳи ҳанафӣ, ориф,  ва и форс-тоҷик, шогирди Масъудии Бухорӣ, муаллифи «Макориму-л-ахлоқ» ва «Равзату-л-вафо».

## Эзоҳ
Тоҷуддини Зангӣ

**Тоҷуддини Зангӣ** (; қарни XII, Бомиён — 1204, Сарахс) — малики Сарахс (1200—1204) аз хонадони Ғуриён, писари Фахруддин Масъуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 
Гурӯҳ:Ғуриён
Ардашери I Бовандӣ

**Ардашери I Бовандӣ** (; ) — подшоҳи дудмони Бовандиёни Табаристон (1173—1205), фарзанди Ҳасани I Бовандӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
*
Муҳаммади Ғурӣ

**Муиззуддин Муҳаммади Ғурӣ** (; ) — султони хонадони Ғуриён (1173—1206), писари Баҳоуддин Соми I ва бародари Ғиёсуддин Муҳаммади Ғурӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 

Гурӯҳ:Ғуриён
Забони яҳудӣ-урду

**яҳудӣ-урду** (; ) як лаҳҷаи забони ҳиндустонӣ буд, бо он яҳудиёни Бағдодӣ дар ҷазираи Ҳинд, ки дар минтақаҳои Бомбей ва Калкутта зиндагӣ мекунанд, дар охири асри 18 сӯҳбат мекарданд. Ин лаҳҷаест, ки бо хатти ибронӣ навишта шудааст ва барои як қатор адабҳо, аз қабили Индер Сабҳа истифода шудааст. ки дар Китобхонаи Бритониё маҳфуз аст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Забонҳо
*
Урду
Гагаузия

**Гагаузия** ё **Гагауз-Йери**, расман **Воҳиди худмухтори Гагаузия** (**ATUG**), як воҳиди худмухтори ҳудудӣ Молдова мебошад. Мухторияти он барои мардуми маҳаллӣ гагаузҳо, ки туркӣзабон, асосан Православӣ этникӣ пешбинӣ шудааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Вилоятҳои Молдова
Камолгароӣ

**Камолгароӣ** (), **перфексионизм** () — дар равоншиносӣ, вежагии шахсиятест, ки хусусиёти он, бо талоши фард барои беайбунақс будан ва танзими стандартҳое барои болотарин сатҳи амалкард тавсиф мешавад ва бо худ-арзёбии интиқодӣ ва нигароӣ дар мавриди арзёбии дигарон низ ҳамроҳ аст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Равоншиносӣ
Оппенҳеймер (филм)

**«О́ппенҳаймер»** () — филми зиндагиномаи ҳамосӣ ба нависандагӣ ва коргардонии Кристофер Нулон аст, ки дар соли 2023 наворбардорӣ шуд. Нулон филмномаи ин филмро бар асоси китоби «Прометейи амрикоӣ: Пирӯзӣ ва дастовардӣ Роберт Оппенҳаймер» ба риштаи таҳрир даровардааст. Достони филм дар бораи зиндаги Ҷ. Роберт Оппенҳаймер, физикдони назарии амрикоӣ аст, ки ба унвони «Падари бумби атомӣ» шинохта шудааст ва Киллиан Мёрфӣ нақши вайро дар филм бозӣ кардааст. Ин шашумин ҳамкории муштараки Нулон ва Мёрфӣ аст.

## Эзоҳ
Сурату-л-арз

«**Сурату-л-арз**» () — асари ҷуғрофии Муҳаммад ибни Мӯсои Хоразмист, ки солҳои 836—46 ба арабӣ таълиф шуда, дар бораи маҳалли ҷойгиршавии шаҳрҳо, куҳҳо, чашмаҳо, дарёю баҳрҳо ва ҷазираҳо маълумот медиҳад. Дар маъхазҳои асримиёнагӣ бо номҳои «Расму-р-рубъу-л-маъмур», «Расму-л-арз», «Расму-л-маъмур минал билод» низ зикр шудааст. Муаллиф дар боби алоҳида ҷойгиршавии 573 шаҳру маҳалли паси иқлими ҳафтум ва дар боби дигар арзу тӯли 209 кӯҳро бо ҷадвалҳо нишон додааст.

«Сурату-л-арз» дорои чор харита аст. Яке харитаи дарёи Нил буда, дуюмӣ шаклҳои гуногуни хати соҳилҳо мебошад. Ду харитаи дигар ҳанӯз таҳқиқ нашудааст. Муаллиф дар таълифи китоб аз «Дастуру-л-амали ҷуғрофӣ»-и Батлимус истифода бурдааст. «Сурату-л-арз»-ро соли 1926 шарқшинос Г. Мжик аз рӯи дастхате, ки соли 1037 китобат шудааст, ба табъ расонид. Баъзе ҷадвалҳои арзу тӯли ин асар баъди боздиди назари олимон ба «Ҷадвалҳои Толедо» дохил шуданд, ки онҳо дар асри 12 ба лотинӣ тарҷумашуда, дар тамоми Европа шӯҳрат пайдо карданд. .

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Китобхонаҳо аз рӯи алифбо
Баҳоуддин Соми II

**Баҳоуддин Соми II** () — чаҳорумин малики Бомиён (1192—1206) аз хонадони Ғуриён, писари Шамсуддин Муҳаммад ибни Масъуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
*
Ҳусайн ибни Хармил

**Ҳусайн ибни Хармил** (; ? — 1208) — фармондори эронӣ аз хонадони Ғуриён, ки баъдан ҳокими ниммустақили Ҳирот шуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
*