open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мамнӯъгоҳи табиӣ

**Мамнӯъгоҳи табиӣ** (заповедник) гуфта маконеро меноманд, ки дар он ҳамаи омилҳои табий - олами наботот, олами ҳайвонот, дарёю кулҳо дар ҳолати табий ҳифз карда мешаванд.

Шарти асосии ташкили мамнӯъгоҳ ҳифз, нигаҳдорӣ ва барқарор кардани экосистемаҳои табий мебошад. Дар мамнуъгоҳхо тамоми кисмҳои замин дар шакли аслиаш нигоҳ дошта мешаванд. Дар мамнӯъгоҳҳо шикор, чаронидани чорво, буридани дарахтон, чамъоварии рустанихо, истеҳсол ва коркарди сарватҳои табий, гаштугузори одамхо ба чуз гузаронидани корҳои илмию тадкикотӣ манъ аст.
Мамнӯъгоҳҳо дар байни чорабиниҳои умумии ҳифзи табиат ҷои муҳимро ишгол мекунанд. Мавзеъҳое (калонҳачм ва хурд), ки дар ихтиёри мамнӯъгоҳҳо ҳастанд, пурра ва доимй аз ихтиёри хоҷагихо баромада, бо сарватхояшон ба тобеияти онҳо гузаронда мешаванд. Мамнӯъгоҳ ин лабораторияи илмии табиӣ мебошад.
Ҳамаи мавзеъҳои ҳифзкунанда ва ҳифзшаванда - шакли ҳифзи табиии давлатӣ мебошад. Ҳамчунин бояд донист, ки мамнуъгоҳ мавзеъро дар бар мегирад, ки мувофики қонун, урфу одат ё таомул хифз карда мешавад.
Мамнӯъгоҳҳо, вобаста ба вазифаашон, чанд намуд доранд:
мамнӯъгоҳҳои биосферавӣ, давлатӣ, байналмилалӣ, сарҳадӣ, пурра, таҷрибавӣ, таърихӣ, хотиравӣ ва экологӣ.

Шумораи умумии мамнӯъгоҳҳо дар сайёра дар айни замон ба 2850 (танҳо дар ИМА зиёда аз 1615) адад расидааст. Дар собиқ Иттиҳоди Шуравӣ, ки масоҳаташ 1/6 қисми хушкии сайёраро ташкил медод, зиёда аз 140 мамнӯъгоҳ фаъолият дошт ва масоҳати умумиашон ба 10990130 га мерасид. Ҳоло дар Россия 56, Узбекистан 11, Қазоқистон 6, Туркманистон 6, Қирғизистон 6 ва Тоҷикистон 4 мамнӯъгоҳ вуҷуд доранд.

## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Экология
Гурӯҳ:Мамнӯъгоҳҳои табии Тоҷикистон
Манъкунии маъмурӣ

**Манъкунии маъмурӣ** - яке аз усули (тарзи) амалисозии маъмурии муносибатҳои ҷамъиятӣ мебошад, ки субъекти ҳокимияти иҷроия ва шахсони мансабдори он тавассути санадҳои дахлдори худ амалеро ё фаъолиятеро дар доираи ваколати худ манъ менамоянд. Масалан, манъи оббозикунй, моҳидорй, воридшавӣ ба ҳудуди махсус, кӯча ва г.).
## Нигаред низ
* Ҳуқуқ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Мамнӯъгоҳи Ромит

**Мамнӯъгоҳи Ромит** — яке аз мамнуъгоҳҳои тоҷикистон, ки дар ҳудуди ноҳияи Ваҳдат ҷойгир аст.

## Таърих
Соли 1959 дар болооби дарёи Кофарниҳон мамнӯъгоҳи дуюми Тоҷикистон — «Ромит» бо масоҳати 16139 гектар ташкил шуд.

Табиати мамнӯъгоҳ аз мавзеъҳои зебои сабзпуш иборат буда, дар байни ду шохоби пуртуғёни дарёи Кофарниҳон — Сорбою Сардаи Миёна ва пасту баландиҳо чой гирифтааст. Олами гуногуни набототу ҳайвонот, ҷамоаҳо, популятсияҳо ва намудҳои нодиру камёфт, инчунин дар ҳолати муътадил қарор доштани мавзеъҳои ҷангалзор, чаманзори зебо ва намудҳои нодири растанӣ ва ҳайвонҳо ба ҳусни мамнӯъгоҳ ҳусн зам мекунанд.
Вазифаи асосии мамнӯъгоҳ дар ҳолати табиӣ нигоҳ доштани аксарияти қисмҳои табиат ва пурра кардани баъзе
ҷамоаҳо, барқарор ва ҳифзи онҳо мебошад. Дар обҳои тозаю пуртуғёни мамнӯъгоҳ ширмоҳию сагмоҳӣ,
гулмоҳию лаққамоҳӣ, моҳии белбинӣ, дар тахтасангҳою хокрезаҳо, сангрезаҳою хокҳои мулоиму рангоранг микдори зиёди сусмор, агамаи кӯҳӣ, сангпушту хорпушт, морҳои афъӣ, печон, кобра ва гурза, қамчинмор зиндагӣ мекунанд. Мамнӯъгоҳи «Ромит» чун мамнуъгоҳи кӯҳии ҷангалдор намудҳои зиёди паррандагон, аз ҷумла, булбул, саъба, момоҷурғотак, соч, мусича, тазарв, гунҷишки хонагӣ, кабк, кабки дарӣ, кабутар ва намудҳои зоғҳоро ба оғуши худ гирифтааст. Дар таркиби биосенози мамнӯъгоҳ зиёда аз 600—650 намуди ҳашарот, аз ҷумла, шапалакҳои нодир, эндемикӣ ҷой гирифтаанд. Бояд қайд кард, ки асоси бойигарии мамнӯъгоҳ ин мавзеъҳои зебои олами наботот ва намудҳои гуногуни онҳост. Ҷамоаҳои зиёди дарахтӣ, буттагӣ, ки дар дигар қаламрави ҷумҳурӣ кам дучор мешаванд ё тамоман вуҷуд надоранд (аз таъсири одам нобуд шудаанд) дар мамнӯъгоҳи «Ромит» муътадил сабзиш дошта, ба онҳо челонзор, фарқзор, ангатзор, беду булутзор ва албатта бодомзору чормағззор мансубанд. Ҷамоаи бодомзору чормағззор омили муҳими мавҷудияти мамнӯъгоҳ ҳисоб мешавад.
Дар сатҳи муътадил дар кӯҳу кӯҳпораҳо намудҳои зиёди рустаниҳои ғизоӣ, аз ҷумла торон, чукрӣ, сунбул, зира, чойкаҳак, савсан, холмон, намудҳои гуногуни пиёз ва ғайра месабзанд.
Масоҳати калони мамнӯъгоҳро то баландии 2800 м дарёву адирҳо, ҷамоаҳои туту гелос, себу биҳӣ, зардолую олуи ёбоӣ ишгол карда, инчунин рустаниҳои доруворӣ, аз ҷумла, пудина, кифгули калон, тугмагул, зардкаҳак, сапали шутур, мураккабгул, ишим, камол низ кам нестанд.

## Эзоҳ

* http://impulse-tour.com/tourism/tajikistan/zapovedniki-tajikistan.html
* http://eco.tj/nature/r-1.html 
* Национальные парки и природные заповедники 
* http://impulse-tour.com/tourism/tajikistan/zapovedniki-tajikistan.html
* http://eco.tj/nature/eco-7.html 

Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Мамнӯъгоҳҳои табии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Мавзеъҳои табии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҷозибаҳои гардишгарии Тоҷикистон
Октябри соли 2016

## Рӯйдодҳои охирин

## Рӯйдодҳо

### Рӯйдодҳои мавриди интизор

## Эзоҳ
Амонуллоҳ Неъматзода

**Амонуллоҳ Неъматзода** (*Қорӣ Амонуллоҳ Неъматзода*; 5 октябри соли 1935, Обигарм — 6 сентябри соли 2010, Душанбе) — рӯҳонӣ ва шахсияти барҷастаи исломӣ, муфтии Тоҷикистон (1996—1997); раиси Шӯрои уламои Маркази исломии Тоҷикистон (1997—2010).

## Зиндагинома
Амонуллоҳ Неъматзода 5 октябри соли 1935 дар деҳаи Бузургиёни собиқ ноҳияи Обигарм таваллуд шудааст. Маълумоти диниро дар назди волидон, баъдтар дар назди Қорӣ Ҳикматуллоҳ, Эшон Аҳмадхоҷа ва Мавлавӣ Муҳаммадҷони Қӯқандӣ гирифтааст.

## Фаъолият
То соли 1983 ба ҳайси корманди одӣ дар муассисаҳои гуногуни Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Аз соли 1983 то соли 1989 ба ҳайси имоми панҷвақта дар масҷиди ҷомеи ба номи Шоҳмансури шаҳри Душанбе, аз соли 1989 то соли 1993 имоми панҷвақтаи масҷиди ҷомеи ба номи ҳазрати Мавлоно Яъқуби Чархии ноҳияи Рӯдакӣ ва аз соли 1993 то соли 1996 ба ҳайси хатиби масҷиди ҷомеи мазкур кор кардааст. Аз соли 1996 то соли 1997 ба вазифаи Муфтии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва соли 1997 ба вазифаи раиси Маркази исломӣ ва раиси Шӯрои уламои Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуд ва то охири умри худ дар ин вазифа кор ва фаъолият кард.

Амонуллоҳ Неъматзода узви чандин созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла узви Шӯрои адёни Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, узви ҷамъияти Даъваи Олами Исломӣ дар Ҷамоҳирии Арабии Либиё буд.

Хидматҳои Амонуллоҳ Неъматзода ҳамчун сарвари мусулмонони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар пешрафти фаъолияти масҷидҳо, пешгирӣ аз ҳар гуна равияҳои тундраву ифротгаро намоён аст. Тӯли солҳои фаъолияти худ номбурда дар интишори таълимоти мазҳаби ҳанафӣ, боло рафтани маърифати исломӣ, инчунин дар мавриди риояи қонунгузории ҷумҳурӣ аз ҷониби мусулмонон ва иттиҳодияҳои динӣ хидматҳои шоён намудааст.

## Марг
Амонуллоҳ Неъматзода дар синни 75-солагӣ 6 сентябри соли 2010 бар асари бемории саратон аз дунё даргузашт. Ҷанозаи Қорӣ Амонуллоҳ Неъматзода, таърихи 7 сентябри соли 2010 дар рустои Элоки ноҳияи Файзобод ба хок супурда шуд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Рӯҳониёни форсизабон
Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ходимони динии Тоҷикистон
Неъматулло Юлдошев

**Неъматулло Юлдошев** ( Неъматулло Тулқинович Юлдошев; () — ходими давлатии Ӯзбекистон, иҷрокунандаи вазифаи Президенти Ӯзбекистон аз 2 сентябри соли 2016. вакил (2015), раиси Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Ӯзбекистон.

## Зиндагинома
Неъматулло Юлдошев 5 ноябри соли 1962 дар Тошканд таваллуд шудааст. Факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи давлатии Тошкандро хатм кардааст. Дар вақтҳои гуногун дар вазифаҳои муфаттиши калони прокуратураи Олмалиқ (1987—1991); муфаттиши прокуратураи ноҳияи Юнусободи Тошканд (1991—1993); муфаттиши калони прокуратураи Тошканд (1993—1994); прокурори раёсати Прокуратураи Генералии Ӯзбекистон (1994—1999); сардори шуъбаи сарраёсати тафтишотии Прокуратураи генералӣ (1999—2000); сардори Нозироти таъмини амнияти дохилии прокуратураи генералӣ (2000—2003); нозири пешбари хадамоти Мушовараи давлатии Президент оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва назораткунанда (2003—2006); сардори Департаменти мубориза бар зидди ҷиноятҳои вобаста ба андоз, асъор ва қонунигардонии даромадҳои бо роҳи ҷиноӣ бадастомадаи Прокуратураи Генералӣ (2006—2008); муовини прокурори Генералӣ (2008—2011); Вазири адлияи Ӯзбекистон (2011 — 2015).

Моҳи 20 январи соли 2015 бо фармони Ислом Каримов вакили Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Ӯзбекистон таъйин шуда, 

22 январи соли 2015 бо тариқи овоздиҳии пинҳонӣ раиси Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Ӯзбекистон интихоб гардид.

Пас аз марги Ислом Каримов аз 2 сентябри соли 2016 тибқи моддаи 96 Конститутсия иҷрокунандаи вазифаи президенти Ӯзбекистон буд..

8 сентябри соли 2016 дар ҷаласаи якҷояи ҳарду палатаи парлумони Ӯзбекистон дар бораи истеъфои хеш ба манфиати Шавкат Мирзиёев изҳор дошт. . Юлдошев қарори барканории ваколатҳои конститутсионии иҷрокунандаи вазифаи президентро бо набудани таҷрибаи кофӣ дар идоракунии давлат шарҳ дод. .

20 июни соли 2019 бо фармони президент прокурори Генералии Ҷумҳурии Ӯзбекистон таъин шуд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳуқуқшиносон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Ҳуқуқшиносони Ӯзбекистон
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Ӯзбекистон
Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Ӯзбекистон
Президенти Ӯзбекистон

[thumb |230x230px|чап | Шавкат Мирзиёев бо [Эмомалӣ Раҳмон дар Тоҷикистон. 9 марти 2018, шаҳри Душанбе]]
**Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон** — вазифаи ҳукуматдор, сарвари давлат аст, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Ӯзбекистон муайян кардааст.

Аз лаҳзаи таъсиси вазифа 24 марти соли 1990 (ҳамчун Президенти ҶШС Ӯзбекистон) ва то маргаш 2 сентябри соли 2016, Ислом Абдуғаниевич Каримов Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон буд.

## Мақоми конститутсионӣ
Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон роҳбари давлати Ӯзбекистон мебошад.

## Ваколатҳо
 
## Феҳристи президентҳои ҶШС Ӯзбекистон ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Хадамоти матбуоти Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон
* Портали Ҳукумати Ҷумҳурии Ӯзбекистон
* Конститутсияи Ҷумҳурии Ӯзбекистон 
* ДАР БОРАИ ИНТИХОБОТИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ӮЗБЕКИСТОН
* ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ӮЗБЕКИСТОН Дар бораи кафолатҳои асосии фаъолияти президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон 

Гурӯҳ:Феҳристи президентҳо
Гурӯҳ:Президентҳои Ӯзбекистон
Паёмбарон дар ислом

**Набӣ** (араб. نبي — *паёмбар*, шакли ҷамъ: *анбиё, набийун*) — дар ислом.

## Намудҳои паёмбарон
### Набӣ
**Набӣ** (араб. نبي — *пайғамбар, расул, фиристодаи худо*).

### Расул
**[[Расул]]** (араб. رسول — *паёмбар, набӣ*).

### Улю-л-азм
**Улю-л-Азм** (араб. أولو العزم — *қавиирода*).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* *Пиотровский М.Б.* Наби&nbsp;// Ислам: энциклопедический словарь&nbsp;/ отв. ред. С. М. Прозоров.&nbsp;— М.&nbsp;: Наука, 1991.&nbsp;— С.&nbsp;184.

## Пайвандҳо
* Истории о пророках (Видео) 
* Степени и классификация Пророков 

## Сарчашма

Гурӯҳ:Паёмбари ислом
Одам дар ислом

**Одам** () —  бар тибқи эътиқоди адёни иброҳимӣ маншаи тамоми инсонҳо аст. Ибтидо дар биҳишт мезист. Ҳамсари Одам, Ҳавво буд. Чун Одаму Ҳавво, тавассути шайтон фиреб хӯрданд ва аз дарахти мамнӯъа, меваеро хӯрданд, аз биҳишт ихроҷ шуданд. Ин аввалин интиқоми шайтон аз инсон буд, ки боиси ихроҷ Одам аз подшоҳии биҳишт ва таназзули ӯ ба мақоми башарӣ шуд. Пас аз ихроҷи Одам аз биҳишт, аввалин тавбаи инсон аз гуноҳ дар пешгоҳи Худо сурат гирифт, ки дар ниҳоят ин тавбаҳо тавассути Худо пазируфта гардид. Дар ислом, натанҳо Одамро нахустин инсон балки нахустин паёмбар низ медонанд.

## Эзоҳ
Гарри Шендлинг

thumb
**Гарри Шендлинг** ҳунарпешаи амрикоӣ. Яке аз беҳтарини ҳунарпешагони Ҳолливуд.
Аҳмадшоҳи Дурронӣ

**Аҳмадшоҳи Дурронӣ** (), ҳамчунин маъруф ба  **Аҳмадшоҳи Абдолӣ** (; 1723-1773) — ходими давлатӣ, асосгузори давлати Дуррониён. Баъди марги Нодиршоҳи Афшор амири Хуросон гардид. Паштунҳои Афғонистон баъзан ӯро  Baba («падар») ном мебаранд.

## Зиндагинома
Аҳмадхон (баъдан Аҳмадшоҳ) дар Мултон таваллуд шуда, хонаводааш аввал ба Қандаҳор ва баъдан ба Ҳирот кӯч бастааст. Дар лашкаркашиҳои Нодиршоҳи Афшор ширкат намуда, маҳорати ҳарбиашро такмил додааст. Баъди марги Нодиршоҳи Афшор пешвоёни қабилаи абдолӣ дар мазори Шери Сурхи Қандаҳор ҷирга (ҷаласа) ороста, аз миёни як идда довталабони тоҷу тахт Аҳмадшоҳи Дуррониро баргузиданд. Дар аҳди ӯ абдолиён соҳиби имтиёз ва нуфузи махсус гардида, «дуррониён» ном гирифтанд ва худаш ҳамчун «дурри дуррон» шуҳрат ёфт. Аҳмадшоҳи Дурронӣ баробари муттаҳид намудани қабилаҳои парокандаи афғон Калот, Ғазнӣ, Кобул, Пешоварро тобеъ намуд, соли 1750 Балуҷистон, 1753 Кашмиру Панҷоб, 1755 Хуросонро зери итоати худ даровард, дар шимоли Балх, Қундуз, Маймана, Шибурғону Бадахшонро забт кард, ки қаблан мулкҳои Аморати Бухоро маҳсуб мешуданд. Аҳмадшоҳи Дурронӣ давлати азиме бо масоҳати 2 млн км мураббаъ барпо намуд, ки ғайр аз афғонҳо инчунин тоҷикон, ҳазораҳо, балуҷҳо, ӯзбекҳо ва дигар халқу қабилаҳоро фаро меги­рифт, миёни онҳо дуррониҳо соҳиби нуфузу имтиёзи хос буданд. Тариқи мамлакатдорӣ ва ташкили қув­ваҳои низомии Дуррониён ба давлатҳои пешинаи Шарқи Миёна шабоҳат дошт. Забони дарӣ забони расмии Дуррониён буд. Дар аҳди Аҳмадшоҳи Дурронӣ ҳунармандӣ ва савдо дар шаҳру деҳот ривоҷу равнақ ёфта, истеҳсолот рӯ ба тараққӣ ниҳод. Пойтахти аввалаи Аҳмадшоҳи Дурронӣ – Қандаҳор ободу зебо гардида, дар ин ҷо иморати бисёр сохта шуд, ки намунаи онҳо мақбараи Аҳмадшоҳи Дурронӣ мазори «Хиркоми муборак» ҳоло ҳам побарҷост. Аҳмадшоҳи Дурронӣ дар дарбораш аҳли адабу илму ҳунарро ҷамъ оварда, худ шеър менавишт, девони ашъораш соли 1940 дар Кобул нашр шуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Губар, Мир Гулам Мохаммед, «Ахмад-шах — основатель афганского государства», Москва 1959
* Ганковский Ю. В. «Империя Дуррани», Москва 1958

## Пайвандҳо
* Ахмед-шах // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
* Ахмад-шах Дуррани // Казахстан. Национальная энциклопедия.&nbsp;— Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004.&nbsp;— Т.&nbsp;I.&nbsp;— ISBN 9965-9389-9-7.
* Invasions of Ahmad Shah Abdali
* Abdali Tribe History 

Гурӯҳ:Шоҳони Афғонистон
Айюб

**Айюб** ( – баргарданда ба сӯи Худо) — пайғамбар, ки номи ӯ дар Қуръон 4 бор (4:163; 6:84;  21: 83/84; 38:41) ва дар Библия (дар китоби махсус, дар шакли Иов) зикр шудааст. Дар  Сифр ( Китоб)-и Айюби Аҳди қадими Библия қиссаи Айюб ва таҷорубу сабри ӯ ва муҷодалааш бо дӯстон ба тафсил ҳикоят шудааст. 

## Таърих
Аз нигоҳи муфассирон ва муаррихони исломӣ Айюб аз пайғамбарони илоҳӣ, фарзанди Анус, модараш аз насли Лут буд ва дар сарзамини Уси кишвари Адум мезист. Айюб соҳиби фарзандон (дар Библия – 7 писару 3 духтар) ва  молу сарвати бисёр буд. Худо ӯро бо ҳалоку нобуд кардани хонаводаву молу сарваташ ва ба беморӣ мубтало гаштанаш озмуд. Айюб бо сабурӣ ин озмоишҳои Худоро таҳаммул кард. Худо дуоҳои ӯро бипазируфт ва бемориашро бо оби чашмае шифо бахшид, хонаводаашро зинда кард. Баъди он Айюб боз 140 сол (Библия) бизист. Дар хусуси чашмаи Айюб нақлу ривоятҳо зиёд аст, аз ҷумла, дар Бухоро бо номи Чашмаи Айюб  маҳале ҳаст, ки ҷои шифоталабӣ ва сайргоҳи мардум дар идҳову ҷашнҳо, ба хусус Наврӯз будааст. Дар забонҳо, аз ҷумла, тоҷикӣ, «сабри Айюб» масал барои касе аст, ки бисёр ҳавсалаву сабр дорад. Ҳамчунин «сабри Айюб»  дар якҷоягӣ бо «умри Нӯҳ» масал аст, ки дар мавриди пеш омадани кори бас душвор ва вақтталаб зада мешавад. Дар адабиёти ҳам Шарқу ҳам Ғарб дар бораи Айюб ва сабру таҳаммули ӯ ва аз ин тариқ боз расидани ӯ ба мақсадҳояш достону ривоятҳои зиёд навиштаанду гуфтаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Пиотровский М.Б. Аййуб // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 16-17.
* Али-заде, А. А. Аййуб (архив ) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
* М. Б. Пиотровский Аййуб  // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М. : СЭ, 1980—1982. — Т.1, С.52.
* Ибн Касир. Кисас аль-Анбия (Сказания о пророках) // Рассказ о Иове (Аййубе), мир ему.
* Ayyūb / Jeffery A. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed. — Leiden : E. J. Brill, 1960—2005. (платн.)

## Сарчашма
*
Одам

**Одам** () — бар асоси дувумин устураи офариниш дар сафари пайдоиш дар Таврот, аввалин инсон буд. Яҳува ӯро халқ кард то нигаҳбони боғи Адан бошад, аммо одам бо васвасаи мор ва Ҳаво аз меваи дарахти маърифат хӯрд ва бино шуд; Пас Худо, ки бим дошт аз мева дарахти ҳаёт ҳам бихӯрад ва ҷовидон шавад, ӯро ба Замин фиристод. Достони Одам ва Ҳаво бо ёфтаҳои илмӣ дар тазодд аст, зеро насли башар ба як зану шавҳари воҳид намерасад. Пайравони адёни иброҳимӣ ҳамчун яҳудиён, масеҳиён ва мусулмонон, Одамро аввалин инсон маҳсуб мекунанд. Достон ӯ дар Қуръон низ ривоят шудааст.

## Эзоҳ
ҶСП «Норд Азия Металл»

**ҶСП «Норд Азия Металл»** - корхонаи истеҳсолии Ҷамъияти саҳомии шакли пӯшида дар ноҳияи Спитамени вилояти Суғд воқеъ аст.  Таъсис: сентябри соли 2016  
## Таърих
13 сентябри соли 2016 дар ноҳияи Спитамани вилояти Суғд бо иштироки  Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон  Эмомалӣ Раҳмон  расми мавриди баҳрабардорӣ қарор додани корхонаи истеҳсолии Ҷамъияти саҳомии шакли пӯшидаи ҶСП «Норд Азия Металл» баргузор гардид.
ҶСП «Норд Азия Металл»  самараи ҳамкориҳои манфиатбори  доираи соҳибкорону сармоягузорони Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Мардумии Чин мебошад. Сохтмони  корхона  соли  2014  оғоз  гардида барои бунёд ва васлу насби таҷҳизоти муосир дар он беш аз 23 млн. сомонӣ масраф шудааст, ки 11 млн. сомонии онро  арзиши  таҷҳизоту технологияҳои  корхона ташкил медиҳад. Дар корхонаи навбунёд асосан қубурҳо ва профилҳои металии даврашакл ва чоркунҷашакл истеҳсол шуда иқтидори солонааш  60 ҳазор тонна металл мебошад. Ба ҳисоби маблағ  корхона дар як сол  дар ҳаҷми  50 млн. сомонӣ маҳсулот истеҳсол карда  ҳамсола  12 млн сомонӣ андоз месупорад. Ҷамъияти саҳомии пӯшидаи “Норд Азия Металл” аз бинои маъмурӣ ва коргоҳҳои истеҳсолӣ иборат буда шароити мувофиқи корӣ дорад. Баробари мавриди истифода қарор гирифтани ин корхона беш аз 120 нафар соҳиби ҷойи корӣ гардида  2500  сомонӣ ва аз он зиёдтар маош мегиранд. 
## Нигаред низ
* ҶДММ “Фаровон” (Хуҷанд)

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Корхонаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Коргоҳҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ноҳияи Спитамен
Нӯҳ

**Нӯҳ** () — дар ислом аввалин пайғамбар аз миёни пайғамбарони улулазм. Номи Нӯҳ дар бисёре аз оятҳои Қуръон омадааст. Бо номи ӯ Сураи Нӯҳ дар Қуръон ҳаст..

## Нӯҳ дар Қуръон
Ҳазрати Нӯҳ(а) аввалин пайғамбар аз миёни пайғамбарони улул азм аст. Пайғамбарони улул азм иборатанд аз: Ҳазрати Нӯҳ, Иброҳим, Мӯсо, Исо ва Пайғамбари Акрам(с).

Вижагии пайғамбарони улул азм ин будааст, ки ҳамроҳи худ шариати тозае бо худ меовардаанд. Аз ин рӯ, нахустин шариатро ҳазрат Нӯҳ(а) барои мардуми даврони хеш овардааст дар ояти 13 аз сура Шуро мехонем.

«شرع لكم من الدين ما وصي به نوحا و الذي اوحينا اليك و ما وصينا به ابراهيم و موسي وعيسي»

“Оине барои шумо ташреъ кард, ки ба Нӯҳ тавсия карда буд ончиро бар ту фиристодем ва бар Иброҳим ва Мӯсо ва Исо супориш намудем”.

Аз оёти Қуръони Карим истифода мешавад, ки муҳтавои шариат ва дини ҳазрати Нӯҳ(а), даъвати мардум ба тавҳид(яъне Худоро яке донистан) ва таслим дар баробари Худованд, амр ба маъруф ва наҳй аз мункар, мусовот ва адолат, ростгӯӣ ва вафои ба аҳд наҳй аз ширк ва олудагӣ ба фавоҳиш ва мункирот будааст.

Ҳазрати Нӯҳ(а), дорои китоби осмони низ будааст ин китоб номи хоссе надошта аст балки ба номи «китоби Нӯҳ(а)» маъруф будааст ва номида мешудааст. Ба фармуда яке аз муфассирон мақсуд аз «алкитоб» дар ояти 213 сураи Бақара, ки мефармояд:

китоби ҳазрати Нӯҳ (а) аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Пиотровский М.Б.* Нух // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 194-195.
* *Али-заде, А. А.* Нух  // Исламский энциклопедический словарь . — М. : Ансар, 2007.
ҶДММ «Спитамен Ойл»

**ҶДММ «Спитамен Ойл»** - Корхонаи равғанбарории Ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди «Спитамен Ойл» дар ноҳияи Спитамани вилояти Суғд воқеъ аст.
## Таърих
13 сентябри соли 2016 дар ноҳияи Спитаман  бо иштироки  Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон  Эмомалӣ Раҳмон  расми мавриди баҳрабардорӣ қарор додани Корхонаи равғанбарории ҶДММ «Спитамен Ойл» баргузор гардид.
Корҳои сохтмонӣ дар Ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди «Спитамен Ойл» соли 2010 дар минтақаи саноатии Ҷамоати шаҳраки Навкати ноҳия дар асоси шартнома бо ширкати «Кушо» оғоз шуда  дар остонаи таҷлил аз ҷашни 25-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон анҷом ёфтааст.
Кори истеҳсолот дар коргоҳҳои алоҳида ҷараён гирифта аз марҳилаҳои фишордиҳӣ, ҷабидан, доғкунӣ ва бастабандӣ иборат мебошад.
Корхона дорои ду деги бухорӣ ва дегхонаи равғангармкунӣ бо иқтидори 2 млн килокалория дар як соат буда, ҳамчунин анбори захираи ашёи хом барои 12 ҳазор тонна, анборҳои равғани нимтайёр ва тоза барои 150 тонна, инчунин анбори хӯроки чорвою паранда  барои 1000 тонна  дорад.
Тавре иттилоъ дода шуд, дар  ҶДММ «Спитамен Ойл» асосан  коркарди тухмии  техникӣ аз ҳисоби маҳсулоти кишоварзӣ роҳандозӣ шуда барои бунёди он 32 миллион сомонӣ харҷ шудааст.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Корхонаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Коргоҳҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ноҳияи Спитамен
Абудардо

**Абӯдардо Уваймир ибни Молик ибни Қайс ибни Умайяи Хазраҷӣ**, маъруф ба **Абӯдардо** (; номаълум, Мадина — 653, Искандария) — саҳобаи паёмбар Муҳаммад (с).

## Зиндагинома
Абӯддардо (р) аз далермардони саҳоба ва аввалин қозии шаҳри Димишқ дар замони Умар (р) мебошад. Вай яке аз он саҳобагоне аст, ки дар аҳди Расули Худо (с) Қуръонро комилан ҳифз карда буд ва муассиси мактаби тафсирии Шом ба шумор меравад. Аҳли ҳадис 179 ҳадис аз вай ривоят кардаанд.
Абӯддардо (р) соли 32ҳ./652-653м. дар Шом вафот кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Али-заде, А. А.* Абу ад-Дарда (архив ) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
* Abu ’l-Dardāʾ / Jeffery, A. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed. — Leiden : E. J. Brill, 1960—2005. (платн.)

Гурӯҳ:Саҳоба
Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос

**Абӯмуҳаммад Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос** (; 7 сол пеш аз ҳиҷрат/616 м. – Макка, 65 ҳ./684-685 м. – Шом) — аз бузургони саҳоба ва аввалин касе, ки ҳадиси расули Худо (с)-ро китобат намудааст. Абдуллоҳ ибни Амр дар даврони ҷавонӣ ва пеш аз падараш Амр ислом овард ва дар маҷмӯаҳои ҳадисӣ аз вай 700 ҳадис ри­воят шуда, ки 7 ҳадиси он дар Саҳеҳи Бухорӣ ва Муслим омадаанд.

## Зиндагинома
Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос (р) саҳобаи бузург ва аввалин касе аст, ки ҳадиси Расули Худо (с)-ро китобат намудааст. Вай ҳафт сол пеш аз ҳиҷрат дар соли 616-уми милодӣ дар Макка ба дунё омада, дар даврони ҷавонӣ ва пеш аз падараш Амр (р) ислом овардааст.

Абдуллоҳ (р) дар тамоми ғазавот ҳамроҳи Расули Худо (с) ширкат намуда, бо ду шамшер меҷангид.

А. и. А. дар тамоми машоҳид – ғазавот бо расули Худо (с) ширкат намуда, бо ду шамшер меҷангид ва аз зоҳидон ва порсоёни саҳоба ба шумор мерафт. Хабари зуҳду ибодати вай ба паёмбар (с) расид ва он ҳазрат (с) дар ҳадиси машҳуре ба вай фармуд: ***«Ҷисмат бар ту ҳақ дорад, ҳамсарат бар ту ҳақ дорад ва чашмонат бар ту ҳақ доранд…»***.

Аҳли ҳадис аз вай 700 ҳадис ривоят кардаанд. Вай соли 65 ҳиҷрӣ / 684-685 милодӣ дар Шом вафот кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Али-заде, А. А.* Абдулла ибн Амр ибн аль-Ас  (архив ) // Исламский энциклопедический словарь . — М.: Ансар, 2007.
* *Negahban F.* ʿAbd Allāh b.ʿAmr b. al-ʿĀṣ // *Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary* Encyclopaedia Islamica. — Brill.

Гурӯҳ:Саҳоба
Усмон ибни Аффон

**Усмон ибни Аффон ибни Абулъос ибни Умайя** (; соли 574, Макка — 17 июни соли 656, Мадина) — амири муъминон, севумин халифаи рошид дар ислом, яке аз даҳ ёри биҳиштӣ ва мулаққаб ба Зиннурайн.

## Зиндагинома
Усмон ибни Аффон (р) аз он бузургмардоне буд, ки ислом бо онҳо иззат ёфт ва қувват гирифт ва нахустин касе буд, ки бо ҳамсараш Руқайё ба Ҳабаша ҳиҷрат кард. Яке аз корҳои бузург ва мондагори вай дар замони расули акрам (с) муҷаҳҳаз сохтани лашкари Усра бо сесад шутур бо зину ҷулҳояшон ва инфоқи ҳазор динор дар таҷҳизи он аст. Вай дар тамоми ғазавот, ба ҷуз ҷанги Бадр, бо расули Худо (с) ширкат кард ва дар рӯзи ҷанги Бадр ба парастории ҳамсараш Руқайя, ки дар бистари марг қарор дошт, масруф буд. Усмон ибни Аффон (р) пас аз вафоти Умар (р) дар соли 23 ҳ./644 м. ба хилофат расид ва дар айёми хилофаташ Арманистон, Қафқоз, Хуросон, Кирмон, Сиистон, Африқо ва ҷазираи Қубрис фатҳ шуданд ва ҷамъи Қуръонро такмил намуд. Усмон ибни Аффон (р) аввалин касе аст, ки Масҷидулҳаром ва Масҷиди набавиро тавсеа дод ва бар онҳо афзуд, ба азони аввал дар рӯзи ҷумъа амр кард ва шурта – пулисро ба кор бурд. Вай аз расули Худо (с) 146 ҳадис ривоят кардааст. Дар охирин даврони хилофаташ дастаҳои шӯришгар аз Куфа, Басра ва Миср ба Мадина ҳуҷум карданд ва хонаи ӯро ба муҳосира гирифтанд. Онҳо ин нақшаро дар айёми ҳаҷ ба иҷро гузоштанд, ки аксари аҳли Мадина, ба хусус саҳобагони бузург барои адои фаризаи ҳаҷ ба Макка рафта буданд. Шӯришгарон пас аз 40 рӯз муҳосираи хонаи Усмон ибни Аффон (р) аз сари деворҳо гузашта, ӯро дар хонааш ба шаҳодат расонданд, дар ҳоле ки ба хондани Қуръон машғул буд. 

## Мақоми Усммон ибни Аффон дар ислом
Усмон ибни Аффон (р) ду духтари паёмбар (с) – Руқайя ва пас аз вафоти вай Уммикулсумро ба занӣ гирифтааст ва ба ин хотир ӯро Зиннурайн – соҳиби ду нур гуфтаанд. Расули Худо (с) мефармояд: ***«Ҳар паёмбар-ро рафиқе аст ва рафиқи ман дар ҷаннат Усмон аст»*** (Сунани Тирмизӣ, 3698). Паёмбар (с) ӯро пеш аз сулҳи Ҳудайбия намояндаи худ ба Макка фиристод ва овоза шуд, ки онҳо Усмон ибни Аффон-ро куштаанд. Ин буд, ки мардум дар зери шаҷараи Ризвон бо паёмбар (с) байъат карданд ва паёмбар (с) як дасташро бар дасти дигараш зад ва гуфт: ***«Ин аз ҷониби Усмон»***.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* А. Боқизода. *Тафсири навини Қуръони карим*. Д., 2011.

Гурӯҳ:Хулафои рошидин
Гурӯҳ:Саҳоба
Кӯдаки нобиға

[alt=Волфганг Мозарт аз синни 3-солагӣ эҷод мекунад.|thumb|[Волфганг Мозарт аз синни 3-солагӣ эҷод мекунад.]]
**Кӯдаки нобиға**, **вундеркинд** (аз  — *кӯдаки тезҳуш* ё *фав­қулистеъдод*) — кӯдаке, ки қобилият ва майли фав­қу­лодаи ӯ ба ин ё он ришта зуд зуҳур кардааст. Кӯдакони нобиға дар баробари доштани истеъдоди барҷаста ба амалкардҳои олӣ қо­дир ҳастанд ва дар риштаҳои математика, физика, му­си­қӣ, шоҳмот ва ғайра маҳорати фавқулода нишон медиҳанд. Аз ин рӯ, онҳо ба парасторию омӯзиши махсус ва фарқ­ку­нан­да ниёзманданд.

## Хусусиятҳои кӯдакони нобиға
Бархе аз хусусиятҳои кӯдакони нобиға ин гуна та­бақабандӣ шудааст:
* нисбат ба омӯзиш ҳарисанд, босуръат ва ҷиддӣ мео­мӯ­занд ва ҳар мафҳуми печида ё ҷузъиётро зуд аз худ мекунанд;
* ба қудрат, тавоноӣ ё қобилияти кории хеш бовари қатъӣ доранд;
* ҳамеша саргарми китобхонианд, аз хондан лаззат ме­баранд ва бештар китобҳои иттилоотӣ, монанди до­ниш­но­ма­ҳо, фарҳангҳо ва зиндагиномаҳоро бармегузинанд;
* луғати бисёреро ҳифз намудаанд ва калимаҳову исти­лоҳоти хоссеро медонанду ба кор мебаранд, ки фаротар аз синнашон аст;
* дорои рӯҳияи ҳамкорианд ва аз маълумотпазирии баланд бархурдоранд;
* ба арзишҳои маънавию ахлоқӣ пайванданд ва интизо­ми хосси фардӣ доранд;
* кунҷков ва ҷустуҷӯгаранд;
* ҳофизаи шигифтангезе доранд ва бидуни машқи зиёд ҳар амреро зуд ба хотир мегиранд ва ҷузъиётро ба хотир меоваранд;
* доманаи рағбати васее доранд, ки ғолибан дорои мо­ҳияти фикрӣ аст. Саргармӣ ва шавқҳои онон фаротар аз син­нашон аст;
* дорои истеъдоди зебоишиносӣ ҳастанд ва дар баробари зебоиҳо аксуламал нишон медиҳанд.
* эҷодкорӣ ва қувваи тасаввури баланде доранд ва аз ин тариқ барои ҳар масъала роҳи ҳал пайдо мекунанд; ҳа­во­дис ва таҷрибаҳоро ба равишҳои ғайримаъмул шарҳ ме­диҳанд;
* сахткӯш ҳастанд ва дар расидан ба ҳадафҳояшон талошу пофишорӣ мекунанд.

## Табиати кӯдаконии тезҳуш
Бузургтарин масъала барои кӯдакони нобиға, бахусус дар солҳои нахусти мактабхонӣ ин аст, ки онҳо нисбат ба синнашон бештар медонанд ва ҳамин амр сабаби аз ҷониби ҳам­со­ло­ни худ таҳти фишор қарор гирифтани онҳо мегардад. Ин боис мешавад, ки ҳушу кунҷковии онҳо аз рушд боз­монад.

Кӯдакони нобиға ба устодони кордидаву мутахассис эҳтиёҷ доранд, то ки роҳҳои пуршитоби рушди зеҳнӣ, отифӣ ва иҷти­моии ононро бифаҳманд ва битавонанд ба ниёзҳои ғайри­маъ­мулии онҳо посухи муносибе диҳанд. Инчунин онҳо ниёз ба волидайни босабру таҳаммуле доранд, ки пур­сишҳову андешаҳои ғайримаъмули онҳоро баррасӣ кунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Клименко В. В.* Как воспитать вундеркинда  // СПб., «Кристалл», 1996
* Энсик­лопедия «Одарённые дети — будущее России». М., 2001.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Педагогика
Гурӯҳ:Кӯдаки нобиға
Масъулияти интизомӣ

**Масъулияти интизомӣ** - масъулияти интизомй ба ду намуд ҷудо мешавад: - масъулияти умумии интизомӣ; - масъулияти махсуси интизомй. Масъулияти умумии интизомӣ дар
асоси қоидаҳои тартиботи дохилии меҳнатӣ татбиқ карда мешавад. Масъулияти махсуси интизомӣ бошад, бо қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикисгон, оинномаю низомномаҳои интизомй
барои гурӯҳҳои алоҳидаи кормандон муқаррар карда шудааст.
## Нигаред низ
* Масъулияти моддӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Масъулияти моддӣ

**Масъулияти моддӣ** — уҳдадории корманд оид ба ҷуброн намудани зарар, ки бо гуноҳи ӯ ба амволи корфармо расонида шудааст. Корманд вазифадор аст, ки ба амволи корфармо эҳтиёткорона муносибат намояд. Аз ин рӯ, тарафи шартномаи (қарордоди) меҳнатӣ, ки  бинобар иҷрои уҳдадориҳои меҳнатӣ ба тарафи дигар зиён расонидааст, зарарро тибқи қонун бояд ҷуброн намояд.
## Нигаред низ
* Масъулияти интизомӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Масъулияти субсидиарӣ

**Масъулияти субсидиарӣ** — яке аз навъҳои ҷавобгарии шаҳрвандист (гражданист), масъулияти иловагии шахсоне мебошад, ки ҳамроҳ бо қарздор дар назди кредитор (қарздиҳанда) барои иҷрои матлуби ӯҳдадорие, ки дар қонун ва ё шартнома пешбинй шудаанд, доранд. Мувофиқи қонунгузории граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон  аъзои ширкати комил аз рӯи ӯхдадориҳои ширкат ва аъзои кооперативи матлубот аз рӯи ӯҳдадорихо дар ҳудуди ҳиссаи вориднашудаи аъзоҳаққии иловагии ҳар як узви кооператив, соҳибмулки амвол аз рӯи ӯхдадории муассиса хангоми камомади амвол масъулияти субсидиарӣ ба ӯхда мегиранд.
## Нигаред низ
* Масъулият
* Шаҳрванд (шахси воқеӣ)
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Масъулияти шахси ҳуқуқӣ

**Масъулияти шахси ҳуқуқӣ** — шахсони ҳуқуқӣ аз рӯи уҳдадориҳои худ бо тамоми  амволашон масъулият доранд.Тибқи қ.З м.57 Кодекси Граждании Ҷумҳурии Тоҷикисгон муассиси шахси ҳуқукӣ ё молики он аз рӯи уҳдадориҳои шахси ҳуқуқӣ, шахси ҳуқуқӣ бошад аз рӯи уҳдадориҳои муассис  иштирокчӣ) ё молик масъулият надорад.
## Нигаред низ
* Шахси ҳуқуқӣ
* Масъулият
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Матни қонун

**Матни қонун** — ифодаи зоҳирии мазмуни қонун мебошад. Матни қонун аз номи қонун, муқаддима, фаслҳо, бобҳо, моддаҳо, қисмҳои моддаҳо, бандҳо, зарбандҳо, сархатҳо иборат буда метавонад. Дар матни қонун инчунин шакли санад (Конститутсия, қонуни конститутсионӣ, қонун, кодекс), ишора ба Ҷумҳурии Тоҷикистон (давлати Тоҷикистон), имзои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, сана, ҷои қабули қонун ва рақами қайди он, муҳри Президент ҷой карда мешаванд. Матни қонун метавонад, дорои эзоҳот ва замима бошад. Эзоҳот дар ҳолати зарурӣ барои аниқ намудани моҳияти меъёрҳои ҷудогона истифода бурда мешавад. Агар дар қонун ҷадвалҳо, суратҳо, харитаҳо, феҳристҳо, нақшаҳо оварда шаванд, онҳо ба қонун замима карда мешаванд.

## Нигаред
*Вазифаи риояи Конститутсия ва қонунҳо
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Матни саҳеҳ

**Матни саҳеҳ** — дар возеҳият ва саҳеҳии матни шартномаи байналхалқӣ ифода мегардад.

# **Матни саҳеҳ** — матни боэътимод. (Масалан: Ҳадиси саҳеҳ — матни боэътимоди ҳадисҳо мебошад.). Машҳуртарин ҳадиси саҳеҳ - рисолаи «Алҷомеъ-ус-саҳеҳ»-и Имом ал-Бухорӣ мебошад.
## Нигаред низ
* Ҳуқуқ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Масъулият

**Масъулият** — ҷавобгарй. Ҷавобгарии шаҳрвандон, шахсони мансабдор барои содир намудани ягон амал ё барои содир накардани он ё ягон ӯҳдадорй, ки онро шахс бояд содир мекард. Ҷавобгарии маъмурй, ҷавобгарии гражданӣ, ҷавобгарии ҷиноӣ, ҷавобгарии моддӣ, ҷавобгарии молиявӣ ва ғайра аз навъҳои ҷавобгарӣ мебошанд.
## Нигаред
* Шахси ҳуқуқӣ
* Шаҳрванд (шахси воқеӣ)
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Мафия

**Мафия** — (аз калимаи итолиёвии «Mah(b)ia») - ташкилоти пинҳонии ҷиноятӣ дар Италия мебошад. Он дар ҷазираи Ситсилия пайдо шудааст. Усулҳои тарсоиидаи, зӯрӣ, кушторро барои бартараф намудани душманони худ истифода мекунад. Дар солҳои бистум дар шаҳрҳои бузурги Италия паҳн гашта буд. Дар замони муосир истилоҳи *мафия* ҳамчун калимаи ҳаммаънои ҷинояткории муташаккилона истифода карда мешавад.
## Нигаред низ
* Ҳуқуқ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Марги табиӣ

**Марги табиӣ** - марге, ки ба ягон зӯроварӣ ё фалокат алоқа надорад.
## Нигаред низ
* Ҳуқуқ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Маркази ислоҳӣ

**Маркази ислоҳӣ (табъидгоҳ)** — навъи муассисаи ислоҳӣ буда, дар он ҷо - дар Маҳбас ашхоси ба ҷазои маҳдуд кардани озодӣ маҳкумшуда ҷазоро адо мекунанд. Ашхосе, ки нисбатба онҳо маҳдудкардани озодӣ тибқи тартиби иваз кардани намуди дигари ҷазо таъйин шудааст, метавонавд барои адои ҷазо ба марказҳои ислоҳӣ (табъидгоҳ) фиристода шаванд. Ашхосе, ки ҷазоро дар намуди маҳдуд кардани озодӣ адо мекунанд, бидуни иосбонон (қаровулон) нигоҳ дошта мешаванд, вале таҳти назорат буда, вазифадоранд:
* талаботи Қоидаҳои тартиботи дохилии маркази ислоҳиро (табъидгоҳ)-ро қотеона риоя кунанд;
* дар он ҷое, ки маъму рияти маркази ислоҳӣ (табъидгоҳ) фирисгодааст, кор кунанд;
* ҳамеша дар ҳудуди сарҳади маркази ислоҳӣ бошанд ва бидуии иҷозати маъмурият онро тарк накунанд;
* чун қоида, дар хобгоҳҳои махсуси барои маҳкумшудагон таъйингардида зиндагӣ карда, онро бидуни иҷозати маъмурияти маркази ислоҳӣ (табъидгоҳ) шабона тарк накунанд;
* бидуни пардохти маош дар ободонии бино ва ҳудуди маркази испоҳи (табъидгоҳ) тибқи тартиби бонавбат, дар вақгҳои ғайрикорӣ ва мӯҳяати на саҳ 278 бештар аз ду соат дар як ҳафта иштирок кунанд;
* ҳуҷҷати шаҳодатдиҳандаи шахсии намунаи муқарраршуда дошта бошанд.
## Нигаред низ
* Маҳбас
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Маҳбас

**Маҳбас** (**ҳабсҳона, маҳкама, зиндон**) — ҷоест, ки дар он шахсоне, ки барои ҷиноятҳои махсусан вазнин ба муҳлати зиёда аз даҳ сол ба маҳрум сохтан аз озодӣ ва ё дар ҳолатҳои ретсидиви махсусан хавфнок маҳкум шудаанд, қисми муҳлати ҷазои таъйиншуда, вале на зиёда аз панҷ соли онро адо мекунанд, инчунин маҳкумшудагоие, ки ба маҳбас барои вайрон кардани тартиби муқарраргардидаи адои ҷазо дар колонияҳои ислоҳии низомҳои умумӣ, пурзӯр, сахт ва махсус ба мӯхдати то се сол гузаронида шудаанд, нигоҳ дошта мешаванд.

Дар маҳбасҳо низомҳои умумӣ ва сахт муқаррар карда мешаванд. Дар низоми сахт маҳкумшудагоне, ки ба ҳамин маҳбасҳо дохил шудаанд ва маҳкумшудагоне, ки аз низоми умумӣ гузаронида шудаанд, нигоҳ дошта мешаванд.
Маҳкумшудагон дар маҳбас дар камераҳои умумии қулфшаванда нигоҳ дошта мешаванд. Дар ҳолатҳои зарурӣ бо қарори асосноки сардори маҳбас ва розигии прокурори дахлдор
маҳкумшудагон метавонацц дар камераҳои яккаса нигоҳ дошта шаванд. Инчунин дар алоҳидагӣ ва аз якдигар ҷудо маҳкумшудагони зерин нигоҳ дошта мешаванд: маҳкумшудагоне, ки аз колонияҳои ислоҳӣ гузаронида шудаанд; маҳкумшудагоне, ки дар маҳбас барои иҷрои корҳои хидматрасонии хоҷагӣ мононда шудаанд. Гаштугузори маҳкумшудагоне, ки дар маҳбас нигоҳ дошта мешаванд, тибқи нақша, рӯзона, дар фазои кушод, дар қисми махсус таҷҳизонидашудаи ҳудуди маҳбас, ҳар як камера дар алоҳидагӣ гузаронида мешавад. Ба маҳкумшудагоне, ки дар маҳбаси низоми умумй мебошанд, иҷозат дода мешавад, ки:
* маблағи дар ҳисобномаҳои шахсӣ доштаашонро барои хариди озуқаворӣ ва маводи мавриди ниёз бе маҳдудият харҷ намоянд;
* дар тӯли сол ду мулоқоти кӯгоҳмуддат ва ду мулоқоти дарозмуддат дошта бошанд; 
* бе махдудият фирисгода, дастовез ва баста гиранд;
* аз гаштугузори ҳамарӯза бо давомнокии ду соат истифода баранд.

Ба маҳкумшудагоне, ки дар маҳбас дар низоми сахт қарор доранд, иҷозат дода мешавад, ки:
* барои харидории озуқаворӣ ва маводи мавриди ниёз маблаги дар ҳисобномаҳои шахсӣ доштаашонро бе маҳдудият харҷ намоянд;
* бе маҳдудият фиристода, дасговез ва басга гиранд;
* дар тӯли сол ду мулоқоти кӯтоҳмуддат дошта бошанд;
* аз гаштугузори ҳамарӯза бо давомнокии як соат истифода баранд.
## Нигаред низ
* Зиндон
* Маҳбус
* Маркази ислоҳӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Маҳбус

**Маҳбус** — ашхоси бо ҳукми айбдории суд ба ҷазои маҳрум сохтан аз озодӣ маҳкумшуда ҷазоро дар колонияи ислоҳии низоми умумй, пурзӯр, сахт ва махсус ё дар маҳбасхона адокунандаро гӯянд. Маҳбус дар муассисаҳои номбаршуда дар низоми муайян нигоҳ дошта мешавад, ки он (низоми иҷро ва адои ҷазо) аз дараҷаи барои ҷамъияг хатарнокии ҷинояти содиршуда, шахсият ва рафтори он марбут аст.
## Нигаред низ
* Маҳбас
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Масуният

**Масуният** — (аз калимаи лотинии  immunitas  - озод кардан аз ягон ҳолат) - озод кардани доираи махсуси субъектҳои ҳуқуқ аз таҳти амали меъёрҳои умумй мебошад. Дар ҳамин мазмун масунияти давлатӣ, масунияти дипломатӣ, парлумонӣ, президентӣ, судӣ ва ғ. вуҷуд доранд.
## Нигаред низ
* масунияти давлатӣ
* масунияти дипломатӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Ховалинг

**Ховалинг** — деҳа, маркази маъмурии ноҳияи Ховалинг. Аҳолиаш — 10 906 нафар (2017), тоҷикон.

## Мардум

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2


Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ховалинг
Гурӯҳ:Ҷамоати Ховалинг
Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон

alt=Маросими ба имзо расидани Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон 9 марти соли 1996 дар шаҳри Душанбе|thumb|405x405px|Маросими ба имзо расидани Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон 9 марти 1996 дар шаҳри Душанбе
**Аҳдномаи ризоияти ҷомеъаи Тоҷикистóн** — яке аз ҳуҷҷатҳои сиёсие, ки баҳри сулҳ, ваҳдат ва таҳкими истиқлоли Тоҷикистон дар таърихи 9 марти соли 1996 дар шаҳри Душанбе ба имзо расидааст.

## Баимзорасии аҳднома
Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистонро Президенти Тоҷикистон, Раисони палатаҳои парламенти кишвар (Маҷлиси Олӣ) ва роҳбарони 32 ҳизби сиёсӣ, ҳаракатҳои ҷамъиятию динӣ, илмию эҷодӣ ва иттиҳодияҳои ҷамъиятии маданию миллӣ имзо намудаанд. Мақсади Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистонро бунёди иттиҳоди иҷтимоию сиёсӣ ва миллии тамоми бошандагони Тоҷикистон, ҷомеаи кушода, озод ва гуногунандешӣ ташкил медод. Вазифаҳои асосии Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон ба таври зайл муайян гардида буданд: ба даст овардани сулҳ миёни шаҳрвандон, ризояти миллӣ ва ҷамъиятӣ дар ҷомеа; таъмини бартарии ҳуқуқу озодии инсон нисбат ба ҳама арзишҳои дигар; таъмини бартарии Сарқонун ва меъёрҳои ҳуқуқии маъмул. Инчунин дар матни Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон қоидаҳои асосӣ, уҳдадориҳои ширкатдорони он, тартиби амалӣ сохтани шартнома, масъулияти ширкатдорони Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон дар амалӣ гаштани он ва тартиби ба воқеият табдил ёфтани мақсадҳо ва вазифаҳои Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон бо низоми муайян мавриди таҳлил ва таркиб қарор гирифтаанд.
  
Дар аввал ба Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон, асосан роҳбарони ташкилотҳои сиёсӣ ва ҷамъиятие имзо гузоштанд, ки бо ҳукумат дар муқовимат қарор нагирифта буданд ва онҳо аз бисёр ҷиҳатҳо бо мақомоти ҳокимияти давлатӣ дар ҳамбастагӣ фаъолият доштанд. Инчунин роҳбарони ташкилотҳои зиёди ғайрисиёсӣ ба Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон имзо гузоштанд. Баъдтар, дар раванди амалисозии ҳадафҳои Созишномаи барқарор намудани сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ва таъмини минбаъдаи ваҳдати миллӣ иттиҳодияҳои мухолифини ҳукумат низ ба Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон шарик гардиданд. Онҳо кӯшишҳо ба харҷ медиҳанд, ки ризоят ва ваҳдати ҷомеаи Тоҷикистон таъмин бошад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Движение национального единства и возрождения Таджикистана. Д., 1997;
* Изҳорот дар бораи истиқлоли давлатии Ҷум­ҳурии Тоҷикистон // Cадои мардум. 1991;
* Конституция Республики Таджикистан. Д., 2003;
* Общее соглашение об установлении мира и национального согласия в Таджикистане. Д., 1997.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Аҳдномаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1996
Гурӯҳ:9 март
Маҳкумшуда

**Маҳкумшуда**  — шахсе, ки бо ҳукми айбдории додгоҳ ба ягон ҷазои ҷиноятӣ (ҷарима,  мусодираи амвол, маҳдуд кардани озодӣ, аз озодӣ маҳрум сохтан ва маҳкум шудааст. Бо баробари баровардани ҳукми айбдории додгоҳ баъзе ҳуқуқ ва озодиҳои маҳкумшуда қатъ шуда, баъзеи онҳо маҳдуд мешаванд. Ҳаҷми ҳуқуқ ва озодиҳои қатъ ва маҳдудшуда аз навъи ҷазои ҷиноятии таъйиншуда вобаста аст.
## Нигаред низ
* Бадарға
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Маҷлисҳои ҳукумат

**Маҷлисҳои ҳукумат** – маҷлисҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон  шакли асосии фаъолияти Ҳукумати ҶТ мебошад. Маҷлисҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳе камаш як маротиба гузаронида мешаванд ва дар сурате салоҳиятнок ҳисоб мегарданд, ки агар дар онҳо камаш аз се ду ҳиссаи аъзои  укумати ҶТ иштирок дошта бошанд.

Дар маҷлисҳо масъалаҳое, ки ба салоҳияти Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тааллуқ доранд, баррасй мешаванд. Дар Маҷлисҳои Ҳукумати ҶТ қарорҳо бо тарафдории аксарияти шумораи умумии аъзои Ҳукумати ҶТ қабул мешаванд. Дар маҷлисҳои Ҳукумати ҶТ шахсони дигар низ ҳуқуқ доранд мутобиқи тартиби муқарраркардаи Ҳукумати ҶТ иштирок намоянд. Ҳукумати ҶТ метавонад маҷлисҳои пӯшида гузаронад.
Тартиби тайёр кардан ва гузаронвдани Маҷлисҳои Ҳукумати ҶТ мугобиқи Дастури Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки онро Ҳукумати ҶТ тасдиқ мекунад, сурат мегирад. Маҷлисҳои Ҳукумати Тоҷикистонро Раиси Ҳукумати ҶТ ё бо супориши ӯ Сарвазири ҶТ мегузаронад. Рафти маҷлисҳои Ҳукумати ҶТ ва қарорҳои он бо тартиби муқарраркардаи Ҳукумат аз тариқи воситаҳои ахбори умум пахш мегарданд (моддаи 23 Қонуни Конститусионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 12 майи с. 2001).
## Нигаред
*Ҳуқуқ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳокимияти иҷроияи Тоҷикистон
Масунияти давлатӣ

**Масунияти давлатӣ** — имконнопазир будани амалигардонии ҳокимият аз ҷониби як давлат дар муносибати дигар давлат мебошад («баробар аз болои баробар ҳукмронй карда наметавонад»). Аз масуният, пеш аз ҳама, худи давлат, мақомот ва амволи он истифода мебарад. Чунин намудҳои масунияти давлат ҷудо карда шудааст: судӣ, аз таъминоти пешакии даъво, иҷроиши қарорҳои судӣ (арбитражӣ).
## Нигаред низ
* Масунияти дипломатӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Мафҳумҳои хидмати давлатӣ
Масунияти дипломатӣ

**Масунияти дипломатӣ** — ҳуқуқҳо ва имтиёзҳои махсусе мебошанд, ки ба  намояндагии хориҷӣ, сардорон ва кормандони онҳо дар кишвари мавқеъгирифта пешниҳод карда мешавад. Мақсади асосии масунияти давлатӣ ба вуҷуд овардани шароити мусоид барои аз ҷониби онҳо амалӣ гардонидани вазифаҳояшон мебошад. Дар асоси Конвенсияи Вена оид ба муносибатҳои дипломатӣ аз соли 1961 масунияти дипломатӣ ба чунин қисмҳо
тақсим мешавад:
 
1. **Масунияти намояндагии дипломатӣ** – дахлнопазирии манзили намояндагии дипломатӣ, амвол ва воситаҳои ҳамлу нақл, почта ва бойгонӣ; масунияти андозӣ; ҳуқуқ ба муносибати бемонеаи намояндагӣ бо давлат ва намояндагии давлати худ;

2. **Масунияти шахсии ҳайати дипломатӣ ва оилаи онҳо** - дахлнопазирии шахсият, манзил; масуният аз юрисдиксияи (доираи ҳуқуқи) ҷиноятии давлати мавқеъгирифта, аз юрисдиксияи (доираи ҳуқуқӣ) гражданӣ ва маъмурӣ дар муносибат оид ба масунияти андозӣ.
## Нигаред низ
* Масунияти давлатӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Мафҳумҳои хидмати давлатӣ
Масунияти консулӣ

**Масунияти консулӣ** — дар муносибати шахсони мансабдори консулӣ, аъзои оилаи онҳо, инчунин амволи онҳо истифода набурдани чораҳои маҷбурии судӣ, маъмурӣ ва андозии мақомотҳои давлати мавқеъгирифта ифода меёбад.  Дар асоси Конвенсияи Вена оид ба муносибати консулӣ аз соли 1963 манзиле, ки муассисаи консулӣ дар он қарор дорад, бойгонй, ҳуҷҷатҳо ва муқотибаи расмии муассисаи консулӣ дахлнопазиранд. Шахсони мансабдори консулӣ мӯҷиби ҳабс кардан, ҳабси пешакӣ нестанд, ба истиснои қарори суд дар ҳолати содир намудани ҷиноятҳои вазнин. Сардори муассисаи консулӣ аз масуниятҳои ба агенти дипломатӣ монанд истифода мебарад.
## Нигаред низ
* Масунияти дипломатӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Мафҳумҳои хидмати давлатӣ
Маҷлисҳои вакилони халқ

**Маҷлисҳои вакилони халқ** — мақомоти намояндагии маҳаллӣ дар вилоят, шаҳр ва ноҳия буда, онро Раис роҳбарӣ мекунад. Раисро, ки вакили Президент мебошад, худи Президенти ҶТ таъйин мекунад. Вакилони Маҷлисҳои вакилони халқ ба муддати 5 сол интихоб мешаванд (моддаи 77 Конститутсияи ҶТ). Ваколатҳои Маҷлисҳои вакилони халқ дар Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳокимияги давлатӣ дар маҳалҳо» аз 1 декабри соли 1994 муқаррар шудааст. Маҷлисҳои маҳаллӣ буҷети маҳаллй
ва ҳисоботи иҷрои онро тасдиқ мекунад, роҳҳои инкишофи иқтисодию иҷтимоии маҳалро муайян менамояд, андоз ва пардохти маҳаллиро мувофиқи қонун муқаррар мекунад, дар доираи қонун тарзи идора ва ихтиёрдории моликияги коммуналиро муайян менамояд ва ваколатҳои дигареро амалӣ месозад, ки Конститутсия ва қонунҳо муайян кардаанд.
## Нигаред низ
* Мақомоти маҳаллии намояндагӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳокимияти маҳаллӣ дар Тоҷикистон
Иқтисоди Туркманистон

**Иктисоди Туркманистон** дар миёни давлатҳои ҷаҳон аз руи хачми ММД ҷойи 94-ро ишғол менамояд, ки он баробар ба 45 млрд доллар мебошад. Асоси иқтисодиёти Туркманистонро соҳаҳои гуногуни саноат аз ҷумла Комплекси сузишворӣ — энергетики, саноати бофандаги, кимиёвӣ, металлурги ва киштисозӣ ташкил медиҳанд.

## 1.Комплекси сузишворӣ — энергетики
Комплекси сузишворӣ — энергетики аз соҳаи истихроҷи газу нафт ва энергетика иборат аст.
Мувофиқи маълумотҳо аз 1.10.2011 ҳаҷми умумии захираҳои геологии сузишвори ба 71,2 млрд т. ва захираи газ ба 25,213 трлн м3 баробар аст. Дар соли 2012 истихроҷи газ зиёда аз 75 млрд м3 -ро ташкил кард, ки аз он 60 млрд м3 ба содирот равона шуда буд. Дар ояндаи наздик Туркманистон метавонад истихроҷи газро дар як сол ба180 млрд м3 расонад ва 80 % -и онро ба содирот равона созад, чун ки дар дохили ҷумҳури ниёз ба газ кам аст. То соли 2008 харидори асосии гази Туркманистон Русия буд, вале соли 2016 Газпром харидори намудани гази Туркманистонро қатъ намуд. Газ асосан ба Осиёи марказӣ, Гурҷистон ,Украина ва Эрон содирот карда мешавад.

## 1.1.Сохаи коркарди нафт
Истихроҷи нафт назар ба соли 1990 40 % зиёд гардида, имрўз бошад 10 млн т. нафт истихроҷ карда мешавад ва аз ин миқдор 6,5 млн т. ба содирот нигаронида шудааст. Корхонаи истихроҷи нафт «Туркменнефт» мебошад. Мувофиқи маълумоти ширкати Лукойл захираҳои нафтии Туркманистон ба 400 млн тонн баробар аст. Содироти нафт тавасути нақлиёти баҳри, роҳи оҳан анҷом дода мешавад. Содироти газ бошад тавасути қубурҳои газӣ дар шимол ва ғарб ба роҳ монда шудааст.

## 1.2.Электроэнергетика
Дар ҳудуди Туркманистон 10 НБО бо иқтидори 3984 МВт фаъолият мекунанд. Азбаскит тавозуни сузишвори қариб пурра аз гази табии иборат аст, қувваи барқ содирот карда мешавад. Ќувваи барқ ба Эрон, Афғонистон, Туркия ва Тоҷикистон содирот мешавад.

## 2.Кишоварзӣ
Дар соҳаи хоҷагии қишлоқ пахтакорӣ, парвариши ғалладона махсусан гандум нақши муҳимро мебозанд. Дар соҳилҳои Амударё шоликорӣ ба роҳ монда шудааст. Шоликорӣ даромади асосии деҳконон мебошад. Майдони обёри шуда айни замон 1.5 млн гектар ва масоҳати умумии заминҳои кишоварзӣ 39 млн гектар аст.
Пахтакори яке аз соҳаҳои асосии кишоварзии мамлакат ба ҳисоб меравад. Майдони умумии кишти пахта дар соли 2012—550ҳ гектаро ташкил медод. Дар соли 2012 — 1млн 235ҳ. тон пахта ҷамъовари карда шуд. Инчунин парвариши меваю сабзавоти гуногун дар Туркманистон хеле хуб ба роҳ монда шудааст.

## 3.Металургия ва киштисози
Металургия ва киштисозӣ
	Соли 2009 дар мамлакат аввалин заводи металлурги ба фаъолияти шурӯъ намуд, ки дар он истеҳсоли маҳсулоти сохмони аз ҷумла арматур ба роҳ монда шудааст.
Дар моҳи майи соли 2012 байни Хадамоти давлатии нақлиёти баҳрии Турманистон ва ширкати Олмонӣ Inros Lackner AG созишнома барои сохтмони заводи киштисозӣ баста шуд.

## Эзоҳ