Хабарҳои бардуруғ

мини|350x350пкс|Карикатура, соли 1894
**Хабарҳои** **бардуруғ** ( **инчунин бо номи хабарҳои қалбакӣ**,**дурӯғин** **ё "фейк"** маълуманд) —  як фиреби иттилоотӣ ё паҳн кардани қасдании маълумоти дуруғрасонӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва ВАО-и анъанавӣ бо мақсади гумроҳ кардан ва ба даст овардани фоидаи молиявӣ ё сиёсӣ мебошад . Муаллифони хабарҳои бардуруғ аксар вақт аз сарлавҳаҳои ҷолиб ё ҳикояҳои комилан сохта барои афзоиши шумораи хонандагон ва иқтибосҳо истифода мебаранд. Фоида ба монанди принсипҳои кликбейт ба даст оварда мешавад ва аз даромади таблиғотӣ, ки новобаста аз дурустии маводҳои нашршуда, ба даст оварда мешавад. Дастрасии осон ба даромади таблиғотӣ, афзоиши поляризатсияи сиёсӣ ва паҳншавии ҳамаҷонибаи шабакаҳои иҷтимоӣ боиси паҳншавии хабарҳои бардуруғ шудааст. Имконияти ҷойгир кардани вебсайтҳои беном, ки мундариҷаи муаллифони беном ё тахаллусро нашр мекунанд, таъқиби чунин манбаъҳоро барои маълумоти дуруғрасонӣ ё тӯҳмат душвор мегардонад     .
Хабарҳои бардуруғ метавонанд шаклҳои гуногун дошта бошанд  . Кликбейт барои ба вуҷуд овардани кунҷковӣ бо сарлавҳаҳои ҷолиб, одатан барои афзоиши даромади таблиғотӣ истифода мешавад  . Маълумоти дезинформация барои гумроҳ кардани мардум равона шудааст, аммо хабарҳои бардуруғ инчунин метавонанд танҳо маълумоти бардурӯғ бошанд, новобаста аз ангезаи он. Хабарҳои қалбакӣ инчунин метавонанд дар шакли тасаввуроти нодуруст, қаллобӣ, пародияҳо, ҳаҷвияҳо, овозаҳо ё шаклҳои дигар пайдо шаванд  .

Якчанд таҳқиқот нишон доданд, ки ҳар як шахс, новобаста аз синну сол, ҷинс ё таҳсилот, дар муайян кардани хабарҳои бардуруғ душворӣ мекашад. Муайян кардани хабарҳои бардуруғ одатан тавассути санҷиши далелҳо имконпазир аст. Яке аз сабабҳои паҳн шудани хабарҳои бардуруғ дар шабакаҳои иҷтимоӣ набудани санҷиши далелҳо аз ҷониби корбарон аст, ки дар чунин ҳолатҳо барои арзёбии маълумот ба андешаи коршиносон ниёз доранд. Маориф ва саводнокӣ барои мубориза бо паҳншавии хабарҳои  бардуруғ муҳиманд  .

Аксар вақт, хабарҳои бардуруғ аз ҷониби одамоне паҳн карда мешаванд, ки мехоҳанд «махсус» бошанд, кӯшиш мекунанд, ки таваҷҷӯҳи ҳамаро ҷалб кунанд, аммо дар фаъолиятҳои муқаррарии худ онҳо барои ҷомеъа таваҷҷӯҳ надоранд ва аз одамони атрофашон фарқ намекунанд .

## Таъриф
"Хабарҳои  бардуруғ" ҳамчун хабаре муайян карда мешавад, ки "пурра сохта ва бофташуда барои фиреб додани хонанда бо мақсади афзоиши трафик ва фоида" аст . Хабарҳои ҳаҷвӣ ё мазҳакавӣ аз муболиғаҳо ва унсурҳои тахайюлӣ истифода мебаранд, аммо барои танқид ё масхара кардани афкор ё одамон бо тарзи ҳаҷвӣ ё кинояомез пешбинӣ шудаанд   . Гарчанде ки хабарҳои ҳаҷвӣ ва мазҳакавӣ асосан барои фароғат кардани одамон истифода мешаванд, он инчунин метавонад одамонро гумроҳ ва таълим диҳад ва баъзеҳо чунин хабарҳоро ҳамчун маълумоти воқеӣ қабул мекунанд ва онро минбаъд паҳн мекунанд  . Баъзе олимон бар он ақидаанд, ки ҳаҷв бояд аз хабарҳои бардуруғ алоҳида баррасӣ карда шавад, зеро ҳаҷв барои фароғат истифода мешавад, барои огоҳ кардан пешбинӣ нашудааст ва фарз намекунад, ки касе маълумотро ҷиддӣ қабул мекунад  .

## Эътироф
мини|Инфографикае, ки аз ҷониби IFLA дар бораи чӣ гуна рад кардани хабарҳои бардуруғ нашр шудааст
Федератсияи байналмилалии ассотсиатсияҳо ва муассисаҳои китобхона (IFLA) 8 роҳи муайян кардани хабарҳои бардуруғро дар интернет пешниҳод мекунад.

Донистани усулҳои истифодашуда барои эҷоди хабарҳои бардуруғ метавонад ба шумо дар муайян кардани он ба осонӣ кумак кунад  . Дар мақолае, ки 9 марти соли 2021 нашр шуд, оҷонсии онлайни Texterra баъзе аз маъруфтарин хабарҳои бардуруғро дар интернет ва чӣ гуна муайян кардани онҳоро қайд кард  .

**Сарлавҳаҳои хабарҳои қалбакӣ** бо хусусиятҳои муайяни забонӣ тавсиф карда мешаванд. Онҳо дорои ҳассосият, иғвоангезӣ, фитна, номуайянӣ ё зиддияте мебошанд, ки бояд хонандаро ҷалб кунанд. Пас аз гузаштан ба матни мақола, хонанда фаҳмид, ки сухан дар бораи ҳамсари 23-солаи бекори овозхон Алла Пугачева меравад. Ин гуна иғвоҳо ба кунҷкобии хонанда муроҷиат мекунанд, то ӯро ба саҳифаи зарурӣ ҷалб кунанд. Бо пайравӣ аз истинод, хонанда одатан мундариҷаеро пайдо мекунад, ки ба идомаи ҷолиб ишора мекунад. Илова бар ин, вақте ки маълумот дар матн яктарафа е пурра тақаллуб карда мешавад ва маълумоти ҳақиқӣ дар ин ҳолат хомӯш карда мешавад, раванди идоракунии пинҳонии шуур дар асоси маълумоти бардурӯғ оғоз меебад. Таъсири манипулятивӣ тавассути пур кардани матн бо маълумоте, ки аз дурӯғҳои қисман е пурра иборат аст, амалӣ карда мешавад. Дар натиҷа, дар зеҳни хонанда беихтиер тасаввуроти нодурусти рӯйдодҳо ва далелҳо бо дараҷаҳои гуногуни дурӯғ ташаккул меебад. Роҳи асосии муқовимат омӯзиши мустақилона гузаронидани тафтишоти мустақили журналистӣ мебошад. Манбаи аслии иттилоот бояд ефт ва омӯхта шавад ва агар манбаи аслӣ пайдо нашавад, пас ин маълумот қалбакӣ ҳисобида мешавад. Бояд боварӣ ҳосил кард, ки муаллиф коршинос аст ва обрӯи хуб дорад. Инчунин шарти муҳим ин аст, ки ба эҳсосот дода нашавем, бояд ба вазъият аз паҳлӯҳои гуногун назар афканем ва тамоми маълумотро ба тафаккури интиқодӣ дучор кунем . Инчунин интизор шудан муфид аст, ки маълумот тафсилоти нав гирад (қоидаи 24 соат).

## Тавсиф
Падидаи хабарҳои бардурӯғ як қатор хусусиятҳоро бо мафҳумҳои рӯзноманигории зард ва таблиғоти сиёсӣ муштарак дорад ва аксар вақт аз ҳамон усулҳое истифода мебарад, ки матбуоти зард аввали асри XX истифода мебаранд.    Аммо, бо пайдоиши Интернет, паҳн кардани хабарҳои бардурӯғ осонтар шудааст ва аз ин рӯ, ин падида бештар дар ҷомеъа мушкилоти ҷиддӣ эҷод мекунад. Масалан, дар моҳи декабри соли 1994 хабаре, ки гӯё аз Associated Press аст ва иддао мекард, ки Microsoft калисои католикиро мехарад, дар Интернет, асосан тавассути роёнома, паҳн шудан гирифт.   Ин аввалин фиреби интернетӣ ҳисобида мешавад, ки ба аудиторияи оммавӣ мерасад. 

Паҳн кардани хабарҳои бардурӯғ тавассути роёнома, ҳамчун як шакли фишинг, солҳои зиёд аст, ки амалӣ мешавад. Ин роёнома дорои як қатор дурӯғҳои сенсатсионӣ мебошад ва ягона ҳадафи паҳнкунанда ин аст, ки гирандаро барои пахш кардани пайванд ва сипас сироят кардани роёнаи худ бо нармафзори зараровар водор кунад  .

Дар шабакаҳои иҷтимоӣ, хабарҳои бардурӯғ аксар вақт аз ҷониби одамоне мубодила карда мешаванд (репост , ки мехоҳанд аз ҳамсолони худ фарқ кунанд, аммо то ҳол "одамони оддӣ" ҳастанд. Дар соли 2017, муҳаққиқон кашф карданд, ки ангезаи паҳншавии хабарҳои бардурӯғ иддаои такроркунанда дар бораи "беназир будан", доштани дониши махфии барои аксарият номаълум будан аст. Дар байни субъектҳои онҳо, онҳое, ки мехостанд "махсус бошанд", кӯшиш мекарданд, ки таваҷҷӯҳро ҷалб кунанд, аммо дар ин кор муваффақ набуданд (онҳо наметавонистанд бо кори хуб фахр кунанд ва қаблан паёмҳои машҳур нанавишта буданд), эҳтимоли бештари мубодилаи матнҳои ҷолиб доштанд. Барои ин одамон муҳим буд, ки ба таври ногаҳонӣ аз байни мардум фарқ кунанд.
Хабарҳои бардурғуғ одатан аз вебсайтҳои хабарии ҳаҷвӣ ё сомонаҳое меоянд, ки манфиатдор ба паҳн кардани маълумоти нодуруст ҳастанд — ё ҳамчун кликбейт ё бо ҳадафи муайян эҷод шудаанд. Азбаски ин гуна мақолаҳо одатан қасдан иттилооти ғалат ё ғаразнок паҳн мекунанд, ошкор кардани онҳо мушкил аст. Ҳангоми муайян кардани манбаъ бояд бисёр хусусиятҳо ба назар гирифта шаванд. Забони хабарҳои бардуруғ аксаран таҳрикдиҳандатар аст, зеро ҳадафи онҳо сардаргум кардан ва ҷалби лайкҳо мебошад. 

Пайдоиши фаҳмиши муосири истилоҳи "хабарҳои бардурӯғ" баҳсбарангез аст. Аз ҷумла, баҳс мешавад, ки афзоиши таваҷҷӯҳ ба ин падида бо таблиғоти ҳамоҳангшудаи зиддиғарбии Русия алоқаманд аст  . Масалан, Ҳилларӣ Клинтон дар давраи маъракаи интихоботии президентии соли 2016 ҳадафи асосии хабарҳои бардурӯғ шуд ва ба гуфтаи баъзе таҳлилгарон, паҳншавии хабарҳои бардурӯғ ва тӯҳматомез яке аз сабабҳои шикасти ӯ дар интихобот буд  . Пас аз пирӯзии номзади " тарафдори Русия " Доналд Трамп, пешниҳод карда шуд, ки ҳадафи навбатии маърака канслери Олмон Ангела Меркел дар пеш аз интихоботи парлумонии соли 2017 хоҳад буд. Тасмаи хабарии Facebook як воситаи хеле муассири паҳн кардани хабарҳои бардурӯғ будааст   ва пас аз интихоботи ИМА, ширкат бо тафтишгарони мустақили ростиозмоӣ созишномаҳо баст, то боварӣ ҳосил кунанд, ки паёмҳои тасдиқнашуда барои огоҳ кардани корбарон қайд карда мешаванд    . Умуман, метавон гуфт, ки хабарҳои бардурӯғ як падидаи ҷаҳонӣ аст  .

Дар охири соли 2016, падидаи хабарҳои қалбакӣ ба шарофати навори хабарии FacebookFacebook, ва инчунин хидмати микроблогҳои Twitter дубора дар маркази таваҷҷӯҳи ҷомеа қарор гирифт. Қисми зиеди амрикоиҳо Facebook ё Twitter — ро барои пайгирии хабарҳо истифода мебаранд, ва дар якҷоягӣ бо афзоиши поляризатсияи сиесии ҷомеъа ва падидае, ки «Ҳубоби иттилоотӣ» ном дорад ва майл ба хондани сарлавҳаҳои асосӣ - хабарҳои бардуруғ ба назар мерасад, ки ба интихоботи президентии соли 2016&nbsp таъсир расонидааст;. Шумораи хабарҳои бардуруғ дар Фейсбук аз шумораи хабарҳои паемҳои софдилона зиёдтар буд, зеро дуруғрасонӣ бештар ба интизориҳо мувофиқат мекард е шавқовартар буд.. Тадқиқоте, ки моҳи октябри соли 2020 аз ҷониби Ширкати "Digital New Deal" нашр шуд, нишон дод, ки аз соли 2016 паҳншавии хабарҳои қалбакӣ дар Фейсбук се маротиба афзудааст. Хабарҳои бардуруғ низ аксар вақт тавассути сайтҳои бардуруғи хабарӣ паҳн карда мешаванд, ки ба нашри хабарҳои ҷолиб тахассус доранд ва барои ба даст овардани эътимод, ки аксар вақт худро ҳамчун манбаъҳои маъруфи хабарӣ нишон медиҳанд. Дар баъзе ҳолатҳо, "хабарҳо" - и дар чунин сайтҳо сохташуда ба захираҳои бонуфузтар кӯчида, баъзан ба моҷароҳо, ба монанди "Pizzagate"оварда мерасонанд.

Ҳилларӣ Клинтон дар давраи маъракаи интихоботии президентии соли 2016 ҳадафи асосии хабарҳои бардурӯғ қарор гирифт. Тибқи назарсанҷии Pew Research дар моҳи декабри соли 2016,  калонсолони амрикоӣ эътироф карданд, ки хабарҳои бардурӯғ дар фаҳмиши онҳо аз рӯйдодҳои ҷорӣ "нофаҳмиҳои зиёде" ба бор меоранд, дар ҳоле ки  гуфтанд, ки он "баъзе нофаҳмиҳо" ба вуҷуд меорад ва  гуфтанд, ки чунин гузоришҳо "нофаҳмиҳои кам ё тамоман" ба вуҷуд меоранд  . Илова бар ин,  пурсидашудагон эътироф карданд, ки шахсан, дониста ё на, дар паҳн кардани хабарҳои бардурӯғ иштирок кардаанд. 

Бо назардошти рӯйдодҳо дар Ғарб, дар соли 2016 Рен Шанлиан аз Идораи фазои кибернетикии Чин равиши "ширинӣ ва қамчин"-ро барои пешгирӣ аз ҳолатҳои монанд дар кишвар пешниҳод кард  .

Дар моҳи январи соли 2017, президенти интихобшудаи ИМА Доналд Трамп гузоришҳои CNN- ро, ки фаъолиятҳои ӯро дар мақоми наваш тавсиф мекарданд, ҳамчун хабарҳои бардурӯғ тасниф кард  ва пас аз ба кор шурӯъ карданаш ҳамон арзёбии фаъолияти шабакаи хабариро идома дод  . Дар соли 2017, президенти ИМА Доналд Трамп истилоҳи " душманони халқ "-ро барои тавсифи рӯзноманигороне, ки ба андешаи ӯ хабарҳои бардурӯғро пахш мекунанд, истифода бурд    .

Бо сабаби афзоиши маъруфияти шабакаҳои иҷтимоӣ, дастрасии осон ба даромади таблиғотӣ ва афзоиши танишҳои сиёсӣ дар фазои расонаҳои Русия, англисизмҳои нав фаъолона истифода мешаванд ( "news fake" ё танҳо "fake")   . Дар айни замон, филологҳо қайд мекунанд, ки забони русӣ аналогҳои худро барои калимаи қарзгирифтаи "fake" дорад: "falshiva", "zh'" (дурӯғ), " бофтаи рӯзномавӣ " (гуфтугӯӣ), "lipa" (гуфтугӯӣ), "fuflo" (жаргон)  .

## Инчунин нигаред
* Қаллобӣ
* Афсонаи тарғиботӣ
* Лайк

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Дар дохили як корхонаи ҳасибсозии хабарҳои қалбакӣ: "Ҳамааш дар бораи даромад аст" *New York Times* 25 ноябри соли 2016

## Пайвандҳо

* *Бер И. Л.*  YouTube — Ҳуҷраи тамокукашии Гутенберг. — 2019. — 17 сентябр.
* Хабарҳои қалбакӣ . / Ҷамъоварӣ аз ҷониби Марк Грэм. - Архив-Ит. — 2016.

Гурӯҳ:Дуруғрасонӣ
Гурӯҳ:Воситаҳои ахбори оммавӣ
Гурӯҳ:Интернет-ВАО
Гурӯҳ:Интернет
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations