Зараррасонҳои ҷангал

**Зараррасонҳои ҷангал** — ҷонварони рустанихӯре, ки насли онҳо ҳангоми зиёд шуданашон ба дарахтзорҳо зарар мерасонанд.

Ба зараррасонҳои ҷангал асосан ҷонварони бемуҳра (бахусус ҳашарот), мушу калламушҳо ва баъзе ҳайвоноти сумдор мансубанд. Зараррасонҳои ҷангал ба 4 гӯруҳ — баргхӯрҳо, шоху танахӯрҳо, решахӯрҳо ва меваю тухмхӯрҳо ҷудо мешаванд. Ба баргхӯрҳо шапалаки санавбар, мӯр, пармачии зард, канаи себу нок, баргпечаки булут, зиреҳакҳо ва ширинча мансубанд. Кирминаи онҳо аз бофтаҳои барг ғизо гирифта, баробари калон шудан ба муғча, барг ва навдаҳо низ зиён мерасонанд, пӯстлохро хӯрда, сабаби хушк шудани рустанӣ мегарданд. Онҳо дар муддати кӯтоҳ ба садҳо га замин паҳн шуда, ба хоҷагии ҷангал хисороти зиёд мерасонанд. Ба баргхӯрҳо бештар коҷ, пихта, санавбар ва дарахтони дигар ҳассос мебошанд. Зиёни онҳо ба дарахтони паҳнбарг нисбатан камтар аст. Ба шоху танахӯрҳо баъзе намудҳои дуруштболҳо, пардаболҳо ва пулакчаболҳо, аз қабили гамбусаки пӯстхӯр, чӯбхӯракҳо, тилочашмак, гамбусаки нӯлдароз, шапалакҳо ва ғ. мансубанд. Онҳо дар зери пӯстлох ва мағзи чӯби шоху навдаҳо зиндагӣ мекунанд. Кирмакҳо бофтаҳои сахтро хоида, дар чӯб изҳои гуногуншакл боқӣ мегузоранд. Дар натиҷа шоху навдаҳо ё худи дарахт хушк мешавад. Ба решахӯрҳо бандпойҳое, ки дар хок зиндагӣ мекунанд (кирминаи саргинғелон, гамбусакҳои белчамӯйлаб, танобак ва ғ.) мансубанд. Онҳо дар решаи дарахтон ҷой гирифта, тухм мегузоранд. Ба рӯи хок танҳо барои ҷуфтшавӣ ё гирифтани ғизои иловагӣ мебароянд. Зиёни зараррасонҳои решахӯр ба ниҳолҳо бештар аст. Ба меваю тухмхӯрҳо намудҳои гуногуни шапалакҳо (баргпечакҳо, парвонаҳо), куя ва кирминаи себ, пармачии чалғӯза, гамбусаки меваи булут, зиреҳакҳо ва ғ. мансубанд. Онҳо гулмуғча, меваю тухму чалғӯзаҳоро нест карда, ба рушди ниҳолҳо монеъ мешаванд, ба ҷангалдорӣ хисороти зиёд ворид месозанд.

Зараррасонҳои ҷангал дар Тоҷикистон низ ба мушоҳида мерасанд, мас.: куяи мева (Hyponomeuta padellus), куяи бед (H. albonigratus), шапалаки чормағз (Erannis defoliaria), мӯр (Ocneria dispar), тилодумаки туркистонӣ (Porthosia kargalica), ванессаи зарди сиёҳтоб (Vanessa xanthomelas), дулонахӯрак (Aporia crataegi), товусчашмаки Шенка (Neonis stoliczkana Schencki), оргияи туркистонӣ (Orgia prisea), баргхӯраки бед (Plagiodora versicolora), баргхӯраки сурхи бед (Melasoma saliceti), баргхӯраки сада (Galerucella luteola), заррӯҳ (Lytta menetriesi) ва ғ. Куяи мева, тилодумаки туркистонӣ ва шапалаки чормағз махсусан ба дарахтони худрӯи меваҳои донакдор ва мағздор зарари калон мерасонанд (баъзан барги дарахтонро пурра мехӯранд). Онҳо асосан дар водию дараҳои танги кӯҳӣ афзоиш меёбанд. Венессаи зарди сиёҳтоб барги мушол ва бедро хӯрда нобуд мекунад. Дар бедзорҳои кӯҳӣ баъзан афзоиши пуравҷи куяи бед ва оргияи туркистонӣ ба мушоҳида мерасад. Оргияи туркистонӣ хусусан ба ангат зарари калон мерасонад. Зараррасонҳои асосии арчазорҳои ҷумҳурӣ лифхӯраки арча (Phloeosinus turcestanicus), заргинаки арча (Anthaxia couradti), чӯбхӯраки арча (Semanotus semanovi), чӯбхӯраки зарди арча (Liptura cardinalis), инчунин пӯстлоххӯракҳо мебошанд. Ба дарахти заранг заргинаки зардолу (Chrysobothris offinis nevskyi), заргинаки заранг (Anthaxia gretschkini), заргинаки Рейтер (A. reitteri), чӯбхӯраки заранг (Rhopalopus nadari), чӯбхӯраки тӯронӣ (Turanium scabrum), шапалаки зардолу (Cosmia subtilis), канаи заранг (Reuteria akeris), ба дарахтони чормағз заргинаки чормағз (Dicerca abtusa), чӯбхӯраки намангонӣ (Xylotrechus namanganensis), мевахӯраки чормағз (Erschoviella musculana) ва ғ. зарар мерасонанд. Дар олами ҳайвонот (фауна)-и Тоҷикистон ҳамчунин зараррасонҳои писта (лифхӯраки писта — Chactoptelius vestitus, шапалаки писта ва ғ.), бодом (заргинаки зардолу, чӯбхӯраки намангонӣ, заргинаки хурди бодом — Sphenoptera karnakovi ва ғ.), сада (гамбӯсакҳои пӯстлоххӯр) ва сафедор (мӯр, деваки бӯин, заргинаки калони сафедор, бед) мушоҳада мешаванд.

Маҳв намудани зараррасонҳои ҷангал кори мушкил аст. Бинобар ин бештар тадбирҳои пешгирикунанда андешида мешаванд, мас., сари вақт бурида аз ҷангал баровардани шоху навда ва дарахтони хушкида, тоза кардани ҷои дарахтони бурида, шинондани ниҳолҳои ба зараррасонҳо тобовар ва ғ. Доруҳои кимиёӣ — исектисиду пестисидҳо низ истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Кулинич П. Н. Жуки вредящие плодовым и орехоплодным культурам южного склона Гиссарского хребта. Д., 1965;
* Дегтярева В. И. Дендрофильные чешуекрылые Гиссарского хребта и Гиссарской долины. Д., 1973;
* Маслов А. Д. Защита леса от вредителей и болезней: Справочник. 2-е издание. М., 1988;
* Ижевский С. С., Никитский Н. Б., Волков О. Г., Долгин М. М. Иллюстрированный справочник жуков-ксилофагов — вредителей леса и лесоматериалов Российской Федерации. Тула 2005.

Гурӯҳ:Зараррасонҳо