Ростиозмоӣ

**Ростиозмоӣ**, ё **дурустисанҷӣ**, ё **сиҳҳатсанҷӣ**, ё **далелсанҷӣ** () — ба баррасии мизони дуруст ва эътиборсанҷии иддаоҳои як матни ғайрдостонӣ бо фактҳо ва ҳақиқатҳои мавҷуд гуфта мешавад. Ин амал метавонад пеш ё пас аз интишори матн анҷом шавад.

Санҷиши фактҳо метавонад пеш аз (*ante hoc*) ё баъд аз (*post hoc*) нашр ё дигар шаклҳои паҳнсозии матн ё муҳтаво анҷом дода шавад.

**Ростиозмоии дохилӣ** — санҷишест, ки аз ҷониби худи нашриёт бо қувваи худ анҷом дода мешавад, то аз нашри муҳтавои нодуруст пешгирӣ кунад; дар ҳолате ки матн аз ҷониби тарафи сеюм таҳлил карда мешавад, ин раванд **ростиозмоии беруна** номида мешавад.

Ростиозмоӣ яке аз самтҳои журналистикаи назоратӣ ба ҳисоб меравад.

Ростиозмоӣ метавонад ба афкори ҷамъиятӣ таъсир расонад, ҳамчунин метавонад сиёсатмадоронро аз паҳн кардани иддаоҳои бардурӯғ ё гумроҳкунанда боздорад.

Бо вуҷуди ин, ин таъсир метавонад бо гузашти вақт коҳиш ёбад ё зери таъсири сигналҳои элитаҳо, ки иддаоҳои камдақиқро пеш мебаранд, пахш карда шавад. Ростиозмоии сиёсӣ баъзан ҳамчун расонанигории андеша мавриди интиқод қарор мегирад. Арзёбии фаъолияти мутахассисоне, ки ба ростиозмоӣ дар сиёсати ИМА машғуланд, натиҷаҳои дугуна нишон медиҳад — дар бораи он ки оё ростиозмоӣ воқеан роҳи муассири коҳиш додани гумроҳӣ аст ва то кадом андоза ин усул боэътимод мебошад.

## Таърих
Тамоюли рӯзномаҳои солҳои 1850-ум ва давраҳои баъдӣ ба маводи ҳангомасоз боис гардид, ки зарурати таъсиси воситаҳои ахбори оммае ба миён ояд, ки бештар ба далелҳо такя мекунанд. Колин Дикки таҳаввули ростиозмоиро тавсиф карда, унсурҳои калидии онро чунин мешуморад: таъсиси *[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]]* дар солҳои 1850-ум (ки пешниҳоди матни кӯтоҳ ва воқеиро талаб мекард), Ралф Пулитсер аз *New York World* (бо *«Бюрои дақиқият ва бозии одилона»*, соли 1912), Ҳенри Люс ва маҷаллаи *[[Time]]* (номи кории ибтидоии маҷалла: *Facts*), инчунин бахши машҳури санҷиши далелҳои рӯзномаи The New Yorker.

Созмонҳои берунии ростиозмоии *пас аз воқеа* (*post hoc*) нахустин бор дар ИМА дар аввали солҳои 2000-ум ба вуҷуд омаданд. Аз даҳсолаи аввали асри XXI воситаҳои ахбори оммае пайдо шуданд, ки танҳо рӯи ростиозмоӣ кор мекунанд, махсусан дар Интернет. Ин падида дар матбуоти англосаксонӣ шакл гирифт: дар ИМА он бо таъсиси сомонаи ғайритиҷоратии *[[:en:FactCheck.org|FactCheck.org]]* (2003) маъруфият пайдо кард; пас аз он *[[:en:PolitiFact|PolitiFact]]* (аз *Tampa Bay Times*) ва The Fact Checker (аз *[[The Washington Post]]*) соли 2007 ба фаъолият оғоз карданд. Баъдан, ВАО-ҳои интернетии гуногун дар Британияи Кабир (*[[Channel 4]] Fact Check* ва *Full Fact*) пайдо шуданд. Ҳамзамон дар Олмон жанри блогҳои бахшида ба ростиозмоӣ ташаккул ёфт: *watchblog* — истилоҳе, ки бо таъсиси блоги *[[BILDblog]]* дар соли 2004 ба вуҷуд омад; ин блог мақолаҳои рӯзномаи Bild-ро, ки сертиражтарин дар кишвар аст, пайгирӣ ва санҷиш мекард. *BILDblog* ба машҳуртарин блоги Олмон табдил ёфт; аз соли 2009 он ҳамчунин ба ростиозмоӣ дар дигар ВАО машғул аст. Дар солҳои 2010-ум ин мафҳум аҳамияти бештар касб карда, ба кишварҳои гуногуни дигар паҳн шуд.

Дар давраи солҳои 2004 то 2008 шумораи ишораҳо ба ростиозмоӣ дар рӯзномаҳо беш аз 50 фоиз афзуд, ва аз 2008 то 2012 — беш аз 300 фоиз.

Ростиозмоӣ бо зуҳури роботҳо дар соли 2013, ки барои кор бидуни дахолати инсон пешбинӣ шудаанд, то андозае автоматӣ гардид.

Соли 2015 дар ИМА «Шабакаи байналмилалии ростиозмоӣ» (IFCN) таъсис ёфт, ки намояндагони кишварҳои зиёди ҷаҳонро муттаҳид мекунад. Ин созмон барои ташкилотҳои машғул ба ростиозмоӣ кодекси ахлоқӣ муқаррар менамояд, ростиозмоёнро аз рӯи мутобиқат ба он месанҷад ва ба нашркунандагоне, ки аудитро мегузаранд, сертификат медиҳад.

Аз соли 2016 шабакаҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла *[[Facebook]]*, *[[Твиттер|Twitter]]* ва дигарон, аз ростиозмоӣ истифода мебаранд, зеро қисми зиёди иттилооти бардурӯғ (инчунин бо номи хабарҳои ҷаълӣ), троллинг ва мистификатсия маҳз тавассути онҳо паҳн мешавад.

## Навъҳои ростиозмоӣ
***Ростиозмоии пешакӣ'<nowiki/>'' (''ante hoc'')''' ба ошкор кардани хатогиҳо равона шудааст, то ки матн пеш аз паҳн шудан ислоҳ карда шавад ё дар баъзе ҳолатҳо умуман рад гардад.  ***Ростиозмоии пас аз воқеа'* (*post hoc*)*' одатан бо гузориши хаттӣ дар бораи нодурустиҳо ҳамроҳ мешавад; баъзан он ҷузъи визуалӣ низ дорад ва аз ҷониби созмони санҷишгар пешниҳод мегардад (масалан, нишондиҳандаи «Пиноккио» дар *[[The Washington Post]]* *Fact Checker* ё *рейтингҳои TRUTH-O-METER* дар *[[PolitiFact]]*).

Созмонҳои зиёде ба ростиозмоии пас аз воқеа машғуланд, аз ҷумла *FactCheck.org* дар ИМА ва инчунин *Full Fact* дар Британияи Кабир.

## '''Ростиозмоии пас аз воқеа'''
Ростиозмоии берунии *post hoc* аз ҷониби созмонҳои мустақил бори аввал дар ИМА дар аввали солҳои 2000-ум оғоз ёфт. Дар солҳои 2010-ум, бахусус пас аз интихоб шудани Доналд Трамп ба ҳайси президенти ИМА дар соли 2016, ростиозмоӣ машҳур гардида, дар бисёр кишварҳои ҷаҳон, асосан дар Аврупо ва Амрикои Лотинӣ, паҳн шуд. Бо вуҷуди ин, ИМА ҳамоно бузургтарин бозор барои ростиозмоӣ боқӣ мемонад.

### Ҳамоҳангии байни ростиозмоён
Таҳқиқоте нишон дод, ки мутахассисони ростиозмоии *PolitiFact*, *FactCheck.org* ва бахши *Fact Checker*-и рӯзномаи *[[The Washington Post]]* дар аксари ҳолатҳо дар арзёбии иддаоҳо ба натиҷаҳои ҳамсон мерасанд. Бо ин ҳол, таҳқиқоте, ки аз ҷониби Морган Мариетта, Дэвид К. Баркер ва Тодд Баузер анҷом дода шудааст, «фарқиятҳои ҷиддӣ дар саволҳои гузошташуда ва ҷавобҳои пешниҳодшуда»-ро ошкор намуд. Муҳаққиқон ба хулоса омаданд, ки ин ҳолат «фоидаи ростиозмоиро барои шаҳрвандоне, ки мехоҳанд фаҳманд ба кадом версияи воқеияти баҳсталаб бовар кунанд, коҳиш медиҳад».

Дар мақолаи Хлои Лим, аспиранти Донишгоҳи Стэнфорд, нишон дода шудааст, ки рӯйхати иддаоҳои аз ҷониби мутахассисони ростиозмоӣ санҷидашаванда ҳамдигарро кам фаро мегиранд. Аз 1178 ростиозмоии *PolitiFact* ва 325 ростиозмоии *Fact Checker*-и *The Washington Post* танҳо 77 иддао аз ҷониби ҳар ду санҷида шудаанд. Таҳқиқот нишон дод, ки дар 49 ҳолат арзёбиҳо комилан яксон буда, дар 22 ҳолати дигар наздик ба ҳам буданд, ки дар маҷмӯъ тақрибан 92 % мутобиқатро ташкил медиҳад. Лим ба хулоса омад: «Ҳадди ақал дар баъзе ҳолатҳо, номуайянии стратегии сиёсатмадорон метавонад ба расидан ба ҳадафҳои ҳаракати ростиозмоӣ монеъ шавад». Раванди ростиозмоӣ баъзан бо шубҳа рӯ ба рӯ мегардад, қисман аз он сабаб, ки ростиозмоён инсон ҳастанд ва ҳамчунин аз он ҷиҳат, ки ҳадафи баъзе санҷишҳо норавшан буд.

### Самаранокӣ
Таҳқиқоти ростиозмоии *post hoc* равшан нишон доданд, ки ростиозмоӣ аксар вақт ба тағйирёбии рафтор ҳам дар сухангӯ (эҳтиёткортар шудани баёнот) ва ҳам дар шунаванда ё хонанда (дақиқтар муносибат кардан ба дурустии воқеӣ) оварда мерасонад. Мушоҳидаҳо ҳамчунин нишон медиҳанд, ки аудитория ислоҳи иттилооти нодурустро дар мавзӯъҳои шадидан баҳсталаб пурра нодида мегирад, аммо нисбат ба чунин ислоҳот дар мавриди гузоришҳои манфӣ (масалан, «таҳрикоти хашмгин») ҳассостар аст. Тағйирёбии назар бештар замоне рух медиҳад, ки шахси хато кардашуда қаблан ҳамчун ҳамандеш шинохта мешуд, масалан, дорои ақидаҳои сиёсии яксон, зеро ба изҳороти ӯ дар ибтидо бо шубҳа нигариста нашудааст.

#### Гуфтори сиёсӣ
Тадқиқоти таҷрибавии соли 2015 нишон дод, ки ростиозмоӣ метавонад сиёсатмадоронро аз паҳн кардани маълумоти бардурӯғ боздорад. Таҳқиқот нишон дод, ки ин раванд метавонад бо зиёд кардани хароҷоти обрӯӣ ё хатарҳои марбут ба паҳн кардани иттилооти ғалат барои элитаҳои сиёсӣ ба беҳтар шудани гуфтори сиёсӣ мусоидат намояд. Муҳаққиқон ба қонунгузорон «як силсила номаҳо дар бораи хатарҳо барои обрӯ ва амнияти интихоботии онҳо дар сурати ошкор шудани иддаоҳои шубҳанок» ирсол карданд. Қонунгузороне, ки чунин номаҳо гирифтанд, эҳтимоли камтар доштанд, ки баҳои манфии ростиозмоӣ гиранд ё ба таври ошкоро дурустии гуфтаҳояшон зери шубҳа гузошта шавад. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки ростиозмоӣ метавонад сатҳи нодурустиро коҳиш диҳад, вақте ки он бо хатари ҷиддӣ алоқаманд аст.

#### Афзалиятҳои сиёсӣ
Як тадқиқоти таҷрибавӣ нишон дод, ки ростиозмоӣ ҳангоми баҳсҳо ба арзёбии бинандагон аз натиҷаи баҳсҳои номзадҳо таъсир расонд ва ҳамчунин «омодагии бештар барои овоз додан ба номзадеро ба вуҷуд овард, ки ростиозмоӣ ростқавлии ӯро нишон медиҳад».

Таҳқиқоти тарафдорони Трамп дар ҷараёни маъракаи интихоботи президентии соли 2016 нишон дод, ки гарчанде ростиозмоии иддаоҳои бардурӯғи Трамп эътимоди тарафдоронашро ба ин иддаоҳо коҳиш дод, ислоҳот муносибати онҳоро нисбат ба худи Трамп тағйир надод.

Таҳқиқоти соли 2019 нишон дод, ки «ростиозмоии ҷамъбастӣ», яъне ҳолате, ки мутахассис шумораи иддаоҳои бардурӯғи аз ҷониби сиёсатмадор баёншударо ҷамъбаст мекунад, нисбат ба ростиозмоии иддаоҳои ҷудогона таъсири бештар ба коҳиш ёфтани дастгирии сиёсатмадор мерасонад.

### Ростиозмоии ғайрирасмӣ
Хонандагони ҷудогона низ баъзе навъҳои ростиозмоиро анҷом медиҳанд, масалан, муқоисаи иддаоҳо дар як хабар бо иддаоҳои дар хабарҳои дигар овардашуда.

Раббӣ Моше Беновиц қайд мекунад, ки «донишҷӯёни муосир аз ҷаҳони бесими худ истифода мебаранд, то шакку шубҳаро тақвият диҳанд ва догмаҳоро рад намоянд». Ба гуфтаи ӯ, ин раванд барои рушди арзишҳо паёмадҳои мусбат дорад:Ростиозмоӣ метавонад ба як малакаи азхудшуда табдил ёбад ва технологияҳоро метавон ба гунае истифода бурд, ки онҳо ба табиати дувум табдил шаванд… Бо пайдо кардани имкониятҳо барои ҳамгироии технология ба омӯзиш, донишҷӯён худкорона омезиши зебои… ҷаҳони киберии худ ва ҷаҳони ғайривиртуалиро эҳсос мекунанд. Ба ҷойи ду соҳаи ҷудогона, ки бо эҳтиёт дар паҳлуи ҳам қарор доранд, таҷрибаи арзишманди синтез ба вуҷуд меояд…Евангелисти рақамӣ Стив Батри барои донишҷӯёни худ чунин ёддошти амалӣ нашр кардааст:

* Номҳоро санҷед. Пас аз он ки бовар ҳосил кардед номи сухангӯро дуруст навиштаед, вазифаи расмӣ, узвият дар созмонҳои ҷамъиятӣ ва дигар унвонҳоро пурсед. Баъд аз мусоҳиба ҳатман ҳарчи бештар маълумоти тамос гиред — телефони мобилӣ, телефони корӣ, почтаи электронӣ ва ҳисобҳои шабакаҳои иҷтимоӣ.
* Ҳеҷ гоҳ хатои манбаъро ҳамчун баҳона истифода набаред.
* Агар манбаъ ба шумо иттилоот диҳад, ӯро боздоред ва пурсед, ки ин маълумотро аз куҷо гирифтааст.
* Маълумоти расмӣ, ҳисоботҳо ва сабтҳоро пайдо кунед, ки метавонанд иттилооти пешниҳодшударо тасдиқ, рад ё пурра намоянд. Суратҳо ва видеоҳо метавонанд баъзе ҷузъиётро тасдиқ кунанд.
* Агар дар қайдҳои шумо чизе нофаҳмо ё шубҳанок бошад, танбалӣ накунед ва боз ба сухангӯ занг занед.
* Материалро ба коршинос нишон диҳед, то бовар ҳосил кунед, ки ҳама чизро дуруст фаҳмидаед ва хонандаро гумроҳ намекунед.
* Пас аз нашри материал, мардумро даъват кунед, ки дар бораи хатогиҳо ошкоро хабар диҳанд — агар шумо дар ВАО-и онлайн кор кунед, хатоҳоро ба осонӣ ислоҳ кардан мумкин аст.

Ба гуфтаи муҳаққиқи Донишгоҳи Подшоҳии Белфаст Ҷеннифер Роуз, азбаски хабарҳои қалбакӣ бо ҳадафи гумроҳ кардани хонандагон эҷод мешаванд, истеъмолкунандагони хабарҳои онлайн, ки мекӯшанд далелҳоро тафтиш кунанд, метавонанд ба хулосаи нодуруст расанд, ки чунин хабарҳо қонунӣ ҳастанд. Роуз мегӯяд: «Истеъмолкунандаи бодиққати хабарҳои онлайн эҳтимолан бо хатари доимии баровардани хулоса бар асоси пешфарзҳои бардурӯғ рӯ ба рӯ аст» ва таъкид мекунад, ки танҳо ростиозмоӣ барои коҳиши истеъмоли хабарҳои қалбакӣ кофӣ нест. Бо вуҷуди ин, ӯ бар ин назар аст, ки ростиозмоӣ «бояд дар барномаҳои таълимӣ боқӣ монад, то дар мубориза бо хабарҳои қалбакӣ кӯмак расонад».

### Ошкоркунии [[хабарҳои бардуруғ]]
Дар солҳои охир Хабарҳои ҷаълӣ бештар паҳн мешаванд[ *кай?* ]. Интихоботи соли 2016 дар ИМА нишон дод, ки платформаҳои расонаии онлайн махсусан ба паҳншавии иттилооти бардуруғ ва дуруғрасонӣ ҳассосанд. Хабарҳои бардурғуғ одатан аз вебсайтҳои хабарии ҳаҷвӣ ё сомонаҳое меоянд, ки манфиатдор ба паҳн кардани маълумоти нодуруст ҳастанд — ё ҳамчун кликбейт ё бо ҳадафи муайян эҷод шудаанд. Азбаски ин гуна мақолаҳо одатан қасдан иттилооти ғалат ё ғаразнок паҳн мекунанд, ошкор кардани онҳо мушкил аст. Ҳангоми муайян кардани манбаъ бояд бисёр хусусиятҳо ба назар гирифта шаванд. Забони хабарҳои бардуруғ аксаран таҳрикдиҳандатар аст, зеро ҳадафи онҳо сардаргум кардан ва ҷалби кликҳо мебошад. Илова бар ин, усулҳои моделсозӣ, аз қабили рамзгузории n-граммаҳо ва маҷмӯаи калимаҳо, ҳамчун усулҳои забоншиносӣ барои муайян кардани қонунӣ будани хабар истифода шудаанд. Ҳамчунин муайян шудааст, ки ишораҳои визуалӣ низ нақши муҳим доранд ва санҷиши дурустии тасвирҳо метавонад возеҳияти бештар диҳад. Илова бар ин, бисёр хусусиятҳои контексти иҷтимоӣ ва намунаҳои паҳншавии хабарҳо низ метавонанд таъсир расонанд. Сомонаҳое мисли *[[Snopes.com|Snopes]]* ин маълумотро дастӣ ошкор мекунанд, дар ҳоле ки баъзе донишгоҳҳо кӯшиш доранд барои ин кор моделҳои математикӣ таҳия намоянд.

Бархе шахсон ва созмонҳо натиҷаҳои кӯшишҳои ростиозмоии худро дар Интернет нашр мекунанд. Онҳо метавонанд самти мушаххас дошта бошанд: масалан, *Snopes.com* ба афсонаҳои шаҳрӣ, *[[Climate Feedback]]* ба иттилоот дар бораи тағйирёбии иқлим ва «Лабораторияи репортёрон» дар Донишгоҳи Дюк ба пешниҳоди захираҳо барои рӯзноманигорон тамаркуз мекунад.

## Ростиозмоӣ пеш аз нашр
Яке аз бартариҳои нашри танҳо иттилооти санҷидашуда дар он аст, ки он аз хатогиҳои ҷиддӣ, ки баъзан хароҷоти зиёд доранд, пешгирӣ мекунад. Натиҷаи чунин хатоҳо метавонанд даъвоҳои судӣ бошанд, ки ба шахсон ё тиҷорат зарар мерасонанд, аммо ҳатто иштибоҳҳои хурд низ метавонанд боиси аз даст рафтани обрӯи нашрия гарданд. Аз даст рафтани обрӯ аксар вақт барои рӯзноманигорон ангезандаи қавитар ба ҳисоб меравад.

Фактчекерҳо дурустии номҳо, санаҳо ва далелҳоро дар мақола ё китоб месанҷанд. Масалан, онҳо метавонанд бо шахсе, ки дар як хабар иқтибос оварда шудааст, тамос гиранд ва пурсанд, ки оё иқтибос дуруст аст ё номи шахс чӣ гуна дуруст навишта мешавад. Санҷишгарони далелҳо пеш аз ҳама барои ошкор кардани хатогиҳои тасодуфӣ муфиданд, аммо дар ҳолате, ки касе қасдан мехоҳад фиреби рӯзноманигорӣ анҷом диҳад, кафолати комили натиҷаро дода наметавонанд.

### Ҳамчун ихтисос
Фактчекерҳои касбиро одатан рӯзномаҳо, маҷаллаҳо ва нашриётҳои китоб киро мекарданд, эҳтимолан аз ибтидои солҳои 1920-ум, ҳамзамон бо таъсиси маҷаллаи *[[Time]]* дар ИМА, ҳарчанд дар оғоз ин афродро «фактчекер» намегуфтанд. Фактчекерҳо метавонанд нависандагони навкор, муҳаррирони оянда ё фрилансерҳое бошанд, ки дар лоиҳаҳои дигар фаъолият доранд; дар ғайри ин — онҳо мутахассисони касбӣ мебошанд.

Таърихан, ин соҳа кори «занона» ҳисоб мешуд ва аз замони пайдоиши аввалин фактчекери касбӣ дар ИМА то ҳадди ақал солҳои 1970-ум, кормандони санҷиши далелҳо дар ширкатҳои расонаӣ пурра ё асосан занон буданд.

Шумораи кормандони машғули санҷиши далелҳо вобаста ба нашрия фарқ мекунад. Дар баъзе созмонҳо шуъбаҳои калон мавҷуданд. Масалан, дар маҷаллаи *[[The New Yorker]]* соли 2003 16 мутахассиси санҷиши далел фаъолият мекарданд, дар ҳоле ки дар шуъбаи санҷиши далелҳои ҳафтаномаи олмонии *[[Der Spiegel]]* соли 2017 70 корманд кор мекарданд. Дигар нашрияҳо метавонанд фрилансеронро ҷалб кунанд ё санҷиши далелҳоро бо вазифаҳои дигар якҷо намоянд. Маҷаллаҳо нисбат ба рӯзномаҳо бештар аз санҷиши далел истифода мебаранд. Барномаҳои телевизионӣ ва радиоӣ кам ба кирои мутахассисони махсуси санҷиши далел рӯ меоранд ва бештар интизор мешаванд, ки кормандони дигар, аз ҷумла роҳбарон, ин корро ҳамзамон бо вазифаҳои худ анҷом диҳанд.

### Санҷиши гузоришҳои аслӣ
Стивен Гласс фаъолияти рӯзноманигории худро ҳамчун мутахассиси санҷиши далел оғоз кард. Бо вуҷуди ин, ӯ ба офаридани ҳикояҳои сохта идома дод, ки онҳоро ҳамчун репортаж пешниҳод менамуд ва фактчекерҳои *[[The New Republic]]* (ва дигар ҳафтаномаҳо, ки ӯ дар онҳо кор мекард) онҳоро ошкор накарданд. Майкл Келли, ки бархе аз мақолаҳои сохтаи Глассро таҳрир карда буд, айбро ба дӯши худ мегирифт, на ба дӯши санҷишгарон, ва мегуфт: «Ҳар низоми санҷиши далел ба эътимод асос ёфтааст… Агар хабарнигор омода бошад, ки ёддоштҳоро қалбакӣ кунад, ӯ системаро мағлуб мекунад». Ба ҳар ҳол, ба гуфтаи ӯ, «низоми воқеии санҷиш — ин на санҷиши далел, балки санҷиши муҳаррир аст».

### Омӯзиши ростиозмоӣ
Бо паҳншавии хабарҳои қалбакӣ дар Интернет, бисёр созмонҳо ба таҳияи дастурамалҳо барои кумак ба хонандагон дар санҷиши иттилооти истеъмолшаванда машғул шуданд. Бисёр донишгоҳҳои ИМА ба донишҷӯён захираҳо ва абзорҳо пешниҳод мекунанд, то манбаъҳои худро тафтиш намоянд. Донишгоҳҳо роҳнамоҳои таҳқиқотиро фароҳам меоранд, ки ба истифодаи манбаъҳои боэътимоди илмӣ мусоидат мекунанд. Созмонҳое чун *FactCheck.org*, *OntheMedia.org* ва *PolitiFact.com* тавсияҳои амалӣ пешниҳод менамоянд, ки ба одамон дар равандҳои санҷиши далел кумак мекунанд.

Тирамоҳи соли 2020 Донишкадаи технологии Массачусетс ва Донишгоҳи Стэнфорд курси онлайн-и оммавии кушод-еро бо номи «Фарқ гузоштан миёни ҳақиқат ва хаёл: мулоҳизаи шаҳрвандии онлайн» оғоз карданд. Ин курс барои омӯзгороне пешбинӣ шудааст, ки мехоҳанд донишҷӯёнро ба асосҳои санҷиши далел омӯзонанд.

### Китобҳо оид ба санҷиши касбии далелҳо

* Сара Харрисон Смит муддате дар *[[The New York Times]]* кор карда, инчунин роҳбари шуъбаи санҷиши далелҳо буд. Ӯ муаллифи китоби *«Библияи фактчекер»* мебошад.
* Ҷим Фингал чанд сол ҳамчун фактчекер дар *[[The Believer]]* ва *[[McSweeney's]]* фаъолият карда, ҳаммуаллифи китобе бо Ҷон Д’Агата бо номи *«Давомнокии умри як далел»* мебошад, ки муборизаи миёни фактчекер ва муаллифро дар масъалаи ҳудуди иҷозатдодаи озодии шоирона дар осори илмӣ-оммавӣ нишон медиҳад.

## Ҷусторҳои вобаста

* Хабарҳои қалбакӣ 
* Расона
* Журналистикаи назоратӣ
* Таҳқиқоти рӯзноманигорӣ
* Сиёсати таҳририя

## Эзоҳҳо

## Адабиёт
* 
* 
* 
* 
* 

Гурӯҳ:Хабарнигорӣ