Хонкандӣ

**Хонкандӣ** (озарб. *Xankəndi*) — шаҳри тобеи ҷумҳуриявист дар Озарбойҷон. Дар поёни нишебии шарқи қаторкӯҳи Қарабоғ, дар водии дарёи Қарқарарҷой (Каркарчай) ҷойгир шудааст. Масоҳаташ 25,6 км² мебошад, аҳолӣ дар соли 2011 53,400 нафарро ташкил медиҳад.

## Таърих
Пештар, он ҷо шаҳраки армании Вараракн ҷойгир буд, ки ба номи дарёе, ки аз он ҷорист ном мегирифт.

Дар охири асри XVIII, зимистонгузаронии хони Қарабоғ – Иброҳим Халил Хон  бо номи "Хонабоғ"  () дар макони сукунат таъсис ёфт. Аз соли 1822 — таҳти сарварии бевоситаи Империяи Русия (ноҳияи Шушаи губернияи Елизаветпол), пас он ҳам Хонигарии Қарабоғро бекор кард. Дар соли 1847, ин деҳа бо номи Хонкандӣ, ки маънояш "деҳаи Хон" дар ҳудуди Озарбойҷон гузашт . Дар Хонкандӣ аспҳои хушзот, ки ба хонагӣ мансуб буданд, нигоҳ дошта мешуданд.

Бо пешниҳоди роҳбари қисми шаҳрвандӣ дар Қафқоз генерал А.П. Ермолов дар қаламравҳои ба Русия дохилшуда марказҳои доимӣ бо хоҷагиҳо таъсис дода шуданд, ки дар он қисмҳои низомии иборат аз оилаҳои сарбозон ҷойгир буданд. Идораи ба ин монанд дар аввал дар Гурҷистон ва баъдан дар наздикии Эривани, Шуша, Дарбанд ва Қуба пайдо шуд. Яке аз ин шаҳракҳо Хонкандӣ буд. Таҳиягари тавсифи нуқтаҳои аҳолинишини Русия дар музофоти Елизаветпол И. Сегал навиштааст: "Деҳаи Хан-Кенди (на як рисола) аз сарбозони нафақа ва инчунин аз аъзои оилаҳои онҳо, ки пас аз адои хидмат ба ватан баргаштан намехостанд, таъсис ёфтааст." . Пас аз соли 1898, ҳукумати империяи Хонкандӣ ба гарнизони Русия мубаддал гашт (бинобар ин «штаб» зуд-зуд номида мешуд). Деҳаи казакҳо буд, ки таваққуфгоҳи полки сунженский буд. Он казармаҳо, беморхонаҳо, як калисои маъмурӣ, инчунин якчанд хонаҳо, ки дар онҳо оилаҳои афсарон ва аҳолии кам зиндагӣ мекарданд, қисмҳои ҳарбиро бо хӯрок таъмин мекарданд, фаро мегирифт. Аҳолии маҳаллӣ аз арманиҳо ва озарбойҷонҳо иборат буданд . Дар солҳои 1918-1920. дар Хонкандӣ, қисмҳои низомии мусаввитистҳо ҷойгир шуданд. 
чап|мини|250x250пкс| Деҳаи Хонкандӣ дар харитаи ноҳияи Шушаи губернияи Елизаветпол дар соли 1903
Пас аз таъсиси ҳокимияти шӯравӣ бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии Ҷумҳурии Озарбойҷон  аз 10 августи соли 1923, деҳаи Хонкандӣ ба номи раиси Коммунаи Боку - Степан Шаумян номи Степанакерт () номида шуд. Дар шаҳр маркази нав ташкил шуд -вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғи ҶШС Озарбойҷон .

Дар замони ВМКҚ, Степанакерт нуқтаи фарсуда буд, ки дар он ҷо шумораи биноҳои наҷотёфта ба 10-15 мерасид. Баъзе биноҳо пурра хароб гардида, дар баъзеи дигар дарҳо ва тирезаҳо набуданд, танҳо деворҳо аз як қатор биноҳо боқӣ монданд. Дар соли аввал, як қисми биноҳо барқарор карда шуданд, инчунин бисёриҳо аз нав сохта шуданд, роҳҳо беҳтар карда шуданд, алоқаҳои барқӣ ва телефонӣ ба шаҳр сохта шуданд .

Лоиҳаи аввал барои банақшагирӣ ва ободонии шаҳр дар соли 1926 аз ҷониби меъмор Александр Таманян, дуюмаш соли 1938 аз ҷониби меъмор Слободяник, сеюм дар соли 1968 аз ҷониби меъмор Дадашян таҳия шудааст. Ҳама лоиҳаҳо бо системаи таҳиянамудаи Таманян пайравӣ карданд . Дар шаҳр Боғи фарҳанг ва истироҳат таъсис дода шуд ба номи М. Азизбеков, дар маркази Степанакерт ҳайкали С. Шаумян барпо карда шуд . Степанакерт маркази тамоми саноати вилояти автономӣ, пеш аз ҳама абрешим ва шаробпарварӣ гардид. Дар охири даврони Шӯравӣ дар онҷо якчанд корхонаҳо, аз ҷумла заводҳои барқӣ ва асфалт сохта шуданд. Мактаби техникии кишоварзӣ, як пажӯҳишгоҳи педагогӣ, як мактаби тиббӣ ва мусиқӣ, осорхонаи таърихшиносии маҳаллӣ ва театри драмавӣ мавҷуд буданд. Дар соли 1960, ансамбли майдони марказии Степанакерт бо бинои кумитаи минтақавӣ (ҳукумати ҳозираи ҶҚК) сохта шуд. Ин майдон (бо номи Ленин) дар соли 1988 майдони тазоҳуроти қариб бефосила барои дастгирии талабот оид ба интиқоли ВМҚК ба ҶШС Арманистон гардид. Соли 1968, дар Степанакерт аллакай зӯроварии байни миллатҳо ба амал омада буд. Сипас, дар ин шаҳр мурофиаи директори мактаби шаҳри Озарбойҷон баргузор шуд, ки дар куштори як духтари арманӣ айбдор карда шуд. Арманҳо дар назди суд ҷамъ омада, ҳукми судяи Озарбойҷонро хеле сабук ҳисобиданд  ва мошинеро, ки дар он ҷинояткор, судя ва чанд каси дигар ҷойгир буданд, сӯзонданд.

Вазъияти аҳолии озаримиллати шаҳр аз сабаби муноқишаҳои шадиди афзоянда дар минтақа мушкил шуд. Институти педагогии Степанакерт ба дарсҳои кафедраи Озарбойҷон оғоз кард, донишҷӯёни озарӣ маҷбур шуданд Степанакертро тарк кунанд . 18-21 сентябр, дар Степанакерт, погромҳои аҳолии Озарбойҷон бо ҳамроҳии латукӯб ва оташсӯзии хонаҳо баргузор мешаванд  ; Озариҳо аз шаҳр хориҷ карда шуданд . 26 ноябри соли 1991, бо қарори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Озарбойҷон, шаҳр Хонкандӣ номгузорӣ шуд . Мақомоти Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ номи Степанакертро нигоҳ доштанд. Бо авҷ гирифтани низоъ дар атрофи Қарабоғи Кӯҳӣ, мубориза дар атрофи Степанакерт хусусияти торафт шадидтарро ба худ гирифт. Дар зимистони 1991-1992 шаҳр вазъи душвор дошт, аз  тарафи шаҳри Шушаи Озарбойҷон тирпарронӣ ба амал омад, ки то ба гузариши он ба зери назорати қувваҳои мусаллаҳи Қарабоғи Кӯҳӣ дар моҳи майи соли 1992 давом мекард. Ҳамзамон, қувваҳои мусаллаҳи Арманистон ва Озарбойҷон дар атрофи шаҳри Степанакерт - Каркиҷахон, ки асосан сокинони озарӣ мезистанд амалҳои ҷангӣ давом мекард (ин сокинон дар тирамоҳи соли 1991 аз шаҳр баромаданд). Дар моҳи январи соли 1992, арманҳо сарбозони Озарбойҷонро аз маҳалҳо берун карданд ва як қатор мавқеъҳои оташнишониро нест карданд, ки аз он ҷо Степанакерт низ оташ кушод, дар ҳоле ки қисмате аз хонаҳои Каркидҷахон сӯхта шуданд . 9 майи 1992 қувваҳои Қарабоғи Арманистон Шушаро забт карданд ва як қатор нуқтаҳои тирандозии Озарбойҷонро дар наздикии он пахш карданд. Ҳамин тавр, тирандозии бераҳмонаи Степанакерт аз Шуша, ки чанд сол тӯл кашид, қатъ гардид, ки дар натиҷа дар Степанакерт ягон бино намонд.

## Аҳолӣ
Дар замони таъсиси ВМКҚ дар Степанакерт, шумораи сокинон ба 300 нафар мерасид. Барӯйхатгирии аҳолӣ пас аз як сол, дар моҳи декабри соли 1924, аллакай 2467 нафар сокинонро дар шаҳр сабт кард . Мувофиқи барӯйхатгирии тамоми Иттиҳоди Шӯравӣ дар соли 1989 дар Степанакерт 56705 нафар зиндагӣ мекарданд.

**Ҷадвал: Аҳолии Хонкандӣ** 

*Рақамҳо аз рӯи шумораи аҳолӣ бо ҳазор нишон дода шудаанд.* 

### Таркиби этникӣ
Аҳолии Хонкандӣ, ки аз сарбозони нафақа ва наслҳои онҳо ташкил ёфтаанд, аз динҳои православии рус буданд. Соли 1886 дар шаҳрак 52 хона буд. Аҳолӣ ба соҳаи кишоварзӣ ва инчунин ҳунарҳои гуногун, нақлиёт, иҷораи хонаҳо барои артиш ва ғайра машғул буданд. Мувофиқи маълумоти Кумитаи омори Закавказӣе, аз рӯйхати оилаҳо барои соли 1886, 71 хона ва 279 нафар сокинон ба қайд гирифта шудаанд, ки аз онҳо 276 нафар русҳо, 2 арманҳо ва 1 тотор (яъне озарбойҷонӣ) мебошанд, ки динҳои православӣ, арманӣ-григорианӣ ва суннӣ-мусулмонӣ мепарастанд . Мувофиқи маълумоти полис, соли 1908 аҳолии Хонкандӣ танҳо аз русҳо иборат буд, ки онҳо 282 нафарро ташкил медоданд  Мувофиқи "тақвими Қафқоз" барои соли 1910, дар деҳаи Хонкандӣ, ноҳияи Шушаи вилояти Елизаветпол дар соли 1908 362 нафар, асосан русҳо буданд. Тақвими Қафқоз барои соли 1912 дар ин ҷо аллакай 1076 нафар, асосан русҳо сабт шудааст. Бо вуҷуди ин, тақвими навбатӣ барои соли 1915 бо 1550 нафар, асосан татарҳо (яъне, озариҳо) қайд карда шуд . Мувофиқи барӯйхатгирии кишоварзии Озарбойҷон дар соли 1921, аҳолии Хонкандӣ 1,208 нафарро ташкил дод. Дар соли 1926, аҳолии Степанпкерт 3.200 нафар буд, (аз он 85,4% арманиҳо ва 10,8% озариҳо ). Барӯйхатгирии соли 1931 дар Озарбойҷон 4,911 нафар сокинонро дар шаҳр нишон дод, ки аз онҳо 4,172 нафар арманҳо, 493 нафар озарбойҷониҳо ва 220 нафарашон русҳо буданд . Тибқи ҳисобҳо, дар соли 1987 озарбойҷониҳо 12,8% аҳолиро (6,8 ҳазор нафар) дар Степанакерт ташкил медоданд.

Таркиби этникии аҳолии Степанакерт, тибқи барӯйхатгирии Иттифоқии ИҶШС дар солт 1939:

* Арманиҳо - 9079 (86,8%) 
* Озарбойҷониҳо - 672 (6,4%) 
* Русҳо - 563 (5.4%) 
* Украинҳо - 85 (0.8%) 
* Гурҷистониҳо - 9 (0.09%) 
* Юнониҳо - 9 (0.09%) 
* Яҳудиён - 8 (0.08%) 
* Олмониҳо - 6 (0.06%) 
* Лаҳистониҳо - 6 (0.06%) 
* Лезгинҳо - 4 (0.04%) 
* Беларусҳо - 3 (0.03%) 
* Латвиягиҳо - 2 (0.02%) 
* Лакиҳо - 2 (0.02%) 
* Молдавиягиҳо - 1 (0,0009%)

Дар деҳоти ҳамсоя, ки як қисми ноҳияи Степанакерт буданд, мувофиқи ҳамин саршумории соли 1939, 29 321 нафар зиндагӣ мекарданд, ки аз онҳо:

* Арманиҳо - 26,881 (91,7%) 
* Озарбойҷониҳо - 2 014 (6.9%) 
* Русҳо - 305 (1%) 
* Украинҳо - 60 (0,2%) 
* Чувашҳо - 33 (0.1%) 
* Лезгинҳо - 12 (0.04%) 
* Талишҳо - 4 (0.01%) 
* Яҳудиён - 3 (0.01%) 
* Белоруссиягиҳо - 1 
* Олмониҳо - 1 
* Гурҷистониҳо - 1 
* Курдҳо - 1 
* Латишҳо - 1

## Иқлим
Иқлими Хонкандӣ субтропикии ним хушк аст. Тобистон нисбатан гарм аст, аммо гармии шадид камёб аст ва бо баландии деҳа мулоим мешавад. Боришоти ҳадди аксар дар баҳор ва аввали тобистон рух медиҳад. Зимистонҳо нарм ва хушк аст, аммо баъзан сардиҳои шадид имконпазиранд. Гармтарин моҳ июл аст ва ҳарорати миёна +24 дараҷа аст. Сардиэтарин ҳарорати миёна дар моҳи январ аст, аммо пасттарин ва баландтаринҳо дар моҳи феврал аст. Бо вуҷуди ин, нури офтобии дарозмуддат дар моҳи феврал аз ҳарорати миёнаи ҳаво гармтар мешавад.

## Мақомот
Тамоми мақомоти қонунгузорӣ, иҷроия ва судии ҷумҳурӣ дар Хонкандӣ ҷойгиранд.

Хонаи давлатии ҶҚК, қароргоҳи президент, бинои Маҷлиси миллӣ ва бонки Артсахбанк (Бонки марказӣ) дар маркази шаҳр дар майдони Ҷумҳурӣ ҷойгиранд.

### Ҳукумати маҳаллӣ
Дар интихоботи мэри Степанакерт дар соли 2004, Эдуард Агабекекян дар даври дуввуми интихобот ғолиб омад .

Дар интихоботи мэр дар моҳи октябри соли 2007, Вазген Микаелян интихоб шуд .

18 сентябри соли 2011, Сурен Григорян мэр интихоб шуд . Дар интихобот, 15 нафар аъзои Шӯрои пирони Степанакерт низ интихоб шуданд .

## Маориф

* **Донишгоҳи давлатии Артсах**

Дар айни замон донишгоҳ 9 факултет дорад ва дар 29 ихтисос мутахассис тайёр мекунад, дар ин ҷо 4700 нафар донишҷӯён ва магистрантҳо таҳсил мекунанд, 338 омӯзгор кор мекунанд (110 нафари онҳо дар як соат кор мекунанд). Донишгоҳ 21 кафедра, китобхонаи электронӣ, марказҳои илмӣ, дандонпизишкӣ, толори муосир, обсерватория, шунавандагони таҳсили фосилавӣ дорад 

* **Мактаби мусиқӣ** **ба номи Саят Новӣ**

## Иқтисод

### Сайёҳӣ

#### Ҷойҳои сайёҳон

* Ёдгории “ Мо - кӯҳҳои мо ”, ки маъмулан “Папик-Татик” номида мешавад (бобою бибӣ), дар даромадгоҳи Хонкандӣ ҷойгир шудааст ва нишонаи фарқкунандаи шаҳр аст. 
* Калисои Сент Ҷеймс - калисои нав, ифтитоҳи он 6 майи 2007 баргузор шудааст.

## Нақлиёт

### Нақлиёти ҷамъиятӣ
Нақлиёти ҷамъиятӣ аз автобус, Газел, Мерседес, ПАЗ, Хёнде Каунти, Икарус ва ғ. иборатаст. Парки автобус доимо бо мошинҳои нав таҷдид карда мешавад. Шабакаи нақлиёти ҷамъиятӣ дар Степанакерт бемайлон кор мекунад ва бо хатсайрҳои доимӣ ба тамоми шаҳрҳои ҷумҳурӣ парвоз мекунад.

### Ҳаракати ҳавоӣ
Фурудгоҳи Хонкандӣ, дар Хоҷалӣ 10 км аз шимоли Хонкандӣ воқеъ мебошад ва аз соли 2011 дар раванди бозсозӣ аст. 1 октябри соли 2012 Фурудгоҳи Байналмилалии Степанакерт расман мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифт .

## Фарҳанг
рост|мини|300x300пкс| Театри драмавии Степанакерт

## Аксҳо

Акс:Stepanakert-road-P1003102.JPG|Кӯчаи асосии шаҳр 
Акс:Stephanakert skyline.jpg|Намоиши Степанакерт аз ҷониби Шуша 
Акс:Step.jpeg|Панорамаҳои шаҳр 
Акс:Stepanakert in fall.jpg|Дар канори Степанакерт 
Акс:Stepanakert103-3.jpg|Парк дар маркази Степанакерт 


## Эзоҳ

## Пайвандҳои берунӣ

* Сайти расмии шаҳрдории Степанакерт  
* Сайти расмии Хонкандӣ  
* "Шаҳри интиқолшуда"
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон