open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адади шмидт

**Адади Шмидт** — яке аз меъёрҳои шабоҳати ҳаракати моеъ ё газ, ки дар онҳо равандҳои соиш ва диффузия бартарӣ доранд. Адади шмидт ба нисбати коэффитсентҳояш ғализии кинематикии моеъ ё газ ν бар коэф. диффузия D баробар аст: ки дар ин ҷо ν = μ/ρ (µ – коэф-и ғализӣ, ρ – зичӣ) мебошад. Адади шмидт таъсири нисбии равандҳои молекулавии интиқоли миқдори ҳаракат ва интиқоли массаи ғашҳоро ба тавассути диффузия тавсиф медиҳад. Дар газҳои мукаммал Sc=1, аст, чунки ν =D мебошад; дар газҳои ҳақиқӣ вай аз 1 фарқ дошта метавонад. Ба ифтихори В. М. Шмидт номида шудааст. Адади шмидтро бузургии диффузиявии ададҳои Прандтл низ номида, бо Ptp ишорат мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Меъёри монандӣ
Гурӯҳ:Физикаи молекулярӣ
Адади эйлер

**Адади Эйлер** — дар физика яке аз меъёрҳои шабоҳати ҳаракати моеъ ё газро гӯянд. Таносуби байни қувваҳои фишор, ки ба ҳаҷми камтарини моеъ ё газ таъсир мерасонад ва қувваҳои инерсиявиро нишон медиҳад. Адади эйлер (Еu)-ро бо формулаи зерин муайян мекунанд: Eu (баъзан 2p/ρv2), ки дар ин ҷо pv,, pt – фишорҳо дар дунуқтаи хоси ҷараён (ё ҷисми дар он ҳаракаткунанда), ρv2/2 – фишори суръатнок, ρ – зичии моеъ ё газ, v – суръати ҷараён (ё суръати ҷисм) мебошад. Дар математика собитаи математикӣ, асосан логарифми натуралӣ, адади транссендентӣ (е). Адади эйлерро баъзан адади Непер меноманд. Адади эйлер дар ҳисоби дифференсиалӣ ва интегралӣ ва диг. қисмҳои математика роли калон мебозад. Ба ифтихори олими математика, астрономия ва физика, муҳақиқи швейтсариягӣ Леонард Эйлер номида шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Меъёри монандӣ
Гурӯҳ:Бузургиҳои беандоза дар гидродинамика
Ададҳои байнан сода

**Ададҳои байнан сода** — якчанд адади бутунро гӯянд, ки тақсимкунандаи умумии онҳо танҳо +1 ё – 1 аст. Агар ҳар кадоми ин ададҳо бо дигараш  байнан сода бошад, онҳоро ҷуфт-ҷуфт сода меноманд. Масалан, ададҳои 6, 10 ва 15 байнан содаанд, вале ҷуфт-ҷуфт сода нестанд, ададҳои 5, 7 ва 16 ҷуфт-ҷуфт содаанд. Хурдтарин тақсимкунандаи каратии умумии ададҳои ҷуфт-ҷуфт содаи a1, a2…, an ба ҳосили зарби худи онҳо a1•a2•…•an баробар аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Риёзӣ
Гурӯҳ:Назарияи ададҳо
Ададҳои бутун

**Адади саҳеҳ** — яке аз унсурҳои маҷмӯи ададии {0,±1,±2, …,±n}, ки ин ҷо п – адади натуралӣ мебошад. Адади бутун – адади ратсионалие, ки махрачаш баробари 1 аст. Маҷмӯи ададҳои бутун нисбат ба амалҳои ҷамъ, тарҳ ва зарб ҳалқаро ташкил медиҳад, яъне ҳосили ҷамъ, тарҳ ва зарби ададҳои бутун адади бутун аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Адади_саҳеҳ
Ададҳои гиперкомплекӣ

**Ададҳои гиперкомплекӣ** — таъмими мафҳуми ададҳост, ки дар натиҷаи кӯшиши ба мафҳуми адади комплексӣ умумият додан ва сохтани системаи ададӣ дар фазои бисёрченаи векторӣ ба вуҷуд омадааст. Маълум аст, ки ба ҳар як адади комплексӣ як нуқтаи ҳамворӣ мувофиқ меояд ва амалҳо бо ададҳои комплексӣ ягон намуди табдили ҳамвориро ифода мекунанд. Дар ҷараёни сохтани системаи ададҳое, ки дар фазои сечена мисли ададҳои комплексӣ дар ҳамворӣ амал карда тавонанд (яъне ягон табдили геометриро дар фазои сечена ифода намоянд), маълум гашт, ки ҳалли ин масъала аз ҳалли масъалаҳо дар фазои дучена ба куллӣ фарқ мекунад. Чунин ҳолат ба эҷоди системаи ададҳои гиперкомплексӣ сабаб шуд. Ададҳои гиперкомплексӣ комбинатсияҳои хаттии (бо коэффитсиентҳои ҳақиқии) ягон системаи «воҳидҳои базисии» е1, е2..., enмебошанд: x1e1 + x2e2 +... + хпеп (*) (ба мисли он, ки ададҳои комплексии намуди x+iy комбинатсияи хаттии ду «воҳиди базисӣ»-и адади ҳақиқии 1 ва воҳиди мавҳум i мебошанд). Агар амалҳои ҷамъ ва тарҳ барои ин гуна ададҳо мувофиқи қоидаҳои ҷамъ ва тарҳи комбинатсияҳои хаттӣ муқаррар карда шаванд, тамоми хосиятҳои маъмули ин амалҳо (аз ҷумла, коммутативӣ ва дистрибутивӣ будан) нигоҳ дошта мешаванд. Мушки­лиҳо ҳангоми истифодаи амали зарб ба вуҷуд меоянд: яъне барои ёфтани ҳосили зарби ду адади намуди (*) аз баъзе хосиятҳои амали зарб, масалан, аз хосияти коммутативӣ будани он даст бояд кашид. Яке аз мисолҳои ададҳои гиперкомплексӣ кватернионҳо мебошанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Алгебраи умумӣ
Ададҳои ирратсионалӣ

**Ададҳои ирратсионалӣ** — ададҳое, ки ратсионалӣ, яъне бутун ё касрӣ нестанд. Ададҳои ирратсионалӣ ҳақиқиро бо касри даҳии беохири ғайридаврӣ ифода кардан мумкин аст; масалан, Мавҷудияти нисбати ирратсионалӣ (масалан, нисбати дарозии диагонали квадрат бар дарозии тарафи он) аз замонҳои қадим маълум буд. Аммо назарияи дақиқи ададҳои ирратсионалиро дар нимаи дуюми асри 19 математики немис Р. Дедекинд (нигар Буриши Дедекинд) пешниҳод намуд. Ададҳои ирратсионалӣ ба ададҳои алгебравии ғайри ратсионалӣ ва адади транссендентӣ ҷудо мешаванд. Нигар низ адад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ададҳои ирратсионалӣ
Гурӯҳ:Пи
Агрофон

**Агрофон** (аз агро… ва лотинӣ fundus – муҳит) — маҷмӯи хусусиятҳои агрономии хок. Донистани Агрофон имконият медиҳад, ки барои ба даст овардани ҳосили фаровон тадбирҳои агротехникӣ ва мелиоративӣ дуруст ба роҳ монда шаванд. Дар сурати ташкили дурусти киштгардон, истифодаи нуриҳои минералию органикӣ ва риоя кардани технологияи парвариши зироат ба агрофони беҳтарин муваффақ шудан мумкин аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кишоварзӣ
Ададҳои квантӣ

**Ададҳои квантӣ** — ададҳои бутун (0, 1, 2, …) ва нимбутун (1/2, 3/2, 5/2, …), ки қиматҳои дискретии имконпазири бузургиҳои физикии системаҳои квантӣ – ядрои атом, атом (молекула) ва баъзе зарраҳои бунёдиро ифода мекунанд. Баъзе ададҳои квантӣ бо ҳаракати зарра дар фазо алоқаманд буда, тақсимоти фазоии функсияи мавҷии онро тавсиф медиҳанд. Масалан, ададҳои квантии электрон дар атом  радиалӣ ё асосӣ ({n}), мадорӣ ({l}) ва магнитӣ ({m}). Қисми дигари ададҳои квантӣ бо ҳаракат дар фазо алоқаманд набуда, ҳолати «дохилаи» зарраҳоро тавсиф медиҳанд. Ба чунин ададҳои квантӣ спин ва проексияи он дохил мешаванд. Дар физикаи ядроӣ инчунин ададҳои квантӣ изоспин (I ё I_z), дар физикаи зарраҳои бунёдӣ – ранг, малоҳат (C), фаттоният (B') ва воқеият (T)-ро ифода мекунад. Татбиқи ададҳои квантӣ дар механикаи квантӣ дискретӣ будани равандҳоеро, ки дар микроолам ба вуқӯъ меоянд, нишон медиҳад ва бо мавҷудияти кванти таъсир ё собитаи Планк зич алоқаманд аст. Ададҳои квантӣ бори аввал (1913) барои баён кардани қонуниятҳои тайфҳои атомӣ, ки дар таҷриба кашф шудаанд, ба физика дохил карда шуд. Аммо моҳияти ададҳои квантӣ ва дискретии баъзе бузургиҳои ба онҳо вобастаеро, ки динамикаи микрозарраҳоро тавсиф ме­диҳанд, танҳо механикаи квантӣ ошкор кард. Нигар Атом.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Ададҳои квантӣ
Ададҳои мавҳум

**Ададҳои мавҳум** — ададҳои намуди х + iy-ро гӯянд, ки дар ин ҷо, х ва у — ададҳои ҳақиқӣ, у ≠ 0 аст. Ададҳои мавҳум ададҳои ҳақиқӣ нестанд. Ададҳои мавҳум намуди iy ададҳои сирф мавҳум номида мешаванд. Баъзан фақат худи iy-ро ададҳои мавҳум меноманд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ададҳо
Ададҳои Диофант ва Лиувилл

Дар математика, адади ирратсионалии x **диофантӣ** номида мешавад, агар ҳангоми наздик шуданаш ба адади ратсионалӣ хатогӣ ба на кам аз андозаи махраҷ ташкил диаҳд:
: \exists C, \alpha>0\colon \quad \forall p\in \Z, q\in\N \quad \left|x-\frac{p}{q} \right| \geqslant \frac{C}{q^{\alpha}}.
:  Гурӯҳ:Ададҳои транccендентӣ    Гурӯҳ:Назарияи таҳлилии ададҳо

## Доимии Лиувилл
Мисоли намунавии адади лиувиллӣ - доимии Лиувилл, ки чунин муайян мешавад: 
: \sum_{k=1}^\infty 10^{-k!} = 0{,}1100010000000000000000010000\ldots
: 

## Сарчашма
Адади комплексӣ

**Ададҳои комплексӣ** — ададҳои намуди $a+ib$, ки ин ҷо $a$ ва $b$ ададҳои ҳақиқӣ буда, бо аломати $i$–воҳиди мавҳум (ададе, ки квадрати он ба –1 баробар аст) ишора шудааст; a – қисми ҳақиқӣ (ишорааш a =Rez) ва b – қисми мавҳуми (ишорааш b=Imz) адади комплексии z= a+ib номида мешавад. Ададҳои ҳақиқӣ ҳолати хусусии ададҳои комплексӣ мебошанд (ҳангоми b=0). Ададҳои комплексиеро, ки ҳақиқӣ нестанд (b≠0), ададҳои мавҳум меноманд. Ҳангоми a =0 будан ададҳои комплексӣ адади софмавҳум номида мешаванд. Ададҳои комплексии z=a+ibва z= a–ib-ро ададҳои пайвасти комплексӣ меноманд. Амалҳои арифметикӣ бо ададҳои комплексӣ мувофиқи қоидаҳои амалҳо бо бисёрузвҳо (бо дарназардошти баробарии i2=–1) иҷро карда мешаванд. Ба сифати тасвири геометрии ададҳои комплексӣ a+ib нуқтаи ҳамворӣ, ки координатаҳои декартиаш a, b мебошанд, хидмат карда метавонад. Агар координатаҳои қутбии ин нуқтаро бо r ва φ ишора кунем, тасвири тригонометрии ададҳои комплексӣ ҳосил мешавад:, ки ин ҷо r-ро модул () ва φ-ро аргументи ададҳои комплексӣ меноманд (φ=argz). Шакли тригономериии ададҳои комплексӣ барои дараҷабардорӣ ва решагирӣ аз адади комплексӣ хеле қулай аст. Шакли нишондиҳандагии адади комплексӣ, ки бо формулаи Эйлер  зич алоқаманд аст, низ дар бисёр мавридҳо муфид мебошад. Истилоҳи «Ададҳои комплексӣ»-ро бори аввал математики немис К. Гаусс (1831) пешниҳод кардааст. Мафҳуми ададҳои комплексӣ ба рушди минбаъдаи таҳлили математикӣ таъсири бузург расонд. Нигар низ Функсияҳои таҳлилӣ.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Ададҳои пифагор

**Ададҳои пифагор** — сегонаи ададҳои натуралии х, у ваz -ро гӯянд, ки муодилаи х2+у2=z2-ро қонеъ мегардонанд (масалан, ададҳои 3, 4, 5 сегонаи ададҳои пифагорро ташкил медиҳанд). Секунҷаҳое, ки дарозии тарафҳояшон ба ин ададҳо мутаносиб (ё баробар) аст, секунҷаҳои росткунҷа мебошанд. Ҳамаи сегонаҳои ададҳои байнан содаи Пифагорро бо формулаҳои x=m2–n2, y=2mn, z=m2+n2 (m ва n- ададҳои бутуни мусбат) ёфтан мумкин аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Ададҳои сода

**Ададҳои сода** — ададҳои бутуни мусбати аз як калонро гӯянд, ки ғайр аз худашон ва адади 1 дигар тақсимкунандае надоранд. Масалан 2, 3, 5, 7, 11, 13 ва ғайра Мафҳуми ададҳои сода соли дар омӯхтани тақсим шавандагии ададҳои натуралӣ (ададҳои бутуни мусбат) роли муҳим мебозад. Маҳз теоремаи асосии назарияи тақсимшавандагӣ исбот мекунад, ки ҳар адади бутуни мусбатро (ғайр аз 1) фақат бо як тарз ба зарбкунандаҳои аз ададҳои сода иборатбуда ҷудо кардан мумкин аст. Шумораи ададҳои сода беинтиҳо зиёд мебошад, ки инро математики Юнони Қадим Уқлидус (асри 3 то м.) исбот карда буд. Ҷойгиршавии ададҳои сода дар қатори ададҳои натуралӣ яке аз масъалаҳои муҳим ва душвори назарияи ададҳо ҳисоб мешавад. Дар ин бобат тадқиқоти П. Л. Чебишев ҷолиби диққатанд. Калонтарин адади содае, ки соли 2009 муқаррар шудааст, 243112609 – 1 мебошад. Дар системаи даҳӣ он аз 12 978 189 рақам иборат аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Ададҳои ҳақиқӣ

**Ададҳои ҳақиқӣ** — ададҳои мусбат, манфӣ ё сифрро гӯянд. Ададҳои ҳақиқи ратсионалӣ ва ирратсионалӣ мешаванд. Назарияи дақиқи ададҳои ҳақиқи, ки дар асоси ададҳои ратсионалӣ ададҳои ирратсионалиро муайян мекунад, дар нимаи дуюми асри 19 ба туфайли тадқиқоти К. Вейерштрасс, Р. Дедекинд ва Г. Кантор ба вуҷуд омад. Маҷмӯи ҳамаи ададҳои ҳақиқиро хати рости (тири) ададӣ номида, бо R ишора мекунанд. Маҷмӯи мазкур ба таври хаттӣ мураттабшуда мебошад ва нисбат ба амалҳои асосии арифметикӣ (ҷамъ ва зарб) майдонро ташкил медиҳад. Тири ададӣ ба хати рости геометрӣ монанд аст, яъне миёни ададҳои маҷмӯи R ва нуқтаҳои хати рости геометрӣ вобастагии мутақобилан якқиматаро муқаррар намудан мумкин аст. Хосияти муҳимтарини тири ададӣ бефосилагии он аст. Назарияи ҳудудҳо, ки бунёди таҳлили математикиро ташкил медиҳад, ба хосиятҳои тири ададӣ такя менамояд. Нигар низ адад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Адами ҳузур

**Адами ҳузур** (алиби) (аз лотинӣ alibi – дар ҷои дигар) — дар ҳуқуқи ҷиноятӣ исботи мустақими ҳузур надоштани муҷрим – шахси шубҳанок ё судшаванда дар ҷойи ҷиноят дар лаҳзаи содир шудани он. Адами ҳузур танҳо далели аз тарафи шахси муайян дар ҷойи ҳодиса содир намудани амали мушаххаси ҷиноиро таъйид менамояд. Агар шахс ибтикорманди ҷинояти содиршуда бошад, ӯро аз ҷавобгарии ҷиноӣ озод намекунад. Адами ҳузур бояд ҳаматарафа ва дақиқан бо дигар далелу исботҳо санҷида шавад. Ба ҳайси исботи мустақим адами ҳузур бояд ё комилан тасдиқ гардад ё билкулл рад карда шавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳуқуқ
Адамсит

**Адамсит** — HN(C6H4)2AsСl, хокаи кристаллии зард. Ҳарор. гуд. 195°С; дар об ҳал намешавад, дар бисёр ҳалкунандаҳои органикӣ бад ҳал мешавад; аз ҷиҳати химиявӣ устувор аст. Адамситро аз дифениламин (C6H5)2NH ва сехлориди арсен (марги муш) ё аз хлоргидрати дифениламин (C6H5)2NH•HCl ва ангидриди кислотаи арсенит As2O3ҳосил мекунанд. Адамсит роҳҳои болоии нафасро меангезад. Дар охири Ҷанги якуми ҷаҳонӣ чун моддаи заҳрнок барои истифода пешниҳод шуда буд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кимё
Сергей Агаджанов Григоревич

**Сергей Агаджанов Григоревич** (30 августи 1928, Марв, Туркманистон – 1999, Москва) — таърихнигор, шарқшинос, доктори илмҳои таърих, узви вобастаи АИ Туркманистон ва АИ дақиқи Россия.

## Зиндагинома
Хатмкардаи факултети таърихи Донишгоҳи педагогии ба номи М. Горкийи Ашқобод (1950). Ходими илмӣ (1954 – 1957), ходими калони илмӣ (1957 – 60), мудири шуъбаи мардумшиносӣ (1961 – 1966), директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии АИ Туркманистон (1970 – 80), ходими калони илмии Институти таърихи СССР-и АИ СССР (1980 – 1986), мудири шуъбаи масоили таърих ва муносибатҳои миллии ҳамин институт (аз соли 1986) буд. Муҳимтарин таълифоташ вобаста ба таърихи Салҷуқиён ва туркманҳо ба забонҳои англисӣ, немисӣ, туркӣ ва форсӣ тарҷума ва нашр шудаанд.

## Осор
* Агаджанов С. Г., Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX – XII вв., Ашхабад, 1969; 
* Сельджукиды и Туркмения в XI – XII вв., Ашхабад, 1973; 
* Государство Сельджукидов и Средняя Азии в XI – XII вв., М., 1991.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Адвайта-веданта

**Адва́йта-веда́нта** ( — номусанно) — ҷараёни динию фалсафии Ҳинди Бостон, як намуди веданта, ки монизми босуботро қоил аст.

Машҳуртарин намояндааш Шанкара (охири садаи VIII — аввали садаи IX) буд. Бараҳман, Худо дар адвайта воқеияти яккаву ягона (сатя) аст: субъект ва объект, «Ман» ва олам, нафси фардию нафси фалакӣ ба ҳам махлутанд. Касрат тахайюлӣ дониста шуда, ба авидя (бедонишӣ), қувваи сеҳрангези маия (ки дар бараҳман таҷассум ёфтааст) ва тағйироти гуногуни ҷавҳар (виварта) вобаста аст. Мавҷудияти идроки тахаюллӣ ва мақоми баланди онро дар таҷриба қайд намуда, адвайта назарияи томи хатоҳоро дар дарки олами берунӣ инкишоф дод, ки он ба таълимоти мактаби миманса дар бораи ҳақиқати ҳама гуна маърифат, набудани хато дар идрок ва бар зидди таъбири реалистии хато дар ҷараёни маърифат (дар мактаби няя — вайшешика) равона шудааст. Таълимоти асосии адвайта ҳам ба дуализми (двайта) ҷараёнҳои веданта, ки аз воқеияти мустақили ду мабдаъ — «Ман» ва Худо (таълимоти Мадхва) бармеояд ва ҳам ба монизми маҳдуди вишишта-адвайта (Рамануҷа) мухолиф аст. Мавқеи нисбатан равшани монистии адвайта дар мубоҳисаи он бо буддоия зоҳир гардид. Як қатор ҷараёнҳои он ба ғояҳои адвайта (Нагарҷуна) рӯ оварданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Веданта
Адгезия

**Адгезия** (лотинӣ adhaesio – часпидан) — ҳодисаи ба ҳамдигар часпидани сатҳи ҷисмҳои якҷинса ҳангоми ба ҳам раcидан. Сабаби адгезия қувваи кашиши байнимолекулавии моддаҳои ба ҳам расанда мебошад. Қувваҳои кашиш бо мурури дар байни сатҳи моддаҳо ба вуҷуд омадани алоқаи химиявӣ ва донорию аксепторӣ меафзоянд. Ба часпиш ҳодисаи ба ҳам омехташавии атомҳо (диффузия) низ мусоидат мекунад. Часпидани локу ранг ба рӯи маснуоти олкоришуда низ адгезия мебошад. Яке аз намудҳои адгезияро когезия меноманд. Устувории адгезияро аз рӯи қуввае, ки барои аз сатҳи ҷисм кандани пардаи локу ранг сарф кардан лозим меояд, муайян мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кимё
Адиабата

**Адиабата** (аз юнонӣ adiábatos – нагузаранда) — хатест, ки дар ҳама гуна диаграммаи термодинамикӣ раванди адиабатии мувозинат (яъне раванди бе мубодилаи гармӣ бо муҳити зист баамалоянда)-ро ифода мекунад. Адиабата барои газҳои идеалӣ намуди содатарин дорад. Дар ин маврид муодилаи адиабата pvγ =const аст. Дар ин ҷо p– фишори газ, v – ҳаҷми хоси он, γ – нишондиҳандаи адиабата, бузургии доимии гази додашуда буда, ба таносуби гармигунҷоиши газ, ки ҳангоми фишори доимӣ (Ср) ва ҳаҷми доимӣ (Сv) муайян карда шудаанд, баробар аст: γ = Ср/ Сv.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Авҷ, деҳа

**Авҷ** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Ишкошими ноҳияи Ишкошим. Аз Авҷ то маркази ноҳия 25 км; роҳ асфалтпӯш. Аҳолиаш 25 нафар (2009), тоҷикон. Дар Авҷ оби шифобахши нодир барои табобати чашм мавҷуд буда, шифохона амал мекунад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: боғдорӣ, сабзавоткорӣ ва картошкапарварӣ. Заминҳо аз оби чашма обёрӣ мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Адмиралтейство

**Адмиралтейство** — 1) маркази киштисозии ҳарбӣ дар Россия. Аввалин адмиралтейство дар Архангелск ташкил шуд (1693). Дар Воронеж (1694), Қазон (1718), Астрахан (1722), Севастопол (1783), Николаев (1789), Кронштадт (1752) ва дигар шаҳрҳои Россия низ вуҷуд дошт. Адмиралтейство аз бандар, корхонаҳои киштисозӣ ва таъмири киштӣ, анборҳо ва ғайра иборат буд. Адмиралтействои асосӣ дар шаҳри Санкт-Петербург қарор дошт. Солҳои 1704 – 1844 дар ин ҷо киштиҳоро сохта, сипас ба мақомоти идоракунии флот месупориданд. Аз аввали садаи XIX адмиралтейство бо сохтори бандарҳои ҳарбӣ омехта гардида, танҳо ҳамчун номгӯи таърихӣ боқӣ монд. 2) Биноест дар Санкт-Петербург, намунаи барҷастаи санъати меъмории рус ва ҷаҳонӣ. Онро соли 1704 Пётри I ҳамчун корхонаи киштисозӣ бунёд карда буд. Ҳоло дар он фармондеҳии Флоти Балтикаи Федератсияи Россия ҷойгир аст. 3) Дар Британияи Кабир мақоми олии маъмурии қувваҳои баҳрӣ (ба вазорати баҳрӣ мутобиқ аст).

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Адоту-л-фузало

**«Адот-ул-фузало»** — фарҳанги тафсирии Бадрмуҳаммади Қозихони Деҳлавӣ. Дар Ҳиндустон соли 1419 навишта шудааст. Аз қадимтарин фарҳангҳои форсии тоҷикист. Манбаъҳои он «Луғати фурс»-и Асадии Тусӣ, «Фарҳангнома»-и Фахри Қаввос, «Дастур-ул-афозил»-и Ҳайрати Деҳлавӣ ва ғайра мебошанд. Муаллиф ба вожаҳову ибораҳои дар ин асарҳо вуҷуддошта вожаҳову ибораҳои нави аз осори Фирдавсӣ, Хоқонӣ, Анварӣ, Саъдӣ ва дигар ҷамъовардаашро илова кардааст. Дар муқаддима муаллиф инчунин оид ба луғат (лексика) ва сарфу наҳви (грамматикаи) забони форсии тоҷикӣ маълумоти мухтасар додааст. «адот-ул-фузало» аз ду қисм иборат аст. Дар қисми якум вожаҳо, дар қисми дуюм таркибҳову ибораҳо шарҳу тафсир ёфтаанд. Дар охири «адот-ул-фузало» муаллиф тафсири вожаҳо, ибораҳо ва ҷумлаҳои арабии «Гулистон»-и Саъдии Шерозиро ҷой додааст. Фарҳангнигорони баъдӣ асари ӯро мавриди истифода қарор додаанд. Як нусхаи комили «адот-ул-фузало» дар китобхонаи Музейи Британия маҳфуз аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Баевский С. И., Описание персидских и таджикских рукописей Института Народов Азии, вып. 4., М., 1962.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фарҳанги тафсирӣ
Адрасмон

**Адрасмон** — шаҳрак (26 марти 1941), тобеи шаҳри Гулистон.
## Ҷуғрофиё
Дар қисми шимолии вилояти Суғд, байни қаторкӯҳҳои Қаромазору Қурама ҷойгир аст. Аввал ҳамчун деҳа ба ҷамоати деҳоти Қаромазори ноҳияи Ашт тобеъ буд. Аҳолиаш 12910 нафар (2009), тоҷикон, ӯзбекҳо ва миллатҳои дигар. Аз Адрасмон то шаҳри Гулистон 72 км; роҳ асфалтпӯш.

## Иқтисод
Адрасмон 5 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, мактаби мусиқӣ, нуқтаи санитарии тиббӣ, 2 дорухона, 2 китобхона, 2 клуб, 8 нуқтаи хидмати маишӣ, боғчаи кӯдакон, 12 нуқтаи савдои хусусӣ, 5 ошхона ва чойхона дорад. Адрасмон аз қадим бо маъданҳои рангаи худ машҳури ҷаҳон буд. Аз конҳои назди Адрасмон маъдани сурб, нуқра, руҳ, тило, уран ва висмут истихроҷ мекунанд. Корхонаҳои асосии Адрасмон: Комбинати полиметаллии давлатии «Қаромазор» (1927), идораҳои кони Консой (1937) ва кони Қаромазор (1956), заводи таҷҳизоти пастшиддати барқии Адрасмон (1959), Комбинати қӯрғошиму руҳ (1970), Идораи шахтасозии Адрасмон (1972), Комбинати маъдантозакунӣ (1993).

## Аҳолӣ

## Шаҳракҳо ва деҳаҳо
:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Қомуси Қайроққум, Х., 2004.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Гулистон (шаҳр)
Гурӯҳ:Шаҳраки Адрасмон
Авҷи Хуросон

**«Авҷи Хуросон»** — гӯшаи мусиқӣ дар шуъбаи «Нағмаи даштӣ»-и дастгоҳ (мақом)-и «Шӯр» («Ҳафтдастгоҳ»-и эронӣ). «Авҷи хуросон» дар байни гӯшаҳои «Нуҳуфти шикаста» ва «Ғамангези уқдакушо» омада, бо оҳанги хеле хушу муфарраҳ иҷро мешавад. «Авҷи хуросон» дар гузашта дар асоси яке аз сурудҳои маъмули мардуми Хуросон пайдо шуда, сипас ба сарзаминҳои Шарқи Наздик паҳн гардидааст;

«Авҷи Хуросон» яке аз 52 мақоми маъмули мусиқии Миср, Сурия ва Лубнон, ки аз форсҳо гузаштааст.

## Адабиёт
* Шарҳи ридифи мусиқии Эрон, Т., 1348.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мусиқӣ
Авҷии Кашмирӣ

**Авҷии Кашмирӣ** (; 1563/4, Кашмир — 1623, ҳамон ҷо) — шоири форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Падараш Мавлоно Номӣ низ шоир буд. Дар Кашмир зиндагӣ ва эҷод кардааст. Ба эҷодиёти шоирону адибони классикии форс-тоҷик таваҷҷуҳи зиёд дошт. Авҷии Кашмирӣ соҳиби девон аст, ки дар он тақрибан 3 ҳазор байти сурудааш (қасидаҳо, ғазалҳо, қитъаҳо ва ғайра) фароҳам омадаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсизабон
Авҷии Натанзӣ

**Авҷии Натанзӣ** (охири садаи XVI — ибтидои садаи XVII) — шоири эронӣ.

## Зиндагинома
Дар Исфаҳон таҳсил ва ба шеъргӯӣ оғоз карда, чун шоири боис­теъдод шуҳратёр гардид. Дар дарбори ҳокими Хуросон Ҳасанхон (ҳукмронӣ 1618—1640) хидмат кардааст. Дар охири умр хидмати дарборро тарк карда, ба зодгоҳаш баргашт ва дар фақру нодорӣ аз олам даргузашт. Аз Авҷи Натанзӣ девони ашъор иборат аз 10 ҳазор байт (қасидаҳо, ғазалиёт, рубоиёт, таркиббанду тарҷеъбанд, қитъаҳо) боқӣ мондааст. Мавзӯи ашъораш мадҳ, шикоят аз замона, васфи ишқу муҳаббат мебошад. Абёти зерин аз ӯст:

Зи дасти толеи бад меравам зи шаҳр ба шаҳр,

Чу бадқимор, ки тағйир медиҳад ҷоро.
 * * *
Соғар ба ғайр доду зи рашкам хароб сохт,

Оташ ба дигаре заду моро кабоб сохт.

 * * *

Карам гулест, ки дар боғи худнамоӣ нест,

Карими сохта будан кам аз гадоӣ нест.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсизабон
Авҷии Бухороӣ

**Авҷӣ** (қарни XVI) — шоири форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Бухоро ба дунё омада, дар назди тазкиранигор Хоҷа Ҳасани Нисорӣ таҳсил кардааст. Ба сабаби тангдастӣ ба Балх рафтааст. Тазкиранигори дигари садаи XVI Мутрибӣ Авҷиро чун шахсияти эҷодкори мумтоз, ашъорашро «ҷонпарвар» тавсиф намудааст. Аз девонаш иттилое нест. Намунаҳои ашъораш ба тавассути тазкираҳо боқӣ мондаанд.

Ин рубоӣ аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирнои асри XVI
Адронҳо

**Адронҳо** (юнонӣ αδρος — бузург) — синфи зарраҳои бунёдие, ки таъсири мутақобилаи бузург доранд.

Ба ду гурӯҳи калон: барионҳо (бо зар­яди барионии В=1) ва мезонҳо (бо заряди барионии В=0) ҷудо мешаванд. Истилоҳи адронҳоро физики советӣ Л. Б. Окун соли 1962 ҳангоми гузаштан аз тамсилаи зарраҳои таъсири мута­қобилаашон бузурги Саката ба назарияи кваркӣ пешниҳод кардааст. Адронҳо ба ададҳои квантӣ (аҷобат, малоҳат, фаттоният) моликанд, ки дар раванди таъсири мутақобилаи бузург боқӣ мемонанд. Аксари моддаҳои муоинашавандаи табиат аз барионҳо ташаккул ёфтаанд (нуклонҳо), ки ядрои атомро ташкил медиҳанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Физика
Азалу абад

**Азалу абад** — мафҳумҳои динӣ, фалсафӣ ва каломӣ, ки ибтидоӣ (аз азалият) ва беинтиҳоӣ (абадият)-и мавҷудияти олами моддӣ ва ҷовидонии онро ифода мекунанд. Азал дар луғат маънои беоғозӣ, бидуни ибтидо ва абад маънии ҳамешагӣ, беанҷомӣ, доимӣ ва ҷовидиро ифода мекунад. Дар дин ва фалсафаву калом азалу абад ба маънои Худованди беоғозу анҷом истифода мешавад. Дар зурвония он ба маънии замони бекарона омадааст. Азалу абад дар Қуръон ба маънии истилоҳӣ (дунявию ухравӣ) 29 маротиба такрор шудааст (Нур, 4:24; Аҳзоб, 53:33, Нисо, 57:4, Тавба, 22:9). Дар дин ҳамаи ҷавҳарҳои ҷовидона (муҷаррад)-и олами улвӣ ба мисли худи Офаридгор азалию абадӣ мебошанд. Дар фалсафа азалию абадии олам вобаста ба азалию абадии худи Худованд аст. Ибни Сино ҷаҳлро сабаби ҳалокати абад дониста, зикр мекунад, ки агар иллати вуҷуди чизе вобаста ба Худо бошад, он ҳамеша боқӣ хоҳад буд. Муассиси фалсафаи ишроқ Шаҳобуддини Суҳравардӣ файзу ишроқи Ҳақро абадулободи беҳаду ниҳоят қаламдод намуда, замонро абадию азалӣ мепиндорад. Носири Хусрав абадро беохир ва азалро бе аввал таъбир намуда, таъкид мекунад, ки ҳар чӣ азалӣ бошад, бешубҳа, он абадист, «зеро азалӣ он бошад, ки тағйиру табдил ба он роҳ набошад», чун фанонопазир аст. Ӯ дар асараш «Хону-л-ихвон» менависад: «Азалӣ мар чизеро гӯянд, ки ӯро оғоз набошад ва абадӣ мар чизеро гӯянд, ки ӯро анҷом набошад». Саъди Шерозӣ азалу абадро ба вуҷуд интиқол дода, онҳоро маротиб ва ҷилваи вуҷуди мунбасити воқеъ дар ҳамаи олами улвию сифлӣ донистааст. Файласуфони даҳрӣ ва аҳли табойеъ ба мисли Ибни Ровандӣ, Эроншаҳрӣ, Абубакри Розӣ ва дигар азалияту абадиятро тавсифҳои ҷаҳони моддӣ шуморида, ба чунин хулоса омадаанд, ки олам қадим аст, ӯро офаридгоре нест, балки азалист, ҳамеша ҳаст ва ҳама вақт хоҳад буд. «Азалӣ он бошад, ки вуҷуди иллат нест, балки мавҷуд аст бе иллате бақои ӯро на аввал асту на охир». Илми калом ва умуман фалсафаи идеалистӣ азалу абадро сифатҳои илоҳӣ шуморида, олами офаридашударо ҳодис ва абадияти онро эътироф намекунад. Машшоиён (Ибни Сино, Насируддини Тусӣ, Ибни Рушд ва дигар) азалияту абадияти оламро аз азалию абадӣ будани Худо дониста, оламро низ ба мисли Худо абадию азалӣ талаққӣ мекарданд. Ба ибораи дигар, агар Худо ҳамчун сабаби мавҷудияти олам азалию абадӣ бошад, олам низ чун натиҷаи амали вай қадиму абадӣ ва фанонопазир аст, зеро сабабу натиҷа бе якдигар вуҷуд дошта наметавонанд ва ҳастии сабаб ҳамеша мавҷудияти натиҷаро тақозо дорад. Дар ирфони назарӣ баъзе намояндагони тасаввуф ба ин масъала таваҷҷуҳ зоҳир намуда, мафҳумҳои азалу абадро дар осорашон истифода бурдаанд. Қайсарӣ гуфта, ки «азалияти озол ва абадияти уббод вижаи вуҷуди илоҳист». Аз ин рӯ, ӯ замонро азалию абадӣ шуморидааст. Неъматуллоҳи Валӣ асмои сифатҳои илоҳиро азалию абадӣ ва таҷаллии асмоъро ғайримутаноҳӣ тасвир кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Абуалӣ Ибни Сино, Осор, ҷ. 1, Д., 2005;
*Носири Хусрав, Ҷомеъу-л-ҳикматайн, Т., 1349;
*Доирату-л-маорифи бузурги исломӣ, ҷ. 3 Т., 1368.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фалсафа
Азаметиофос

**Азаметиофос**, **алфакрон**, C9H10CIN2O5PS — як навъ инсектисид. Моддаи сафеди кристаллӣ. Дар шакли хокаи намкаши 50-фоиза, консентрати эмулсияи 10-фоиза, аэрозол ва ғайра истеҳсол мекунанд. Барои нест кардани ҳашароти зараррасон – нонхӯрак, магас, хелҳои гуногуни пашша ва ғайра истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳашаракушҳо
Аздод

**Аздод** (арабӣ ҷамъи муқобил) — дар фалсафа таъсири мутақобили ҷиҳатҳои мухолифи ашёю ҳодиса ва ваҳдати ботинии онҳо. Дар фалсафаи бостонии Юнону Эрон ва асрҳои миёнаи Шарқ дар шаклу намудҳои гуногун зоҳир шудааст. Муборизаи нуру зулмат, хайру шар, покию зиштӣ ва ғайра дар Зардуштия, муқобилгузории ваҳдату касрат, собиту мутағаййир, ҳодису қидам, улвию сифлӣ, имкону воҷиб ва ваҳдати ботинии онҳо ба мавҷудияти аздод дар афкори ақлии мутафаккирон шаҳодат медиҳанд. Ин нукта хусусан дар афкори натурфалсафаи онҳо бараъло мушоҳида мешавад ва масъалаи нуқсу камол, шиддату заъф ва ғайра ба мадди аввал мебарояд. Нигар низ Зиддият.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фалсафа
Азимбойӣ

**Азимбойӣ** — азимбойибодом, навъе аз бодомҳои маҳаллӣ. Дарахташ аҳромшакл, то 8 – 10 м қад мекашад. Самараш (аввали август мепазад) майда (вазнаш 1,5 – 2 г), пӯсташ тунуки сахт, мағзаш пурра, бештар ҷуфт. Аз 1 кг бодом 46,3% мағз ва 59 – 61% равған гирифтан мумкин аст. Азимбойиро ба ниҳоли хасаки бодом пайванд мекунанд. Ниҳолҳои азимбойӣ аз рӯи тартиби 6 × 5 м шинонда мешаванд. Баъди 4 – 5 соли шинондан самар меорад. Ҳар дарахти 15-солааш то 15 – 20 кг ҳосил медиҳад. Азимбойӣ хеле барвақт (баробари 8 – 10°С гарм шудани ҳаво) гул мекунад, бинобар ин аксар вақт шукуфаашро сармо мезанад. Дарахти азимбойӣ ба камобӣ тобовар аст. Дар заминҳои обӣниз хуб месабзад (ҳангоми обмонӣ дар бехи дарахт об кӯл намекунанд, зеро он мехушкад). Азимбойӣ асосан дар боғҳои кӯҳнаи деҳаҳои Ёрӣ, Сӯҷина, Ғӯсар, Чорбоғ ва Каттақишлоқи ноҳияи Панҷакент вомехӯрад. Мағзи азимбойӣ хосияти хуби шифоӣ дорад. Онро барои давои бемориҳои сурфакабутак, зиқи нафас, сактаи дил ва ғайра истифода мебаранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*Плодовые Среднего Таджикистана, Л., 1935;
*Екимов В. П., Субтропическое плодоводство, М., 1955;
*Розанов Б. С., Плодоводство Таджикистана, Д., 1970.

Гурӯҳ:Навъҳои бодом
Азимбойи наве аз ангурҳо

**Азимбойӣ** — навъе аз ангурҳои маҳаллӣ. Селексияи халқист. Баргаш миёнаҳаҷми гирда, 3 – 5-парра. Гулаш дуҷинса, хӯшааш миёнаҳаҷм (андозааш 22 × 16 см, вазнаш андаряк 375 г, баъзан то 1,5 кг), махрутшакл, шингилҳои болоияш нағз инкишоф ёфтаанд. Ғужбаш зич, сафеди зардтоб, ғужмаш тунук, гӯшташ хамираки сероб (аз ҷиҳати серобӣ ва таъм навъи обаки сафедро мемонад), ширин ва андак нордон. Баъди пурра пухтан то 23 % қанд ва 5,5 – 7,5 г/л туршӣ дорад. Токаш зуд месабзад, 45 – 55-фоизи навдаҳояш самаровар. Даври нашви токаш 137 –148 рӯз; аввали май гул карда, нимаи дуюми август мевааш мепазад. Аз ҳар га 180 – 200 сентнер ҳосил меғундоранд. Меваашро асосан тар мехӯранд, барои афшураву шаробкашӣ ҳам истифода мебаранд. Азимбойӣ бештар дар токзорҳои ҳаётаи сокинони ноҳияҳои Исфара, Конибодом, Ашт ва вилоятҳои Фарғонаю Андиҷони Ӯзбекистон парвариш меёбад. Токаш сармобардор аст (аз хунукии 18 – 20°С осеб намеёбад). Ба камобӣ ва намак тобовар, дар заминҳои санглох, обҳои зеризаминиаш наздик низ хуб месабзад. Азимбойиро саҳван Думи рӯбоҳи зард низ меноманд. Токаш аз касалии гарда ва баргпечаки хӯшаи ток зарар мебинад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Ампелография СССР. Малораспространённые сорта винограда, т. I, М., 1963;
*Рубан Н. Г., Сорта винограда Средней Азии, Ташкент, 1972.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ботаника
Агафокл

**Агафокл** ( аз  (agathos) меҳрубон ва  (kleos) шараф; ) (361 – 289 то мелод) — мустабид, сипаҳсолори юнонӣ ва ҳокими Ситсилия. Дар оилаи миёнаҳоли ситсилиягӣ таваллуд шуда, аз наврасӣ ба касби кулолӣ машғул буд ва лақаби «Кулол» ҳам дошт.
 
## Зиндагинома
Дар синни 17-солагӣ ба Сиракуз (яке аз шаҳрҳои Ситсилия) омада, ба хидмати яке аз ашрофи он ҷо ба номи Дамас дохил мешавад. Минбаъд дар амалиёти ҳарбии сиракузиҳо ширкат карда, худро ҳамчун сарбози далер нишон дод. Пас аз марги Дамас Агафокл бо зани бевамондаи ӯ издивоҷ карда соҳиби молу мулки фаровоне мегардад ва ба зудӣ дар ӯ андешаи табадуллоти давлатӣ пайдо мешавад. Ба ин мақсад ӯ байни мардум барои кам кардани андозҳо ва беҳтаргардии ҳолати зиндагӣ таблиғот мебурд ва оқибат аз тарафи аъёну ашроф бадарға шуд. Пас аз ин чанд муддат дар Италияи Ҷанубӣ буд ва дар он ҷо муваффақ шуд, ки аз юнониҳо, самнитҳо, келтҳо ва этрускҳо сипоҳи пурқудрате тартиб диҳад.

## Забткориҳои Агафокл
Соли 316 ӯ ба Ситсилия омада бо дастгирии табақаи аҳолии камбағал Сиракузро забт кард. Шӯрои олигархиявӣ пароканда шуд ва Агафокл худро ҳокими мутлақ эълон кард. Пас аз ин Агафокл замину моли аъёну ашрофи Сиракузро мусодира карда ба бенавоён тақсим намуд. Ӯ институти Маҷлиси Халқиро эҳё намуд ва ба он ҳуқуқи ҳаллу фасли баъзе масъалаҳои давлатиро вогузор кард. Барои ин амалаш сиракузиҳо ӯро «эҳёгари озодии халқ» меномиданд. Аз ибтидо Агафокл ҳадаф дошт тамоми Ситсилияро таҳти ҳукумати худ муттаҳид созад. Солҳои 316 – 313 чандин шҳрҳои Ситсилия (Акрагант, Мессана, Гела ва дигарон)-ро тасарруф намуд. Сипас ҷазҳои Липар, Керкир ва Левкро ишғол карда, ба Италияи Ҷанубӣ рӯ овард. Пас аз марги Агафокл давлати ситсилиягӣ аз байн рафт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* История таджикского народа, т. 1, Д., 1998.

## Сарчашма
*
Агаханянс Окмир Егишевич

**Окмир Агаханянс Егишевич** (таваллуд 5. 1. 1927 Ленинград – 28. 10. 2002,Минск Ҷумҳурии Беларусия Санкт-Петербург), географ, доктори илмҳои география (1968), яке аз геоботаник-ҳои барҷастаи олам, узви вобастаи Ҷамъияти байналхалқии географҳо, профессор (1969), Ходими шоистаи илми Тоҷикистон (1990).

## Солҳои фаъолият
Солҳои (1951 – 1954) котиби илмии шуъбаи фанҳои табиатшиносии АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон ва (1954 – 1968) муаллими Институти давлатии педагогии Душанбе, УДТ ва мудири сектори геоботаникаи Пойгоҳи биологии Помир буд. Соли 1968 аз ҷумҳурӣ кӯч бастааст. Солҳои 1968 – 1971 мудири кафедраи ботаникаи Донишгоҳи давлатии Калининград ва аз соли 1971 профессор кафедраи географияи табиӣ ва мудири кафедраи геоботаникаи Институти педагогии Минск буд. Роҳбари як қатор экспедитсияҳои геоботаникии Помиру Дарвоз. Муаллифи беш аз 120 асари илмист. Асарҳои ӯ асосан ба масъалаҳои географияи набототи Тоҷикистон, хусусан Бадахшон (қисми зиёди умри хешро он ҷо гузарондааст), бахшида шудаанд. Муаллифи ғояи ҷойивазкунии ҷамоаи наботот зери таъсири баландшавии кӯҳҳо мебошад. Ғайр аз асарҳои илмӣ, инчунин маҷмӯаи қиссаҳои саргузаштӣ навишта, хотироти худро дар бораи Помир инъикос кардааст.

## Осор
Библиография Памира. Природа, Д., 1972; За растениями по горам Средней Азии, М., 1972; На Памире. Записки геоботаника, М., 1975; Растительность Западного Памира и опыт её реконструкции, Д., 1978; Аридные горы СССР, М., 1981; Один Памирский год, записки геоботаника, М., 1987; Сарез (Озеро на Памире), Л., 1989.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Азинҳо

**Азинҳо** — навъе аз пайвастҳои гетеросиклӣ. Дар сикл ду ва зиёда аз он гетероатом доранд, ки якеи он атоми нитроген аст. Азинҳои дар ҳалқа ду атоми нитроген доштаро, диазин, се атоми нитроген доштаро триазин, атомҳои нитроген ва оксиген доштаро оксазин, атомҳои нитроген ва сулфур доштаро тиазин меноманд. Ҳамаи азинҳо чун асос бо кислота намак ҳосил мекунанд. Бисёр пайвастҳои азинӣ моддаҳои фаъоли физиологӣ мебошанд. Онҳо ба таркиби дорувор, ранг, гербисидҳо, витаминҳо, гормонҳо, кислотаҳои нуклеинат ва ғайра дохил мешаванд. Диазинҳо дар ҳалқаашон ду атоми нитроген доранд. Пиридазинҳо аҳамияти калон надоранд. Моддаи асосии ин гурӯҳ – пиридазинро аз алдегиди малеин ва гидразин ҳосил кардан мумкин аст. Пиридазин дар об ҳал мешавад. Бӯяш ба бӯи пиридин шабоҳат дорад; ҳарор. гуд. 6,4°С. Пиримидинҳо пайвастҳои хеле муҳим ба шумор мераванд. Атоми пиримидинӣ асоси баъзе моддаҳои муҳими рустанигӣ, аз ҷумла ҳосилаҳои пурин, кислотаҳои пешоб, маҳсули таҷзияи кислотаҳои нуклеинат (уратсил, тимин, ситозин) ва ғайраро ташкил медиҳад. Пиримидин пайвасти устувор аст; ҳарорати гуд. 20 – 22°С, ҳарор. ҷӯш. 124°С. Муҳити маҳлули обии он нейтралӣ аст. Бо кислотаҳо намак ҳосил мекунад. Дар асоси пиримидин ходимони Институти химияи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон усули нави синтези рангубор ва истифодаи онро барои олкории нахҳои синтезӣ дарёфт намудаанд. Пиразинҳо ба таркиби моддаҳои рангубор, масалан, рангҳои феназинӣ, индантрем ва ғайра дохил мешаванд. Пиразинҳои одӣ моддаҳои зудбухор буда, бӯи нисбатан хуш доранд. Онҳо то ба гексагидропайвастҳо барқарор гашта, ба пиперазин ва ҳосилаҳои он табдил меёбанд. Триазинҳо се атоми нитроген доранд, ки пайиҳам, ғайрисимметрӣ ва симметрӣҷойгир шудаанд. Навъи 1, 2, 3 - триазинҳо фақат дар намуди системаҳои ҳалқагии конденсатсияшуда, масалан, бензотриазин маълуманд. Аз ҷумлаи ҳосилаҳои 1, 2, 4 - триазин пайвастҳое, ки дар таркибашон як ё ду атоми оксиген доранд, бештар дастрасанд. Ҳосилаҳои 1, 3, 5 - триазин хеле бисёранд. Кислотаҳои сианур ва изосианур, хлорангидрид ва эфири кислотаи сианур аз ҷумлаи ҳосилаҳои 1, 3, 5 - триазин мебошанд. Аз сианурхлорид гербитсид ва рангубор тайёр карда мешавад. Ҳалқаи оксазинӣ ва тиазинӣ дар таркиби бисёр моддаҳои доруӣ ва рангубор, инсектисидҳо ва ғайра мавҷуд аст. Аз ҳосилаҳои оксазин ва тиазин бештар пайвастҳое, ки дар таркибашон ду ядрои бо ҳам конденсатсияшудаи бензолӣ доранд (масалан, феноксазин ва фенотиазин), аҳамияти амалӣ пайдо кардаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Каррер П., Курс органической химии, Л, 1962;
*Несмеянов А. Н., Несмеянов Н. А., Начало органической химии, т. II, М., 1970;
*Петров A. А.,Балян Х. В., Трощенко А. Т., Органическая химия, М., 1981;
*Сабиров С. С., Самиев М. С., Методические разработки по теоретическому курсу биоорганической химии, часть II, Д., 1984;
*Тюкавкина Н. А., Бауков Ю. И., Биоорганическая химия, М., 1985.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Зистшиносӣ
Азм (равоншиносӣ)

**Азм** — амали мураккабест, ки одамро барои ба мақсади дар наздаш гузошта расидан водор мекунад. Азм мақсадгузории иродавии одам буда, аз фаҳмидагирии вазифаҳои дар пеш истодаи одам, ки бо шавқу ҳавас ва талаботи ӯ алоқаманданд ва муайян кардани воситаҳои бамақсадрасӣ иборат аст. Ҳамаи ин амалҳои фаъолияти равонӣ метавонанд ҳам дар шакли фикрӣ ва ҳам дар шакли эҳсосӣ зоҳир шаванд. Шахс ба воситаи азм моҳияти иҷтимоии рафторҳояшро дониста мегирад ва илова ба он, то чӣ дараҷа бо амалҳояш мувофиқат намудани азмашро мефаҳмад. 
## Нигаред
* Ирода
## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Равоншиносӣ
Агенти Дипломатӣ

**Агенти Дипломатӣ** — унвони умумии тамоми намояндаҳои расмии давлатӣ дар мамлакатҳое, ки фиристода шудаанд. Ҳуқуқи байналхалқӣ барои тамоми давлатҳои соҳибистиқлол, мухтор ҳуқуқ додааст, ки дар дигар давлат агенти дипломатӣ таъйин намоянд ва дар навбати худ аз дигар давлатҳо агенти дипломатӣ бипазиранд. Вале ин амал таҳмилӣ нест ва ин ё он давлат агар таъйини агенти дипломатиро ҳатто дар ҳолати мавҷуд будани муносибатҳои дипломатии байни давлатҳо зарур нашуморад, дар амалаш мухтор аст. Давлат ҳамчунин салоҳият дорад як агенти дипломатиро дар чанд давлат таъйин кунад. Иваз кардани агенти дипломатӣ бо мувофиқаи тарафайн сурат мегирад. Новобаста аз таснифоти агенти дипломатӣ ҳуқуқи байналхалқӣ тафовути ҳуқуқие байнашон намегузорад ва имтиёзҳои онҳоро ба ҳеч ваҷҳ маҳдуд намесозад ва танҳо баъзе сафирон аз имтиёзҳои ҷанбаи маросимидошта бархурдоранд. Дар баробари агенти дипломатии доимӣ, давлат аксаран агенти дипломатиеро барои иҷро намудани вазифаи кӯтоҳмуддати махсус таъйин мекунад (сафирони супориши махсусдошта). Гоҳо чунин маъмурият (миссия) ба хотири маросиме созмон дода мешавад (тоҷгузорӣ, ҷашнҳо, идҳо, тантанаҳо, дафни сарони давлат, табрикот ва ё расондани ягон хабари ниҳоят муҳим. Вазифаи умдаи агенти дипломатӣ асосан аз намояндагии давлати худ иборат буда, аз номи ин давлат баромад карда, манфиатҳои онро ҳимоят менамояд, бо муассисоти корҳои хориҷии давлате, ки дар он ифои вазифа дорад, муколамаву мукотиба мекунад, актҳо, мувофиқатномаҳо ва шартномаҳои мавриди заруратро тартиб дода ба имзо мерасонад. агенти дипломатӣ барои иҷро намудани вазифааш комилан таҳти ҳимоя қарор дорад ва дахлнопазиру суднашаванда аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Намояндагиҳои дипломатӣ
Хонаи китоби Тоҷикистон

**Хонаи китоби Тоҷикистон** (*Агентии миллии Созмони байналмилалии рақамгузории стандарти китоб — Хонаи китоби Тоҷикистон*) — муассисаи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, маркази библиографияи давлатӣ.

## Таърих
2 июли соли 2005 мувофиқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон № 239 дар заминаи Палатаи давлатии китоби Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис шудааст. Палатаи давлатии китоби Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Қарори КМ ҲК Тоҷикистон аз 14 июни 1934 «Дар бораи васеъкунии маҷмӯи китобхонаҳо ва беҳтарнамоии ташкили кори китобхонаҳо дар Тоҷикистон» ва Қарори Совети Комиссарони Халқи ҶШС Тоҷикистон аз 20 декабри 1935 ташкил гардид. Ҳадафи он роҳандозии библиографияи давлатӣ, фароҳамоварию ҳифзи нусхаҳои ҳатминазоратии осори нашрӣ, таъсиси бойгонии матбуот, ҳисоби омории маҳсулоти чопӣ ва маълумотдиҳии библиографӣ буд. Он давоми шаст сол корҳои зиёдеро дар ин самтҳо ба иҷро расонд, ки муҳимтаринаш ба вуҷуд омадани бойгонии матбуоти тоҷик мебошад.

Бо таъсиси Агентӣ ин муассиса ҳамчун намояндаи Созмони рақамгузории стандарти байналмилалии китоб (ISBN) амал мекунад ва нашри китобу ҷузва ба талаботи стандартҳои ҷаҳонӣ мутобиқ гардонда шуд. Раванди ирсоли нусхаҳои ҳатмии осори нашриро Қарори Ҳукумати ҶТ аз 9 декабри 2005, № 482 «Дар бораи фиристодани нусхаҳои ройгони назоратӣ ва ҳатмии матбуоти даврӣ ба мақомот ва ташкилоти дахлдори давлатӣ», дигар меъёрҳо ва санадҳои ҳуқуқӣ ба танзим медароранд. Ҳоло муассиса дар самти қабулу назорат ва ҳифзи нусхаҳои ҳатмии осори нашрӣ, библиографияи давлатӣ, омори матбуот, библиографияи тарҷеъ, хидматрасонии иттилоотӣ, тахсиси арқоми ISBN ба ноширон ва ғайра фаъолият мебарад. Дар бойгонии он зиёда аз 2, 5 милион нусха маҳсулоти чопӣҳифзу нигоҳдорӣ мешавад. Агентӣ дорои нашрияи худ — «Солномаи матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон» аст, ки соле ду маротиба бо забонҳои тоҷикӣ ва русӣ ба табъ мерасад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Нашриёти даврӣ
Агентии Порс

**«Агентии Порс»**, нахустин агентии иттилоотии мустақил дар Ҷумҳурии Исломии Эрон. Соли 2003 таъсис ёфтааст. Роҷеъ ба соҳаҳои гуногуни ҳаёти имрӯзаи Эрон – сиёсат, иқтисод, фарҳанг, иҷтимоъ, ҳуқуқ, умури ҳарбӣ, варзиш ва ғайра ахбор пахш мекунад. Хабарҳо ба форсӣ (аз соли 2005 ба забони англисӣ низ) пахш мешаванд. «Агентии порс» ҳамчунин матолиби таҳлилӣ ва мусоҳиба бо ашхоси маъруф ва босалоҳиятро омода менамояд. Хабарҳо аз тариқи шабакаи умумиҷаҳонии Интернет дар чор сомона пахш мегарданд. «Агентии порс» дар бисёр кишварҳои ҷаҳон, аз ҷумла дар Тоҷикистон (аз соли 2009) намояндагӣ дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷумҳурии Исломии Эрон
Азобензол

**Азобензол** (C6H5N=NC6H5) — навъе аз азопайвастҳои ароматӣ; кристаллҳои сурхи ҷигарранг. Ду изомер дошта, трансизомери он нисбатан устувор аст; ҳарораташ гуд. 68°С. Дар об ҳал намешавад, дар кислотаи атсетати яхин, эфир, кислотаи консентронидаи сулфат ҳал мешавад. Азобензолро дар натиҷаи дар муҳити ишқорӣ бо иштироки станнити натрий ё моддаҳои ба ҳамин монанд барқарор намудани нитробензол ҳосил мекунанд. Азобензол дар нах боқӣ намемонад, бинобар ин чун ранг кор намеояд. Агар ба молекулаи он аминогурӯҳ ё оксигурӯҳ дохил карда шавад, дар он сурат ранги одитарин ҳосил кардан мумкин. Асоси бисёр рангҳои азобензолро ядрои азобензол ташкил медиҳад. Аз ин рӯ, ба ҳамаи рангуборе, ки дар онҳо ядрои азобензол мавҷуд аст, чун ҳосилаи азобензол назар мекунанд. Macалан, диметилазобензол – ранги зард, оксиазобензол – ранги ҷигарранг ва ғайра.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кимиё
Азоимид

**Азоимид** (HN3) — кислотаи бо гидроген ҳосилкардаи нитроген. Моеи беранг буда, бӯи тез дорад; моддаи заҳрнок аст; ҳарор. ҷӯш. – 37°С, ҳарор. гуд. – 80°С. Ҳангоми каме зарба задан ё соиш додан метаркад. Аз ҳосилаҳои Азоимид диазобензолимид (фенилазоимид) C6H5N3 маълум аст. Он моеи зарди равғанмонанд буда, дар об ҳал намешавад, дар этанол ва эфир бад ҳал мегардад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кимиё
Азоимхонӣ

**Азоимхонӣ** (арабӣ азоим – ҷилди азимат – дуохон, афсунгар, афсунхонанда) — суханҳои дуомонанде, ки гӯё барои дафъи «ҷину париён», сиҳат намудани беморони рӯҳӣ, хоббиниҳо, эҳсоси бад кардан ва амсоли инҳо хонда, куфу суф мешавад. Азоимхониро афсунгарӣ ҳам мегӯянд. Ин амалҳо беморонро чунин водор менамоянд, ки ба онҳо парӣ, дев, ҷин, момо, лашкар, албастӣ ва неруҳои дигари фавқуттабӣ таъсир карда бошанд ва гӯё пас аз азоимхонӣ бемор сиҳат мешавад. Нисбати азоимхонӣ истилоҳҳои «ҷоду», «афсун», «азоим», «азоимхонӣ», гоҳе «дуо» ва дар бораи иҷрогаронаш «ҷодугар», «афсунгар», «дуохон», «афсункун», «сеҳргар» ва монанди инро ба кор мебаранд. Маъмулан азоимхон бо содои пасту баланд, ҳаракати дастон, қиёфабозиҳо матнҳои махсусро дар бораи неруҳои ба чашм ноаёни ба инсон таъсиркунанда амалан иҷро намуда, ба онҳо таъсир мерасонад. Нишонаҳои матнҳои ба афсуну азоим монандро дар осори қадимӣ ба монанди «Ведо», Авесто, «Бундиҳиш» ва дигар асарҳои динӣ, ки дар онҳо эътиқоди мардум бар ҳодисаҳои фаротабиӣ оварда шудааст, метавон дид. Ба тавассути афсунгарӣ, азоимхонӣ, дуохонӣ табобат кардани мардумро дар миёни мардумони гуногуни олам, аз ҷумла ҳинду, тибет, муғул, ҳабашҳо ва ғайра то ба имрӯз мушоҳида кардан мумкин аст. Шаманизм як навъи он аст. Мардумшиносон, инсоншиносон, фолклоршиносони кишварҳои гуногуни олам роҷеъ ба азоимхонӣ мавод гирдоварӣ намуда, онро мавриди омӯзиш қарор додаанд. Дар миёни русҳо азоимхонӣ бо номи «заговоры и заклинания» хеле машҳур аст. Дар бораи азоимхонӣ дар осори М. С. Андреев, О. Сухарева, Н. А. Кисляков, О. Муродов, И. В. Рак ва дигар иттилоъ ба назар мерасад. Азоимхонӣ бо боварҳо ва асотири қадим пайванди ногусастанӣ дорад. Дар замони мо низ шахсоне ҳастанд, ки ба азоимхонӣ ва афсунгарӣ бовар доранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Муродов О., Дар пардаи сеҳру ҷоду, Д., 1990;
*Рак И. В., Мифы древнего и раннесредневекового Ирана, С.-Пб. – М., 1998;
*Русские заговоры и заклинания, М., 1998.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фарҳанги исломӣ
Азоқирия

**Азоқирия** — як фирқаи дини ислом. Муассисаш Азоқир Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Алии Шалмағонӣ (асри 10). Ӯ соли 933 дар Бағдод даъвои ҳулули Худо дар колбадаш кард ва худро рӯҳулқудс хонд. Бино ба таълимоти азоқирия, агар Худованд дар ҷасади носутӣ ҳулул кунад, дар он қудрату муъҷиза ба зуҳур мерасад ва он ҷасад ба Худо восил мешавад. Чунин ҳодиса гӯё ба ҳафт одам – Идрис, Нӯҳ, Ҳорун, Довуд, Сулаймон, Исо, Алӣ ибни Абитолиб рух дода буд ва баъди Алӣ рӯҳи илоҳӣ дар Алии Шалмағонӣ комилан ҳулул кардааст. Азоқирия Худоро исме медонад, ки ба қалби мардум ҳулул карда, чизҳои ниҳонро ба тариқи мушоҳида аён месозад. Пайравони азоқирия – Абдуллоҳ ибни Сулаймон, Аҳмад ибни Мунаҷҷим ва дигар аз таълимоти аҳкомпарастона роҷеъ ба Худо даст кашида, таъкид кардаанд, ки мардум ба касе эҳтиёҷ пайдо кунад, вай Худои он ба шумор меравад. Аз ин рӯ, ҳар фард ба мақомулваҳият расида метавонад. Азоқирия Ҳасану Ҳусайнро ба Алӣ ибни Абитолиб мансуб намедонад. Малоика, бино ба таълимоти пайравони азоқирия, касоне мебошанд, ки зимоми нафси худро дар даст доранд ва ҳақро мешиносанд. Шахсоне, ки пайрави Азоқирия мебошанд, ба биҳишт ва онҳое, ки азоқирияро қоил нестанд, ба дӯзах мераванд. Азоқирия тарки намозу рӯза ва ғуслро раво медонад. Нуқтаи муҳимтарини таълимоти азоқирия эътиқод ба мавҷудияти зидҳост. Ба ақидаи Шалмағонӣ Худо зидро барои он халқ кардааст, ки ба воситаи он мухолифашро дарк кунад. Аз ин рӯ, пайравони азоқирия мақоми зидро аз мақоми авлиё бартар медонанд. Онҳо ба оли Абитолиб ва банӣ Аббос нафрат доштанд ва ҳалокати онҳоро воҷиб мешумориданд. Ҳоло азоқирия ҳамчун фирқаи мустақил вуҷуд надорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фалсафа
Азопайвастҳо

**Азопайвастҳо** — пайвастҳои органикие, ки молекулаашон азогурӯҳи – N = N – дошта, ба ду радикали карбогидрид – R ва R1 алоқаманданд. Ҳамаи азопайвастҳо рангноканд. Азопайвастҳои одитарин азобензол аст. Азопайвастҳоро бо чанд роҳҳосил кардан мумкин аст: 1. Бо роҳи барқарор намудани нитропайвастҳо дар муҳити ишқорӣ. Ба сифати барқарорсозанда оҳан ё хокаи руҳ ва ишқор, амалгамаи натрий ва спирти серобкарда ё маҳлули обии оксиди қалъагӣ (II)-ро истифода мебаранд:  2RNO2 + 4Н2 → RH = NR + 4Н2О. 2. Дар натиҷаи ҷӯшонидани миқдори эквиомолекулавии аминҳои якумини ароматӣ бо нитрозопайвастҳо дар кислотаи атсетати яхин:  RNO + H2NR → RN = NR + Н2О. 3. Усули муҳим ва ягонаи саноатии ҳосил кардани азопайвастҳо (соли 1858 олими немис П. Грисс кашф кардааст), ки ба ҳампайвастии намакҳои диазоний ва аминҳои якумин, дуюмин, сеюмин, фенолҳо ва эфири фенолҳо асос ёфтааст, чунин мебошад: C6H5N2C1 + H2NC6H5 → → C6H5N = NC6H5 + HCl. Азопайвастҳо моддаҳои органикии муҳим буда, барои истеҳсоли азорангҳо истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Азофол

**Азофол** — як навъ моддаи химиявӣ. Барои нест кардани канаҳои рустанихӯри пахта (ба ҳар га 2 кг) ва дарахтони мева (ба ҳар га 2,5 – 3 кг) мепошанд. Барои одаму ҳайвон зарарнок аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кимиё
Агнон

**Агнон** (насабаш Халеви Чачкес) Шмуэл Йосеф (17. 7. 1888 – 17. 2. 1970), нависандаи Исроил. Дар шаҳри Бугачк Галитсия (Австро-Венгрия) ба дунё омадааст.

## Зиндагинома
Асосан ба забони иврит менавишт. Маълумоти динӣ гирифтааст. Таъсири дин дар осораш ба назар мерасад. Дар 18-солагӣ ба шаҳри Лвов омада дар рӯзномаи яҳудӣ ба кор даромад. Баъдан гоҳ дар Иерусалим, гоҳ дар Берлин зиндагӣ кардааст. Аз соли 1908 сокини Иерусалим шуд. Соли 1909 повести нахустинаш «Занҳои таркшуда» (ба забони иврит «Agunot») чоп шуд. Ҳамин калимаро тахалл. интихоб кардааст. Соли 1912 дар Берлин бо соҳибкор З. Шокен шинос шуд ва дар матбааи ташкилнамудаи ӯ асарҳояшро («Маҷмӯаи ҳикоёт», 1931) ба табъ расонд. Асарҳои машҳури Агнон романҳои «Амории тӯй» (нашр 1931), «Меҳмони шабонгоҳӣ» (1937), «Ҳикоёти мағфират» (1967) ва ғайра мебошанд. Агнон дар асарҳояш зиндагиву кору бори нодорон, камбизоатони зиндадилу хушҳоли деҳоти Исроилро дар омехтагӣ бо ҳазлу мутоиба, хаёлоти бадеӣ, киноёт, зарофатгӯиҳо ва ғайра тасвир намудааст.Бо Мукофоти Нобел (1966) қадр шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Азминаи иқоӣ

**Азминаи иқоӣ** — дар назарияи мусиқии форс-тоҷик фосилаи замонии байни ду нақра (садои зарбӣ). Дар илми адвор иқоъ ду навъ мешавад: яке мувассал ва дигаре муфассал. Дар иқои мувассал бояд азминаҳо (замонҳо)-и байни нақарот бо ҳам мусовӣ бошанд, ки он ба таркиби алҳонӣ вобастагӣ дорад. Вале дар иқои муфассал аз минаҳо аз ҷиҳати тӯл гуногунанд. Нигар низ Иқоъ ва Фосила.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Жанри мусиқӣ