Занга (касалии рустанӣ)

**Занга**, **жанга** — касалии маъмули рустаниҳо, ки ҳосилро кам ва сифати маҳсулоти кишоварзиро паст мекунад.

## Ангезандаҳо
Ангезандаи занга занбӯруғҳои занга (Basidiomycetes) мебошанд. Онҳо дар узву бофтаҳои рустанӣ (аз ҷумла гулу мева) ҷой гирифта, боиси пайдоиши «обилачаҳо» мешаванд. Ҳангоми кафидани обилачаҳо аз даруни онҳо хокаи зардгуна — «занг», ки ҳог (спора)-и занбӯруғ аст, пош мехӯрад. Занбӯруғҳои занга ангал (паразит)-ҳои доимӣ буда, аз ҳисоби маводди ҳуҷайраҳои зиндаи рустанӣ ғизо мегиранд. Митселия (тана)-и занбӯруғ аз ҷои сироятёфта ба якчанд сантиметр паҳн мегардад. Занбӯруғҳои занга тарзи зиндагии хос доранд. Баъзеи онҳо фақат дар як (занбӯруғи яккаҳомил), баъзеи дигар дар ду намуди рустанӣ (занбӯруғи серҳомил) умр ба сар мебаранд. Занбӯруғи серҳомил як қисми давраи ҳаёти худро дар як намуди рустанӣ, қисми дигари онро дар рустании дигар мегузаронад. Дар раванди инкишофи занбӯруғи занга панҷ намуди спораофарӣ ба мушоҳида мерасад: спермагония (пикнидҳо), этсидиоспораҳо, уредоспораҳо, телейтоспораҳо ва базидиоспораҳо (споридияҳо). Дар ин сурат се давраи ба назар хеле возеҳи инкишофи занбӯруғҳо ба давраҳои муайяни тараққии ҳаста (ядро), яъне гаплофаза (спермагония ва споридияҳо; дар ин давра ҳуҷайраҳо дорои ҳастаи адади хромосомаҳояшон тахфифшуда мебошанд), дикариофаза (этсидиоспораҳо ва уредоспораҳо; дар ин давра ҳастаҳои ҷинсҳои гуногун пайваст шаванд ҳам, омехта намегарданд) ва диплофаза (телейтоспораҳо; дар ин маврид ҳастаҳо омехта мешаванд) мувофиқ меоянд. Рустаниҳое, ки занбӯруғ аз онҳо ғизо гирифта, тамоми шаклҳои спора ё танҳо уредоспораҳо ва телейтоспораҳо ҳосил мекунад, рустаниҳои асосӣ ном доранд; рустаниҳое, ки дар онҳо шаклҳои спермагония ва этсидоспораҳо ташаккул меёбанд, рустаниҳои мобайнӣ номида мешаванд. Занбӯруғҳое, ки дорои ҳама тарзҳои спораофарӣ мебошанд, намудҳои мукаммал ба шумор мераванд (мас., Puccinia graminis дар гандум). Занбӯруғҳои номукаммал, фақат қисме аз шаклҳои спораофар доранд. Баъзе занбӯруғҳои занга аз ирқҳои физиологӣ ва навъҳои биологии сершумор иборатанд. Онҳо ба як навъи рустанӣ зарар расонда, барои навъи дигар билкул безарар мебошанд. Ирқҳо дар раванди рушди ҷинсӣ, гетерокариоз ва мутатсия ба вуҷуд меоянд.

Занга ба зироати ғалладона, хӯшадорҳои худрӯй, ҷуворимакка, зағир, лаблабуи қанд, бектошӣ, қот, тамашк, нок, себ ва ғ. Зарар мерасонад. Масалан, зангаи бӯри гандумро P. triticina ба вуҷуд меорад. Дар натиҷа баргҳои гандум хушк ва вазни дон хеле кам мешавад. Зангаи ҷуворимаккаро P. sorghi, P. maydis ва ғ. меангезанд. Ҳомили мобайнии он туршак аст. Зангаи офтобпараст бар асари P. helianthi пайдо мешавад. Тамоми давраҳои рушди занбӯруғ дар худи офтобпараст мегузарад. Сабабгори зангаи зағир Melampsora lini-usitatissini аст. Дар зағир ҳама намудҳои спораофарии занбӯруғ мушоҳида мешаванд. Телейтоспораҳо дар боқимондаи рустаниҳо зимистон мегузаронанд. Зангаи зағир сифати дон ва нахро хеле паст мекунад. Зангаи лаблабуи қандро Uromyces betae, ки дар лаблабу инкишоф меёбад, меангезад. Зарари он хосса ба лаблабуи яксола ва дусола мерасад. Тухми онҳо калон аст.

## Тадбирҳои мубориза

* нобуд кардани ҳомилони мобайнӣ ва ҷудо кардани киштзору кӯчатзорҳо аз онҳо;
* ғундоштани боқимондаҳои рустанӣ; парвариши навъҳои ба касалӣ тобовар;
* киштгардони дуруст;
* нест кардани алафҳои бегона; тоза кардан ва бо занбӯруғкушҳо заҳролудкунии тухмӣ (офтобпараст, зағир, лаблабуи қанд);
* барои тухмӣ интихоб кардани меваҳои калони солим;
* шудгори амиқи тирамоҳӣ бо мақсади нест кардани уредоспораҳо ва телейтоспораҳои зимистонгузарон;
* ба шароити маҳал мутобиқ кардани навъҳои муқовиматпазир ба занга.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Касалиҳои рустанӣ