Табиатгароӣ (фалсафа)

**Табиъатгароӣ** ё **натурализм** (ба фаронсавӣ: *naturalisme*) маъмулан барои ишора ба ин эътиқоди фалсафӣ истифода мешавад, ки танҳо қонунҳо ва нерӯҳои табиӣ (на қонунҳо ва нерӯҳои фавқуттабиӣ) дар ҷаҳони воқеъӣ фаъоланд ва чизи зиёда аз ҷаҳони табиӣ вуҷуд надорад. Пайравони ин андеша натуралист ё табиъатгаро номида мешаванд. Онҳо бар ин боваранд, ки қонунҳои табиӣ бар сохтор ва рафтори олами табиӣ ҳукмронанд ва коинот танҳо зодаи ҳамин қонунҳост. Ҳадафи дониш низ шинохт ва интишори муназзами қонунҳои табиӣ мебошад.

Ба ин нукта низ диққат диҳед, ки *табиъатгаро* ҳамчунин ба афроде гуфта мешавад, ки дар таҳқиқоти илмӣ (ё омӯзиш) дар бораи табиат ва ҷаҳони табиӣ (хусусан дар соҳаҳои зоология ва ботаника) машғуланд, то аз афроде, ки машраби хосси фалсафӣ доранд, фарқ карда шаванд. Дар ин маъно, *табиъатгаро* ва *зистбумгаро* метавонанд муродифи якдигар бошанд.

Файласуф Пол Куртс бар он назар аст, ки беҳтарин роҳи шарҳи табиат татбиқи усулҳои моддӣ, аз ҷумла масса ва дигар хосиятҳои физикӣ ва кимиёвии мавриди қабули ҷомеаи илмӣ мебошад. Ба ҷуз ин, ин маънои табиъатгароӣ бар он аст, ки рӯҳ, арвоҳ ва худоён воқеият надоранд ва табиат ҳадафи муайян надорад. Ин маънои табиъатгароиро маъмулан *табиъатгароии метафизикӣ ё фалсафӣ* меноманд.

Илоҳигароён мухолифи ин андешаанд, ки ҳар чизе ки ҳаст, танҳо табиат аст ва дигар ҳеҷ. Онҳо ба мавҷудияти худо ё худоёне, ки табиатро офаридаанд, бовар доранд. Дар низоми илоҳиётии онҳо низ худоён ҷойгоҳ доранд ва онҳоро мутаъаллиқи сабабҳои дуввум медонанд. Дар асри бистум, Уилард Ван Орман Куайн ва Ҷорҷ Сантиана ҳамроҳ бо дигар файласуфон чунин истидлол мекарданд, ки табиъатгароӣ дар илм ба ин маъност, ки усулҳои илмӣ бояд дар фалсафа низ татбиқ шаванд. Аз ин дидгоҳ, илм ва фалсафа як пайвандро ташкил медиҳанд.

## Таърихча
Ақидањо ва фарзияҳои фалсафии натурализм бори аввал дар асарҳои файласуфони Иони пеш аз Суқротӣ пайдо шудаанд. Яке аз инҳо Фалес буд, ки падари илм маҳсуб мешавад, зеро ӯ аввалин шуда ҳодисаҳои табииро бидуни муроҷиат ба сабабҳои ғайриоддӣ шарҳ дод. Ин файласуфон аввалин тарафдорони принсипҳои тадқиқоти эмпирикӣ буданд, ки пешгузаштаи муҳими натурализм буданд.

Таваҷҷуҳи муосир ба натурализми методологӣ аз ғояҳои мутафаккирони схоластикии асримиёнагӣ дар давраи Эҳёи асри 12 бармеояд.

: Дар охири асрхои миёна чустучуи сабабхои табий хусусияти хоси файласуфони насрони ва табиатшинос гардид. Ҳарчанд ҳардуи онҳо бо даст кашидан аз имкони дахолати мустақими илоҳӣ ба кори табиат хос буданд, аммо аксар вақт онҳо аз ҷониби ҳамзамонони камақлашон, ки дар ҷустуҷӯи мӯъҷизаҳо буданд, на ба шарҳҳои табиӣ. Жан Буридан (баъд аз 1295 - тақрибан 1358) коҳини Донишгоҳи Париж буд, ки "шояд олиҷаноби устоди санъати асрҳои миёна" номида мешавад. Вай чустучуи файласуфонро дар чустучуи «сабабхои табиии мувофик»-ро бо одати одамони оддй, ки ходисахои астрономй ба олами гайритабиатй нисбат медоданд, мукобил гузошт. Дар асри 14, файласуфи табиатшинос Николас Орсем (тақрибан 1320–82), ки баъдан коҳини католикии румӣ шуд, мавъиза кард, ки ҳангоми муҳокима дар бораи мӯъҷизотҳои гуногуни табиат, «ба қудрати Худо муроҷиат кардан, ки охирин паноҳгоҳи заъф аст, ё ба девҳо ва ё девҳо, гӯё ӯ таъсири бевоситаи Худо ва девҳо, гӯё, кор мекунад, алалхусус дар мавриди таъсирхое, ки сабаби онхоро мо хуб медонем».

Таваҷҷӯҳ ба омӯзиши табиатшиносии табиат дар асрҳои 16 ва 17 афзоиш ёфт, зеро бештари масеҳиён таваҷҷӯҳи худро ба сабабҳои дуввумдараҷа меноманд, ки Худо дар офариниши ҷаҳон истифода кардааст. Католики итолиёвӣ Галилео (1564–1642), яке аз пешвоёни фалсафаи нав, таъкид мекард, ки табиат «ҳеҷ гоҳ аз принсипҳои қонуне, ки ба ӯ бор карда шудааст, дур намешавад».

Онҳо асосҳои фалсафиро барои бартараф кардани «муроҷиат ба қувваҳои ғайритабиӣ» ҳангоми баррасии олами табиӣ таҳия карданд. Барои илм усулхои бе иштироки теизмро таъмин кунед.

Дар асри маърифат, файласуфон, аз ҷумла Фрэнсис Бэкон ва Волтер асосҳои фалсафиро барои рад кардани истифодаи қувваҳои фавқулодда дар омӯзиши олами табиӣ таҳия карданд. Инқилобҳои минбаъдаи илмӣ тавонистанд барои биология, геология, физика ва дигар илмҳои табиатшиносӣ тавзеҳот пешниҳод кунанд, ки табиатан теистӣ набуданд.

Гуфта мешавад, ки вақте аз Саймон де Лаплас пурсиданд, ки чаро дар асараш "Механикаи осмонӣ" дар бораи Худо чизе зикр нашудааст, ӯ ҷавоб дод: "Ман ба ин фарзия ниёз надорам". Истифодаи маъмули натурализм «аз мубоҳисаҳое, ки дар нимаи аввали асри гузашта дар Амрико ба амал омада буданд, ба вуҷуд омадааст». Онҳое, ки дар он замон худро табиатшинос меномиданд, аз ҷумлаи Ҷон Дьюи, Эрнест Нагел, Сидни Ҳук ва Рой Вуд Селларс буданд. Аз нигоҳи онҳо табиат ягона воқеияте буд, ки вуҷуд дошт ва ҳеҷ чизи “ғайритабиӣ” вуҷуд надошт. Усули илмӣ чизест, ки бояд дар таҳқиқи ҳама ҳақиқат, аз ҷумла рӯҳи инсон истифода шавад.

Истилоҳи "натурализми методологӣ" барои истинод ба ин равиш хеле навтар аст. Ба гуфтаи Роналд Раумер, он аз ҷониби Пол де Врис, файласуф аз Коллеҷи Уитон, соли 1983 сохта шудааст. Де Верес байни он чизеро, ки "натурализми методологӣ" меноманд, як усули илмӣ, ки дар бораи мавҷудияти Худо чизе намегӯяд ва "натурализми метафизикӣ", ки "вуҷудияти Худоро инкор мекунад" фарқ кард. Эдвард Брайтман дар мақолае дар маҷаллаи фалсафа истилоҳи «натурализми методологиро» дар муқобили «натурализм дар маҷмӯъ» истифода карда буд, гарчанде ки дар он идея то ба дараҷаи тафовутҳои минбаъда пухта нарасидааст.

Роберт Пеннок аз соли 1996 инҷониб дар як силсила китобҳо ва мақолаҳо истилоҳи натурализми методологиро истифода бурда, маънои онро дорад, ки усули илмӣ равиши худро ба тавзеҳоти табиӣ маҳдуд мекунад ва ба вуҷуд ё набудани ғайритабиӣ аҳамият намедиҳад, зеро креационистҳо ва ҷонибдорони назарияи тарроҳии интеллектуалӣ, бахусус Филипп Э. Ҷонсон мегӯяд, ки метафизика дар асоси натурализм догматикӣ нест. Бо истифода аз шаҳодати Пеннок ҳамчун шоҳиди коршинос дар парвандаи Мактаби ноҳияи Китсмиллер бар зидди Довер, судя ба хулосае омад, ки "натурализми методологӣ" "қонуни бунёдии" илм имрӯз аст.

## Табиатгароии метафизикӣ
Натурализми метафизикӣ, ки бо номи натурализми онтологӣ ва натурализми фалсафӣ низ маъруф аст, як ҷаҳонбинӣ ва эътиқоди фалсафӣ аст, ки бовар дорад, ки ҷуз унсурҳои табиӣ, принсипҳо ва муносибатҳои дар илмҳои табиатшиносӣ омӯхташуда чизе вуҷуд надорад, яъне он чизе, ки барои фаҳмидани муҳити физикӣ ва моделҳои математикӣ лозим аст. Дар ҳоле ки натурализми методологӣ танҳо ба усули илмӣ дахл дорад, натурализми метафизикӣ барои он танҳо заминаи амалии онтологиро фароҳам меорад.

Табиатгароии метафизикӣ чунин мешуморад, ки ҳама хосиятҳои марбут ба шуур ва ақл ба табиат ё пайдоиши он кам карда мешаванд. Дар маҷмӯъ метавон гуфт, ки назари муодили натурализми метафизикӣ аз дидгоҳи теологӣ натурализми динӣ ё натурализми рӯҳонӣ мебошад. Аниқтараш, натурализми метафизикӣ ғояҳо ва тавзеҳоти ғайритабииро, ки ҷузъи унсурҳои таркибии бисёр динҳо мебошанд, рад мекунад.

## Табиатгароии равишманд
Ин як навъи дигари натурализм аст, ки на ба даъвоҳо дар бораи мавҷудият, балки ба роҳҳои омӯхтани дарки табиат тамаркуз мекунад. Ин навъи натурализм маҳз маънои онро дорад, ки тамоми кӯшишҳои илмӣ - ҳама фарзияҳо ва ҳодисаҳо бояд аз рӯи сабабҳо ва оқибатҳои табиӣ андоза ва шарҳ дода шаванд. Онҳо ба офариниши табиат ҳамчун амали Худо муроҷиат намекунанд. Ин маънои дуюми натурализм танҳо барои фароҳам овардани чаҳорчӯбае аст, ки дар доираи он барои гузаронидани тадқиқоти илмӣ оид ба қонунҳои табиат.

Табиатшиносии методологӣ як роҳи ба даст овардани дониш буда, як низоми хоси тафаккурест, ки равиши маърифатиро ба воқеият дар бар мегирад ва аз ин рӯ як навъи фалсафаи дониш аст. Тадқиқоти Элейн Эклунд нишон медиҳад, ки уламои динӣ низ дар асл табиатшиносии методологиро истифода мебаранд. Онҳо мегӯянд, ки эътиқоди динӣ ба тарзи фикрронии онҳо дар бораи оқибатҳои ахлоқии кори худ таъсир мерасонад, на ба тарзи истифодаи илм. "Шоҳидони коршиносон нишон медиҳад, ки пас аз инқилоби илмии қарнҳои XVI ва XVII, илм танҳо бо ҷустуҷӯи сабабҳои табиӣ барои тавзеҳи ҳодисаҳои табиӣ маҳдуд буд... дар ҳоле ки тавзеҳоти ғайритабиӣ, ҳарчанд муҳим ва арзишманд бошанд ҳам, ҷузъе аз илм маҳсуб намешаванд." Ҳамин тариқ, «натурализми методологӣ як навъ дини сунъии илм аст». Ин намуди натурализм як "принсипи бунёдӣ" аст, ки "аз олимон талаб мекунад, ки тавзеҳоти ҷаҳони атрофро дар асоси он чизе, ки мушоҳида кардан, чен кардан, такрор кардан ва тасдиқ кардан мумкин аст, ҷустуҷӯ кунанд."

### Роберт Т. Пеннок
Роберт Пеннок мӯътақид аст, ки агентҳо ва қудратҳои фавқулодда "боло ва фаротар аз агентҳо ва қудратҳои ҷаҳони табиӣ" ҳастанд ва "бо маҳдудиятҳои қонуни табиӣ баста нестанд" ва танҳо имконнопазирии мантиқӣ муайян мекунад, ки агенти ғайритабиӣ чӣ кор карда наметавонад ва "агар мо дониши табииро барои фаҳмидани қудратҳои фавқулодда истифода барем, пас он қудратҳо аз рӯи таърифи дигар намебошанд." "Азбаски ғайритабиӣ ҳатман сирре дорад, он наметавонад барои арзёбии моделҳои илмӣ замина фароҳам оварад." Таҷриба мушоҳида ва назорат аз болои тағирёбандаҳоро талаб мекунад… аммо аз рӯи таъриф мо бар мавҷудот ё қувваҳои ғайритабиӣ назорат надорем. «Агар ба илм иҷозат дода шавад, ки ба дасти муҳофизатнашавандаи қувваҳои ғайриоддӣ табдил ёбад, кори олим бемаънӣ мешавад (илм бо маъноҳо сару кор надорад; ва кори олим бемаънӣ мешавад ва системаи пӯшидаи тафаккури илмӣ дар шарҳи худ истифода намешавад) ва ба ин васила системае, ки пешрафти илмиро имконпазир мегардонад, вайрон мешавад ва ҳамчун кӯмаки ғайриқонунии юнонӣ, ки ба нақлҳои қадимии онҳо истифода мешавад, ғайри қобили қабул мегардад. аломатҳо аз душвориҳои худ." "

Ин навъи натурализм дар бораи мавҷудият ё набудани чизи ғайритабиӣ чизе намегӯяд, ки аз рӯи ин таъриф берун аз озмоиши табиӣ аст. Дигар файласуфони илм бар ин назаранд, ки баъзе тавзеҳоти ғайритабиӣ метавонанд аз рӯи усул ченшаванда бошанд, аммо аз эҳтимол дур нест, ки натиҷаҳои гузашта дода шаванд, ки захираҳо набояд барои таҳқиқи онҳо сарф карда шаванд. Ба хар хол инкор кардани принципхои фавкулодда танхо кори амалист ва бинобар ин хам табиатшиноси методологи ва хам онтологи ба табиати фавкулодда (метофизика) эътикод доштан мумкин аст. Масалан, гарчанде олимони табиатшинос дар талошҳои илмии худ ба натурализми методологӣ пайравӣ мекунанд, онҳо метавонанд теистҳо (онтологҳое, ки ба мавҷудияти ғайритабиӣ бовар доранд) бошанд ё табиатшиносони метафизикӣ ва аз ин рӯ атеист бошанд. Ин мавќеъ донишеро, ки аз он чизе, ки ќаблан ѓайритабиї њисоб мешуд, инкор намекунад, њарчанд гуфта мешавад, ки агар чунин падидаро метавон ба тариќи табиї санљида ва тавзењ кард, дигар аз рўи таъриф онро ѓайритабиї намешуморанд.

### Элвин Платинга
Файласуфи насронии муосир мегӯяд, ки натурализм ба эволютсияи табиии номувофиқ бовар дорад. Дар Science and Technology News, ӯ аз парвандаи Китс Миллер истинод мекунад ва мегӯяд, ки ҳама гуна кӯшиши систематикӣ ва муташаккил, ки ҳадафи пайдо кардани ҳақиқати ҷаҳонро дорад, аз ҷиҳати эмпирикӣ пурмазмун ва мувофиқ аст. Ҳар гуна фаъолияте, ки ба чунин шароит ҷавобгӯ бошад, илм ҳисобида мешавад. Ӯ ба хулосае меояд, ки "агар шумо чизҳои фавқулоддаро аз илм хориҷ кунед, пас агар ҷаҳон ё қисматҳои он - тавре ки бисёриҳо боварӣ доранд - сабабҳои ғайриоддӣ дошта бошанд, шумо наметавонед ба ин ҳақиқат аз ҷиҳати илмӣ бирасед."

### В.В. Танга
Квин бовар дорад, ки суди олӣ барои ҳақиқат аз худи илми табиат вуҷуд надорад. Ба эътиқоди ӯ, роҳи беҳтаре барои қазоват дар иддаои илм аз усули илмӣ вуҷуд надорад ва ниёз ва ҷойгоҳе барои “фалсафаи аввал”, ба мисли метафизика ё ирфоншиносӣ вуҷуд надорад, ки метавонад дар паси худ биистад ва илм ё усули илмиро асоснок кунад.

Аз ин рӯ, фалсафа бояд озод бошад, ки бозёфтҳои олимонро ба таври худ истифода барад ва ҳамзамон интиқод кунад, ки ин иддаъоҳо беасос, печида ва ё зиддият доранд. Барои Квин, фалсафа "дар идомаи" илм аст ва *ҳарду* ампирикӣ мебошанд. Натурализм эътиқоди догматикӣ нест, ки нуқтаи назари муосир ба илм комилан дуруст аст. Ба ҷои ин, он танҳо боварӣ дорад, ки илм беҳтарин роҳи омӯхтани равандҳои ҷаҳон аст ва ин равандҳо ҳамон чизест, ки илми муосир кӯшиш мекунад, ки дарк кунад.

### Карл Поппер
Карл Поппер натурализмро бо назарияи хулосабарории илмӣ баробар карда, онро ба далели эътирозаш ба хулоса рад кард (ниг. Намудҳои хулосабарорӣ), вале фоиданокии онро ҳамчун воситаи тахминҳо қабул кард. Усули натуралистї (баъзан онро «назарияи дедуктивии дониш» низ меноманд) арзишњои худро дорад ва дар ин шак нест... Мањз њамин дидгоњи натуралистї аст, ки ман онро ќабул намекунам, зеро он танќидї надорад. Муъминон ба он бехабаранд, ки ҳар гоҳ гумон мекунанд, ки ҳақиқатро кашф кардаанд, танҳо як конвенсияро пешниҳод кардаанду дигар чизе нест. Дар ин чо шартнома ба принципи догматикй табдил меёбад. Ин танқиди назари натуралистӣ на танҳо ба меъёри маъно, балки ба идеяи илм ва аз ин рӯ, ба ғояи усули эмпирикӣ низ дахл дорад. Поппер гуфт, ки илм бояд ба ҷои он усулеро таҳия кунад, ки имкони нишон додани фарқиятҳо асос ёфтааст, зеро ҳеҷ як таҷриба назарияро исбот карда наметавонад, балки як таҷриба метавонад ба дигаре мухолиф бошад. Ба гуфтаи Поппер, хусусияти назарияҳои эмпирикӣ дар он аст, ки дурӯғ будани онҳоро исбот кардан мумкин аст.

## Ҷусторҳои вобаста

* Табиатгароии ахлоқӣ
* Этика
* Адабиёти табиатгароӣ

## Сарчашма
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Naturalism (philosophy)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در جمعه ۱۰ فوریه ۲۰۱۲.
Гурӯҳ:Назарияҳои фалсафӣ
Гурӯҳ:Назарияҳои илмӣ
Гурӯҳ:Табиатгароӣ
Гурӯҳ:Моддагароӣ
Гурӯҳ:Бехудоӣ
Гурӯҳ:Материлизм
Гурӯҳ:Фарофалсафа
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations