open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Актиномикоз

**Актиномикоз** (; аз  — *нур* ва  — *занбурӯғ*) — бемории сироятист, ки занбӯруғҳои шуоъшакл (актиномисетҳо) ба вуҷуд меоваранд.

## Нишонаҳои беморӣ
Актиномикоз бештар дар пӯсти ҷоғу гардан, узвҳои шикам ва шуш пайдо мешавад. Ҳангоми актиномикози сатҳӣ дар пӯст ё пардаҳои луобӣ варамчаҳои сурх ё кабуди бедард, ки манбаи газак мебошанд, ба вуҷуд меоянд. Дар натиҷаи кафидани мадда носурҳои сершумор пайдо мешаванд. Дар натиҷаи актиномикоз кори узвҳои ҷавфи шикам ва шуш вайрон мегардад; дар мавриди куҳна шудани беморӣ иллат аз дарун ба рӯи пӯст гузашта (масалан, аз шуш ба девораи сина) носурҳоро ба вуҷуд меоварад. Ангезандаҳои беморӣ дар табиат (хок, узвҳои ҳозимаи ҳайвонот, хӯшаи рустаниҳо ва ғайра) васеъ паҳн шудаанд. Онҳо дар даҳон, роҳҳои болоии нафаскашӣ ва рӯда низ мавҷуданд, вале безарар мебошанд. Фақат дар шароити мусоид, яъне ҳангоми лоғаршавии организм (шамол хӯрдан, аллергия, тағйири ҷузъии бофтаю узвҳо ва ғайра) метавонанд сабаби хурӯҷи беморӣ гарданд.

## Роҳҳои пешгирии актиномикоз
Саривақт муолиҷа кардани газакҳои гуногун, хусусан газаки музмини ҷавфи даҳон, табобат ва кандани дандони пӯсида барои пешгирии актиномикоз хеле муҳим аст. Ҳангоми фурӯ бурдан ё нафас кашидани чанги хӯшаҳои ҷавдор, гандум ва дигар зироати хӯшагии бо занбӯруғ олуда актиномикози рӯда ё шуш пайдо мешавад. Актиномикоз аз шахси бемор ба солим намегузарад. Бо усулҳои замонавӣ актиномикозро аксар вақт пурра муолиҷа кардан мумкин аст. Муолиҷа ҳарчи пештар cap шавад, ҳамон қадар натиҷаи хуб мебахшад. Аз ҳайвонот ба актиномикоз бештар гов, баъзан хук, гӯсфанд, буз, асп гирифтор мешавад. Ангезандаи актиномикоз ба воситаи ҷойҳои зарардидаи пӯст ва луобпардаҳо ба организм роҳ ёфта, омосҳои гуногунро ба вуҷуд меоварад. Омос аксар вақт дар забон, устухони ҷоғ, меъда, рӯда, сина (дар хук), танобакҳои тухмдон (дар асп) пайдо мешавад ва тадриҷан фасод карда мекафад (омоси кафида дер карахш мебандад).

## Муолиҷаи пӯсти ҳайвонот аз актиномикоз
Актиномикоз, одатан, дар натиҷаи тӯлонӣ ба ҳайвонот додани хӯроки дурушт ба вуҷуд меояд. Бо мақсади муолиҷа омоси рӯи пӯстро бурида, ҷойи онро бо маҳлули доруҳои йоддор ва пенисиллин тамйиз мекунанд. Ғайр аз ин ба ҳайвон 2 – 4 ҳафта маҳлули обии йодиди калий дода, ба зери пӯст пенисиллин (рӯзе 3 – 4 маротиба) мегузаронанд. Ба ҷойи пенисиллин стрептомитсин, террамитсин, хлорамфениколро ҳам истифода бурдан мумкин аст. Барои пешгирии актиномикоз хӯрокро ба чорво нарм карда додан тавсия мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Алтухов Н. Н., Краткий справочник ветеринарного врача, М., 1990;
*Гавриш В. Г., Справочник ветеринарного врача, Ростов-на-Дону, 2003;
*Бессарабов Б. Ф., Воронин А. А., Воронин Е. С., Инфекционные болезни животных, М., 2007.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳои занбурӯғӣ
Аккад

**Аккад**  ( *Māt Akkadim*;  *<sup>kur</sup>*A.GA.DÈ*<sup>ki</sup>*; , *Akkad*) — давлате буд, ки дар асрҳои XXIV—XXII то милод вуҷуд дошт. Аккад ҳамчунин номи минтақаи қадимӣ дар қисми шимолии Ҷануби Месопотамия (ҳудуди Ироқи муосир) мебошад. Маркази он шаҳри Аккаде (шумерӣ Агаде) ба шумор мерафт.  

## Эзоҳ

## Манбаъ
* w:ru:Аккад

## Пайвандҳо
* Шаҳри Аккад
Гурӯҳ: Таърих
Акромегалия

**Акромега́лия** (аз  — дасту по ва  — бузург) — беморие, ки сабабаш ихроҷи барзиёди гормони сабзиш аст.

Сабабҳои акромегалия пурра омӯхта нашудаанд. Акромегалия дар аксари беморон бо омоси гипофиз алоқаманд аст. Баъзан захми cap, зарбаи рӯҳӣ ва сирояти музмин боиси акромегалия мегардад. Акромегалия дар натиҷаи ҳомилагии иллатнок ё баъди таваллуд низ инкишоф меёбад. Ҳангоми акромегалия номутаносиб сабзидани устухонҳои скелет, бофтаҳои нарм, узвҳои дарунӣ ва баъзе ихтилолоти мубодилавӣ зуҳур мекунанд. Одатан, акромегалия пас аз анҷоми рушди организм ба вуҷуд омада, тадриҷан инкишоф меёбад ва солиёни дароз тӯл мекашад. Акромегалия дар кӯдакон метавонад боиси азимҷуссагӣ шавад. Ба акромегалия асосан занҳои 18 – 35-сола гирифтор мешаванд. Беморӣ тадриҷан оғоз меёбад: беҳолии тамоми бадан, дарди даст ва ихтилоли ҳассосияти он, рушди номутаносиб ва тағйири шакли рӯй ба сабаби калон шудани бинӣ, ҷоғи поён, камони фавқи абрӯ ва рухсора. Лабҳо ғафс ва панҷаи дасту пой аз ҳад зиёд паҳн мешавад, забон дар даҳон бо душворӣ ҷой мегирад. Беморон аз дарди cap, хастагӣ, заъфи босира ва ғадудҳои ҷинсӣ шикоят мекунанд. Онҳо бояд доиман таҳти назорати духтури чашм, невропатолог ва эндокринолог бошанд. Усулҳои ҳозираи муолиҷа (шуоъшифоӣ, муолиҷа бо адвиёт ва ғайра) имкон медиҳанд, ки тарашшӯҳи барзиёди гормони сабзиш бартараф ва ҳолати бемор сабук карда шавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Марова Е. И., Нейроэндокринология, М., 1999;
* Гайдар Б. В., Гофман В Р.,
* Опухоли хиазмальноселлярной области, дар кит.
* Практическая нейрохирургия, М., 2002.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо
Аксуламали Вассерман

**Аксуламали Вассерман** (RW) — яке аз усулҳои ташхиси бемории сифилис. Ба номи иммунологи немис Август Вассерман гузошта шудааст.

Аксуламали Вассерман дар мавриди сифилиси аввалин (дар ҳафтаҳои 6 – 8-уми беморӣ) дар 90 ва дар аснои сифилиси дуюмин дар 98 – 100 фоизи ҳолатҳо мусбат падид меояд. Аксуламали Вассерман якҷоя бо дигар аксуламалҳои серологӣ (РПГА, ИФА, РИФ) на фақат барои ошкор сохтани ангезандаи беморӣ, балки баҳри муқаррар намудани муҳлати тақрибии сироят ёфтан низ имкон медиҳад. Дар мавриди аксуламали вассерман маводи ташхисӣ хунест, ки аз варид гирифта мешавад. Аксуламали Вассерман ҳамчунин имкон дорад, ки дар одамони гирифтори бемориҳои сил, сили пӯст, бемории хун, ҳомилагӣ низ ба таври мусбат падид ояд. Дар ин гуна ҳолатҳо аз дигар усулҳои ташхис (РПГА, ИФА, РИФ) истифода мебаранд. Феълан дар амал ба ҷойи аксуламали вассерман бештар аксуламали микропресипитатсия кор фармуда мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таҳқиқи хун
Акти ҳуқуқи истифодаи замин

**Акти ҳуқуқи истифодаи замин** — ҳуҷҷати ҳуқуқии истифодаи замин.

Замин моликияти истисноии давлат мебошад ва истифодаи он дар асоси иҷозатгирӣ сурат мегирад. Мувофиқи моддаи 17-и Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи истифодаи замин бо ҳуҷҷатҳои зерин тасдиқ карда мешавад: а) ҳуқуқи бемӯҳлату мӯҳлатноки истифодаи замин ва ҳуқуқи истифодаи меросии якумраи қитъаи замин дар асоси Сертификати ҳуқуқи истифодаи замин; б) ҳуқуқи иҷораи қитъаи замин – бо шартномаи иҷора; в) миқдори саҳми замин – бо Шаҳодатномаи саҳми замин. Бақайдгирии давлатии ҳуқуқи истифодаи замин аз тарафи Комитети давлатии заминсозии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва мақомоти он дар маҳалҳо нисбат ба тамоми шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ, ки дар истифодаашон қитъаҳои замин доранд, амалӣ мегардад. 
## Асосҳои бақайдгирӣ
Мувофиқи қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон № 29 аз 4 феврали 1999 «Дар бораи тартиби содакардашудаи ташаккул додан ва бақайдгирии ҳуқуқи истифодабарии замин» Сертификати ҳуқуқи истифодаи замин дар мақомоти давлатии заминсозии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар маҳалҳо ба қайди давлатӣ гирифта, ба заминистифодабаранда дода мешавад. Қароре, ки ҳуқуқ оид ба заминро муқаррар мекунад, барои аз тарафи мақоми давлатии заминсозии Ҷумҳурии Тоҷикистон дода шудани ҳуҷҷати тасдиқкунандаи ҳуқуқ оид ба замин асоси ҳуқуқӣ мебошад.

## Асосҳои рад кардани бақайдгирӣ
Асосҳои рад кардани бақайдгирии давлатии истифодаи замин чунинанд: а) набудани қарори мақомоти дахлдори ҳокимияти иҷроия дар бораи додани замин; б) дар мақомоти бақайдгирандаи давлатии ҳуқуқи истифодаи замин мавҷуд будани ҳуҷҷатҳое, ки аз ҷой доштани баҳсу мунозира оид ба мансубияти ҳамин қитъаи замин шаҳодат медиҳанд; в) худсарона тағйир додани таъйиноти мақсадноки қитъаи замин. Шартномаҳои иҷораи замин фақат дар Китоби давлатии бақайдгирии замин ба қайд гирифта мешаванд.

## Ҳуқуқи истифодабари замин
Ҳуқуқи истифодаи қитъаи замин аз ҷониби шахсони воқеию ҳуқуқӣ аз вақти гирифтани ҳуҷҷатҳои тасдиқкунандаи ҳуқуқи истифодаи замин, ки аз қайди давлатӣ гузаштааст, оғоз меёбад. Барои истифодаи замин бе ҳуҷҷати тасдиқкунандаи ҳуқуқи истифодаи он ҷавобгарии маъмурӣ пешбинӣ шудааст (моддаи 148 Кодекси ҳуқуқвайронкуниҳои маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон). Ҳамчунин барои бақайдгирии ғайриқонунии замин ҷавобгарии ҷиноятӣ муқаррар шудааст (моддаи 261 Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон). Асоси пайдоиши ҳуқуқи заминистифодабарӣ шартнома, васиятнома ва қарори суд низ шуда метавонад. Тамоми заминҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон фонди ягонаи давлатии заминро ташкил медиҳанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Каримҷон Ҳусейнов

**Каримҷон Бобоҷонович Ҳусейнов** (тав.02.05.1949, шаҳри Конибодом – ваф.14.06.2015, Душанбе) — доктори илмҳои химия (2004), профессор (2004).

## Зиндагинома
Каримҷон Ҳусейнов cоли 1972 факултаи химияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленинро ба итмом расонда, дар аспирантураи Университети давлатии Воронеж хондааст. Солҳои 1976-1982 ходими илмӣ ва ходими калони илмии Институти илмӣ-таҳқиқотии эпидемиология ва гигиена, 1982-1987 муаллими кафедраи биофизикаи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино, 1987-1997 декани факултаи тиҷорати Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, 1997-2001 ноиби ректор оид ба таълими ҳамин боргоҳи илм буд. Аз соли 2001 дар Коллеҷи Донишкадаи молия ва иқтисоди Тоҷикистон хидмат ба ҷой оварда, дар Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи Муҳаммад Осимӣ‎ дарс додааст.
Бобати нақши мутафаккирони асримиёнагии Шарқ дар рушди илмҳои табиатшиносӣ таҳқиқот анҷом дода, қариб дусад таълифот ба табъ расондааст. Дар бисёр симпозиуму конфаронси байналмилалӣ илми тоҷикро муаррифӣ кардааст.
## Осор
* Химия мономеров. Учебное пособие. – Х., 1998.(соавтор); 
* Истоки химических знаний в средневековом Востоке. – Д., 2003.(соавтор).
## Ҷоизаҳо
* ордени «Шараф»

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Кимиёшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи А. Сино
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон
Муҳаммадӣ Ҳамроев

**Муҳаммадӣ Ҳамроев** (10.09.1925, деҳаи Қашкабулоқи н. Ваҳдат), доктори илми таърих (1973), профессор (1976), Ходими шоистаи илми Тоҷикистон (1994). 
## Зиндагинома
Солҳои 1942-1945 дар набардгоҳи Ҷанги Бузурги Ватанӣ иштирок дошта, 1946-1947 мудири қисми илмӣ ва директори мактаби ҳафтсола дар н. Ваҳдат, 1947-1951 донишҷӯи факултаи таърихи ИДПД (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ), 1951-1955 аспиранти ҳамин донишкада, 1955-1957 муаллими калони кафедраи таърихи Институти педагогии шаҳри Термиз (Узбекистон), 1957-1960 мудири кафедраи марсизм-ленинизми Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи Муҳаммад Осимӣ‎ дарс додааст, 1961-1979 досенти кафедраи таърихи КПСС-и Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин, 1979-1989 профессори кафедраи комунизми илмии ИДПД буд. Аз соли 1990 дар Донишгоҳи давлатии Қурғонтеппа аз таърихи Тоҷикистон дарс медиҳад.
Доманаи пажӯҳишаш таърихи охири асри XIX ва аввали асри ХХ-ихалқитоҷик, дигаргуниҳои иқтисодию иҷтимоии даврони шӯравӣ, хоса равнақи ирригатсия ва ғайраро фаро мегирад.
Бо ордени Ситораи Сурх ва медалҳо қадр ёфтааст.
## Осор
* Очерки истории Хисарского бекства конца XIX и начала ХХвв. –Сталинабад, 1959; 
* К вопросу о феодальных отношениях в Хисарском бекстве Бухарского ханства в конце XIX начале ХХ вв. –Сталинабад, 1959; 
* Деятельность Коммунистической партии по развитию ирригации в Таджикистане (1924-1938). – Д., 1972; 
* Деятелность Компартии Таджикистана поразвитию ирригации в республике (1924-1941 гг): Дисс… доктора истор. наук. – М., 1972; 
* Развитие ирригации Советского Таджикистана в период упрочения социализма. – Д., 1975; 
* Таърихи обёрии водии Вахш (1930-1990). – Д., 2003.
*

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон‎
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Бохтар ба номи Н. Хусрав
Авлиёқулибек

**Авлиёқулибек** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — ҳокими Ҳисор дар даҳаи дуввуми садаи XX.
Дар бораи аҳвол, сиёсат ва тарзи ҳукуматдории Авлиёқулибек иттилооти кофӣ нест. Дар ибтидои аморати амир Олимхон Авлиёқулибек вазифаи парвонабегиро бар уҳда дошт. Сипас соли 1911 Авлиёқулибек беки Ҳисор таъйин шуд ва то соли 1915 ҳукмронии навоҳии Ҳисор, Қаротегин ва Бухорои Шарқиро бар уҳда дошт.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърих
Актинобатсиллёз

**Актинобатсиллёз** (аз актино… ва лотинӣ bacillus – батсилла) — проактиномикоз, псевдоактиномикоз, як навъ касалии музмини сироятии ҳайвонот. Актинобатсиллёз бори аввал соли 1902 дар Аргентина ба қайд гирифта шудааст. Баъдтар он дар мамолики Европа, ШМА ва Африқои Ҷанубӣ мушоҳида гашт. Ҳангоми актинобатсиллёз дар бофтаҳои нарми сар (забон, лаб, рӯй), гардан, ғуддаҳои лимфавӣ ҷароҳати фасоднок пайдо мешавад. Ангезандаи актинобатсиллёз Proactinomyces lignieresi буда, ба воситаи ҷойҳои зарардидаи бофтаҳо ва хӯрок ба организми ҳайвони солим ворид мегардад. Проактиномисетҳо дар табиат васеъ паҳн шудаанд. Онҳо дар хок, гарду чанг, рустаниҳо, пӯсту луобпардаи ҳайвонот маскун мебошанд. Ба актинобатсиллёз хукчаҳои баҳрӣ, харгӯш, сагу гурбаҳо, гов, гӯсфандон, хук гирифтор мегарданд. Дар баъзе мавридҳо ангезандаи актинобатсиллёз ба узвҳои дарун низ зарар мерасонад. Актинобатсиллёз зимистон ё баҳор пайдо мешавад. Зарари иқтисодии актинобатсиллёз зиёд нест. Актинобатсиллёзи одам хеле кам дучор меояд. Муолиҷа: истифодаи йод, пенисиллин, окситетрасиклин ва ғайра.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо
Абдуназар Ҳақназаров

**Абдуназар Ҳақназаров** (01.05.1945, деҳаи Лангараки н. Рашт) - , доктори илми таърих (2011). 
## Зиндагинома
Соли 1969 Университети давлатии Тоҷикистонро (ҳоло ДМТ) ба итмом расонда, дар мактаби таҳсилоти миёнаи зодгоҳаш аз таърих дарс додааст. Аз соли 1971 дар Институти давлатии хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (ҳоло ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур) фаъолият намуда, давоми беш аз чил сол вазифаҳои муаллим, муаллими калон, дотсенти кафедраи таърих, раиси иттифоқҳои касабаи донишгоҳ, сарнозири шуъбаи таълим, роҳбари шуъбаи магистратураро иҷро кардааст.
Ковиши илмиаш асосан ба масъалаи муборизаи мардуми тоҷик алайҳи истилоҳгарони араб бахшида шудааст, сари ин мавзӯъ таълифоти ҷолиб ба хидмат овардааст. Ҳамзамон мавриди таърихи маданияти аҷдодии кишоварзии тоҷик, ҳаёти мардумамон дар даврони навин низ асару мақолаҳо зиёд навиштааст.
## Осор
* Вахшская долина-жемчужина Тадж. ССР. – Д., 1983; 
* Руководство Компартии Таджикистана развитием хлопководства в Кургантюбинской области (1966-1975гг). – Д., 1984; 
* Таърихи маданияти аҷдодии кишоварзии тоҷик. – Д., 2004 (ҳаммуаллиф); 
* Аз пайроҳа ба шоҳроҳи бозаргонӣ. – Д., 2004; 
* Таърихи маданияти аҷдодии кишоварзии тоҷик. – Д., 2004 (ҳаммуаллиф); 
* Ҷунбишҳои инқилобии мардуми эронитабор бар зидди Хилофати Араб. – Д., 2005; 
* Авроқи рӯзгори мардуми накуном. – Д., 2007 (ҳаммуаллиф); 
* Освободительная борьба таджикского народа против Арабского Халифата. – Д., 2007; 
* Исторические предпосылки начало консолидации таджиков при Арабском Халифате. – Д., 2009; 
* Борьба таджикского народа против Арабского Халифата. – Д., 2010; Нусратулло Махсум-государственно-политический деятель. – Д., 2011.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Авлиёпарастӣ

**Авлиёпарастӣ** — яке аз унсурҳои дини ислом, ки тақрибан дар асрҳои 8 – 9 пайдо шудааст. 
Дини ислом дар ибтидо ба муқобили ҳама гуна ширк буд, вале бо гузашти замон, дар натиҷаи инкишофи парастиши бузургони дин – пайғамбарон, халифаҳо (Абубакр, Умар, Усмон, Алӣ) ва авлоди онҳо, авлиёпарастӣ равнақ ёфта, яке аз аҳкоми дин гардид. Минбаъд авлиёпарастӣ аз сабаби дар дохили дини ислом пайдо шудани равияҳои гуногуни динӣ, сиёсию фалсафӣ ривоҷ мегирад. Авлиёпарастӣ одатҳои парастиши мазори авлиёҳо ва аз онҳо мадад ҷустанро ба вуҷуд овард. Авлиёпарастӣ дар байни аҳли ислом ҳамчун ашхоси соҳибкаромат эътироф шуда буданд. Қариб аксарияти адабиёти ба таълимоти тасаввуф ва намояндагони алоҳидаи он бахшидашуда, каромоти авлиёҳоро қоил шуда ба ҳар кадоми онҳо ин ё он навъи каромотро нисбат медоданд. Аз ҷумлаи онҳо: аз дарёҳо хушк гузаштан, бо ишорае мақсади ҳайвонҳои даранда ва хазандаҳоро фаҳмидан, забони онҳоро дониста бо онҳо гап задан, аз балоҳои заминию осмонӣ мардумро наҷот додан, воқеаҳои ояндаро пешгӯӣ кардан душманонро дар майдони ҷанг мағлуб намудан ва ғайра мебошанд. Аз сабаби зӯҳду тақвопарастӣ, ақидаҳои сулҳу мусолиматомез, мадорокорӣ ва ба мардум наздик будан авлиёҳо дар назди на танҳо оммаи васеи халқ, балки ба ҳокимону шоҳони давру замон хеле маҳбуб ва соҳибиззат буданд.

## Адабиёт
* Мухаммедходжаев. А. Идеология нақшбандизма», Д., 1991; Муҳаммадхоҷаев А. «Нақшбандия ва Хоҷа Аҳрор», Д., 2007.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фарҳанги исломӣ
Алафзор

[thumb|right|Алафзори халиҷ дар [Хоэнау-ан-дер-Марх]]

**Чаманзор** — алафгоҳ, алафхор, мавзеест, ки алафи онро пай дар пай медараванд.

Асосан марғзор, баъзан замини беша, боғ, чарогоҳ шибарзамин ва ғайраро чун Алафзор истифода мекунанд. Дар Тоҷикистон тақрибан 38 ҳазор га алафзор (асосан дар ноҳияҳои Темурмалик, Данғара, Вахш, Қумсангир, Ҷиргатол, Фархор ва Мурғоб) мавҷуд аст. Алафзор табиӣ, кишта ва обию лалмӣ мешавад. Алафзорҳои табиии Тоҷикистон дар баландкӯҳҳо ва миёнакӯҳу доманакӯҳҳо воқеанд (аз ҳар га алафзор 30 – 60 сентнер хошок тайёр кардан мумкин аст). Алафзорҳои табиии обшори ҷумҳурӣ аз рустаниҳои хӯшадори худрӯй ва алафҳои гуногун таркиб ёфтаанд. Алафзори табиии биёбону нимбиёбон дар пастхамиҳои сернам ҷойгир буда, аз гиёҳҳои хӯшадору лӯбиёӣ ва эфемерҳо иборат аст (соле аз ҳар га 8 – 12 сентнер хошок медиҳад). Алафзори табиии минтақаи миёнакӯҳ нисбатан сернам буда, аз гиёҳҳои хӯшадор ва алафҳои гуногун таркиб ёфтааст (аз ҳар га андаряк 18 – 20 сентнер хошок мегиранд). Алафзори табиии баландкӯҳ аз гиёҳҳои хӯшадору алафҳои гуногун иборат буда, аз ҳар га соле 12 – 15 сентнер хошок медиҳад. Масоҳати алафзори табиии ҷумҳурӣ вобаста ба шароити обу ҳаво тағйир меёбад. Алафзори киштаро бо мақсади киштгардони зироати хӯроки чорво ё бо роҳи кишти алафҳои яксолаю бисёрсола бунёд мекунанд. Дар мавзеъҳои камбориши ҷумҳурӣ дар заминҳои лалмӣ рустаниҳои яксола кишта, аз ҳар га 22 – 25 сентнер хошоки хушсифат гирифтан мумкин аст. Дар ноҳияҳои бориш миёна кишти алафи судонӣ ва булғор самарабахш буда, аз ҳар га 28 – 35 сентнер хошок медиҳад. Дар заминҳои лалмии минтақаи миёнакӯҳ ва баландкӯҳҳо барои таҳияи алафзори кишта зироати бисёрсола (юнучқа, эспарсет) мекоранд ва аз ҳар га 45 – 54 сентнер хошок ба даст меоваранд. Масоҳати алафзори кишта дар ҷумҳурӣ тақрибан 2,2 ҳазор га аст. Яке аз тадбирҳои самарабахши беҳтар намудани алафзор истифодаи нуриҳои минералӣ мебошад. Истифодаи нуриҳои нитрогендор ҳосилнокии алафзори табиии обиро афзун мегардонад. Нуриҳои калию фосфордор боиси нашъунамои хуби рустаниҳои лӯбиёии алафзор мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Атлас Таджикской ССР, Д. – М., 1968;
* Пронуза А. А., Орошаемые культурные пастбища в Южном Таджикистане, Д., 1977; 
* Таджикистан (природа и природные ресурсы), Д., 1982.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Алафзор
Алафи гунҷишк

**Алафи гунҷишк** (Herniaria glabra) — даббагиёҳ, сагсобун, гиёҳест худрӯй. Пояаш сершоху барг (5 – 20 см қад мекашад), одатан дар рӯи замин мехобад. Баргаш майда (дарозиаш 2 – 7 мм, бараш 1 – 3 мм), дарозрӯя ё гирд мешавад. Гулаш 5-баргаи сабзи зардтоб ё сафедча (моҳҳои апрел – июн мешукуфад). Ғӯзааш яктухма, тухмаш қаҳваранги баланд ё сиёҳтоби ҷилодор. Алафи гунҷишк асосан дар санглоху регзори соҳили рӯд, канори сой, нишебиҳои регхоки кӯҳ, дашту саҳро, замини холиву канори роҳ (қаторкӯҳҳои Қурама, Туркистон, Зарафшон, Ҳисору Дарвоз ва мавзеъҳои ҷан. Тоҷикистон; дар баландии 800 – 2400 м аз сатҳи баҳр) мерӯяд; баъзан чун алафи бегона дар ғаллазор низ нумӯ меёбад. Алафи гунҷишк гиёҳи доруист. Онро аз қадим барои табобати дабба ва илтиҳоби пешоброҳа истифода мебаранд. Табибони халқӣ бо алафи гунҷишк зардпарвин, илтиҳоби гурда, қабзияти масона, иллати шуш, узвҳои ҳозима, тарбод, сил, артрит, ниқрис, сӯзок ва ғайраро табобат мекунанд; онро давои хуби пешоброн (махсусан барои шахсоне, ки гирифтори обхӯраанд) меҳисобанд. Баргу пояи алафи гунҷишк, ки дар давраи гул карданаш ҷамъ меоваранд, ашёи хоми саноати тиб аст. Онро дар ҷойи соя мехушконанд (аз баргу пояи хушкаш бӯи кумарин меояд). Нақеъ (настой)-и баргу пояи алафи гунҷишк барои аз гурда ва масона баровардани санг ва табобати илтиҳоби пешобдон яке аз давоҷоти самарабахш аст. Баргу пояи он хусусияти давоии худро то 2 сол нигоҳ медорад. Дар баъзе ҷойҳо бо ҷӯшоби алафи гунҷишк чорвои хонагиро мешустаанд (аз ҳамин ҷост, ки «сагсобун» ном гирифтааст). Баргу пояи алафи гунҷишк то 0,85% пайвастҳои кумаринӣ (кумарин, герниарин, умбеллиферон), 0,12 – 2,43% флавоноидҳо (арабинозид, кверсетин, рамногликозид, изорамнетин, рутин), 1,77 – 11,62% сапонинҳо, 3,16 мг% моддаҳои даббоғӣ, 0,6% равғани эфир, 5,5% луоб ва ғайра дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Флора Таджикской ССР, т. 1, Л., 1968;
*Халматов Х. Х., Основные лекарственные растения Средней Азии, Ташкент, 1984;
*Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Алафҳои бегона
Авлиёхони Ӯротеппаӣ

**Авлиёхони Ӯротеппаӣ** (қарни XIX) — хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Ӯротеппа. Авлиёхони дар навиштани 7 навъи хат устоди беназир буд. Чунончи, ба муносибати китобати «Куллиёт»-и Бедил шоири маъруфи давр Нодими Истаравшанӣ чунин қитъаи таърих гуфтааст:

## Осор
Ҳамчунин китобати достони «Юсуф ва Зулайхо»-и Нозими Ҳиравӣ (1863, Бухоро, хати шикастаи хоно) низ ба қалами Авлиёхони тааллуқ дорад. Ин китоб дар Шуъбаи дастнависҳои шарқии Китобхонаи миллии Тоҷикистон ба номи Фирдавсӣ таҳти рақами 1917 маҳфуз аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Бедона (навъи ангур)

**Бедона** — як навъ ангури қадимии маҳаллӣ; селексияи халқист. 

Баргаш калон (андозааш 16,5×16,0 см), сабзи баланд, дандонадори 5-7- парра, канорҳояш қифшакл. Авв. май гул карда, ох. авг. мевааш мепазад. Хӯшааш миёнаҳаҷм (вазнаш 270—340 г, дарозиаш 18-21 см, бараш 14-16 см), дарозрӯя ё махрутшакл, шингилҳои болояш хуб инкишоф ёфтаанд; ғужбаш миёна (вазни 100-тоаш 195—210 г), лунда, сабзи сафедтоб, ғужмаш тунук. Дилааш хамираки карсосӣ, серобу ширин, таъми тутро дорад. Дар таркиби меваи расидааш 24-25 % қанд ва 4,5-5,5 г/л туршӣ мавҷуд аст. Даври нашваш 139—144 рӯз. Аз ҳар га 140—200 сентнер ҳосил меғундоранд.

Бедонаро асосан тар мехӯранд ва мавиз мекунанд. Токи Бедона зудсабз буда, ниҳолаш баъди 3 соли шинондан самар меорад. 45-55-дарсади навдаҳояш ҳосилдеҳ, ҳангоми 6-8 буғум монда буридан ҳосили хуб медиҳад. Дар заминБедона. ҳои лалмӣ месабзад. Бештар дар ноҳияҳои водии Ҳисор ва вил-ҳои Сурхандарёву Қашқадарёи Ӯзбекистон парвариш меёбад. Аз касалиҳои гарда, қарасон ва баргпечаки хӯшаи ток зарар мебинад.

## Адабиёт
* Зоҳидов Ҳ. Канзи шифо. — Д., 1999.
* Ампелография СССР. Малораспространённые сорта винограда. Т. 1, М., 1963;
* Рубан Н. Г. Сорта винограда Средней Азии. Ташкент, 1972.

## Сарчашма
* 

## Эзоҳ

 
Гурӯҳ:Ангурҳо
Гурӯҳ:Токпарварӣ
Шиғонӣ (навъи ангур)

**Шиғонӣ** – – кишмиши сиёҳи дар офтоб хушконида.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Зоҳидов Ҳ. Канзи шифо. - Д., 1999.

Гурӯҳ:Ангурҳо
Алафдаравак

**Алафдаравак** — олати кишоварзӣ. 

Алафдаравак ядакӣ, овеза ва нимовеза мешавад. Вобаста ба асбоби буранда алафдаравакҳои як, ду, се ва панҷбрусаро фарқ мекунанд. Асбобҳои буранда ба пеш, паҳлу ё ақиби трактор васл карда мешаванд ва ба воситаи наварди гирифти иқтидори трактор ба кор медароянд. Барои даравидани алафи боғот алафдаравакҳои овезаи фронталии КНФ – 1,6 ва алафдаравакҳои ротатсионии КРВ – 1,6-ро истифода мекунанд. Алафдараваки КНФ – 1,6 дорои бруси ангуштадор аст, ки дар охири он барои танзими баландии буриши алаф болиштакҳо ва дар онҳо тахтаҳои теладиҳанда гузошта шудаанд. Тракторе, ки ба он алафдараваки КНФ – 1,6 пайваст карда шудааст, дар байни қаторҳои дарахтон қафо ҳаракат мекунад; асбоби буранда дар рӯи замин бо болиштакҳо лағжида алафро медаравад ва тахтаҳо онро ба чапу рост тела медиҳанд. Алафдараваки КРВ – 1,6 аз рама, чархҳо, асбобҳои бурандаи роторӣ ва тавора иборат аст. Ҳангоми кори алафдаравак роторҳо давр зада, алафро мебуранд. Баландии дарав ба воситаи чархҳо танзим карда мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Абзоролоти кишоварзӣ
Сабза (навъи ангур)

**Cабза (навъи ангур)** – кишмиши сафеди ба маҳлули ишқор (маҳлули 0,2 – 04-фоизаи содаи каустикӣ) тар карда дар офтоб хушконида; барои рангдор шудани мавиз ангурро (дар ҷевон ё хонаи махсус) бо сулфур буғ дода, дар рӯи чиғбастҳо (штапелҳои тахтагини 90 х 60см) мехушконанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Зоҳидов Ҳ. Канзи шифо. - Д., 1999.

Гурӯҳ:Ангурҳо
Ҷумъақул Ҳамроев

**Ҷумъақул Ҳамроев** (Ҷумъа Ҳамроҳ) (07.07.1947, ш. Турсунзода), доктори илмҳои филология (2006), профессор (2011). 
## Зиндагинома
Соли 1968 шуъбаи тоҷикии факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Самарқандро хатм намуда, дар ҳамин ҷо ба сифати корманди илмӣ, мудири шуъбаи дастхатҳои китобхонаи илмии донишгоҳ хидмат намуда (1969-1977), минбаъд муаллими кафедраи педагогика ва психология (1978-2001), муаллим, дотсент (2001-2007) ва аз 2007 мудири кафедраи адабиёти тоҷик Донишгоҳи давлатии Самарқанд кор кардааст.
Ба яке аз бахшҳои адабиётшиносӣ-нақди бадеӣ таваҷҷуҳ намуда, махсусияти онро дар баррасии осори мансуру манзуми адибони муосири тоҷик нишон додааст. Ковиши илмиаш хусусан бобати танқиди адабии солҳои 60-80-уми асри гузашта ва таъсири он ба пешрафти адабиёти тоҷик шоистаи ситоиш мебошад.

## Осор
* Таджикская критика прозы в 60-е начале 80-х годов. – , 1990; 
* Нақди Юнони қадим ва шеъри форсӣ-тоҷикӣ. – Самарқанд, 2001; 
* Ҷараёнҳои адабӣ. – Самарқанд, 2002; Нақди насри бадеии тоҷикӣ. – , 2005; 
* Адабиёт. Китоби таълимӣ. – Тошканд, 2005; Нақди шеър. – , 2006; 
* Шоири тавоно ва мутафаккири ҳамадон. – , 2007; 
* Таджикская литературная критика в 60-80-х годах ХХ века: (самосознание критики, критика поэзии, критика прозы): Дисс… доктора филол. наук. – , 2006; 
* Таърихи адабиёти навини тоҷик. Китоби дарсӣ. – Тошканд, 2015.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Ӯзбекистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Абдуҷамол Ҳасанов

**Абдуҷамол Ашрафович Ҳасанов** (19.11.1958, деҳаи Қарақчиқуми н. Конибодом), доктори илми филологӣ (2004), профессор (2005). 
## Зиндагинома
Абдуҷамол Ҳасанов соли 1981 факултаи филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленинро  ба охир расонда, дар факултети филологияи тоҷики ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров ҳамчун ассистент ба фаъолият пардохт ва то кунун дар ин боргоҳи илм заҳмат мекашад. Вазифаҳои сармуаллим ва дотсенти кафедраи забони тоҷикӣ (1982-1992), муовини декани бахши ғоибона (1992-1997), ходими калони илмии «Маркази пажӯҳиши тамаддуни давраи Сомониён»-и донишгоҳ (1997-2000), мудири кафедраи таърихи забони тоҷикӣ (2001-2010) иҷро кардааст. Аз соли 2010 мудири кафедраи забони тоҷикӣ факултети филологияи тоҷики ДДХ ба номи академик Б. Ғафуровмебошад.
Қариб ҳазор пажӯҳиши илмӣ, илмӣ-оммавӣ, методӣ, энсиклопедӣ роҷеъ ба вожашиносию овошиносии таърихӣ, услубшиносӣ, типологияи муқоисавии забонҳо, этимология, топонима ва ғайра ба хидмат оварда, дар таълифи вожаномаҳои тарҷумавӣ ҳисса гузоштааст. Дар сомонишиносии тоҷик, таҳриру муқарризии корҳои илмӣ, илмӣ-методӣ саҳм гирифта, аз мураттибону муҳаррирони «Донишномаи Сомониён» (2008, 2009, дар ду ҷилд) аст. Мақолаҳояш ба забонҳои хориҷӣ нашр шудаанд. Дар конфронсу ҳамоишҳои ҷумҳуриявӣ, минтақавӣ ва байналмилалии забоншиносон иштирок ва сухан кардааст. Фаъолияти педагогиаш низ қобили қайд мебошад.
## Осор
* Аз Ҳахоманиш то Ардашер. – Х., 1997 (ҳаммуаллиф); 
* Мухтасаре аз таърихи таҳ-қиқи забони адабии классикӣ (Аз аҳди Сомон то ибтидои асри ХХ). – Х., 1999: 
* Дурри дарёи дарӣ ва шеваи шимолӣ. – Х., 1999;
* Сомониён дар оинаи таърих. Ҷилдҳои 1,2. – Х., 1999 (ҳам-муаллиф); 
* Зикри нуқси сухан дар вожаномаҳои куҳан. – Х., 2001; 
* Луғати мухтасари мавзӯи таълимии тоҷикӣ-русӣ. – Д., 2002 (ҳаммуаллиф); 
* Унсурҳои луғавӣ ва сарфию наҳвии осо-ри садаҳои Х-ХIII дар гӯиши шимолӣ (бахши Фарғонаи Ғарбӣ). – Х., 2003; 
* Сохранение лексических особенностей и грамматических конструкций таджикского языка в северных говорах (на матер. письменных памятников Х-ХIII вв): Дисс… доктора фило. наук. – Д., 2004; 
* Сайри сухан. – Х., 2006; 
* Тарҷумаи «Тафсири Табарӣ», Ҷилдҳои 1,2. – Х., 2008. (ҳаммуаллиф); 
* Лаҳҷашиносии таърихӣ. – Х., 2014.
* 
## Адабиёт
* Ҳазор пажӯҳиш. Феҳристи осори профессор Абдуҷамол Ҳасанов. – Х., 2014.
## Пайвандҳо
* Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хуҷанд
Ширин Исматуллозода

**Ширин Исматуллозода** (*Ҳаитова Ширин Исматуллоевна*; 14 марти 1970, деҳаи Ҳисори ноҳияи Ҳисор, ҶШС Тоҷикистон) — забоншинос, доктори илмҳои филология (2014), муовини сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон (2020).

## Зиндагинома
Соли 1992 факултаи филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон ро ва 2012 ғоибона факултаи ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон тамом карда дар солҳои 1994—1997 аспиранти ДМТ буд.

## Фаъолияти корӣ
* 1992—1994 — коромӯзи кафедраи таърихи забон ва типологияи факултети филологияи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон
* 1997—2000 — ассистенти кафедраи таърихи забон ва типологияи факултети филологияи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон
* 2000—2006 — муаллимаи калони кафедраи таърихи забон ва типологияи факултети филологияи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон
* 2006—2009 — муовини декани факултети филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
* 2009—2012 — сардори Раёсати илм ва навоварии техникии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
* 2012—2014 — директори Муассисаи нашриявии «Маориф ва фарҳанг» и Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон
* 2014—2015 — муовини ректор оид ба корҳои таълими Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода
* 2015—2020 — директори Коллеҷи омӯзгории ба номи Хосият Махсумоваи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
* 14 феврали 2020 — 3 ноябри 2020 — муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон.

## Фаъолияти илмӣ
Бобати хусусияти забонӣ ва корбурди истилоҳоти соҳавӣ дар асрҳои ХI—ХII, хусусияти лексикӣ-семантикии ғазалиёти Камоли Хуҷандӣ таҳқиқот анҷом дода, дар таҳияи барномаи таълимии «Таърихи истилоҳоти тоҷик», «Луғати русӣ ба тоҷикии истилоҳоти геологӣ» ва баргардони «Ғазалиёти Анварӣ» аз ҳуруфи форсӣ ба сириллик саҳм гузоштааст.

## Осор
* Лексическое особенности газелей Камола Худжанди. — Д., 2002;
* Лингвистические и функциональные особенности отраслевой терминологии таджикского языка ХI — ХII вв: Дисс… доктора филол. наук. — Д., 2013.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Диссертации / Филологические науки / Хаитова Ширин Исматуллоевна

Гурӯҳ:Вазирони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода
Раҳим Ҳошимов

**Раҳим Иброҳимович Ҳошимов** (1939, шаҳри Қарағандаи Қазоқистон), доктори илми филологӣ (1987), профессор (1991). 
## Зиндагинома
Раҳим Иброҳимович Ҳошимов соли 1966 факултаи филологияи руси Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣро хатм намуда, дар ҳамин ҷо ба сифати муаллим, муаллими калон кор кардааст. Солҳои 1971-1974 дар аспирантураи Университети давлатии Маскав хонда, дар Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ фаъолияташро идома бахшид, ба сифати дотсенти кафедраи забоншиносии умумӣ (1975-1991) заҳмат кашидааст. Аз соли 1992 профессори Университети давлатии Елетс (Русия) мебошад.
Таҳқиқоташ ба масоили дузабонӣ, рушди забонҳои миллӣ ва таъсири забони русӣ ба онҳо, забоншиносии умумӣ ва ғайра оид аст. Барои «Луғат-маълумотномаи энсиклопедии истилоҳот ва мафҳумҳои забон» дар ду ҷилд, (Маскав, 2008) мавриди муқоисаи забонҳои русию тоҷикӣ мақолаҳо навиштааст.
## Осор
* Таджикско-русское двуязычие (социолингвистический аспект). – Д., 1986; 
* Очерки по языковой политике и культуре. – Елец, 2003.
* Луғат-маълумотномаи энсиклопедии истилоҳот ва мафҳумҳои забон. Иборат аз 2 ҷилд. М., 2008(ҳаммуалиф)
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
* == Эзоҳ ==

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Ҷавод Ҳошимов

**Ҷавод Мамедович Ҳошимов** (07. 11. 1914, Самарқанд – 07. 10. 1980, Душанбе) — доктори илми тиб (1967), профессор (1968). 
## Зиндагинома
Ҷавод Мамедович Ҳошимов соли 1936 Институти тиббии Самарқандро хатм наму-дааст. Солҳои 1936-1942 ординатори беморхонаи касалиҳои сироятии Душанбе, 1942-1950 ас-систент ва 1951-1953 дот-сенти кафедраи бемориҳои сироятии ИДТТ ба номи Ибни Сино кор кардааст. Аз соли 1953 то охири ҳаёт мудири кафедраи бемориҳои сироятии донишгоҳи мазкур ва дар як вақт саринфексионисти Вазорати тандурус-тии Тоҷикистон буд.
Муаллифи зиёда аз 60 асари илмӣ мебошад, ки асосан ба масъалаҳои гуногуни бемориҳои сироятӣ оиданд.
Бо орденҳои Байрақи Сурхи Меҳнат, «Нишони Фахрӣ», медалҳо ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Совети Олии Тоҷикистон қадр ёфтааст.
## Осор
* Клиника и лечение космопо-литного возвратного тифа. – Алмаата, 1950; 
* Глистные болезни человека и борьба с ними. – Сталинабад, 1954; 
* Клещи-врачи здоровья чело-века. – Сталинабад, 1955 (соавтор); 
* Кишечный амебиаз. – Д., 1962; 
* Кишечный амебиаз в Таджикистане: Дисс... доктора мед. наук. – Ленинград, 1966.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Пизишкони Тоҷикистон
Абдукарим Ҳалимов

**Абдукарим Ҳалимов** (12.05.1947, деҳаи Шаҳбачаи н. Муъминобод – 27.06.2015, шаҳри Кӯлоб) — олим, доктори илмҳои педагогӣ (2012), профессор (2013). 
## Зиндагинома
Соли 1982 Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Рӯдакиро хатм намуда, дар Омӯзишгоҳи педагогии шаҳри Кӯлоб ба сифати китобдор, раиси Иттифоқҳои касаба (1982-1985), муовини директор (1985-1990) ва директор (1990-1999) кор кардааст. Солҳои 1999-2010 директори Коллеҷи омӯзгории назди Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Рӯдакӣ, 2011-2012 муовини ректор оид ба таълими шабона буд. Аз соли 2013 то поёни умр вазифаи профессори кафедраи педагогика ва методикаи таълими Донишгоҳи давлатии Кӯлобро адо намудааст.
652
Доир ба афкори педагогии мутафаккирони форс-тоҷик, бахусус ақоиди педагогию башардӯстии Абулқосим Фирдавсӣ, илму маориф дар давраи Сомониён, тарбияи экологии хонандагон, асосҳои психологияи умумӣ ва ғайра қариб ҳафтод таълифот ба табъ расондааст.
## Осор
* Ақидаҳои педагогӣ ва гуманистии Абулқосим Фирдавсӣ. – Кӯлоб, 1991; 
* Система профориентация в учебно - воспитательном процессе старших школьников. – Кӯлоб, 1992; 
* Таълим ва тарбияи экологии хонандагони синфҳои ибтидоӣ. – Кӯлоб, 2003; 
* Мактаб ва ақидаҳои педагогии халқи тоҷик дар давраи Сомониён. – Д., 2008; 
* Илм ва мактабҳо дар давраи Сомониён. – Д., 2010; 
* Воспитание, зарождение школ и педагогической мысли таджикского народа. – Д., 2011; 
* Асосҳои психологияи умумӣ. – Д., 2012 (ҳаммуаллиф); 
* Воспитание, зарождение школ и педагогической мысли таджиков в эпоху Саманидов. – Д., 2012.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Маорифшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи А. Рӯдакӣ
Шутурхор

**Шутурхор**, **янтоқ**, ё **ҷантоқ** () — гиёҳест майдабарги хордор, ки бештар дар биёбонҳо мерӯяд.

## Хосияти шифоӣ
Дар хусуси мизоҷи ин қавлҳо гуногун мебошанд. Баъзе гарм ва хушк ва баъзеи дигарҳо сард ва хушк донистаанд. Хислатҳои шифобахши он: ин хусусиятҳои гардонандагии варамҳо, кушояндагии гиреҳҳо ва поккунандагӣ дорад, бар зидди заҳрҳо тарёқ мебошад. Агар инро бихӯранд ё гузошта банданд ва ё онро сӯхта ба дудаш бидоранд, бавосирро дафъ мекунад.

Оби гиёҳи тарашро ситонида ба чашм бимоланд, гули тунуки чашмро дур месозад. Се қатра оби холиси онро ҳангоми дили наҳор будан дар бинӣ чаконанд ва баъд аз як соат равғани бунафшаро аз болои он дар бинӣ бикашанд, дарди сари кӯҳнаро дафъ мекунад. Аз янтоқ равған ҳам тартиб медиҳанд, ки ин тавр аст. Оби барги тари онро дар зарфе андохта, аз болояш баробари оби барг равғани зайтун андохта, бо оташи мулоим меҷӯшонанд, то он ки об батамом бухор шаваду равған бимонад. Ин равғани янтоқ ҳисоб меёбад.

Ин равғанро бихӯранд ё бимоланд, барои дардҳои буғумҳо ва ҳамаи иллатҳои аз сардӣ ба амал омада дармон мешавад. Гулашро кӯфта, гузошта банданд, бавосирро хушк мекунад.

## Эзоҳ
Алафҳои бегона

**Алафҳои бегона** — рустаниҳои худрӯйи киштзор ва боғот.

Алафҳои бегона дар полиз, бешазор, марғзору чарогоҳ, чорбоғу гулбоғ, гулзору сабзамайдон, канори роҳҳо, соҳили рӯду дарёҳо, ҳавзу наҳрҳо ҳам месабзанд.

## Мафҳум
Мафҳуми алафҳои бегона шартист. Macалан, юнучқа, ки алафи хеле пурқимат аст, дар киштзори гандум алафи бегона мебошад. Дар олам беш аз 5 ҳазор намуди алафҳои бегона маълум аст. Дар Тоҷикистон 600—650 намуди алафҳои бегона мерӯяд. Дар водиҳои ҷумҳурӣ 300 намуди алафҳои бегонаро ба қайд гирифтаанд, ки 74 намуди онҳо ба рушду инкишофи зироат халал мерасонад, масалан, аҷириқ, ангури сагак, банги девона, курмак, хоралаф, матинҷ, най, печак, саломалайкум, хори морак, хурфа, қӯноқ, ғумой ва ғайра алафҳои бегона ба шароити сабзишу нумӯи рустаниҳои мазрӯъ мутобиқ гардида, ҳамроҳи онҳо месабзанд, ҳосилро паст намуда, ба иҷрои корҳо халал мерасонанд; намии хок, моддаҳои ғизоӣ ва гази карбонатро ҷаббида, ҷараёни фотосинтезро суст, хокро аз нури офтоб паноҳ месозанд, ғизогирии микроорганизмҳоро номураттаб мегардонанд. Ҳамзамон, дар боғот алафҳои бегона миқдори энергияи гармиеро, ки хок инъикос мекунад, коҳиш медиҳанд, ба ҳавогирии ниҳолҳо монеъ мешаванд, барои авҷи касалиҳои гуногун шароити мусоид фароҳам меоваранд. Зарари бисёр алафҳои бегона на ба навъу хели рустанӣ, балки ба зиёд рустани онҳо вобаста аст. Баъзе намуди алафҳои бегона кам рӯянд ҳам, метавонанд зарари ҷиддӣ расонанд. Macалан, решаи аҷириқ моддаҳое хориҷ мекунад, ки ба рушду инкишофи ниҳолҳо зиён доранд. Алафҳои бегона аз рӯи усулҳои ғизогирӣ ва афзоиш гетеротрофӣ ва афтотрофӣ мешаванд. Ба алафҳои бегонаи гетеротрофӣ алафҳои нимпаразит ва паразит (масалан заҳрпечак) мансубанд. Алафҳои бегонаи автотрофӣ дорои хлорофилланд, ки он қобилияти фотосинтез дорад. Вобаста ба нашъунамо алафҳои бегона яксола, дусола ва бисёрсола мешаванд. Ба алафҳои бегонаи як ва дусола эфемерҳо, алафҳои баҳорӣ ва тирамоҳӣ мансубанд (аз 3 ҳафта то 2 сол умр мебинанд). Алафҳои бегонаи бисёрсола чандин сол нашъунамо карда, ҳар сол мерӯянд, аз тухм ва бо роҳи нашвӣ зиёд мешаванд. Алафҳои бегонае, ки бо роҳи нашвӣ меафзоянд, асосан аз реша, решапоя, пиёзак, бехҷаст, лӯнда зиёд мегарданд. Ба боғу токзор хусусан зарари алафҳои бегона и решапоядор ва тирреша калон аст.

## Тадбирҳои мубориза
Тадбирҳои мубориза бо алафҳои бегона: нест кардани онҳо; пеш аз шинондани ниҳолҳо нағз нарм кардани замин, риоя намудани тадбирҳои карантин; роҳ надодан барои ба тавассути об, пору ё шамол паҳн гаштани тухми алафҳои бегона; истифодаи гербисидҳо.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Сорные растения Таджикистана, ч. 1 — 2, М. — Л., 1953;
* Котт С. А., Сорные растения и борьба с ними, М., 1969;
* Фисюнов А. В., Сорные растения, Альбом, М., 1984.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Алафҳои бегона
Албурз

**Албурз** () — кӯҳҳои шимоли Эрон, ки соҳили Баҳри Каспийро аз ҷануб фаро гирифтаанд. Дарозии албурз қариб 900 км, бараш то 120 км, баландиаш то 5604 м (вулқони хомӯши Дамованд). Албурз якчанд қаторкӯҳҳои мутавозиро дар бар гирифта, асосан аз оҳаксангу регсанг ва ҷинсҳои вулқонӣ таркиб ёфтааст. Нишебиҳояш фароз, сатҳаш нисбатан ҳамвор. Кӯҳҳоро водии дарёи Сафедрӯд бурида мегузарад. Дар нишебиҳои шимолии албурз бешаҳои зичи дарахтони паҳнбарг, дар нишебиҳои ҷанубии он буттаҳои ксерофитӣ (хушкидӯст) мерӯянд. Конҳои нефт ва маъдани мис дорад.

## Нигаред низ
* Кӯҳи Бинолӯд

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кӯҳҳо аз рӯи алифбо
*
Албурз
Албрус

**Албрус**, **Элбрус** — баландтарин қуллаи қаторкӯҳи Паҳлуии Қафқози Калон. 

Албрус махрути дусараи вулқони хомӯш буда, аз гудозаҳои андезитӣ, хоро ва варақсанги кристаллӣ таркиб ёфтааст. Қуллаи ғарбӣ (5642 м) аз шарқӣ (5595 м) бо гарданаи амиқ ҷудо шудааст. Масоҳати пиряхҳо 134,5 км². Аз наздикии Албрус дарё Кубан сар мешавад. Ду сари қаторкӯҳҳи албрус пӯшиши фирнӣ ва яхӣ дошта, аз онҳо 54 пиряхи сарозер ба вуҷуд омадаанд (калонтаринашон Азауи Калон, Ирик, Терскол). Қуллаи шарқии Албрусро аввалин бор (1829) роҳбалади экспедитсияи рус К. Хаширов (қабардин) ва қаторкӯҳҳи ғарбиашро (1874) кӯҳнавардони англис (роҳбарашон Ф. Грове) бо роҳбалад албрус Саттаев (балқар) фатҳ кардаанд. Солҳои Ҳокимияти Советӣ баландиҳои дастраси Албрус ба минтақаи кӯҳнавардӣ ва доманаҳояш ба мавзеи туризм ва варзиши лижаронӣ табдил ёфтанд. Албрус яке аз марказҳои кӯҳнавардӣ ва туристӣ дар Кавказ аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 
 
Албрус
Гурӯҳ:Қуллаҳои баландтарини кишварҳои ҷаҳон
Албитофир

**Албитофир** — кёратофир, ҷинси кӯҳии магмавӣ, ки сохти порфирӣ дорад. Асосан аз албит ва миқдори ками кварс, ортоглаз, хлорит иборат аст. Дар таркиби ҷинс ғурӯшаҳои албит хол-хол ҷойгир шудаанд. Албитофир дар натиҷаи метаморфозаи гудозаҳои трахитӣ ва андезитӣ пайдо мешавад. Дар байни ҷинсҳои эффузивии қадими Урал, Кавказ, Осиёи Марказӣ (аз ҷумла дар аксар кӯҳҳои Тоҷикистон) паҳн гаштааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷинсҳои кӯҳӣ
Матин Ҳусейнзода

**Матин Шарифович Ҳусейнзода** (Matin Sharifovich Huseynzoda) (28.02.1939, шаҳри Тошканд – 23.03. 2004, Душанбе), шарқшиноси тоҷик, доктори илми филология (2000), профессор (2002), мудири кафедраи филологияи араб (1987-2004). Бо ордени «Шараф» (1999) қадр гардидааст.

## Зиндагинома
Профессор Матин Шарифович Ҳусейнзода 28 феврали соли 1939 дар оилаи донишманди тоҷик, олим, омӯзгор, мунаққид, профессор Шарифҷон Ҳусейнзода https://tg.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D2%B7%D0%BE%D0%BD_%D2%B2%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%B4%D0%B0 (1904-1988) дар шаҳри Тошканд таваллуд шудааст. Mодари Матин Шарифович Ҳусейнзода Замира Аминова аст. Маълумоти миёнаи пурраро дар мактаби миёнаи N20 шаҳри Душанбе гирифтааст (1957). Матин Шарифович Ҳусейнзода соли 1964 факултаи шарқшиносии Университети давлатии Ленинградро (ҳоло Санкт-Петербург) ба итмом расонда, дар Пажӯҳишгоҳи шарқшиносии Академияи илмҳои Тоҷикистон ҳамчун ходими илмӣ ва котиби илмӣ кор кардааст. Аз соли 1971 дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин фаъолияташро идома дод, вазифаҳои муаллими калон ва дотсенти кафедраи филологияи арабро адо намуд. Аз соли 1987 то поёни умр мудири ҳамин кафедра буд
. Дар конфронсҳои умумииттифоқӣ ва ҷумҳуриявӣ иштирок намудааст.
Дар мамлакатҳои араб Ироқ, Миср ва Яман ба ҳайси тарҷумон хидмат кардааст.
Таърихи адабиёти арабро мавриди таҳқиқ қарор дода, ба адабиёти асримиёнагии он таваҷҷуҳи хос зоҳир кардааст. Ба масъалаи сарчашмашиносии шарқӣ ҳам аҳамият додааст. Теъдоди таълифоташ ба ҳафтод мерасад. Устод Матин Шарифович Ҳусейнзода 23 марти 2004 дар Душанбе даргузашт.

## Осор бо забони русӣ
* Изображение крестьянской жизни в литературе Египта: Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата филологических наук, М., 1967 https://search.rsl.ru/ru/record/01006388151 
* Феллах в литературе Египта. Д, 1974 https://search.rsl.ru/ru/record/01007058693
* Проблема жанра и историзма в средневековой арабской биографии: Дисс. доктора филол. наук. – Д., 2000 http://dissertacii.com/264617 
* Арабская средневековая литература. Жанр биографий. Д., 2002.

## Пайвандҳо

* Хусейн-заде М.Ш. Проблема жанра и историзма в средневековой арабской биографии (сире) Спец. 10.01.06

## Эзоҳ

* Олимони донишгоҳ, Д, 1998, c. 295-296
* Энсиклопедияи олимони донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон, Д, 2008, с.354-355

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Алайун

**Алайун** — (Jnula helenium), занҷабуя, сабадсарак, гиёҳест бисёрсола. Пояаш рости пашмакдор, 60 – 250 см қад мекашад. Барги бехи пояаш калони паршакл (дарозиаш то 50 см, бараш 15 – 25 см), думчадароз, баргҳои мобайнӣ байзашакли нӯгтез, баргҳои болоӣ нештаршакл. Гулаш зарди забончашакл ва найчамонанд. Моҳҳои май – июл гул карда, июн – июл мева мебандад. Дар лаби ҷӯйборҷӯйҳо, соҳили дарёҳо, марғзори серрутубат, нишебиҳои хокию регзори кӯҳ, шағалзамин, қаъри ҷариҳо ва минтақаи бешазор мерӯяд. Дар Тоҷикистон дар мавзеъҳои Сирдарё, Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Ҷанубию Шарқӣ (дар баландии 700 – 1900 м аз сатҳи баҳр) вомехӯрад. Табибони қадими Тибет, Ҳиндустон ва Хитой алайунро барои табобати бемориҳои гуногун истифода мебурданд. Ҷолинус низ аз хосияти шифобахшии алайун ёдовар шудааст. Абуалии Сино алайунро давои тақвиятбахши дил ҳисобидааст (илтиҳоби асаби сурин ва буғумдардро табобат мекард). Агар алайунро бо асал омехта лесанд, балғамро хориҷ месозад. Ҷӯшоби решаи алайун, хусусан шираи он, пешоб ва ҳайзро меронад. Алайун барои рафъи ҳама гуна омосу варамҳо судманд аст. Абуалӣ Сино дар «Ал-Воҳия» овардааст, ки алайун давои сардард, зиқи нафас ва киҷҷарон мебошад. Мувофиқи маълумоти «Махзан-ул-адвия» алайун ба дил қувват мебахшад, ҳазми хӯрок ва шаҳватро беҳтар мегардонад, ба масона таъсири хуб мерасонад. Алайун барои молихулё, қабзияти ҷигар ва испурҷ, дарди буғумҳо, варами пай, ишиас нофеъ аст. Истеъмоли ҷӯшоби алайун чакмезакӣ, ҷогаҳмезӣ ва қабзияти ҳайзро рафъ месозад. Агар 1 дирҳам (3,12 г) талқони алайунро бо асал омехта лесанд, сулфа ва зиқи нафасро шифо мебахшад.Табибони халқӣ ҷӯшоби реша ва решапояи алайунро барои муолиҷаи иллати узвҳои ҳозима, сили устухон, пайвандак, зардпарвин, обхӯра, бавосир, қабзияти роҳи нафас ва чун омили иштиҳоовар, рафъсозандаи халаву боди рӯда, пешоброн, талхарон, киҷҷарон ва балғамовар тавсия медиҳанд. Дар тибби муосир решаи алайунро ҳангоми қабзият ва сили шуш, чун доруи балғамовар ва талхаву пешоброн истифода мебаранд. Бо алайун касалиҳои пӯст (экзема, шукуфа, хоришак)-ро низ муолиҷа мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ботаника
Албина (навъи писта)

**«Албина»** — навъи писта. Дар Пойгоҳи таҷрибавии ҷангали Тоҷикистон бо роҳи интихоб аз пистазори Пасигачи ноҳияи Данғара рӯёнда шудааст (Чернова Г. М., Олехнович Г. С.). Аз соли 1984 дар доманакӯҳҳои манотиқи Қӯрғонтеппа ва Кӯлоби вилояти Хатлон мепарваранд. Буттааш миёнақади зудсабз, сершох; пӯстлохаш хокистарранг. Баргаш ҳаҷман миёна, сабзи сиёҳтоб. Гулаш калон, бебӯй, якҷинса (модина). Самараш байзашакл, пӯчоқаш тунук, вазни 100 донааш 85 г; мағзаш сабз (60% равған, 4,5% қанд, 13% сафеда дорад), аз пӯчоқ нағз ҷудо мешавад. Ба касалӣ ва ҳашароти зараррасон тоб меоварад. Пистазорҳои онро аз ниҳолҳои пайвандӣ бунёд менамоянд. Дар байни ҳар 4 – 5 бех ниҳоли модина як бех ниҳоли нарина пайванд кардан мувофиқи матлаб аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Навъҳои писта
Рӯзи истиқлоли ИМА

**Рӯзи истиқлоли ИМА** () — рӯзи ба имзо расидани Эъломияи истиқлоли ИМА дар соли 1776, ки мустақилияти ИМА-ро аз Шоҳигарии Британияи Кабир эълон мекунад; дар Иелоти Муттаҳидаи Амрико 4 июл таҷлил мегардад. Рӯзи истиқлол рӯзи таваллуди Иелоти Муттаҳида ҳамчун кишвар озод ва мустақил ба ҳисоб меравад. Бештари амрикоиҳо ин ҷашнро танҳо бо номи санаааш — «Чоруми июл» ном мебаранд. Рӯзи истиқлол — ин иди миллии ИМА.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Becker Carl L.* The Declaration of Independence: A Study in the History of Political Ideas.&nbsp;
* 

## Пайвандҳо
* Парад по случаю дня независимости 
* U.S. Independence Day a Civic and Social Event U.S. State Department, June 22, 2010
* The Meaning of July Fourth for the Negro by Frederick Douglass

Гурӯҳ:Ҷашнҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Таърихи ИМА
Алден

**Алден** — C18H36BrN, як навъ моддаи химиявӣ. Кристаллҳои сафед буда, дар об ва этанол хуб ҳал мешавад. Барои зуд реша давондан ва беҳ шудани гулшукуфт ба гулзор (7,5 – 15 г ба 100 л об) мепошанд. Барои занбӯри асал ва дигар ҳашароти фоиданок безарар аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Моддаҳои кимиёӣ
Алдикарб

**Алдикарб**, **C7H12N2O2S**, **темик** — як навъ моддаи химиявӣ. Чун инсектисид, акарисид ва нематосид барои нобуд кардани ҳашароти зараррасони маканда, нематодаҳо ва ғайра (ба ҳар га 0,56 — 5,6 кг) кор мефармоянд. Дар шакли ғурӯшаи 5 ва 10-фоиза истеҳсол мешавад. Барои занбӯри асал ва дигар ҳашароти фоиданок заҳр аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳашаракушҳо
Гурӯҳ:Моддаҳои кимиёӣ
Абдулқаҳҳори Самарқандӣ

**Абдулқаҳҳо́р ибни Исҳоқи Самарқандӣ** (? — 1493) — арӯздон ва шоири форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Абдулқаҳҳори Самарқандӣ аз мардони фозили асраш буда, доир ба илми қофия ва арӯз рисолаи «Арӯзи Ҳумоюн»-ро таълиф кардааст. Ҳарчанд ин рисола дар тақлиди «ал-Муъҷам»-и Шамси Қайси Розӣ ва «Меъёру-л-ашъор»-и Насируддини Тӯсӣ таълиф шудааст, мисолҳои овардаи ӯ аз ашъори шоирони садаи XV қимати таълимию маърифатии асарро зиёд намудаанд. Абдулқаҳҳори Самарқандӣ бо тахаллуси «Шариф» низ шеър гуфтааст ва дар рисолаи хеш дар мавриди вазнҳои алоҳидаи арӯз ва ашъораш мисолҳо овардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик