Рақси намоиши руйи ях

**Рақси намоиши руйи ях** — намуди варзиши конкитозӣ буда, ба намудҳои варзиши мураккаби ҳамоҳангсозӣ (координатсионӣ) тааллуқ дорад. Гӯёи асосии он аз ҳаракати варзишгар ё ҷуфти варзишгарон бо конкиҳо дар болои ях бо тағйири самти лағжиш ва иҷрои унсурҳои иловагӣ (чархзанӣ, ҷаҳиш, комбинатсияи қадамҳо, бардоштан ва ғайра) зери мусиқӣ иборат аст.

Дар солҳои 1908 ва 1920 мусобиқаҳо оид ба фигурбозӣ дар Бозиҳои олимпии тобистона баргузор шуданд; фигурбозӣ аввалин намуди зимистонаи варзиш буд, ки ба барномаи олимпӣ дохил шуд. Аз соли 1924 инҷониб фигурбозӣ ҳамеша ба барномаи Бозиҳои олимпии зимистона дохил мешавад.

Аз соли 1886 то ин замон мусобиқаҳои расмии байналмилалӣ оид ба фигурбозӣ, аз қабили қаҳрамонии ҷаҳон, қаҳрамонии Аврупо, қаҳрамонии Чор қора ва ғайраҳо таҳти сарпарастии Иттиҳоди байналмилалии конкитозон (ИСУ, аз англ. *International Skating Union, ISU*) гузаронида мешаванд.

Рақси намоишии синхронии гурӯҳӣ ҳоло ба барномаи мусобиқаҳои расмӣ дохил карда нашудааст, аз рӯи ин намуди рақси намоишии қаҳрамонии ҷаҳонии алоҳида оид ба рақси намоишӣ синхронӣ баргузор мегардад.

Аз соли 2014 ба барномаи Бозиҳои олимпии зимистона мусобиқаҳои дастаӣ оид ба фигурбозӣ, ки дар он 10 мунтахаб иштирок мекунанд, дохил карда шудааст.

## Таърих
### Таърихи умумӣ
Сарчашмаҳои рақси намоишӣ болои ях ба гузаштаи дур мераванд ва ба асри биринҷӣ (охири ҳазорсолаи 4 — аввали ҳазорсолаи 1-уми пеш аз милод) пайванд мегиранд, ки дар ин бора бозёфтҳои бостоншиносон — конкиҳои устухонӣ, ки аз устухони пойҳои ҳайвоноти калон сохта шудаанд, шаҳодат медиҳанд. Чунин бозёфтҳо дар бисёр кишварҳои Аврупо вомехӯранд ва қадимтарин «конкиҳо» дар соҳили Буги Ҷанубӣ дар наздикии Одесса пайдо шудаанд. (*Мақолаи асосӣ: Конкиҳои фигурӣ*)

Аммо пайдоиши рақси намоишӣ болои ях ҳамчун намуди варзиш бо лаҳзае алоқаманд мекунанд, ки конкиҳоро ба ҷои устухон аз оҳан сохтан гирифтанд. Бино ба таҳқиқот, бори аввал ин дар Ҳоланд дар асрҳои XII—XIV рух додааст. Дар ибтидо фигурбозӣ мусобиқаи маҳорат дар кашидани шаклҳои гуногун дар рӯи ях бо нигоҳ доштани ҳолати зебои бадан буд.

Нахустин клубҳои ҳаводорони фигурбозӣ дар асри XVIII дар Империяи Бритониё, дар Эдинбург (1742) пайдо шуданд. Дар ҳамон ҷо номгӯи шаклҳои ҳатмӣ барои иҷро дар мусобиқаҳо ва аввалин қоидаҳои расмии мусобиқаҳо таҳия гардиданд. Лейтенанти артиллерия Роберт Ҷоунз «Рисола дар бораи конкибозӣ»-ро (1772) нашр кард, ки дар он ҳама шаклҳои асосии он замон маълумро тасвир намуд.

Аз Аврупо фигурбозӣ ба ИМА ва Канада роҳ ёфт ва дар он ҷо рушди азим пайдо кард. Дар ин ҷо клубҳои сершумори фигурбозон таъсис ёфта, моделҳои нави конкиҳо сохта шуданд ва мактаби техникаи худро ба вуҷуд оварданд. Вақте ки дар солҳои 1860-ум фигурбоз аз ИМА Джексон Хейнс бо гастролҳо ба Аврупо омад, маълум шуд, ки ҳатто пуртаҷрибатарин фигурбозони аврупоӣ аз ӯ чизи омӯхтание доранд.

Николай Александрович Панин-Коломенкин навишта буд:

… ӯ (Ҷексон Гейнтс) ба аврупоиёни ҳайратзада имкониятҳои комилан ғайричашмдошти иҷрои пайдарпайии алоқаманд, шаклҳои босуръат ва рақсҳои ритмикии шеворо бо ҳаракатҳои бисёр зебои бадан нишон дод. Таъсири ҳунари ӯ бузург буд. Он ҳамчун такон хизмат кард, ки боиси ҷаҳиши азими сифатӣ гардид ва баъдан ба ташаккули шакли нави зуҳури ҳунар овард.

Пас аз 100 сол (аз соли 1742) дар фигурбозӣ аллакай қариб ҳама шаклҳои ҳатмии муосир ва усулҳои асосии техникӣ барои иҷрои онҳо маълум буданд, ки дар ин бора китобҳои «Ҳунари конкибозӣ»-и Д. Андерсон ва асари Х. Вандервел ва Т. Максвелл Уитман шаҳодат медиҳанд. Ин китобҳо тавсифи ҳамаи ҳаштҳо, сеҳо, қалмоқҳо ва дигар унсурҳоро, ки дар асоси фигурбозии муосир қарор доранд, дар бар мегиранд.

Дар Конгресси I-уми конкитозон дар соли 1871 фигурбозӣ ҳамчун намуди варзиш эътироф карда шуд.

Дар соли 1882 дар Вена аввалин мусобиқаҳои расмии Аврупо оид ба фигурбозӣ баргузор шуданд. Дуруст аст, ки дар ибтидо, чуноне ки Алексей Мишин қайд мекунад, «инҳо як навъ мусобиқаҳои маҳдуд буданд», зеро дар онҳо танҳо чанд варзишгар иштирок мекарданд.

Аммо муносибат ба мусобиқаҳо пас аз он тағйир ёфт, ки ба Санкт-Петербург дар соли 1890 ба мусобиқаи бахшида ба 25-солагии яхмайдони боғи Юсупов беҳтарин фигурбозон аз тамоми ҷаҳон даъват шуданд. Мусобиқаҳо мақоми «қаҳрамонии ғайрирасмии ҷаҳон»-ро гирифтанд ва ғолиби ин мусобиқа дар тамоми намудҳои барнома аъзои фахрии «Ҷамъияти дӯстдорони конкитозии Петербург» Алексей Лебедев гардид.

Соли дигар, дар соли 1891, дар Гамбург аввалин қаҳрамонии Аврупо дар фигурбозии инфиродии мардон баргузор шуд (фигурбози олмонӣ Оскар Улиг ғолиб омад).

Намоиши вусъати байналмилалӣ ва иқтидори фигурбозӣ дар Санкт-Петербург оромӣ намедод. Аз ин рӯ, аллакай дар соли 1892 Иттиҳоди байналмилалии конкитозон (*ISU*) таъсис ёфт, ки бояд ташкили мусобиқаҳои байналмилалиро роҳбарӣ мекард.

Пас аз 4 сол, дар соли 1896, дар Санкт-Петербург аввалин қаҳрамонии ҷаҳон оид ба фигурбозӣ баргузор гардид (ғолиб — Гилберт Фукс, Империяи Олмон).

### Таърихи дисиплинаҳо
Нахустин мусобиқаҳо оид ба фигурбозӣ танҳо дар байни мардони инфиродӣ мегузаштанд, занони фигурбоз танҳо пас аз 10 сол имкони иштирок дар қаҳрамониҳои ҷаҳонро пайдо карданд. Соли 1901 ИСУ ҳамчун истисно ба зан — англис Медж Сайерс иҷозат дод, ки дар мусобиқаҳои мардона иштирок кунад.

Расман аввалин қаҳрамонии ҷаҳон дар байни занони инфиродӣ дар охири январи соли 1906 дар Давос (Швейтсария) баргузор шуд. Шаклҳои ҳатмӣ дар занон ва мардон монанд буданд, аммо фигурбозии озоди занон фавран бо санъати баланд, пластика ва мусиқавияти ҳаракатҳо диққати ҳамаро ба худ ҷалб кард.

Гуфтан мумкин аст, ки рақси намоишии ҷуфтӣ фавран пас аз машҳур шудани ин намуди варзиш пайдо шуд. Аммо мусобиқаҳои расмии аввалин танҳо соли 1908 дар Санкт-Петербург баргузор шуданд. Фигурбозони олмонӣ Анна Хюблер ва Генрих Бургер ҳамчун аввалин қаҳрамонҳои олимпӣ дар фигурбозии ҷуфтӣ ба таърих ворид шуданд.

Намуде ба мисли рақси варзишӣ рӯи ях дар охири солҳои 1940-ум дар Британияи Кабир ба вуҷуд омада, сипас дар тамоми ҷаҳон паҳн шуд. Дар соли 1952 рақсҳои варзишӣ ба барномаи қаҳрамониҳои ҷаҳон ва Аврупо дохил карда шуданд. Ба барномаи Бозиҳои олимпии зимистона рақс рӯи ях аз соли 1976 дохил шуд.

Рақси намоишии синхронӣ — ин навитарин дисиплинаи фигурбозӣ мебошад. Дар шакли муосир фигурбозии синхронӣ дар солҳои 1960-ум дар ИМА пайдо шуд, аммо ғояи фигурбозии гурӯҳӣ хеле пештар ба вуҷуд омада буд.

Аввалин мусобиқаҳои расмӣ оид ба фигурбозии синхронӣ соли 1976 баргузор шуданд. Дар соли 1994 *ISU* расман фигурбозии синхрониро ҳамчун дисиплинаи панҷуми фигурбозӣ эътироф кард.

## Намудҳои фигурбозӣ рӯи ях
### Фигурбозии инфиродии мардон ва занон
Фигурбоз дар рақси намоишии инфиродӣ бояд маҳорати иҷрои ҳамаи гурӯҳҳои унсурҳо — қадамҳо, спиралҳо, чархзанӣ, ҷаҳишро нишон диҳад. Ҳар қадар сифат ва мураккабии унсурҳои иҷрошаванда баланд бошад, сатҳи варзишгар ҳамон қадар баландтар аст. Меъёрҳои муҳим инчунин иртиботи ҳаракатҳои варзишгар бо мусиқӣ, пластика, эстетика ва артистизм мебошанд.

Мусобиқаҳо дар фигурбозии инфиродӣ дар 2 марҳила мегузаранд: марҳилаи аввал — барномаи кӯтоҳ, марҳилаи дуюм — барномаи озод.

### Рақси намоишии ҷуфтӣ
Вазифаи варзишгарон дар фигурбозии ҷуфтӣ — намоиш додани маҳорати иҷрои унсурҳо ба гунае, ки таассуроти ваҳдати ҳаракатҳо ба вуҷуд ояд.

Дар фигурбозии ҷуфтӣ дар канори унсурҳои суннатӣ, унсурҳое ҳастанд, ки танҳо дар ин намуд иҷро мешаванд: бардоштан, тоб додан, партофтан, тодесҳо, чархзании муштарак ва параллелӣ.

### Рақси варзишӣ
Дар рақси варзишӣ рӯи ях, аз нигоҳи техникӣ, диққати асосӣ ба иҷрои муштараки қадамҳои рақсӣ дар мавқеъҳои стандартии рақсӣ равона шудааст ва ҷудошавии тӯлонии шарикон иҷозат дода намешавад. Бархлофи фигурбозии ҷуфтӣ, дар рақсҳои варзишӣ ҷаҳиш, партофтан ва ғайра вуҷуд надоранд.

Барномаи муосири мусобиқаҳои расмӣ 2 рақсро дар бар мегирад: рақси ритмикӣ ва озод.

### Рақси намоишии синхронӣ
Дастаи фигурбозии синхронӣ аз 16 то 20 варзишгар иборат аст. Даста метавонад занон ва мардонро дар бар гирад. Ҳадаф баромади даста ҳамчун як воҳиди ягона мебошад.

Мусобиқаҳо оид ба фигурбозии синхронӣ аз барномаи кӯтоҳ ва озод иборатанд.

## Қоидаҳо ва таҷҳизот
## Унсурҳои асосии фигурбозӣ
Дар рақси намоиши 4 унсури асосии базавиро ҷудо кардан мумкин аст: қадамҳо, спиралҳо, чархзанӣ ва ҷаҳиш. Инчунин як қатор унсурҳои махсус мавҷуданд, ки дар фигурбозии ҷуфтӣ иҷро мешаванд.

### Қадамҳо
**Қадамҳо** комбинатсияҳои такя ва унсурҳои базавии лағжиш мебошанд, ки бо ёрии онҳо фигурбоз дар майдон ҳаракат мекунад.

### Спиралҳо
**Спирал** мавқеест бо як конкӣ дар рӯи ях ва пои озод дар болои сатҳи камар.

### Чархзанӣ
Чархзанӣ дар болои теғи як ё ду конкӣ иҷро мешавад. Чархзаниҳои истода, дар нишаст ва дар ҳолати «қалқут» (Либела) мавҷуданд.

### Ҷаҳиш
Ҷаҳишҳо ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд — теғӣ (рёберные) ва нӯгӣ (носковые).

Варзишгарон 6 намуди асосии ҷаҳишро иҷро мекунанд — тулуп, сальхов, риттбергер, флип, луттс ва аксел.

## Рақси намоиши дар фарҳанг

* Филми «Маликаи ях» (Русия, 2008)
* Силсилафилми «Яхи сӯзон» (Русия, 2008)
* Аниме-сериали «Yuri on Ice» (Ҷопон, 2016)
* Филми «Ях» (Русия, 2018)

### Дар филателия

Акс:The Soviet Union 1960 CPA 2399 stamp (Figure Skating).jpg|Маркаи почта, соли 1960. Бозиҳои олимпии зимистона (1960)
Акс:The Soviet Union 1962 CPA 2667 stamp (1st People's Winter Spartakiad, Figure Skating).jpg|Маркаи почтаи ИҶШС, соли 1962
Акс:CPA 1980 5034.jpg|Маркаи почтаи соли 1980


## Ҳамчунин нигаред

* Ҷоизадорони олимпӣ оид ба фигурбозӣ
* Иттиҳоди байналмилалии конкитозон

## Эзоҳ
## Адабиёт

* *Медведева И. М.* Фигурное катание на коньках. — : Олимпийская литература, 1997.
* *[[Чайковская, Елена Анатольевна|Чайковская Е. А.]]* Фигурное катание. — : Физкультура и спорт, 2003.

## Пайвандҳои беруна

*