Салоникӣ

**Салоникӣ**, ҳамчунин бо номи **Салоника** (), **Салоникӣ**, **Салоника** ё **Салоника** () — дуюмин шаҳри бузурги Юнон мебошад (бо каме зиёда аз як миллион аҳолӣ дар минтақаи метрополитении он) ва пойтахти минтақаи ҷуғрофии Мақдуния, минтақаи маъмурии Македонияи Марказӣ ва Идораи ғайримарказонидашудаи Македония ва Фракия.

Он ҳамчунин дар юнонӣ бо номи , яъне "ҳампойтахт", маълум аст, — ишора ба нақши таърихии он ҳамчун "шаҳри ҳамҳукмрон" () дар Империяи Византия якҷоя бо Константинопол мебошад.

Салоникӣ дар Халиҷи Термаик, дар гӯшаи шимолу ғарбии Баҳри Эгей ҷойгир шудааст. Он аз ғарб бо делтаи Аксиос ҳаммарз аст.  Маркази таърихии шаҳр, соли 2021 аҳолии 319,045 нафар дошт, дар ҳоле ки Минтақаи метрополитении Салоникӣ 1,006,112 нафар ва Минтақаи бузурги Салоникӣ 1,092,919 нафарро дар бар мегирифт. Салоникӣ дувумин маркази муҳими иқтисодӣ, санъатӣ, тиҷорӣ ва сиёсӣ дар Юнон аст ва як маркази калони нақлиёт барои Юнон ва ҷанубу шарқи Аврупо ба шумор меравад, махсусан тавассути Бандари Салоникӣ.

Шаҳр бо ҷашнвораҳо, рӯйдодҳо ва ҳаёти фарҳангии зиндааш шӯҳрат дорад. Рӯйдодҳое чун Намоишгоҳи байналмилалии Салоникӣ ва Ҷашнвораи байналмилалии синамои Салоникӣ ҳар сол баргузор мешаванд. Салоникӣ Пойтахти ҷавонони Аврупо дар соли 2014 буд. Донишгоҳи асосии шаҳр — Донишгоҳи Арасту — бузургтарин дар Юнон ва Балкан мебошад.

Салоникӣ соли 315пеш аз милод аз ҷониби Искандари Мақдунӣ бунёд ёфта, ба ифтихори ҳамсараш Салонике, духтари Филиппи II Мақдунӣ ва хоҳари Александри Бузург номгузорӣ шуд. Он 40км ҷанубу шарқи Пелла, пойтахти Подшоҳии Македония, сохта шуд. Дар даврони Рим, шаҳр як метрополиси муҳими Рум гашт ва дар Империяи Византия дувумин шаҳри калон ва сарватмандтарин буд. Он ҳсоли 1430 ба дасти усмониҳо афтод ва қариб панҷсад сол зери ҳукмронии Усмониён монд, бо калисоҳо, масҷидҳо ва канисаҳое, ки паҳлӯи ҳам мавҷуд буданд. Аз асри 16 то 20 — ягона шаҳре буд, ки яҳудиён дар он  аксариятро дар Аврупо ташкил медоданд. Соли 1912, 8 ноябр, шаҳр ба Подшоҳии Юнон пайваст. Дар шаҳр меъмории византӣ ба назар мерасад, аз ҷумла ёдгориҳои насронии қадимӣ ва византӣ, як Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО, ва сохторҳои Румӣ, Усмонӣ ва Яҳудии сефардӣ.

Соли 2013, *маҷаллаи National Geographic* Салоникиро ба феҳристи маконҳои беҳтарини сайёҳӣ дар ҷаҳон шомил намуд, ва соли 2014 маҷаллаи *[[Financial Times]]* (бахши сармоягузории мустақим — FDI Magazine) Салоникиро беҳтарин шаҳри миёнаҳаҷми аврупоӣ барои нерӯи инсонии кордон ва сатҳи баланди зиндагӣ унвон кард.

## Номҳо ва этимология
[мини|Катибае бо матни «Ба малика [Фессалоникаи Македония|Фессалоника, (духтари) Филипп», Осорхонаи бостоншиносии Салоникӣ]]
Номи аслии шаҳр   буд. Ин ном ба ифтихори шоҳдухтари македонӣ Фессалоникаи Македония, нимҳоҳари Искандари Макдунӣ дода шудааст. Номи ӯ маънои «Ғалабаи Фессалӣ»-ро дорад ва аз  (Фессалӣ) ва  (ғалаба; нигар Ника) гирифта шудааст. Ин ном ба шарафи пирӯзии македониҳо дар Ҷанги майдони Крокус (353/352&nbsp;пеш аз милод) интихоб шудааст.

Шаклҳои дигари ном низ вомехӯранд, аз ҷумла:  ,  ,  , ва  .

Номи   нахустин бор дар забони юнонӣ дар Солномаи Мореа (асри 14) сабт шудааст ва дар сурудҳои халқӣ маъмул мебошад. Аммо эҳтимол он пештар ба вуҷуд омадааст, зеро ал-Идрисӣ онро *Салуник* унвон кардааст (асри 12). Ин шакл дар забонҳои дигар низ ҷой дорад:  (*Solunŭ*) дар Калисои-славянии қадим,  () дар юдо-испанӣ (שאלוניקי то асри 19),  () дар забони ибронӣ, *Селаник* дар албанӣ,  (*Селаник*) дар туркии усмонӣ,  дар туркии муосир,  дар итолиёвӣ, *Солун* ё  дар забонҳои ҷанубии славянӣ,  (*Saloníki*) дар русӣ,  дар аруманӣ ва  дар забони мегленорумунӣ.

Шаҳрро ба забони англисӣ бо шаклҳои гуногун меноманд: *Thessaloniki*, *Salonika*, *Thessalonica*, *Salonica*, *Thessalonika*, *Saloniki*, *Thessalonike* ё *Thessalonice*. Дар матнҳои чопӣ то оғози асри XX бештар номи *Thessalonica* истифода мешуд, ки ба шакли лотинӣ мувофиқ аст; дар тӯли қисми зиёди асри XX бештар номи *Salonika* маъмул гашта буд. Тақрибан аз соли 1985 сар карда, номи маъмултарини истифодаи ягона *Thessaloniki* шуд. Шаклҳое, ки бо пасванди лотинии *-a* тамом мешаванд, ба таври умум бештар аз шаклҳое бо пасванди юнонии *-i* ва хеле бештар аз шаклҳои қадимӣ бо *-e* истифода мешаванд.

Номи «Thessaloniki» соли 1912, ҳангоми пайвастани шаҳр ба Подшоҳии Юнон дар ҷараёни Ҷангҳои Балкан ҳамчун номи расмии шаҳр дубора барқарор гардид. Дар гуфтори маҳаллӣ, номи шаҳр бо ҳарфи *[[L-и гулугардонидашуда|L]]*-и ғалладор ва амиқ талаффуз мешавад, ки барои лаҳҷаи муосири македонии юнонии муосир хос аст. Ин ном бисёр вақт ба шакли кӯтоҳшудаи  навишта мешавад.

## Таърих

Шаҳри Салоникӣ тақрибан соли 315 то милод аз ҷониби шоҳ Кассандри Мақдунӣ дар макони шаҳраки қадимии Терма ва 26 деҳаи дигар таъсис ёфтааст. Искандар онро ба ифтихори ҳамсараш Салоникӣ номгузорӣ кард, ки писархони Искандари Мақдунӣ ва шоҳдухтари Мақдуния, духтари Филиппи II-и Мақдунӣ  буд. Дар замони шоҳигарии Мақдуния, шаҳр истиқлол ва парлумони худро нигоҳ дошт ва ба муҳимтарин шаҳри Мақдуния табдил ёфт.

Бист сол пас аз суқути Подшоҳии Мақдуния дар соли 168 то милод, яъне дар соли 148 то милод, Салоникӣ пойтахти минтақаи Рими Мақдуния эълон гардид. Дар соли 41 то милод Салоникӣ ба шаҳри озоди Ҷумҳурияти Рим зери назорати Марк Антоний табдил ёфт. Ин шаҳр ба як маркази муҳими савдо табдил ёфт, ки дар роҳи *[[Виа Эгнатия]]* ҷойгир буд, ва Дуррахиумро бо Византион мепайваст. Ин роҳ ба рушди савдо миёни Салоник ва марказҳои бузурги тиҷоратӣ чун Рим ва Византион мусоидат намуд. Салоник ҳамчунин дар ҷануби роҳи асосии шимол–ҷануби Балкан, ки аз водиҳои Мораваи Бузург ва Аксиос мегузарад, ҷойгир аст ва ҳамин тавр Балканро бо боқимондаи Юнон мепайвандад. Шаҳр пойтахти яке аз чор воҳиди маъмурии Рим дар Мақдуния гардид.

## Ҷуғрофиё
Салоник 502 километр (312мил) шимолтар аз Афина ҷойгир аст.

Масоҳати шаҳрии Салоник аз Орайокастро дар шимол то Термӣ дар ҷануб, дар самти Халкидики, тақрибан 30 километр (19мил) тӯл мекашад.

### Геология
Салоникӣ дар канори шимолии Халиҷи Термаик дар соҳили шарқии он ҷойгир аст ва дар ҷанубу шарқи он Кӯҳи Хортиатис қарор дорад. Наздикии шаҳр ба кӯҳҳои баланди атроф, теппаҳо ва хатҳои зилзила, махсусан дар ҷанубу шарқ, дар таърих онро ба тағйироти геологӣ осебпазир кардааст.

Аз замонҳои миёна, Салоник зери таъсири заминларзаҳои шадид қарор гирифтааст, аз ҷумла дар солҳои 1759, 1902, 1978 ва 1995. Дар рӯзҳои 19–20 июни соли 1978, шаҳр зери як силсила заминларзаҳои шадид қарор гирифт, ки шиддаташон ба 5.5 ва 6.5 Шкалаи Рихтер расид. Ин ларзишҳо ба якчанд биноҳо ва ёдгориҳои таърихӣ хисороти зиёд расонданд, аммо шаҳр тавонист бе мушкили ҷиддӣ аз ин офат раҳо ёбад. Як бинои бисёрошёна дар маркази Салоник дар ҷараёни заминларзаи дуюм фурӯ рехт ва боиси ҳалокати шумораи зиёде гардид, ки теъдоди умумии қурбониёнро ба 51 нафар расонд.
### Иқлим

Иқлими Салоник тағйирёбанда буда, дар канори якчанд навъи иқлимӣ ҷойгир шудааст. Тибқи Таснифи иқлимии Кёппен, шаҳр умуман дорои иқлими нимбиёбонии сард (*BSk*) мебошад, дар ҳоле ки дар маркази шаҳр иқлими нимбиёбонии гарм (*BSh*) ҳукмфармост. Ҳамчунин таъсири иқлими баҳри Миёназамин (*Csa*) ва иқлими субтропикии намнок (*Cfa*) дар иқлими шаҳр эҳсос мешавад. Чун дар Афина, қаторкӯҳи Пинд нақши муҳиме дар хушк шудани иқлими минтақа мебозад, зеро бодҳои ғарбиро ба таври назаррас хушк мекунад. Дарвоқеъ, истгоҳи Намоишгоҳи байналмилалии Салоник аз Обсерваторияи миллии Афина шимолитарин истгоҳ дар ҷаҳон аст, ки дорои иқлими нимбиёбонии гарм (*BSh*) мебошад.

## Ҳукумат

Мувофиқи ислоҳоти Калликратис, аз 1 январи соли 2011 Минтақаи шаҳрии Салоникӣ , ки «шаҳри Салоникӣ»-ро ташкил медиҳад, аз шаш шаҳрдории худидоракунанда ва як воҳиди шаҳрдорӣ  иборат аст. Шаҳрдориҳое, ки ба Минтақаи шаҳрии Салоник шомиланд, инҳоянд: Салоникӣ (маркази шаҳр ва бузургтарин аз рӯи шумораи аҳолӣ), Каламария, Неаполи-Сикиес, Павлос Мелас, Кордэлио-Эвосмос, Ампелокипои-Менемени, ва воҳидҳои шаҳрдории Пилая ва Панорама, ки қисми шаҳрдории Пилая-Хортиатис мебошанд. Пеш аз ислоҳоти Калликратис, Минтақаи шаҳрии Салоник аз ду баробар бештар шаҳрдориҳои хурд иборат буд, ки мушкилоти зиёди бюрократиро ба вуҷуд меовард.

## Иқтисод
[мини|200x200пкс|Бинои кӯҳнаи [Бонки Салоник, ҳоло Стóa Малакопи]]
[мини|200x200пкс|Як бинои [Бонки Юнон]]
Салоникӣ дар даврони Империяи Рум ба як маркази муҳими иқтисодӣ дар Балкан табдил ёфт. Пакс Романа (сулҳи румӣ) ва мавқеи стратегии шаҳр барои рушди тиҷорат байни Рим ва Византиум (баъдтар Константинопол, имрӯза Истанбул) тавассути Салоникӣ ва бо истифода аз Виа Эгнатия шароити мусоид фароҳам овард. Виа Эгнатия ҳамчунин як хатти муҳими иртибот байни Империяи Рум ва кишварҳои Осиё ба ҳисоб мерафт, бахусус дар робита бо Роҳи абрешим.

## Аҳолӣ
Шаҳри Салоник сершумортарин дар байни Минтақаи шаҳрии Салоник ба шумор меравад. Шумораи аҳолии он тибқи охирин барӯйхатгирӣ афзоиш ёфтааст ва шумораи аҳолии минтақаи метрополитенӣ зиёда аз як миллион нафарро ташкил медиҳад. Шаҳр маркази Минтақаи метрополитении Салоник ба ҳисоб меравад ва тибқи охирин барӯйхатгирии соли 2021 аҳолии он 1,091,424 нафарро ташкил медиҳад.

## Ҷусторҳои вобаста
* Минтақаи метрополитении Салоник
* Ҷанги Салоникӣ (чордаҳ ҳодиса дар давраҳои мухталиф)
* Юнониҳои мақдунӣ
* Кӯҳи Хортиатис, болои шаҳр
* Кӯли Коронея, 14&nbsp;км дуртар аз шаҳр
* Феҳрасти шаҳрҳои Юнони Қадим
* Делтаи боғи миллии Аксиос, дар ғарби шаҳр

## Адабиёт
Гурӯҳ:Шаҳрҳои Юнон
Гурӯҳ:Маконҳои машҳури Салоникӣ
Гурӯҳ:Ёдгориҳои Юнони Бостон