Ғоршаҳр

**ҒОРШАҲР**, номи шартии харобаҳои мавзеъҳои мас­кунӣ (шаҳр, диж, деҳкада) ва ибодатгоҳҳои асри­миёнагӣ (дайр, калисо) дар ғорҳои сунъӣ ва табиӣ.

Маъмулан қис­ми зиёди Ғоршаҳрҳо аз иншооти зеризаминӣ буданд, ки ҳамчун бо­шишгоҳ ва паноҳгоҳи муваққатии одамон истифода мешуданд. Аксарияти иншооти маскунии Ғ. бо мурури замон хароб шуда, баъзеи онҳо қисман дар дараҳои баланд­кӯҳи соҳили дарёҳо боқӣ мондаанд. Ғ.-и зерин маш­ҳуранд:
Ғоршаҳрҳои Аҷанта, маҷмӯаи дайрҳои буддоӣ дар иёла­ти Маҳараштраи Ҳиндустон. Ғ.-и Аҷанта (шумора­шон 29 адад) ба шахҳои наълшакл шабоҳат дошта, ба ду гу­рӯҳ ҷудо мешаванд: 1) чайтиа – толори ибодатгоҳ, тар­ҳаш дарозрӯя, аз ду ҷониб сутун ва дар ёнаш равоқ дорад. 2) виҳара – хобгоҳи роҳибони буддоӣ, тарҳаш чор­кунҷа, ат­рофашро аз се ҷониб маъбад иҳота кардааст, дар баро­мад­гоҳаш айвон дорад. Бунёди Ғ.-и Аҷанта чанд садсола идома ёфта (асрҳои 2 то м.–5 м.), қисми асосии харобаҳои им­рӯзаи дайрҳо ба аҳди ҳукмронии Харишен (шоҳи яке аз мулкҳои марказии Ҳинд; 462–483) мансубанд. Аз асри 13 роҳибони буддоӣ Ғ.-и Аҷантаро тарк карданд. Ғ.-и Аҷан­та аз соли 1983 ба феҳристи Мероси умумиҷаҳонии Юнеско дохил гардидаанд. 
Ғоршаҳрҳои Бомиён, харобаҳои дайр ва ибодатгоҳ­ҳои буддоӣ дар атрофи ду муҷассамаи бузурги Буддо (Сал­солу Шаҳмома), ки то давраи густариши ислом дар Роҳи бузурги Абрешим маҳалли иқомати тоҷирон буд. Ғ.-и Бомиён муҷассамаҳои Буддоро (фосилаи байнашон 750 м) аз тариқи роҳҳои зеризаминӣ ва айвонҳо бо ҳамдигар мепайвастанд. Бахши қадимтарин Ғ.-и Бомиён (аср­ҳои 2–3) дар самти шарқии муҷассамаи Шаҳмома қарор дошта, де­ворнигораҳои дохили онҳо тақр. ба асрҳои 4–5 мансубанд. Қисми зиёди Ғ.-и атрофи муҷассамаи Салсол тарҳи гуногун (мураббаъ, мудаввар, ҳашткунҷа) дошта, дохили баъзеи онҳо бо қабати тунуки қири тира андуда шудаанд. Баъ­зе Ғ. тариқи чандин сумч ба даҳлези пушти сари пайкараи Салсол пайваст шудаанд. 
Ғоршаҳрҳои Вардзиа, харобаҳои маҷ­мӯ­аи дайрҳо (асрҳои 12–13) дар 100 км-ии ҷа­ну­би ш. Боржомии Гур­ҷис­тон. Ғ.-и Вардзиа дар соҳили д. Кура, дар баданаи туф­санг­ҳои шахи кӯ­ҳи Эрушет қомат афрохта, тақр. аз 600 ин­шо­оти гуногун (ибодатгоҳ, қаровулхона, дайр, ган­ҷур, ҳаммом, ошхона, хазина, китобхона) ибо­ра­танд. Баъзе иншооти Ғ.-и Вардзиа то 50 м дар дохили кӯҳ тӯл кашида, баландиашон ба хо­на­ҳои ҳафтқабата баробар аст. Ғ.-и Вар­зиа дар аҳ­ди Георгийи III ва духтараш Тамара бунёд шу­да (1156–1205), дар давраи ҳуҷуми форсҳо ва Сал­ҷуқиён ҳам­чун дарбанд ва паноҳгоҳ истифода мешуданд. Дар он айём иншооти Ғ.-и Вард­зиа махфигоҳи ҳарбӣ буда, тавассути се гузаргоҳи махфии болои кӯҳ ба ҳам­дигар пайваст мешуданд. Ғ.-и Варзиа дар давраи ҳуҷуми Сал­ҷу­қиён ба Гур­ҷистон (1193–95) паноҳгоҳи шоҳ­зо­да Тамара ва дарбориёнаш буд. Ғ.-и Варзиа қис­ман дар натиҷаи замин­ҷун­бии соли 1283, ҳу­ҷуми шоҳ Таҳмосп (1551) ва тохтуто­зи турк­ҳо (охири асри 16) хароб гардид. Ғ.-и Варзиа аз со­ли 1938 маркази сайёҳӣ буда, соли 2004 бозсозӣ гардиданд.
Ғоршаҳрҳои Тсянфодун (ғори ҳазор­буддо), маҷ­муаи дайрҳои буддоӣ дар воҳаи Дунхуани музофоти Чин. Масоҳаташ 420 ҳазор км2. Ғ.-и Тсянфодун дар асрҳои 4–15 бунёд ёфта, зиёда аз 490 ибодатгоҳ дорад, ки девор ва дохили онҳо бо деворнигора ва муҷассамаҳо оро ёфтаанд. Дар деворнигораҳои Ғ. Буддо, ро­ҳибон, бодисатваҳо, манзараи сайругашту шикори император, вохӯрии тоҷирони чи­ну авру­поӣ, муборизаи тан ба тани паҳлавонон, ма­ро­си­ми дар­бор ва кишти замин тасвир ёфтаанд. Дар асри 20 аз до­хили як ғори он зиёда аз ду ҳазор дастхатти қа­димӣ ёфт гардид, ки онҳо ба забонҳои чинӣ, тибетӣ, санск­ритӣ, тун­гутӣ, хутанӣ, суғдӣ, тахорӣ нигош­та шудаанд.
Ғоршаҳрҳои Уплиссиха, харобаҳои шаҳр дар 12 км-ии шарқи ш. Гории Гурҷистон, дар соҳили чапи д. Ку­ра. Иншооти асосии Ғ.-и Уплиссиха (ибодатгоҳ, хо­наҳои иқоматӣ, қубурҳои обгузар, чоҳи захираи об, гузар­гоҳи зе­ри­заминӣ, дарвоза, девори истеҳкомии ҷониби кушодаи со­ҳил) дар атрофи маъбади муқаддас (ҳазораҳои 2–1 то м.) бунёд ёфта (асрҳои 4–2 то м.), дар асрҳои 8–9 маркази Картли буд. Ғ.-и Уплиссиха дар натиҷаи тохтутози Сал­чу­қиён (1080) ва муғулҳо (асрҳои 13–14) қисман хароб шуда, калисои он то ҳол фаъолият дорад. Зиёда аз 150 ин­шооти Ғ.-и Уплиссиха (шумораи умумиашон тақр. 700 адад) боқӣ мондаанд, ки соли 2000 бо маблағгузории Бонки ҷа­ҳо­нӣ қисман бозсозӣ гардиданд. Ғ.-и Уплиссиха аз асри 20 ба маркази сайёҳии ҷаҳонӣ табдил ёфт.
 Ғоршаҳрҳои Қрим, ёдгориҳои таърихӣ дар ноҳияи Боғчасаройи Ҷумҳурии Қрим. Таҳқиқоти бостоншиносии Ғ. аз соли 1853 оғоз гардида, дар мавриди таърихи пайдоиши онҳо ду назария маъмул аст: 1. Ғ. дар гузаргоҳҳои кӯ­ҳии музофоти Таврики ҳамчун иншооти истеҳкомӣ бун­ёд гардида буданд (охири асри 5 ва ибтидои асри 6), ки тавассути онҳо марзҳои империяи Византия аз ҳуҷуми қа­билаҳои бодиянишин муҳофизат мешуданд. Назарияи маз­кур ба маълумоти маъхазҳои хаттӣ ва деворнигораҳо асос ёфтааст, вале ҳафриёти бостоншиносӣ нишон дод, ки ғайр аз Мангуп, Эски-Кермен ва Ҷуфутқалъа тарҳи Ғ.-и ди­гар бо иншооти истеҳкомӣ шабоҳат надоштанд. 2. Ғ. дар давраи шиддат ёфтани парокандагии сиёсӣ дар Қрим ҳам­чун шаҳр, деҳа, қалъа ва калисо дар якчанд марҳалаи таъ­ри­хӣ, то охири асри 10 ва ибтидои асри 11, бунёд гардидаанд. Ғ.-и машҳури Қрим: 
Ҷуфутқалъа (масоҳаташ 38 га) дар асри 6 аз тарафи қабилаи сармату аланҳо бунёд ёф­та, аз се қисм иборат аст: Бурунчак, Шаҳри Куҳна ва Шаҳри Нав. Ҷуфутқалъа дар осори ҷуғрофӣ бори аввал бо номи Қирқ-Ор (Чил­қалъа) ёд мешавад (асри 13). Ба қавли ҷуғро­фиё­нигори араб Абул­фидо, Ҷуфутқалъа то иб­тидои асри 14 бошиш­гоҳи му­вақ­қатии алан­ҳо буд, ки дар давраи тохтутози бодиянишинон ба он паноҳ мебурданд. Ҷуфутқалъа солҳои 40 ас­ри 14 аз ҷониби Ҷонибек ишғол гардида, ба яке аз марказҳои маъмури (бейлик)-и Ӯрдаи Ти­лоӣ ва баъдан ба қароргоҳи хон­ҳои Қрим (аз солҳои 30 асри 15 то ибтидои асри 16) табдил ёфт. Баъди кӯч бастани тоторҳо аз Қирқ-Ор (иб­тидои ас­ри 17) номи он ба Ҷуфутқалъа иваз гардид. Ҷуфутқалъа дар асри 19 хароб гар­дида, то имрӯз баъзе харобаҳои дево­ри му­до­фи­авӣ, масҷид ва иншооти дигари он боқӣ мон­даанд. 
Эски-Кермен (Қалъаи Куҳна) дар охири асри 6 болои теппаи баланд бунёд ёфта, ҳамчун иншооти истеҳ­ко­мии ш. Херсон истифода мешуд. Эски-Кермен дар асри 8 аз ҷониби хазарҳо ишғол шуда, пас аз ҳуҷуми Нуғай (1299) хароб гардид. Қисми зиёди иншооти Эски-Кермен дар давраи авҷи тараққиёти қал­ъа (асрҳои 10–13) бунёд ёфта буд. Ҳоло ха­робаҳои девори мудофиавии Эски-Кермен боқӣ мондаанд.
Мангуп – шаҳр-қалъаи асримиёнагӣ, ки 20 км дуртар аз ш. Боғчасарой ҷойгир буда, иншооти истеҳкомӣ дорад. Номи таърихиаш Бободоғ (падари кӯҳ). Дар болои пуштаи баланд (масо­ҳаташ 90 га) ҷойгир аст. Зимни ҳаф­риё­ти Мангуп қабати маскунии бошишгоҳи аҳди неолит ёфт гардид. Аз асрҳои 3–4 қабилаҳои скифу сар­матҳо дар Мангуп сокин шуданд. Дар охири ас­ри 7 Мангуп ба ҳайа­ти хоқони Хазар дохил шу­да, муваққатан ба урдугоҳи сипоҳиён табдил ёфт. Мангуп дар асрҳои 13–15 маркази маъмурии кня­зии Феодор буд. Пас аз тохтутози турк­ҳои ус­монӣ ба Мангуп (1475) номаш ба Ман­гупқалъа иваз шуд. Мангупқалъа то соли 1774 ба ҳайати им­перияи Усмонӣ до­хил мешуд. Ҳоло дар ҳуду­ди Мангупқалъа харобаҳои девори мудофиавӣ ва қасри асримиёнагӣ (дар минтақаи Гамам–Дере), калисои Константин ва Елена боқӣ мондаанд.
Качи-Калон – шаҳраки асримиё­на­гӣ (асрҳои 6–18) дар соҳили д. Кача. Дар ибтидои асрҳои миёна ҳамчун па­­н­оҳ­гоҳи муваққатӣ истифода мешуд. Качи-Калон дар аср­ҳои 8–9 аз ҷониби хазарҳо ишғол шуда, ба маркази ша­роб­пазӣ табдил ёфт. Сипас Качи-Калон дар натиҷаи тохтутози тотору муғулҳо қисман хароб гардид (асри 13). Ҳоло дар Качи-Калон харобаҳои дайр, манганаҳои шира­кашӣ, калисо боқӣ мондаанд.
Тепе-Кермен – қалъаи асримиё­на­гӣ (асрҳои 6–14). Дар масофаи 7 км ҷа­нубу шарқтари Боғчасарой, дар болои пуштаи баландиаш 535 м ҷойгир аст. Ма­соҳаташ 1 га. Тепе-Кермен тақр. аз 250 ғори сунъӣ иборат аст, ки ҳам­чун иншооти хоҷагӣ ва маъбад истифода мешуданд. Ҳо­ло дар Тепе-Кермен харобаҳои якчанд ғори сунъӣ боқӣ мондаанд. 
Қиз-Кермен (Қалъаи Духтар) шаҳ­раки асримиёнагӣ (асрҳои 6–13) дар наздикии Тепе-Кермен. Масоҳаташ 12 га. Қиз-Кермен ҳамчун паноҳгоҳи мувақ­қа­тӣ ва иншооти истеҳкомӣ истифода мешуд. Давраи авҷи тараққиёти шаҳ­рак ба асрҳои 8–9 рост меояд. Соли 1970 дар Қиз-Кермен аз ҷониби бостоншиносони Осорхонаи таъ­рихӣ-меъ­мо­рии Боғчасарой ҳафриёт шуд. Ҳоло дар Қиз-Кер­мен ха­робаҳои девори шимолии шаҳрак ва якчанд ғори сунъӣ боқӣ мондаанд. Девори мудофиавии шаҳрак (паҳ­ноии таҳ­курсиаш 8 м) дар асрҳои 8–9 сохта шуда, ду бур­ҷи нимдоирашакл дошт. 
Бақла (Боқило) – шаҳраки асримиёнагӣ (бунёдаш ас­ри 6) дар масофаи 18 км ҷанубу ғарби Симферопол, ки диж ва девори истеҳкомӣ дошт. Дар атрофи диж ма­ҳал­лаҳои иқоматӣ, калисо, иншооти захираи ғалла, об ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ, коргоҳи хурди шаробкашӣ ва ғ. бунёд шуда буданд.

## Эзоҳ