Принсипҳои Ҷокякарта

**Принсипҳои Ҷокякарта** (англ. Yogyakarta Principles) — маҷмӯи принсипҳо оид ба татбиқи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии инсон нисбат ба тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ мебошанд, ки аз ҷониби гурӯҳи коршиносони соҳа дар Ҷокякарта, Индонезия, рӯзҳои 6–9 ноябри соли 2006 қабул карда шудаанд.

Принсипҳои Ҷокякарта доираи васеи стандартҳои ҳуқуқи инсонро дар бар мегиранд ва татбиқшавии онҳоро ба масъалаҳои тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ шарҳ медиҳанд. Онҳо бо назардошти таҷрибаи васеъ ҳуҷҷатгузоришудаи поймолкунии ҳуқуқ дар тамоми ҷаҳон таҳия шудаанд. Ин принсипҳо инчунин роҳи таъмини баробарии комили шахсони ЛГБТ дар саросари ҷаҳонро нишон медиҳанд. Ҳар як принсип бо тавсияҳои муфассал ба давлатҳо оид ба роҳҳои хотима додан ба табъиз ва поймолкунии ҳуқуқ ҳамроҳӣ мешавад. Дар баробари ин, принсипҳо тавсияҳоеро барои низоми ҳифзи ҳуқуқи инсони СММ, муассисаҳои миллӣ оид ба ҳуқуқи инсон, ВАО, созмонҳои ғайридавлатӣ ва дигарон дар бар мегиранд.

Таҳиягарони принсипҳо шомили шахсиятҳои нуфузманд, аз ҷумла собиқ Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқи инсон, коршиносони мустақили СММ, аъзои кумитаҳои СММ оид ба назорати риояи созишномаҳои байналмилалӣ, додрасҳо, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва донишмандон мебошанд.

Принсипҳои Ҷокякарта 26 март дар Женева аз ҷониби гурӯҳи иборат аз 29 коршиноси байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон дар ҷаласаи Шӯрои ҳуқуқи инсони СММ нашр шуданд.

## Версияҳои

### '''2006 Мундариҷаи Принсипҳои Ҷокякарта'''
Принсипҳо як санади муфассали ҳуқуқиро ташкил медиҳанд, ки масоили қонунгузориро баррасӣ мекунанд. https://web.archive.org/web/20160304090627/http:/www.yogyakartaprinciples.org/principles_en_overview.htm

* Дар пешгуфтор, поймолшавии ҳуқуқи инсон бар асоси тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ эътироф мешавад, ки ин амр ягонагӣ ва шаъну шарафи шахсро зери хатар мегузорад. Ҳамчунин, асосҳои ҳуқуқии дахлдор муқаррар ва мафҳумҳои калидӣ таъриф карда мешаванд.

* Ҳуқуқи истифодаи умумии ҳамаи ҳуқуқ ва озодиҳо, ҳуқуқ ба табъизнопазирӣ ва ҳуқуқ ба эътирофи шахсияти ҳуқуқӣ дар Принсипҳои 1–3 муқаррар карда мешаванд.
** *Мисол*: 
*** Қонунҳое, ки гомосексуализмро ҷиноятӣ мекунанд, ҳуқуқи байналмилалии инсонро нисбат ба табъизнопазирӣ поймол менамоянд (мавқеи расмии Кумитаи СММ оид ба ҳуқуқи инсон). Дар ду кишвари Осиёи Марказӣ чунин қонунгузорӣ то ҳол амал мекунад (Ӯзбекистон https://www.lex.uz/acts/111457 ва Туркманистон https://ombudsman.gov.tm/doc/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81.pdf).

* **Ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахсӣ, ҳуқуқ ба эмин будан аз зӯроварӣ** ва шиканҷа дар Принсипҳои 4–11 ба расмият дароварда мешаванд.
** *Мисол*:
*** Дар баъзе кишварҳо ҳанӯз ҳам қонунҳое мавҷуданд, ки ҷазои қатлро барои “муносибатҳои ихтиёрии ҷинсӣ байни шахсони болиғи ҳамҷинс https://news.un.org/ru/story/2018/09/1339042 ” пешбинӣ мекунанд, гарчанде ки қатъномаҳои СММ чунин қонунҳоро ошкоро маҳкум мекунанд.

* Ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ дар Принсипҳои 12–18 танзим карда мешаванд. Онҳо аҳамияти табъизнопазириро дар соҳаҳои ҳифзи иҷтимоӣ, маориф, тандурустии ҷинсӣ ва репродуктивӣ ва ислоҳи ҷинсӣ таъкид мекунанд.
** *Мисол*:
*** Соли 2024 Кумитаи ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, ҳангоми баррасии гузориши Қирғизистон, аз маҳдудиятҳои табъизомези мухторияти трансгендерҳо дар масъалаҳои тандурустӣ ва мухторияти ҷисмонӣ нигаронӣ изҳор кард, махсусан дар робита ба Қонуни “Дар бораи ҳифзи саломатии шаҳрвандон” https://ombudsman.gov.tm/doc/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81.pdf, ки мувофиқи он синни ҳадди ақал барои дастрасӣ ба амалиёти тасдиқи ҷинс ба 25 сол https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4slQ6QSmlBEDzFEovLCuWxKZKjpkovGC93a5Gd0CRNBrn4wwqrpXU5XW0%2BsDii74jAYJ1VjuCPuelfKXLLzYLIeDauAPDOUGjHW79wRnjolD21rKhJnk%2FVzkNZ7gineX баланд бардошта шуд.

* **Ҳуқуқ ба изҳори озоди ақида ва иттиҳод** дар Принсипҳои 19–21 муқаррар карда мешавад.
** *Мисол*:
*** Як гирдиҳамоии осоишта ба ҷонибдорӣ аз баробарии шахсони ҳар гуна тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ аз ҷониби мақомот манъ карда шуд ва иштирокчиёни он мавриди таъқиб ва ҳамлаи нерӯҳои пулис ва гурӯҳҳои миллатгарои радикалӣ қарор гирифтанд.

* **Озодии ҳаракат ва ҳуқуқи паноҳандагӣ ҷӯстан** дар Принсипҳои 22 ва 23 муқаррар карда мешавад.
** *Мисол*:
*** Ба шахсоне, ки асосан аз таъқибҳо бар асоси тамоюли ҷинсӣ метарсанд, бояд мақоми паноҳанда дода шавад (Роҳнамои UNHCR оид ба аризаҳои паноҳандагӣ вобаста ба тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ).

* **Ҳуқуқ ба иштирок дар ҳаёти фарҳангӣ ва таъсиси оила** дар Принсипҳои 24–26 муқаррар шудааст.
** *Мисол*:
*** Давлатҳо вазифадоранд, ки табъизро байни муносибатҳои мухталиф ҷинсӣ ва ҳамҷинс дар тақсими имтиёзҳои шарикӣ, аз ҷумла нафақаи гум кардани ноновар, пешгирӣ кунанд (мавқеи расмии Кумитаи СММ оид ба ҳуқуқи инсон).

* **Ҳуқуқи ҳомиёни ҳуқуқ** тибқи Принсипи 27 танзим мешавад. Ин Принсип ҳуқуқи ҳифз ва тарғиби ҳуқуқи инсонро бидуни табъиз бо асоси тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ эътироф мекунад, инчунин ӯҳдадории давлатҳоро барои таъмини ҳимояи ҳомиёни ҳуқуқ, ки дар ин соҳаҳо кор мекунанд, муайян месозад.
* *Мисол*:
** Ҳомиёни ҳуқуқ, ки бо мушкилоти тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ дар кишварҳо ва минтақаҳои гуногуни ҷаҳон машғуланд, «таҳдид мешаванд, манзил ва идораҳояшон ҳадафи ҳамлаҳои вайронгарона қарор мегиранд ва худашон мавриди ҳамла ва шиканҷа қарор мегиранд».

* **Ҳуқуқ ба ҳимояи самараноки ҳуқуқӣ ва ҷавобгарӣ** тибқи Принсипҳои 28 ва 29 танзим мешавад.
** *Мисол*:
*** Комиссари олии СММ оид ба ҳуқуқи инсон аз «ҷазо надодани ҷиноятҳое, ки ба хушунат нисбати ЛГБТ алоқаманданд» ва «масъулияти давлатҳо барои таъмин намудани ҳимояи самаранок» аст, изҳори нигаронӣ кардааст.
* **Тавсияҳои иловагӣ:** Принсипҳо 16 тавсияи иловагӣ барои муассисаҳои миллии ҳифзи ҳуқуқи инсон, ташкилотҳои касбӣ, донорҳо, ташкилотҳои ҷамъиятӣ, Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқи инсон, агентҳои СММ, ниҳодҳои шартномавӣ, расмиёти махсус ва дигарон пешниҳод мекунанд.

### '''2017 Принсипҳои Ҷокякарта Плюс 10'''

* Пешгуфтор: Пешгуфтор тағйироти ҳуқуқи байналмилалии инсонро ёдовар мешавад ва нияти мунтазам таҷдид кардани Принсипҳоро таъкид мекунад. Дар он мафҳумҳои баёнгарии гендерӣ ва нишонаҳои ҷинсӣ муайян карда мешаванд, ки ба Принсипҳои аввалия татбиқ мешаванд. Инчунин, дар он эътироф карда мешавад, ки ин асосҳо бо дигар асосҳои зикршуда дар Принсипҳо робитаи мутақобил доранд.

* **Принсипи 30** ҳуқуқ ба ҳимояи давлатӣ аз хушунат ва табъизро эътироф мекунад.
* **Принсипи 31** ҳуқуқ ба шинохти ҳуқуқиро бидуни истинод ба ҷинс, гендер, тамоюли ҷинсӣ, ҳувияти гендерӣ, баёнгарии гендерӣ ё нишонаҳои ҷинсӣ эътироф мекунад ва даъват мекунад, ки дохил кардани чунин маълумот ба ҳуҷҷатҳои тасдиқкунандаи шахсият қатъ карда шавад.
* **Принсипи 32** ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҷисмонӣ ва равонӣ, мустақилият ва худмуайянсозиро эътироф мекунад, аз ҷумла озодиро аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона. Ин Принсип даъват мекунад, ки касе бидуни розигии худ ба амалиётҳои тиббии таҷовузкорона ё бебозгашт барои тағйири нишонаҳои ҷинсӣ дучор нашавад, ба истиснои ҳолатҳое, ки барои пешгирии зарари ҷиддӣ ва фаврӣ заруранд.
* **Принсипи 33** озодиро аз ҷинояткорсозии ғайримустақим ё мустақим ва ҷазо, аз ҷумла дар асоси ҳуқуқи урфӣ, динӣ, ахлоқи ҷамъиятӣ, саргардонӣ, ҳамҷинсбозӣ ва тарғиб эътироф мекунад.
* **Принсипи 34** ҳуқуқ ба ҳифозат аз камбизоатӣ ва ҷудокунии иҷтимоиро пешбинӣ мекунад.
* **Принсипи 35** ҳуқуқ ба дастрасии бехатар ва баробар ба воситаҳои санитарӣ ва гигиениро пешбинӣ мекунад.
* **Принсипи 36** даъват мекунад, ки ҳуқуқҳо дар Интернет ҳамон тавр ҳимоя шаванд, ки берун аз он.
* **Принсипи 37** ҳуқуқ ба донистани ҳақиқатро дар бораи вайронкуниҳои ҳуқуқи инсон, аз ҷумла тафтишот ва ҷуброни зарар, ки бо мӯҳлати даъво маҳдуд намешавад, ва дастрасӣ ба сабтҳои тиббиро пешбинӣ мекунад.
* **Принсипи 38** ҳуқуқи амал кардан ва ифода кардани гуногунии фарҳангиро пешбинӣ мекунад.
* **Уҳдадориҳои иловагии давлатҳо**: Принсипҳои Ҷокякарта Плюс 10 як қатор уҳдадориҳои иловагиро барои давлатҳо муқаррар мекунад, аз ҷумла дар робита ба ҳолати ВНМО, дастрасӣ ба варзиш, мубориза бо табъиз ҳангоми интихоби пеш аз таваллуд ва технологияҳои тағйири генетикӣ, боздошт ва паноҳгоҳ, таҳсил, ҳуқуқ ба саломатӣ, инчунин озодии ҷамъомад ва иттиҳодияҳои осоишта.
* **Тавсияҳои иловагӣ**: Принсипҳо тавсияҳо барои муассисаҳои миллии ҳифзи ҳуқуқи инсон ва ташкилотҳои варзишӣ дар бар мегиранд.

## Таърих
Принсипҳои Ҷакарта дар вохӯрии Комиссияи Байналмилалии Ҳуқуқшиносон, Хадамоти Байналмилалии Ҳуқуқи Башар ва коршиносони ҳуқуқи башар аз саросари ҷаҳон дар ҷазираи Ява аз 6 то 9 ноябри соли 2006 таҳия шуданд. Дар ин семинар моҳият, доираи амал ва иҷрои ӯҳдадориҳои давлатҳо дар соҳаи ҳуқуқи башар мутобиқ ба шартномаҳо ва қонунгузории мавҷудаи ҳуқуқи башар нисбат ба тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ баррасӣ шуданд.

Принсипҳое, ки дар ин вохӯрӣ таҳия шуданд, аз ҷониби коршиносони ҳуқуқи башар аз саросари ҷаҳон, аз ҷумла судяҳо, донишмандон, собиқ Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқи башар, намояндагони ташкилотҳои ғайридавлатӣ ва дигарон қабул гардиданд https://web.archive.org/web/20160304122237/http:/www.yogyakartaprinciples.org/principles_en_about.htm.

Принсипҳо ба номи шаҳри Ҷакарта номгузорӣ шудаанд, ки дар он ҷо конфронс баргузор гардид. Ин принсипҳо аз ҷониби давлатҳо ҳамчун шартнома қабул нашудаанд ва аз ин рӯ, худ ба худ як қисми ҳатмии ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар нестанд https://digitallibrary.un.org/record/698021?ln=en&v=pdf. Бо вуҷуди ин, онҳо ҳамчун дастур барои тафсири шартномаҳои ҳуқуқи башар пешбинӣ шудаанд.

## Сабабҳо
Принсипҳо ҳамчун посух ба гузоришҳо дар бораи ҳолатҳои шиканҷа ва хушунат дар саросари ҷаҳон таҳия шудаанд. Ба инҳо ҳамлаҳои ҷинсӣ ва таҷовуз, шиканҷа ва муносибати бераҳмона, қатлҳои ғайриқонунӣ, кушторҳои вобаста ба “номус”, дахолат ба ҳаёти шахсӣ, боздоштҳои худсарона, зӯроварии тиббӣ, маҳдудсозии озодии баён ва гирдиҳамоиҳо, инчунин табъиз, пешдовариҳо ва стигматизатсия дар соҳаҳои меҳнат, тандурустӣ, маориф, манзил, ҳуқуқи оилавӣ, дастрасӣ ба адолат ва муҳоҷират https://yogyakartaprinciples.org/preambule-ru/ шомил мешаванд.

Гуфта мешавад, ки ин мушкилот миллионҳо одамонро фаро гирифтааст, ки бо сабаби тамоюли эҳтимолӣ ё воқеии ҷинсӣ ё ҳувияти гендерии худ мавриди ҳамла қарор гирифтаанд https://web.archive.org/web/20081110140624/http:/www.alertnet.org/thenews/newsdesk/HRW/d7bc1e961a61c711589cc05ab4fbede3.htm.

Муаллифон тавзеҳ медиҳанд, ки Принсипҳо нишон медиҳанд, ки чӣ гуна ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар метавонад ба масъалаҳои тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ татбиқ гардад, то мутобиқати он бо ҳуқуқи байналмилалӣ таъмин шавад ва ҳамаи давлатҳо ӯҳдадориҳои худро дар ин самт эътироф кунанд.

Онҳо изҳор мекунанд, ки агар одамон дар ҳама ҷо озод ва баробар дар шаъну ҳуқуқҳои худ эътироф карда шаванд, ин бояд ба шахсони ЛГБТ низ дахл дошта бошад.

## Вокунишҳо

### '''Созмони Милали Муттаҳид'''
Принсипҳо аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид қабул нашудаанд ва кӯшиши дохил кардани ҳувияти гендерӣ ва тамоюли ҷинсӣ ба категорияҳои нави манъи табъиз борҳо аз ҷониби Маҷмаи Умумии СММ, Шӯрои Ҳуқуқи Башар ва дигар сохторҳои СММ рад карда шудааст https://ishr.ch/latest-updates/majority-ga-third-committee-unable-accept-report-human-right-sexual-education/.

### '''Муассисаҳои минтақавӣ'''
Шӯрои Аврупо дар санади худ бо номи «Ҳуқуқи башар ва ҳувияти гендерӣ» https://rm.coe.int/16806da753 қайд мекунад, ки Принсипи 3-и Принсипҳои Ҷакарта «аҳамияти махсус» дорад. Онҳо ба давлатҳои узв тавсия медиҳанд, ки «стерилизатсия ва дигар шаклҳои табобати маҷбурии тиббиро ҳамчун талаботи ҳатмӣ барои эътирофи ҳувияти гендерии шахс дар қонунгузории марбут ба тағйири ҷинсият бекор намоянд». Ҳамчунин тавсия дода мешавад, ки «амалиётҳои ислоҳии ҷинс, аз ҷумла терапияи гормоналӣ, ҷарроҳӣ ва дастгирии равонӣ барои шахсони трансгендер дастрас карда шаванд ва хароҷоти онҳо дар доираи барномаҳои давлатӣ оид ба суғуртаи тиббӣ ҷуброн карда шавад».

### '''Муассисаҳои миллӣ'''
Ба Принсипҳо бисёр ҳукуматҳои миллӣ ва қарорҳои судӣ истинод кардаанд.

#### '''Бразилия'''
Дар қарори якдилона аз 5 майи соли 2011, Додгоҳи Олии Федералии Бразилия аввалин додгоҳи олии ҷаҳон гардид, ки иттиҳодҳои шаҳрвандии ҳамҷинсро ҳамчун сохторҳои оилавии баробарҳуқуқ бо гетеросексуалҳо эътироф кард ва Принсипҳои Ҷакартаро ҳамчун як дастури муҳими ҳуқуқӣ истифода бурд https://portal.stf.jus.br/processos/detalhe.asp?incidente=2598238.

#### '''Ҳиндустон'''
Додгоҳи Олии Ҳиндустон ҳангоми баррасии парвандаи NLSA бар зидди Иттиҳоди Ҳиндустон (2014) ба Принсипҳои Ҷакарта (2007) истинод кард, ки дар он ҳуқуқи худидентификатсияи ҷинс эътироф шуда, ҷинси ғайрибинарӣ ҳамчун «ҷинси сеюм» пазируфта шуд. Додгоҳ қарор кард, ки Принсипҳои Ҷакарта бояд то он даме ки бо ҳуқуқҳои асосии дар Конститутсияи Ҳиндустон кафолатёфта мутобиқанд, эътироф ва риоя карда шаванд https://web.archive.org/web/20140527105348/http:/supremecourtofindia.nic.in/outtoday/wc40012.pdf.

## Одамони интерсекс
Дар Принсипҳои Ҷакарта одамони интерсекс танҳо ишора шудаанд. Форуми Осиёву Уқёнуси Ором оид ба муассисаҳои миллии ҳуқуқи башар (APF) изҳор медорад: «Принсипҳо татбиқи ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар нисбат ба одамони интерсексро дуруст ё ба таври кофӣ баррасӣ намекунанд. Дар онҳо ҷудосозии мушаххаси аломатҳои ҷинсӣ вуҷуд надорад» https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/asia_pacific_rbap/rbap-hhd-2016-promoting-and-protecting-human-rights-in-relation-to-sogi-and-sex.pdf.

Ин масъалаҳо дар Принсипҳои навшудаи Ҷакарта Плюс 10 ҳал шуданд. Борис Диттрих аз Human Rights Watch қайд мекунад, ки ин навсозӣ «кӯдакони интерсексро аз тағйири иҷбории аломатҳои ҷинсии онҳо муҳофизат мекунад» https://www.hrw.org/news/2017/11/28/global-principles-protecting-lgbti-rights-updated.