Ғур

**Ғур**, минтақаи таърихӣ дар қисмати шарқу ҷануби Ғар­ҷистон. Сарҳадди Ғур дар самти шимол аз работи Кирвон оғоз шуда, дар шарқ то Бомиёну Ғазна, дар ҷануб то Заминдовару Фароҳ, дар ғарб то Ғарҷистону Ҳирот тӯл мекашид.

## Таърих
Шаҳрҳои асосии Ғур: Фирӯзкӯҳ, Бомиён, Шаҳ­рак, Тулак, Оҳангарон, Қарабоғ, Кирмон, Шаҳри Заҳҳок, Шаҳ­ри Шоҳи Қадим ва Ғулғула буданд. Дар бораи таърихи тоисломии Ғур маълумот кам аст. Аз харобаҳои Қа­рабоғ сиккаҳои аҳди Искандари Мақдунӣ пайдо шуданд, вале маълум нест, ки Ғур ба ҳайати империяи ӯ дохил мешуд ё тангҳо аз ҷониби тоҷирон ба ин ҳудуд оварда шудаанд. Мавҷудияти ду пайкараи бузурги Буддо дар Бомиён ша­ҳодати он аст, ки дар давраи мавҷудияти давлати Кушониён дини буддоӣ дар Ғур густариш ёфта буд. Таҳ­қиқоти оли­мони фаронсавӣ дар Бомиён (солҳои 20 асри 20) собит намуданд, ки асрҳои аввали милодӣ паҳн­ша­вии дини буддоӣ дар Ғур оғоз ёфт. Фирдавсӣ дар «Шоҳ­нома» Ғурро бо вилояти Кобул, Сиистон, Балуч, Қаннуч як ҷуз­ъи Зобул (Қандаҳор) дониста, мардумашро шуҷоъу далер васф менамояд:

Сари Ғуриён буд Бастоми шер,
Куҷо пушти пил оваридӣ ба зер.

Аз давраи ҳукмронии Ҳайтолиён мавқеи Ғур дар мин­тақа устувор шуда, дар давраи муборизаи Сосониёну туркон хонадонҳои маҳаллии кӯҳистон мустақил гардид. Аз давраи ҳуҷуми арабҳо ба Хуросон мавқеи хонадонҳои ма­ҳаллии Шинасбониён ва Шишониён дар Ғур устувор шуд, аз аҳди хилофати Ҳорунаррашид хонадони аввалӣ вазифаи роҳбарӣ ва дуввумӣ сипаҳсолориро бар уҳда дош­­танд. Баъдан минтақа ба ду вилоят – Ғур ва Ғарҷистон тақ­сим шуд. Дар вилояти аввалӣ Шинасбониён ва дар вилояти дув­ву­мӣ Шишониён ҳукмронӣ мекарданд. Муво­фиқи маълумоти «Ҳудуду-л-олам» мардуми Ғур аксаран мусулмон бу­да, шоҳонаш унвони «ғуршоҳ» доштанд ва Ғур тобеи сулолаи Фариғуниён буд. Аз ин маълумот бармеояд, ки дар асри 10 Ғур зери тобеияти сулолаи дастнишондаи Сомониён дар Гузгон – Фариғуниён қарор дошт. Охирии ҳокими мустақили Шинасбониён дар Ғур – Му­ҳам­мад иб­ни Сурӣ баъди шикаст аз ҷониби Алптегин заҳр хӯрда ҳалок гардид. Баъди ҳуҷуми Масъуди Ғазнавӣ ба Ғур (1020) мин­та­қа ба ҳайати давлати Ғазнавиён дохил шуда, дар маъ­хаз­ҳои таърихии ин давра ҳамчун мулки мардумони саркаш ва макони қарматиён ёд мешавад. Дар давраи ҳукмронии Ғаз­навиён сулолаи Шинсбониён мухторияти дохилии Ғурро бо марказаш – Оҳангарон ҳифз карданд. Бо вуҷуди кӯ­ҳис­тон будани минтақа, дар Ғур қалъаҳои муҳофизатии зиёде сохта шуда буданд: Фирӯзкӯҳ, Мандеш, Баркӯшк, Тӯлак, Хайсор, Тамрон, Сайфрӯд, Волиштон ва ғайра. 
Маш­ғулияти асо­сии мардуми Ғур кишоварзӣ, оҳангарӣ, чор­водорӣ (асп­парварӣ) ва Ғур буд. Молҳои асосии содиротии Ғур ашёи фи­лиз­зӣ ва ас­ли­ҳаи ҳарбӣ буд. Хусусан истифоди аслиҳаи «корва» ҳамчун ҷавшани афсарони пиёданизом дар Ғур шуҳ­рат дошт. Сарзамини Ғур аз маъданҳои тило, нуқра, оҳан, мис, сурб ва намак ғанӣ буда, ғуриён ҳатто дар сохтмони кӯшкҳо аз оҳан истифода мебурданд. 

## Ғур дар таҳқиқоти илмӣ
Ба қавли Б. Ғафу­ров, аз асрҳои 9–11 дар Ғур муносибатҳои пат­риархалӣ-фео­да­лӣ ҳукмрон шуда, раванди ба заминдорони калон (феодал) табдил ёфтани ашрофи маҳаллӣ анҷом ёфт. Ашрофи ҳар мавзеи Ғур унвони хос доштанд: дар Мандеш «малик» ё «меҳтар» (баъдтар «ғуршоҳ), дар Тамрону Тамазон «варанда», дар Вармишон «вармишат» ва ғайра. М. С. Массон ва В. А. Ромодин дар асоси маълумоти «Ҳудуду-л-олам» ва дигар маъхазҳо даъвои паштузабон будани ғуриҳоро рад кар­да, таъкид менамоянд, ки паштуҳо то аср 13 дар минта­қаи байни Ғазнӣ ва Ҳинд сукунат дош­танд. Дар Ғур лаҳҷа­ҳои гуногун ву­ҷуд доштанд, ки баъзеи онҳоро танҳо бо тар­ҷума фаҳмидан мумкин буд. Авҷи тараққиёти Ғур дар давраи салтанати Шинасбониён (нимаи дуввуми асри 12 буд. Баъ­ди таназзули ин салтанат, Ғур муддате тобеи давлати Хоразм­шо­ҳиён шуд. Дар давраи ҳуҷуми муғул мардуми Ғур бар зидди истилогарон муқо­вимат нишон дода, бештаре ҳалок ва аксари шаҳр­ҳову қалъаҳои минтақа вай­рону валангор шуданд. Пас аз тохтутози муғул дар Ғур хонадони дигари то­ҷик – Куртҳои Ҳирот (1245–1381) ба сари ҳокимият омада, гоҳ муста­қил ва гоҳе нимамуста­қил минтақаро идора карданд. Дар ниҳоят, ба дасти Темур маҳв шуданд. Пас аз ин, то асри 18 Ғур мулки му­с­тақили ҳоким­нишин буд ва баъдан ба ҳайати давлати Дур­рониён дохил шуд. 
Имрӯз Ғур яке аз ви­лоятҳои Ҷум­ҳу­рии Исломии Афғонистон мебошад.

## Адабиёт
* 
* Бартольд В. В. Сочинения. Т. 7. М., 1971; 
* Босворт К. Э. Му­суль­манские династии. Справочник по хронологии и гениалогии. М., 1971; 
* Ҳудуду-л-олам. Д., 1972; 
* Амиршоев Н. Қ. Историографияи таърихи Ғур // Материалы Респ. научно-теоретич. конф. молодых учёных и специалистов (обществ. науки). Д., 1985; 
* Амиршоев Н. Қ. Инъикоси таърихи Ғур ва Ғуриён дар сарчашмаҳои хаттии форсӣ // Ахбороти АФ РСС Тоҷикистон. Бахши шарқ­ши­но­сӣ. №3. Д., 1988; 
* Амиршоев Н. Қ.. Давлати Куртҳои Ҳирот (1245–1381), Д., 1996; 
* Ғафуров Б. Ғ. Тоҷикон. Таърихи қадим­тарин, қадим ва асрҳои миёна. Д., 1998; 
* Дав­лат­до­рии тоҷикон дар асрҳои IX–XIV. Д., 1999; 
* Амиршоев Н. Қ. Таджикское государство Гуридов // История таджикского народа. Т. 3. Д., 2013;
*  Сафарзода Н. Ш. Описание исторической географии Гура по средневековым географическим трудам. *Историк*. (научно-теоретический журнал), № 2 (42) 2025. –С. 83–88. https://cyberleninka.ru/article/n/opisanie-istoricheskoy-geografii-gura-po-srednevekovym-geograficheskim-trudam