Харитаи забонҳои ҷаҳон, дар ҳоли хатар ва нобудшавӣ қарордошта

**Харитаи забонҳои ҷаҳон, дар ҳоли хатар ва нобудшавӣ қарордошта** (), пештар «**Китоби сурхи забонҳои дар зери хатар қарордошта**» () — як нашрияи ЮНЕСКО, ки дорои маълумот дар бораи забонҳои зери хатар аст. Моҳи январи соли 2009 версияи интерактивии онлайн барои пурра кардани нашрияи чопӣ таъсис дода шуд.  Ҳадафи лоиҳа ҷалби таваҷҷӯҳи мақомот, ҷомеаҳои забонҳо ва ҷомеа ба мушкилоти забонҳои зери хатари нобудшавӣ ва зарурати ҳифзи гуногунии забонҳои ҷаҳон мебошад.

## Таърих
Соли 1992 дар Квебек Конгресси байналмилалии забоншиносон баргузор гардид, ки мавзӯи асосии он забонҳои зери хатари нобудшавӣ буд. Дар ҳамон сол Кумитаи забонҳои зери хатар қарордоштаи Кумитаи доимии байналмилалии забоншиносон (CIPL) дар Париж таҳти сарпарастии ЮНЕСКО бо иштироки коршиносони варзида ҷаласа баргузор кард.  Бо ташаббуси забоншиноси австралиягӣ Стивен Вурм нақшаи ҷамъоварӣ ва нашри маълумот дар бораи забонҳои зери хатари нобудшавӣ қабул карда шуд.

Соли 1994 китоби электронии «Китоби сурхи забонҳои дар зери хатар қарордошта» таъсис дода шуд.

Соли 1996 аввалин «Атласи забонҳои зери хатар» нашр шуд, ки таҳти таҳрири С.Вурм қарор дошт. Атлас аввалин нашри ин навъи худ буда, ҳам дар байни олимону рӯзноманигорон ва ҳам аз ҷониби аҳли ҷомеа таваҷҷӯҳи зиёд ба бор овард.

Нашри дуюми атлас соли 2001 нашр шуд (инчунин таҳрири С. Вурм). Ин версия 90 саҳифа, аз ҷумла 14 варақи харита дошт ва тавсифи 800 забонро дар бар гирифт.

Соли 2005 ЮНЕСКО версияи тестии интерактивии атласро нашр кард. Версияи пурраи он дар соли 2009 ба итмом расид.

Варианти охирини атлас, ки соли 2010 бо дастгирии ҳукумати Норвегия нашр шудааст, тақрибан 2500 забонро дар бар мегирад (аз он 230 забон аз соли 1950 нопадид шудааст). Барои ҳар як забон, атлас номи он, сатҳи қобилият ва кишвар ё кишварҳоеро, ки дар он сухан меравад, номбар мекунад. Нашрияи интернетӣ ҳамчунин дар бораи шумори забони модарии ҳар як забон, чораҳои зарурӣ барои ҳифзи он, лоиҳаҳои марбут ба ин забон, манбаъҳои иттилоотӣ, кодҳои дахлдори ISO 639-3 ва маълумоти ҷуғрофӣ маълумот медиҳад.

## Таснифи забонҳои зери хатар қарордошта
Дар харита дараҷаи ҳифзи забон бар асоси нӯҳ омил нишон дода шудааст, ки муҳимтарини онҳо интиқоли забон байни наслҳост. Вобаста ба ин, ба забон яке аз мақомҳои зерин дода мешавад:

* бехатар (safe): забонро наслҳои зиёд мегӯянд, интиқоли забон қатъ намешавад (чунин забонҳо дар харита номбар нашудаанд); 
* осебпазир (vulnerable): аксари кӯдакон бо забон гап мезананд, аммо тақсимоти он метавонад бо якчанд соҳаҳо маҳдуд карда шавад (масалан, забон танҳо дар хона истифода мешавад); 
зери таҳдид (definitely endangered): кӯдакон дар хона дигар забонро ҳамчун модарӣ намеомӯзанд; 
* ба таври ҷиддӣ осебпазир (severely endangered): насли калонсол бо забон гап мезанад; волидайн метавонад онро дарк кунад, аммо бо кӯдакон ё байни худ сухан намегӯяд; 
* ба таври интиқодӣ осебпазир (critically endangered): ҷавонтарин интиқолдиҳандагон пиронсолон мебошанд, ки танҳо қисман ва кам сухан мегӯянд; 
* нобудшуда (extinct): дигар истифодабарандагон (танҳо забонҳое, ки пас аз солҳои 1950-ум нобуд шудаанд) дар харита номбар шудаанд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Гурӯҳ:ЮНЕСКО
Гурӯҳ:Забонҳои нобудшудаистода
Гурӯҳ:Ҳуқуқҳои забон