open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Назарияи заминмарказӣ

[thumb|300px|Тасвире аз назарияи заминмарказӣ аз атласи [Андреас Селлариус *Harmonia Macrocosmica* (1708)]]

**Назарияи заминмарказӣ**, **геосентризм** (аз  — Замин) — тасаввуроти илми ҳайъати аҳди бостон, дар бораи низоми маркази Олам будани Замин, ки мувофиқи он Замин маркази Коинот буда, нуҳ фалаки дигар рӯйи ҳамдигар дар болои Замин воқеъ гаштаанд.

## Таълимот
Мувофиқи таълимоти назарияи заминмарказӣ нафақат Моҳ, балки сайёраҳо, Офтоб ва ситораҳо низ дар гирди Замин, ҳамчун маркази ягона, чарх мезананд. Аз давраи Пифагор дар фалсафа ва илм тасаввуроти ҳамоҳангии аҷроми Кайҳон ба вуҷуд омад, ки он ҳаракати мунтазаму даврии ҷисмҳои осмониро тақозо менамуд, вале дар натиҷаи мушоҳидаҳои пайвастаи астрономӣ маълум гардид, ки масири мушоҳидашавандаи баъзе ҷисмҳои осмонӣ (сайёраҳо) ба талаботи мазкур ҷавобгӯ намебошад. Аз ин рӯ, Афлотун шарҳи ин ҳаракатҳои номукаммали ба назар намоёнро вазифаи асосии илми ҳайъат эълоъи дошт. Ҳалли ин масъала ба зиммаи Арасту ва Батламиюс вогузор гардид.

Дар низоми Батламиюс, ки қуллаи назарияи заминмарказӣ ба шумор меравад, Замин кураи сокину собит ва дигар сайёрот шинохта шудааст. Сечаҳоруми сатҳи Заминро об фаро гирифта, маҷмӯи онро кураҳои ҳаво иҳота кардааст. Кураи ҳаворо кураи оташ фаро гирифта, фалаки Қамар кураи оташро дар миён дорад. Сипас Аторуд, фалаки Зӯҳра, фалаки Шамс, фалаки Миррих, фалаки Муштарӣ, фалаки Зуҳал ҳар кадом батартиб ба фалаки қаблӣ (монанди пӯстҳои пиёз) иҳота дорад. Ин фалакҳо шомили ситораҳо буда, ба воситаи онҳо шинохта мешаванд. Фалаки Зуҳалро фалаки нуҳум бо ситораҳои собита (фалаки бурҷҳо) дар иҳота дорад. Охирин фалак, ки бо номи «фалаку-л-афлок» машҳур буда, онро фалаки «Атлас» низ мегӯянд, дар батни худ тамоми фалакҳоро ҷой додааст. Ҳар сайёра масири махсус дошта, тобеи сайри фалаки худ мебошад ва бар хилофи сайри фалаки «Атлас» ҳаракат мекунад. Назарияи Батламиюс ҳудуди ду ҳазор сол (то садаи XVI) вогузшт, ҳукмронӣ карда, сипас мавқеи худро ба назарияи хуршедмарказӣ Уқули ашара (ақли даҳгона)-и Ибни Сино дар бахши ҳастишиносии ӯ ба ҳамин назарияи Батламиюс асос ёфтааст.

## Нигаред низ

* Назарияи хуршедмарказӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Философский энциклопедический словарь. М. , 1989;
* شهرستانی حبة الدین. اسلام و هیأت. تهران، ١٣٤٢ ه. ش
 
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърихи ахтаршиносӣ
Гетӣ

**Гетӣ** (), **олами моддӣ** — дар зардуштия ҷаҳоне, ки муқобили ҷаҳони минуӣ (муҷаррад) буда, дар он муборизаву мубодила ва кавну фасод сурат мегирад.

## Дар зардуштия
Дар олами минуӣ ҳафт сифоти Аҳуромаздо — нур, маниши нек, ростӣ, қудрат, тақво, хайр ва фанонопазирӣ ҳофизу нигаҳбон ва мазҳари мавҷудоти олами гетӣ — инсон, замин, об, гиёҳ, ҳайвонот, филиззот ва оташ мебошанд. Дар «Бундаҳиш» офариниши гетӣ аз тариқи олами минуӣ қаламдод шудааст. Дар он омада, ки аз офаридагони олами моддӣ нахуст осмон, сипас об, замин, гиёҳ, гусфанд, мардум ва худи Ҳурмузд (ба маънои сарвари ҳамаи онҳо) офарида шуд. Гунбади сипеҳр (Осмон) дар ҳафт табақа ба мисли тухми мурғ ва аз ҳумоҳан (гавҳари алмосии нур) пайдо шуда, ҳамаи дигар офаридагон дар даруни ҳамин он ҷойгир шудаанд. Дар «Зодспрам» инсон ба Осмон ташбеҳ дода шуда, монандии ҳафт унсури тани инсонӣ (мағз, устухон, гӯшт, пай, раг, пӯст ва мӯй), неруҳои обӣ (хун, балғам, сафро ва савдо) ва дигар унсурҳои ҷониву равонии одамӣ ба аносири гунбади сипеҳр батафсил баён шудааст. Дар «Ҳикмату-л-ишроқ»-и Шаҳобуддини Суҳравардӣ гетӣ ба маънои олами зулмонӣ ё худ ҷисмонӣ омадааст. Шайхи ишроқ ҷаҳонро аз ду бахш иборат медонад. Ба қавли ӯ, ҷаҳон ба ду гуна тақсим шавад: минуӣ, он ҷаҳони нуронии рӯҳонӣ аст ва гетӣ , он олами зулмонии ҷисмонӣ аст.
 
Тибқи таълимоти зардуштия, ҳамаи мавҷудоти шарру бади аҳриманӣ дар гетӣ ҷой дошта, ба муқобили офаридаҳои неки Аҳуромаздо мубориза мебаранд. Дар гетӣ ҳар фард тавассути қувваи фоилаи худ (нафс ва ақл) аз тариқи силсилаи мақулаҳои ахлоқӣ (меҳру фурӯғ, пӯйиш дар шинохти ҷаҳон ва густариши дониш, ноил шудан ба пояҳои асосии порсоӣ, андешаву гуфтору рафтори нек, андешаи хушии ҳамагонӣ, посдории ормони порсоӣ ва ободониву беҳсозӣ, расидан ба покии донишу биниш ва ҳамкорӣ бо пири порсо) камолоти маънавию ахлоқӣ пайдо мекунад ва аз қайду шартҳои гетӣ озод шуда, ба ҷаҳони минуӣ васл мешавад.

## Дар адабиёт
Гетиро бисёр мутафаккирони асрҳои миёна бо олами зулмонию ҷисмонӣ баробар медонистаанд, аз ҷумла, он дар шеър ба ҳамин маъно фаровон истифода шудааст:

Ҳамчунин таъбирҳои фаровоне шомили лафзи гетӣ корбурд шудаанд, аз қабили: гетиоро (ороишдиҳандаи гетӣ ), гетиофарин (офаринандаи ҷаҳон), гетихидев (подшоҳи ҷаҳон), гетидовар (довари олам), гетихиром (киноя аз подшоҳе, ки саросари ҷаҳонро сайр карда бошад) ва ғ.

## Адабиёт
* История таджикской философии с древнейших времен до XV в. Д. , 2009;
* آشتیانی جلال الدین. زردشت، مزدایسنا و حکومت. تهران، تهران، 1351؛
* وحیدی حسین. پژوهشهای در آرمان پارسایی در ایران. تهران، 1353؛
* فرهنگ مهر. فلسفۀ زردشت. تهران، 1375؛
* دهخدا. لغت نامه. جلد13. تهران،1998.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Зардуштия
Диктатор

**Дикта́тор** (, аз *dicto* — мефармоям):

# Шахсе, ки дар сарварии режими сиёсии диктаторӣ қарор дорад. Он ҳокими мутлақ буда, аз қонун боло меистад. Дар як қатор шаҳрҳои Америкаи Лотинӣ ва Итолиёи қадим ҳокими мутлақ, ки ҳар сол интихоб мешуд;
# Дар Руми Қадими давраи республика (асри 5 — нимаи 2-юми садаи I то милод) шахси расмии ваколатдор, ки консулҳо бо қарори сенат ба муҳлати на зиёда аз 6 моҳ ҳангоми хатари калон ва зарурати ба дасти як кас додани ҳокимият таъйин менамуданд. Диктатор ҳокими мутлақе буд, ки ҳангоми таъйинот сабаби интихобаш қайд карда мешуд. То асри IV то милод дар хусуси ҳукми диктатор ба маxлиси халқӣ шикоят кардан мумкин набуд. Дар аҳди Сулла ва Сезар муҳлати интихоби диктатор номаҳдуд гашта, хусусияти монархистӣ пайдо намуд. Онро соли 44 то милод Марк Антоний бекор кард.

Дар шароити Замони нави Франсия мафҳум ва амалияи мазкур боз рӯзмарра гардид. Дар таърихи навин ҳамчун диктатор бештар А. Гитлер, Б. Муссолини, Ф. Франко, А. Х. Пиночет, Пол Пот ва дигаронро ном мебаранд;
# Роҳбари авторитарӣ, шахсе, ки дар ин ё он соҳаи идоракунӣ ва хоxагидорӣ ҳокимияти бемаҳдуд дорад.

## Эзоҳ
Давлати дунявӣ

**Давлати дунявӣ** — мазмуни асосии он муносибати давлат ба дин мебошад.

Аз ин лиҳоз, дар Конститутсия муқаррар шудааст, ки «ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкуравӣ инкишоф меёбад. Ҳеч як мафкура, аз ҷумла мафкураи динӣ, ба ҳайси мафкураи давлати эътироф намешавад. Ташкилотҳои динӣ аз давлат ҷудо буда, ба корҳои давлатӣ мудохила карда наметавонанд» (моддаи 8). Чунин хусусияти давлат бо моҳияти демократии он алоқаманд буда, ба манфиати тамоми мардум амал карданро ифода менамояд. Аммо ҷудо эълон кардани ташкилотҳои динӣ аз давлат мазмуни инкори ҳамкории онҳоро надорад. Диндорон аз ҳаёти сиёсӣ дур карда намешаванд. Ҳама шаҳрвандон сарфи назар аз эътиқоди динӣ баробар ҳуқуқ буда, Конститутсия ба онҳо ҳуқуқу озодиҳои баробарро кафолат медиҳад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро ба озодии виҷдон кафолат медиҳад, ки бо хусусияти дунявӣ доштани давлат алоқаманд аст. Дар Конститутсия муқаррар шудааст, ки ҳар кас ҳақ дорад муносибати худро нисбат ба дин мустақилона муайян намояд, алоҳида ва ё якҷоя бо дигарон динеро пайравӣ намояд, дар маросим ва расму оинҳои динӣ иштирок намояд (м. 26).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Давлат
Гурӯҳ:Дин ва ҳуқуқ
Гурӯҳ:Дин ва сиёсат
Филми ҳодисавӣ

**Филми моҷароӣ** (инчунин **филми авантюра**) як навъи филм, ки дорои сужаи тез буда, бо романҳои моҷароии адабиёт мувофиқат мекунад.  Ин жанр ба жанри ҷангӣ наздик буда аз фарқи филмҳои моҷароӣ диққати асосӣ аз зӯроварии бераҳмона ба моҳияти қаҳрамонҳо ва фиреб додани золим равона карда мешавад. Дар филмҳои моҷароӣ қаҳрамонҳо бояд худро аз вазъиятҳои душвор бароранд. Хотимаи хушбахтӣ низ эҳтимол дорад.

## Зержанрҳо ва намудҳо
8 зержанрҳои филми моҷароӣ тақсим мешавад: моҷарои костюмӣ, филми оилавӣ, афсонавӣ, роман, моҷарои баҳрӣ, саёҳати кайҳонӣ, моҷарои ноумедии қаҳрамон ва моҷарои ҷангӣ.

Намудҳои жанри моҷароӣ инҳоянд:

* филми ҷиноӣ дар нимаи дуюми синамои беовоз оғоз ёфта дар Иёлоти Муттаҳида бо пайдоиши синамои садоӣ босуръат рушд кард. Ин намуд филмҳо бо мақсади исботи қудрати қонун ва тартибот аз болои ҷинояткорӣ муташаккилона равона карда шудааст. Мисол: "Underworld" Ҷозеф фон Стернберг, "The Public Enemy" (1931) аз тарафи Уилям Уэлмэн, "Scarface" (1932) аз ҷониби Ҳовард Ҳокс, "Little Caesar" (1931), "I Am a Fugitive from a Chain Gang" (1932). Дар давраи пас аз ҷанг филмҳои ҷиноӣ рушд намуд.

* филми полисӣ филми ҷиноиро дар миёнаи солҳои 1930 иваз кард.  Мисол: "G Men" (1935), "The Maltese Falcon" (1941) Ҷон Ҳюстон, "The Big Sleep" (1946) Ҳовард Ҳокс.

* филми ҷома ва шамшер (агар амал дар Аврупо сурат гирад).  Мисол: "Le Comte De Monte Cristo" (1954), "Orphée" (1950).

* вестерн (агар амал дар Ғарби Ваҳшӣ сурат гирад).  Мисол: "The Great Train Robbery" (1903) Э.Портер.

* филм-фалокат
*ва ғайра*

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
Гурӯҳ:Жанрҳои телевизионӣ
Гурӯҳ:Жанрҳои синамо
Драмаи телевизионии туркӣ

**Драма ([[силсилафилм]])-и телевизиони туркӣ** () — шакли махсуси пахши телевизионии бадеӣ, ки хоси телевизиони турк мебошад. Драмаи телевизионӣ яке аз муҳимтарин маҳсулоти содиротии Туркия буда, ҳам ба маънои фарҳангӣ ва ҳам иқтисодӣ маҳсуб мешавад. Танҳо соли 2012, содироти драмаҳои телевизионии Туркия 130 миллион доллар ба даст овард.

## Паҳншавӣ
Туркия дар як сол тақрибан 60 силсилафилм нашр мекунад, аз он ҷумла барои бинандагони мардона, занона.

Якчанд драмаҳои телевизионии Туркия шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо карданд. Аз ҷумла, достони таърихӣ ва эпикӣ Асри муҳташам (Muhteşem Yüzyıl), ки дорои 200 миллион тамошобин буда, дар 43 кишвари ҷаҳон пахш шудааст.

Драмаҳои телевизиони Туркия хусусан дар кишварҳои зерин маъмуланд:

* Туркия
* Босния ва Ҳерсеговина
* Косово
* Мақдунияи Шимолӣ
* Булғористон
* Словакия
* Юнон
* Миср
* Арабистони Саудӣ
* Афғонистон
* Покистон
* Тоҷикистон 
* Эрон

## Мазмун
Содироти драмаҳои телевизиони Туркия ҳамчун омили асосии баланд бурдани маъруфияти фарҳанги туркӣ дар нимҷазираи Балкан ва кишварҳои араб,, инчунин омили муҳими афзоиши туризм дар Туркия мебошад. Тибқи як назарсанҷии соли 2012 дар 16 кишвари Шарқи Миёна, 75% пурсидашудагон бо синамои Туркия шиносанд .

Ба гуфтаи бархе аз муҳаққиқон, драмаи телевизиони Туркия дар озодшавии фарҳангии кишварҳои араб нақши муҳим дорад. Сабаб он аст, ки силсилафилмҳои туркӣ аксар вақт меъёрҳои рафтори либералиро (барои кишварҳои арабӣ) нишон медиҳанд ва чунин меъёрҳои рафтор барои қисми зиёди аҳолии ин кишварҳо пахш карда мешаванд.

Маъруфияти силсилафилмҳои туркӣ ҳамчун падидаи иҷтимоӣ дар мақолаҳои илмӣ омӯхта шудааст.

## Якчанд драмаҳои машҳури туркӣ

* Асри муҳташам
* Ишқи мамнӯъ
* Ишқ ҳарф ҳолаш намешавад 
* Дари хонаамро бикӯб
* Ғунчаҳои захмӣ
* Бахтиёр намемирад
* Ҳомиён
* Водии гургҳо:Дом
* Садбарги сиёҳ
* Меҳри ҷовид
* Пайроҳаи тақдир
* Ҳикмати зиндагӣ
* Гуноҳи Фотимагул дар чист?

*Нигаред инчунин [[рӯйхати силсилафилмҳои туркӣ]]*.

## Нигаред низ
* Синамои Туркия
* Феҳристи силсилафилмҳои туркӣ

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
Гурӯҳ:Силсилафилмҳои телевизионӣ Туркия
Комедия

**Комедия** ё **мазҳака** (, аз  «ид ба хотири Дионис» +  /  «тарона; ода») — жанри асарҳои бадеӣ, ки бо равишҳои шухӣ ё сатирӣ тавсиф меёбад, инчунин як намуди драмае, ки дар он лаҳзаи муноқиша ё муборизаи самарабахш махсус ҳал карда мешавад. Ин жанри муқобили жанри фоҷиа мебошад.

Аристотел ин комедияро ҳамчун "тақлид ба одамони бад, аммо на бо ҳама нописандии ӯро, балки ба тарзи хандовар" муайян намуд.

## Таърих
Қадимтарин комедияҳои нигоҳдошташуда дар Афинаи Қадим эҷод шудаанд ва ба қалами Аристофан мансубанд (ниг. Комедияи Юнони Қадим). Ба ғайр аз Аристофан, мазҳакаҳои давраи қадимро Менандр (Аттика), Теренс ва Плавт (Рум) навиштаанд. Дар мазҳакаҳои онҳо бар хилофи мазҳакаҳои Аристофан мавзӯи иҷтимоию сиёсӣ не, балки ба мавзӯъҳои шахсӣ ва ҷузъӣ нигаронида шудааст.  Мазҳакаи антиқа якчанд намуд дошт:

* Ателланаи румӣ;
* Мим;
* Мазҳакаи халқӣ.

## Намудҳо
Ба намудҳои мазҳака жанрҳои фарс, водевил, интермедия, скетч, оперетта, пародия дохил мешаванд.  Имрӯз, бисёр филмҳо мазҳака мебошанд, ки танҳо дар асоси мазҳакаи беруна сохта шудаанд, мазҳакаи ҳолатҳое, ки қаҳрамонон дар ҷараёни таҳияи амалиёт дучор мешаванд.

Байни мазҳакаи мавқеъҳо ва мазҳакаи хислатҳо фарқ мекунанд.

**[[Мазҳакаи ҳолат]]** (мазҳакаи ҳолатҳо, ситком) — мазҳакаест, ки дар он ҳодиса ва ҳолатҳо сарчашмаи ханда мебошанд.

**[[Мазҳакаи хислатҳо]]** — (мазҳакаи одоб) мазҳакаест, ки дар он сарчашмаи ханда моҳияти ботинии қаҳрамонҳо (ахлоқ), яктарафагии хандаоварӣ ва зиштӣ, хислат ё ҳаваси муболиғашуда (ноиб, нуқсон) мебошад. Аксар вақт мазҳакаи одоб мазҳакаи сатирӣ буда, ҳамаи ин хислатҳои инсониро масхара мекунад.

## Нигаред низ
* Филми комедиявӣ
* Трагикомедия 
* Комедияи румонтикӣ

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
Гурӯҳ:Жанрҳои адабӣ
Гурӯҳ:Жанрҳои телевизионӣ
Гурӯҳ:Жанрҳои синамо
Гурӯҳ:Мазҳака
Гурӯҳ:Намудҳо ва жанрҳои театр
Гурӯҳ:Ҳаҷв
Хуршед Низомӣ

**Хуршед Низомов** (*Низомов Хуршед Музаффарович*; зод. 11 октябри 1967, Душанбе) — мусиқишинос, найнавоз, ҳунарманди аркестри созҳои халқӣ. Узви Иттифоқи композиторони Тоҷикистон (2014). 

## Зиндагинома
Хуршед Низомов соли 1986 Омӯзишгоҳи мусиқии шаҳри Душанбе,  соли 1989 Консерваторияи давлатии Тошканд  ва 1993 Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистонро хатм кардааст. 

## Корнома
Соли 1986 ҳунарманди оркестри созҳои миллии назди Кумитаи давлатии телевизион ва радиошунавоии ҶШС Тоҷикистон, солҳои 1993—1999 ҳунарманди Оркестри эстрадии «Гулшан», солҳои 1999—2008 омӯзгори Коллеҷи санъати ба номи А. Бобоқулови шаҳри Душанбе, солҳои 2008—2009 мутахассиси пешбари раёсати рушди муассисаҳои фарҳангӣ-фароғатӣ ва ҳунарҳои мардумии Вазорати фарҳанг, солҳои 2009—2011 сардори шуъбаи илм ва муассисаҳои таълимии Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, солҳои 2011—2013 роҳбари дастгоҳи КИ ҲХДТ дар ноҳияи Шоҳмансур, омӯзгори Коллеҷи санъати ба номи А. Бобоқулови шаҳри Душанбе, солҳои 2013—2014 муовини роҳбари Маркази таблиғот ва таҳлилии Дастгоҳи Кумитаи Иҷроияи Марказии ҲХДТ, соли 2014 муовини роҳбари Маркази таблиғот ва таҳлилии Дастгоҳи Кумитаи Иҷроияи Марказии ҲХДТ, солҳои 2014—2015 сардори раёсати рушди муассисаҳои фарҳангӣ-фароғатӣ ва ҳунарҳои мардумии Вазорати фарҳанг, солҳои 2015—2017 сардори шуъбаи идоракунии корҳо ва назорати Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, солҳои 2017—2020 раиси Иттифоқи композиторони Тоҷикистон, солҳои 2020—2014 директори Маъмурияти ҷалби дастаҳои ҳунарӣ ва мусиқӣ барои барномаҳои телевизион ва радиои Кумитаи телевизион ва радиои назди ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон буд.

Аз соли 2024 сардори раёсати рушди муассисаҳои фарҳангӣ-фароғатӣ ва ҳунарҳои мардумии Вазорати фарҳанг Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

## Фаъолияти илмӣ
Солҳои 2008-2011 дар аспирантураи кафедраи таърих ва назарияи мусиқии Консерваторияи миллии Тоҷикистон таҳсил намуда, вобаста ба созҳои миллии тоҷик рисолаҳои мусиқӣ оид ба созҳои миллии тоҷик, ҳунари созтарошӣ, таърихи ташаккули аввалин дастаҳои касбии ҳунарӣ ва муассисаҳои таълимии соҳаи фарҳангу санъат дар ҷумҳурӣ ва инкишофи санъати касбии тоҷик китобу маҷмӯаҳо ва мақолаҳоро таълиф намудааст.

## Ҷоизаҳо
Хуршед Низомов  бо нишони «Аълочии фарҳанги Тоҷикистон» (2001), медали «Хидмати шоиста» (2007), рутбаи тахассусии «Мушовири хидмати давлатӣ дараҷаи 2» қадр шудааст.

## Осор

* Х. Низомов. Созҳои миллии тоҷик ва ҳунари созтарошӣ. – Д.: СИЭМТ, 2012. – 158 с.
* Х. Низомов. Нақши занон дар таҳкими Ваҳдати миллӣ. – Д.: Шарқи озод, 2013
* Х. Низомов. Амалияи таблиғотӣ дар фаъолияти ҳизбӣ. – Д.: Шарқи озод, 2013
* Х. Низомов. Интихобот ва истифода аз технологияи муосир. – Д.: Шарқи озод, 2014
* Х. Низомов. Созшиносӣ. – Д.: Адиб, 2016.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Оҳангсозони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи оҳангсозони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Мусиқишиносони Тоҷикистон
Леонид Николаев

**Леонид Владимирович Николаев** () — омӯзгори барҷаста, пианинонавоз, композитори шӯравии рус. Артисти Халқии РСФСР (1938), д.и.с., шогирди В. Пухалский ва В. Сафонов. Хатмкардаи Консерваторияи Москва бо роҳбарии В. Сафонов (фортепиано), С. Танеев ва М. Иполитов — Иванов (композитсия). Якчанд даҳсола бомуваффақият пианинонавозӣ кардааст. Асосгузори яке аз калонтарин мактабҳои пианинонавозии шӯравӣ. Аз соли 1909 омӯзгор, аз соли 1912 профессори Консерваторияи Петербург — Ленинград (шогирдон: Н. Перелман, В. Софровитский, Д. Шостакович, М. Юдина). Муаллифи як қатор асарҳои фортепианӣ, барои скрипка ва виолончел, романсҳо.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Оҳангсозон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони Русия
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XX
Евгений Мравинский

**Евгений Александрович Мравинский** (1903-1980) — дирижёри барҷастаи шӯравӣ. Артисти халқии СССР (1954), Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1973).

Саводи мусиқиро дар Консерваторияи Ленинград (ҳоз. Санкт-Петербург (устодаш профессор Н. Малко ва А. Гаук)). Солҳои 1932-1938 М. дирижёри Театри опера ва балети ба номи Киров. Лауреати озмуни умумииттифоқии дирижёрҳо (1938), Мравинский роҳбари бадеӣ ва сардирижёри коллективи хизматнишондодаи ҷумҳурӣ – оркестри симфонии Филармонияи Ленинград буда, дар тӯли 30 сол онро роҳбарӣ кардааст. Репертуари Мравинский бою рангоранг буд. Дирижёр аввалин иҷрокунандаи аксарияти симфонияҳои Д. Шостакович, ҳамчунин асарҳои С. Прокофев, А. Хачатурян, В. Шербачев ва дигар композиторони шӯравӣ буд. Сафарҳои ҳунарии дирижёр Мравинский ба бисёр мамлакатҳои Аврупо ва ба ИМА ба ӯ ва оркестри Филармонияи Ленинград шуҳрати ҷаҳонӣ оварданд. 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Дирижёрон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Дирижёрони Русия
Гурӯҳ:Дирижёрони асри XX
Операи калон

**Операи калон** — операи бисёрпардагии калон, ки дар он драмаи шахсии қаҳрамонон дар қиёси воқеаҳои машҳури таърихӣ иҷро карда мешаванд. Бо саҳнаҳои беши таъсирнокӣ, хаёлпарастии рӯҳбаландона, санъати ороиши саҳна аз операҳои муқаррарӣ фарқ карда меистад. Дар чунин операҳо ҳайати хеле калон иштирок меварзанд: хор, балет, оркестри калон. Жанри «Операи калон» дар нимаи 1-уми аасри XIX дар Фаронса ба вуҷуд омад. Намунаҳои чунин жанро Д. Мейсрбер («Гугеноты», «Пророк») офарид.  
## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Жанрҳои опера
Гурӯҳ:Мусиқӣ
Операи мазҳакавӣ

**Операи маҳакавӣ** — операе, ки мундариҷааш мазҳакавӣ буда, дар а. XVIII дар мамлакатҳои Аврупо ҳамчун намуди санъати демократӣ пайдо шудааст. Мундариҷаи Операи маҳакавӣ бештар ҳаҷвӣ буда, иқтибос аз ҳаёти халқ гирифта шудааст. Номераҳои мусиқӣ - арияҳо, ансамблҳо ва ғ. навбат ба навбат бо саҳнаҳои гапзанӣ, дар баъзе ҳолатҳо бо речитатив иҷро мешуданд: муаллифони О.м., ки дар а. XVIII навишта шудаанд, инҳоянд: дар Итолиё - Д. Перголези, Д. Чимароза, дар Фаронса - П.Монсини, А.Гретри, дар Австрия - Й. Ҳайдн, В.Мотсарт, дар Россия - М. Матинский, В.Пашкевич, Е. Фомин.
Дар Операи маҳакавӣ асрҳои XIX-XX одатан ҳама амалҳо бо мусиқӣ ҳамроҳ мешуданд, саҳнаҳои суханронӣ аз байн рафтанд. Намояндагони барҷаста: дар Италия – Ҷ.Росинни, Г.Донисетти, дар Фаронса – Ф. Обер, Ш.Гуно, дар Олмон – Р. Штраус, дар Чехия - Б.Сметана, дар Россия – М. Мусоргский, Н.Римский-Корсаков, дар замони Шӯравӣ – Прокофйев, Шебалин ва дар Ғарб – Кодай, Равел Операи маҳакавӣ офаридаанд. 
## Нигаред
* Операи калон
* Опера-буффа 
## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Жанрҳои опера
Гурӯҳ:Мусиқӣ
Опера-буффа

**Опера-буффа** (фр. opéra buffa, операи мазҳакавӣ) — жанри операи итолиёӣ; мазҳакаи мусиқӣ дар сужети ҳаётӣ. Опера-буффа дар охири садаи XVIII ва аввали садаи XIX пайдо шуда, дар асоси ҳаргуна мазҳака ва эҷодиёти сурудҳои халқӣ-ҳаётӣ маъмул гардид. Дар муқоиса аз операҳои мазҳакавии олмонӣ, австриягӣ, фаронсавӣ, россиягӣ дар Опера-буффа саҳнаҳои нутқ (суханронӣ) вуҷуд надоштанд; ба ҷои онҳо речитатив васеъ истифода бурда мешуданд. Муаллифони машҳури Опера-буффа дар Аврупо Д. Перголези («Хонум-хидматгор»), Д. Чимароза («Никоҳи махфӣ») ва ғ. дониста шуданд.

## Нигаред
* Операи калон
 
## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Жанрҳои опера
Гурӯҳ:Мусиқӣ
Опера-балет

**Опера-балет** (фр. opera-ballet) — жанри операвиест, ки дар он саҳнаҳои балетӣ, ҳамчунони вокалӣ (сурудхонӣ) мавқеи муҳим доранд. Опера-балет дар а.-ҳои XVII-XVIII дар Фаронса паҳн гардида буд. Намунаҳои маъруфи он дар ин кишвар: «Аврупои ботакаллуф» (1697) ва «Ҷашнҳои венесианӣ» (1710)-и А. Кампра, «Ҳинди боназокат»-и Рамо (1735). Жанри мазкур вақтҳои охир хеле кам ба назар мерасад («Млада»-и Римский-Корсаков). 
## Нигаред
* Операи калон
* Опера-буффа 
## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Жанрҳои опера
Гурӯҳ:Мусиқӣ
Диктатура

**Диктату́ра** ( — ҳокимияти беҳадду ҳудуд) — ҳодисаи фавқулодда дар давлатро номанд, ки бо ин ё он мақсад барои муддати муайян аз принсипҳои демократӣ ва ё нормаҳои ҳуқуқӣ даст мекашад ё чунин принсипу нормаҳо тавассути қувваҳои сиёсӣ барои ноил шудан ба мақсад дағалона вайрон карда мешаванд.

## Таърих
Диктатура дар Руми қадим ихтиёроти номаҳдуд, ҳокимият ва ё даврони ҳукумати шоҳӣ (императори) мустабид бо ихтиёроти беҳадду ҳудудро номанд.

Яке аз муҳаққиқони машҳури диктатура файласуф ва ҳуқуқшиноси олмонӣ К. Шмитт қайд карда, ки диктатура ҳама вақт воситае барои ба мақсад ноил шудан мебошад. Зеро моҳиятан он дар ҳама ҳолат танҳо барои натиҷаи дилхоҳ ба даст овардан равона шудааст ва вобаста ба вазъи бавуҷудомадаи сиёсӣ мебошад. Аксаран диктатураро «ҳукумати авторитарӣ», «сезарӣ», «бонопартизм», «ҳокимияти иҷроияи қавӣ бо дастгоҳи марказӣ ва роҳбарии автократӣ» ва ғ. меноманд. Баъзан онро ба мафҳумҳои «шоҳи мустабид», «ситамкор» айният медиҳанд. Аз рӯи мазмун бо ҳам наздиканд, вале онҳоро ҳамчун муродиф (синоним) истифода бурдан нашояд. Зеро мувофиқи нуқтаи назари дар байни олимон паҳншуда шоҳи мустабид ё худ сардори давлат як нафар мебошад, ҳол он ки диктатура метавонад ҳокимияти беҳадду ҳудуди як нафар (император ё сардори давлат) ва ё як гурӯҳ (мас., диктатураи пролетариат) бошад.

Дар соҳаи сиёсат диктатура гуфта режимеро меноманд, ки қонунҳоеро, ки қаблан давлат қабул кардааст, риоя намекунад. Диктатураро ҳамчун абзор низ истифода мебаранд. Мас., дар ИМА муқобилони ҳокимияти марказӣ ҳар гуна дастури ҳокимияти давлатиро, ки манфиатҳо ё худ қонунҳои дигар штатҳоро вайрон мекунанд, диктатура талаққӣ мешаванд.

## Адабиёт
* Шмит К. Диктатура, СПб., 2005;
* Шраус Л. Отираниш. СПб., 2006;
* Робин К. Страх. История политической идеи. М., 2007.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ
Ҷабргароӣ

**Ҷабргароӣ** (), **детермини́зм** (аз   — «ҳад гузоштан, муайян кардан») — таълимоти фалсафӣ дар бораи робитаҳои объективии қонунӣ ва вобастагии мутақобилаи ҳодисаҳои оламҳои моддиву маънавист. Ҷавҳари асосии ҷабргароӣ мавҷудияти сабаб аст.

Дар робитаи падидаҳо як ҳодиса (ба унвони сабаб) дар шароити муайян метавонад боиси ба вуҷуд омадани ҳодисаи дигар (ба унвони натиҷа) гардад. Дар байни шаклҳои муайяни ҷабргароӣ ки дорои робитаи мутақобилаи гуногуни ҳодисаҳо мебошанд, робитаи сабабу натиҷаро барои роҳнамоии дурусти фаъолияти илмиву амалии инсон донистан зарур аст. Сабабро ҳамчун унсури асосии системаи омилҳои ҷабргароӣ арзёбӣ намудан мумкин аст, вале усулу мафҳуми ҷабргароӣ васеътар аз иртиботи сабабӣ мебошад. Он метавонад шомили иртиботи байни зарурат ва тасодуф, имконият ва зарурат, инкишофи бевосита ва бавосита низ бошад.

Ҷабргароӣ муқобили адами қатъият аст, ки ҳама гуна робитаи сабабиро рад мекунад. Тасаввуроти ҷабргароӣ дар сайри таърихии худ вобаста ба инкишофи дониш ғанӣ мегардад. Аз ин рӯ, сабабиятро ба ҷабргароии классикӣ (метафизикӣ ва механикӣ) ва фароклассикӣ ҷудо мекунанд. Ғояи ҷабргароӣ дар Юнони қадим (назарияи атомистии мутафаккирони Юнон) ба вуҷуд омад ва минбаъд дар улуми табиатшиносӣ, фалсафаи материалистии давраи нав интишор ёфт. Он ба дастовардҳои механикаи классикии И. Нютон такя карда, сатҳи сабабиятро ба дараҷаи мутлақ бардошт. Хусусияти механикии ҷабргароиро П. Лаплас муайян кард. Дар таълимоти ҷабргароии ӯ аҳаммияти координативу импулсҳои ҳамаи зарраҳои Коинот дар замони мавҷуда вазъи онҳоро чӣ дар замони гузашта ва чӣ дар замони оянда як хел муайян хоҳанд кард.

Материалистони фаронсавӣ Ж. О. Ламетрӣ ва П. А. Голбах ҳамин гуна ҷабргароиро нисбат ба ҷомеа ва инсон татбиқ намуданӣ буданд.

Назарияи эволютсионии Дарвин, ки мақсаднокии нисбиро дар табиати зинда материалистона шарҳ дод ва инкишофи кибернетика, ки таълимоти системаҳои худтанзимро ба миён гузошт, ба телеологияи идеалистӣ, фатализм, таълимоти қазову қадар ва сарнавишт зарбаи қатъӣ зада, дурустии тамоми далелҳои мабдаии ҷабргароии диалектикиву материалистии муосирро тасдиқ намуданд. Дар садаи XX ҳодисаи синергетика ба инкишофи ҷабргароӣ мусоидат кард. Асосҳои фалсафӣ ва методологии ҷабргароӣ мақоми усулҳои робитаи мутақобилаи илмию табиатшиносиро аз тариқи мақолаҳои сабабии зарурат, тасодуф, ҳақиқат, қонуният ва ғ. мушаххас менамоянд. Дар ҷомеаи муосир таълимотҳои гуногуни ҷабргароӣ (ҷуғрофӣ, фарҳангӣ, технологӣ, иқтисодӣ, маънавӣ ва диг. соҳаҳои ҳаёти иҷтимоӣ)-ро аз ҳам фарқ мекунанд, ки ҳар яке аз онҳо дар дохили чаҳорчӯбаи масоили соҳаҳои худ амал мекунанд.

## Нигаред низ

* Сабабият
* Сабаб ва натиҷа

## Адабиёт
* Гельрейт Дж. К. Экономические теории цели общества. М., 1976;
* Детерминизм, причинность, организация. Л., 1977;
* Природа и общество//Социология. Основы общей теории. М., 1996.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳастишиносӣ
Гурӯҳ:Фалсафаи илм
Зен

**Зен** (аз ; ) — номи ҷопонии мактаби буддоии маҳаяна, ки дар Чин ва Ҷопон дар асрҳои миёна ташаккул ёфта буд.

Буддоия зимни сайри таърихии худ ба чандин фирқаҳо ҷудо шуд. Дар ҷануби Ҳинд ва Сейлон «ҳинаяна» ва дар шимоли Ҳинд, Тибет, Муғулистону Хитой «маҳаяна» ҷорӣ шуданд. Дар Ҷопон зен-буддогароӣ аз садаи VII амал мекард, вале интишори он ҳамчун равияи мустақили буддоияи ҷопонӣ охири садаи XII шурӯъ шуд. Нахустин тарғиботчии зенроҳиби буддоӣ бо номи Эйсай буд, ки баъди иқомат дар Хитой, дар Ҷопон мактаби ринзайро таъсис дод. Дар нимаи аввали садаи XIII Доген, ки ӯ ҳам дар Хитой таълим гирифта буд, мактаби Соторо таъсис намуд. Ринзай ва Сото мактабҳои нисбатан бонуфузи дзен- буддогароӣ буда, то ба имрӯз низ фаъолият доранд. Оид ба тамоюли иҷтимоии онҳо дар асрҳои миёна аз рӯйи мақоли дар ҳамон вақт маъмули «Ринзай барои самурайҳост ва Сото барои одамони одӣ» муҳокима рондан мумкин аст.

Дар даврони Муромачи (асрҳои 14-16), ҳангоми ки дайрҳои зенӣ ба маркази ҳаёти динӣ, сиёсӣ ва маданӣ табдил ёфта, ҷараёни дунявӣ ва демократӣ гардидани зен-буддогароӣ ба амал омад, зен ба авҷи инкишофаш расид. Дар натиҷа он ба як навъ «фалсафаи ҳаёт» табдил ёфта, ба тафаккур, тарзи ҳаёт ва фаъолияти ҷопониҳо дар асрҳои миёна таъсири амиқ расонд.

Муҳаққиқон унсурҳои ирфонии таълимоти зен-буддогароӣро бо таълимоти тасаввуф муқоиса намуда, оид ба монандии баъзе ҷиҳату ақоиди ин ду ҷараёни ирфонӣ изҳори андеша намудаанд. Дар ин кор муҳаққиқи ҷопонӣ Тошихико Изотсу саҳми арзанда гузоштааст. Дар садаи XX таълимоти динию фалсафии зен ба туфайли фаъолияти тарғиботии намояндаи мактаби Ринзай Д. Т. Сузуки (1870—1866) дар мамлакатҳои Ғарб низ шуҳрат пайдо кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шохаҳои буддогароӣ
Овозҳои бачагона

**Овозҳои бачагона** — овозҳои сурудхонии бачагона. Ин овозҳо одатан ба сабукию тозагии садодиҳӣ, тембри хусусияти ҷарангосӣ (хушоҳангӣ) доштанашон фарқ мекунанд. Овози пасти бачагона (аз писар) алт номида шуда, овози баланди бачагонаро дискант меноманд. Ба дорандаи овози баланди бачагона, одатан дар хори бачагона партияи баланди сопрановиро месупоранд.
## Нигаред
* Овоз
* Овози сурудхонӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқӣ
Гурӯҳ:Сарояндагӣ
Шумқор Одинабеков

**Шумқор Одинабеков** (24.04.1928, деҳаи Баравни ноҳияи Ванҷи ВМКБ-1995, ҳамон ҷо) — сарояндаи маъруфи тоҷик (баритони лирикӣ). Ҳофизи халқии ҶШС Тоҷикистон (1983) 
## Зиндагинома
Шумқор Одинабеков соли 1940 мактаби миёнаи №1-и посёлкаи Ғармро хатм намуда, дар ҳайати Театри халқии вилояти Ғарм истеъдодашро сайқал дод. Солҳои 1956-1985 сароянда ва мутриби ансамбли тарона ва рақси Филармонияи давлатии Тоҷикистон. Аз соли 1985 нафақагири шахсӣ. 
## Эҷодиёт
Одинабеков санъати мусиқии тоҷикони кӯҳистони Дарвозу Раштро ҳамчун шогирди Акашариф Ҷӯраев бою рангин гардонидааст. Репертуари Одинабеков рангоранг буда, ишқу муҳаббат, зебоии ҳаёт, дӯстӣ, панду ахлоқ ва ғ.-ро дар бар гирифтааст. Ӯ сурудҳои эҷодкардаи А. Ҷӯраев - «Ташниз», «Дарахти дӯстӣ», «Намепурсад ҳеч» (Ҳофиз), «Мегирист», «Бахти ман» (Ҷомӣ)-ро хеле дилчасп иҷро кардааст, ки писанди мардуманд. Одинабеков суруд низ эҷод намудааст, ки «Аҳсан ба одам», «Насиҳат», «Меҳр ва моҳ», «Кавгак», «Тоҷикистон» ва «Модар» намунаи офаридаҳои ӯ мебошанд. Одинабеков дар ҳайати ҳунарпешагони Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба якчанд ш.-ҳои собиқ Шӯравӣ сафари ҳунарӣ кардааст. Иштирокчии Рӯзҳои адабиёт ва санъати тоҷик дар Москва (1967) ва Даҳаи адабиёту санъати тоҷик дар ҶШС Ӯзбекистон (1968). Бо Грамотаҳои Фахрии Совети Олии ҶШС Тоҷикистон мукофотонида шудааст.  
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳофизони халқии ҶШС Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешаи Филармонияи давлатии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Феҳристи ҳунарпешагон
Игор Крутой

**Игор Крутой** (; тав. 29 июли 1954, Ҳайворон, вилояти Кировград, ҶШС Украина, ИҶШС) — оҳангсоз, пиёнунавоз, таҳиякунандаи мусиқӣ ва овозхони аҳли Шӯравӣ ва Украина Русия. Ҳунарпешаи шоистаи ҶШФСР (1991). Ҳунарпешаи мардумии ФР (1996). Ҳунарпешаи халқии Украина (2011). Барандаи ҷоизаи Комсомоли ленинӣ (1989).

Аз соли 2018 — узви Шӯрои назди Президент дар робита ба фарҳангу ҳунар.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Овозхонҳои Русия
Гурӯҳ:Сарояндаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XX
Гурӯҳ:Оҳангсозони Русия
Гурӯҳ:Оҳангсозони ИҶШС
Гурӯҳ:Оҳангсозон аз рӯи алифбо
Абдусалом Мирализода

**Абдусалом Мирализода** (*Мирализода Абдусалом Мустафо*; тав. 22 марти 1961, деҳаи Баҳористони ноҳияи Фархор, вилояти Кӯлоб, ҶШС Тоҷикистон) — омӯзгор, доктори илмҳои педагогика, профессор (2006), Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон (1997), Корманди шоистаи Тоҷикистон (2008).

## Зиндагинома
Абдусалом Мирализода 22 марти соли 1961 дар деҳаи Баҳористони ноҳияи Фархор ба дунё омадааст.

## Фаъолияти корӣ
Лаборанти кафедраи физикаи Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (1987—1988); муаллими Техникуми политехникии шаҳри Душанбе (1988); раиси Иттифоқи касабаи муаллимон ва донишҷӯёни Техникуми политехникии шаҳри Душанбе (1988—1992); мудири шуъбаи таҳсилоти ғоибонаи Техникуми политехникӣ (1992—1994); аспиранти ДДТ (1994—1997); мудири шуъбаи таҷрибаомӯзии ДМТ (1995—2004); декани факултети такмили ихтисос ва бозомӯзии кадрҳои ДМТ (2004—2006); мудири кафедраи умумидонишгоҳии педагогикаи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон (2006—2011); сардори раёсати таълими ДМТ (2011); муовини аввал, муовини ректор дар бахши таълими ДМТ (2012—2017); директори Китобхонаи миллии Тоҷикистон (2017—2020), ректори Донишгоҳи давлатии Кӯлоб (2020—2022).

## Фаъолияти илмӣ
Соли 1997 рисолаи номзадии хешро дар мавзӯи «Асосҳои иҷтимоию педагогии омодасозии хонандагон дар интихоби касб» ва соли 2006 рисолаи докториро дар мавзӯи «Системаи педагогии омодасозии донишҷӯён дар ташкили раҳнамоии касбӣ ва тарбияи кории хонандагон» дифоъ намудааст.

Самтҳои асосии тадқиқоти илмии Абдусалом Мирализода такмили маҳорати касбии муаллимони мактабҳои олӣ, касбинтихобкунии донишҷӯён ва хонандагони мактабҳои таҳсилоти умумӣ, роҳнамоии касбӣ ва тарбияи кории хонандагон мебошад.

Муаллифи 3 монография, 2 китоби дарсӣ (дар ҳаммуаллифӣ), 8 дастури методӣ ва зиёда аз 70 мақолаи илмӣ мебошад.

## Ҷоизаҳо
Абдусалом Мирализода аз ҷониби Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо унвони фахрии «Корманди шоистаи Тоҷикистон» (соли 2008) ва аз ҷониби Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо нишони «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон» (соли 1996) сарфароз гардидаст.

## Осор
* Паҳлӯҳои иҷтоимоию педагогии интихоби касб. — Душанбе: Сино, 2003. — 173 с.;
* Системаи роҳнамоии касбӣ ва тарбияи меҳнатии хонандагон. — Душанбе: Ирфон, 2004. — 273 с.;
* Тарбияи ахлоқии наврасони душвортарбия. — Душанбе: Сино, 2007. — 59 с.;
* Педагогика ва психология. Душанбе: Ирфон, 2007. — 343 с.;
* Дар Боғистони Саъдӣ. — Душанбе, 2008. — 35 с;
* Педагогикаи умумӣ ва касбӣ. — Душанбе: Ирфон, 2012. — 562 с.

## Эзоҳ
Овози сурудхонӣ

**Овози сурудхонӣ** — одам қобилият дорад, ки садоҳои мусиқиро бо ёрии садопардаҳо барорад (яъне садоҳое, ки баландии муайян доранд). Вобастагӣ ба тембр ва диапазон овозҳо ба овозҳои бачагона, занона ва мардона тақсим карда шаванд.
## Нигаред
* Овоз
* Овозҳои бачагона
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқӣ
Гурӯҳ:Сарояндагӣ
Ҳилол Каримов

**Ҳилол Каримов** (*Каримов Ҳилол Каримович*; 15 майи 1908, ноҳияи Конибодом — 1985) — забоншинос, профессор, Ходими шоистаи илми Тоҷикистон.

## Зиндагинома
Ҳилол Каримов 15 майи соли 1908 дар шаҳри Конибодом дар оилаи деҳқон ба дунё омадааст. Собиқадори маорифи халқи ҶШС Тоҷикистон, соли (1973) профессори Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (ҳоло Донишгоҳи миллии Тоҷикистон), Ходими хизматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон (1963), Аълочии маорифи халқи СССР (1972). Дар факултаи шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Осиёи Миёна се сол (то соли 1932) хондааст.

Шуъбаи тайёрӣ, баъд худи аспирантураи Институти марказии татқиқоти илмии педагогии миллатҳои РСФС-ро хатм кард (1932—1935).

## Фаъолияти корӣ
Солҳои 1935—1941 референти комиссари маорифи халқи ҶШС Тоҷикистон, ходими илмии Институти тадқиқоти илмии мактабҳо буд. Солҳои 1941—1946 дар сафи Артиш хидмат кардаву дар ҷабаҳоти ҷангӣ зидди гитлерчиён ҷангидааст.

Солҳои 1946—1951 ҷонишини вазири корҳои хориҷии ҶШС Тоҷикистон будааст. Соли 1951 кори дипломатиро ба кори омӯзгорӣ иваз кард ва ба Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба кор омад. Ҳамзамон директори ИТИИП (1954—1961) буд. Аз соли 1961 мудири кафедраи забони форсии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон таъйин гардид.

Ҳилол Каримов муаллифи чандин китобҳои дарсӣ ва мақолаҳои илмӣ, аз он ҷумла китоби «Алифбо» буд, ки аз 1933 47 маротиба нашр шудааст, ҳамчунин муаллифи «Забони форсӣ» (барои синфҳои 5-6-и мактабҳои миёна) буд. Баъзе бобҳои китоби «Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик»-ро навишта, дар тартиб додану таҳрири як қатор луғатҳо иштирок кардааст.

Вакили Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон (даъвати 2), вакили анҷумани 2 умумииттифоқии муаллимон буд.

## Даргузашт
Ҳилол Каримов соли 1985 дар синни 77-солагӣ аз олам гузашт.

## Ҷоизаҳо
Бо 2 ордени «Нишони фахрӣ», чандин медал ва Грамотаҳои Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон мукофотонида шудааст.

## Эзоҳ

*
Диада

**Диада** ( — дугона) — истилоҳи фалсафаи Пифагор ва Афлотунро меноманд, ки барои ифодаи усули номуайянӣ, номуташаккилӣ, касрат ва бесуботии моддӣ истифода мешавад.

Диада хилофи монада («воҳид») ё худ ваҳдату субот ва шакл мебошад. Маъмулан таълимоти диадаро ҳамчун усули олии ҳастӣ ба Пифагор нисбат медиҳанд, вале таҳлили маъхазҳо ва назари амиқ ба ин масъала гувоҳи онанд, ки он дар заминаи таълимоти Пифагор ба вуҷуд омада, ҳамчун истилоҳ дар Академияи Афлотун ташаккул ёфтааст. Дар таълимоти Афлотун диадаи номуайян (онро «кабиру сағир» ё нобаробар низ меноманд) материяи фононопазири ғояҳо-аъдод (ададҳо) шинохта шудаанд, ки тавассути усули фаъолу шаклсозӣ «ягона» ба вуҷуд меоянд.
 
Спевсипп ғояву аъдоди Афлотунро бо ададҳои математикӣ иваз намуда, ба ҷойи «дугона»-«касрат»-ро истифода намуд. Ин дар ҷадвали «Даҳ тазод»-и Пифагор, ки Спевсипп онро таҳрир намуда буд, инъикос ёфтааст. Ксенократ таълимоти Афлотунро оид ба «дугонаи номуайян» барқарор карда, дар айни замон, диадаи ташхисгаштаро чун олиҳа, ҷони ҷаҳон ва «модари Худоҳо» (ситораҳо ва Кайҳон) ёд намуд ва ба он монадаро ҳамчун унсури мардона муқобил гузошт. Мухолифи монада диада дар таълимоти афлотуниёни давраи миёна (Плутарх) ва пифагориёни ҷадид (Нумений), инчунин дар доираи ғояҳои адрия ва ҳурмузия аҳаммияташро гум накарда бошад ҳам, дар таълимоти минбаъдаи Афлотун (диада — нахустин судури ягона) мавқеи дуюмдараҷаро ишғол кард.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Динсолорӣ

**Динсолорӣ** (), **теокра́тия** (аз  «Худо» +  «ҳукумат») — низоми сиёсӣ ва идоракунии давлатӣ дар як қатор кишварҳои ҷаҳон.

## Таъриф
Дар ҷаҳони имрӯза се таърифи мафҳуми динсолорӣ маълум аст: сиёсатшиносон мӯътақиданд, ки дар низоми динсолорӣ руҳониён ва дин дар муайян кардани сиёсати давлат нақши калидӣ доранд; ба ақидаи ҳуқуқшиносон динсолорӣ чунин шакли идоракунӣ мебошад, ки дар он ҳокимият дар ихтиёри ниҳодҳои мазҳабӣ ё динӣ ва руҳониён мебошад; намояндагони дин бошанд динсолориро чунин низоми идоракунӣ медонанд, ки мутобиқи он тамоми умури ҷамъиятӣ ва давлатӣ тибқи муқаррарот ва қонунҳои илоҳӣ ба амал бароварда мешаванд. Падари таърихнигорӣ Ҳеродот аввалин бор дар бораи низоми динсолории юнониёни қадим маълумот дода аст: Ҳанӯз аҷдодони қадимаи пеласгҳои юнонӣ ба ифтихори худоён қурбонӣ намуда, дуо мехонданд ва муътақид буданд, ки Худоён низоми оламро муайян карда, тамоми неъматҳоро бо иродаи худ тақсим намуданд. Ҳамин тариқ, динсолорӣ мутобиқи ақидаи Ҳеродот риояи низоми ҷаҳонӣ бо мақсади таъмини гармония дар ҷомеа мебошад. Решаҳои динсолорӣ ба умқи таърих мераванд: дар давлатҳои аҳди қадим — Миср, Бобулистон ва ғ. аввалин ҳокимон руҳониён буданд, ки тамоми умури идораи давлатро мутобиқи ақидаҳои мазҳабии худ ба роҳ монда, ҳатто дар бисёр мавридҳо худро Худо эълон менамуданд.

Мутобиқи меъёрҳои динсолории исломӣ давлати исломӣ чунин низоми давлатдорӣ аст, ки дар он ислом ва ё шариати исломӣ асоси ниҳодҳои сиёсӣ ва қонунҳои давлатро ташкил медиҳанд, вале ба ин нигоҳ накарда меъёрҳои мушаххаси муайян намудани динсолорӣ аниқ нестанд. Мас., дар Арабистони Саудӣ ва Эрон фаъолияти судҳҳо бар асоси муқаррарот ва меъёрҳои исломӣ ба амал мебароранд. Аксари кишварҳои мусулмонии Шарқи Наздик низоми ҳуқуқии худро бар асоси арзишҳои динӣ ва меъёрҳои шариат ташкил намуданд. Дар Таркия, Индонезия, Бангладеш, Покистон, Мавритания ва ғ. низомҳои сиёсӣ, қонуни асосӣ ва низоми ҳуқуқии дунявӣ вуҷуд дошта, як қисми онҳо худро ҷумҳурии исломӣ медонанд. Ҳиндустон ва Филиппин қонунҳои исломии шаҳрвандиро эътироф менамоянд. Қонунҳои шариат дар ҳаёти Судон, Нигерия, Афғонистон, Либиё ва ғ. нақши калидӣ доранд. Ҳукумати Эрон ҳамчун ҷумҳурии динсолорӣ шинохта шуда аст: Сардори давлат ва ё роҳбари инқилобии исломӣ шахсияти маъруфи исломӣ буда, аз тарафи Шӯрои хибрагон якумра интихоб мегардад. Мақоми дигари динсолорӣ — Шӯрои нигаҳбон ҳамчун ҷузъи ҳокимияти иҷроия масъулияти қабули қарорҳоро мутобиқи меъёрҳо ва арзишҳои исломӣ ба уҳда дорад.

Намунаи дигари низоми динсолорӣ Ватикан мебошад. Сардори давлати Ватикан Папа буда, аз тарафи ҳайати кардиналҳо (конклав) — маҷлиси олии руҳониёни католикӣ интихоб мешавад. Папа ба сифати сардори давлат аз ҳисоби кардиналҳои то 80-сола якумра интихоб мешавад. Низоми ҳуқуқии Ватикан ҳанӯз дар аҳди қадим ташаккул ёфта, мутобиқи он Папа салоҳияти ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судиро дар ихтиёр дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

*
Гурӯҳ:Дин
Гурӯҳ:Дин ва сиёсат
Генерал

**Генера́л** (, аз  — кулл, умум, солор) — дараҷаи низомӣ ё рутбаи фармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳ дар бисёре аз кишварҳои ҷаҳон аст.

Маъмулан дар нерӯҳои заминӣ ва ҳавоӣ ба кор меравад. Ин рутба нахустин бор дар садаи XVI дар Фаронса пайдо шуд. Дар Русия то инқилоби соли 1917 рутбаҳои генрал-лейтенант, генрал-фелдмаршал, генрали инфентария (лашкари пиёда), лашкари савора, артиллерия, муҳандис-генерал вуҷуд доштанд. Дар артиши Иттиҳоди Шуравӣ бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз 7 майи 1940 чунин рутбаҳои генералӣ муқаррар шуданд: генерал-майор, генерал-лейтенант, генерал-полковник, генрали артиш (барои фармондеҳони қӯшунҳои умумӣ).

Дар артиши Тоҷикистон низ дар пайравӣ аз Артиши Шуравӣ ин рутбаҳо муқаррар шудаанд. Рутбаи генерал дар кишварҳои ҷаҳон бо номҳову дараҷабандиҳои гуногун дида мешавад. Мас., дар Эрон онро «артишбуд» меноманд ва болотарин дараҷаи ҳарбӣ аст.

Дар артиши ИМА рутбаҳои генерали бригада, генерал-майор, генерал-лейтенант, генерали артиш; дар Фаронса — генерали бригада, генерали дивизия, генерали корпус, генерали артиш.

Дар Олмон генерал аз лиҳози мартаба чаҳорум аст (пас аз генерали бригада, генералмайор ва генераллейтенант). Дар Лаҳистон низ Г. аз соли 2002 чаҳорумин дараҷаи баланд мебошад.

## Нигаред низ
* Солор

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Генерал-адютант

**Генерал-адютант** — рутбаи низомӣ, сипас рутбаи мулозимӣ дар артиши Русия. Онро бори нахуст Пётри I барои ашхосе, ки дар назди император, генерал-фелдмаршалу ёварони вай ва аз ҷумла, генералҳо, ҳамчун сарадютант ба шумор мерафтанд, муқаррар кард. Генерал-адютант дар назди шоҳ дафтари коргузории урдугоҳро сарварӣ ва дар назди генерал-фелдмаршалу дастёри ӯ вазифаҳои адютантро иҷро намуда, дар ситод ба умури коргузорӣ роҳбарӣ мекард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Советская военная энциклопедия. Т. I. М., 1976;
* Военный энциклопедический словарь. М., 2007.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Генералҳо
Генерал-адмирал

**Генерал-адмирал** — яке аз рутбаҳои баланди низомӣ дар қувваҳои ҳарбии баҳрии чандин кишвар аст. 

Дар Русия генерал-адмирал ҳамчун баландтарин рутба ва мақоми низомии қувваҳои ҳарбии баҳрӣ дар соли 1722 аз ҷониби Пётри I ба рӯйхати рутбаҳо ворид карда шуд ва баробар ба рутбаи генерал-фелдмаршал дар қувваҳои хушкигард ё мушовири мухтори дараҷаи аввали хадамоти мулкӣ буд. Дар қувваҳои ҳарбии баҳрии Олмон генерал-адмирал (олм. Generaladmiral) мувозӣ бо рутбаи генерал-полковники артиши хушкигард ва дар қувваҳои ҳарбии баҳрӣ дувумин рутбаи баланд (пас аз гросс-адмирал) аст. Адмирали бузург (шведии Storamiral) дар Шветсия вазифа ва рутбаи баланди низомӣ ва ҳамрадиф бо рутбаи фелдмаршали артиш буд. Аз аҳди шоҳ Карли XI генерал-адмирал (шведии Amiraldgeneral) яке аз вазифаҳои баланд дар қувваҳои ҳарбии баҳрии Шветсия шумурда мешавад. Дар аҳди Густави III генерал-адмирал-ҳо дар Шӯрои назди шоҳ ҷаласа ташкил мекарданд ва масоили пешрафту фаъолиятҳои размии қувваҳои ҳарбии баҳрии кишварро баррасӣ менамуданд.

Генерал-адмирал (almirante-general) солҳои 1892–1910 баландтарин рутба дар қувваҳои ҳарбии баҳрии Португалия буд, ки танҳо шоҳи ин кишвар ҳамчун Сарфармондеҳи қувваҳои ҳарбии баҳрӣ ин дараҷаро дошт. Дар лашкари хушкигард ба он рутбаи маршали бузурги Португалия (marechal-general) мувофиқат мекард, ки ин рутба низ танҳо ба шоҳи кишвар ҳамчун Сарфармондеҳи кулли артиш дода мешуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Бантыш-Каменский Д. Н. Биографии российских генералиссимусов и генерал-фельдмаршалов. В. 4-х частях. М., 1991.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Генералҳо
Генерал-бас

**Генера́л-бас** (  «баси умумӣ») — овози паст (бам)-и тавассути рақами ишорашуда, ки дар овозҳои баланд бо садои паст ҳамовозӣ мекунад.

Генерал-бас охири садаи XVI дар Итолиё зимни ҳамовозии арғунун ва клавесин дар асарҳои бисёровоза пайдо шуд. Пайдоиши генерал-бас бо инкишофи пуравҷи гемофония дар мусиқии аврупоӣ алоқаманд аст. Дар аввали садаи XVII генерал-бас бо суръати тез дар мамлакатҳои Аврупо паҳн шуд. Солҳои паҳншавии генерал-бас (тақр. 1600—1750)-ро «давраи генерал-бас» меноманд. Намунаҳои генерал-бас дар асарҳои К. Монтеверди, А. Корелли, А. Скарлетти, И. С. Бах, Г. Ф. Гендел, Ҷ. Пергозели ва дигарон дида мешаванд. Аз нимаи садаи XVIII генерал-бас аз истифода баромад. Лекин то ҳол дар амалияи педагогӣ чун фанни таълимӣ оид ба ороиши ҳамовозӣ истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Вожагони мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Абдуқаҳҳор (мазмунҳо)

* Абдуқаҳҳор (дарёча) — дарёчаи кӯҳӣ, яке аз шохобҳои чапи дарёи Ванҷ дар Помири Ғарбӣ
* Абдуқаҳҳор (пирях) — пирях дар Помири Ғарбӣ
* Абдуқаҳҳор  — номи одам, шахсият
Полина Гагарина

**Полина Гагарина** (; тав. , Маскав, ИҶШС) — овозхон, ҳунарпешаи филм, телевизион, садопеша, оҳангсоз ва мудели муди аҳли Русия. Иштирокдор ва ғолиби лоиҳаи «Шабакаи аввал» «Фабрикаи ситораҳо-2» (2003). Намояндаи Русия дар озмуни мусиқии «Евровидение-2015», барандаи ҷои дувум.

## Зиндагинома
Полина Гагарина 27 марти соли 1987 дар Маскав ба дунё омада, кӯдакии худро дар Юнон гузарондааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* 

Гурӯҳ:Оҳангсозони Русия
Гурӯҳ:Оҳангсозон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Овозхонҳои Русия
Гурӯҳ:Сарояндаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Зодагони Маскав
РИА Новости

**Хабарнигории байнулмилалии Русия «РИА Новости»** () — хабаргузории мутаъаллиқ ба давлати Русия аст ки ахбори худро аз тариқи интернету ба сурати чандрасонаӣ мунташир мекунад. Илова бар рӯсӣ, ин хабаргузорӣ ахбори худро ба забонҳои форсӣ, ингилисӣ, олмонӣ, фаронсавӣ, испаниёӣ, арабӣ, чинӣ ва ҷопонӣ ҳам мунташир менамояд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* 


Гурӯҳ:ВАО дар Русия
Ибриқ

**Ибриқ** ( — муарраби обре ё обрез), **обрез** — кӯза ё зарф барои нигоҳдории обу шароб, шустушӯ ва вузӯ.

Ибриқ шаклҳои мухталиф дошт: баъзе дорои нӯла ва баъзе дорои даста ва қисме дорои ҳар ду бо даҳонаи кашида ва дастаи баланд. Тафовути шаклҳо ба истифодаи мухталифи он далолат мекунад. Чунончи, барои шустушӯ аз ибриқи дастадор ва нӯлакдор ва барои нӯшидан аз ибриқи дастадори бенӯл истифода мешавад. Ибриқ аз филиз, сафол, чарм, шиша ва пластика сохта шуда, гоҳе нақшҳо низ дорад. Ибриқ дар Қуръон (56:18) ба шакли ҷамъ (абориқ), ба маънои ҷоми шароби биҳиштӣ зимни васфи яке аз маҷлисҳои шодии муқаррабон омадааст. Ибриқ дар адабиёт ба маъноҳои вазне баробари ду ман («Мафотеҳу-л-улум»-и Хоразмӣ), шамшери тобон (дурахшон) ва зани соҳибҷамол низ корбурд шудааст.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Зарфҳо
Аввал (мазмунҳо)

* Аввал ( – нахуст, якум. 
* Аввал (арабӣ: اول) — дар фалсафаи ирфонӣ истилоҳест, ки мартабаи лотаайюни (ғайри мушаххас) ҳақро ифода намуда, ба зоти маҳзи офаридгор ишора мекунад.
 
Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Адрасмон (мазмунҳо)

* Адрасмон, **гулзардак**, **зардиспанд** (Adonis turkestanicus) — гиёҳест худрӯйи бисёрсола.
* Адрасмон — шаҳр дар вилояти Суғд. 
 
Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Ҳабиб Ҳакимов

**Ҳабиб Ҳакимов** (тав. 21 ноябри 1972, Душанбе, ҶШС Тоҷикистон) — овозхони тоҷик ва узви гурӯҳи «Фарзин».

## Зиндагинома
Ҳабиб Ҳакимов соли 1972 дар Душанбе ба дунё омада, соли 1994 Донишгоҳи омӯзгории Тоҷикистонро хатм кардааст. Ӯ яке аз муассисони гуруҳи овозадори «Фарзин» мебошад, ки соли 1999 таъсис шуда, бо таронаҳои ғайриоддияш маъруфият касб карда буд. Аммо ин гуруҳ соли 2004 пароканда шуд ва Ҳабиб Ҳакимов тасмим гирифт, ба танҳоӣ овозхонӣ намояд. Маҳсули ин давраи фаъолияти вай албоми «Шикасти фиреб» буд.

Соли 2012 Фейруз Ҳакимов ва Ҳабиб Ҳакимов эълон карданд, ки дигарбора зери бренди «Фарзин» баромад мекунанд. «Фарзин»-и баъди «эҳё» соҳиби ҳудуди 10 суруд аст: «Сиёҳчашмак», «Опс-опс», «Анор-анор», «Камкамак», «Master and Servant», «Сенерита», «Ки сага сар дод», «Қаҳр макун», «13 &3», «Ҷигак-ҷигак» ва «Мисли қанд». Аммо таронаи «Сиёҳчашмак» аз феҳрасти сурудҳои «Фарзин» берун мебошад. Онро моли давраи яккахонии Ҳабиб медонанд, ки воқеан муддате сархати сершунавандаҳоро тарк накард ва ба Ҳабиб маъруфият овард.

## Нигаред низ
* Гурӯҳи «Фарзин»

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон
Ормонгароӣ

**Ормонгароӣ** (), **идеализатсия** ( — ормонгароӣ, аз  — ормон) — яке аз усулҳои маърифати назариявӣ ва ҷараёни фикрӣ, ки барои бунёди мафҳум ё мудраки идеалишуда равона шудааст; баён кардани тахминҳои идеалишудае, ки ошкоро ё ғайриошкор ба ин ё он таълимоти илмӣ ва назария дохил мешаванд.

Масалан, «ҷисми мутлақан сахт», «ҷисми мутлақан сиёҳ», «гози идеалӣ» ва ғ. Мафҳум ва мудраки идеалишуда натиҷаи озмоишҳои фикрии гуногун буда, барои амалӣ гардонидани ҳолатҳои дар воқеият амалинашаванда заруранд. Мудраки идеалишударо ҳамчун чизи воқеӣ, мавриди баррасӣ қарор медиҳанд. Тахминҳои идеалишуда бар ду навъанд:
# Ҳолати омӯзиш барои тағйир додани шароити мавҷуд бунёд меёбад, то ин ки хусусиятҳои муҳимми ашёи идеалишударо ошкор кунад.
# Қонуну қоидаҳое, ки дар онҳо масъалаҳо дар шакли умумӣ ҳалнашаванда мебошанд, ба маънои мутлақ ҳамчун ҳалшуда қабул мешаванд.

Бар ин асос, ки баъзе масъалаҳо дар ягон ҳудуд ва дар ягон нисбат ҳалшаванда мебошанд. Тахминҳои идеалишуда қариб дар тамоми соҳаҳои илм истифода мешаванд, мас., дар назарияи иқтисод баробарии талаботу пешниҳод дар бозор. Ин гуна тахминҳои идеалишударо дар назарияи арзиши меҳнат доимо дучор шудан мумкин аст. Ҳолати ашёи дар ин гуна тахминҳо аксёфта, танҳо дар дохили назария ҷой дорад, аммо дар воқеият дучор намешавад. Барои тахмини идеализатсияшуда тахмини Евклид мисол шуда метавонад, ки мувофиқи он ҳар гуна порчаи хатти ростро метавон тавассути паргор ва ҷадвал ба ду ҳиссаи баробар тақсим кард. Ашёи идеализатсияшуда ҳеч гоҳ ҳарза ва ё сафсатаи соф набуда, ба воқеият муносибат доранд ва онҳо натиҷаи мураккаб ва бавоситаи инъикоси воқеиятанд. Тахминҳои идеализатсияшуда муҳимтарин воситаи маърифати амиқ ва комилан мувофиқи олами атроф ва воситаи муҳимми бунёди назарияҳои илмӣ ба шумор мераванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Томпсон М. Философия науки. М., 2003;
* Войшвилло Е. К. Понятие как форма мышления. М., 2007.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фалсафаи илм
Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ
Гурӯҳ:Маърифатшиносӣ