Шариат

**Шариат** () — маҷмӯи қонунҳои динӣ аст, ки бахше аз анъанаҳои исломиро ташкил медиҳад.  Он аз аҳкоми динии ислом гирифта шуда, бар китобҳои муқаддаси ислом, бахусус Қуръон ва ҳадис асос ёфтааст. Дар забони арабӣ истилоҳи шариат ба қонуни илоҳии *тағйирнопазири* Худо ишора мекунад ва бо *[[фиқҳ]]*, ки ба тафсири илмии инсонии он ишора мекунад, муқоиса карда мешавад. Дар рафти таърих фирқаҳои фиқҳӣ ба вуҷуд омадаанд, ки аз номи афроде, ки ба омӯзиши назариявӣ (усули) ва амалӣ (Аҳком/ фатво) таваҷҷӯҳ доранд, афзалиятҳои баъзе ҷомеаҳо ва идораҳои давлатиро инъикос мекунанд. аммо шариат ҳеҷ гоҳ ба таври худкор як низоми ҳуқуқии дуруст набуд.

Назарияи суннатии фиқҳи исломӣ чаҳор сарчашмаи шариатро эътироф мекунад: *[[Қуръон]]*, *[[суннат]]* (ҳадиси саҳеҳ), *қиёс* (далелҳои аналогӣ), ва *иҷмо* (иҷмоъи ҳуқуқӣ). Мактабҳои гуногуни ҳуқуқӣ, ки барҷастатаринашон Ҳанафӣ, Моликӣ, Шофиъӣ, Ҳанбалӣ ва Ҷаъфарӣ мебошанд, методологияи гирифтани ҳукмҳои шариатро аз сарчашмаҳои Навиштаҷот бо истифода аз раванде, ки бо номи *иҷтиҳод* маъруф аст, таҳия кардаанд.  Ҳуқуқшиносии суннатӣ ( *фиқҳ* ) ду шохаи асосии ҳуқуқро ҷудо мекунад, 'ибодат ( *маросим) ва муъамолат* *(* муносибатҳои иҷтимоӣ), ки дар якҷоягӣ доираи васеи мавзӯъҳоро дар бар мегиранд. Қарорҳои он ба меъёрҳои ахлоқӣ ҳам ба меъёрҳои ҳуқуқӣ дахл доранд, амалҳоро ба яке аз панҷ категория : ҳатмӣ, тавсияшаванда, бетараф, нафратовар ва мамнӯъ.Ин тасниф низ бо шиори амр ба маъруф ва наҳй аз мункар, ки ҳамчун як навъи ҷиҳод пазируфта мешавад ва дар Қуръон ҷойгоҳи тақрибан 30 такрор дорад, ҳамгиро шудааст. Фиқҳ дар тӯли садсолаҳо бо ақидаҳои ҳуқуқӣ ( фатвоҳо ) аз ҷониби фақеҳони варзида ( муфтиҳо ) таҳия шуда, таърихан дар судҳои шариат аз ҷониби қозиҳои аз ҷониби ҳоким таъиншуда татбиқ карда мешуд бо қонунҳои гуногуни иқтисодӣ, ҷиноятӣ ва маъмурӣ, ки аз ҷониби ҳокимони мусулмон бароварда шудаанд, пурра карда шудааст.

Дар асри 21 нақши шариат дар саросари ҷаҳон ба мавзӯи баҳсбарангез табдил ёфтааст махсусан дар заминаи сиёсӣ . Афроди пешрафтае ҳастанд, ки талош мекунанд баҳс кунанд, ки шариат бо демократия, ҳуқуқи инсон, озодии фикр, ҳуқуқи занон, ҳуқуқи ЛГБТ ва бонкдорӣ мувофиқат мекунад. Додгоҳи аврупоии ҳуқуқи башар дар Страсбург дар чанд парванда ҳукм кард, ки шариат "бо принсипҳои бунёдии демократия созгор нест".   Ҷиҳод, ки яке аз амалҳои бар пояи фаҳмиши классикии шариат аст, аз мавзӯъҳое аст, ки дар чаҳорчӯби ҷиноятҳои ҷангӣ ва ҷиноятҳои зидди башарӣ аз рӯи арзишҳои ғарбӣ алоҳида баррасӣ мешавад.

Тарзи татбиқи он дар замони муосир мавриди баҳси миёни мусалмонон ва пешрафтҳо қарор гирифтааст. Дар замони муосир қонунҳои анъанавӣ дар ҷаҳони мусулмонӣ ба таври васеъ бо қонунҳое иваз карда шуданд, ки аз моделҳои аврупоӣ илҳом гирифта шудаанд.Тартиботи судӣ ва таълими ҳуқуқӣ низ ба таҷрибаи аврупоӣ мутобиқ карда шуданд. Дар ҳоле ки дар конститутсияҳои аксари давлатҳои мусулмоннишин ишора ба шариат мавҷуд аст, қоидаҳои он асосан танҳо дар қонуни оилавӣ нигоҳ дошта мешаванд. Эҳёи исломии охири асри 20 бо даъватҳои ҷунбиши исломӣ барои татбиқи пурраи шариат, аз ҷумла ҷазоҳои ҷисмонии *худуд*, аз қабили сангсоркунӣ, овард. Имрӯзҳо фундаменталистҳо ва исломгароёни модернист аз татбиқи тафсирҳои гуногуни шариат тавассути созмонҳои динӣ-сиёсӣ ҷонибдорӣ мекунанд.

## Сарчашмаҳои таърихӣ
Консепсияи ҳуқуқии шабеҳи *чашм барои чашм* бори аввал дар Кодекси Ҳаммурапи сабт шудааст. қасосpo амалияе буд, ки дар ҷомеаи араби пеш аз ислом ҳамчун василаи ҳалли низоъҳои байни қабилаҳо истифода мешуд. Асоси ин қарор аз он иборат буд, ки як узви қабилае, ки қотил ба он мансуб аст, барои қатл ба хонаводаи ҷабрдида дода мешавад, ки ба мақоми иҷтимоии шахси кушташуда баробар аст. **Шарти баробарии иҷтимоӣ;** Масалан, танҳо як ғуломро барои ғулом ва занро барои зан куштан мумкин буд. Дар ҳолатҳои дигар, *пардохти ҷуброн ( Диё )* метавонад ба оилаи шахси кушташуда пардохт карда шавад. Бар замми ин фаҳмиши пеш аз ислом баҳсеро илова кард, ки оё дар давраи исломӣ як мусалмонро барои ғайри мусалмон эъдом кардан мумкин аст.

Ояти асосие, ки дар Ислом татбиқ мешавад, ояти Бақара, ояти 178: «Эй мӯъминон! Дар бораи кушташудагон қасос бар шумо муқаррар шуд. Озод бар зидди озод, асир бо асир, зан бар зидди зан......... ».
мини| Дастнависҳо дар Санъо ёфт шудаанд . Дастнависҳо дар Санъо ёфт шуданд. "Зерҳоти пинҳонӣ"-и бо истифода аз нури ултрабунафш ошкоршуда аз Қуръони имрӯза хеле фарқ мекунанд. Герд Р.Пойн боварӣ дошт, ки ин матни таҳаввулшавандаро дорад. Ибораи шабеҳро Лоуренс Конрад барои тарҷумаи ҳоли Муҳаммад истифода кардааст. Зеро, бино ба пажӯҳишҳои ӯ, назари илмии исломӣ дар бораи санаи таваллуди Паёмбар то қарни дувуми ҳиҷрӣ дар тӯли 85 сол гуногунранг нишон додааст.

## Таълимот ва ташаккули фиқҳи анъанавӣ (''фиқҳ'')
Тибқи ақидаи суннатпарасти мусулмонӣ (Атарӣ), аҳкоми асосии шариат мустақиман аз паёмбари ислом Муҳаммад бидуни “инкишофи таърихӣ”  интиқол ёфтаанд ва пайдоиши фиқҳи исломӣ ( *фиқҳ* ) низ ба замони зиндагии Муҳаммад. Ба ин назар, саҳобагон ва пайравонаш он чиро, ки ӯ кардааст ва писандида буд, намуна ( суннат ) гирифта, ин маълумотро ба наслҳои баъдӣ дар шакли ҳадис интиқол додаанд. Ин гузоришҳо нахуст ба баҳси ғайрирасмӣ ва сипас тафаккури муназзами ҳуқуқӣ, ки дар қарнҳои ҳаштум ва нӯҳум аз ҷониби фақиҳҳои устод Абу Ҳанифа, Молик ибни Анас, Шофеӣ ва Аҳмад ибни Ҳанбал бо муваффақият баён шуда буданд, оварда расонид.

Ҳуқуқшиносони классикӣ бар ин назаранд, ки ақли инсон атои Худост, ки бояд то ҳадди имкон истифода шавад. Бо вуҷуди ин, онҳо боварӣ доштанд, ки истифодаи ақл танҳо барои фарқ кардани дуруст аз ботил () нокифоя аст ва далелҳои оқилона бояд мундариҷаи худро аз маҷмӯи донишҳои транссенденталии дар Қуръон ва суннати Муҳаммад нозилшуда гиранд. Иборахое, ки дар Куръон ва хадисхои сахех ба кор рафтаанд, забон, маъно, максад, мазмун, микьёс, махдудият ва гайра мебошанд. мавриди баррасї ќарор гирифта, муќоисањои нав анљом дода, доираи онњо васеъ карда мешавад ё истисно (иљтињод) мешавад.

Назарияи классикии хукук пешгуй мекунад, ки хамаи проблемахои хукуки башариро бо хамин рох хал кардан мумкин аст.

#### Сарчашмаҳои ҳуқуқии шариат/Легализатсияи Аҳком
Донишманди ислом Сайид Рашид Ридо (1865 — 1935 мелодӣ) чаҳор сарчашмаи асосии шариати исломро номбар мекунад, ки аз ҷониби тамоми мусулмонони суннимазҳаб ба мувофиқа расидаанд:«“Дар ислом чаҳор сарчашмаи қонунгузорӣ вуҷуд доранд:  *[[Қуръон]]*, суннат, иҷмоъи уммат ва иҷтиҳод, ки ҳуқуқшиносони салоҳиятдор амал мекунанд.”

* *[[Қуръон]]* : Дар Ислом Қуръон муқаддастарин сарчашмаи шариат маҳсуб мешавад. Ҳуқуқшиносони классикӣ якпорчагии матни онро бешубҳа бешубҳа медонистанд, зеро он аз ҷониби афроди зиёде дар ҳар насл ба насл расидааст, ки онро "такрор" ё "интиқоли ҳамзамон" ( *тавотур* ) меноманд. Танҳо чандсад оятҳои Қуръон робитаи мустақими ҳуқуқӣ доранд ва онҳо дар чанд бахшҳои мушаххас, ба монанди мерос мутамарказ шудаанд, гарчанде ки порчаҳои дигар ҳамчун сарчашма барои принсипҳои умумие истифода шудаанд, ки паёмадҳои ҳуқуқии онҳо буданд.

Мувофиқи ақидаи фақеҳони асосии классикӣ, оёти баъдии Қуръон шояд чизҳои қаблиро маҳдуд ё бекор карда бошад.  Ба ѓайр аз Зайдиё ва Мўътазила, исломгароёни муосир ва Ќуръонї назарияи насхро рад карданд. Оё суннат метавонад Қуръонро маҳдуд кунад ё не, баҳсбарангез боқӣ монд.

* *[[Ҳадис]]* : Маҷмӯаи ҳадис дастурҳои муфассалтар ва амалии ҳуқуқӣ медиҳад, аммо дар аввал эътироф карда шуд, ки на ҳамаашон саҳеҳанд. Олимони аввали ислом методологияи баҳодиҳии дурустии онҳоро тавассути арзёбии эътимоднокии афроде, ки дар занҷирҳои интиқоли онҳо номбар шудаанд, таҳия кардаанд. Ҳадисҳое, ки ҳамзамон интиқол ёфтаанд, бешак саҳеҳ дониста мешуданд; Аммо аксари кулли ҳадисҳо танҳо аз ҷониби як ё чанд ривоҷ ирсол шудаанд ва аз ин рӯ дида мешуд, ки танҳо дониши эҳтимолӣ медиҳад. Мушаххас будани забоне, ки дар баъзе ҳадисҳо ва порчаҳои Қуръон омадааст, ин номуайянӣ боз ҳам бештар шуд. Ихтилофот дар мавриди бартарияти нисбї ва тафсири манобеъи матнї ба донишмандони њуќуќ имкон дод, ки дар тањияи њукмњои алтернативаї иќтидори назаррасе дошта бошанд.

* *Иҷмо* : Ин иттифоқест, ки аслан метавонад ҳукмеро бар асоси далелҳои эҳтимолӣ ба итминони мутлақ боло барад.  Ин таълимоти классикӣ эътибори худро аз як силсила ҳадисҳо гирифтааст, ки мегӯянд, ки ҷомеаи исломӣ ҳеҷ гоҳ дар иштибоҳ ба тавофуқ намеояд. Бо вуҷуди ин, мушкилии амалии ба даст овардан ва муайян кардани чунин созишнома маънои онро дошт, ки он ба рушди ҳуқуқ таъсири кам дошт.  Як шакли бештар прагматикии ризоият, ки онро метавон бо машварати осори фақеҳи маъруф муайян кард, барои тасдиқи ҳукм истифода мешуд, то он барои муҳокимаи минбаъда боз нашавад. Ҳолатҳое, ки дар мавриди онҳо ҳисоби консенсус мавҷуд буд, камтар аз 1 фоизи маҷмӯаи ҳуқуқшиносии классикиро ташкил медиҳанд.
* *Қиёс*: Ин тафаккури аналогӣ аст, ки барои ба даст овардани ҳукм дар бораи вазъияте, ки дар Навиштаҳо зикр нашудааст, бо қиёс бо як қоидаи бар Навиштаҷот асосёфта истифода мешавад. Дар мисоли классикӣ, манъи нӯшидани шароб дар Қуръон ба тамоми моддаҳои масткунанда, бар асоси "сабаб" ( *<nowiki/>'illa* ) дар ин ҳолатҳо муштарак аст, ки дар ин маврид мастӣ дониста мешавад. Азбаски сабаби пайдоиши қоида маълум нест, интихоби он одатан боиси баҳсу мунозираҳои васеъ гардид. Аксарияти мусулмонони суннӣ *Қиёсро* як рукни марказии *иҷтиҳод медонанд*. Аз тарафи дигар; Зоҳириён, Аҳмад ибни Ҳанбал, Ал-Бухорӣ, Ҳанбалии аввал ва ғайра *қиёсро* дар миёни сунниҳо рад карданд. Фиқҳи дувоздаҳ шиа низ корбурди *қиёсро* эътироф намекунад, балки дар ҷои он ба ақл (*<nowiki/>'Aql*) такя мекунад.

Куръоншиносӣ (ал-Қуръония ё Исломи танҳо Қуръон) Куръоншиносӣ (ал-Қуръон ё танҳо Исломи Қуръонӣ) муътақид аст, ки рӯҳониёни суннатӣ динро фасод мекунанд ва ҳидояти исломӣ бояд ба таври қатъӣ танҳо бар Қуръон асос ёбад.  Қуръоншиносон бар ин боваранд, ки қонунҳои динӣ, ки аллакай дар Қуръон омадааст, равшан ва комил аст. Куръоншиносон иддаъо мекунанд, ки аксари кулли адабиёти хадис метавонад бофта бошад ва худи Куръон хадисро чи аз чихати техникй ва хам ба маънои умумй интиқод мекунад.    

##### Нишон додани рафторҳо (фиқҳ, ''ахком'' ё ''одоб'')
[мини|180x180пкс| Фиқҳ динамикӣ ва тағйирёбанда аст;  Тангахои исломии Хилофати [Хилофати Рошидин|Рошидун (656). (Нипайкараи тақлид ба ҳокими Сосонӣ Хусрави II, Ситораи-Ҳилоф, оташи зардуштии, Басмала)

Чуноне, ки дар мисолхои зиёд мушохида мешавад, релефхо, расмхо ва хатто рамзхои динхои дигар, ки дар аввал мушкил набуданд, бо шархи уламо мункар дониста шуда, аз хаёти ичтимои хорич карда шудаанд.]]
Фиқҳ ҳам ба меъёрҳои ахлоқӣ, ҳамзамон бо меъёрҳои ҳуқуқӣ алоқаманд аст ва мекӯшад на танҳо он чиро, ки шаръӣ аст ва ғайриқонунӣ аст, балки он чи аз ҷиҳати ахлоқӣ дуруст ва нодуруст аст, муайян кунад. Ҳукмҳои шаръӣ ба яке аз панҷ гурӯҳ, ки бо номи "панҷ қарор" ( *ал-аҳкам ал-ҳамса* *)* маъруфанд, дохил мешаванд: ҳатмӣ ( *фарҳ* ё воҷиб), тавсия ( *мандуб* ё *мустаҳаб* ), бетараф ( *мубоҳ* ), маҳкумшаванда ( *макруҳ* ) ва ҳаром ( *ҳаром* ).  Вожаҳои дигаре, ки дар жаргонҳои мазҳабӣ истифода мешаванд, ибораҳое мисли "ҷоиз аст ", "махзур" (мушкилот), "ҳаша" ё "sümme hasha" ( бидъат, ҳатто дар бораи он фикр накунед) дохил мешаванд.

Иҷрои амали ҳаром ё анҷом надодани амали ҳатмӣ гуноҳ ё ҷиноят аст. Аз амалҳои мазамматӣ худдорӣ бояд кард, аммо дар додгоҳ онҳо гунаҳкор ва муҷозот дониста намешаванд. *[[Ҳалол|Фаќењ дар мавриди он ки истилоњи халол]]* се тоифаи аввалро фаро мегирад ё чор тоифаи аввалро дарбар мегирад, ихтилофи назар доранд. Ҳукми ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ аз он вобаста аст, ки оё амал аз рӯи зарурат ( *харура* ) содир шудааст ва аз нияти аслӣ ( *ниё* ), ки дар максими ҳуқуқӣ ифода шудааст, «амалҳо аз рӯи ният [баҳо дода мешаванд]».

Тавре ки дар бисёр мисолҳо дида мешавад, гурӯҳбандӣ нисбӣ аст. Масалан, эътиқод ба ҳастӣ ва мӯъҷизаҳои Авлиё аз ҷониби бисёре аз нависандагони барҷастаи ақидаҳои суннимазҳаб, аз қабили Ат-Таҳовӣ ва Насафӣ ҳамчун “шарт”-и исломи ортодоксӣ муаррифӣ шудааст ва дар сунниҳо ва шиъаҳои суннатӣ пазируфта шудааст. Аммо ин фаҳмиш дар баробари изҳори эҳтиром ва зиёрати қабрҳои авлиё аз ҷониби ҷараёнҳои покизаву наҳзати исломӣ, аз қабили салафия, ваҳҳобия ва модернизми исломӣ, бидъати ғайри қобили қабул дониста мешавад.

## Барномаҳои муосир

### Дар қонунҳои давлатӣ
мини|Истифодаи шариат аз рӯи кишвар<br /><br /><br /><br />

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳуқуқи динӣ
Гурӯҳ:Кодекс
Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Гурӯҳ:Ҳуқуқи исломӣ