Туляремия

**Туляреми́я** (аз номи округи **Туларе** (англ. *Tulare County*) дар Калифорния +  — хун) — сирояти зооантропонозӣ, ки дорои марказҳои табиӣ мебошад. Бо интоксикатсия, табларза, зарар дидани гиреҳҳои лимфавӣ тавсиф мешавад. Ангезандаи беморӣ — бактерияи майдаи *Francisella tularensis* мебошад. Он грамманфӣ буда, ҳангоми экспозитсияи тӯлонӣ бо усули Романовский, инчунин бо фуксин, метилени кабуд ва аз рӯи Морозов ранг карда мешавад. Бакрияҳо дар шароити аэробӣ, беҳтараш дар муҳитҳои зардии тухм ё агари хунӣ бо систин кишт карда мешаванд. Ҳангоми гарм кардан то 60 °C дар давоми 5—10 дақиқа, ҳангоми ҷӯшондан бошад — фавран нобуд мешавад. Манбаи сироят харгӯшҳои ваҳшӣ, харгӯшҳо, муши обӣ, мушҳои саҳроӣ мебошанд. Дар марказҳои табиӣ давра ба давра эпизоотияҳо ба вуҷуд меоянд. Сироят ба инсон ё бевосита ҳангоми тамос бо ҳайвонот (шикор), ё тавассути маҳсулоти хӯрокворӣ ва оби олудашуда, камтар бо роҳи аспиратсионӣ (ҳангоми коркарди ғалладона ва маҳсулоти хӯроки чорво) ва ҳашаротҳои хунхор (магас, кана, хомӯшак ва ғайра) мегузарад.
## Таърихи кашфи беморӣ
Дар соли 1910 кормандони истгоҳи зиддитоунии Калифорния (ИМА) Маккой ва Чепин ба бубонҳои монанд ба тоун дар юрмонҳои маҳаллӣ, ки дар наздикии кӯли Туляре зиндагӣ мекарданд, диққат доданд. Кӯшишҳои ҷудо кардани микроби тоун аз ин ҳайвонот натиҷа надоданд, аммо пас аз кори тӯлонӣ дар соли 1912 муяссар шуд, ки микроорганизмеро бо номи *Bacterium tularensis* пайдо кунанд. Дар соли 1925 Х. О'Хара дар Ҷопон ҳамон бактерияро ҷудо кард ва дертар Е. Френсис айнияти онҳоро муайян намуда, хабар дод, ки бемории сироятӣ, ки номи туляремияро гирифт, ба инсон аз хояндаҳо ва ҳашаротҳо мегузарад. Номи ин муҳаққиқ дар номи ҷинси микроб (Francisella) ва яке аз синонимҳои туляремия (**[[бемории Френсис]]**) абадӣ карда шудааст. Синонимҳои дигар — бемории монанд ба тоун, тоуни хурд, табларзаи харгӯшӣ, бемории мушӣ — ё монандии туляремияро бо тоун таъкид мекунанд, ё ба манбаъҳо ва интиқолдиҳандагони ангезанда диққат медиҳанд, ё аломати асосии клиникии туляремия — лимфаденит-ро инъикос мекунанд.

Пас аз кашфи ин бемории нав, туляремия дар Туркия, Норвегия, Шветсия, Олмон, Австрия, Тунис, Франсия ва бисёр кишварҳои дигар тавсиф карда шуд.

Дар Россия туляремия бори аввал расман дар соли 1926 дар поёноби Волга, наздикии Астрахан ба қайд гирифта шудааст. Гумон меравад, ки он хеле пештар вуҷуд дошт, аммо ҳамчун шакли сабуки тоун ташхис мешуд.

Дар омӯзиши туляремия ва мубориза бо он олимон Е. Павловский, Н. Олсуфев, А. Боброва, Н. Гайский, Г. Руднев, И. Мешерякова, Б. Черкасский, И. Домарадский ва дигарон саҳми калон гузоштанд.
## Аломатҳо ва ҷараён
Давраи инкубатсионӣ аз чанд соат то 21 рӯз, ба ҳисоби миёна 3—7 рӯзро ташкил медиҳад. Шаклҳои бубонӣ, захмӣ-бубонӣ, конъюнктивалӣ-бубонӣ, ангинозӣ-бубонӣ, абдоминалӣ (рӯдаӣ), бронхо-пневмоникӣ ва генерализатсияшуда (септикӣ)-ро фарқ мекунанд. Беморӣ шадид бо болоравии ногаҳонии ҳарорат то 38,5—40 °C оғоз меёбад. Дарди сари шадид, чархзании сар, дарди мушакҳои по, пушт ва камар, гум шудани иштиҳо пайдо мешавад. Дар ҳолатҳои вазнин қайкунӣ ва хунравӣ аз бинӣ мумкин аст. Арақкунии зиёд, вайроншавии хоб дар шакли бехобӣ ё баръакс хоболудӣ тавсифӣ мебошанд. Бисёр вақт эйфория ва зиёдшавии фаъолият дар заминаи ҳарорати баланд мушоҳида мешавад. Сурхшавӣ ва варами рӯй ва конъюнктива аллакай дар рӯзҳои аввали беморӣ дида мешавад. Дертар дар пардаи луобии ковокии даҳон хунрезиҳои нуқтавӣ пайдо мешаванд. Забон бо қабати хокистарранг пӯшида мешавад. Аломати тавсифӣ — калон шудани гиреҳҳои лимфавии гуногун, ки андозаашон аз нахӯд то чормағз шуда метавонад. Аз ҷониби системаи дилу раг брадикардия ва гипотония мушоҳида мешавад. Дар хун лейкоситоз ба амал меояд. Ҷигар ва испурҷ на дар ҳама ҳолатҳо калон мешаванд. Табларза аз 6 то 30 рӯз давом мекунад.

Ҳангоми шакли бубонии туляремия ангезанда тавассути пӯст бе боқӣ мондани асар ворид мешавад ва пас аз 2—3 рӯзи беморӣ лимфаденити минтақавӣ инкишоф меёбад. Бубонҳо камдард буда, ҳудуди муайян доранд. Дар оянда ё бубон мулоим мешавад (1—4 моҳ), ё худ ба худ кафида, чирки ғафс ҷорӣ мешавад ва свиш-и туляремиявӣ ба вуҷуд меояд. Бештар гиреҳҳои лимфавии зери бағал, қадкаш ва рон зарар мебинанд. Шакли захмӣ-бубонӣ бо мавҷудияти захми аввалия дар ҷойи воридшавии сироят тавсиф мешавад. Шакли конъюнктивалӣ-бубонӣ ҳангоми ба пардаи луобии чашм афтодани ангезанда инкишоф меёбад. Шакли ангинозӣ-бубонӣ ҳангоми зарар дидани пардаи луобии бодомчаҳо, одатан яктарафа, ба вуҷуд меояд. 

Шаклҳои туляремия бо зарари асосии узвҳои дохилӣ низ мавҷуданд. Шакли шушӣ — бештар дар давраи тирамоҳу зимистон ба қайд гирифта мешавад. Шакли генерализатсияшуда мисли сирояти умумӣ бо токсикози шадид, гум кардани ҳуш, сафсатагӯӣ, дарди сахти сар ва мушакҳо мегузарад. Оризаҳо метавонанд махсус (пневмонияи дуюминдараҷаи туляремиявӣ, перитонит, перикардит, менингоэнсефалит) ва инчунин абсессҳо бошанд. Ташхис дар асоси санҷиши пӯстию аллергӣ ва реаксияҳои серологӣ гузошта мешавад.
## Паҳншавӣ
Марказҳои табиии туляремия дар тамоми қитъаҳои Нимкураи шимолӣ дар Аврупо, Осиё ва Амрикои Шимолӣ паҳн шудаанд. Бемории одамон дар шакли ҳолатҳои алоҳида ва хуруҷҳои эпидемикӣ дар Австрия, Франсия, Олмон, Шветсия, Ҷопон, ИМА ва дигар кишварҳо ба қайд гирифта мешаванд. Бисёр вақт хуруҷҳо чандсад нафарро фаро мегиранд. Афзоиши беморӣ дар солҳои зиёдшавии шумораи хояндаҳо мушоҳида мешавад.

Дар Федератсияи Россия туляремия дар қаламрави тақрибан ҳамаи кишварҳо, вилоятҳо ва ҷумҳуриҳо пайдо шудааст. Хуруҷҳои калон дар ноҳияҳои ҷанубу шарқии қисми аврупоии ИҶШС дар вақти Ҷанги Бузурги Ватанӣ ба амал омада буданд, ки онҳо бо афзоиши бениҳоят зиёди шумораи мушҳо вобастагӣ доштанд.

Дар солҳои 90-уми асри XX дар Россия ҳамасола аз 100 то 400 ҳолати бемории одамон ташхис мешуд. Дар солҳои 2000—2003 беморӣ ба таври назаррас коҳиш ёфт, аммо дар соли 2004 шумораи беморон боз ба 123 нафар расид ва дар соли 2005 чандсад нафар ба туляремия гирифтор шуданд. Дар соли 2010 115 ҳолати туляремия ба қайд гирифта шуд. Дар соли 2013 дар Ханти-Мансийск зиёда аз 840 нафар ба туляремия сироят ёфтанд. Дар соли 2024 дар Карелия 42 ҳолат ба қайд гирифта шудааст.
## Этиология

Ангезанда — *Francisella tularensis* ба оилаи *Francisellaceae*, ҷинси *Francisella* мансуб аст. Ин чӯбчаи хурди грамманфии полиморфӣ буда, ҳаракатнок нест ва спора ҳосил намекунад. Баъзе штаммҳо капсулаи тунук доранд. Франсиселла ба аэробҳои факултативӣ мансуб аст. Ба шароити кишт ниҳоят серталаб аст ва дар муҳитҳои оддии ғизоӣ намерӯяд. Муҳитҳои мураккаби агарӣ ё зардии тухм бо иловаи систеин, хуни харгӯш ва дигар стимуляторҳои рушд оптималӣ мебошанд.

Микроб антигенҳои соматикӣ (О) ва ҷилдӣ (Vi) дорад, бо бруселлаҳо ва ангезандаи тоун наздикии антигенӣ дорад, ки ин реаксияҳои серологии мутақобиларо мефаҳмонад. Фактори асосии патогенӣ эндотоксин мебошад.

Дар минтақаҳои гуногуни эколого-ҷуғрофии ҷаҳон ангезандаҳои туляремия давр мезананд, ки аз ҳамдигар бо патогенӣ ва дигар хосиятҳо фарқ мекунанд. Навъи А (Nearctica) танҳо дар Амрикои Шимолӣ паҳн шудааст ва барои инсон ва харгӯш хеле патогенӣ мебошад. Навъи В (Palaearctica) дар Аврупо ва Осиё ба қайд гирифта мешавад ва барои инсон патогении мӯътадил дорад. Дар қаламрави Россия зернавъи микроб давр мезанад, ки ба навъи голарктикӣ мансуб аст.

Ангезандаи туляремия бо устувории баланд дар муҳити атроф тавсиф мешавад, хусусан дар ҳарорати паст ва рутубати баланд (дар ях то 10 моҳ, дар гӯшти яхкарда то 3 моҳ зинда мемонад). Дар ҳарорати 60 °C пас аз 5—10 дақиқа, дар 100 °C — дар давоми 1—2 дақиқа нобуд мешавад. Ба нури офтоб ва маводҳои безараргардонӣ (лизол, хлорамин) камтар устувор аст.

Бактерияҳои туляремия *in vitro* ба стрептомитсин ва дигар аминогликозидҳо, левомитсетин, тетратсиклин, рифампитсин ҳассос буда, ба пенисиллин ва аналогҳои он устуворанд.

## Маълумоти эпизоотологӣ дар ветеринария
Дар шароити табиӣ хояндаҳо, ҳашаротхӯрҳо, даррандаҳо, аспҳо, ҷуфтсумон, паррандаҳо, хазандаҳо ва амфибияҳо ба ин беморӣ ҳассосанд. Аммо бояд ба назар гирифт, ки танҳо намудҳои алоҳида ба беморӣ дучор мешаванд. Аз ҳайвоноти кишоварзӣ бештар ҳайвоноти ҷавон (барраҳо, хукбачаҳо, чӯҷаҳо) ҳассосанд. Сироят бо роҳҳои алиментарӣ, аэрогенӣ ва трансмиссивӣ ба амал меояд. 

## Ташхис
Барои ташхиси туляремия тадқиқотҳои серо-аллергӣ гузаронида мешаванд ва барои ҷудо кардани кишти ангезанда хукчаҳои баҳрӣ ва мушҳоро сироят карда, сипас онҳоро тадқиқи бактериологӣ мекунанд. Барои сироят кардани ҳайвоноти лабораторӣ метавон аз гиреҳҳои лимфавии калоншуда пунктат гирифт. Ташхиси аллергии туляремия бо роҳи ба зери пӯст ворид кардани тулярин иҷро карда мешавад.

Дар Федератсияи Россия коркардҳои системаҳои тестии иммуноферментӣ ва иммунохроматографӣ барои ошкор кардани ангезандаи туляремия дар асоси истифодаи антителаҳои моноклоналӣ мавҷуданд. Усули иммунохроматографӣ инчунин барои тасдиқи асолати доруҳои тулярин истифода мешавад.  

## Ташхиси тафриқавӣ
Бояд бемориҳои анаплазмоз, паратуберкулёз, коксидиоз, брутселлёз ва тоун-ро истисно кард.

## Табобат
Беморони туляремия ё гумонбаршудагон ба он бояд дар беморхона бистарӣ карда шаванд. Терапияи этиотропӣ бо аминогликозидҳо ё тетратсиклинҳо гузаронида мешавад. Стрептомитсин одатан ба миқдори 0,5 г ду бор дар як шабонарӯз ба даруни мушак таъин карда мешавад. Гентамитсин низ истифода мешавад.

Дар сурати барвақт оғоз кардани табобат, истифодаи антибиотикҳои қатори тетратсиклин самаранок аст. Докситсиклин дар вояи шабонарӯзии 0,2 г ва тетратсиклин (0,5 г 4 бор дар як рӯз) бештар истифода мешаванд. Давомнокии курси табобат 10—14 рӯзро ташкил медиҳад. Дар сурати чирк гирифтани бубон дахолати ҷарроҳӣ — кафондани гиреҳи лимфавӣ ва тоза кардани он аз чирк зарур аст. Терапияи детоксикатсионӣ низ мувофиқи нишондодҳо гузаронида мешавад.

## Пешгирӣ
Назорати марказҳои табиии туляремия, сари вақт ошкор кардани эпизоотия дар байни ҳайвоноти ваҳшӣ ва гузаронидани чорабиниҳои дератизатсионӣ ва дезинсексиониро дар бар мегирад. Дар сурати бемории одамон манбаи ангезанда ва шароити сироятёбӣ муайян карда мешавад. Пешгирии махсус (ваксинатсия) бо ваксинаи зиндаи туляремиявӣ гузаронида мешавад. Афзоиши беморӣ дар соли 2005 бо қатъ шудани ваксинатсияи оммавии аҳолӣ дар қаламрави марказҳои табиӣ ва зиёд шудани шумораи хояндаҳо вобаста буд.

### Нишондодҳои зидди ворид кардани ваксина
Ваксинаи туляремияро ворид кардан мумкин нест:
* ба кӯдакони то 7-сола;
* ба занон дар давраи ҳомиладорӣ ё ширдиҳӣ;
* ҳангоми мавҷуд будани ҳар гуна бемориҳои шадид;
* ҳангоми астмаи бронхиалӣ;
* майл ба реаксияҳои шадиди аллергӣ;
* бемориҳои онкологӣ;
* ҳар гуна шаклҳои норасоии масуният (иммунодефитсит).

## Туляремия ҳамчун силоҳи биологӣ
Дар давоми Ҷанги дуюми ҷаҳон Ҷопон бактерияи Francisella tularensis-ро ҳамчун силоҳи эҳтимолӣ озмоиш кард; дар солҳои ҷанги сард ангезандаи беморӣ дар ИМА ва ИҶШС нигоҳ дошта мешуд. Генерал-лейтенанти хадамоти тиббӣ Валентин Евстигнеев туляремияро дар рӯйхати 37 бемории хатарноктарин номид, ки дар асоси онҳо воситаҳои муҳофизат таҳия карда шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 
* 
* 
*  (в пер.)

Гурӯҳ:Сироятҳои ниҳоят хатарнок
Гурӯҳ:Сироятҳои бактериявӣ
Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ
Гурӯҳ:Зоонозҳо
Гурӯҳ:Силоҳи биологӣ