open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алии Муҳаммадии Хуросонӣ

**Алии Муҳаммадии Хуросонӣ** (29 октябри 1950, деҳаи Нигнот, ноҳияи Панҷакент) — адабиётшинос-шарқшинос ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Алии Муҳаммадии Хуросонӣ 29 октябри соли 1950 дар Панҷакент таваллуд шудааст. Хатмкардаи УДТ (1972). Пас аз хатми таҳсил корманди илмии Институти шарқшиносии АИ ҶТ. Аз соли 2000 мудири Шуъбаи матншиносии Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хатии АИ ҶТ. Алли Муҳаммадии Хуросонӣ дар бахши таҳқиқу адабиётшиносӣ, танқиди адабӣ, ба чоп омода сохтани матни осори гузаштагон, инчунин таълифи осори бадеӣ (шеърҳо) фаъолият менамояд.

## Таълифот
Ба қалами ӯ беш аз 150 асар, аз он ҷумла китобу монографияҳо, мақолаҳои илмии дар нашрияҳои Тоҷикистон, Эрон, Афғонистон, Покистон, Туркия, Россия, ӯзбекистон батабърасида тааллуқ доранд. Барои рисолаи «Нома ва номанигорӣ дар „Шоҳнома“-и Фирдавсӣ» (Т., бидуни соли нашр; ҳамроҳи Ҷ. Назрӣ) ба гирифтани Ҷоизаи Институти шарқшиносӣ ва мероси хаттии АИ ҶТ, Ройзании фарҳангии ҶИЭ дар Душанбе ба номи Афсаҳзод мушарраф гардид (2003). Маҷмӯаи мақолаҳояш «Меҳру муштарӣ» (2010) ба масъалаҳои камомӯхтаи адабиёти классикии форс-тоҷик бахшида шудааст. Дар китобҳои таҳиянамуда ва мураттабнамудааш («Гулшани адаб», 1980; «Шоирони Мовароуннаҳр», 2006) ҳунари ӯ чун муҳаққиқ ва матншинос зоҳир гардидааст. Соли 2008 ба муносибати 1150-солагии Рӯдакӣ матни таҳиянамудаи Алли Муҳаммадии Хуросонӣ «Девони ашъор»-и Рӯдакӣ ба табъ расид. Алли Муҳаммадии Хуросонӣ матншиноси серкору пухтакор мебошад. ӯ матнҳои «Девони форсӣ»-и Навоӣ-Фонӣ (1987), «Соати саъд»-и Мирзолатиф Раҳимзода (1997), «Илоҳинома»-и Аттор (2000), «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Румӣ (2001; ҳамроҳи Б. Ализода). «Гузидаи ғазалиёт»-и Маҷнуни Зарободӣ (2002), «Муфоиз-ул-анвор ва девони ашъор»-и Абулҳайи Муҷихарфӣ (ҳамроҳи Бӯрӣ Карим) (М., 2003), «Ҳазору як андарз»-и Низомии Ганҷавӣ, "Ҳикоёт ва ҳикматҳо аз «Гаршоспнома»-и Асадии Тусӣ, «Куллиёти форсӣ»-и Муҳаммад Иқбол (ҳар се 2007), «Панднома. Футувватнома. Ҳикоёт аз маснавиҳо»-и Аттор (2008), «Девони Кабир»-и Ҷалолуддини Румиро (2007 — 09) бо муқаддимаҳои муфассали илмӣ, шарҳҳову тавзеҳоти муфид дар чор ҷилд омода карда, ба табъ расондааст. Бо роҳбарии Алли Муҳаммадии Хуросонӣ чор нафар рисолаҳои номзадӣ дифоъ намудаанд. Алли Муҳаммадии Хуросонӣ аз соли 2002 котиби масъули «Ахбори АИ ҶТ. Шуъбаи илмҳои ҷамъиятшиносӣ» мебошад. Маҷмӯаҳои ашъори Алли Муҳаммадии Хуросонӣ бо номҳои «Чашмаи нӯш» (1997), «Майи гулгун» (2002), «Насими тавҳид» (2004), «Вусъати ишқ» (2009) ва «Шукуфаҳои сабзи баҳор» (2010) чоп шудаанд. Мавзӯъҳои ашъораш ишқу муҳаббат, меҳри Ватан, тараннуми ваҳдату ягонагии мардуми Тоҷикистон ва ғайра мебошад. ӯ шоирест, ки «илмро бо шеър ва шеърро бо илм мепайвандад» (Р. Ҳодизода). Шеърҳояш дар Эрон, Афғонистон, ӯзбкистон, Россия дастраси хонандагон гардидаанд. Узви ИН Тоҷикистон аз соли 1999.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Алии Насафӣ

**Алии Насафӣ** (? — қарни XIV) — Меъмор ва ҳунарманди форс-тоҷик, яке аз меъморони мақбараҳои Шоҳи Зиндаи Самарқанд.

## Зиндагинома
Дар Насаф (Қаршии имрӯза) ба камол расидааст. Яке аз меъморони мақбараҳои ансамбли Шоҳи Зиндаи Самарқанд. Ин меъморӣ бо иштироки Алии Насафӣ дар давоми солҳои 80 садаи XIV сохта шудааст. Дигар осори меъмории ӯ то замони мо нарасидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абулҳасан Алии Наҷҷор

**Абулҳасан Алии Наҷҷор** (? — қарни XII) — наҷҷор ва ҳунарманди форс-тоҷик, падари Хоқонии Шервонӣ.
 
## Зиндагинома
Яке аз устодони забардасти санъати наҷҷории (дуредгарии) давраш ба шумор мерафт. Зодгоҳаш деҳаи Малҳами Озарбойҷон аст. Падари шоир Хоқонӣ. Ороиш ва нақшу нигори бисёре аз сақфу пештоқи хонаву айвонҳо, сутунҳо, дару дарвозаи мадрасаву масҷидҳои диёраш амали ӯст. Хоқонӣ дар як қасида ва маснавии «Туҳфату-л-Ироқайн» санъат, ҳунар ва маҳорати наҷҷории падарашро васф кардааст:
:: Сонеи зарринамал, пири саноат Алӣ,
:: К-аз Яди Байзо гузашт дасти амалрони ӯ.
:: Шайхи муҳандислақаб пири дуредгар Алӣ,
:: К-Озару Уқлидусанд оҷизи бурҳони ӯ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Алии Разавӣ

**Алии Разавӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири тоҷик (асри 16).

## Зиндагиома
Дар Хуросон ба дунё омада, ба синни камолот расидаст. Сипас, боқии умрашро дар Исфаҳон гузаронд. Малеҳои Самарқандӣ дар «Музаккир-ул-асҳоб» аз ӯ чун шоири дорои табъи салим, шеърҳои пурмазмуну мавзун, маъниҳои бикру баланд ёдовар шудааст. Дар шеър ба Шавкати Бухороӣ пайравӣ мекардааст. Намунаҳои ашъораш ба воситаи тазкираҳо (масалан дар «Музакир-ул-асҳоб» 16 байт) то замони мо расидаанд. Абёти зерин аз ӯст:

:: Оҳи ман охир ба васли муддаое мерасад,
:: Аз сари дил ҳар кӣ мехезад, ба ҷое мерасад.
			
:: Дар синаам афрӯхта ҳиҷрони ту доғе,
:: К-аз гармии он шуъла бувад дуди чароғе.
:: Наққоши парихонаи тасвири ту нагзошт,
:: Ранге ба рухе, бӯ ба гуле, май ба аёғе.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Тазкирату-ш-шуарои Малеҳои Самарқандӣ. — Д., 1385 ҳ. ш.

## Сарчашма
*
Ҳакими Тирмизӣ

**Алии Тирмизӣ**, **Ҳакими Тирмизӣ** (; ) — , фақеҳ, муҳаддис ва орифи хуросонӣ, яке аз гони бузурги мутақаддими тасаввуф.

## Зиндагинома
Фаридуддини Аттор дар «Тазкирату-л-авлиё» Алии Тирмизиро чун шахси донишманду хушфазилат ва «дар фунуну улум комил» тавсиф намудааст. Ба шарофати фазлу дониш унвони «Ҳакимулавлиё» гирифта буд. Алии Тирмизӣ ба сабки рубоиёти халқӣ рубоиҳо эҷод кардааст. Азбаски рубоиёти аксар шоирони мутасаввиф ба ҳамин сабк аст, рубоиёти Алии Тирмизӣ ҳам бо ашъори шоирони дигар омехта шудаанд ва аз онҳо рубоиёти ба ӯ тааллуқдоштаро ҷудо кардан душвор аст. Ба қалами Алии Тирмизӣ инчунин рисолаҳои динию ирфонӣ тааллуқ доранд. Рисолаҳои мазкур шомили пораҳоеанд, ки ақидаҳову андешаҳои пандуахлоқӣ, андарзиву ҳакимонаро дар бар мегиранд. Дар шаҳри Тирмизи Ҷумҳурии ӯзбекистон мақбараи Алии Тирмизӣ барҷост, ки чун ёдгории таърихӣ дар муҳофизати давлат аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Алии Торобӣ

**Алии Торобӣ** (?, Тороб — 1238, Бухоро) — яке аз раҳбарон ва фаъолони Шӯриши Маҳмуди Торобӣ ва яке аз ду бародарони Маҳмуди Торобӣ.

## Қаҳрамониҳои Торобӣ
Дар бораи зиндагии Алии Торобӣ иттилооти кофӣ нест. Ягона манбае, номи ӯро ба унвони сарвари шӯриш ва идомадиҳандаи Маҳмуди Торобӣ зикр мекунад, китоби «Таърихи ҷаҳонкушо»-и Ҷувайнӣ аст. Амалу андешаи Алии Торобӣ ва бародари ӯ Муҳаммад дар тамомии давраи шӯриши Торобӣ ҳамроҳи бародарашон Маҳмуди Торобӣ буданд. Ҷувайнӣ менависад, ки Алии Торобӣ ва бародараш Муҳаммад сабабгори асосии шикасти сипоҳи муғул дар ҷанги дашти Кармина будаанд. Пас аз марги Маҳмуди Торобӣ Алии Торобӣ ва бародараш Муҳаммади Торобӣ ҳарчанд саъй мекарданд хостаҳои мардум ва орзуву омоли бародарашонро амалӣ созанд, вале натавонистанд, зеро ҳукумати марказии давлати муғул бо фармони Чағатой ва Маҳмуди Ялавоч барои комилан пахш намудани Шӯриши Маҳмуди Торобӣ ба воситаи умарои ҷангозмудаи муғул Элдиз-Нуйин ва Чакин-Қӯрчӣ бо лашкари анбӯҳе ба Бухоро рафт ва шӯришчиён дар ин набарди нобаробари хуношом шикаст хӯрданд; ба қавли Ҷувайнӣ «… дар ҳади бист ҳазор мардум дар ин навбат бикуштанд…» ва гурӯҳе фирор карданд. Бо ҳамин қиёми Маҳмуди Торобӣ ва фаъолияти низомии Алии Торобӣ қатъ гардид. Бародарон Алии Торобӣ ва Муҳаммад дар диловарӣ, шуҷоат ва муқовимат дар баробари сипоҳи муғул аз Маҳмуди Торобӣ шоистагиҳои камтаре надоштанд. Дар бораи ҷойгоҳи бародарон Алии Торобӣ ва Муҳаммад метавон гуфт, ки он ду монанди бародарашон Маҳмуди Торобӣ дар назари мардум азиз буданд. Онон ба унвони раҳбарони сиёсӣ ва мазҳабии қиёми мардуми Бухоро аз оғоз то анҷоми қиём аз хостаҳои худ даст накашиданд, барои амалӣ гардондани мақсади худ, ки ҳамоно дифоъ аз оини ислом ва диёнати он дар баробари душманони мазҳабӣ ва сиёсӣ буд, ба мубориза пардохтанд ва саранҷом дар ин набардҳо ва дар роҳи ин ормону ҳадафҳои нек ҷонашонро фидо карданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Алии Ҳиравӣ

**Алӣ ибни Абубакр ибни Алии Ҳиравӣ** (; 1147, Ҳирот — 1215, Ҳалаб) — сӯфӣ, ориф, шайх, ҷаҳонгард ва ҷуғрофиёдони арабинависи форс-тоҷик

## Зиндагинома
Аслан ҳиротист. Ба кишварҳои Шарқи Наздик ва Миёна борҳо саёҳат намуда, дар давраҳои гуногун ба Миср, Арабистон, Байнаннаҳрайн, Эрон, Ҳиндустон, Рум, Ситсилия ва Фалас тин рафтааст. Аксари қайдҳои сафарии Алии Ҳиротӣ соли 1192, ҳангоми хусрони киштӣ дар соҳилҳои Сурия, назди шаҳри Акка нобуд шудаанд.

Аз осори Алии Ҳиротӣ то замони мо ба забони арабӣ порчаҳои ҷудогона ва тарҷумаи комили «Китобу-л-ишорат илал-маърифати-з-зиёрат» расидаанд. Дар осори Алии Ҳиротӣ жанри ёддоштию тарҷумаиҳолии «Кутуб-уз-зиёрат» ба жанри космографии адабиёти географии асримиёнагии «аҷоиб» алоқаманд гардонда шудааст. Муаррихони араб ва географҳои давраҳои баъдина (Ибни Холликон, Ёқути Ҳамавӣ ва дигарон) асарҳои Алии Ҳиротиро васеъ истифода мебурданд.

Аксари қайдҳои сафарии Алии Ҳиротӣ ҷанбаи ҳуҷҷатӣ дошта, ё дар асоси мушоҳидаҳои шахсӣ ва ё дар заминаи ҳикояти шоҳидон тасвир шудаанд. Масалан, соли 1175 ҳодисаи оташфишонии вулқони машҳури Этнаро (дар Ситсилия) аз рӯи ривоятҳо, юриши аҳли салибро (1173 – 1174) ба Байтулмуқаддас аз мушоҳидаи худ тасвир кардааст. Алии Ҳиротӣ аз рӯи нақли шоҳидон ҷойҳои таърихии Мағриб ва Ҳабашистонро муфассал ба тасвир овардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Алии Шатранҷӣ

**Ҷамолулҳукамо Деҳқон Алии Шатранҷӣ** (; ? — қарни XII) —  ва шатранҷии форс-тоҷик, аз шогирдони Сӯзании Самарқандӣ.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Самарқанд. Дар «Чаҳор мақола»-и Низомии Арӯзии Самарқандӣ ва «Лубоб-ул-албоб»-и Авфӣ аз ӯ чун шоири баркамол, аз зумраи маддоҳони «Оли хоқон» (ҳокимони қарохонии Самарқанд) ёд шудааст. Дар «Лубоб-ул-албоб» 36 қитъаи Алии Шатранҷӣ ва як қасидааш ҷой гирифтаанд. Авфӣ таъкид мекунад, ки «аксар ашъори ӯ муқаттаот аст». Қитъаҳои Алии Шатранҷӣ аксаран панду насиҳатианд.

## Намунае аз эҷодиёти шоир
Намунаҳо аз ашъори Алии Шатранҷӣ:
:: Башорат орад аз Наврӯз моро ҳар замон лаклак,
:: Кунад ғамгин дили мо з-он башорат шодмон лаклак.
:: Шавад холӣ зи барфу зоғ паҳнои замин яксар
:: Зи барфу зоғ чун гардад аён аз осмон лаклак…
:: Дабиристон-ст гӯӣ, ошёну кӯдакон гунҷишк,
:: Нишаста чун яке пири муаллим дар миён лаклак…
	
:: Умри дароз агар зи ҳар неъмате беҳ аст,
:: Бад неъмате, ки умри дароз аст дар ниёз.
:: Андар ниёз умри дароз, эй бародарон,
:: Умри дароз нест, ки ҷон кандани дароз.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Суханварони Сайқали рӯи замин. — Д., 1973;
* Бертельс Е. Э., История персидско-таджикской литературы. — М., 1960.

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Алии Шунқор

**Алии Шунқор** (1457, Ҳирот — 1541, Ҳирот) — мусиқидон, оҳангсоз, хонандаи ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Ҳирот умр ба сар бурдааст. Мусиқиро аз падараш ва мусиқидонҳои Ҳирот Хоҷа Исҳоқи Шиҳобӣ, Устод Шодӣ омӯхтааст.

Баъди омӯхтани санъати мусиқӣ як силсила асарҳо — «Савт», «Амал», «Рехта», «Кор», «Сарбанд», «Қавл», «Нақш» ва ғайра офарида, як қисми онҳоро ба маликаи Ҳирот Тӯтибегим бахшидааст. Оҳангҳои Алии Шунқор ба мақомҳои «Ҳусайнӣ», «Ироқ», «Дугоҳ», бар вазнҳои «Туркзарб» ва «Зарбулфатҳ» эҷод шудаанд. «Савти бегимӣ», «Нақши бегимӣ» аз ҷумлаи асарҳои машҳури ӯ ба шумор мераванд. Ғазалро низ некӯ суруда, соҳибдевон будааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Раҷабов А., Мусиқии тоҷикон ва анъанаҳои таърихии он дар садаҳои XVI—XVII, Д., 2007.
Алиқулбеки Ҷаббодор

**Алиқулбеки Ҷаббодор**, номи пуррааш **Алимуҳаммад Алибекибни Абдулбеки Наққошбошӣибни Алиқулбеки Фарангӣ** ? — 1779, Мозандарон) — мусаввир ва минётуранигори эронӣ (нимаи дуввуми садаи XVII ва ибтидои садаи XVIII).

## Зиндагинома
Бинобар дар дарбори шоҳ хидмат карданаш, лақаби «**Ҷаббодор**»-ро гирифтааст. Мувофиқи маълумоти тазкираи «Оташкада»- и Лутфалибеки Исфаҳонӣ Алиқулбеки Ҷаббодор дар Исфаҳон таваллуд ёфта, дар овони ҷавонӣ дар дарбори Сулаймоншоҳ (ҳукмрони 1666—1694) хидмат кардааст. Ҳаёт ва зиндагии Алиқулбеки Ҷаббодор ба замони ҳукмронии шоҳи сафавӣ Таҳмосб (1722—1732) ва Нодиршоҳи Афшор (ҳукмронӣ 1736—1747) рост меояд.

Ба аксари асарҳояш «Ғуломзодаи қадим Алиқули Ҷаббодор» имзо мондааст. Алиқулбеки Ҷаббодор сабки санъати тасвирии асримиёнагии Шарқро идома дода, дар эҷодиёташ аз услуби минётуранигории мамалакатҳои Европа (Италия, Франсия, Нидерландия ва ғайра) истифода бурдааст. Хусусан, нусхаи тасвири «Портрети шоҳзодаи Фаронса»- и Филипп де Шампан (тахминан 1650), «Ду хонум ва маҳрам» (Қазвин, 1974), се мусаввараи Сулаймоншоҳ (Қазвин, 1674), «Авлиё», «Шоҳ ва дарбориён», «Шикоркунии шоҳ», «Савора», «Шоҳин» ва ғайра, ки ба қалами Алиқулбеки Ҷаббодор мутталлиқанд, дар таърихи рушд ва инкишофи ҳунари нигорандагии кишварҳои Шарқ, бахусус Эрон мавқеи хос доранд. Яке аз минётураҳои машҳури Алиқулбеки Ҷаббодор «Чӯпонписар ва чӯпонзанон» дар Намоишгоҳи байналмилалӣ (Нию-Ёрк, 1920) ба намоиш гузошта шудааст. Теъдоди зиёди осори ҳунарии Алиқулбеки Ҷаббодор дар музейҳо ва китобхонаҳои Россия, ИМА, Англия ва Эрон нигаҳдорӣ мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Амрияздон Алимардонов

**Амрияздон Алимардонов** (2 ноябри 1938, деҳаи Равнов, ноҳияи Қалъаихум, ҳозира Дарвоз — 15 марти 2010, Душанбе) — адабиётшинос-шарқшиноси тоҷик.

## Зиндагинома
Амрияздон Алимардонов Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро хатм кардааст (1961). Аз соли 1961 корро дар шуъбаи шарқшиносӣ ва осори хаттии АИ ҶТ (Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хатӣ) шурӯъ карда, аз лаборанти калон то ба мудири Шуъбаи тавсифи дастхатҳо ва таҳияи феҳристҳо расид. Аз соли 2006 то охири умр мудирии шуъбаи Ҳинду Покистонро дар Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттии АИ ҶТ ба уҳда дошт.

## Осори илмӣ
Самтҳои таваҷҷуҳи илмии Алимардонов масъалаҳои таҳқиқи таърихи адабиёти форс-тоҷик, таърихи адабиёти форсизабони Ҳинду Покистон, матншиносӣ, нусхашиносӣ, тасаввуф, муносибати дини ислом ба соҳаҳои гуногуни ҳунару фарҳанг буданд. Доир ба масъалаҳои мазкур вай 350 асар — монографияҳо, мақолаҳои пурмӯҳтавои илмӣ, сарсуханҳо ба осори чопшуда ва ғайра навиштааст, ки дар Тоҷикистон ва берун аз он ба табъ расидаанд. Ба қалами Алимардонов асарҳои илмии тадқиқии «Зиёуддини Нахшабӣ ва „Тӯтинома“-и ӯ», «Абулфазли Алломӣ ва „Иёри дониш“-и ӯ», «Муносибати дини мубини ислом ба мусиқӣ, рақсу суруд ва санъати тасвирию хаттотӣ», «Замина ва омилҳои равнақу тавсиаи илму адаби форсу тоҷик дар асри X ва нимаи аввали асри XI» ва ғайра тааллуқ доранд. Матни асарҳои Хусрави Деҳлавӣ «Ҳашт биҳишт», Муҳаммади Қодирӣ «Тӯтинома», «Иёри дониш», «Таърихи исмоилия» (ҳамроҳи С. Шохуморов) ва ғайраро бо муқаддимаҳои муфассал ва шарҳу тавзеҳот ба табъ расондааст. Яке аз таҳиягарон ва мураттибони китоби намунаҳои наср «Дурдонаҳои наср» мебошад. Дар Шуъбаи тавсиф ва таҳияи феҳристҳо, ки Алимардонов мудир буд, феҳристи дастхатҳои Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносӣ ва мероси хаттии АИ ҶТ дар чаҳор ҷилд омода гардида, с-ҳои 1997—2004 дар Эрон ба табъ расид. Тавсифи сеяки дастнависҳоро Алимардонов анҷом додаст. Бо роҳбарӣ ва иштироки фаъолонаи Алимардонов бори аввал дар Тоҷикистон феҳристи электронии 500 нусха даснависи нодири қаламӣ ва музайян (зебу зиннат ёфта) ба забони тоҷикӣ, хатти форсӣ ва англисӣ тартиб дода шуд. Алимардонов яке аз муаллифони пурмаҳсули нашрияҳои энсиклопедӣ — ЭСТ, «Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик» буд. Дар конференсияҳову симпозиумҳои ҷумҳурӣ ва кишварҳои хориҷа иштирок ва суханрониҳо кардааст. Бо роҳбарии Алимардонов се нафар рисолаҳои номзадӣ дифоъ намуданд. Бо ордени Шараф, Ифтихорномаи Ҳукумати Ҷумҳурии Қазоқистон қадрдонӣ шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Шарқшиносии тоҷик (1958—2008). — Душанбе, 2009.

## Сарчашма
*
Файзулло Алимардонов

**Файзулло Алимардонов** (1903, деҳаи Хоҷабойқул, Кофарниҳон – 1963, ҳамонҷо) — пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1948).

## Зиндагинома
Чоряккор (1919 – 1929), аввал чӯпон, баъд колхозчӣ ва сардори звенои колхози ба номи Телмани ноҳияи Орҷоникидзеобод (1930 – 1963). Звенояш ҳосили баланди пахта гирифтааст. Бо ордени Ленин ва медалҳо сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 
* Алимарданов Файзулло, Герои страны

Гурӯҳ:Пахтакорони ИҶШС
Ҷумъахон Алимӣ

**Ҷумъахон Алимӣ** ( 28 июни 1962, шаҳри Кӯлоб) — забоншиноси тоҷик, доктори илмҳои филология (1996).

## Зиндагинома
Хатмкардаи факултаи шарқшиносии Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин (1986). Ассистент, муаллими калон, мудири кафедраи забони тоҷикии Донишгоҳи давлатии Кӯлоб (1986 –1997), соҳибкори хусусӣ (1997 –1999), корманди созмони байналмилалӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон. Аз соли 2002 роҳбари созмони ғайриҳукуматии «Параллакс» ва ҳамзамон аз соли 2008 ходими илмии Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакии АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон.

## Фаъолияти илмӣ
Муаллифи зиёда аз 50 мақолаи илмӣ-тадқиқотӣ ва 500 мақолаи илмӣ-оммавӣ. Алимӣ асосан ба таърихи забон ва номшиносӣ (ономастика, топонимика) машғул аст. Микротопонимияи ҳавзаи Сурхоб, топонимикаи минтақаи Кӯлобро аз ҷиҳати забонӣ тадқиқ намудааст.

## Эзоҳ

## Осор
*Ташаккул ва таҳаввули топонимияи минтақаи Кӯлоб. - Д., 1995; 
*Мавзеъномаи Кӯлоб. - Д., 1995; 
*Топонимика (Дастури таълимӣ). - Д., 1995.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Алиризо Аббосӣ

**Алиризои Табрезӣ** (), мутахаллис ба **Аббосӣ** () — хаттот, устоди хушнависӣ ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Табрез таваллуд шуда, ҳунари хаттотиро низ ҳамон ҷо аз хаттоти номии давраш Алибеки Табрезӣ омӯхтааст. Хатҳои насх, риқоъ, райҳон, муҳаққақ ва тавқеъро ниҳоят зебою хоно менавиштааст. Ҳангоми аз тарафи туркони Усмонӣ тасхир гардидани Табрез ҷилои ватан карда, ба Қазвин меравад. Шоҳ Аббос Алиризои Табрезиро китобдори китобхонаи дарбор таъйин менамояд (тахаллус «Аббосӣ» аз ҳамин ҷост). Баъд чанд муддат дар Исфаҳон низ зистааст.

Алиризои Табрезӣ ҳамчунин дар санъати толот (тарзи навишти хатҳои девор, биноҳо, мақбараҳо, сангҳои қабр) низ беназир буда, дар ин навъи санъат Алоуддини Табрезӣ (Атобеки Табрезӣ)-ро устодаш хондааст. Алиризои Табрезӣ чандин биноҳои шаҳри Исфаҳон (аз ҷумла Масҷиди Шайх Лутфуллоҳ, 1603—1604; Масҷиди Шоҳ, 1617) ва Машҳадро (Мақбараи Имом Ризо, 1615; санги қабри Хоҷа Рабеъ, 1617) низ бо хати зебояш оро додааст. Хати настаълиқи Алиризои Табрезӣ ниҳоят зебою хоно буда, услубан ба хати Миралии Ҳиравӣ наздик аст.

Ҳоло чандин китобҳои ба дасти Алиризои Табрезӣ китобатшуда дар Китобхонаи давлатии ба номи Салтиков-Шедрини шаҳри Санкт-Петербург маҳфузанд, ки намунаҳои беҳтаринашон «Бӯстон» ва «Гулистон»-и Саъдии Шерозиянд. Алиризои Табрезӣ Қуръонро низ китобат мекард. Қозӣ Аҳмад дар «Гулистони ҳунар» ба санъати Алиризои Табрезӣ баҳои баланд дода, ӯро «Сайрафии сонӣ» номидааст

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Алисурхон

**Алисурхон** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Ваҳдати ноҳияи Сангвор. Аз Алисурхон то маркази ҷамоат 13 км, то маркази 59 км; роҳ автомобилгард. Аҳолиаш 156 нафар (2017), тоҷикон.

Мактаби ибтидоӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва занбӯриасалпарварӣ. Заминҳо аз дарёчаи Алисурхон обёрӣ мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Сангвор
Гурӯҳ:Ҷамоати Ваҳдат
Алиҷони Ғижакӣ

**Алиҷони Ғижакӣ** (1471, Ҳирот — 1540, Ҳирот) — мусиқидон, навозанда, хонанда ва оҳангсози форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз шогирдони машҳуру боистеъдоди Устод Шодӣ . Сараввал санъати мусиқиро аз падараш омӯхта, минбаъд асосҳои илмию назарии мусиқӣ, роҳу равиши навозандагӣ, сарояндагию оҳангсозиро зери сарпарастии Устод Шодӣ (1441—1506) ва Хоҷа Исҳоқи Шиҳобӣ аз худ кардааст.

Дар шаклҳои мураккаби «Савт», «Амал», «Пешрав», «Куллиёт», «Саҷъ», «Рехта», «Қавл» асарҳо эҷод намудааст. Дар тазмини асари Алии Кормал ва устодаш «Моҳи Ҳилол» савти «Ду ҷуфт моҳи ҳилол»-ро ба усули «Туркзарб» ба мақоми «Ҳусайнӣ» (бар ғазали Ҷомӣ) эҷод кард. Дигаре аз савтҳои машҳури Алиҷони Ғижакӣ «Сарви суманвар» (дар усули «Даври Шоҳӣ») ба услуби шуъбаи «Дугоҳ» (бар ғазали Биноӣ) мебошад, ки Устод Шодӣ онро аз беҳтарин осори мусиқӣ шуморидааст. Алиҷони Ғижакӣ инчунин «Куллиёт»-е ба мақоми «Рост» (ба усули «Даври равон», бар ғазали Ҷомӣ) тасниф намудааст, ки дар он моҳияти шаш овоза, дувоздаҳ мақом ва бисту чаҳор шуъбаро шарқ медиҳад. Алиҷони Ғижакӣ барои созҳои тории камонӣ низ чандин «амал», «кор», «пешрав» ва «тарона» эҷод намуда, қисме аз онҳоро ба Устод Шодӣ бахшидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 31 ISBN 978-99947-49-13-3
* Раҷабов А. Афкори мусиқии тоҷик дар асрҳои XII—XV. — Д., 1989;
* Раҷабов А. Мусиқии тоҷикон ва анъанаҳои таърихии он дар садаҳои XVI—XVII. — Д., 2007.

## Эзоҳ
Алиҷубби Нойӣ

**Алиҷубби Нойӣ** (? - Марв – 1567 – 80) — оҳангсоз ва машшоқи тоҷику форс.

## Зиндагинома
Алиҷубби Нойӣ аз ҷавонӣ ба шеъру мусиқӣ шавқи зиёд дошта, баробари ин пешаи косибиро аз худ менамояд. Ӯ дар хаттотию китобат, ороишу тазҳиб низ ном бароварда, бино ба эътирофи муаррих Соммирзо («Тӯҳфаи Сомӣ») чандин девони классикони адабиёти тоҷику форсро китобату ороиш додааст. Алиҷубби Нойӣ асосан аз даромади касби чоҳканӣ таъмини маишат мекардааст.

Алиҷубби Нойӣ мусаннифи асарҳои зиёди мусиқӣ ба мақомҳои «Рост» ва «Ҳусайнӣ» будааст (дар тазмини асари Алии Кормал). Оҳанги «Пешрави Ҳисор» аз ҷумлаи таснифоти маъмули ӯст. Ин асари ӯ бо номи «Пешрави Хоҷа Чортории найгир» низ маъмул аст. Алиҷубби Нойӣ дар санъати навозандагию сарояндагӣ низ шуҳрат дошта, бо бисёр мусиқишиносон дар иҷрою дарки таркиботи илмии мусиқӣ мунозираҳо мекардааст. Ӯ махсусан дар навохтани созҳои чортор маҳорати баланд доштааст. Алиҷубби Нойӣ муддате дар Бухоро зиста, бо Мираки Маҷрӯҳи Чангӣ ва Кавкабии Бухороӣ аз наздик шинос мешавад ва аз онҳо нозукиҳои мақомҳоро меомӯзад. Ӯ дар тазмини зарбу авзони мақомҳо низ асарҳои тоза эҷод намудааст. Алиҷубби Нойӣ инчунин табъи баланди шоирӣ дошта, ғазалро некӯ мегуфтааст.

## Адабиёт
* Раҷабов А. Афкори мусиқии тоҷик дар асрҳои XII – XV. — Д., 1989;  
* Раҷабов А. Мусиқии тоҷикон ва анъанаҳои таърихии он дар садаҳои XVI - XVII. — Д., 2007.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Алишери Муҳаммадӣ

**Алишери Муҳаммадӣ** (22 июли 1977, ноҳияи Ғарм, ҶШС Тоҷикистон — 16 ноябри 2020, ноҳияи Рӯдакӣ, Тоҷикистон) — шоир, мутарҷим, мунаққид ва донишманди тоҷик, номзади илмҳои фалсафа (2016). Узви Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон (аз соли 2005) ва Иттиҳодияи рӯзноманигорони Тоҷикистон (аз соли 2007). Аълочии маорифи Тоҷикистон (2004), барандаи медали «Хидмати шоиста» (2020).

## Зиндагинома
Хатмкардаи факултаи филологияи тоҷики ДМТ (1999). Муаллими забон ва адабиёти тоҷики мактаби миёнаи № 1 шаҳри Душанбе (1997—2001), директори мактаби миёнаи № 52 (2001), мушовир (2001—2002; 2003—2004), коргузори (2004—2005) шуъбаи маорифи ноҳия, сардори шуъбаи иҷтимоиёти дастгоҳи раиси ноҳияи Рашт (2002—2003), муаллими Маркази таълимӣ-омӯзиши модулии ноҳияи Рашт (2004—2009), сармутахассиси КВД «Ориёно» (2009—2010), директори КВД «Клуби соҳибкорони ҷавон»-и Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (2010—2014), сармутахассис (2014), сардори (2014—2017) Маркази «Тоҷикшиносӣ»-и Китобхонаи миллии Тоҷикистон.

Аз соли 2017 дар СИЭМТ ба сифати муҳаррири хурд, муҳаррири пешбари редаксияи таърих ва аз соли 2020 то охири умр дар вазифаи мудири редаксияи назорати илмӣ ва таҳрири адабӣ кор кардааст.

## Фаъолияти илмӣ
Муаллифи қариб 10 мақолаи илмӣ ва илмӣ-оммавӣ доир ба арзишҳои маънавию ахлоқӣ.

## Осор
Осори манзумаш дар маҷмӯаҳои «Никоҳи аҷуза» (2003), «Ранги ҳавасҳо» (2005), «Сафинаи зиё» (2010) фароҳам омада, мавзӯъҳои ишқ, васфи табиати кӯҳсор ва инсондӯстиро дар бар мегиранд.

## Даргузашт
Алишери Муҳаммадӣ дар таърихи 16 ноябри соли 2020 дар синни 43-солагӣ бар асари бемории дил даргузашт. 

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Маҳдӣ Султонӣ

thumb|270x270px|Маҳдӣ Султонии Сарвистонӣ дар канори соири бозигарони маҷмуаи Шаҳрзод
**Доктор Муҳаммад Маҳдӣ Султонии Сарвистонӣ** (1971, Сарвистон, Шероз) — ҳунарпешаи театр, синамо ва телевизион, коргардони театри Эрон.

## Таҳсилот
* Баклаври бозигарӣ аз Донишкадаи ҳунарҳои зебо (донишгоҳ)
* Магистри коргардонӣ аз Донишкадаи синамо ва театри Донишгоҳи ҳунар дар соли 1378
* Доктори бозигарии театр аз Донишгоҳи Авингон ()-и Фаронса
* Ӯ ҳам акнун узви ҳайат илмӣ ва устодёри Донишкада ҳунарҳои намоишӣ ва мусиқии пардиси ҳунарҳои зебои Донишгоҳи Теҳрон аст.

## Корҳои ҳунарӣ
### Синамо
  
 
### Телевизион
 

### Бозигари театр

### Коргардон
# Хонаи арӯсак. Теҳрон, толори Мавлавӣ, 1376
# Чизе ёдам намеояд. Теҳрон, толори Мавлавӣ, 1379

### Телетеатр
# Тоҷири венетсиягӣ (Тоҷбахш Фаноиён) 1376
# Моҷарои Оппенҳеймер (Маҳмуд Азизӣ) 1376
# Минтақаи ҷангӣ (Исмоил Шингила) 1377
# Береша (Саид Кашнфалоҳ) 1377
# Суқут (Ризо Ҳомидихоҳ) 1378
### Такоҳанг
# Лолоӣ (ба ҳамроҳии Алӣ Султонӣ)
# Дар ин дунё
# Дило чунӣ
## Дигар фаъолиятҳо
### Мақола
# Бозигарӣ чист? Маҷаллаи «Намо» вижаи дувоздаҳумин ҷашнвораи театри донишҷӯии кишвар — 1377.
# Нақш ва нависанда. Маҷаллаи «Таҷриба», Донишгоҳи Теҳрон. Шумора 2. — 1378.
### Тарҷума
# «Реализм дар театр. le réalisme au théâtre» 

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Гуфтугӯ бо Маҳдӣ Султони Сарвистонӣ бозигари нақш Ҷамил Вебгоҳи Сурӯш
* Маҳдӣ Султонӣ дар вебгоҳи imdb

## Сарчашма
* Вебгоҳи иттилоот синмоии Сура
* Вебгоҳи Эрон театр

Гурӯҳ:Устодони Донишгоҳи Теҳрон
Гурӯҳ:Коргардонони филми аҳли Эрон
Аломати кошӣ

**Аломати кошӣ** — аломати наздикшавандагии қаторҳои ададиро гӯянд.

Мувофиқи аломати радикалии коши агар барои қатори ададии аъзояш ғайриманфии чунин адади ρ (01 будан қатор дуршаванда аст. Агар l=1 бошад, масъалаи наздикшавандагии қаторро бо истифода аз аломатҳои дигар ҳал кардан лозим меояд. Аломатиинтегралиикоши низ барои тадқиқи наздикшавандагии қаторҳои ададии мусбат истифода гардида, имкон медиҳад, ки тафтиши наздикшавандагии қатори ададӣ ба тадқиқи наздикшавандагии интеграли ғайрихос оварда шавад. Мувофиқи теоремаи Коши, агар функсияи f(x) дар интервали (1, ∞) мусбат, ба таври монотонӣ камшаванда ва f(n)= an бошад, он гоҳ қатори ва интеграли ғайрихоси рафтори ҳамгуна доранд, яъне ҳарду ё наздикшаванда ё дуршаванда мебошанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Аломати Коши
Амад (мазмунҳо)

**Амад**:

* чӯбҳои баҳамбаста, ки барои гузаштан аз дарё ба кор мебаранд. Ҳамчун воситаи нақлиёти обӣ дар Осиёи Марказӣ, аз ҷумла дар Тоҷикистон, ҳоло ҳам истифода мекунанд.
* навъи чӯбронӣ, ғӯлачӯбҳои ба ҳам зич пайваста. Одатан амадро киштиҳо кашола мекунанд, баъзан бо ҷараёни об меронанд. Амади дарёӣ ва кӯлиро ба шакли чоркунҷа мепайванданд, ки ҳаҷмаш то ба 27 ҳазор м3 ва аз ин зиёд мешавад.
* навъе аз воситаҳои наҷотдиҳии одамон дар киштиҳо ҳангоми рӯй додани фалокат ва садама.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Амаду Жоржи

**Амаду Жоржи** (; 10 августи соли 1912, — 6 августи соли 2001) — нависандаи Бразилия, узви Академияи адабии Бразилия (1961).

## Зиндагинома
Намояндаи насли нависандагоне, ки онҳоро мӯъҷизакорони Америкаи Лотинӣ меноманд. Чун ходими фаъоли ҷамъиятӣ маъруф буд. Барои иштирок дар муборизаи милли-озодихоҳӣ ба ҳабс гирифта шуда, якчанд сол берун аз кишвараш дар муҳоҷират зиндагӣ кардааст (дар Франсия, Чехословакия).

## Фаъолияти эҷодӣ

Ба кори эҷодӣ аз 14-солагӣ шурӯъ, намуд. Дар романҳои нахустинаш «Кишвари карнавалҳо» (1932), «Жубиаба» (1935), «Баҳри мурда» (1936), «Капитанҳои регзор» (1937) аз зиндагӣ ва рӯзгори мардуми нодору камбизоат сухан меравад. Соли 1942 романи тарҷумаиҳолиаш «Ҳаёти Луис Карлос Престес» ба табъ расид.

Аз соли 1952 Амаду пурра ба эҷоди осори адаби-бадеӣ пардохт. Ин давраи эҷодиёти ӯро муҳаққиқон рӯ овардан ба «реализми сеҳрнок» номидаанд. Маҳсули ин давра романҳои «Габриэла, гул ва дорчин» (1958), «Дона Флор ва ду шавҳари ӯ» (1966), «Хазинаи мӯъҷизаҳо» (1963), «Муҳосира» (1984), повестҳои «Баҳрнавардони куҳан» (1961), «Рӯҳониёни шаб» (1964) ва ғайра мебошанд.

Амаду бо истифода аз унсурҳои эҷодиёти даҳанакии халқ, тахайюлоти бадеӣ тарзҳои хоси табиати озодидӯстии халқашро ифода кардааст. Китобҳои Амаду ба 50 забони гуногуни дунё тарҷума шудаанд.

Амаду узви Шӯрои Умумиҷахонии Сулҳ буд ва ба Ҷоизаи байналхалқии ленинии «Барои мустаҳкам намудани сулҳи байни халқҳо» мушарраф гардидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ж. Амаду: Биобиблиографический указатель, М., 1965.

## Сарчашма
*
Аорн

**Аорн**, **Аорнос** () — шаҳри қадимаи Бохтар.

Тақрибан дар ноҳияи Тошқӯрғони ҳозира, соҳили дарёи Хулм (Афғонистон) воқеъ буд. Дар сарчашмаҳое, ки дар бобати юришҳои Искандари Мақдунӣ ба Бохтар (329 то мелод) сухан меравад, номбар шудааст. Дар шаҳристонаш ӯрдугоҳи Искандари Мақдунӣ воқеъ буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шаҳрҳои бостонӣ
Амазонка

200px|right|Дарёи Амазон

**Амазонка** (Amazonas) — дарё дар Америкаи Ҷанубӣ. Аз ҳама дарёи андозааш бузургтарин дар ҷаҳон номида мешавад.

Аз ҷиҳати пуробӣ ва андозаи ҳавза (718 ҳазор км2) калонтарин дарёи олам мебошад. Амазонка дар натиҷаи як шудани дарёҳои Маранон (дарозӣ аз саргаҳ 6,4 ҳазор км) ва Укаяли (зиёда аз 7 ҳазор км) ба вуҷуд омада, номи Амазонкаро гирифтааст. Қисми зиёди дарё (60 фоизи ҳавзааш) то ҷойи ҳамроҳшавӣ бо шохоби Риу-Негру аз ҳудуди Бразилия мегузарад ва онро мардумони ин ҷо Солимойнс меноманд. Аз ҳудудҳои Боливия, Перу, Эквадор ва Колумбия низ ҷорӣ мешавад ва ба Уқёнуси Атлантик мерезад. 350 км то расидан ба уқёнус делтаи бузургеро ташкил мекунад (сатҳаш наздики 100 ҳазор км2).

Амазонка бештар аз 500 шохоб дорад. Шохобҳои калонтаринаш (1500 – 3500 км) аз рост – Укаяли, Мадейра, Журуа, Тапажос, Пурус, Токантинс, Шингу; аз чап – Иса, Япура, Риу-Негру, Напо. Манбаи асосиаш борон. Шохобҳои ҷанубиаш аз октябр то апрел, шимолиаш аз апрел то октябр обхез мешаванд. Мавсими обхезиҳои калон – май, июл дар шохобҳои рости Амазонка сатҳи об то 10 – 15 м баланд мешавад.

Сарфи баландтарини солонаи оби Амазонка 300 ҳазор м3/с ва бештар (дар моҳи май – июн), пасттарини он на бештар аз 80 ҳазор м3/с (дар моҳи август – сентябр) ва сарфи миёнаи об дар ҷараёни поёнӣ қариб 175 ҳазор м3/с аст. Резиши миёнаи солонаи Амазонка 5520 км3. Мадди уқёнус ба маҷрои Амазонка дохил гашта, бо ғулғула то 1400 км пеш меравад ва дар ин вақт баландии мавҷ дар тунукобаҳои ҷараёни поёнӣ то ба 4 – 5 м мерасад, ки онро ба шеваи ҳиндуёни маҳаллӣ «амазуну» (вайронкунандаи заврақҳо) мегӯянд. Ба ақидаи қисме аз олимони географ номи дарё аз ҳамин калима гирифта шудааст. Амазонка аз резишгоҳ ба масофаи 4300 км (то шаҳри Икитоси Перу) киштигард аст, то шаҳри Манаус (Бразилия) киштиҳои уқёнусӣ мегарданд. Амазонка кӯпрук надорад. Бузургтарин дар ҷаҳон системаи роҳҳои обии дохили кишвар дар ин ҷо буда, 25 ҳазор км тӯл кашидаанд. Бандарҳои бузургаш: Икитос (Перу), Манаус, Обидус, Сантарен (Бразилия), Белен (Пара).

Амазонка ва шохобҳояш то 2000 намуди моҳӣ (аз ҷумла скафирингус, ки дар Амазонка, дарёи Янезии Хитой ва дарёи Вахши Тоҷикистон дида мешавад) дорад. Дар Амазонка ҳамчунин пираняи даранда, арапайма (ки то 4 м дарозӣ дорад), суфрамоҳӣ, мори обӣ – анаконда, делфинҳои дарёӣ ва тимсоҳ вуҷуд доранд. Олами наботот ва ҳайвоноти ҳавзаи Амазонка хеле бой аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Аорсҳо

**Аорсҳо** () — иттифоқи қабилаҳои сармат.

Дар бораи Аорсҳо Страбон, Птоломей, Плиний, Тасит маълумот додаанд.

= Таърих =
Дар солномаҳои хитойӣ чун янсай маълуманд. Аввал дар шимолӣ Баҳри Арал ё Хазар маскан доштаанд. Ибтидои садаи II то м. дар биёбони соҳили шимолӣ Баҳри Хазар ва дарёи Дон, дар ҷануб то Кавказ паҳн шуданд. Аорсҳо чорводорони бодиянишин ва ҷанговар буда, дар тиҷорати байни халққҳои Моварои Кавказ, давлати Босфор ва Осиёи Марказӣ, дар ҷангҳои дохилии Босфор иштироки фаъол доштанд. Аорсҳо садаи II мелоди ба иттифоқи қабилаҳои сармат, ки аланҳо сарвари онҳо буданд, дохил гаштанд. Қабристонҳои асрҳои 4 – 2 то м-и биёбони Оренбург ва Поволжиеи Поёнро ба Аорсҳо нисбат медиҳанд

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Қабилаҳои Аорсҳо
Гурӯҳ:Сарматҳо
Гурӯҳ:Халқҳои қадимаи Русия
Амазонкаҳо

**Амазонкаҳо** — Занони ҷанговар дар асотири Юнони Қадим.

Амазонкаҳо маънои «саворазан»-ро низ дорад. Бино ба ривоятҳои қадим амазонка дар Осиёи Хурд ва соҳили Меотида (Баҳри Азов) зиста, бо мақсади давом додани наслашон аз мардони қабилаҳои дигар шавҳар мекарданд ва шавҳари худро ба қабилааш пас мегардониданд. Пас аз таваллуди фарзанд писаронро ба падарони онҳо дода, духтаронро бо худ нигоҳ медоштанд ва ба онҳо санъати муҳорибаро ёд медоданд. Амазонка ҳамчун занони соҳибҷамол шуҳрат ёфтаанд.

Нақлу ривоятҳо дар бораи амазонка дар тамоми ҷаҳон, алалхусус байни ҳалқҳои ҳиндуи Бразилия, машҳуранд. Ин ривоятҳо ёдгории давраи модаршоҳианд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Асотири Юнони Қадим
Аортит

**Аортит** ( аз  — «аорта») — илтиҳоби девораи шоҳраг.

Аортит шадид, зершадид ва музмин мешавад. Аортити шадид ҳангоми бемориҳои шадиди сироятӣ ё ягон осеб инкишоф меёбад. Аортити музмин дар заминаи аортити шадид, бемориҳои сироятии музмин, хусусан сифилис ва тарбод сар мезанад. Аортит бештар оризаи сифилис аст. Ҳангоми аортит асосан аортаи болорав осеб меёбад. Дар натиҷа дар бемор аневризма ё ногузароии рагҳои иклилӣ рух медиҳад. Дар натиҷаи фишор овардан ба узву бофтаҳои ҳамшафат ё бо хун пурра таъмин нашудани дил сандуқи сина ба дард медарояд. Барои пешгирии аортит бемориҳоеро, ки сабаби пайдоиши он мешаванд, табобат кардан лозим аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Амалгаматсия

**Амалгаматсия** дар  металлургия —  усули аз маъдани реза ё рег бо ёрии симоб ҷудо карда гирифтани металлҳои асил (тило, нуқра, платина ва ғайра).

Ҳангоми маъданро бо симоб тар кардан металл ба симоб мечаспад ва амалгама ҳосил мешавад. Бо чунин тарз металлҳоро аз ҷинсҳои бегона ва рег ҷудо мекунанд. Баъди тафсондани амалгама симоб буғ шуда, металл боқӣ мемонад. Амалгаматтсияро барои аз нав кор кардани партови металлҳои сабук, бо усули электрикӣ ҳосил кардани металлҳои нодир ва ғайра низ истифода мебаранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Металлургия
Апаоша

**Апаоша** — дар асотири мардуми ориёинажод дев (офариниши бад), таҷассуми хушксолист.

Мувофиқи устурае, ки дар «Тиштр-яшт»-и Авесто омадааст, Апаоша ба сурати аспи сиёҳи беёлу мӯи рехта, харобу лоғар ва муҳиб мебошад ва бо эзиди борон — Тиштрйа се шабонарӯз ҷанг мекунад. Дар ин устура Тиштрйа — рақиби Апаоша — аспи сафеди заринёл бо гӯшҳои зарину лигоми зарнишон аст. Набарди онҳо дар болои дарёи Воурукаша (васеъканор) сурат мегирад. Бори аввал дар ин ҷанг Апаоша пирӯзӣ меёбад. Тиштрйа аз Аҳура Маздо ёрӣ меҷӯяд. Мардум низ қурбониҳо карда, ба Тиштрйа ёрӣ мерасонанд. Дар набарди дуюм Тиштрйа бар Апаоша пирӯз мешавад ва ӯро аз дарёи Воурукаша ҳазор қадам дур меандозад ва бар рӯи замин борони файзбахш меборад.
Дар ин устура ҳодисаву воқеаҳои табиат — раъду барқ, боридани борон ба шакли рамзӣ тасвир шудаанд. Апаоша рамзи хушкӣ, хушксолӣ ва гармои тобистон аст, ки то пойиз (тирамоҳ) давом мекунад. Дар тирамоҳ мавсими боронгарӣ сар мешавад ва хушкиву гармои тобистон барои мавҷудияти худ мубориза мебаранд. Дар тасаввури мардум торикӣ, тундбод, гулдуроси раъду барқ пеш аз сар шудани борон ҷангу задухӯрди эзиди борон — Тиштрйа ва Апаоша буд. Устураи эзиди борон ва деви хушксолӣ — Апаоша ба эҷодиёти даҳанакии халқи тоҷик таъсир расонда, баъзе унсурҳояш дар эҷодиёти халқ роҳ ёфтаанд. Ҳоло ҳам мардум қурбонӣ мекунанд ва аз Худованд боридани боронро дархост менамоянд. Маросими даъвати борон дар баъзе ноҳияҳои Тоҷикистон Ашаглон, дар баъзе ноҳияҳо Сусхотун ном дорад. Ҳангоми иҷрои ин маросим сурудҳо мехонанд ва рақс мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Авесто, Д., 2001;
* Пури Довуд, Яштҳо, ҷ-ҳои 1 — 2, Т., 1348 ҳ. ш.

Гурӯҳ:Асотири эронӣ
Амазонит

thumb|Амазонит аз Колорадо (ИМА)

**Амазонит**, **санги амазонӣ** (аз номи дарёи Амазонка) — навъи нилгун ё сабзранги микроклин.

## Таркиби кимиёӣ
Формулаи химиявиаш (K,Na) AlSi3O8. Дар таркибаш баъзан омехтаи оҳан, манган, сурб, рубидий, сезий ва ғайра дорад. Аз ҷумлаи албитҳои пертитии таркибаш сафед ва зардча буда, якранг нест.

Дар пегматитҳо ва гранитҳо вомехӯрад. Сахтиаш аз рӯи ҷадвали Моос 6 – 6,5. Зичиаш 2550 – 2580 кг/м3. Кристаллҳои хушранги амазонитро дар заргарӣ истифода мебаранд. Марҷон ва тӯморҳои аз амазонит тайёр кардашуда ҳанӯз дар Мисри Қадим истифода мешуданд. Конҳои пегматит ва гранитҳои амазонит дар Русия, Украина, Қазоқистон, Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, воқеанд. Амазонитҳои сабзу осмонирангро аз санги хоро ва пегматитҳои Помири Ғарбӣ, Помири Шарқӣ, қаторкӯҳҳои Ҳисору Қаротегин истихроҷ кардан мумкин аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Заминшиносӣ
Апатит

thumb|284x284px|Апатит
**Апатит** (юнонӣ apátē – фиреб, аксар вақт ба ҷойи минерали дигар қабул мешуд) — минералест аз гурӯҳи намакҳои фосфати калсий, ки дар таркибаш ҳамеша як миқдор фтор ва хлор низ дорад.

## Хусусият
Формулаи химиявиаш 3Ca3(PO4)2•Ca(F,Cl)2. Системаи кристаллбандиаш гексагоналӣ; кристаллҳояш дарози призмашакл, баъзан бисёркунҷа.

## Сохт
Рангаш сабзи кабудча, хокистарӣ, сиёҳтоб ва ғайра мешавад. Сахтиаш 5; зичиаш 3160 – 3200 кг/м3. Апатит аз рӯи таркиби химиявӣ ба фторапатит, хлорапатит, гидроксилапатит ва ғайра тақсим мешавад.

## Истифодабарӣ
Апатит дар таркиби ҷинсҳои магмавӣ бештар буда, дар ҷинсҳои таҳшин асосан дар шакли фосфоритҳо вомехӯрад. Апатитро барои истеҳсоли нуриҳои фосфатдор, фосфордор ва пайвастҳои он, дар металлургияи сиёҳ ва ранга, кулолгарӣ ва истеҳсоли шиша истифода мекунанд. Дар ҷаҳон кони калонтарини апатит дар Россия (нимҷазираи Кола) воқеъ аст. Захираи калони он дар конҳои маъдани оҳани Шветсия, Норвегия, Африқои Марказӣ ва Шарқӣ ва Тоҷикистон низ мавҷуд аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Апекс

**Апекс** ( — қулла, авҷ) — дар астрономия нуқтаи сфераи осмонӣ, ки системаи Офтоб ё Замин ба сӯи он ҳаракат мекунад. 

File:Hercules constellation map ru.svg|thumb|250px|Апекси Офтоб дар бурҷи Ҷосӣ
circle 113 175 12 Солнечный апекс
rect 82 138 141 162 Солнечный апекс
rect 152 79 186 94 Шаровое скопление M92
rect 207 124 235 140 Шаровое скопление М13
rect 41 147 64 158 Туманность Кольцо
rect 0 152 26 170 Шаровое скопление M56
rect 65 90 91 112 Вега
rect 43 297 112 321 Змееносец
rect 115 228 175 244 Геркулес (созвездие)
rect 63 47 101 66 Лира (созвездие)
rect 2 9 45 34 Лебедь (созвездие)
rect 184 6 232 25 Дракон (созвездие)
rect 251 95 315 132 Северная Корона
rect 183 206 201 227 Корнефорос
rect 185 278 210 291 Рас Альгети

Апекси ҳаракати солонаи Замин дар гирди Офтоб дар ҳамвории эклиптика хобида, нисбат ба самти Офтоб қариб амудӣ аст. Апекси ҳаракати асрии системаи Офтоб нисбат ба ситораҳои наздиктарин дар бурҷи Ҷосӣ (Геркулес) воқеъ аст. Нуқтаеро, ки мадори радифи маснӯи Замин аз ҳамвории экватори Замин дар масофаи дуртарин воқеъ гардидааст (ба самти шимол), низ апекс меноманд.

## Антиапекс
Антиапекс (аз анти … ва апекс), нуқтаи сфераи осмон, ки муқобили апекс аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ахтаршиносӣ
Гурӯҳ:Механикаи осмонӣ
Апеллятсия

**Апеллятсия** (аз  — муроҷиат) — дар ҳуқуқ шикоят, аризаи шикоят, муроҷиат ба афкори умум.

Яке аз намудҳои шикоят аз болои қарори ба қувваи қонун надаромадаи суд дар мурофиаи ҷиноятӣ ва гражданӣ. Суди болоӣ ба тариқи апеллятсия моҳияти қарори суди поёниро тафтиш карда, бори дуюм далелҳои исботкунандаи дар кор мавҷудбуда ва нав иловашударо санҷида, қарори судротасдиқ мекунад ё онро бекор намуда, қарори нав мебарорад. Апеллятсия аз кассатсия бо он фарқ мекунад, ки суди болоӣ ҳангоми кассатсия қарори нав бароварда наметавонад, балки корро барои аз нав дидан ба суди поёнӣ мефиристонад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Ҳуқуқи мурофиавӣ
Апеннин

**Апеннин**, кӯҳҳои Апеннин (италявӣ Appennino; ба забони келтӣ pen – қулла) — системаи кӯҳӣ дар нимҷазираи Апеннин, дар Италия.

Аз шимолӣ ғарбӣ ба ҷанубӣ шарқӣ 1200 км тӯл кашидааст. Кӯҳҳои Апеннин ҷавон буда, асосан дар давраи пайдоиши кӯҳҳои алпӣ ба вуҷуд омадаанд. Нуқтаи баландтаринаш кӯҳи Корно (2914 м).

Фаъолнокии тектоникиаш боиси бавуҷудоии заминҷунбиҳо (соли 1980 дар Кампания, наздики 3 ҳазор қурбоншудагон) ва оташфишонии вулқонҳо (1944 – оташфишонии охирини вулқони Везувий) гардидааст.

= Сохти ҷойгиршавӣ =
Апеннин аз рӯи сохти ҷуғрофӣ ва релйеф ба Апеннинҳои Шимолӣ, Марказӣ ва Ҷанубӣ тақсим мешавад. Апеннини Шимолӣ аз самти шимолӣ ғарбии болооби дарёи Тибр (Апеннинҳои Лигурия ва Тосканаю Эмилия) шурӯъ шуда, асосан аз гил, рег, регсангҳои палеоген ва неоген иборат аст. Ҷариҳояш бисёр, лағжишҳо рӯй медиҳанд. Баландиаш 2165 м (кӯҳи Чимоне). Апеннини Марказӣ, ки то водии дарёҳои Волтурно ва Сангро тӯл мекашанд (Апеннинҳои Умбраю Маркигиано ва Абрутсӣ) қисми аз ҳама паҳнотару баландтарин буда, асосан аз оҳаксангҳои палеоген ва неоген иборат аст. Дар ин ҷо хамиҳои байникӯҳӣ бисёранд ва дар ин хамиҳо шаҳрҳои хурд ҷой гирифтаанд. Доманаи ғарбиаш баъзан релйефи вулқонҳои қадимӣ дорад. Дар танӯраҳои вулқонҳои собиқ об пур шуда кӯлҳо ба вуҷуд омадаанд. Баландиаш 2478 м (кӯҳи Ветторе). Апеннини Ҷанубӣ (Апеннинҳои Неаполитания, Лукка ва паҳнкӯҳи Молизе) ба шакли душоха буда, қисми ғарбиаш баландтар аст; аз оҳаксангҳо таркиб ёфта, қабатҳои карстиаш хеле бисёр аст; шарқиаш – пасттари паҳн, аз варақсанг, гил, регсангҳо иборат аст. Баландиаш 2271 м (кӯҳи Серра-Долчедорме). Дар ғарби Апеннини Ҷанубӣ минтақаи калони вулқонҳои қадим ва нав (Везувий, саҳрои Флегрей) воқеъ аст.

= Сарватҳои зеризаминӣ =
Аз сарватҳои зеризаминӣ санги сохтмон (мармари Каррар), ангишти сиёҳтоб, симоб (Тоскана), варақсанги битумдор, боксит (Абрутсӣ), гази табиӣ ва нефт дорад. Иқлими Апеннин кӯҳии баҳримиёназаминӣ. Ҳарорати миёнаи январ дар Шимол қариб 0°С, дар Ҷануб то 11°С; июл аз 24 то 28°С. мерасад. Боришоти солона дар нишебиҳои ғарбӣ 1000 – 2000 мм (дар Апеннини Лигурия зиёда аз 3000 мм), дар нишебиҳои шарқӣ ва хамиҳои байникӯҳӣ 600 – 800 мм. Аз Апеннин дарёҳои Тибр, Арно, Селе, Волтурно ва ғайра ибтидо мегиранд. Кӯҳҳои Апеннин дар Шимол (то баландии 300 – 500 м) ва Ҷануб (то баландии 600 – 800 м) боғу токзорҳо, плантатсияҳои зайтун, заминҳои корам, баъзан бешаю буттазори баҳримиёназаминӣ доранд. Дар баландии 900 – 2000 м бешаи омехта (дарахтони булут, санавбар, кастона) ва буттазорҳо воқеанд. Аз 2000 – 2500 м боло рустаниҳои субалпӣ ва алпӣ мерӯянд. Асрҳо истифода бурдани бешаҳо, киштукор дар нишебиҳо ҷангалзорҳоро хароб ва олами ҳайвоноти Апеннинро. ниҳоят камшумор кардааст. Танҳо обхокиҳо ва парандагон бисёр ба назар мерасанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кӯҳҳо
Гурӯҳ:Кӯҳҳои Апеннин
Гурӯҳ:Кӯҳҳои Италия
Амалиёти технологӣ

**Амалиёти технологӣ** — қисми раванди технологӣ, ки коргар ва ё гурӯҳи коргарон дар як коргоҳ, дар шароити истеҳсолоти автоматӣ бошад, бе иштироки коргарон ё таҳти назорати онҳо иҷро мекунанд.

Амалиёти технологӣ автоматӣ, нимавтоматӣ, мошинӣ, мошиниву дастӣ мешавад. Амалиёти технологӣ бо тағйирнопазирии объекти истеҳсолот ва таҷҳизот ифода меёбад. Амалиёти технологӣ барои муайян кардани ҳосилнокӣ ва банақшагирии кори таҷҳизот, истифода намудани афзору асбоб, назорати сифат ва муҳлати иҷроиши кор, инчунин барои меъёрбандии техникаи меҳнат воҳиди асосии ҳисобу китоб ба шумор меравад.

Дар шароити истеҳсолоти автоматонидашуда амалиёти технологӣ қисми анҷомёфтаи раванди технологиест, ки муттасил дар хати автоматии иборат аз якчанд дастгоҳи бо олоти нақлиётию таҳвилӣ бо ҳам пайвастшуда иҷро карда мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Илмҳои техникӣ
Амалия

**Амалия** — фаъолияти моддӣ, ҳиссию ашёӣ ва мақсадноки инсон, ки ҳадафаш дарк намудану тағйир додани объектҳои табиию иҷтимоӣ буда, асоси муштараку қувваи ҳаракатдиҳандаи инкишофи ҷамъият ва маърифати инсонӣ мебошад.

## Тавсиф
Амалия ҷиҳату дараҷаҳои гуногун дорад. Он ба маънои васеаш ҳамаи навъҳои фаъолияти ҳиссию ашёии инсонро мефаҳмонад. Шаклҳои асосии фаъолияти амалии одамон истеҳсоли неъматҳои моддӣ (меҳнат) ва фаъолияти иҷтимоии дигаргунсозандаи револютсионии омма барои тағйир додани муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад. Дар зери мафҳуми амалия, пеш аз ҳама, фаъолияти муштараки инсоният, таҷрибаи он дар ҷараёни инкишофи таърихиаш фаҳмида мешавад. Фаъ олияти амалӣ чӣ аз ҷиҳати мазмун ва чӣ аз ҷиҳати тарзи зоҳиршавиаш хусусияти ҷамъиятӣ дорад. Амалияи муосир натиҷаи таърихи умумиҷаҳонист, ки робитаи гуногуни беохири мутақобилаи одамон ва муносибати онҳоро бо табиат дар ҷараёни истеҳсолоти моддиву маънавӣ ифода мекунад. Амалияи ҷамъиятӣ бо фаъолияти маърифатии инсон ва назария умумият дорад. Он сарчашмаи маърифати илмӣ ва муҳаррики он мебошад. Амалия субъекти фаъолияти маърифатиро ташаккул дода, сохту мазмун ва самти тафаккури онро муайян мекунад. Амалия объективӣ будани мазмуни донишро асоснок мекунад ва меъёри асосии фаҳмидани дурустии ҷараёни дониш мебошад: «Нуқтаи назари ҳаёт» ва амалия бояд нуқтаи назари аввалин ва асоси назарияи дониш бошад» (Владимир Илич Ленин). Танҳо ҳамон натиҷаҳои дониш, ки дар амалия борҳо собит шудаанд, аҳамияти объективӣ пайдо мекунанд. Донишҳои илмӣ танҳо ҳамон вақт маънои ҳаётӣ мегиранд, ки дар амал татбиқ мешаванд. Мақсади ниҳоии маърифат худи дониш набуда, дигаргунсозии амалии воқеият барои қонеъ кардани талаботи моддию маънавии фарду ҷамъият аст.

Фаъолияти амалии одамон ва муносибати онҳо ба маърифат дар таърихи фалсафа борҳо баррасӣ шудаанд. Дар фалсафаи томарксистӣ, ки материализм муносибати муроқибавӣ ба олам дошт, дар соҳаи маърифат асосан идеализм ривоҷ меёфт. Он фаъолияту эҷодкориро танҳо дар рӯҳ маҳдуд сохт. Масалан, ба ақидаи Гегел амалия «фаъолияти иродавии идея» ба шумор мерафт. Идеалистони субъективӣ дар зери мафҳуми амалия фаъолияти аз рӯи иродаю ҳадс суратёфтаро мефаҳмиданд. Камбудии асосии фаҳмиши идеалистии амалия мутлақгардонии метафизикии лаҳзаҳои ғоявию рӯҳии фаъолияти ҳиссию амалӣ мебошад. Хидмати бузурги марксизм дар он аст, ки аввалин бор амалияро ба назарияи маърифат ҷорӣ кард.

Азбаски фаъолияти амалӣ хусусияти даркшавандагӣ дорад, ибтидои рӯҳӣ лаҳзаи зарурии он мебошад. Таълимоте, ки фаъолияти моддию амалӣ ва рӯҳию назариро аз ҳам ҷудо мекунад, барои материализми диалектикӣ бегона аст. Байни ин навъҳои фаъолият ягонагии ногусастанӣ вуҷуд дорад. Вале ин маънои онро надорад, ки фаъолияти рӯҳӣ шакли амалия аст. Фаъолияти амалӣ бо ёрии воситаҳои моддӣ сурат гирифта, маҳсулоти моддиро ба вуҷуд меоварад, фаъолияти рӯҳӣ бошад, ба воситаи образу мафҳумҳо ақидаву ғояҳоро ба вуҷуд меоварад. Назария ва амалия ваҳдати тазодҳоест, ки амалия дар он мақоми ҳалкунанда дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Амалия
Амаравати

**Амара́вати** () — шаҳр дар штати Маҳараштраи Ҳиндустон, дар соҳили рости дарёи Кришна.

## Таърих
Аҳолии шаҳр 434 ҳазор нафар (2010) мебошад. Амаравати бо ёдгориҳои меъмориаш машҳур буда, туризм ва истеҳсоли матоъҳои пахтагӣ манбаъҳои асосии даромадаш мебошад.

## Ёдгориҳои таърихӣ
Амаравати яке аз марказҳои буддоияи аҳди қадим буда, дар ҳудуди он осори меъмории давраи давлатдории Сатаваханҳо (махсусан сулолаи Андҳра) боқӣ мондааст. Машҳуртаринаш ступа — мақбара-маъбади (гунбазшакл) мансуби садаи 2 пеш аз мелод, муқаддасоти буддоиён мебошад. Нигораҳои рӯидевории ин маъбуда, ки ба рӯзгору ҳаёти заминии Буддо ва таълимоти ӯ дахл доранд, хеле ҷолибанд. Девори давродаври он чаҳор дарвозаи ба чаҳор самти олам нигаронидашуда дошта, бо услуби хоси санъати буддоӣ (сутунҳо ва пайкари шерҳо) оро дода шудаанд. Маъбадҳои дертар биноёфта дорои барелйефҳои гуногунмазмун, аз ҷумла тасвири апсарҳо — олиҳаҳои рақсанда («раққосаҳои илоҳитабор»-и бошишгоҳи шоҳони Андҳра) мебошанд.

Баъзе намунаи муҷассамаҳои Амаравати дар осорхонаҳои Мадрас ва Британия маҳфузанд. Мактаби пайкарасозии Амаравати ба санъати буддоии Ҳиндустони Ҷанубӣ ва Шри-Ланка таъсири амиқ расондааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ҳиндустон
Виктор Амбарсумян

**Амбарсумян Виктор Амазаспович** (, , Тифлис — 12 августи 1996, Бюракан) — ахтафизикшинос, асосгузори мактаби астрофизикаи назариявии Академияи Илмҳои ИҶШС (1953).

## Зиндагинома
Академик ва президенти Академияи Илмҳои Арманистон (1947), ду карат Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1968, 1978). Хатмкардаи Донишгоҳи Ленинград (1928). Солҳои 1934 — 47 профессор донишгоҳи мазкур. Ташкилотчӣ ва роҳбари кафедраи астрофизика, профессор Донишгоҳи Ереван (1947), ноиби президент (1948 — 55) ва президенти Иттиҳоди байналхалқии астрономҳо. Асосгузор (1946) ва директори Расадхонаи астрофизикии Бюракан. Таҳқиқоти муҳимаш дар соҳаи ассотсиатсияҳои ситорагӣ ва ядроҳои фаъоли галактикаҳо бахшида шудаанд. Амбарсумян собит намуд, ки раванди ташаккули ситораҳо дар Кайҳони мушоҳидашаванда идома доранд. Амбарсумян узви ифтихорӣ ва хориҷии Академияи Илмҳои якқатор давлатҳои ҷаҳон буд.

## Ҷоизаҳо
Дорандаи Мукофоти сталинӣ (1946, 1950), Мукофоти давлатии Федератсияи Русия (1995), Медали тилоии ба номи М. В. Ломоносов, Қаҳрамони Миллии Арманистон. Ба ифтихори Амбарсумян сайёраи хурд (1905, Ambartsumyan) номгузорӣ шудааст. Соли 2010 бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Арманистон Мукофоти ба номи Амбарсумян дар соҳаи астрофизика таъсис дода шуд.

## Осор
* Амбарцумян В. А., Научные труды, Ереван, 1960, 1988;
* Философские вопросы науки о вселенной, Ереван, 1973;

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Амбарцумян В. А.; Эпизоды жизни, Ереван, 2001.

## Сарчашма
*
Амбразура

**Амбразу́ра** ( — тиркаш, равзанаи сангар) — сӯрохии кушода (баъзан сарпӯшдор) дар иншооти мудофиавӣ ва манораҳои зиреҳпӯш барои оташфишонӣ аз тӯп, миномёт ва пулемёт (бар 
Шакл ва андозаҳои амбразура ба шакли силоҳ, минтақаи оташфишонӣ, шароитҳои тирандозӣ вобаста аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иншооти истеҳкомӣ