Капан

**Капа́н** (, то 3 апрели соли 1991 — ***Кафан***) — шаҳр дар ҷануби Арманистон, маркази маъмурии вилояти Сюник. Дар солҳои 987—1170 пойтахти Подшоҳии Сюники арманӣ буд.

## Ҷуғрофия
Атрофи Капанро ҷангалзорҳои сердарахт пӯшонидаанд, он дар шарқи марзи Сюник дар водии зебои дарёи Вохчи, дар нишебиҳои ҷанубу шарқии қаторкӯҳи Зангезур, дар байни шохаҳои он — қаторкӯҳҳои Баргушат ва Мегри ҷойгир аст. Дар ҷануби шаҳр кӯҳи Хуступ (3206 м) воқеъ мебошад. Аз Ереван дар масофаи 316 км қарор дорад.

Иқлими шаҳр субтропикии намнок буда, дар давраи тобистон намнокии ҳаво баланд аст; ҳарорат дар зимистон шабона кам ба зери −15 фуруд меояд, аксар вақт дар моҳи феврал рӯзҳое мешаванд, ки ҳарорат аз +18 боло меравад. 

## Решашиносӣ
Номи аслии шаҳр — Капан буда, дар тарҷума аз забони қадимаи арманӣ маънои «дараи танги душворгузар»-ро дорад.

## Таърих
Капани куҳани таърихӣ тақрибан дар 7 километрии ғарби маркази Капани муосир, дар соҳили рости дарёи Капан (ҳоло Вохчи), рӯбарӯи деҳаи муосири Шгарджик, дар мавзеи Тандзуленҷ байни қалъаи Галидзор ва калисои Ваганаванк (мақбараи авлодии шоҳон ва мирони Сюни) воқеъ буд. Аввалин бор дар асри V ҳамчун як маҳалли аҳолинишини оддӣ зикр шудааст. То асри X Капан тадриҷан ба шаҳри феодалӣ табдил ёфта, қароргоҳи мирони армании Дзагикян мегардад. Дар охири асри IX ва аввали асри X шаҳр аз ҷониби мири Дзагики III азнавсозӣ ва бо девори қалъа иҳота карда шуд. Соли 987 сюзерини Сюник мир Смбат худро шоҳ эълон кард ва Подшоҳии Сюникро бунёд намуд. Подшоҳии Сюник дар ҳайати Подшоҳии Арманистони Багратидҳо буд. Қисме аз иншооти мудофиавии Капан инчунин қалъаҳои Галидзор, Багаберд ва Багаку-Кар буданд, ки мутаносибан роҳҳои шарқӣ, ғарбӣ ва шимолии шаҳрро муҳофизат мекарданд. Давраи шукуфоии Капан ба асри XI рост меояд, ки аҳолии он тақрибан 15—20 ҳазор нафарро ташкил медод. Соли 1103 Капан аз ҷониби салҷуқиён забт ва хароб карда шуд. Соли 1170 подшоҳӣ комилан аз байн рафт. Энсиклопедияи Британика Подшоҳии Сюникро (ки инчунин Подшоҳии Капан номида мешуд) яке аз боқимондаҳои охирини низоми давлатдории миллии арманӣ меномад. Пас аз ин истило шаҳр аҳамияти худро гум карда, ба деҳа табдил ёфт. Пойтахти Подшоҳии Сюник ба Багаберд кӯчонида шуд.

Дар асрҳои XIII — аввали XV — қисме аз мулкҳои Орбелянҳо, мирони мустақили Сюник буд. Муаллифи араби асри XIII дар асари худ «Аҷоибу-д-дунё» дар бораи як «минтақаи душворгузар дар ҷангалҳо ва кӯҳҳо» сухан меронад, ки қалъаҳои зиёде дорад. Бино ба фарзияи Н. Д. Миклухо-Маклай, сухан дар бораи ҳавзаи шаҳри Капан меравад.

Дар оянда дар ин ҷо яке аз бузургтарин меликӣ-ҳои армании он замон бо номи Капан ташаккул ёфт. Дар аввали асри XVIII дар ин ҷойҳо бар зидди истилогарони турк ва форс қаҳрамони афсонавӣ Давид-Бек мубориза бурдааст. Соли 1828 Капан ба ҳайати Империяи Русия дохил шуд.

Дар натиҷаи шӯравигардонии Арманистон дар моҳи декабри соли 1920, Кафан ба ҳайати Ҷумҳурии Арманистони Кӯҳистонӣ таҳти фармондеҳии Гарегин Нжде дохил шуд. Пас аз он ки Армияи Сурх дар моҳи июли соли 1921 ба ноҳияи Зангезур ворид шуд, Кафан ҳамроҳ бо шаҳрҳои Горис, Сисиан ва Мегри ба ҳайати ҶШС Арманистон дохил шуд. 1 октябри соли 1938 шаҳраки кории Кафан ба шаҳр табдил ёфт ва то соли 1991 Кафан ном дошт.

Пас аз ба даст овардани истиқлолияти Арманистон дар соли 1991, Капан маркази вилояти навтаъсиси Сюник гардид. Дар соли 2026 Капан — Пойтахти ҷавонони ИДМ хоҳад буд.

 Место, где начинался древний город Капан.jpg|Ҷойе, ки шаҳри бостонии Капан оғоз ёфта буд. Наздикии Ваганаванк Селение Кафан, 1904 год.png|Намои деҳа дар соли 1904 

## Аҳолӣ

## Эзоҳ

## Иқтисод
Дар ин ҷо кони Капан ҷойгир аст — яке аз бузургтарин конҳои тилло дар Арманистон бо захираҳои тилло, нуқра, консентрати мис ва руҳ.

Оғози азхудкунии саноатии конҳои ин ҷо дар солҳои 1890 аз ҷониби соҳибкорони арманӣ ва муҳандисони кӯҳии франсуз гузошта шудааст. Дар замони Шӯравӣ Капан маркази саноати кӯҳкорӣ буд.

Ғайр аз маҷмааи кӯҳӣ-мис, дар шаҳр инчунин корхонаҳои саноати хӯрокворӣ, корхонаи таҷҳизоти рӯшноӣ, фабрикаҳои мебел, трикотаж ва НБО фаъолият мекунанд.

## Нақлиёт
Аз шаҳр шоҳроҳе мегузарад, ки Арманистон ва Эрон-ро мепайвандад.

То оғози Ҷанги якуми Қарабах бо Капан алоқаи ҳавоӣ мавҷуд буд. Фурудгоҳи хурд ҳавопаймоҳои Як-40 ва боркаши Ан-12-ро қабул мекард. Соли 2023 фурудгоҳи «Сюник» пас аз таҷдид боз шуд ва парвозҳои мунтазамро бо Ереван анҷом медиҳад.

## Ҷойҳои ҷолиб
Дар шаҳр осорхонаи таърихӣ, осорхонаи бостоншиносӣ-мардумшиносӣ, осорхонаи кишваршиносӣ ва театр фаъолият мекунанд. Муҷассамаи савораи Давид-Бек дар маркази шаҳр воқеъ аст. Ёдгории қаҳрамони дигари арманӣ — Гарегин Нжде — дар чанд километрии маркази шаҳр ҷойгир аст. Дайри асримиёнагии Ваганаванк дар 6,5 км ғарби маркази шаҳр воқеъ мебошад.

  Surb Astvatsatsin Church near Halidzor fortress 11.jpg|Намои шаҳр аз қалъаи Алидзор Файл:8.1.8.1 Ամրոց Հալիձոր (Հալիձորի բերդ),.jpg|Қалъаи Алидзор (асри X) Vahanavanq kapan.jpg|Маҷмааи дайри Ваганаванк Файл:Davit Bek statue Kapan.jpg|Муҷассамаи Давид Бек Файл:Նժդեհի հուշարձան 01.JPG|Мемориали Гарегрин Нжде дар Капан. Дар пасманзар кӯҳи Хуступ Файл:Bridge Kapan.jpg|Пулҳои асрҳои IV-VI дар наздикии шаҳр Файл:Հուշարձան՝ Եрկրորդ աշխարհամարտում զոհվածների.jpg|Ёдгории иштирокчиёни Ҷанги Бузурги Ватанӣ Файл:Հուշակոթող՝ Մեծ եղեռնի, 1988 թ. Սումգայիթի և Բաքվի զոհերին.jpg|Ёдгории қурбониёни наслкушии арманиҳо Mesrop-mashtoc-ekexeci.jpg|Калисои Сурб Месроп Маштоц ЖД станция Капан 1.jpg|Бинои истгоҳи роҳи оҳан Historical Museum of Kapan 2023 1.jpg|Осорхонаи таърихӣ Ethnographic Museum of Kapan 6.jpg|Осорхонаи мардумшиносӣ  

## Футбол
Дар ҳоли ҳозир дар Чемпионати футболи Арманистон шаҳрро клуби «Гандзасар» намояндагӣ мекунад.

## Шаҳрҳои бародархонда

Борисов, Беларус

Глендейл, ИМА

Нинбо, Чин

Сент-Этьен, Франсия

## Ҷусторҳои вобаста

Феҳристи шаҳрҳои Арманистон

Зангезур

Сюник

## Эзоҳ

## Адабиёт

## Пайвандҳо

armenia-kapan.ru (ш. Капан: акс, видео, таърих)

Гурӯҳ:Арманистон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои Арманистон
Гурӯҳ:Капан
Гурӯҳ:Шаҳрҳо аз рӯи алифбо