open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Андомгон

**Андомгон** (), **ҷондор**, **органи́зм** ( аз  — «ташкил мекунам», «месозам», аз  — «асбоб») — ҳама гу­на мавҷудоти зиндаро гӯянд. Организмҳои як ва бисёрҳуҷайра дорои чунин хосиятҳои асосии ҳаётианд, ки онҳоро аз материяи ғайризинда фарқ ме­кунанд, яъне онҳо сохти ҳуҷайравӣ доранд; ба онҳо мубодилаи модда, сабзиш, инкишоф, афзоиш, тағйирпазирӣ, ирсият, мутобиқшавӣ ба шароити зиндагӣ ва ғайра хосанд.

Организмҳое низ мавҷуданд, ки ядрои ҳуҷайравии аслӣ ва унсури хромосомӣ надоранд. Ин гуна организмҳоро прокариотҳо меноманд. Бактерияҳо, обсабзҳои кабуду сабз, риккетсияҳо, микоплазмаҳо ва ғайра аз ҳамин қабиланд. Сохти ин организмҳо сода буда, андозаашон хеле хурд аст. Дар ҷараёни таъсири мутақобил ба муҳити зиндагӣ организм худро чун системаи том зоҳир менамояд. Ташаккули комили организм натиҷаи эволюсия буда, аз тақсимшавии қисмҳои структура (ҳуҷайра, бофта ва узвҳо), функсия ва интеграсияи онҳо иборат аст.

Дар организмҳои якҳуҷайравӣ функсияҳои ҳаётӣ тавассути органеллаҳои махсус ба амал бароварда мешавад. Дар давоми эволюсия афзоиши ху­ҷайра (яъне ба вуҷуд омадани Организми бисёрҳуҷайравӣ) ба мураккаб гардидани морфофизиологили организм мусоидат намуд. Дар омӯхтани масъалаҳои эволюсия, тақсимшавию интеграсияи узвҳо ва функсияи организм олимони рус А. И. Северсев, А. А. Заварзин, Н. Г. Хлопин, И. И. Мечников, Н. И. Шмалгаузен ва баъзе  олимони хориҷӣ саҳми арзанда гузоштаанд.

## Ҳамчунин нигаред
* Морфогенез
* 0нтогенез
* Органогенез
* Филогенез

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.

## Сарчашма
* 

*
Оптикаи атмосферӣ

[thumb|[Шафақи қутбӣ]]
**Оптикаи атмосферӣ** — як фасли физикаи атмосфера буда, ҳодисаҳои оптикиеро меомӯзад, ки ҳанго­ми аз атмосфера гузаштани рушноӣ ба амал меоянд (шафақ, тирукамон, сароб, тағйири ранги осмон, пароканиш ва афканиши радиатсияи намоён ва нонамоён аз тарафи атмосфера, поляризатсияи рӯшноии осмонӣ, назарнамоии предметҳо ва ғайра).

Вазифаи асосии оптикаи атмосферӣ аз омӯхтани хосиятҳои оптикии ҳаво, баҳр, хушкӣ ва дар асоси натиҷаҳои ченкуниҳои ин хосиятҳо муайян кардани дигар характеристикаҳои физикии ҳаво, баҳр ва хушкӣ иборат аст.

## Ҳамчунин нигаред
* Физикаи атмосферӣ

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Оптика
Гурӯҳ:Ҳавошиносӣ
Оптика

**О́птика** (аз ** — *оптика, илм дар бораи идроки босирӣ* , аз *optos* — «намоён») — як фасли физикаро гӯянд, ки дар он табиати афканиши оптикӣ (рӯшноӣ), пахноиши он дар муҳитҳои гуногуни физикӣ ва ҳодисаҳое, ки ҳангоми таъсири мутақобили рӯшноӣ ва модда ба амал меоянд, омӯхта мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ландсберг Г. С., Оптика, Москва 1976;
* Борн М., Основы оптикӣ, перевод с английского, 2 издание, Москва, 1973.

## Сарчашма
* 

*
Опалина

**Опалина** () — як ҷинси ҳайвонҳои соддатарин, паразитест аз синфи қамчинакдорҳо.

## Тавсифоти биологӣ
Танааш баргшакл (дарозиаш то 1 миллиметр) буда, бо қамчинакҳо пӯшида шудааст. Эктоплазма ва андоплазма бо даҳҳо, баъзан садҳо ядро аз ҳам чудо гаштааст. Сурохии даҳон надорад, бо тав­ри осмосӣ ғизо мегирад.

Бо роҳи ғайриҷинсӣ (ба ду тақсимшавӣ) ва ҷинсӣ (копулясия) афзоиш меёбад. Даҳҳо намуди опалина маълум аст. Опалинаҳо одатан дар рӯдаи обхокиҳо ва баъзан моҳиҳою хазандаҳо зиндагӣ мекунанд. Раванди ҷинсии Опалинаҳо баҳорон дар рӯдаи кафлесак мегузарад.

Систаи опалина аз рӯдаи ҳайвони ғизодеҳ (масалан, қурбоқа) ба қаъри обанбор афтода, ба сифати хӯрок ба рӯдаи кафлесаки навазтухмбаромада дохил мешавад. Дар рӯдаи кафлесак аз систа опалинаҳои ҷавон ба вуҷӯд меоянд, минбаъд онҳо тақсим шуда, ғаметаҳои якҳуҷайрагӣ ҳосил мекунанд. Гаметаҳо ҷуфт-ҷуфт омехташуда зигота ҳосил менамоянд, сипас аз зигота опалинаи бисёрхуҷайрагӣ пайдо мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Палинология

**Палинология** (аз  «гарди майда» +  «дониш, илм») — илмест, ки гард ва спораи рустаниҳоро меомӯзад. Яке аз фаслҳои палинология палиноморфология аст, ки шаклу сохт ва инкишофи спораю донаҳои гард, пардаи онҳо (экзоспория ва перис­пория)-ро меомӯзад.

## Вазифаҳо
Вазифаи палинология аз инҳо иборат аст: 
* дар систематикаи рустаниҳо истифода бурдани усулҳои тадқиқи муқоисавию палиноморфологӣ (палипотаксономия); 
* омӯхтани пергаи (гарди гуле, ки занбури асал ҷамъ мекунад) таркиби асал (мелиттотсалинология); 
* муайян намудани сабаби пайдоиши баъзе намудҳои аллергия (палинологияи тиббӣ); 
* дар криминалистика истифода бурдани таҳлили споравию гардӣ (палинологияи судӣ); 
* муайян кардани усулҳои истифодаи спораю гард дар рехтагарӣ; 
* тадқиқи қонуниятҳои паҳншавӣ ва гӯршавии (фоссилизатсияи) гарду спорадо ва инчунин таҳлили гарду спораҳои ҷинсҳои таҳшинӣ, торфҳо ва ғайра ба мақсади ҳалли масъалаҳои палеоботаника, геоморфоло­гия ва стратиграфия.

## Омӯзиш дар Тоҷикистон
Дар Тоҷикистон низ ба туфайли тараққиёти ге­ология палинологияи ҷинсҳои таҳнишинии мезо­зой ва кайнозой хеле инкишоф ёфт. Палинологияи рустаниҳои муосирро Институти бо­таникаи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон меомӯзад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Нейштадт М. И., Палиноло­гия в СССР (1952—57), , 1060; 
* Пахо­мов М. М., Клопотовская Н. Б., Палинология кайнозоя Средней Азии и Кавказа (история и аннотированная биб­лиография, 1931—1975, , 1970.

## Сарчашма
* 

## Пайвандҳо
* Международная федерация палинологических обществ 

Гурӯҳ:Шохаҳои гиёҳшиносӣ
Ҳиперион (радиф)

**Ҳиперио́н** () — радифи соли 1848 аз тарафи Вилям Бонд кашфшудаи сайёраи Зуҳал. 

Шакли муайян надорад ва андозааш 360×280×225 км аст. Дар сатҳ доғҳои зиёд, сӯрохиҳо ва дандонаҳои тезу баланд мушоҳида мешавад. Далелҳои мушоҳидавӣ нишон медиҳанд, ки он боқимондаи ҷирми азим аст ва дар натиҷаи зарба пора шудааст. Даври гардиш дар атрофи Офтоб ба 21,27661 шаборӯз ва нимтири калони мадор ба 1 481 009 км баробар аст. Зичии ками он 0,5667±0,1025 г/см нишони ковок будани мағзаш аст. Ҳиперион ≈ 60% аз яхи об ва омехтаи ками сангу филизҳо иборат буда, қисми асосии ҳаҷми дохилии он (40%) ковок буда, атмосфера надорад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Радифҳои Зуҳал
Ҳималия (радиф)

**Ҳима́лия** (аз ) — радифи (VI) Муштарӣ, қутраш 180 км, соли 1904 Чарлз Перрайн кашф намудааст. Ба гурӯҳи радифони чоргонаи мадорашон дар ҳудуди 11,1 ва 11,7 млн км аз Муштарӣ дур дохил мешавад. Аъзоёни дигари ин гурӯҳ — Леда, Лиситея ва Элара мебошанд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Радифҳои Муштарӣ
ТВ Шаҳнавоз

**ТМТ «Шаҳнавоз»** — телевизиони мусиқии Тоҷикистон, шабакаи телевизионии давлатӣ ва миллии Тоҷикистон.

## Таъсис
ТВ «Шаҳнавоз» 13 ноябри соли 2017 дар шаҳри Душанбе ба фаъолият оғоз кард.

*16 ноябри соли 2021 ҳамчун Муассисаи давлатии телевизиони мусиқии Тоҷикистон «Шаҳнавоз» фаъол аст.* 

ТВ «Шаҳнавоз» ба таҷҳизоти рақамӣ муҷаҳҳаз шуда, ҳаҷми пахши барномаҳо 24 соат аст. Ин телевизиюн ба воситаи моҳвора ба шабакаи ҷаҳонӣ пайваст аст. Дар мамолики дигар ин шабака ба воситаи ширкатҳои кобелӣ, ба воситаи моҳвора, инчунин интернет дастрас аст.
Ин шабака дар назди Кумитаи телевизион ва радиои Ҷумҳурии Тоҷикистон, бар пояи шабакаи телевизиюнии «ТВ Тоҷикистон», дар шабакаи алоҳида ҷойгир буд ва 16-уми ноябри соли 2021 ба **Муассисаи давлатии телевизиони мусиқии Тоҷикистон – «Шаҳнавоз» тағйири ном карда, дар бинои Маҷмааи табъу нашри “Шарқи озод” расман ба фаъолият шурӯъ намуд.** .

Маҷмӯъи мухотабони шабака дар ҳудуди 20 миллиюн нафар аст. Аз ин миён, наздик ба ҳашт миллиюн дар Тоҷикистонанд ва мобақӣ дар Афғонистон, Ӯзбакистон, Эрон, Русия, Иттиҳоди Аврупо ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико зиндагӣ мекунанд.

## Нигаред
* Телевизиони Тоҷикистон
* Телевизиони "Сафина"
* Ширкатҳои телевизионии давлатии умумиҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ (Тоҷикистон)
* ТВ Синамо
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Муассисаҳои телевизионии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Душанбе
Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии тоҷикизабон
Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии русизабон
Назарияи нисбияти ом

**Назарияи нисбияти ом** () — назарияи ҳандасӣ барои гарониш аст, ки соли 1916 тавассути Алберт Эйнштейн мунташир шуд ва тавсифи кунунии гарониш дар физикаи навин аст. Ин назария умумиятдиҳие бар назарияи нисбияти хос ва қонуни ҷаҳонии гарониши Нютон аст, ки тавсифи якпорчае аз гарониш ба унвони як вижагии ҳандасии фазо ва замон ё фазо-замон ироа медиҳад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Назарияи нисбияти ом
Гурӯҳ:Назарияҳои гарониш
Гурӯҳ:Алберт Эйнштейн
Буъд

**Буъд** ( — дурӣ; фосила, андоза) — дар маънии одӣ ба як андоза ё параметр гуфта мешавад, ки барои таърифи вижагиҳои як ҷисм ба он ниёзмандем (дарозӣ, бар, баландӣ ва жарфно. Барои баёни ин андозаҳо дар форсӣ аз вожаҳои арабии тӯл, арз, иртифоъ ва умқ ҳам истифода мешавад.
 
Дар физикаи классикӣ, барои як нуқта дар фазо, се буъди физикӣ дар назар гирифта мешавад, абъоди поя дар ин сохтор бо ибороти пеш ва ақиб, рост ва чап ва боло ва поин баён мегарданд. Ҷо ба ҷое дар ҳар ростоии дигаре, ба кумаки ин иборот ва танҳо бо се ҷиҳати аслӣ қобили баён ҳастанд. Интиқол ба поин, ҳамон ҷо ба ҷои манфӣ дар ростои боло аст. Барои мисол ҳаракати рӯ ба боло ва пеш, як ҳаракати таркибӣ аст; Як таркиби хаттӣ аз ҷо ба ҷои дар ростоии боло ва пеш. Дар шакле сода, як хатро якбуъдӣ, як сатҳро дубуъдӣ ва як мукаабро себуъдӣ меномем. Илова бар буъдҳои сегона дар физика, замон ба унвони буъди чаҳорум шинохта мешавад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳандаса
Прокариотҳо

**Прокарио́тҳо** (, аз  «пеш» ва  «ҳаста») — организмҳои якҳуҷайрйраи зинда, ки ҳуҷайраи онҳо ядрои мукаммали инкишофёфта надоранд ва онҳо дорои мембрани ядрои маҳдуд мебошанд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Организмҳо аз рӯи алифбо
Вартаи сафед

**Вартаи сафад**, **сафедчола** () — объекти физикии хаёлӣ дар Коинот, ки ба ҳудуди он ворид шудан ғайримумкин аст. Вартаи сафед зиддияти муваққатии вартаи сиёҳ мебошад. Агар аз дохили вартаи сиёҳ баромадан номумкин бошад, ба дохили вартаи сафед даромада намешавад. Лекин худи он моддаро тавлид карда, ба кайҳон мепартояд. Тибқи назария вартаи сафед ҳангоми баромадани моддаи вартаи сиёҳ аз «уфуқи рӯйдод», ки дар замони дигар қарор дорад, метавонад пайдо шавад. Ҳоло дар илм объекти физикие, ки онро дақиқан вартаи сафед шумурдан мумкин бошад, инчунин механизми назариявии пайдоиш ва усулҳои ҷустуҷӯи онҳо маълум нест. Мунаҷҷимони исроилӣ Алон Реттер ва Шломо Хеллер фарз мекунанд, ки ҳодисаи ғамма-афканиши ғайримуқаррарии GRB 060614, ки соли 2006 рӯй дода буд, вартаи сафед аст. То ҳол ҳеч тасдиқи мавҷудияти чунин объектҳо мавҷуд нест. Нишондодҳои ин афканиш чунон ғайримуқаррарӣ буданд, ки олимон манбаи онро маънидод карда натавонистанд. Ба ақидаи А. Реттер ва Ш. Хеллер онҳо маҳз таркиши вартаи сафедро ба қайд гирифтаанд. Азбаски механизм ва оқибатҳои коҳиши лаҳзавии вартаи сафед ба «Таркиши бузург» монандӣ дошта, фақат чанд карат хурдтар аст, олимон ин ҳодисаро «Таркиши Хурд» (Small Bang) номидаанд. Агар ин фарзия дуруст бошад, он гоҳ сабаби дар ҷойи GRB 060614 ягон ситораи навтаринро пайдо накардани олимон равшан мегардад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Сиёҳчолаҳо
Гурӯҳ:Ахтарфизик
Мижакдорон

**Инфузорияҳо**, ё **патакчаҳо** () — тип протистҳо аз гурӯҳи Alveolata.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Нилуфар

**Нилуфар**, **нилупал**, ё **нимфея** () — ҷинси рустаниҳои обии бисёрсолаест аз нилуфариҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Баргаш калон (диаметраш то 40 сантиметр), дилшакл, думчааш дароз, гулаш калон (диа- метраш то 20 сантиметр), сергулбарги рангоранг, мевааш мудаввари сертухм.

## Таксономия
### Гунаҳо
Дар дунё 40 намуди нилуфар мерӯяд. Дар дар собиқ кишварҳои Шуравӣ 3 намудаш месабзад; Нилуфари сафед (N. alba), Нилуфари сапсафед (N. Candida) ва Нилуфари чорқирра (N. tetragona). Дар кӯл, ҳавз ва дарёҳои сустҷараён бисёр аст.

## Корбурд
Решапояи навраси нилуфарро зирбонда ё ҷӯшонда мехӯранд. Ҳамаи намудҳои Нилуфар гулҳои маъмуланд.

## Парвариш дар Тоҷикистон
Дар гулҳавзи боғи ботаникии Институти ботаникаи Академияи Фанҳои PСC Тоҷикистон низ якчанд намуди онро бо муваффақият парвариш ме­кунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Турдиев С. Ю., Нимфейные и биологические основы их культуры, дар маҷмӯаи: Интродукция растений и зелёное строительство, Алма-Ата, 1961.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нилуфариҳо
Нилак

**Нилак** () — ҷинси рустаниҳои буттаӣ ва нимбутта, мансуби лӯбиёиҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Барги тоқа-тоқаи паршакли мураккаб, гули майдае дорад, ки дар хӯшагул ҷойгир шудааст. Қа­риб 20 намудаш дар Амрикои Шимолӣ паҳн шудааст. Аксари намуд­ҳои онро дар боғҳои ботаникии СССР парвариш мекунанд. Аз онҳо A. fru- ticosa чун рустании ороишӣ парва­риш мешавад. Вай рустании буттаӣ (баландиаш то 4 метр) буда, баргҳои кабуди арғувонӣ дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Нешчанголҳо

**Нешчанголҳо** () — зертипи ҳайвонҳои бемӯҳра, аз типи буғумпойҳо.

## Сохт
Баданашон аз сарсина (просома) ва 6 узви иловагӣ — чанголҳо, педипалпҳо,  4 ҷуфт пой ва шикамча (опдстосома) иборат аст. Боқимондаҳои нешчанголҳои мурдарафтаи обӣ аз давраи кембрий ва хушкигард аз давраи девон маълуманд. Нешчанголҳо ба ду синф — тортанақшаклҳо ва найзадумҳо ҷудо мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нешчанголҳо
Нематодаҳо

**Нематодаҳо** ё **лӯндакирмҳо** () — синфи кирмҳо аз типи нахустковокҳо. Қариб 500 ҳазор намудашон дар тамоми дунё паҳн шудаанд. Дарозии танашон аз якчанд ҳиссаи мм то 8,5 метр мешавад.

## Сохт
Шакли баданашон хеле гуногун (дукшакл, ришташакл ё курашакл) аст. Танаи нематодаҳо  аз берун бо кутикулаи ҳалқашакл ё суфтаи мӯякдор пӯшида шудааст. Дар зери кутикулаи эпителии якқабата гиподерма ва дар зери гиподерма бошад, мушакҳои соматӣ мавҷуд аст. Рӯдаи нематодаҳо шакли устувонаро дорад (дар баъзе намудҳояшон тахфиф шудааст). Системаи асабашон аз ҳалқаи наздигулу ва 6 танаи асаб иборат аст. Системаҳои нафасу гардиши хун надоранд. Нематодаҳо одатан ҷудоҷинса буда, фақат баъзе намудашон хунасо мебошанд. Нематодаҳои нарина аз нематодаҳои модина хурдтар мешаванд. Барои баъзе нематодаҳо диморфизми ҷинсӣ хос аст.

## Ҳаёт
Дар нематодаҳои авлоди Syngamus (паразитҳои трахеяи паррандаҳо) нарина ба модина часпидааст. Дар баъзе нематодаҳои дигар бошад (масалан, Trichosomoides crassi cauda), нарина дар роҳҳои ҷинсии модина зиндагӣ мекунад. Нематодаҳо ҳайвонҳои тухмгузор, баъзан зиндазоянд. Нематодаҳои ғайрипаразит дар хушкӣ, обҳои ширину шӯр озод ҳаёт мегузаронанд. Намудҳои дар рустанӣ, ҳайвонот ва одам паразитикунандаи нематодаҳо низ мавҷуданд. Ғизои нематодаҳо ғайрипаразит бактерияҳо, обсабзҳо, детрит ва ғайра мебошанд. Дар байни онҳо Нематодаҳои дарранда низ ҳастанд. Баъзе нематодаҳо ҳаёти анаэробӣ (бе оксиген) мегузаронанд. Нематодаҳои паразит боиси ба вуҷуд омадани бемориҳои вазнин (Касалиҳои нематодии рас­таниҳо, Нематодозҳо, Гелъминтозҳо, Трихинеллёз ва ғайра) мегарданд.

## Дар Тоҷикистон
Дар Тоҷикистон дар ҳайвонҳои ширхӯр қариб 60 (трихоцефалидҳо, телязияҳо, диктиокаулҳо, онҳоцеркҳо ва ғайра), аз ҷумла дар одам қариб 10 (аскаридаҳо, гиҷҷа, мӯяксарҳо, анкилостомаҳо ва ғайра), дар паррандаҳо қариб 200 (спируратҳо, филяриидҳо, оксиуратҳо ва ғайра) ва дар рустаниҳо қариб 100 намуди нематодаҳои пара­зит ба қайд гирифта шудаанд.

Илме, ки нематодаҳоро меомӯзад, нема­тодология номида мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Основы нематодологии, том 1—22, 1949—71; 
* Парамонов А. А., Осно­вы фитогельминтологии, том 1—3, Москва, 1962—70; 
* Шульц Р. С., Гвоздев Е. В., Основы общей гельминтологии, том 1—9, Москва, 1970—76.

## Сарчашма
*
Аброр (мазмунҳо)

* Аброр  — исми инсон.
* Аброр Ҳабибуллоҳ — шоир Тоҷик тоҷик.

Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ:Ҳамном
Нематодаи гандум

**Нематодаи гандум** () — кирмчаест, ки касалии ангуллюлинози гандумро ба вуҷуд меорад. Ба ҷав, ҷавдор, сулӣ ва ғайра низ зарар мерасонад.

## Густариш
Нематодаи гандум дар Доғистон, Арманистон, Озарбойҷон, Гурҷистони Шарқӣ, кишвари Краснодар, инчунин дар Осиёи Миёна, аз ҷумла дар Тоҷикҷистон вомехӯрад. Рустанӣ ҳангоми аз нематодаи гандум осеб дидан тамоман аз сабзиш мемонад ва ба ҷои дон дар хӯшаҳо бузғунҷ (ғалла) ҳосил мешавад.

Дар дохили ҳар як бузғунҷ аз 5 то 15 ҳазор кирмчаҳо мавҷуданд. Бузғунҷҳо ба замин рехта, аз намӣ мекафанд, кирмчаҳои онҳо аввал ба поя, баъд ба барг ва аз он ба ҷанини гул гузашта, рустаниро касал мекунанд. Нематодаи гандум бо дон, пахол ва инчунин олоти хоҷагии қишлоқ паҳн меша­вад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Кирьянова Е. С., Кралль Э. Л., Паразитические нематоды расте­ний и меры борьбы с ними, том 1—2, Ленинград, 1969—71.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Лӯндакирмҳо
Нилуфариҳо

**Нилуфариҳо** () — оилаи рустаниҳои дупаллагӣ.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ

Гиёҳҳои бисёрсолаи обӣ. Баргашон калон-калон (диаметраш то 2 метр) буда, одатан дар рӯи об шино мекунанд. Гули дуҷинса (диаметраш 35 сантиметр) до­ранд.

## Густариш
8 ҷинс — тугмачагули обӣ, нилуфар, гули садра, эвриала, камоба лаълигул (виктория), бразения ва барклая ва қариб 100 намудашон дар ҳама ҷо (ғайр аз Арктика, Ан­тарктика, даштҳо ва баландкӯҳҳо) паҳн шудаанд. Дар ИҶШС намудҳои ҷинси тугмачагули обӣ, нилуфар ва  эвриала месабзанд. Дар боғи ботаникии Институти ботаникаи Академияи Фанҳои ҶШС Тоҷикистон 11 намуд ва 4 навъи дурагаи нилуфар (кабомба — Cabomba caraliniana, тугма­чагули обӣ — Nuphar luteum, эвриала — Euryale ferox, лаълигул — Vic­toria cruciana, гули садра — Nelumbo nucifera ва ғайра), ки мансуби в ҷинсанд, ҷамъ оварда шудаанд.

## Дар Тоҷикистон
Дар замонҳои қадим дар Тоҷикистон гули садра мерӯид. Инро олимони тоҷик аз нишонаҳои баргҳои гули садра, ки дар таҳшинҳои давраи сеюм ёф шудаанд, муайян карданд. Ҳоло дар шароитҳои табиии Тоҷикистон нилуфариҳо намеруянд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Нонхӯракҳо

**Нонхӯракҳо** () — қатори ҳашарот аз забарқатори нонхӯракшаклон (*Dictyoptera*), ки давраҳои инкишофашон нопурра мебошад, яъне се фаза (тухм, кирмина ва ҳашароти болиғ ё имаго)-ро дар бар мегирад. Нонхӯракҳо яке аз гурӯҳҳои қадимтарини ҳашарот буда, намояндаи онҳо ҳанӯз дар давраи ангишт зиндагӣ мекарданд.

## Тавсифот
Тани нонхӯракҳо мусаттаҳ мебошад. Сари нонхӯрак ба поён ҳам шудааст. Мӯйлаби дароз доранд. Узвҳои даҳонашон хоянда аст. Пойҳояшон ба тез гаштан мувофиқ шуда­аст. Болҳои пеш зичи дурушт буда, болҳои қафо хеле тунук аст. Боли баъзе Ноухӯракҳои модина бисёр кӯтох шу­дааст, ё ин ки онҳо бол надоранд.

## Зиндагӣ
Нонхӯракҳо тухми худро одатан дар капсулаи махсус—ботека, ки аз пардаи хитинӣ иборат аст, мегузоранд. Инкишофи онҳо аз 2—3 моҳ то 3—4 сол давом мекунад. Нонхӯракҳо ҳамахӯранд. Онҳо бештар ҳаёти шабона мегузаронанд. Баъзе намудашон (масалан, нонхӯраки зард — Blattella germanica ва нонхӯ­раки сиёҳ — Blatta orientalis) дар хонаҳои истиқоматӣ ва биноҳои гарм зиндагӣ карда, ашёи чармин ва маҳсулоти хӯрокро вайрон мекунанд.

## Густариш
Дар Осиёи Миёна ва мамлакатҳои Шарқи Наздик нонхӯраки турксттонӣ (Shelsordella tattara)-po низ мансуби организмҳои синантропи (организмҳое, ки ба дараҷаи муайян ба одам алоқа дорад) медонанд.

## Намудҳо
Дар айни замон қариб 3,6 ҳазор намуди нонхӯракҳо маълуманд. Онҳо асосан дар субтропика ва тропика паҳн шудаанд.

Дар Тоҷикистон 11 намуди нонхӯракҳо (Ectobius tadzictis, Б. subvitreus, Б. pavlovskii, Phyllodromica tarbinskii вa ғайра) зиндагӣ мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Нахӯтак

**Гаван** () — ҷинси рустаниҳои як ё бисёрсолаи алафӣ ва буттаӣ; мансуби лӯбиёиҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Барги тоқапаршакл ва гули майда дорад. 2000 намуди он асосан дар минтақаҳои хушки Нимкураи шимолӣ дучор меояд.

## Гунаҳо
Дар ИҶШС-и собиқ зиёда аз 900 намудаш маълум буда, бештар дар Осиёи Миёна (тақрибан 600 наму­даш) ва Қафқоз мерӯяд. Дар Тоҷикистон 270 намуди гаван месабзад. Аз онҳо rytilobus, А. sesamoides, A. sieversianus бештар паҳн шудаанд. Дар байни рустаниҳои ҷинси гаван намудҳои доруӣ, техникӣ, хӯрокӣ ва ороишӣ хеле бисёранд. Онҳо ба миқдори зиёд сафеда, алка­лоид ва гликозид доранд. Бактерияҳои азотандӯзи решаи гаван хокро аз нитроген ғанӣ мегардонад. Пояи баъзе анвоъи гаван самғ дорад, ки он дар санъати бофандагӣ, коғаз ва ғайра истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Нахустдаҳонҳо

**Нахустдаҳонҳо** () — гурӯҳи ҳайвонҳои бемуҳра, ки паҳнкирмҳо (Plathelminthes), немертинҳо (Nemertini), ҳалқакирмҳо (Annelides), нармбаданҳо (Mollusca), бандпойҳо (Arthropodа) ва ғайрароро дарбар мегиранд. Инкишофи нахустдандонҳо чунин аст: дар ҷои даҳони нахустин (бластопора) ё дар қисми пеши он сӯрохии даҳон ва дар охири тана сӯрохии пушт ба вучуд меояд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нахустдаҳонҳо
Нардсунбулиҳо

**Нардсунбулиҳо** () — оилаи гиёҳҳои дупаллаӣ, алафӣ, нимбутта ё бутта.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Баргҳои рӯ ба рўи яклухт, сетоӣ ё серчок, гули дуҷинса ё ҷудоҷинса ва гултӯдаи мураккаб доранд. Гинетсеяшон аз 3 мевабарг иборат аст.

## Густариш
Зиёда аэ 420 намуд, ки ба 13 ҷинс мансуб аст, дар минтақаҳои мӯътадили Авруосиё, Африқо, Амрико мерӯяд. Дар кишварҳои пасошӯравӣ зиёда аз 70 намуди нардсумбулиҳо аз 5 ҷинс дар қисми Кавказ, Шарқи Дур ва Осиёи Миёна месабзанд. Дар Тоҷикистон қариб 20 намуди нардсунбул, ки 3 ҷинс (Нардсунбул, Valerianellа ва Patrinia)-po дарбар мегирад, naҳн шудааст. Аз решаи Valeriana officinalis қиём тайёр мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Закиров К. 3., Флора и растительность бассейна реки Зеравшан, Ташкент, 1961; 
* Иконников С. С., Определитель растений Памира, Д., 1963.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нардсунбулиҳо
Гули шому саҳар

**Гули шому саҳар**, ё **Намозшомгул**, **Намозшомкушо** ё **Гули шабчароғ** ё **Мирабилис** () — гулест аз оилаи Nyctaginaceae.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Рустании бисёрсола, ва­ле дар шароити киштукор яксола аст. Баландиаш аз 50 см то 1 м, ре­шааш лӯнда-лӯндаи ғафс. Пояаш рост, сершохча, баргаш думчадори дилшакл. Гули қифшакли сурх, гулобӣ, норанҷӣ, сафед, зард дорад, фақат шабона (номаш ҳам аз ҳамин ҷост) ё дар ҳавои тира мешукуфад; бӯяш хеле форам аст.

## Навъҳо
Бештар ду навъи гули шому саҳар: Гули шому саҳари баргаш алобуло (Mirabilis jalapa var. variegata hort) ва Гули шому саҳари кӯчак (Mirabilis jalapa var. pumila fol. variegata) маъмул шудааст. Гули шому саҳар рус­тании рӯшноӣ ва гармипарвар аст. Тухми Гули шому саҳарро март—апрел мекоранд. Баъди 90—100 рӯзи кишт гул меку­над.

## Корбурд
Онро бештар дар хиёбону гулгаштхо ва гулбоғҳо парвариш менамоянд. Гулнақш, гулхат ва сабзамайдонро низ зебу зинат медиҳад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Нардсунбул

**Нардсунбул**, **сунбули румӣ** ё валериан () — гиёҳест бисёрсола бисёрсолаест аз оилаи нардсунбулҳо.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Барги яклухту сетоӣ 6 парра-парра чока, гули майдаи қифшакли сафед ё гулобӣ дорад.

## Густариш
Зиёда аз 200 намудаш асосан дар кӯҳҳои Анди Амрикои Ҷанубӣ ва Аврусиё паҳн шудааст. Қариб 30 намудаш дар кишварҳои пасошӯравӣ ба ғайр аз ноҳияҳои Шимоли Дур ва биёбонҳо мерӯяд.

Дар Тоҷикистон 4 намуди нардсунбул (V. chionophila, V. fedtschenkoi, V. ficariifolia, V. dubia) дар сояю байни харсангҳо, нишебӣ ва даруни дараҳо, буттазор ва ғайра мерӯяд. Аз онҳо V. ficariifolia ва V. dubia гиёҳҳои шифобахш мебошанд.

## Хосияти шифоӣ
Дар таркиби реша ва решапояи нардсунбул равғани эфир, кислотаҳои валерин, сирко, формиат, алкалоидҳои валерин ва хатинин, моддаҳои даббоғӣ, қанд ва ғайра. мавҷуданд. Қиём, нақеъи спиртӣ ва эфирии нардсунбулро чун моддаи таскинбахш (ҳангоми неврози системаи дилу раг, ихтилоли меъдаву рӯда, бедорхобӣ, ғалаёни хун, шақиқа, ғашаён, халаи гурдаю ҷигар ва ғайра) истифода мебаранд. Ба таъсироти номатлаби нардсунбул хоболудӣ, камҳавсалагӣ, суст шудани қобилияти корӣ, ба вуҷуд омадани қабзият, аксуламалҳои аллергӣ ва ғайра мансубанд.

Нардсунбул дар шаклҳои гуногун истифода мешавад, масалан, решапораҳои андозаашон гуногун ё хока, ки дар халтачаҳо гирифта шудаанд (барои тайёр кардани нақеъ кор мефармоянд); нақеъи нардсунбул, ки маҳлули сурхтоб буда, бӯи махсус дорад; қиёми нардсунбул, ки дар шакли қурс (20 мг) истеҳсол карда мешавад; гранулаҳо ва чакра.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нардсунбулиҳо
Нахлиҳо

**Нахлиҳо** () — оилаи рустаниҳои дарахтмонанди якпаллагӣ.

## Густариш
240 ҷинси нахлиҳо, ки қариб 3400 намудро дарбар мегирад, асо­сан дар тропика ва субтропика паҳн шудааст. Бисьёр намудҳои нахлиҳо дар Осиё (Индонезия), Африқо ва Амрикои Ҷанубӣ, фақат 1 намуди онҳо (Chamac rops) дар Аврупо (Ис­пания, Фаронсаи Ҷанубӣ) мерӯянд.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Нахлиҳо аксаран шох намеронанд. Қадашон то 60 метр ва қутрашон то 1 метр мешавад. Барги пайдарпаи паршакл (дарозиаш то 15 метр) ё панҷа-панҷа доранд; Дар 5—12 баъзан 30—50- умин соли ҳаёташон гул карда, мева медиҳанд. Нахлиҳо асосан рустании якхонагӣ буда, гулҳои якҷинса (баъзан дуҷинса)-и майдаи 3-узва ва ғуҷуммева ё донакмева доранд.

## Корбурд
Нахлиҳо аҳамияти калони иқтисодӣ до­рад. Меваи аксари нахлиҳо (масалан, хурмо­бун) чун хӯрок истифода мешавад (ниг. Рафия).

Аз меваи хоми норҷил шири кокос мегиранд. Аз меваи пӯсташ тоза кардашуда равған ва маргарин ҳосил мекунапд. Аp пояи нахлиҳо нах мегиранд.

## Парвариш
Нахлиҳоро дар соҳилҳои ҷанубии Қрим ва соҳилҳои баҳри Сиёҳи Кавказ, қисми ғарбии Туркманистон ва ғайра парвариш мекунанд. Нахлиҳоро аз тухм, фарғуч, навдаи решагирифта зиёд мекунанд. Дар Тоҷикистон нахлиҳо рас­тании таҳҷоӣ набуда, фақат баъзе намудашон чун рустании ороишӣ парвариш карда мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Деревья и кустарники СССР, том 2, Москва— Ленинград, 1951; 
* Сааков С. Г., Пальмы и их культура в СССР, Москва—Ленинград, 1954;
* Синягип И. И., Тропическое земледе­лие, Москва, 1968.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нахлиҳо
Навъ (гиёҳшиносӣ)

**Навъи рустанӣ**, **хели рустанӣ**, **рақам**, **култивар** () — маҷмӯъи рустаниҳоест, ки бо роҳи селекксионӣ ба вуҷуд омадаанд ва аломату хусусиятҳои муайяни морфологию физио­логӣ ва хоҷагии худро аз насл ба насл мегузаронанд; воҳиди таснифотӣ рустаниҳои мазрӯъ.

Навъи рустанӣ маҳаллӣ ва селоксионӣ мешавад навъҳои маҳаллӣ маҳсули селексиям халқӣ буда, дар натиҷаи интихоби умумии дурудароз ба даст омадааст. Онҳо ба шароити маҳал нағз мутобиқ буда, бисёр хусусиятҳои муҳими хоҷагию селексионӣ доранд. Навъ­ҳои селексионӣ дар муассисаҳои тадқиқоти илмӣ бо усулҳои махсус ба вуҷуд оварда мешаванд.
Навъҳо аз рӯи пайдоиш ва хусусиатҳои биологӣ хаттӣ (насли як рустании худгардолудшаванда, ки хусусиятҳои якхела дошта, бо роҳи ин­тихоби фардӣ ба даст овардаанд), фардӣ (маҷмӯи рустаниҳои аз ҷиҳати генетики якхелаи одатан дутарафа гардолудшаванда, ки як ё якчанд аломатҳои умумӣ доранд), клонӣ (насли интихобии рустании аз ҷиҳати генетикӣ бештар якхела, ки бо роҳи нашвӣ — қаламча, бехҷаст ва пайванд зиёд кардаанд) мешаванд. Навъи рустании ҳамҷинсро, ки аломатҳои хоҷагӣ ва биологии монанд доранд, ба­рои осонии омӯзиш ва инвентариза­тсия ба гурӯҳҳо — навътипҳо муттаҳид мекунанд. Навъҳои беҳтаринро истифода бурдан яке аз бехтарин омилҳои баланд бардоштани ҳосили зироати хлҷагии қишлоқ ва бехтар кардани сифати маҳсулоти он мебошад. Дар натиҷаи дурудароз истифода бурдани навъҳо сифат ва ҳосилнокии онҳо паст мешавад, ки дар натиҷа масъалаи навъбарқароркунӣ ба миён меояд. Навъи рустаниҳои кӯҳнаро ҳар са­ри вақт бо навъҳои серҳосилу хуш­сифат иваз мекунанд.

Дар Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамаи навъҳоро пеш аз ба истеҳсолот ҷорӣ намудан аз санҷиши давлатӣ (конкурси махсус, ки навъҳои беҳтаринро интихоб меку­над) мегузаронанд. Ба зиёд кардани Навъи рустанӣ муассисаҳои тухмипарварӣ машғул мешаванд. Ҳақиқи будани Навъи рустаниро назорати навъ муайян меку­над.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 


Гурӯҳ:Табақабандии биологӣ
Мӯрдиҳо

**Мӯрдиҳо** () — оилаи рустаниҳои дупалагии дарахтӣ, бутта ё буттачаҳои аксар ҳамешасабз.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Бар­ги оддии муқобили ҳамдигар (баъзан пай дар пай) ҷойгиршуда ва донакмева доранд. Гулашон дуҷинсаи актиноморфӣ буда, бештар дар хӯшагул ҷойгир шудааст. Косабарг ва гулбаргашон 4—5-тоӣ; гардбаргашон бисёр аст.

## Таснифот
Қариб 100 ҷинсу 3000 намудашон асосан дар мивтақаҳои тропики ва субтропикии Америка, Австралия ва Полинезия мерӯянд. Дар кишварҳои паосшӯравӣ якчанд намуди мӯрдиҳо (эвка­липт, мӯрд ва ғайра)-ро фақат кишт мекунанд. Бисёр намудҳои мӯрдиҳо аҳамиятноканд. Аз онҳо мева, чӯби, қиматбаҳо, равғани эфир, моддаҳои доруӣ ва ғайра мегиранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Найзадумҳо

**Найзадумҳо** () — як қатори ҳайвонҳои буғумпои баҳриро гӯянд, ки аз синфи меростомаҳо буда, бештари онҳо замонҳои қадим нобуд шудаанд.

## Сохти зоҳирӣ
Бадани найзадумҳо паҳн (дарозиаш то 90 см) буда, аз ду қисм (сарсива ва шикам) иборат аст. Дар қисми сарсива 6 ҷуфт пой доштанд, ки вазифаи ҳаракат, доштан ва майда кардани хӯрокро иҷро мекарданд.

## Ҳаёт
Найзадумҳо ҳайвони ҷудоҷинсаи тухмгузор аст. Аз тухми онҳо кирмина пайдо мешавад.

## Ҷинсҳо
12 ҷинси мурдарафтаи найзадумҳо маълуманд, ки ба давраи силур мансубанд. Найзадумҳо ба 3 ҷинс ва 5 намуд тақсим мешаванд, онҳо дар уқёнуси Атлантика ва соҳилҳои ҷанубу шарқӣ ва шарқии Осиё паҳн шудаанд. Найзадумҳо дар тунукоба зиндагӣ мекунанд. Ғизояшон ҳайвонҳои бемуҳраи зериобӣ ва обсабзҳо мебошанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нешчанголҳо
Карл Линней

**Карл Линне́й** (, ; 23 майи 1707, Росҳулт — 10 январи 1778, Уппсала) — гиёҳшинос ва пизишки суэдӣ, поягузори низоми имрӯзии табақабандии рустаниҳо ва ҳайвонот.

## Зиндагинома

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Труды Карла Линнея в интернет-библиотеке Gallica (Национальная библиотека Франции)
* The Linnaean correspondence (Онлайн-издание эпистолярного наследия Линнея)
* 
* Linnean herbarium (S-LINN) // Department of Phanerogamic Botany, Swedish Museum of Natural History. (Проект оцифровки гербария Линнея в Шведском музее естественной истории в Стокгольме)
* 
* 
* 
*
Домулло

**Домулло** () — мухотабест, ки ҳангоми муроҷиат (гуф­ту­гӯ) ҳамчун арзи эҳтиром нисбат ба ходимони барҷаста, соҳибэътибор ва боиззати динӣ, илмиву адабӣ ва маорифу фарҳанг истифода бурда мешавад.

## Таърих
Домулло омӯзгори мактабҳои куҳнаро мегуфтанд, ки якчанд дараҷа доштаст:
* домуллои кунҷакӣ — муаллими дараҷаи дуюми мадраса, ки шогирдон аввал дарсашонро пеши ӯ хонда тайёр мекарданд ва баъд ба дарсхона рафта, дар пеши мударриси калон ҳамон дарсро мехонданд; 
* домуллои дарсхонагӣ — дарсгӯй дар мадраса, ки дараҷааш аз мударрис пасттар будааст; 
* домуллои сархат — муаллими ҳусни хат дар мактабҳои куҳна.

## Рӯҳоният ва нишони эҳтиром
Ба рӯҳониён нисбат додани домулло ба урфу одати мардум вобаста буда, дар маъхазҳои фиқҳӣ зикр нагардидааст. Дар мактабҳои ди­нӣ ва мадрасаҳо, таълимгоҳҳои олӣ, миёнаи махсус омӯз­горон (дотсенту проффессорон), шахсони фозилу обрӯ­манд ва соҳибмавқеи соҳаи илму фарҳанг ва адабиётро аз рӯи эҳтиром домулло мегӯянд. Дар Тоҷикистон бо номи бузургон пайванд кардани домулло роиҷ аст (ба монанди домулло Айнӣ, домулло Осимӣ ва ғайра).

## Ҳамчунин нигаред
* Мулло

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Эшон

**Эшон** () — лақаби рӯҳонии намоён, хоҷагон ва муллоҳои калон, ки гузаштагонаш низ ба ҳамин табақа мансуб бошанд.

## Эзоҳ
Ҳазораҳо

**Ҳазора** () — мардуми муғулнажод ва эронинажоди форсизабонанд, ки асосан дар Афғонистон ва Покистон зиндагӣ мекунанд.

## Нигаред
* Афғонистон
* Форсҳо


Акс:Afghan students at Bamyan.jpg
Акс:Little boy listens to his teacher in Bamyan, Afghanistan.jpg
Акс:An Afghan father carries his child at the Blue Mosque.jpg



## Эзоҳ
Мӯр

**Мӯр** () — кирминаи шапала­ки зараррасони кишоварзӣ. Махусусан ба буттаву дарахтон зарари калон ме­расонад.

## Тавсифоти биологӣ
Шапалаки нарина ва модинаи мӯр бо рангу ҳаҷм ва сохти мӯйлабча аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Паҳноии боли шапалаки модина 9 см (наринааш 5 см), рангаш сафеди тира ё сафеди зардтоб; боли пеш хокистарии бӯртоб, боли ақиб — бӯр.

## Густариш
Мӯр қариб дар тамоми Аврупо, Африқои Шимолӣ, арзҳои Осиё, Амрикаи Шимолӣ, собиқ кишварҳои Шӯравӣ паҳн шудааст.

## Ҳаёт
Соле як бор меафзояд. Шапалакҳои мӯр одатан дар июл — август (дар районҳои ҷануб—июн) парвоз мекунанд. Онҳо якбора ҷуфт шуда (бештар дар қисми поёни тана ва шохаҳо ё дар ҷонҳои аз хок боруни решаи дарахтон, инчунин дар санг ва ғайра) тухм мегузоранд. Баъди 20—25 шаборӯз аз тухм кирмина ташаккул меёбад ва зимистонро дар даруни тухмпарда мегузаронад.

## Зараррасониҳо
Мӯр ба бештар аз 300 намуди рустанӣ зарар мерасонад. Мӯр барги булут, момроз, дарахтони мева, сафедор, тӯс, зирфун, бедро нағз мехӯрад. Ҳангоми хурӯҷ мӯр барги дарахтонро пурра хурда, ба рустаниҳои алафӣ, ҳатто ба хушадорҳо ва саб­завот мегузарад. Дарахтони аз мӯр зарардида аз рушд монда, мева намебанданд. Дарахте, ки аз мӯр бори дуюм зарар дидааст, мехушкад.

### Чораҳои мубориза
* тухмҳои гузоштаи мӯрро аз дарахту рустаниҳо ҷамъ карда сӯзондан
* ба тухми шапалаки мӯр пошидани равғанҳои минералӣ
* ба танаи дарахтон ҳалқаи ширеши зиддимӯр молидан ва ба рустанӣ пошидани инсекти­сидҳо

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳашароти зараррасон
Ҳотами Асам

**Ҳотами Асам** (*Абдураҳмон Ҳотим ибни Унвон ибни Юсуфи Балхӣ*, () мулаққаб ба **Асам**; 763, Балх — 852, Вашгирд) — ориф, донишманд ва фақеҳи машҳури ислом, муриди хосси Шақиқи Балхӣ ва устоди Аҳмад ибни Хизруя. Ҳотам миёни аҳли тасаввуф «Луқмони уммат» лақаб гирифта буд.

## Зиндагинома
Абдураҳмон Ҳотам соли 763 дар Балх ба дунё омадааст. Соли 810 ба Вашгирд (ҳозира Файзобод) омада ин маҳалро манзили иқомат ихтиёр мекунад. Аз Хоҷаи Ҳотам то ба замони мо осоре намонда, вале порчаҳои парокандаи дар маъхазҳо иқтибосшудаи адибон далолат ба зоҳиди бузург ва соҳиби таълифоти мукаммал будани ӯ мекунад. Фаридаддини Аттор дар «Тазкирату-л-авлиё» ном асараш фармуда: «*Он зоҳиди замона, он обиди ягона, он маъраз аз дунё, он муқбили уқбо, он Карам Ҳотами Асам аз бузургони машоих буд*».

Мавлоно Абдурраҳмони Ҷомӣ дар «Нафаҳоту-л-унс» ном асараш овардааст: «*Ҳотам ибни Унвон Асам қуддисаллоҳу сирраҳу аз табақаи авлиёст. Аз қудамои машоихи Хуросон аст, аз аҳли Балх. Бо Шақиқ суҳбат дошта ва устоди Аҳмади Хазрия аст. Мота би Вашгирд мин навоҳии Балх*».

Ҳамчунин мавлавӣ Ғуломсарвари Лоҳурӣ дар «Хазиноту-л-асфия» ном асараш нигоштааст: «*Ҳотами Асам аз бузургони машоихи Хуросон дар зуҳд, риёзат, адаб, даръ, сидқ ва ихтиёт беназир буд*».

Ҳотами Асам соли 852 аз олам даргузашт.

## Дидгоҳҳо
Аз маҷмӯи суханоне, ки ба номи ӯ дар манобеъ ва маъхазҳо оварда шудааст, метавон ин мавзуъот ва матолибро аз ҷумлаи таълимот ва дидгоҳҳои ирфонии вай донист: сидқ, муҷоҳида ва риёзат, хавф, шукр, муроқиба, хурсандӣ ва қаноат, иғтиноми вақт, зуҳд ва дурӣ аз уҷб ва риё.

Матолиби гуногун аз ӯ дар бораи хавф ва риҷо нақл шуда, ки нишон медиҳад Ҳотами Асам ба ин ду ҳоли ирфонӣ таваҷҷуҳи хос доштааст.

## Ҳотами Асам дар адабиёти форс-тоҷик
Дар адабиёт форс-тоҷик Ҳотами Асам ба доштани таваккул овоза ёфта, ҳикоёт ва достонҳое аз вай дар осори адабӣ ва ирфонии форсӣ нақл шудааст. Аз ҷумла Саноии Ғазнавӣ дар «Ҳадиқату-л-ҳақиқа» дар баҳси таваккул достонеро аз вай ва ҳамсараш баён мекунад, ки мизони таваҷҷуҳ Ҳотам ва ҳатто ҳамсари ӯро ба таваккул нишон медиҳад:

## Поси хотир
Мақбараи Хоҷаи Ҳотам дар деҳаи Саричашмаи ноҳияи Файзобод воқеъ буда, дар асри XVI аз хишти пухта бунёд гардидааст. Ба шарафи 1100-солагии давлати Сомониён аз нав тармим гардид ва имрӯз ба зиёратгоҳи мӯътақидон табдил ёфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* ФАЙЗОБОД. Энсиклопедия. — , 2011. СИЭМТ, — 392 саҳ. — ISBN 978-99947-33-48-4

## Пайвандҳо
* 
* 

Гурӯҳ:Орифони мусалмон
Дара (деҳа, н. Нуробод)

**Дара** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Иззатулло Ҳалимови ноҳияи Нуробод. Аз Дара то маркази ҷамоат 15 км, то маркази ноҳия 10 км. Аҳолиаш 134 нафар (2017), тоҷикон.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Нуробод
Гурӯҳ:Ҷамоати Иззатулло Ҳалимов
Бедиҳо (деҳа, н. Нуробод)

**Бедихо** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Иззатулло Ҳалимови ноҳияи Нуробод. Аз Бедихо то маркази ҷамоат 15 км, то маркази ноҳия 37 км; роҳ автомобилгард. Аҳолиаш 397 нафар (2017), тоҷикон.

## Иқтисод
Мактаби таҳсилоти умумии асосӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: боғдорӣ ва сабзавоткорӣ. Заминҳо аз дарёи Бедиҳо  обёрӣ мешаванд. 

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Нуробод
Гурӯҳ:Ҷамоати Иззатулло Ҳалимов
Агар дӯст дорӣ… (филм, 1982)

«**Агар дӯст дорӣ…**» — мелодрамаи васеъформати коргардонҳо Анвар Тураев, Федор Глушенко, аз рӯи филмномаи Лоиқ Шералӣ.

## Достон
Сарнавишти қаҳрамони асосии филм хеле ба некӣ вуқуъ пайваст, вале як вохӯрии ногаҳонӣ рост баромада тамоми ҳаётро тағйир медиҳад.

## Дар нақшҳо
* Рустам Уразаев — *Собир*
*Селби Қурбонова — *Зебо*
*Тамара Яндиева — *Лола*
*Сайрам Исоева — *Малика*
* Бобо Аннанов — *Рузиев*

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Филмҳои ИҶШС
Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикфилм
Меҳробод (деҳа, н. Нуробод)

**Меҳробод** (то 1936 — **Помбачӣ****,** то 2021 **— Комсомолобод**) — деҳа дар ҷамоати деҳоти Меҳрободи ноҳияи Нуробод. Дар гузашта маркази ноҳия. Маркази ҷамоати ҳамном. Аз Меҳробод то маркази ноҳия 19 км. Аҳолиаш 5438 нафар (2017; 3082 дар соли 1979), тоҷикон. 

Дар соли 1939 аз 506 нафар аҳолии деҳа 170 нафар русҳо, 218 нафар тоҷикон, 34 нафар ӯзбакҳо буданд.  

Аз деҳа дарёчаи Обдара мегузарад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Нуробод
Гурӯҳ:Ҷамоати Комсомолобод
Кирмчола

thumb|Кирмчола
**Кирмчола** (), ), ё **нақби фазоӣ** — дар физика як пули миёнбури фарзӣ дар фазозамон аст.

Кирмчолаҳо сохтор ва буъди фазо ва замонро шикаста ва боиси эҷоди нақб ва ҳуфрае мешаванд, ки суръати як модда дар он аз суръати нур бештар хоҳад шуд. Ҳамчунин кирмчолаҳо буъд ва сохтори фазоро низ шикофта ва онро ҷамъ мекунанд, ки ин боиси кӯтоҳ шудани масофаи байни ду нуқта дар фазо мегардад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Гурӯҳ:Назарияи нисбият
Линза

**Адасӣ** ё **Линза** (, аз  — пурбин) — ҷисми шаффофе, ки аз ду тараф ба сатҳҳои
сферӣ маҳдуд шудаанд. Адасиҳо вобаста ба намуди зоҳирӣ ду намуд мешаванд:
Адасиҳои барҷаста ва Адасиҳои фурӯхамида.
Нуқтаи О — маркази оптикии адаса аст.
Тири асосии оптикии адаса хаттест, ки аз маркази сатҳҳои сферӣ мегузарад.

## Таърих

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* 

## Пайвандҳо

* Как изготавливаются линзы для фотоаппаратов и видеокамер. Discovery (видео)


Гурӯҳ:Фотография
Деҳоти Иззатулло Ҳалимов

**Иззатулло Ҳалимов** (собиқ *Яхак-Юст*) — ҷамоати деҳот дар ноҳияи Нурободи ноҳияҳои тобеи ҷумҳурии Тоҷикистон.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

*
Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Нуробод
Гузар аз кирмчола

**Гузар аз кирмчола бо Морган Фриман** (, гоҳо «**Даруни [[кирмчола]]**») — маҷмӯъаи телевизиюнии мустанади илмӣ-оммавӣ бо гӯяндагӣ ва иҷрои ҳунарпешаи амрикоӣ Морган Фриман.

## Фаслҳо

## Қисматҳо

### Фасли 1 (2010)

### Фасли 2 (2011)

### Фасли 3 (2012)

### Фасли 4 (2013)

### Фасли 5 (2014)

### Фасли 6 (2015)

### Фасли 7 (2016)

### Фасли 8 (2017)

## Эзоҳ
Ҳонс Зиммер

**Ҳонс Флориан Зиммер** (; тав. 12 сентябр 1957, Франкфурт, Олмон) — оҳангсози олмонӣ, ки бо мусиқиҳояш барои филмҳо ва бозиҳои компютерӣ маъруф аст.

Зиммер барандаи як ҷоизаи «Оскар», ду ҷоизаи «Глобуси тилоӣ», чаҳор ҷоизаи «Грэммӣ» аст.

Зиммер дар тӯли беш аз се даҳаи фаъолияти ҳунарӣ барои беш аз 150 филм мусиқии матн навиштааст. Аз осори ӯ метавон ба «Шершоҳ» (1994), «Шоҳзодаи Миср» (1998), «Гладиятор» (2000), «Охирин Самурай» (2003), маҷмуаи «Дуздони баҳри Кариб» (2007—2003), сегонаи «Бэтмен» (2012—2005), «Шерлок Ҳолмз» (2011—2009), «Талқин» (2010), «Шитоб» (2013) ва «Интерстеллар» (2014) «Дюнкрик» (2017) ишора кард.

Зиммер қабл аз муҳоҷират ба Иёлоти Муттаҳида даврони оғозини фаъолият худро дар Лондон сипарӣ кард ва аз дастёрони Станли Майерс буд. Ӯ масъулияти бахш мусиқии ширкати филмсозии «DreamWorks»-ро бар уҳда дошта ва худ низ муассиси ширкати «Маҳсулоти назорат аз роҳи дур» аст, ки бастакорони дигаре низ дар ин ширкат машғули фаъолияти синимоӣ ҳастанд.

## Зиндагинома
Ҳанс Зиммер дар шаҳри Франкфурт дар хонавода яҳудӣ ба дунё омадааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Сайти ғарирасмӣ
* Hans Zimmer at the SoundtrackINFO project
* Hans Zimmer Fan Site
* Hans Zimmer  at SoundtrackNet

Гурӯҳ:Ҳанс Зиммер
Деҳоти Хистеварз

**Хистеварз** (собиқ *Қистақӯз*) — ҷамоатии деҳот дар ноҳияи Бобоҷон Ғафурови вилояти Суғди Тоҷикистон.

## Таърихи таъсис
Ҷамоати деҳоти Хистеварз ҳамчун совети қишлоқи Қистакӯз соли 1929 ташкил шудааст. Масоҳати умумии ҷамоат 1060,7 га мебошад.

## Иқтисодиёт
Дар ҷамоат 2 адад корхонаҳои саноатӣ, 1 бахши алоҳаи «Тоҷиктелеком», 42 адад муассисаҳои хидматрасонӣ, 9 адад мактабҳои таҳсилоти умумӣ, 2 адад муассисаҳои томактабӣ, 2 адад китобхона, 1 адад беморхона, 2 адад бунгоҳҳои тиббӣ, 6 адад марказҳои тиббӣ, 1 адад варзишгоҳ мавҷуд мебошад.

## Мардум
Шумораи аҳолӣ ба таърихи 1 январи соли 2013 54418 нафар буда, аз он мардҳо-27050 нафар, занҳо-27362 нафар мебошанд. Дар ҷамоати деҳоти Хистеварз тоҷикон, ӯзбекон ва русҳо зиндагӣ менамоянд. Аксарияти аҳолиро тоҷикон ташкил медиҳанд.

## Деҳоти ҷамоат

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — : СИЭМТ, 2013. — 332 с.

*
Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Бобоҷон Ғафуров
Хистеварз

**Хистеварз** (то 2012 — *Қистақӯз*) — деҳа ва маркази ҷамоати деҳоти Хистеварзи ноҳияи Ғафуров. Аз Хистеварз то маркази ноҳия 10 км. Аҳолиаш 57 440 нафар (2017), тоҷикон, ӯзбекҳо ва русҳо. 
## Мардум

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ғафуров
Гурӯҳ:Ҷамоати Хистеварз
Соҳилоб

**Соҳилоб ** (то 2018 — *Сотсиализм*) — деҳа дар ҷамоати деҳоти Хистеварзи ноҳияи Ғафуров. Аз деҳа то маркази ҷамоат 10 маркази ноҳия 20 км. Аҳолиаш 356 нафар (2017), тоҷикон, ӯзбекҳо ва русҳо.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ғафуров
Гурӯҳ:Ҷамоати Хистеварз
Солиҷон Шарипов

**Солиҷон Шарипов** (*Шарипов Солиҷон Шокирович*; тав. 24 августи 1964, шаҳри Узканд, вилояти Ӯш, ҶШС Қирғизистон) — кайҳоннаварди тоҷик, Қаҳрамони Федератсияи Русия, Қаҳрамони Ҷумҳурии Қирғизистон.

## Зиндагинома

Солиҷон Шарипов 24 августи 1964 дар як хонаводаи тоҷик, дар шаҳри Узгени вилояти Ӯш, ҶШС Қирғизистон ба дунё омадааст. 

### Миллат
Дар бораи миллияти ин шахсияти шинохта то ҳанӯз баҳсҳо зиёданд. Бобояш дар шаҳри Ӯротеппа таваллуд шудаву ба ӯзбекдухтар хонадор мешавад ва баъдан ба шаҳри Узканд  вилояти Ӯш, ҶШС Қирғизистон мекӯчанд, дар ин минтақа миллатҳои гуногун зиндагӣ мекунан, вале дар шиносномаи ҳамаи онҳоро ӯзбек кардаанд, ва дар ин қатор падари ӯ Шокирҷон Шариповро низ ӯзбек навиштаанд. Солиҷон Шарипов то соли 1982 онҳо ҳамроҳ бо бобову падараш ба Уротеппаву Хуҷанд зуд меҳмон мешуданд.

Маҳз ба хотири тоҷик буданаш Солиҷон Шарипов дар қатори парчамҳои Қирғизистону Русия парчами Тоҷикистонро низ дар ҳайати шабакаи байналмиллалии кайҳонӣ бо худ бурд. Вақте аз осмон фуруд омад, президенти Қирғизистон ӯро пешвоз гирифту байрақи кишварашро қабул кард. Парчами Тоҷикистон бошад, то ҳанӯз дар хонааш ҳифз мешавад. Ва ӯ умед дорад, ки як рӯз онро ба осорхонаи кишвар супорад.

## Таҳсилот
Соли 1981 мактаби миёнаро хатм карда, ба Омӯзишгоҳи авиатсионии Оренбург рафт, аммо баъд аз донистани он, ки омӯзишгоҳ халабонҳои  ҳавопаймоҳои бомбаандоз омода мекунад, на халабонҳои қиркунанда, ба он дохил намешавад.

Соли 1982 ӯ ба Артиши Шӯравӣ даъват карда шуд ва дар ҳайати техникии полки авиатсионӣ дар қаламрави Приморский хидмат кард. Аз артиш ба Омӯзишгоҳи олии низомии авиатсионӣ ба номи дукарата Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ  С.И. Гритсевс дохил шуд. Баъди хатм дар соли 1987 дар ҳайати полки авиатсионии  716-уми НҲҲ ҳавзаи низомии Осиёи Марказӣ ҳамчун халабон-инструктор хидмат кард. Дар ҳавопаймоҳои навъҳои гуногун тақрибан 950 соат парвози умумӣ дорад.

## Нишону ҷоизаҳо
* Қаҳрамони Федератсияи Русия (Фармон аз 13 сентябри соли 2005).
* Медали «Барои химдат ва омӯхтани кайҳон» (12 апрели соли 2011) 
* Ордени «Ак шумкар» Қаҳрамони Ҷумҳурии Қирғизистон, (Фармон аз 3 феврали 1998).
* Ордени «Барои хидмати барҷаста», (Ордени «Буюк хизматлари учун») (Ӯзбекистон, Фармони Президенти Ҷумуҳрии Узбакистон аз 29 апрели 1999).
* Ордени «Амир Темур» (Ӯзбекистон).
* 2 Медали «Барои парвози кайҳон» (NASA, сарфарозшуда дар 1998, 2005).
* Медали «Барои хидмати барҷастаи ҷамъиятӣ» NASA, 2005
* Медали «Дӯстии Қирғизистону Русия» (Қирғизистон, 2011).

## Ҳамчунин нигаред
* Парчами Тоҷикистон дар кайҳон

## Пайвандҳо
* 

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ашхос аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Рӯйхат:Шахсиятҳои барҷаста
Забеҳулло Нуруллоев

**Забеҳулло Нуруллоев** (*Нуруллоев Забҳулло Хайруллоевич*; тав. 14 сентябри 1960, деҳаи Элок, ноҳияи Файзобод, ҶШС Тоҷикистон) — омӯзгор, номзади илмҳои иқтисодӣ (2004), дотсент. Мудири кулли ҶСП «Евразия».

## Зиндагинома
Забҳулло Нуруллоев 14 сентябри 1960 дар деҳаи Элоки ноҳияи Файзобод ба дунё омадааст. Баъд аз хатми мактаби миёнаи деҳа, факултети иқтисодии Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон дохил шуда соли 1982 онро бо ихтисоси «Баҳисобгирии муҳосибӣ ва таҳлили фаъолияти хоҷагидорӣ дар корхонаҳои кишоварзӣ» хатм намудааст.

## Фаъолияти корӣ
Солҳои 1982—1983 лаборанти калони кафедраи «Баҳисобгирии муҳосибӣ ва таҳлили фаъолияти хоҷагидорӣ дар корхонаҳои кишоварзӣ», 1983—1986 ассистенти кафедраи «Ташкили истеҳсолоти кишоварзӣ»-и Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон, 1986—1990 аспиранти Академияи кишоварзии ба номи К. А. Тимирязеви шаҳри Маскав, 1990—1994 ассистент, 1994—2004 муаллими калони кафедераи «Баҳисобгирии муҳосибӣ ва аудит»-и Донишгоҳои аграрии Тоҷикистон буд. Аз моҳи ноябри соли 2004 ба ҳайси дотсенти ҳамин кафедра фаъолият дорад.

## Фаъолияти илмӣ
Соли 2004 дар мавзӯи «Таъминоти сармоягузории рушди корхонаҳои пахта дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» рисолаи номзади илмро ҳимоя кардааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* ФАЙЗОБОД. Энсиклопедия. — , 2011. СИЭМТ, — 392 саҳ. — ISBN 978-99947-33-48-4

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Папирусҳои риёзӣ

thumb|Масъалаи 14-и папируси риёзии Маскав (V. Struve, 1930)|344x344px
**Папирусҳои риёзӣ** — ёдгориҳои илмии Мисри Қадим, ки ба асрҳои 21—18 то мелод мансубанд. Маъмултарини папирусҳои риёзӣ папируси Ринд (дар музеи Британия) ва папируси Москва (дар Музейи санъати тасвирии ба номи А. С. Пушкин) аст.

Папируси Ринд аз номи со­ҳиби он — мисршинос А. Ринд (Rhind) бори аввал аз тарафи ма­тематики немис А. Эйзенлор тадқиқ ва соли 1877 нашр шудааст. Папируси Ринд аз маҷмӯи ҳалҳои 84 масъалае, ки татбиқи амалӣ доштанд иборат аст; ин масъалаҳо ба иҷрои амалҳо бар касрҳо, муайян кардани масоҳати росткунҷа, секунҷа, трапетсия ва доира, ҳачми параллелепипед ва силиндр, ҳалли масъалаҳои ариф­метики ва ғайра доиранд. Вале дар он ягон қоидаи умумии ҳалли ин масъ­алаҳо дода нашудааст.

Папируси Москваро мисршиносон Б. А. Тураев (1917) ва В. В. Струве (1927) омӯхтаанд; соли 1930 ба забони немисӣ пурра нашр шуда­аст. Он усулҳои ҳалли 25 масъалаеро, ки ба масъалаҳои папируси Ринд монанданд, дарбар мегирад. Омӯзиши папирусҳои риёзӣ аз вазъи илми мате­матика дар Мисри Қадим маълумот медиҳад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Выгодский М. Я., Арифмети­ка и алгебра в древнем мире, 2 изд., , 1967.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Папирусҳо
Гурӯҳ:Риёзиёт дар Мисри Қадим
Папирус

**Папи́рус** (, ), ё **би́блиос** () — як навъ гиёҳ аст, ки дар давраҳои қадим аз он барои хатнависӣ мавод тайёр мекарданд. Дастхати дар ин материал навиштаро низ папирус гӯянд.

## Таърих
Папирус чун материали хатнависӣ дар Мисри Қадим тақрибан дар аввали ҳазораи 3 то мелод ихтироъ гардид ва миёнаҳои ҳазораи 1 то мелод ба дигар мамлакатҳои баҳри Миёназамин низ паҳн гашт. Барои тайёр намудани материали хатнависӣ шохаҳои папирусро тунук-тунук бурида, паҳлӯи ҳам ду қабат чида, ҳар ду қабатро сахт фишурда ба ҳам мечаспонданд ва мехушконданд. Чанд тахтаи онро нӯг ба нӯг часпонида, лӯла месохтанд. Ҳарчанд ки дар Миср дар садаи VIII коғаз бештар истифода мешуд, ин ҷо папирусро дар садаи IX мелод ҳам ба кор мебурданд.

Матнҳои папирусро папирусшиносон, мисршиносон, сомишиносон ва дигар меомӯзанд. Папирус муҳимтарин манбаест дар омӯзиши ҳаёти иқтисодӣ, маданӣ ва сиёсии Мисри Қадим ва олами атиқа. Аз Миср ба ғайр аз папируси Мисри Қадим ва қибтӣ матнҳои юнонию сомия асрҳои 6—5 то мелод низ ёфт шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Коростовцев М. А., Введе­ние в египетскую филологию, М.. 1963.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Папирусҳо
Муҳаррики абадӣ

thumb|Яке аз қадимтарин тарҳи муҳаррики доимӣ
**Муҳаррики абадӣ** () — мошини хаёлиест, ки баъди як маротиба ба кор даровардан бе истифодаи энергияи беруна муддати дароз (абадӣ) муттассил кор карда метавонад. Чунин муҳаррики абадӣ муҳаррики абадии навъи 1 номида мешавад. Муҳаррики абадӣ ба қонуни бақо ва бадалшавии энергия муолиф аст, аз ин рӯ, сохтани он ғайри имкон ме­бошад.

Мошини хаёлии даври амалкунанда, ки гармии ҷисмҳои иҳотакунанда (уқёнус, давое дигар манбаъҳои табиии гармӣ, ки амалан тамомнашавандаанд)-ро гирифта, онро пурра ба кор табдил дода тавонад, Муҳаррики абадии навъи 2 номида мешавад. Ва­ле сохтани муҳаррики абадии навъи 2 ҳам аслан имконнопазир мебошад. Кори вай зоҳиран ба қонуни бақои энергия зид набошад ҳам, вале ба қонуни дуюми термодинамика мухолиф аст. Механизмҳое, ки аз захираҳои энергияи табиӣ (энергияи Офтоб, энергияи яд­ро ва ғайра) дуру дароз кор карда метавонанд, бо ғояи муҳаррики абадӣ умумияте надоранд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Намунаи фарзии муҳаррики абадӣ
* Муҳаррики абдӣ. Патентҳо ва нишониҳо

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърихи илм
*