open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раҳматулло Сатторов

** Раҳматулло  Сатторов** —  биолог, доктори илмҳои кишоварзӣ (2017), профессои кафедраи ботаникаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2011) 
## Зиндагинома
Раҳматулло  Сатторов 08.01.1959 дар ноҳияи Исфара, вилояти Суғд таваллуд ёфтааст. Биолог, хатмкардаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (1984). Ихтисосаш биолог-ботаник. Пас аз хатми Донишгоҳ солҳои 1984 -1987 аз рӯи тақсимот дар мактаби миёнаи рақами №34-и ноҳияи Кубодиёни вилояти Қӯрғонтеппа ба сифати муаллими биология ва химия кор кардааст. Аз соли 1987 то 2001 дар Иттиҳодияи илми истеҳсолии «Тоҷикаэрокосмогеодезия» аз ходими хурди илмӣ то ходими калони илмӣ ва аз соли 2002 то 2003 ба сифати котиби илмии Маркази илмии «Тоҷиккоинот» кор кардааст. Аз моҳи августи соли 2003 ин ҷониб дар кафедраи ботаникаи Донишгоҳи Милли Тоҷикистон, дар вазифаи дотсент кор мекунад. Мудири кафедраи ботаника аз моҳи августи соли 2016. Соли 1995 рисолаи номзадиро дар мавзӯи «Растаниҳои қаторкӯҳи Қаротегин ва масъалаҳои тартиб додани харитаҳои наботот дар асосӣ аксҳои кайҳонӣ» дифо намудааст. Дорандаи нишони сарисинагии «Аълочии маорифи ҶТ» (2011). Муаллифи зиёда аз 72 мақолаҳои илмӣ, монография ва дастурҳои талимӣ мебошад, ки ба масъалаҳои геоботаника, набототшиносӣ ва флористика бахшида шудаанд.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Кишоварзишиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Галина Эргашева

**Галина Эргашева**  — биолог, номзади илмҳои биология (1995), дотсент (2007), доктори илмҳои биология (2013). «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2014) 
## Зиндагинома
Галина Эргашева 30.07.1967 дар шаҳри Душанбе таваллуд ёфтааст. Хатмкардаи факултети биологияи ДМТ (1989). Пас аз хатми Донишгоҳ солҳои 1990 то 1993 аспиранти Институти ботаникаи АИ ҶТтаҳсил намудааст. Аз моҳи августи соли 2002 ин ҷониб дар кафедраи ботаникаи Донишгоҳи Милли Тоҷикистон дар вазифаи дотсент кор мекунад. Соли 1995 рисолаи номзадиро дифоъ намудааст. Дорандаи нишони сарисинагии «Аълочии маорифи ҶТ». Муаллифи 50 мақолаҳои илмӣ, монография ва дастурҳои талимӣ мебошад, ки ба масъалаҳои набототшиносӣ, физиологияи ва морфологияи рустаниҳо бахшида шудаанд.

* Биоэкологические особенности древовидных лиан интродуцированных в Таджикистан (2011); 
* Древовидные лианы интродуцированные в Таджикистан (2011); 
* Первые этапы онтогенеза представителей рода Paқthenocissus Planch. (2011); 
* Приспособление листопадных и вечнозеленых лиан к условиям городской среды г. Душанбе (2012).
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Гурӯҳ:Занон - олимони асри XXI
Ортур Ҳорден

**Ортур Ҳорден** (; 12 октябри 1865, Манчестер, — 17 июни 1940, Борн-Энд, Бакингемшир) — зистшимидони иниглис. 

## Зиндагинома
Дар Донишгоҳи Викторияи Манчестер (1882-86) ва Донишгоҳи Эрлангени Олмон (1887-88) таҳсил кардааст. Мудири лабораторияи кимиё ва ташхиси оби Донишгоҳи Виктория (1897—1907), роҳбари шуъбаи биокимиёи Институтипешгирии бемориҳо (1907-30), профессор Донишгоҳи Лондон (1912) буд. Оид ба ҷӯшиши спирт таҳқиқот анҷом додааст. Соли 1929, ҳамроҳи Х. Эйлер-Ҳелпин, барои таҳқиқи ҷӯшиши спирт ва ферментҳое, ки дар раванди он ширкат меварзанд, сазовори мукофоти Нобел гардидааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Томас Ҳардӣ

**Тумос Ҳардӣ** *(Томас Ҳарди,*  ; 2 июни 1840, Бокхэмптони болоӣ, Дорсет — 11 январи 1928, Макс-Гейт назди Дорчестер) — бузургтарин нависанда ва шоири давраи охири викториёии Ингилистон.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* 
* Томас Харди в библиотеке Максима Мошкова
Гарди гул

**Гарди гул**, **гардак** — маҳсули микроспораи рустаниҳои тухмдор. Гард шакли ғаметофити наринаро дошта, дар микроспорангия (нигар Спорангий) аз микроспораҳо ташаккул меёбад.

Таркиби гарди гул аз сафеда, равған, витаминҳо, аминокислотаҳои озод, намакҳои минералӣ, пигменту ҳормонҳо иборат аст. Дар таркиби гади гул ҳамчунин моддаҳои фаъоли биологӣ, бахусус ферментҳо ва каротиноидҳо мавҷуданд, ки барои гардолудӣ аҳаммият доранд. Занбӯри асал аз гарди гул мум (перга) тайёр мекунад. Гарди гули рустаниҳое, ки тавассути ҳашарот гардолуд мешаванд, часпаку калон ва спородермааш хушрангу хушбӯй аст. Гарди гул чанд рӯз қобили гардолуд кардани гул аст (мас., гарди гули нилуфар 60-65 рӯз, ҷуворӣ 2 шаборӯз ва ғайра). Бинобар ин, усулҳои гуногуни нигоҳдории гард мавҷуданд, ки ҳангоми гардолудкунии сунъӣ истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Гулҳо
The Guardian

**«Гардиан»** ( — «Посбон») — рӯзномаи умумимиллии Ингилистон.

Соли 1821 дар шаҳри Манчестер таъсис дода шудааст. То соли 1959 бо номи «Манчестер гардиан» ба табъ мерасид. Аз соли 1961 дар шаҳрҳои Манчестер ва Лондон нашр мешавад. Г. яке аз рӯзномаҳои бонуфузи ин кишвар аст. Адади нашраш 420 ҳазор нусха (2014).

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Гардиши бор

**Гардиши бор** — нишондиҳандаи иқтисодии ҳаҷми боркашонӣ ба воситаи нақлиёти гуногун дар як муддати муайян. 

Ин нишондиҳанда бо тонна (т), километр (км) ва мил ҳисоб карда мешавад ва ба массаи борҳои кашонидашудаю масофаи тайкардашуда дар як давраи муайяни вақт баробар мебошад. Дар шароити муосир гардиши бори нақлиёти автомобилгард, нақлиёти обӣ, нақлиёти р. о., нақлиёти ҳавоӣ, хатҳои интиқоли лӯлагӣ ва нақлиёти дарёӣ вуҷуд доранд. Нишондиҳандаҳои гардиши бор дар раванди банақшагирӣ ва таҳияи омор барои муайян кардани ҳосилнокии меҳнат дар нақлиёт (ҳаҷми тонна/километр ба як воҳиди корӣ) истифода бурда мешаванд. Арзиши боркашониҳо низ аз рӯйи ҳисоби тонна/километр ҳисоб карда мешавад, зеро хароҷоти боркашонӣ ба дурии роҳ ва вазни бор вобаста мебошанд. Гардиши бори нақлиёти обӣ аз рӯйи нишондиҳандаи тонна/мил ҳисоб карда мешавад. Гардиши бор дар нақлиёти р. о. бо нишондиҳандаи км/тонна муайян карда мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Гогол Б. И. Экономика советской торговли. М., 1971;
* Большая советская энциклопедия. Т. 7. М., 1972.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иқтисод
Коллеҷи тиббии Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон дар ноҳияи Данғара

**Коллеҷи тиббии Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон** — муассисаҳои таълимии таҳсилоти миёнаи касбии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Муассисаи таълимӣ дар ноҳияи Данғара ҷойгир шудааст.

## Таърихи муассиса
Муассисаи давлатии таълимии Коллеҷи тиббии Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон дар ноҳияи Данғара дар асоси мактуби Вазорати тандурустии собиқ Иттиҳоди Шуравӣ аз 29.05.1990 №20-6 (121-18) 2, мактуби Вазорати маорифи ҶШС Тоҷикистон №6\31 аз 12.02.1990 ва фармони Вазорати нигоҳдории тандурустии ҶШС Тоҷикистон аз 24.04. 1990 №344 дар заминаи филиали Омӯзишгоҳи тиббии шаҳри Кӯлоб бо номи Омӯзишгоҳи тиббии ноҳияи Данғара таъсис дода шуд. Таълимгоҳ ҳамчун Омӯзишгоҳ ба муддати 24-сол фаъолият намудааст. Соли 2014 зимни ба амал омадани тағйирот дар сохтори Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 03.03.2014 №148 Омӯзишгоҳи тиббии ноҳияи Данғара ба Муассисаи давлатии таълимии Коллеҷи тиббии ноҳияи Данғара номгузорӣ карда шудааст. Муассисаи давлатии таълимии Коллеҷи тиббии ноҳияи Данғара дар асоси санадҳои меъёрию ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қарору Қонунҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, фармонҳои Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, фармонҳои Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият менамояд. 
Аз 2 майи соли 2019 муассиса бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи ба ихтиёри муассисаи давлатии таълимии “Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон” гузаронидани Муассисаи давлатии таълимии “Коллеҷи тиббии ноҳияи Данғара”  номгузорӣ гардид.

Барои  пешбурди фаъолияти Коллеҷи тиббии ДДТХ дар ноҳияи Данғара ҳуҷҷатҳои меъёрии ҳуқуқии зерин дар он тасдиқ шудааст:
-	“Шаҳодатнома” – дар бораи ба қайдгирии давлатӣ № 2210001521 аз 30.09.2019
-	“Шаҳодатнома” дар бораи гузаштани рақами мушаххаси андозсупоранда, № 22000791 аз 30.09.2019
-	“Рухсатнома” дар бораи таҳияи муҳри асосӣ ва муҳрҳои сохтории Коллеҷ аз 04.07.2019, №155
-	“Оиномаи КТДДТХ дар ноҳияи Данғара” бо қарори Шурои олимони ДДТХ аз 28.08.2019 №01/01
 
Коллеҷи тиббии Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон дар ноҳияи Данғара дар тобеъияти [Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон], [ Вазорати тандурусти ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон] ва зертобеъи  Донишгоҳи давлатии тиббии Хатлон] фаъолият мекунад
Раванди таълим дар муассиса тариқи низоми кредити амал мекунад. 
Қабули донишҷӯён ба тариқи тестӣ аз тарафи Маркази миллии тестии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мегузарад
## Ихтисосҳо
Коллеҷ мутахассисонро аз рӯи ихтисосҳои зерин тайёр мекунад:
Дар муассиса донишҷӯён аз руи як ихтиссос "Кори ҳамширагӣ" дар таҳсилоти рузона (баъди хатми синфи 11 3сол ва баъди хатми синфи 9 — 4 сол) ва шабона (баъди хатми синфи 11 — 3 солу 6 моҳ) таълим мегиранд.
## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии муассиса 
* Саҳифаи расмии муассиса дар шабакаи иҷтимоии инстаграм

Гурӯҳ:Маорифи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Муассисаҳои таҳсилоти миёнаи касбии Тоҷикистон
Гардиши меҳварии Замин

**Гардиши меҳварии Замин** — дар атрофи меҳвари худ чарх задани Замин.

Замин чун дигар сайёраҳои Манзумаи офтобӣ дар ҳаракат аст ва яке аз онҳо Гардиши меҳварии Замин мебошад. Замин дар атрофи меҳвари худ дар самти муқобили ақрабаки соат, аз самти ғарб ба самти шарқ чарх мезанад. Мувофиқи қонунҳои механика, агар Замин шакли куравии сахту якҷинса медошт ё аз қабатҳои куравии зичиҳояш баробар иборат мебуд, он гоҳ самт ва даври Гардиши меҳварии Замин дар фосилаҳои баробари вақт доиман боқӣ мемонд. Шакли куравӣ надоштани Замин, якҷинса набудани сохти дохилии он, таъсири Моҳ, Офтоб ва сайёраҳои дигар сабаби тағйир ёфтани суръати гардиши Замин мегарданд. Гардиши меҳварии Замин тақр. ба 23 соату 56 дақиқаву 4,091 сония (шабонарӯзи сайёравӣ) баробар аст. Бо мурури замон суръати кунҷии гардиши Замин ва вазъи меҳвари он тағйир меёбанд. Меҳвари чархзании Замин мавқеи худро дар фазо якҷо бо ҷисми Замин ва ҳамчунин нисбат ба Замин дигар мекунад, яъне ҳаракати қутбҳо бо даври аз 305 шабонарӯз бештар ба амал меояд. Суръати гардиши Замин доимӣ нест, он нисбат ба гардиши кураи Осмон гоҳ баланд, гоҳ паст ва дар маҷмӯъ суст мешавад. Давомнокии як гардиши Замин дар ҳар садсолаи ду ҳазор соли охир ба ҳисоби миёна 0,0023 с зиёд шудааст. Аз сабаби майли меҳвари Замин баландии Офтоб дар давоми сол нисбат ба уфуқ доиман тағйир ёфта, сабаби ивазшавии фаслҳои сол мегардад. Мас., дар арзҳои шимолӣ дар фасли тобистон, ҳангоми ба сӯйи Офтоб майл доштани қутби шимолӣ рӯзҳо дарозтар буда, Офтоб дар Осмон болотар ҷойгир мешавад ва ин боиси боло рафтани ҳарорати миёнаи ҳаво мегардад. Дар фасли зимистон ҳангоми ба тарафи муқобили Офтоб майл доштани қутби шимолӣ вазъ тағйир ёфта, ҳарорати миёнаи ҳаво паст мефарояд.

Бинобар барзиёд будани массаи экватории Замин, Моҳ ва Офтоб претсессияи меҳварӣ бо даврияти тақр. 26000 сол дар атрофи қутбҳои эклиптика ба вуҷуд меояд. Дар натиҷаи ин претсессияи моҳу офтобӣ нуқтаи эътидоли баҳорӣ ба самти равиши Офтоб бо суръати солонаи ~50" ҳаракат карда, сабаби тағйир ёфтани координатаҳои экватории ҷирмҳои осмонӣ мегардад. Ба ҳаракати претсессионии Замин лаппиши нутатсионӣ зам мешавад, ки дар натиҷаи тағйирёбии мавқеи ҷойгиршавии байниҳамдигарии Моҳ, Офтоб ва Замин ба вуҷуд омадааст. Ҳаракатҳои претсессионӣ ва нутатсионии меҳвари Замин боиси лаппиши қутби воқеии олам мегардад, ки он ба даври гиреҳҳои мадори ҳаракати Моҳ (~18,6 сол) баробар аст.

Гардиши меҳварии Замин ба бисёр ҳодисаҳои табиии сатҳи Замин таъсир мерасонад, мас., ба тамоюли ҷисми афтанда ба самти шарқ, хушкбодҳои тропикии ду нимкураи Замин, ки ба самти экватор (хатти истиво) мевазанд, вазиши шамолҳои шимолу шарқӣ ба самти шимол ва ҷанубу шарқӣ ба самти ҷануб, шуста шудани соҳили рости дарёҳо дар Нимкураи шимолӣ ва соҳили чап дар Нимкураи ҷанубии Замин, ба самти шарқ майл кардани сиклонҳои аз ҷануб ба шимол ҳаракаткунанда ва ғ.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Замин
Мунира Ҳакимова

**Мунира Нарзуллоевна Ҳакимова** — яке аз ровиён ва наттоқони хушсадо ва шинохтаи Ҷумҳурии Тоҷикистон. «Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон» (1998). Аълочии Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон.

## Зиндагинома
Мунира Ҳакимова фаъолияти кориашро ҳамчун техники сабти овози Киностудияи «Тоҷикфилм» (1975-1976), китобдори Хонаи афсарони гарнизони Душанбе (1976-1987), наттоқи Сардирексияи барномаҳои радиои Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (1988-2004). Сарпродюссери Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (2004-2008). Аз соли 2009 - директори Кохи Ҷомӣ буд. Ӯ раҳбарии идораи тиҷорат ва рекламаи Шабакаи аввали телевизиони Тоҷикистонр ва чанд вазифаҳи дигар кор кардааст..Мунира Ҳакимова дар баробари ровигӣ дар барномаҳои давлатӣ, инчунин, дар базму маъракаҳо иштирок карда, бо ҳунари баланду садои марғуладор онҳоро дар сатҳи баланд мегузаронд. Мунира Ҳакимова, наттоқи маъруфи телевизиони Тоҷикистон рӯзи 23 май соли 2020 дар синни 63-солагӣ даргузашт. Табибонаш гуфтаанд, ки ӯ гирифтори “илтиҳоби шуш” буд..   
## Эҷодиёт
Аз синни 6 солагӣ дар дубляжи филмҳои ҳунарию мустанад, аз ҷумла филмҳои «Насимӣ» (Озарбойҷон), «Субҳи ин ҷо сокит аст» (Мосфилм), «Афсонаҳои нави Шаҳрзод», «Бирав ва бубин», «Воқеа дар фурудгоҳ» ва ғ. (ҷамъ беш аз 200 филм) иштирок кардааст. Таҳиягар ва мурат. барномаҳои «Саодат», «Паёми рӯз», «Насими айём», «Рангинкамон», «Зулхамс», «Афкор», «Ҳаёти деҳот», барандаи барномаҳо аз ҳаёту фаъолияти овозхонон Одина Ҳошим, Ҷӯрабек Муродов, Давлатманди Хол, Нигина Рауфова, Абдуҷалил Ҳошимов ва ғ. Муаллифи очеркҳои тел. «Пайванд», «Банди ҳунар», «Файзи Баҳористон», «Сарвари гулдаст», «Устоди омӯзгорон», «Ҷавонмардӣ биомӯз» ва ғ.  
## Дар бораи Мунира Ҳакимова
Орзу Исоев, ровии барномаҳои фароғатӣ дар ҳошияи даргузашти Мунира мегӯяд, ки ӯро аввали моҳи март барои иштирок дар клипи “Фиребо”-и Нигина Амонқулова даъват карда буд. «Дар шаҳри Бохтар сафари корӣ дошт, аммо омад, иштирок кард! Рақсид! Шоду масрур буд. Он ҷо тасмим гирифтем, суҳбате анҷом бидиҳем. 23 март мусоҳибаи Мунира Ҳакимоваро дар барномаи “Ногуфтаҳо” сабт кардем, вале намедонистем, ки охирин суҳбатамон аст. Аз модараш ёдовар шуду шеъри ҷонсӯзе хонду гирист… Пеши модараш рафт!»- бо афсӯсу ҳасрат иброз медорад Орзу..

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ходимони телевизиони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешагони шоистаи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои Тоҷикистон 
Гурӯҳ:Феҳристи ҳунарпешагон 
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI
Бардискан

**Бардискан** ( ) — шаҳр ва маркази Шаҳристони Бардискан дар  Устони Хуросони Разавӣ, воқеъ дар Эрон аст. Мутобиқи барӯйхатгирии соли 2006, дар 5.960 оила 23,142 нафар аҳолӣ зиндагӣ мекарданд.

## Аксҳо

Aliabad Tower2012-04-01.jpg|Бурҷи Алиобод 
Firuzabad_tower_bardaskan.jpg|Бурҷи Фирӯзобод 
Bardaskan history.JPG|Seyed bagir sardoba 


## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони разавӣ
Халилобод

**Халилобод** () — шаҳрест дар устони Хуросони разавӣ, Эрон аст. Шумораи аҳолии ин шаҳр дар саршумории соли дар соли 2006, 8,409 нафар, дар 2324 оила буд.

## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони разавӣ
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Мирзо Устоев

**  Мирзо Устоев** — биологи тоҷик, доктори илмҳои биология, профессор. 
## Зиндагинома

## Осор
* Справочник по физиологии человека и животных. Душанбе «Сино», 2007, 104 с. (ҳаммуаллиф) 
* Справочник лабораторных и функциональных показателей здорового человека. Душанбе, 2008 26 с.(ҳаммуаллиф) 
* Биология (анатомия ва физиологияи одам). Душанбе «Маориф ва фарҳанг», 2013, 234 с.(ҳаммуаллиф) 
* «Физиологияи умуми ва варзиш» Душанбе, «Маориф ва фарҳанг» 2013 293с.(ҳаммуаллиф) 
* Лимбические и нейропептидные механизмы поведения Изд. «Ношир» Худжанд 2015, 157с.(ҳаммуаллиф) 
* Эколого-физиологические механизмы торпидности в сравнительном ряду позвоночных. Душанбе 2015, 199с.(ҳаммуаллиф) 
* Функциональное изменение частоты дыхательных движений в период сдачи экзаменов у студентов при кредитной форме обучения. Матер.респуб. науч.-теорет. конф. проф-препод. состава и сотруд. ТНУ, посвя. «25-летию государственная независимости РТ, Душанбе, 2016- С.141 (ҳаммуаллиф) 
* Изучение вегетативных показателей студентов в зависимости от формы обучения. Матер. V-го съезд физио. СНГ и V-го съезд биохим. Россия (Сочи- Дагомыс, Россия 4-8 октября 2016- С. 204 
* Изменение вегетативных показателей психоэмоционального стресса у студентов при традиционной форме обучения изменение вегетативных показателей психоэмоционального стресса у студентов при традиционной форме обучения. Мате. респуб. науч.-теорет. конф. проф-препод. состава и сотруд. ТНУ, посвя. «25-летию государственная независимости РТ, Душанбе, 2016- С.137 
* Роль лимбического мозга в поведении рептилий в зависимости от сезона года. Матер. V-го съезд физио. СНГ и V-го съезд биохим. Россия (Сочи- Дагомыс, Россия 4-8 октября 2016- С.150 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гардиши воситаҳои гардон

**Гардиши воситаҳои гардон** — гирдгардиши пурраи воситаҳои гардон аз лаҳзаи азхудкунӣ (хариди ашёи хом, мавод ва ғайра) то истеҳсол ва фурӯши маҳсулоти тайёр.

Гардиши воситаҳои гардон баробари ба ҳисоби корхона гузаштани маблағи даромад (фоида)-и бадастомада анҷом меёбад. Воситаҳои гардон ба худӣ ва қарзӣ ҷудо мешаванд. Воситаҳои худӣ воситаҳое мебошанд, ки доимо дар ихтиёри корхона қарор доранд ва аз ҳисоби захираҳои корхона ташкил дода мешаванд. Воситаҳои қарзӣ воситаҳое мебошанд, ки аз ҳисоби захираҳои берунӣ ташкил меёбанд (қарзҳои бонкӣ, уҳдадориҳои кредиторӣ ва дигар пассивҳои корхона). Давомнокии гардиши воситаҳои гардон аз рӯи формулаи Д = Б : М/Р ҳисоб карда мешавад, ки дар ин ҷо Д — давомнокии гардиш дар рӯзҳо; Б — бақияи воситаҳои гардон (ҳисоби миёна ё барои давраи муайян) ба ҳисоби пул; М — ҳаҷми молу маҳсулот; Р — шумораи рӯзҳои барои давраи муайян ҳисобшуда мебошад. Камшавии давомнокии як гардиш аз беҳтар шудани истифодаи воситаҳои гардон шаҳодат медиҳад. Шумораи гардишҳо барои давраи муайян, ё худ зариб (коэффитсиент)-и гардиши воситаҳои гардон аз рӯи формулаи КГ = М/Б ҳисоб карда мешавад, ки дар ин ҷо КГ — зариби гардиш; М — ҳаҷми молу маҳсулот; Б — бақияи воситаҳои гардон (ҳисоби миёна ё барои давраи муайян) ба ҳисоби пул аст. Зариби гардиш ҳар қадар зиёд бошад, воситаҳои гардон ҳамон қадар хубтар истифода бурда мешаванд. Дар мавриди суръат бахшидани гардиши воситаҳои гардон захираҳои моддӣ ва манбаъҳои ташкилнамоии онҳо аз гардиш озод мегарданд. Дар сурати сустшавии суръати гардиши воситаҳои гардон ба пайдо кардани воситаҳои иловагӣ эҳтиёҷ пайдо мешавад. Самаранокии истифодаи воситаҳои гардон ба як қатор омилҳо: вазъи умумии иқтисодӣ, хусусиятҳои қонунгузории андозситонӣ, шароити гирифтани қарзҳо ва меъёрҳои фоизи онҳо, иштирок дар барномаҳое, ки аз буҷет маблағгузорӣ мешаванд ва ғ. вобастагӣ дорад. Ин омилҳо новобаста ба манфиат ва фаъолияти корхона ба он таъсир расонида метавонанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иқтисод
Файзобод (Эрон)

**Файзобод** (   шаҳр ва пойтахти Шаҳристони Маҳ Валот, дар Устони Хуросони Разавӣ, воқеъ дар Эрон. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи он 14,721 нафар, дар 3,827 оила буд.

## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони разавӣ
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Калот (Эрон)

thumb|277x277px

**Калот** (  ; Ҳамчунин ба забони румӣ чун **Kalūt** маълуманд)   шаҳр ва пойтахти Шаҳристони Калот, дар   Устони Хуросони Разавӣ, воқеъ дар Эрон . Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 6529, дар 1,661 оила буд.  

## Сарчашмаҳо
*Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони разавӣ
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Ашхонеҳ

**Ашхонеҳ** (  **)**  — шаҳр ва пойтахти Шаҳристони Мона ва Самалқон, дар Устони Хуросони Шимолӣ, воқеъ дар Эрон. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 18,234 нафар, дар 4642 оила буд.  

## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони шимолӣ
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Раштхор

**Раштхор** ( ; ҳамчунин ба забони румӣ чун **Rashtkhvār,** **Roshtkhvār,** **Roshtehkhvār** ва **Roshtkhār;** инчунин бо номи **Rash Khar**, **Rashkhvān**, **Roshkhvār** ва **Rūshkār** маълум аст). — шаҳр ва маркази Шаҳристони Раштxор дар   Устони Хуросони Разавӣ, воқеъ дар 
Эрон аст. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 5,123 нафар, дар 1,278 оила будааст.  

## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони разавӣ
Гармеҳ

**Гармеҳ** (     Собиқ     - **Гармех** )  шаҳр ва пойтахти Шаҳристони Гармеҳ  дар  Устони Хуросони Шимолӣ воқеъ дар Эрон аст . Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи он 24,368 нафар, дар 6,332 оила буд.  

## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хуросони шимолӣ
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Зарринобод

**Зарринобод** (  ),  шаҳр  ва пойтахти Шаҳристони Эҷрӯд, Устони Занҷони Эрон аст. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 1 944 нафар  дар 512 оила буд.  

## Сарчашмаҳо
* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Занҷон
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Фирӯзобод (Луристон)

**Фирӯзобод**  (  **)**  шаҳри ва пойтахти  Шаҳристони Силсила, Устони Луристони, Эрон аст . Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 2 857 нафар, дар 614 оила буд.  

## Сарчашмаҳо
*Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Сароби Давреҳ

**Сароби Давреҳ** (  ҳамчунин ба забони румӣ чун **Sarāb-д Dowreh,** **Sarāb Dowrah,** **Sarāb Dowreh** ва **Sarāb-д Оё Rah;** низ **Sarāb Darreh** ва **Sarāb Doreh)** маълум аст   шаҳр  ва пойтахти Шаҳристони Давреҳ, Устони Луристони Эрон аст. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 1312 нафар, дар 326 оила буд.  

## Сарчашмаҳо
*Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Гардиши мол

**Гардиши мол** — раванди дар муомилот, хариду фурӯш ва гардиш қарор доштани мол.

Гардиши мол яке аз рукнҳои муҳимми муносибатҳои иқтисодии ҷомеа аст. Азбаски истеҳсолоти мол раванди муназзаму доимтакрорёбанда мебошад, ҳаракати мол бояд равишу мароми доимӣ дошта бошад. Дар ҳолати аз гардиш мондани мол дар истеҳсолот рахна пайдо шуда, зиддиятҳо тезутунд мегарданд, таъмини мардум бо мол душвор мешавад. Мол маҳсули кори барои мубодила таъйиншуда мебошад. Барои таъйиноти худро амалӣ намудан, мол бояд доимо дар гардиш бошад. Корхонаҳо, соҳибкорон ва шахсони алоҳида моли истеҳсолкардаро ба фурӯш мебароранд ва дар ҳолати ба талабот ҷавоб додан мол харидорӣ мешавад. Фоидаи корхонаву соҳибкорон танҳо дар натиҷаи ба фурӯш рафтани моли истеҳсолкарда ба даст оварда мешавад. Мақсади муҳимму ниҳоии истеҳсолкунандагони мол фурӯши воқеии он мебошад. Ба фурӯш нарафтани мол гардиши онро қатъ менамояд. Бинобар ин истеҳсолкунандагони мол бештар ба идома ёфтани Гардиши мол диққат медиҳанд. Бо ҳамин мақсад рекламаи мол, ташвиқу тарғиби он амалӣ мегардад. Пешрафти технология ва техника, ба миён омадани технологияи муосири коркарди маҳсулот барои зиёд кардани ҳаҷми истеҳсоли мол мусоидат менамоянд. Дар шароити иқтисоди бозорӣ ҳаҷми фурӯши мол ба сатҳи даромади аҳолӣ ва дараҷаи некӯаҳволии мардум вобаста мебошад. Дар сурати ба вуҷуд омадани зиддият байни раванди афзоиши ҳаҷми мол ва сатҳи даромади мардум фурӯши мол душвор мешавад. Суст ва қатъ гардидани раванди гардиши мол метавонад ба сар задани ҳолати буҳрони иқтисодӣ мусоидат намояд. Гардиши молро аз рӯйи нишондиҳандаи суръат ва афзоиши гардиш, ҳаҷми фурӯши мол муайян мекунанд.

## Нигаред низ
* Талабот ба мол
* Гарави мол дар гаравхона
## Эзоҳ

## Адабиёт
* Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономика. М., 2005;
* Исоматов Б. Асосҳои назарияи иқтисод. Д., 2006;
* Исоматов Б., Маҳбубаи Мадмурод. Назарияи иқтисод. Д., 2012.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иқтисод
Гардиши пул

**Гардиши пул** — ҳаракати пайвастаи воситаҳои пулӣ (нақдӣ ва ғайринақдӣ) ҳангоми хидматрасонӣ ба муомилоти мол.

Дар шароити иқтисоди бозорӣ пул яке аз воситаҳои зарурии ҳаёти иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Дар раванди фаъолияти иқтисодӣ ташкили муносибатҳои иқтисодӣ дар байни истеҳсолкунандагон ва истеъмолкунандагони молу хидматрасониҳоро бе истифодаи пул тасаввур кардан ғайриимкон аст. Аз ин рӯ, ҳамаи амалиёти хариду фурӯши мол ва хидматрасонӣ ба воситаи пул сурат мегиранд. Ҳисоббаробаркуниҳои пулӣ метавонанд нақдӣ ва ғайринақдӣ бошанд.

Зарурати ташкили самаранокии соҳаи савдо, кам кардани харҷи истеъмолкунандагон ҳангоми хариду фурӯши молу хидматрасониҳо, таъмини дастрасии босуръату босифати молу хидматрасонӣ аз харидору истеъмолкунандагон истифодаи воситаҳои пули нақдро талаб мекунад. Ҳуқуқи ба муомилот баровардани пулҳои нақд ба ихтиёри Бонки марказӣ (миллӣ) ҳамчун маркази ягонаи эмиссионии мамлакат вогузор мегардад. Бинобар ин Г. в. п. аз бонки марказӣ (миллӣ) оғоз меёбад. Воситаҳои пулии нақдӣ ба ивази пулҳои ғайринақдӣ аз хазинаи бонки марказӣ ба бонкҳои тиҷоратӣ дода мешаванд. Бонкҳои тиҷоратӣ воситаҳои пулиро ба миҷозон медиҳанд ва ҳамчунин дар асоси шартнома бонкҳои дигарро бо воситаҳои пулӣ таъмин менамоянд. Бонкҳои тиҷоратӣ бо мақсади таъмини хидматрасонии корхонаҳо, муассисаҳо ва аҳолӣ онҳоро бо воситаҳои пулӣ таъмин мекунанд ва бо ин мақсад дар хазинаҳои худ миқдори муайни воситаҳои пулиро нигоҳ медоранд. Корхонаҳо ва муассисаҳо воситаҳои пулии аз бонкҳо гирифтаашонро барои додани музди кор, нафақа, кумакпулӣ, хариди молу пардохти арзиши хидматрасониҳо ва дигар мақсадҳо истифода мебаранд. Аҳолӣ бар илова аз пулҳои аз корхонаҳо гирифта, инчунин аз бонкҳои тиҷоратӣ фоизи пасандоз, дивидент ва воситаҳои пулиеро, ки дар суратҳисобашон доранд, метавонанд истифода баранд. Як қисми воситаҳои пулии аҳолӣ барои хариди молу пардохти арзиши хидматрасониҳо, қисми дигари онҳо барои пардохти андозҳо, хонапулӣ, хидматрасониҳои коммуналӣ, адои қарз, хариди саҳмияҳо, пасандоз ва ғ. сарф мешаванд. Ҳамин тариқ, воситаҳои пулии дар ихтиёри аҳолӣ қарордошта боз ба хазинаҳои муассисаву корхона ва ташкилот, муассисаҳои тиҷоратӣ, хидматрасонӣ ва бонкӣ ворид мегарданд. Азбаски корхонаҳо ва муассисаҳо имкони нигоҳ доштани тамоми воситаҳои пулиро надоранд, қисми бештари онҳоро ба бонкҳои хидматрасонашон месупоранд. Бонкҳо дар навбати худ қисми зиёди воситаҳои пулиеро, ки дар ихтиёрашон доранд, ба ивази воситаҳои пули ғайринақдӣ ба бонки марказӣ месупоранд, зеро барои таъмини ҳисоббаробаркунӣ ба воситаҳои пулии ғайринақдӣ зарурат доранд. Ҳамин тариқ, Г. в. п. аз бонки марказӣ оғоз ёфта, дар он ба охир мерасад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Раҳимзода Ш. Муомилоти пулӣ ва қарз. Д., 2009.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иқтисод
Оббар

**Оббар** (  )    шаҳр ва пойтахти Шаҳристони Торум, Устони Занҷони Эрон аст. Дар барӯйхатгирии соли 2006, шумораи аҳолии он 4 918 нафар, дар 1,358 оила буд.  

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Занҷон
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Гардиши савдои хориҷӣ

**Гардиши савдои хориҷӣ** — маҷмӯи умумии содирот ва воридоти як кишвар ё гурӯҳи кишварҳо.

Гардиши савдои хориҷӣ дар давраи тақвимӣ (сол) бо нархҳои ҷорӣ ва ё нархҳои доимӣ ҳисоб карда мешавад. Мутобиқи муқаррароти СММ омори гардиши савдои ҷаҳонӣ ҳамчун маҷмӯи содирот ва воридоти тамоми кишварҳои ҷаҳон бо доллари ИМА ҳисоб карда мешавад. Гардиши савдои хориҷӣ-и Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2013-ум 5284,7 млн сомониро ташкил дод, ки нисбат ба соли қаблӣ 2,9 % зиёд буд. Дар панҷ соли охир (2008-12) Гардиши савдои хориҷӣ солона ба ҳисоби миёна 4342,8 млн доллари ИМА-ро ташкил дод. Дар соли 2012 Гардиши савдои хориҷӣ нисбат ба соли 2011 15,1 % афзоиш ёфт, нисбат ба соли 2008-ум 9,8 %, аз ҷумла афзоиши солонаи содирот 8,1 % ва воридот 17,9 %. Дар сохтори содирот ҳаҷми ашёи хом ва маҳсулот — филиззот, нахи пахта, неруи барқ ва меваю сабзавот бештар буд. Дар сохтори воридот ҳаҷми маҳсулоти саноати кимиё (гилхок), маҳсулоти соҳаи кишоварзӣ (гандум, орд, ярма ва ғайра), мошинолоту таҷҳизот ва воситаҳои нақлиёт зиёд буд. Дар Гардиши савдои хориҷӣ саҳми кишварҳои Иттиҳоди давлатҳои мустақил (ИДМ) 45 % ва кишварҳои дигар 55%-ро ташкил дод. Шарикони асосии тиҷоратии Ҷумҳурии Тоҷикистон Русия, Қазоқистон, Хитой, Туркия, Афғонистон, Эрон, ИМА, Туркманистон, Литва, Украина, Амороти Муттаҳидаи Араб, Қирғизистон, Покистон, БелоРусия, Латвия ва Швейсария ба ҳисоб мерафтанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Внешнеэкономическая деятельность Республики Таджикистан. Д., 2013.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иқтисод
Гардиши сармоя

**Гардиши сармоя** — муҳлати аз истифодаи маблағи сарфшаванда то ба дасти сармоядор баргаштани сармояи ибтидоӣ дар шакли пул.

Сармоя аз молу мулк, дороӣ, воситаҳои пулию молӣ иборат аст. Мафҳуми гардиши сармоя ҳаракати давомноку муттасили сармояро мефаҳмонад. Илми иқтисодшиносӣ ҳаракати сармояро ба ду намуд ҷудо мекунад: гирдгардиши сармоя ва гардиши сармоя.

Ҳаракати пай дар пай, аз як шакл ба шакли дигар табдил ёфтани сармоя гирдгардиши сармоя номида мешавад. Яъне, сармоя гардишро дар шакли пул оғоз карда, баъд ба шакли маҳсулоти истеҳсолшуда мегузарад ва аз он ба шакли молӣ табдил меёбад. гардиши сармоя-ро К. Маркс чунин тасвир кардааст: П — М< ··· И···М' — П1: Иқтисодчиён сармояро аз рӯйи суръати гардиш ба ду ҳисса ҷудо мекунанд: асосӣ ва гардон. Ҳиссаи аввали сармоя аз олоти кор, мошину таҷҳизот, бинои истеҳсолӣ ва ғ. иборат буда, дар рафти истеҳсолот арзишашонро тадриҷан ба моли истеҳсолшаванда мегузаронанд (мас., биноҳои истеҳсолӣ то 30-40 сол, дастгоҳҳо то 5-7 сол, таҷҳизот 6-8 сол хидмат мекунанд). Сармояи гардон танҳо дар давоми як раванди истеҳсолот ширкат намуда, арзишашро комилан ба моли нав мегузаронад (мас., ашёи хом, масолеҳи ёрирасон, сӯзишворӣ, ҷараёни барқ, музди кор ва ғайра). Ба ғайр аз сармояи асосӣ ва гардон боз сармояи доимӣ ва тағйирёбанда фарқ карда мешавад. Ин раванд аз ҷониби К. Маркс бо мақсади нишон додани сарчашмаи афзоиши сармоя пешниҳод шудааст. Бо ҳамин роҳ вай нишон додааст, ки сармояи доимӣ дар ташаккули арзиши изофа ҳиссагузор нест, зеро манбаи афзуншавии сармоя заҳмати коргар мебошад. Яъне, сармояи тағйирёбандае, ки барои харидани қувваи коргарӣ сарф мешавад, боиси тавлиди арзиши изофа мегардад. Дар хоҷагидорӣ суръати гардиши сармоя ҳар қадар баланд бошад, имкони ба даст овардани фоида ҳамон қадар бештар мегардад. Барои баҳо додан ба гардиши сармоя вақти гардишро ченаку андоза мекунанд. Муҳлати гардиши сармоя аз истифодаи маблағи сарфшуда оғоз шуда, то ба охир расидани ин ҳаракат ба дасти сармоядор баргаштани сармояи ибтидоӣ дар шакли пулро дар бар мегирад. Дар хоҷагидорӣ, одатан, сармояи масрафшаванда бештар барои харидани сармояи асосӣ ҷудо мегардад. Барои барқарорсозии сармояи асосӣ фонди истеҳлокӣ (амортизатсионӣ) ташкил карда мешавад. Андозаи онро аз рӯйи арзиши унсурҳои сармояи асосӣ ва муҳлати хидмати онҳо муайян мекунанд. Бо пешрафти тамаддун ва рушди илму техника ҳиссаи сармояи асосӣ меафзояд. Ҳиссаи сармояи асосӣ дар соҳаҳои гуногуни фаъолияти сармоя фарқ мекунад. Суръати гардиши сармоя низ гуногун аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Маркс К. Капитал. Т. 1, гл. 4, 18//Маркс К., Энгельс Ф. Соч. изд. 2-е. Т. 24;
* Ивашковский С. Н. Микроэкономика. М., 2001;
* Исоматов Б. Асосҳои назарияи иқтисод. Д., 2006;
* Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономика. М., 2006.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иқтисод
Тугмачагул

**Тугмачагул**, **мӯбофак**, **панирак** () — гиёҳест яксола ё бисёрсола аз оилаи тугмачагулҳо.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Тугмачагул эсосан чун алафи бегона дар назди бошишгоҳ, киштзору боғ, баъзан дар пахтазору ҷангал месабзад. Дар Тоҷикистон 8 намуди тугмачагул вомехӯрад: М. mauritiana (асосан дар ноҳияҳои шимолӣ ва ҷануби Тоҷикистон, баъзан дар Помири Ғарбӣ нумӯ меёбад.

## Корбурдҳо
Растании ороишӣ ва асаловар аст. Баргу гулаш хусусияти давоӣ дорад), М. sylvestris (дар ноҳияҳои ҷанубӣ, дар канори роҳҳо мерӯяд), М.nicacensis (дар ҳама ҷо месабзад; хӯроки хуби чорвосг). М. игсрфкшсф (ғайри Помир) дар ҳамаи заминҳои обии республика мерӯяд), М. neglecta (дар ҳама ҷо месабзад; хӯроки хуби чорвост.

## Корбурди пизишкӣ
Гиёҳи асаловар, доруист. Дар тибби халқӣ ҳангоми дарди гулӯ бо ҷӯшоби баргу решааш гулӯро мечайқонанд), М. pustella(асосан дар ноҳияҳои марказии республика дар маҷрои хушки дарёҳо, канори роҳҳо мерӯяд ва ҳамчун рустании рангуборӣ, равғану витаминдор истифода мешавад), М. parviflora (асосан дар шимол ва ҷануби республика вомехӯрад), М. раmirroalaica (танҳо дар Помири Ғарбӣ дар пайколу назди бошишгоҳҳо месабзад).

Баргу пояи навраси тугмачагул (М. sulvestris М. neglesta, М. mauritiana ва ғайра)-ро, ки сервbтамин (каротин ё провитамини А ва витамини С) аст, ба таом меандозанд. Гул ва барги тугмачагули бешагӣ (М. sulvestris, нигаред расм) луоби фаровон дошта, шарбаташро аз қадим чун дору ва гулашро барои ранг кардани пашм ба кор мебаранд. Аз баъзе тугмачагулҳо (М. melusa) нахи дурушт ҳосил мекунанд ва аз он арғамчин мебофанд. Аз тухмаш равған мегиранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Травянистые растения СССР, т. 2, Москва, 1971;
* Флора Таджикской ССР, т. 6, Л., 1981.
*
Раҷабали Ғаюбов

** Раҷабали Бобишоевич Ғаюбов ** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология.

## Зиндагинома

## Осор
* Роль зрительных и слуховых анализаторов в пространственных рефлексов у тушканчиков Северцова. Программа Республиканской научно-теоретической конференции профессорского преподавательского состава ТНУ, посвященной «700-летию Мир Сайида Али Хамадони», «Году самьи» и «Вода для жизни» 2005-2015 годы. — Душанбе,2015. — С.125-126. 
* Физиологическое изучение формирования условных пространственных рефлексов и роль некоторых анализаторов в его осуществлении у тушканчиков Северцова. Вестник ТНУ. №1/1(156). – Душанбе:Сино,2015.  — С.168-172 (ҳаммуаллиф) 
* Изучение пространственного анализа после разрушения гиппокампа и поясной извилины у тушканчиков Северцова Вестник ТНУ. №1/2(160) – Душанбе:Сино,2015. —  С.191-194 
* Роль стресса в регуляции функции гиппокампа у тушканчиков Северцова. Матер.респуб. науч.-теорет. конф. проф-препод. состава и сотруд. ТНУ, посвя. «25-летию государственная независимости РТ. —  Душанбе, 2016 - С.143 
* Роль амигдалы в формировании положительных и отрицательных условных рефлексов у тушканчиков Северцова. Вестн.Тадж.нац. донишгоҳа. – Естеств. науки. № 1/2 (196). – Душанбе:Сино,2016,  – С.210-215. ISSN 2413-452X. 
* Изменение функции полей СА1 и СА3 дорсального гиппокампа под действием звукогого стресса у тушканчиков Северцова. Вестн.Тадж.нац. донишгоҳа. – Естеств. науки.№1/1 (192). – Душанбе:Сино,2016,  – С.262-266. ISSN 2413-452X. 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Даврон Ахмедов

** Даврон Мирзоевич Ахмедов** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, профессор. 
## Зиндагинома

## Осор
* Влияние генотипа на качественные показатели шкур бычков черно-пестрой породы и её голштинизированных помесей //Вестник Таджикского национального университета (научный журнал) /Серия естественных наук. — Душанбе: Сино. 2014. №1/1(126). — С.158-161. (ҳаммуаллиф) 
* Динамика морфофизиологических показателей бычков таджикского типа чёрно-пестрой породы/ //Теоретический и научно-практический журнал «Кишоварз» (Земледелец). — Душанбе, 2014.№ 4(64). — С. 12-14. (ҳаммуаллиф) 
* Клинические и гематологические показатели черно-пестрого скота разных генотипов и яков в горных условиях Таджикистана/ //Известия Оренбургского государственного аграрного университета. — Оренбург,2015. № 1(51). — С.112-115.(ҳаммуаллиф) 
* Морфологические и биохимические показатели крови бычков разных генотипов/ // Известия Оренбургского государственного аграрного университета. — Оренбург, 2016. №4 (60). — С. 2019-221. 
* Особенности газообмена и теплопродукции у бычков разных генотипов в условиях долинной зоны Таджикистана/ Т //Известия Оренбургского государственного аграрного университета.  – Оренбург, 2016. №2(58). – С. 159-160. 
* Особенности роста и развития молодняка основных пород скота Таджикистана //Вестник мясного скотоводства. – Оренбург, 2016. №3(95). – С.138-144.(ҳаммуаллиф) 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Парвина Мусоева

** Парвина Ҷурахоновна Мусоева ** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, профессор. 
## Зиндагинома

## Осор
* Участие гиппокампа в условно-рефлекторной деятельности ящериц в различных физиологических состояниях /М.Б. Устоев, П.Дж. Мусоева // ISSN 2074-1847. Вестник Таджикский национальный университет. – Душанбе. «СИНО» – 2012. – №1/1(77). – С. 214-217. 
* Роль дорсальной коры переднего мозга в условно –рефлекторной деятельности и пространственном анализе ящериц (Ophisaurus Apodus L.) / П.Дж. Мусоева, М.Б. Устоев // журнал Кишоварз (Земледелец). –Душанбе. – 2012. – № 2 (54). – С. 33-34. 
* Роль медиодорсальной коры переднего мозга в осуществлении сложных форм поведения у ящериц / П.Дж. Мусоева, М.Б. Устоев // ISSN 2074 – 1847. Вестник Таджикского национального университета – Душанбе. «СИНО» – 2012. -№ 1\2 (81). – С. 178-182. 
* Влияние температуры окружающей среды на физиологические функции мозга животных / П.Дж. Мусоева, М.Б. Устоев // ISSN 22 -5408. Вестник педагогического университета – Душанбе. – 2013. – №5 (54). – С. 176-183. 
* Роль медиодорсальной коры переднего мозга в осуществлении сложных форм поведения у рептилий / П.Дж. Мусоева, М.Б. Устоев // ISSN 2074-1847. Вестник Таджикского национального университета. – Душанбе. «СИНО» – 2013. – № 1/2 (106). – С. 190-194. 
* Изучение функции общей (новой) коры и ее влияние на поведение ящериц. /М.Б. Устоев, П.Дж. Мусоева// ISSN 2074-1847. Вестник Таджикского национального университета. Душанбе. «СИНО» – 2015. – №1/1 (156). – С.149-153. 
* Функциональная характеристика медиодорсальной (новой) коры у черепахи. /М.Б. Устоев, П.Дж. Мусоева// ISSN 2074 – 1847. Вестник Таджикского национального университета. Душанбе. – «СИНО» – 2015. – С. 190 – 194. 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Муҳаммадҷон Шоев

**  Муҳаммадҷон Ҷумаевич Шоев** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, профессор. 
## Зиндагинома
Муҳаммадҷон Шоев пас аз хатми Донишгоҳи миллии Тоҷикистон  аз соли 1994 дар кафедра ҳамчун мутахассиси соҳаи ҷонваршиносӣ корро оғоз намудааст.
Пас аз хатми аспирантура соли 1999 аз фанни зоологияи бесутунмуҳрадорон дарс мегуяд. Аз соли 2000 то 2005 ва аз соли 2007 то соли 2012 дар вазифаҳои гуногуни хизматчии давлатӣ кору фаъолият намудааст. Дар шаҳри Ваҳдат роҳбари Дастгоҳи Раиси шаҳр ва дар Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, мушовири кумитаи аграрӣ, сипас муовини мудири шуъбаи назорат ва Муовини мудири шуъбаи қабули шаҳрвандони Дастгоҳи (Мн МОҶТ) фаъолият намуда, ҳамзамон дар факултет дар ҳаҷми 0,5 ҳиссаи кори фаъолият мекард. Аз соли 2006 то соли 2010 сардори лагери таҷрибаомӯзии саҳроии «Такоб»-ро ба уҳда дошт. Ў дар обод намудан ва шароити беҳтар намудани донишҷӯён дар пойгоҳи Такоб саҳми калон дорад. Зиёда аз 50 фишурдаи мақолаҳои илмӣ ва се китоби дарсӣ бо ҳаммуалифии устодон ва як монография ба нашр расонидааст. Устод Шоев М.Ҷ. моҳи декабри соли 2011 рисолаи номзадии хешро дар мавзуӣ: «Гамбускҳои осебрасони дарахту бутаҳои Ҷанубу-Шарқи Тоҷикистон» дифоъ намудааст. Дотсент Шоев М.Ҷ. аз моҳи марти соли 2014 то ҳол дар вазифаи мудири кафедра фаъолият намуда истодааст. 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гардпошак

**Гардпошак** — мошин ё дастгоҳ барои пошидани заҳрдоруҳои хока — офаткушҳо.

Бо гардпошӣ дарахту зироат аз касалӣ ва ҳашароти зараррасон муҳофизат шуда, ҳамчунин барги рустаниҳоро дар мавриди зарурат мерезонанд. Гардпошак тракторӣ ва дастӣ мешавад. Гардпошаки тракториро дар боғу токзор, киштзор ва бешазорҳо ба кор мебаранд. Гардпошаки сербари универсалии ОШХ-50 барои ба боғу токзор, буттазор, пахтазор, зироати хӯроки чорво, сабзавот ва дарахтони ҷангал пошидани дору пешбинӣ шудааст. Онро ба тракторҳои Т-25 А, Т-54 В, Т-40 АМ пайваст мекунанд. Аз бордон, редуктор, боддиҳак, мили гардпошӣ, рама ва ҳидросилиндр иборат аст. Паҳноии кораш — 50-80 м (дар як соат 5,6-6,4 км ҳаракат мекунад), маҳсулнокии насос — 160 л/дақиқа ва боддиҳак — 6000 м/соат, гунҷоиши бордон — 160 дм3. Хока аз бордон ба қутии омезиш гузашта, бо ҷараёни ҳавои боддиҳак ба берун пош мехӯрад. Бо чунин Гардпошак дар як соат ба 5 га боғ, 7 га токзор, 80 га киштзори зироат дору пошидан мумкин аст. Онро як нафар — тракторчӣ идора мекунад. Бо Гардпошаки дастӣ, ки нисбатан маъмул аст, ба қитъаҳои хурду душворгузар ва зери баргҳо дору мепошанд. Барои ин дӯлчаро бо доруи хока пур карда, сипас дастакро тоб медиҳанд. Дар натиҷа шнек ва боддиҳак ба ҳаракат медароянд. Дору аз сӯрохии поёнии дӯл ба боддиҳак дохил шуда, зери фишори баланди ҳаво аз лӯлаи резинӣ ба рустанӣ пош мехӯрад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Кленин Н. И., Сакун В. А. Сельскохозяйственные и мелиоративные машины. М., 1994;
* Карпенко А. Н., Халанский В. М. Сельскохозяйственные машины. М., 2004. 

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Кишоварзӣ
Гардуна

**Гардуна** ( <  < эронии бостон: √**vart-* “*гардидан*; *чархидан*”), **[[ароба]]** — нақлиёти қадимии ду ва чорчарха.

Сараввал барои кашондани борҳои вазнин ва одамон, баъдан ҳамчун олоти ҷангии зудрав истифода мешуд. Маълумоти нахустин дар бораи гардуна дар «Яштҳо»-и Авесто («Аредвисура Анаҳита Яшт») ҳангоми ситоиши фариштаи об ва ободонӣ Анаҳита омадааст, ки ӯ илоҳаи зебо буда, савори гардунаи зарини чаҳораспа, аз осмон обҳои дунёро назорат мекунад. Дар эътиқоди ниёгони мардуми тоҷик илоҳа Анаҳита дар тимсоли фариштаи рӯдхонаи Вахш ва Ому – Охшои гардунасавор таҷассум ёфтааст. Бар ин гуфтаҳо гардунаи тилоии илоҳа Охшо аз «Хазинаи Амударё» (асри 3–4 то м.), ки дар осорхонаи Британия маҳфуз аст, далолат мекунад. Гардунааи садаҳои нахустин аз рӯйи сохт ба ароба шабоҳат дошта, онро дар ҳазорсолаи 3 то м. қабилаҳои шумерӣ (сокинони ҷануби Ироқ) аз чӯби паҳн ё лавҳи тахтабандӣ дар болои тирҳои чор чарх месохтанд. Ин навъи гардунаҳоро харҳои ромшуда (гӯрхар) тавассути тасмаҳои чармини ба гардану бинӣ ва пешсинаашон баста, мекашонданд. Ин усули чандон мусоид набуд, зеро чорпоён нафасгир шуда, дар як соат то 12 – 15 км ҳаракат мекарданд. Дар ҳазорсолаи 2 то м. қавмҳои ориёӣ (порсҳо, бохтариҳо, сакоиҳо, модҳо, ҳиндуориёиҳо) дар кашондани гардуна аспҳоро истифода бурданд, ки минбаъд ин навъи гардуна ҳамчун воситаи зудҳаракати ҷангӣ дар аксари кишварҳои Шарқи Наздик (Бобул, Ошур, Урарту), Миср, Ҳинд ва Чини Қадим маъмул гардид. Гардунаҳои ҷангии аҳди қадим аввал дучарха буда, онро як асп мекашид, ки бозёфтҳои чарху боқимондаҳои гардунаҳо дар ҷануби Украина, ҳудудҳои Анатолия ва Синтош-Петровка (Қазоқистон) аз он гувоҳӣ медиҳанд. Гардунаҳои нахустини ақвоми ориёӣ барои шикор пешбинӣ шуда, чархҳои сахти чӯбин доштанд. Дар байни чӯби тирҳо ва қисми пеши гардунаҳо аз чарми бофта истифода мекарданд, ки вазни он ва муқовимати бодро коҳиш медод. Баландӣ, ҳаракати тез ва барои тирандозӣ мувофиқ будани гардуна онро ба нақлиёти ҷангӣ табдил дод. Бо истифодаи филиззот гардунаҳо такмил ёфта, тир, девораи ҳимоявӣ ва чархҳои он аз филизз сохта мешуданд. Ҳангоми ҷанг гардунаро гардунадор идора мекард ва дар ду паҳлуи он тирандозон ҷой мегирифтанд. 

Дар Юнон ва Руми Қадим гардунаро ба ғайр аз ҷангҳо дар набарди гладиаторҳо, тантанаҳои пирӯзӣ, пазироӣ ва гусели императорҳову ашрофони воломақом истифода мебурданд. 

Дар артиши савораи Ҳахоманишиён гардуна нақши муҳим дошта, бештар ҳангоми ҳамла ба сафи душман аз он истифода мекарданд. Дар замони давлатдории Ашкониён ва Сосониён гардунаҳо ҳамчун олати ҷангӣ аҳаммияти худро тадриҷан гум карданд ва минбаъ дар сафи артиши савора ба ҷойи гардуна аз асп истифода мебурданд. Дар аҳди Сосониён гардуна бештар дар маросимҳои мазҳабӣ истифода мегардид.
## Эзоҳ

## Адабиёт
* Раҳмонов Э. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Китоби 1. Лондон, 1999;
* Кова Фаррух. Персы. Армия великих царей. М., 2009.	

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Васоили нақлия
Абдуҷалил Собиров

** Абдуҷалил Маҷидович Собиров ** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, профессор. 
## Зиндагинома

## Осор
* Стратегия адаптивного поведения у животных. – Душанбе:Сино,2000. - 92с.(ҳаммуаллиф)
* Дерморфин и поведение.2 издание. (монография) – Душанбе:Сино,1997. - 187с.(ҳаммуаллиф)
* Справочник по физиологии человека и животных (учебно методическое пособие). – Душанбе:Сино,2007. - 104с.
* Физиологическая экологическая характеристика процессов высшей нервной деятельности и эстивацииу степной черепахи (Testudohorsfieldi) /Вестник Таджикского национального университета (научный журнал)/ №3 (59). – Душанбе:Сино,2010. – С.234-237.(ҳаммуаллиф)
* Изменение содержания белков и белковых фракций в крови крупного рогатого скота при повышенном содержании фтора. /Вестник Таджикского национального университета (научный журнал)/ №3 (59). – Душанбе:Сино,2010. – С.279-280.(ҳаммуаллиф)
* Принцип перемещении функций мозга в восходящем ряд позвоночных (Сравнительное изучение). /Вестник Таджикского национального университета (научный журнал)/ №3 (59). – Душанбе:Сино,2010. – С.89-98.(ҳаммуаллиф)
* Роль нейропептида вазопрессина в регуляции высщей нервной деятельности тушканчиков Северцова. /Матер. Научн.-теор. конф. профессор преп. состава и студентов, посвящ. году образования и технических знаний. – Душанбе,2010. – С.235-236.(ҳаммуаллиф)
* Роль гиппокампа в формирование стресс – синдрома. Проблемы физиология, адаптации и здоровья человека. /Матер. республиканской научно-теоретической конференции с международном участием. – Душанбе:Сино,2012. – С. 14-15.(ҳаммуаллиф)
* Справочник по физиологии человека и животных (учебно методическое пособие вторая издания). – Душанбе:Сино,2013. -104.с. (ҳаммуаллиф) 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гардҳорӣ Лаъли Фаррухободӣ

**Гардҳорӣ Лаъли Фаррухободӣ** () — дабир (муншӣ), фарҳангнигори форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Аз осораш — «Ганҷу-л-луғот» (1762), «Фарҳанги дастуру-с-сибён» бармеояд, ки ба тадриси ҷавонон машғул будааст. Асарҳои дигараш: «Ганҷу-л-луғот» (фарҳанги тафсирии форсӣ ба форсист дар тафсири вожаҳои мушкили «Гулистон»-и Саъдӣ), «Баҳори дониш»-и Канбу, «Искандарнома»-и Низомии Ганҷавӣ, китобҳо барои омӯзиши забон – «Иншои Юсуфӣ», «Ни­собу-с-сибён» ва ғайра. Нусхаи дастнависаш маҳфуз дар китобхонаи Осафияи Ҳай­дарободи Дакан (№ 510). Дар «Фар­ҳанги дастуру-с-сибён» вожаҳои китоби дарсӣ – «Нисобу-с-сибён» тафсир шудаанд. Ба Гардҳорӣ Лаъли Фаррухободӣ инчунин асаре бо номи «Нодиру-л-иншо» дар фанни номанигорӣ нис­бат до­да мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* دانشنامۀ ادب فارسی. ادب فارسی در شبه قاره (هند، پاکستان، بنگلادش). جلد چهارم، بخش سوم. تهران،۱۳۸٠ ش.ر

## Сарчашма
*
Гардҳор Дос

**Гардҳор Дос** (, тав. 1627) — и форсигӯи Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Дар Деҳлӣ зиндагӣ ва эҷод кардааст. Аз забони ҳиндӣ (санскрит) ба забони форсӣ достони «Рамаяна»-ро дар қолаби маснавӣ тарҷума карда, ба ҳукмрони давр — Ҷаҳонгир пешкаш кард. Гардҳор Дос дар тарҷумааш ба сужети «Рамаяна» баъзе лаҳзаҳоеро ворид кардааст, ки аз асли ҳиндии асар фарқ мекунанд. Мас., дар достони ҳиндӣ Сито — завҷаи Рама ба замин фурӯ меравад, дар асари Гардҳор Дос ӯ дар миҳаффа (тахти равон) ба осмон парвоз мекунад.

Дастнависҳои маснавии Гардҳор Дос дар китобхонаи Музейи Британия (шумораи Оr 1251), Музейи миллии Покистон (шумораи N. M. 1973—162) маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* دانشنامۀادبفارسی. ادبفارسیدرشبهقاره (هند،پاکستان،بنگلادش). جلدچهارم. بخشسوم. تهران،۱۳۸٠ش.ر

## Сарчашма
*