Рекс Стаут

**Рекс Тодҳантер Стаут** (; 1 декабри 1886 — 27 октябри 1975) — нависандаи амрикоӣ, муаллифи романҳои детективӣ, созандаи силсилаасарҳои детективӣ дар бораи Ниро Вулф.

## Зиндагинома
Рекс Стоут 1 декабри соли 1886 дар Ноблсвилл, Индиана дар оилаи квакерҳо таваллуд шудааст. Вай фарзанди шашум миёни 9 фарзанд дар оила буд. Дере нагузашта волидонаш Ҷон Уоллес Стаут ва Лусетта Элизабет Тодҳантер Стаут ба Канзас кӯчиданд.  Дар он ҷо Рекс хурдсол ба мактаб рафт. Вай дар синни 4-солагӣ ҳамчун кӯдаки вундеркинд ба воя расид, Стаут тамоми Инҷилро ду маротиба хонд, дар синни 13-солагӣ қаҳрамони имло ва арифметикаи давлатӣ шуд ва баъдтар барномаи беназири пасандозҳои бонкиро барои мактаббачагон таҳия кард, ки дар 400 шаҳри ИМА ҷорӣ карда шуд. Дар натиҷа, ин ақида ба Стаут 400 000 доллар овард.

Пас аз хатми мактаби миёна, Стаут ба Донишгоҳи Канзас дохил шуд, аммо дере нагузашта онро тарк кард ва ба флоти баҳрӣ дохил шуд. Вай дар киштии «Майфлауэр», ки ба президенти ИМА Теодор Рузвелт тааллуқ дошт, ба ҳайси кабина хизмат мекард.

Дар соли 1913 Стаут аввалин достони худро бо номи «Her Forbidden Knight», ки дар жанри детектив навишта шудааст, нашр кард. Соли 1914 Рекс Стаут достони «Under the Andes»-ро нашр кард, ки бо услуби адабиёти саргузашт навишта шудааст. Соли 1915 достони сеюми худ «A Prize for Princes»-ро ба табъ расонд, ки то андозае идомаи достони пешина гардид.  Пас аз ин, Стаут зиёда аз даҳ сол чизе нанавишт.

Дар соли 1916, Стаут бо Фэй Кеннедӣ издивоҷ кард ва соли 1933 аз ӯ ҷудо шуд. Худи ҳамон сол ӯ Пола Ҳоффманро ба зани гирифт. Дар ин издивоҷ ӯ соҳиби ду духтар шуд. Дар ин муддат Стаут ба ҳайси саис, роҳбалади пуэбло дар Санта-Фе, фурӯшанда дар мағозаи китоб, мудири меҳмонхона ва фурӯшандаи сигор дар Кливленд кор кардааст.

Дар соли 1927, Стаут ба Париж кӯчид ва дар он ҷо дубора ба адабиёт рӯ овард.

Соли 1929 вай достони равоншиносии «Мисли худо»-ро навишт. Пас аз он ӯ боз се достони равоншиносӣ навишт. Адабиётшиносон дар бораи эҷодиёти у суханҳои нек мегуфтанд, аммо достонҳо дар байни хонандагон муваффақият пайдо накарданд. Дар аввали солҳои 1930-ум, Стаут ба Иёлоти Муттаҳида баргашт. Дар бораи фаъолияти адабии худ чунин гуфтааст:

*"Достонҳо хуб пазируфта шуданд, аммо ман дарҳол ду чизро фаҳмидам: ман ихтироъкори хуб ҳастам, аммо ҳеҷ гоҳ нависандаи бузург намешавам."*

Бо вуҷуди ин, дар соли 1934 ӯ достони Фер-Де-Лансро нашр кард, ки дар он детективи хусусӣ Ниро Вулф ва ёвари ӯ Арчӣ Гудвин (аз номи ӯ нақл карда мешавад) бори аввал пайдо шуданд. Достон ба Стаут шӯҳрати калон овард. Вай дар оянда дар бораи Ниро Вулф ва Арчӣ Гудвин 32 достон ва 40 ҳикоя навиштааст.

Соли 1935 Стаут достони дуюми худро дар бораи Вулф ва Гудвин «The League of Frightened Men»-ро навишт.

### Фаъолиятҳои иҷтимоӣ
Дар соли 1925 ӯ ба Шӯрои миллии сензураи Иттиҳоди озодиҳои шаҳрвандии Амрико шомил шуд. Вай дар соли 1926 дар кушода шудани рӯзномаи адабии марксистӣ "The New Masses" иштирок дошт, вале вақте ки самти коммунистии он аён гардид, худро аз он дур кард. Аз соли 1926 то соли 1928 вай аввалин президенти нашриёти «Vanguard Press» буд, ки адабиёти бадеӣ, сиёсӣ ва илмиро аз ҷониби муаллифони умдатан чапгароён нашр мекард.

Дар соли 1942 вай мавқеи сиёсии худро ҳамчун «либерали чап, тарафдори ҳаракати коргарӣ, муомилоти нав ва Рузвелт» тавсиф кард.  Дар маъракаи чорумин интихоботи президентӣ Франклин Рузвелт ширкат дошт. Соли 1943 вай президенти Гилдияи муаллифон интихоб шуд. Дар солҳои Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ ӯ дар барномаи "Гуфтор дар бораи озодӣ" дар таблиғоти радиоии зидди фашистӣ фаъол буда, дар радиои CBS 62 қисмати силсилаи «Силоҳи махфии мо» ("Our Secret Weapon")-ро таҳия кардааст. Вай раиси Ассотсиатсияи детективӣ ва баъд ба як қатор ташкилотҳои ҷамъиятӣ — «Дустони демократия» ва «Иттифоқи пешгирӣ кардани Ҷанги севуми ҷаҳон» (охирин то бечунучаро таслим шудани Германияи фашистӣ ҷангро тарафдорӣ мекард) интихоб шуд.

Дар баробари ин аз навиштан даст накашид.  Илова ба китобҳо дар бораи Вулф ва Гудвин, Стаут якчанд достон ва ҳикояҳо дар бораи қаҳрамонони хурд дар ин силсилафилм навиштааст - Инспектор Крамер, Текумсе Фокс ва дигарон.

Дар соли 1958, Стаут ба ҷои Маргарет Миллар ба ҳайси раиси Ассотсиатсияи нависандагони детективиии Иёлоти Муттаҳида гузашт ва соли оянда вазифаи худро ба Раймонд Чандлер аз даст дод.

Пас аз ҷанг, ӯ ҷонибдори таҳкими СММ ва зидди истифодаи силоҳи ҳастаӣ буд. БФТ бо роҳбарии Ҷ. Эдгар Гувер ӯро, махсусан дар давраи Маккартизм, ки Стаут дар сари Лигаи Муаллифони Амрико мухолифат мекард, фаъолона назорат мекард, вале баъдан - сеяки парвандаи кушодаи БФТ ба муқобили нависанда маводҳо дар бораи китоби зиддимаккартии Стаут соли 1965 «Занги дар» иборат буд. Нафрат ба коммунизм Стаутро водор кард, ки як қатор асарҳои зиддикоммунистӣ нависад ва ҳатто ҷанги Ветнамро дастгирӣ кунад.

Дар соли 1975, Стаут романи охирини худро бо номи "Муомилоти оилавӣ" нашр кард, ки дар он Ниро Вулф ва Арчӣ Гудвин нақш доранд. Стаут 27 октябри соли 1975 вафот кард.

## Саҳм дар адабиёти ҷаҳонӣ
Китобҳои Рекс Стаут ба 35 забон тарҷума шудаанд ва дар саросари ҷаҳон 70 000 000 нусха фурӯхта шудаанд.Романҳои детективии Стаут ахлоқи ҷомеаи Амрикоро аз солҳои 1930 то солҳои 1970-ум ба таври равшан инъикос намуда, ба масъалаҳои иҷтимоӣ, ба монанди инҳо дахл мекунанд: табъизи нажодӣ ("Ҳуқуқи мурдан", 1964) ва дахолати куллии Бюрои федералии тафтишот ба ҳаёти мардуми оддӣ ("Занги дар", 1965), худи у солҳои зиёд аз ин мушкилот азоб кашидааст. Силсилароманҳо дар бораи Ниро Вулф яке аз қуллаҳои адабиёти детективии ҷаҳонӣ мебошад.  Дар онҳо муаллиф ҷаҳонбинии худ, биниши дунёро дар асоси принсипҳои гуманистӣ инъикос кардааст.  Достони «Some Buried Caesar» (1938) аз рӯи Ассотсиатсияи тоҷирони адабиёти детективӣ ба рӯйхати «100 беҳтарин достонҳои детективии асри 20» шомил карда шуд. Ҳисси нозуки юмор, ки ба муколамаҳои ӯ хос аст, дар саросари ҷаҳон миллионҳо мухлисонро ба даст овардааст. Достонҳои Рекс Стаут дар дили хонандагони ӯ хоҳиши таъми хуби ғизо ва либосро бедор мекунанд.
## Тафовутҳо миёни Стаут ва Вулф
Насаби «Stout» аз забони англисӣ ҳамчун "ғафс", "фарбеҳ" тарҷума шудааст. Қаҳрамони Ниро Вулф хеле фарбеҳ аст. Рекс Стаут ба парвариши қулфинайро дӯст медошт ва борҳо ғолиби озмунҳои гуногун буд – Ниро Вулф гулпарварӣ мекунад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Нависандагони асри XX
Гурӯҳ:Нависандагони ИМА