Тифи шикам

**Махмало** ё **Тифи шикам** () — як бемории шадиди сироятии антропонозӣ мебошад, ки бо роҳи фекалӣ-оралӣ гузашта, аз ҷониби бактерияи *[[Salmonella typhi]]* ба вуҷуд меояд. Ин беморӣ бо табларзаи давомдор, заҳролудшавии умумии бадан (интоксикатсия), пайдоиши доғҳои гулобӣ дар пӯст, васеъшавии ҷигару сипурз ва осеб дидани дастгоҳи лимфавии рӯдаи борик тавсиф меёбад.

## Аломатҳо ва нишонаҳо
Махмало одатан дар се марҳила, ки ҳар кадоми онҳо тақрибан як ҳафта давом мекунад, инкишоф меёбад:

* Ҳафтаи аввал: Ҳарорати бадан оҳиста баланд шуда, бо дарди сар, сулфа ва заифӣ ҳамроҳӣ мекунад. Бемор иштиҳоро гум мекунад.
* Ҳафтаи дуюм:Таб ба ҳадди аксар (39-40,5 °C) мерасад. Бемор хеле беҳол шуда, дар пӯсти шикам ва қафаси сина доғҳои хурди гулобӣ (розеолаҳо) пайдо мешаванд. Шикам дам карда, ҷигару сипурз калон мешаванд.
* Ҳафтаи сеюм: Ин марҳилаи хатарноктарин аст. Имкони пайдоиши оризаҳои вазнин, аз қабили хунравии рӯда ё сӯрох шудани девори рӯда (перфоратсия) мавҷуд аст.

## Сабабҳо ва гузариши беморӣ
Ангезандаи беморӣ бактерияи *Salmonella typhi* мебошад. Ягона манбаи сироят инсони бемор ё интиқолдиҳандаи бактерия мебошад. Бактерияҳо тавассути наҷосат ва пешоб ба муҳити беруна хориҷ мешаванд.

**Роҳҳои сироятёбӣ:**

**Обӣ:** Истифодаи оби ифлос ё оббозӣ дар обанборҳои олуда.

**Ғизоӣ**: Истеъмоли маҳсулоти ғизоии олуда (масалан, шир, гӯшт, сабзавот), ки бо дастони ифлос омода шудаанд.
Маишӣ-тамосӣ: Тавассути дастҳои ифлос ва ашёҳои рӯзгор.

## Ташхис
Барои ташхиси дақиқи махмало усулҳои зерин истифода мешаванд:

* Кишти хун (Гемокультура): Дар ҳафтаи аввали беморӣ самараноктарин усул аст.
* Кишти наҷосат ва пешоб: Аз ҳафтаи дуюм ё сеюм истифода мешавад.
* Аксуламали Видал: Санҷиши серологӣ барои муайян кардани антителаҳо дар хуни бемор.

## Пешгирӣ ва табобат
Табобати махмало ҳатман дар беморхонаи сироятӣ таҳти назорати табибон сурат мегирад.

* Табобат: Антибиотикҳо (ба монанди сипрофлоксатсин ё азитромицин) асоси табобатро ташкил медиҳанд. Ҳамчунин риояи парҳези махсус ва истифодаи моеъоти зиёд муҳим аст.
* Пешгирӣ: Риояи гигиенаи шахсӣ (шустани дастҳо бо собун).
* Истифодаи оби ҷӯшонидашуда ё бастабандишуда.
* Ваксинация (махсусан барои шахсоне, ки ба минтақаҳои хавфнок сафар мекунанд).
* Назорати сифати маҳсулоти ғизоӣ ва об.

## Оризаҳо
Агар махмало сари вақт табобат карда нашавад, он метавонад ба марг оварда расонад. Оризаҳои асосӣ иборатанд аз:

* Хунравии рӯда.
* Перфоратсияи (сӯрохшавии) рӯда, ки боиси перитонит мегардад.
* Илтиҳоби шуш (пневмония).
* Илтиҳоби майна (энцефалит).

*

## Таърих

### Тавсифҳои аввалин
Эҳтимол дорад, ки «Вабои Афина», ки дар ҷараёни Ҷанги Пелопоннес рух дода буд, дар асл хуруҷи бемории махмало (тифи шикам) бошад. Дар вақти ҷанг, сокинони Афина барои наҷот ёфтан аз ҳуҷуми спартагиҳо ба дохили шаҳри бо деворҳо иҳоташуда паноҳ бурданд. Ин ҷамъшавии оммавии одамон дар як фазои маҳдуд боиси аз кор мондани низоми таъминоти об ва инфрасохтори партовҳо гардид. Ин вазъият эҳтимолан ба шароити ғайрибеҳдоштӣ оварда расонд, зеро дастрасӣ ба оби тоза душвор ва хориҷ кардани партовҳо аз деворҳои шаҳр ғайриимкон шуд.

Соли 2006, ҳангоми омӯзиши боқимондаҳои як қабристони дастаҷамъӣ дар Афина (тақрибан соли 430 то милод), порчаҳои КДН (ДНК)-и монанд ба бактерияи муосири *[[Salmonella typhi]]* кашф карда шуданд. Дар айни замон, осори ангезандаҳои дигар бемориҳо, аз қабили Вабо (*Yersinia pestis*), Тифи доғдор (*Rickettsia prowazekii*), Сил ва Нағзак, пайдо нашуданд.

### Муайянсозӣ ва исботи роҳи гузариш
Пизишкони фаронсавӣ Пйер Бретонно ва Пйер Шарл Александр Луи ҳамчун аввалин олимоне эътироф мешаванд, ки махмалоро ҳамчун як бемории мустақил ва ҷудо аз тифи доғдор тавсиф кардаанд. Ҳарду пизишк ҷасади афродеро, ки дар Париж аз табларза фавтида буданд, ташреҳ (автопсия) карда, нишон доданд, ки бисёре аз онҳо дар Пляшкаҳои Пейер (гиреҳҳои лимфавии рӯда) захмҳо доштанд, ки бо аломатҳои хоси беморӣ пеш аз марг мувофиқат мекарданд.

Пизишкони бритониёӣ дар аввал ба ин фарқият шубҳа доштанд, зеро дар Бритониё ҳарду намуди тиф паҳн шуда буд, вале дар Фаронса танҳо махмало мавҷуд буд. Пйер Шарл Александр Луи бо истифода аз таҳлилҳои оморӣ исбот кард, ки махмало сирояткунанда аст ва шахсоне, ки як бор ин бемориро аз сар гузаронидаанд, минбаъд ҳифз мешаванд (масуният пайдо мекунанд). Баъдтар, Вилям Ҷеннер бо омӯзиши 66 ҷасади фавтидагон собит кард, ки аломатҳои дарди сар, исҳол, доғҳои пӯст ва дарди шикам танҳо дар он бемороне дида мешаванд, ки дар рӯдаҳояшон захмҳои хос мавҷуданд. Ин мушоҳидаҳо алоқамандии бемориро бо дастгоҳи ҳозима тасдиқ намуда, аввалин ишора ба роҳи гузариши он гардиданд.

Дар соли 1847, Вилям Бадд ҳангоми эпидемияи махмало дар Клифтон муайян кард, ки ҳамаи 13 нафаре, ки бемор шудаанд, аз як чоҳ об мехӯрданд. Ин мушоҳида ду сол пеш аз он ки Ҷон Сноу назарияи худро дар бораи интиқоли вабо тавассути оби олуда нашр кунад, сурат гирифт. Бадд баъдтар таъминоти оби тозаро дар Бристол ба роҳ монда, ҳуҷҷатҳои зиёдеро дар бораи тавассути об паҳн шудани махмало ҷамъоварӣ намуд.

### Ангезанда
Олими лаҳистонӣ Тадеуш Брович соли 1874 дар узвҳо ва наҷосати қурбониёни махмало як батсилаи (бактерияи) кӯтоҳро тавсиф кард. Ӯ тавонист ин бактерияро ҷудо кунад ва парвариш диҳад, аммо нақши онро дар пайдоиши беморӣ пурра исбот накард.

Дар моҳи апрели соли 1880, Эдвин Клебс бактерияҳои ришташаклро дар пляшкаҳои Пейери қурбониёни махмало тавсиф намуд. Ниҳоят, дар ҳамон сол, Карл Йозеф Эберт батсилаеро тавсиф кард, ки сабабгори асосии махмало меҳисобид. Эберт ин бактерияро аз ҷасади 18 нафар аз 40 қурбонии махмало ҷудо кард ва онро дар ҷасади афроде, ки аз бемориҳои дигар фавтида буданд, пайдо накард. Соли 1884 Георг Гаффки бозёфтҳои Эбертро тасдиқ карда, тавонист бактерияро дар муҳити сунъӣ (заминаи ғизоӣ) парвариш диҳад. Ин организмро муддати дароз «батсилаи Эберт» ё «Eberthella Typhi» меномиданд, вале имрӯз номи илмии он *[[Salmonella enterica]]* serovar Typhi мебошад.

### Хлорноккунии об
Дар нимаи аввали асри XX дар аксари кишварҳои пешрафта сатҳи гирифторӣ ба махмало ба шарофати ваксинация ва беҳтар шудани санитарияи ҷамъиятӣ коҳиш ёфт.

* **1893: Кӯшишҳои аввалини хлорноккунии об дар Гамбурги Олмон.**
* **1897: Мейдстони Англия аввалин шаҳре шуд, ки тамоми захираи оби он хлорнок карда шуд.**
* **1905: Пас аз хуруҷи беморӣ дар шаҳри Линколни Англия, хлорноккунии доимии об ҷорӣ гардид.**
* **1908: Дар ИМА бори аввал дар шаҳри Ҷерси-Сити низоми доимии безараргардонии оби ошомиданӣ сохта шуд.**

Барои гурӯҳҳои ҳарбии дар ҳоли ҳаракат дар соли 1915 «халтаи Листер» (Lyster bag) ихтироъ карда шуд. Ин халтаи махсус бо крани обӣ буд, ки онро ба дарахт ё сутун овезон мекарданд ва ба дарунаш ҳабҳои хлор мепартофтанд, то об безарар гардад. Ин ихтироъ барои зинда мондани сарбозони амрикоӣ, масалан дар ҷанги Ветнам, аҳамияти ҳаётӣ дошт.

### Гузариши мустақим ва интиқолдиҳандагон

Дар таърих ҳолатҳои зиёди аз ҷониби ширфурӯшон паҳн шудани махмало ба қайд гирифта шудаанд. Гарчанде ки худи шир ангезандаи махмало нест, ширфурӯшон барои зиёд кардани ҳаҷми шир ба он оби олуда ҳамроҳ мекарданд ё шишаҳои ширро бо оби ифлос мешустанд. Яке аз ҳолатҳои машҳур соли 1899 дар Бостон рух дод, ки дар он 24 ҳолати беморӣ ба як ширфурӯш вобаста буд.

Машҳуртарин интиқолдиҳандаи махмало дар таърих Мэри Маллон мебошад, ки бо номи «Мэрии Махмало» (Typhoid Mary) шинохта шудааст. То замони ӯ мафҳуми «интиқолдиҳандаи беаломат» (асимптоматикӣ) танҳо як фарзия буд. Мэри Маллон аввалин намунаи исботшудаи инсон гардид, ки худаш бемор набуд, вале бактерияро ба дигарон мегузаронд. Ӯ ҳамчун ошпази шахсӣ дар оилаҳои сарватманди Ню-Йорк кор мекард. Соли 1906 муҳандис Ҷорҷ Сопер пас аз таҳқиқи хуруҷи беморӣ дар як оилаи сарватманд муайян кард, ки манбаи сироят ошпази онҳо — Мэри мебошад. Сопер ӯро таъқиб карда, намунаҳои лозимиро барои ташхис гирифт. Гумон меравад, ки Мэри Маллон боиси бемор шудани 51 нафар ва марги 3 нафар гардидааст.

Соли 1924 дар шаҳри Портленди иёлати Орегон хуруҷи дигаре рух дод, ки боиси бемории 26 нафар ва марги 5 нафар шуд. Сабабгори он як корманди фермаи шир буд, ки миқдори зиёди бактерияҳои махмалоро тавассути пешоб хориҷ мекард. Ин интиқолдиҳанда 72 сол дошт ва комилан солим ба назар мерасид. Ба ӯ амр дода шуд, ки дигар ҳеҷ гоҳ ба коркарди маҳсулоти ғизоӣ машғул нашавад.

Дар ибтидои асри XX тибби муосир ба хулосае омад, ки интиқолдиҳандагони беаломат «хатар» (menace) мебошанд. Муайян карда шуд, ки 2–5%-и беморони махмало ба интиқолдиҳандагони музмин табдил меёбанд.

Имрӯзҳо интиқолдиҳандагони махмало дар тамоми ҷаҳон мавҷуданд, аммо сатҳи баланди он дар кишварҳои Осиёи Ҷанубӣ ва Африқои зери Саҳро дида мешавад. Дар кишварҳои пешрафта, ба монанди ИМА, интиқолдиҳандагони музмин зери назорати қатъии мақомоти тандурустӣ мебошанд. Онҳо бояд соле ду бор аз ташхис гузаранд ва «Созишномаи интиқолдиҳанда»-ро имзо кунанд, ки тибқи он ба онҳо кор дар соҳаи ғизо ва хизматрасонӣ манъ аст.

Олимон то ҳол меомӯзанд, ки чӣ тавр бактерияи *Salmonella* дар бадани инсон муддати тӯлонӣ бидуни аломат боқӣ мемонад. Таҳқиқотҳо дар мушҳо нишон доданд, ки бактерияҳо метавонанд дар талхадон дар рӯи сангҳои талха биоплёнкаҳо ҳосил кунанд ё дар гиреҳҳои лимфавии рӯдаҳо пинҳон шаванд.

### Таҳияи ваксина

Бактериологи бритониёӣ Алмрот Эдвард Райт аввалин ваксинаи самарабахши зидди махмалоро дар Мактаби тиббии артиш дар Нетли таҳия намуд. Он соли 1896 муаррифӣ шуда, аз ҷониби бритониёиҳо дар ҷараёни Ҷанги дуюми бурҳо дар Африқои Ҷанубӣ бо муваффақият истифода шуд. Дар он замон махмало нисбат ба амалиётҳои ҷангӣ бештар сарбозонро ба ҳалокат мерасонд.

Райт ваксинаи худро дар соли 1902 такмил дод. Усули ӯ аз парвариши бактерияҳо дар ҳарорати бадан ва сипас то  °C гарм кардани онҳо иборат буд. Ин амал ангезандаро «инъикос» (куштан) мекард, вале антигенҳои рӯи онро барои ба вуҷуд овардани масуният солим нигоҳ медошт. Барои исботи самаранокии ваксина, Райт намунаҳои хуни беморони ваксинашударо мегирифт ва қобилияти зардоби онҳоро барои «агглютинатсия» (часпидани бактерияҳо) месанҷид.

Бо истифода аз таҷрибаи ҷангҳои гузашта, Райт Артиши Бритониёро бовар кунонд, ки барои сарбозони Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ 10 миллион воя ваксина истеҳсол кунанд. Ин иқдом боиси наҷоти ҳаёти тақрибан ним миллион сарбоз гашт. Бритониё ягона кишваре буд, ки сарбозонаш дар оғози ҷанг пурра эм карда шуда буданд ва бори аввал дар таърих талафоти ҷангӣ аз талафоти беморӣ зиёдтар шуд.

Дар соли 1911 ваксинацияи зидди махмало дар артиши ИМА низ ҳатмӣ гардид. Соли 1934 Артур Феликс ва Маргарет Питт антигени капсулавии **Vi**-ро кашф карданд, ки имкон дод ваксинаи бехатартари Vi-антиген (ки имрӯз васеъ истифода мешавад) таҳия гардад.

### Антибиотикҳо ва муқовимат
Дар солҳои 1940-ум Хлорамфеникол кашф карда шуд. Соли 1948 пизишкони амрикоӣ самаранокии онро дар табобати беморони махмало дар Малайзия санҷиданд. Маълум шуд, ки антибиотик беморони шадидро шифо мебахшад, вале ба интиқолдиҳандагони беаломат таъсир намекунад. Аз солҳои 1950-ум муқовимати (резистентнокии) бактерияҳо ба хлорамфеникол дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ паҳн шуд ва имрӯз ин дору танҳо ҳамчун чораи охирин истифода мешавад.

## Истилоҳшиносӣ
Беморӣ дар таърих бо номҳои гуногун маълум буд:

* Таби меъда
* Таби энтерикӣ
* Тифи шикам (Abdominal typhus)
* Таби суст (Slow fever)
* Таби асабӣ

## Ҷомеа ва фарҳанг
### Шахсиятҳои маъруф
Бисёре аз афроди таърихӣ қурбонии ин беморӣ шудаанд ё аз он наҷот ёфтаанд:

* **Август— императори Рум**, эҳтимолан бо истифода аз ҳаммомҳои ях ва фишорҳои хунук наҷот ёфтааст.
* **Алберт — шавҳари Малика Виктория**, соли 1861 аз махмало вафот кард.
* **Николайи II — охирин подшоҳи Русия**, солҳои 1900–1901 аз ин беморӣ шифо ёфта буд.
* **Вилям Ҳенри Ҳаррисон** — нуҳумин президенти ИМА, ки ҳамагӣ 32 рӯз пас аз оғози вазифааш вафот кард.
* **Уилбур Райт**— яке аз ихтироъкорони тайёра, соли 1912 дар синни 45-солагӣ аз махмало фавтид.
* **Франц Шуберт** — оҳангсози машҳур, дар синни 31-солагӣ қурбонии ин беморӣ шуд.
* **Се фарзанди олим [[Луи Пастер]]** аз махмало вафот кардаанд.
*

## Ҷусторҳои вобаста

* Салмонеллёз
* Исҳол
* Гигиена

## Адабиёт

* Adler R., Mara E. Typhoid Fever: a history. — McFarland & Company Inc., 2016. — ISBN 978-0-7864-9781-2.
* GBD 2017 Typhoid and Paratyphoid Collaborators. The global burden of typhoid and paratyphoid fevers. — The Lancet Infectious Diseases, 2019.

Гурӯҳ:Махмало
Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ
Гурӯҳ:Бемориҳои ба воситаи об гузаранда