Нахҷувон

**Нахҷувон** (,  **** ,  (Нахичеван) — шаҳрест дар Ҷумҳурии Озарбойҷон, маркази таърихии вилояти ҳамном, ки ҳамакнун пойтахти Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон мебошад. Дар соҳили рости рӯди Нахҷувон, шохоби Арас  ҷойгир аст. Истгоҳи роҳи оҳан,  роҳи мошангард, фурудгоҳ дорад.

## Номгузорӣ
Шаҳр бори аввал дар «Ҷуғрофия»-и Батламиюс (Ptolemy) бо номи «Naxuana» ёд шудааст ( , ). Таърихнигори арманӣ Мовсес Хоренатсӣ онро «Иҷеван» номидааст.

Тибқи тафсири таърихнигори яҳудӣ Иосиф Флавий ( садаи I ), топоними арманӣ **Нахҷуван (Нахичеван) ** ба маънои «ҷои фурудоии аввал» (киштии Нӯҳ) аст. Вай навиштааст, ки шаҳри Нахҷувон дар пояи кӯҳе сохта шудааст, ки ба болои он киштии Нӯҳ ҳангоми обхезии Инҷил часпида шуда буд .

Ба гуфтаи М Фасмер (М. Fasmer),  ҷойноми **Нахҷувон (Nakhichevan)** аз "Νaχič" ва калимаи "avan" - ҷой,  «avahana» - «шаҳр, деҳа»  (баъдтар тағирёбии туркии j → h ба ташаккули вариантҳои **Нахичеван** ё **Нахҷувон** оварда расонд ). Филологи олмонӣ Г. Ҳубшман дар луғати топонимикии «Номҳои ҷуғрофии ҷаҳон» муаллиф Э. М. Поспелов қайд мекунад, ки дар шакли хаттии аввалини топоними "нахтча" дг. - арм. номи қавмӣ-қабилавиро ифода мекунад ва унсури "ван" (вариантҳои "вани", "вана"), ки дар топонимияи қадимаи Закавказия ва Осиёи Хурд хеле самаранок аст, бо маъноҳои "ҷой", "хона", "замин" " кишвар ", истифода шудааст, Ҳамин тариқ, бо назардошти қадимии топоним метавон ба назар гирифт, ки номи минтақаи *Нахтчаван* ("замини қабилаи Нахта") номи аввалия буд ва пас аз он шаҳре, ки дар ин сарзамин ба вуҷуд омадааст, номида шуд .

## Таърих
Тибқи ривоятҳо, шаҳри **Нахҷувон (Nakhichevan)**ро Нӯҳ бунёд кардааст. Тибқи маъхазҳои форсӣ ва арманӣ, шаҳр соли 1539 пеш аз милод таъсис ёфтааст . . Донишномаи Бритоннико Britannica таърихи минтақа ва шаҳрро аз тақрибан 1500 пеш аз милод нишон медиҳад.. Мувофиқи маълумоти Энсиклопедияи Советии Таърихӣ, шаҳри **Нахҷувон (Nakhichevan)** яке аз шаҳрҳои бостонии Закавказия мебошад, ки зиёда аз 3 ҳазор сол дорад .
чап|мини|247x247пкс| Мақбараи Нӯҳ дар Нахҷувон, 2006
Тибқи ривояти миллии Арманистон, ки дар навиштаҳои Мовсес Хоренатси инъикос ёфтааст, тақрибан соли 550 пеш аз милод. подшоҳи Арманистон Тиграни Ервандид,  бар салтанати Модиён  бо Куруши Кабир ғалаба кардааст.  Дар шаҳр ва дар заминҳои атрофи он ҳамаи асирони Модро  бо оилаи даргузаштаи  подшоҳи Мод Astyages, ки аз тарафи ӯ кушта шуда буд маскун намудааст.. Тибқи гуфтаи муаллифони "Энсиклопедияи Ислом", ин аҳолии мидиёниро метавон гузаштагони курдҳои ин минтақа шумурд]] .

Дар асри II мелодӣ  шаҳр ба Батламиюс (Ptolemy) зери номи Ναξουὰνα (Наксуана) маълум шуд,. Ба иттилооти мусофири туркӣ асри 17 Эвлия Челеби  таъсис дода шудани шаҳраки Нахҷувон (зери номи Nakhshevan ё Nakshijikhan) ба подшоҳи бостонӣ аз кишвари Турон Афросиёб аз мифологияи Эрон алоқаманд аст..

Дар ибтидои асри II пеш аз милод дар ҳайати минтақаи Басорепид ( Васпуракан ) Нахҷувон аз ҷониби шоҳ Арташес I ба Арманистони Бузург ҳамроҳ карда шуд . Дар ин ҷо он маркази гавари номӣ (ноҳия) буд, ки ба  Наханг (музофот)-и Васпуракан дохил мешуд  (ба харита нигаред). дар ин ҷо  ), ва то суқути ин салтанат дар аввали асри V милодӣ як қисми Арманистон боқӣ монд...

Таърихнигори армании асри V Фавстос Бузанд мегӯяд, ки дар асри I пеш аз милод подшоҳи Арманистон Тиграни Бузург дар минтақаи Нахҷувон  яҳудиёни аз Фаластин хориҷ шударо маскун намуд ва дар соли 369 шоҳи Форс Шопури II ҳангоми ҳамла ба Арманистон аз Нахҷувон ба Форс "ду ҳазор оилаи арманӣ ва 16 ҳазор оилаи яҳудиро" овард , ки боиси аз даст рафтани Нахҷувон бо аҳамияти пешинааш гардид .

Соли 623 Нахҷувон яке аз шаҳрҳои Арманистон буд, ки тавассути он императори Византия Гераклий ҳуҷуми лашкарашро бар зидди Форс гузаронд.

Дар миёнаи асри VII тамоми Закавказия ба тасарруфи Хилофати Араб гузашт. Дар маъхазҳои арабии он замон Нахҷувон бо номи Нашава номида мешавад . Соли 705 арабҳо дар калисоҳои Нахҷувон ва деҳаи ҳамсояи Харм садҳо нафар намояндагони ашрофи арманиро, ки гӯё онҳо барои бастани шартнома даъват карда буданд, зинда сӯзонданд .

Соли 885 Нахҷувонро аз арабҳо шоҳи дуюми салтанати Ани - Симбат I Багратунӣ забт кард, ки вай дар солҳои 891/92 онро ҳамчун моли шартӣ ба шоҳзодаи Сюник дода буд. Дар соли 902, Симбат минтақаро ба соҳиби Васпуракан Ашот Артсруни интиқол дод ва пас аз марги охирин дар соли 904, онро ба соҳиби Сюник Симбат баргардонд  . Пас аз он, Нахҷувон ё Нахичеван, тавре ки онро низ мегуфтанд, ҷузъи Сюник боқӣ монд. Дар ин ҷо қавмҳои Орбелианҳо ва Прошиён ҳукмронӣ мекарданд, ки инро тавре аз солномаи Степанос Орбелиан (асри XIII) навиштааст, пас аз истилои туркҳо аҳамияти худро нигоҳ доштанд 
мини|300x300пкс| Мақбараи Момине Хатун — яке аз ёдгориҳои мактаби меъмории Нахҷувон
Дар асри XI Нахҷувон -* маркази султони Салҷуқиён буд, дар асри XII он яке аз пойтахтҳои давлати Илдегизид буд. Ёдгориҳои он давр ҷозибаҳои асосии шаҳр - мақбараи боҳашамати Момине-Хатун ( 1186 - 1187 ) мебошанд (аз ҷониби меъмор Аҷами Нахҷувони бунёдгузори мактаби меъмории Нахҷувон сохта шудааст, шоҳкори меъмории Озарбойҷон ба ҳисоб меравад)  ва оромгоҳи Юсуф ибни Кусейр ( 1162 ).

Соли 1386 Темур ба Арманистон, аз ҷумла Нахҷувон ҳамла кард .

Тирамоҳи 1603, Шоҳ Аббоси 1 дар давраи ҷанг бо Имперотурии Усмонӣ минтақаи Нахҷувонро ишғол кард, аммо тобистони соли 1604, нерӯҳои усмонӣ ҳамлаи навбатӣ карданд, ки Шоҳ Аббосро ба ҳайрат овард. Шоҳ Аббос ба нигоҳ доштани заминҳои ишғолшуда умед надошт ва қарор кард, ки тактикаи " замни сӯзон" -ро амалӣ кунад ва тамоми аҳолии Нахҷувон ва Эриванро (ҳам арманҳо ва ҳам мусулмонро) ба Форс бурд. Умуман, 250-300 ҳазор арманиҳоро аз Нахҷувон ва Эриван ба Форс  кӯчонидаанд .

Бо вуҷуди ин, сайёҳи туркӣ Эвлия Челебӣ, ки соли 1648 ба вилояти Нахҷувон ташриф оварда буд, дар бораи Нахҷувон

навиштааст, ки «шаҳрро 10000 хонаи калони бо гил пӯшонида оро медиҳанд; 70 масҷиди ҷомеъ ва ибодатгоҳҳо, 40 масҷиди ҷомеъ, 20 хона барои меҳмонон, 7 ҳаммоми зебо, тақрибан 1000 дӯкон мавҷуданд » .
чап|мини|250x250пкс| Қасри хонҳои Нахҷувон
Дар охири асри 18 - ибтидои асри 19 Нахҷувон пойтахти хонигарии ниммустақили Нахҷувон буд .

Соли 1813, мувофиқи Паймони сулҳи Гулистон, Русия ин хонигариро ҳамчун "бо қудрати комил" -и Форс эътироф кард , аммо бо оғози ҷанги нави Русия ва Форс хониро артиши генерал Паскевич ишғол кард, ки он 26 июни соли 1827 бо шикаст додани дастаи савораи сеҳазораи форсӣ  Нахҷувон ворид шуд... Мувофиқи шартномаи сулҳи Туркманчай, ки 10 феврали соли 1828 ба имзо расидааст, қаламрави хонигариҳои Эриван ва Нахҷувон аз ҷониби шоҳ "ба моликияти пурраи" империяи Русия дода шудааст . Ҳамзамон, шаҳри Нахҷувон ба ҳайати минтақаи навтаъсиси Арманистон шомил шуд. Аз соли 1849 - маркази уезди Нахичевони губернияи Эреван буд.
мини|300x300пкс| Нахҷувон дар открыткаи империяи Россия
То соли 1896 аҳолии Нахҷувон 7433 нафарро ташкил медод: 2376 арманҳо, 4512 о ва 52 русҳо. Дар шаҳр як калисои ортодоксӣ ва се калисои апостолии арманӣ, се масҷид вуҷуд доштанд . Сайёҳ Луиджи Вилларӣ, ки соли 1905 ба ин минтақа ташриф оварда буд, хабар медиҳад, ки дар шаҳр тоторҳо (озарбойҷониҳоро дар назар доранд) нисбат ба худи арманиҳо вазъи беҳтар доранд ва тақрибан тамоми заминро дар ихтиёр доранд, дар ҳоле ки аксари арманиҳо, ҳамчун деҳқон, дар заминҳои худ кор мекунанд..

Дар моҳи июни соли 1918, шаҳрро аввал артиши Туркия ишғол кард, ки бо дастгирии он Ҷумҳурии Аракс эълон карда шуд ва сипас дар моҳи ноябри соли 1918 онҳоро Британия иваз кард. Дар моҳи марти соли 1919, лашкари Карабекир Нахҷувонро ҳамчун як қаламрави баҳсталаб байни Озарбойҷон ва Арманистон ишғол кард . 28 июли соли 1920 Нахҷувонро қисмҳои Артиши 11-уми Сурх забт карданд, ҳамзамон таъсири нооромкунандаи артиши Туркия боқӣ монд . Дар моҳи январи соли 1921, Сталин дар суҳбат бо як намояндаи Арманистон изҳор дошт, ки дар бораи Нахҷувон ҳеч гап нест - он бешубҳа бояд қисми Арманистон бошад.

Дар аввали соли 1921 раъйпурсӣ баргузор гардид, ки он нишон дод, ки 90% иштирокчиёни раъйпурсӣ мехоҳанд ҳамчун ҷумҳурии мухтор ҷузъи Озарбойҷон бошанд. Бисёр деҳаҳои Арманистон аз ба ихтиёри Озарбойҷон гузаштани Нахҷувон хабар надоштанд . Моҳи феврали соли 1921 бисёр гурезаҳои арманӣ дар Садарак ҷамъ омаданд.

Аз 9 феврали соли 1924 пойтахти Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон шудааст . Дар замони шӯравӣ шаҳр аз нав сохта шуд, маҳаллаҳои нави истиқоматӣ, биноҳои маъмурӣ ва ҷамъиятӣ, аз ҷумла бинои Театри мусиқӣ-драмавӣ (1964, меъморон Э. Исмоилов, Г. Межидов ), Кумитаи вилоятии Нахҷувони Ҳизби Коммунисти Озарбойҷон (1965, меъмор Ю. Иброҳимов). Дар солҳои 1970-80-ум Нахҷувон тибқи нақшаи генералии соли 1968 тармим шуда буд (меъморон У. Иброхимов, Н. Маммадбейли) .

## Иқлим

## Нақлиёт
Шахр маркази асосии нақлиёти ҷумҳурӣ мебошад. Дар Нахҷувон танҳо як фурудгоҳ мавҷуд аст. Аз он парвозҳои мусофирбар ба Боку, Ганҷа, Киев, Москва, Истанбул анҷом дода мешаванд.

Аз истгоҳи роҳи оҳани Нахҷувон, қаторҳои мусофирбари мунтазам ба Шарур, Ҷулфа, Ордубад ҳаракат мекунанд. Бо шаҳрҳои эронии Табриз, Теҳрон, Машҳад иртиботи муназзами байналмилалӣ барқарор шудааст. Поезди зуд 15/16 ҳафтае як маротиба ба шаҳри Машҳади Эрон меравад.

Иртиботи худрав бо Туркия мавҷуд аст.

Аз 3 ноябри соли 1986 то апрели соли 2004 дар шаҳр нақлиёти троллейбус кор мекард.

## Нигористони аксҳо

Акс:Nakhichevan Mausoleum.jpg|Мақбараи Юсуф ибн Кусейра]], 1162
Акс:Momine Khatun Mausoleum, 2008.jpg|Мақбараи Момине Хатун, 1186
File:Haji Rufai Bey mosque - 18th century-2.JPG|Ёдгории садаи XVIII. Масҷиди Ҳоҷи Руфаи Бека
File:Nakhchivan city khalideyi kubra tomb.JPG|Мақбараи Кубра

Акс:Nakhichevan02.JPG|Ҳайкалчаҳои асримёнагӣ
Акс:Nakhichevan04.JPG|Аксҳо дар рӯи харсанг
File:Nakhchivan khan palace7.JPG|Қасри хон
File:Nakhchivan city femme centre.JPG|Маркази бонувон, садаи XIX 

Акс:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan from side.jpg|Мақбараи Ҳсейни Ҷовид
Акс:Nakhchivan city library.JPG|Хонаи китоб
Акс:View from the grave monument of the prophet Noah-4.JPG|Манзараи шаҳр


## Пайвандҳо
* Сомонаи расмӣ
* Мероси Арманистон
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон