Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон

алт=|марказ|мини|614x614px|<center> Наҷувон дар соли 2019</center>
**Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон** (озарбойҷонӣ: Naxçıvan Muxtar Respublikası) — эксклавест (exclave) дар ҳайати Ҷумҳурии Озарбойҷон, ки, тибқи Конститутсия Ҷумҳурии Озарбойҷон, давлатдории мухтор дар Ҷумҳурии Озарбойҷон мебошад. Ҷумҳуриро қаламрави Арманистон аз қисми боқимондаи Озарбойҷон ҷудо мекунад.

28 июли соли 1920 *Республикаи Советии Сотсиалистии Нахичеван* ташкил карда шуд. 7 феврали соли 1923 он ба *қаламрави худмухтори Нахҷувон* табдил ёфт. 16 июни соли 1923 вилоят ба ҳайати ҶШС Озарбойҷон шомил шуд ва 9 феврали соли 1924 ба *Ҷумҳурии Автономии Шӯравии Сотсиалистии Нахҷувон* табдил ёфт. 5 декабри соли 1936, он ба *Ҷумҳурии Автономии Советии Сотсиалистии Нахҷувон* ва 17 ноябри соли 1990 ба **Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон** табдили ном кард.

Ҳудуд - 5,5 ҳазор км². Аҳолӣ то моҳи январи соли 2015 439 800 нафарро ташкил медод  ва мувофиқи барӯйхатгирии соли 2009 398 323 нафар, аз он ҷумла 99,6% озарбойҷониҳо, 0,3% курдҳо мебошанд.

Пойтахт — шаҳри Нахҷувон аст.
## Ҷуғрофия
Қисми ҷанубу шарқии баландкӯҳи Закавказияро ишғол мекунад. Қариб 75 % қаламрав дар баландии 1000 метр ҷойгир аст, дар шимол қаторкӯҳи Даралагез, дар шарқ қаторкӯҳи Зангезур (бо баландтарин нуқтаи ҷумҳурӣ, Капиҷик, 3904 м) тӯл мекашад. Қисмҳои ҷанубӣ ва ҷанубу ғарбии қаламрави қад-қади дарёи Аракс ҳамворӣ мебошанд, ки баландии он 600-1000 м мебошад. Ҳарорати миёнаи январ дар ҳамворӣ аз −3 ° С то дар кӯҳҳо −14 ° С; Июл, мутаносибан, +28 ва +25 ° С (дар баландӣ то +5 ° С). Боришоти солона дар ҳамворӣ аз 200 мм то дар кӯҳҳо то 600 мм.
## Номгузорӣ
Шаҳр бори аввал дар «Ҷуғрофия»-и Батламиюс Батламиюс (Ptolemy) зери номи «Naxuana» зикр гардидааст (  , ). Таърихнигори арман Мозес Хоренский ӯро «Иҷеван» меномид .

Тибқи тафсири таърихнигори яҳудӣ Иосиф Флавий ( садаи I ), топоними арманӣ **Нахҷуван (Нахичеван) ** ба маънои «ҷои фурудоии аввал» (киштии Нӯҳ) аст. Вай навиштааст, ки шаҳри Нахичеван дар пояи кӯҳе сохта шудааст, ки ба болои он киштии Нӯҳ ҳангоми обхезии Инҷил часпида шуда буд .

Ба гуфтаи М Фасмер (М. Fasmer),  топоними **Нахҷувон (Nakhichevan)** аз "Νaχič" ва калимаи "avan" - ҷой,  «avahana» - «шаҳр, деҳа»  (баъдтар тағирёбии туркии j → h ба ташаккули вариантҳои **Нахичеван** ё **Нахҷувон** оварда расонд ). Филологи олмонӣ Г. Ҳубшман дар луғати топонимикии «Номҳои ҷуғрофии ҷаҳон» муаллиф Э. М. Поспелов қайд мекунад, ки дар шакли хаттии аввалини топоними "нахтча" дг. - арм. номи қавмӣ-қабилавиро ифода мекунад ва унсури "ван" (вариантҳои "вани", "вана"), ки дар топонимияи қадимаи Закавказия ва Осиёи Хурд хеле самаранок аст, бо маъноҳои "ҷой", "хона", "замин" " кишвар ", истифода шудааст, Ҳамин тариқ, бо назардошти қадимии топоним метавон ба назар гирифт, ки номи минтақаи *Нахтчаван* ("замини қабилаи Нахта") номи аввалия буд ва пас аз он шаҳре, ки дар ин сарзамин ба вуҷуд омадааст, номида шуд .

Дар солҳои 90-ум манбаъҳои озарбойҷонии русизабон ва сипас Роскартография, равишҳоро дар интиқоли номҳои ҷуғрофии Озарбойҷон тағир доданд. Дар байни номҳои ҷуғрофӣ, ки дар натиҷаи ба ин тағйир, номи **Нахичева́нь** рӯй берун шавад, ки дар оғоз ба сифати **Нахчыва́н** гузаранда бошад, - гарчанде Қоидаҳои имлои русӣ ва китобат зикр нашуда бошад (§ 1) - **чы-*** комбинатсияи ҳамчун ҳатто қабулшаванда барои интиқоли номҳои шаҳр ва маҳалҳо. Як қатор забонҳо истифодаи топоними анъанавии шӯравии *'Нахичеванро ** идома медиҳанд.

== Таърих ==
Тибқи ривоятҳо, шаҳри **Нахҷувон (Nakhichevan)**ро Нӯҳи Инҷил бунёд кардааст. Тибқи маъхазҳои форсӣ ва арманӣ, шаҳр соли [[1539|1539 пеш аз милод]] таъсис ёфтааст [[Садаи XVI то мелод|.]] . [[Донишномаи Бритоннико|Донишномаи Бритоннико Britannica]] таърихи минтақа ва шаҳрро аз тақрибан 1500 пеш аз милод нишон медиҳад.. Мувофиқи маълумоти Энсиклопедияи Советии Таърихӣ, шаҳри **Нахҷувон (Nakhichevan)*' яке аз шаҳрҳои бостонии Закавказия мебошад, ки зиёда аз 3 ҳазор сол дорад .
[[Акс:The_grave_monument_of_the_prophet_Noah-2.JPG|чап|мини|247x247пкс| Мақбараи Нӯҳ дар Нахҷувон, 2006]]
Тибқи ривояти миллии Арманистон, ки дар навишгтаҳои Мовсес Хоренатси инъикос ёфтааст, тақрибан соли [[Соли 550 п.м.|550 пеш аз милод.]] подшоҳи Арманистон Тиграни Ервандид,  бар салтанати Модиён  бо [[Куруши Кабир]] ғалаба кардааст.  Дар шаҳр ва дар заминҳои атрофи он ҳамаи асирони Модро  бо оилаи даргузаштаи  подшоҳи Мод Astyages, ки аз тарафи ӯ кушта шуда буд маскун намудааст.. Тибқи гуфтаи муаллифони "Энсиклопедияи Ислом", ин аҳолии мидиёниро метавон гузаштагони [[курдҳо]]и ин минтақа шумурд]] .

Дар [[Садаи II|асри II мелодӣ]]  шаҳр ба [[Батламиюс]] [[Батламиюс|(Ptolemy]]) зери номи Ναξουὰνα (Наксуана) маълум шуд,. Ба иттилооти мусофири туркӣ асри 17 <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B8" rel="mw:ExtLink" title="Эвлия Челеби" class="cx-link" data-linkid="180">Эвлия Челеби</a>  таъсис дода шудани шаҳраки Нахҷувон (зери номи Nakhshevan ё Nakshijikhan) ба подшоҳи бостонӣ аз кишвари [[Турон]] [[Афросиёб]] аз мифологияи Эрон алоқаманд аст..

Дар ибтидои [[Садаи II то мелод|асри II пеш аз милод]] дар ҳайати минтақаи Басорепид ( Васпуракан ) Нахҷувон аз ҷониби шоҳ Арташес I ба Арманистони Бузург ҳамроҳ карда шуд . Дар ин ҷо он маркази гавари номӣ (ноҳия) буд, ки ба  Наханг (музофот)-и Васпуракан дохил мешуд  (ба харита нигаред). [http://www.bvahan.com/ArmenianWay/Great_Armenia/Provinces_Rus/Syunik.htm дар ин ҷо]  ), ва то суқути ин салтанат дар аввали [[Садаи V|асри V милодӣ]] як қисми Арманистон боқӣ монд...

Таърихнигори армании асри V Фавстос Бузанд мегӯяд, ки дар [[Садаи I то мелод|асри I пеш аз милод]] подшоҳи Арманистон Тиграни Бузург дар минтақаи Нахҷувон  яҳудиёни аз Фаластин хориҷ шударо маскун намуд ва дар соли [[Соли 369|369]] шоҳи Форс Шопури II ҳангоми ҳамла ба Арманистон аз Нахҷувон ба Форс "ду ҳазор оилаи арманӣ ва 16 ҳазор оилаи яҳудиро" овард , ки боиси аз даст рафтани Нахҷувон бо аҳамияти пешинааш гардид .

Соли 623 Нахҷувон яке аз шаҳрҳои Арманистон буд, ки тавассути он императори Византия Гераклий ҳуҷуми лашкарашро бар зидди Форс гузаронд.

Дар миёнаи [[Садаи VII|асри VII]] тамоми Закавказия ба тасарруфи [[Хилофати Араб|Хилофати Араб гузашт]]. Дар маъхазҳои арабии он замон Нахҷувон бо номи Нашава номида мешавад . Соли 705 арабҳо дар калисоҳои Нахҷувон ва деҳаи ҳамсояи Харм садҳо нафар намояндагони ашрофи арманиро, ки гӯё онҳо барои бастани шартнома даъват карда буданд, зинда сӯзонданд .

Соли 885 Нахҷувонро аз арабҳо шоҳи дуюми салтанати Ани - Симбат I Багратунӣ забт кард, ки вай дар солҳои 891/92 онро ҳамчун моли шартӣ ба шоҳзодаи Сюник дода буд. Дар соли 902, Симбат минтақаро ба соҳиби Васпуракан Ашот Артсруни интиқол дод ва пас аз марги охирин дар соли 904, онро ба соҳиби Сюник Симбат баргардонд  . Пас аз он, Нахҷувон ё Нахичеван, тавре ки онро низ мегуфтанд, ҷузъи Сюник боқӣ монд. Дар ин ҷо қавмҳои Орбелианҳо ва Прошиён ҳукмронӣ мекарданд, ки инро тавре аз солномаи Степанос Орбелиан (асри XIII) навиштааст, пас аз истилои туркҳо аҳамияти худро нигоҳ доштанд 
[[Акс:Momine_Hatoon_Mausoleum.jpg|мини|300x300пкс| Мақбараи Момине Хатун — яке аз ёдгориҳои мактаби меъмории Нахҷувон]]
Дар [[Садаи XI|асри XI]] Нахҷувон -* маркази султони [[Давлати Салҷуқиён|Салҷуқиён буд]], дар [[Садаи XII|асри XII он]] яке аз пойтахтҳои давлати Илдегизид буд. Ёдгориҳои он давр ҷозибаҳои асосии шаҳр - мақбараи боҳашамати Момине-Хатун ( [[Соли 1186|1186]] - [[Соли 1187|1187]] ) мебошанд (аз ҷониби меъмор Аҷами Нахҷувони бунёдгузори мактаби меъмории Нахҷувон сохта шудааст, шоҳкори меъмории Озарбойҷон ба ҳисоб меравад)  ва оромгоҳи Юсуф ибни Кусейр ( [[Соли 1162|1162]] ).

Соли 1386 [[Амир Темур|Темур]] ба Арманистон, аз ҷумла Нахҷувон ҳамла кард .

Тирамоҳи 1603, Шоҳ [[Аббоси I|Аббоси 1]] дар давраи ҷанг бо [[Имперотурии Усмонӣ]] минтақаи Нахҷувонро ишғол кард, аммо тобистони соли 1604, нерӯҳои усмонӣ ҳамлаи навбатӣ карданд, ки Шоҳ Аббосро ба ҳайрат овард. Шоҳ Аббос ба нигоҳ доштани заминҳои ишғолшуда умед надошт ва қарор кард, ки тактикаи " замни сӯзон" -ро амалӣ кунад ва тамоми аҳолии Нахҷувон ва Эриванро (ҳам арманҳо ва ҳам мусулмонро) ба Форс бурд. Умуман, 250-300 ҳазор арманиҳоро аз Нахҷувон ва Эриван ба Форс  кӯчонидаанд .

Бо вуҷуди ин, сайёҳи туркӣ Эвлия Челебӣ, ки соли [[Соли 1648|1648 ба]] вилояти Нахҷувон ташриф оварда буд, дар бораи Нахҷувон

навиштааст, ки «шаҳрро 10000 хонаи калони бо гил пӯшонида оро медиҳанд; 70 масҷиди ҷомеъ ва ибодатгоҳҳо, 40 масҷиди ҷомеъ, 20 хона барои меҳмонон, 7 ҳаммоми зебо, тақрибан 1000 дӯкон мавҷуданд » .
[[Акс:Nakhchivan_khan_palace7.JPG|чап|мини|250x250пкс| Қасри хонҳои Нахҷувон]]
Дар охири асри 18 - ибтидои асри 19 Нахҷувон пойтахти хонигарии ниммустақили Нахҷувон буд .

Соли [[Соли 1813|1813,]] мувофиқи Паймони сулҳи Гулистон, Русия ин хонигариро ҳамчун "бо қудрати комил" -и Форс эътироф кард , аммо бо оғози ҷанги нави Русия ва Форс хониро артиши генерал Паскевич ишғол кард, ки он [[26 июн|26 июни соли]] [[Соли 1827|1827]] бо шикаст додани дастаи савораи сеҳазораи форсӣ  Нахҷувон ворид [[26 июн|шуд]]... Мувофиқи шартномаи сулҳи Туркманчай, ки [[10 феврал|10 феврали соли]] [[Соли 1828|1828]] ба имзо расидааст, қаламрави хонигариҳои Эриван ва Нахҷувон аз ҷониби шоҳ "ба моликияти пурраи" [[Империяи Русия|империяи Русия дода шудааст]] . Ҳамзамон, шаҳри Нахҷувон ба ҳайати минтақаи навтаъсиси Арманистон шомил шуд. Аз соли 1849 - маркази уезди Нахичевони губернияи Эреван буд.
[[Акс:Nakhchivan_on_postcard.jpg|мини|300x300пкс| Нахҷувон дар открыткаи империяи Россия]]
То соли 1896 аҳолии Нахҷувон 7433 нафарро ташкил медод: 2376 арманҳо, 4512 [[Озарбойҷонҳо]] ва 52 [[Русҳо|рус]]<nowiki/>ҳо. Дар шаҳр як калисои ортодоксӣ ва се калисои апостолии арманӣ, се масҷид вуҷуд доштанд . Сайёҳ Луиджи Вилларӣ, ки соли [[Соли 1905|1905]] ба ин минтақа ташриф оварда буд, хабар медиҳад, ки дар шаҳр тоторҳо (озарбойҷониҳоро дар назар доранд) нисбат ба худи арманиҳо вазъи беҳтар доранд ва тақрибан тамоми заминро дар ихтиёр доранд, дар ҳоле ки аксари арманиҳо, ҳамчун деҳқон, дар заминҳои худ кор мекунанд..

Дар моҳи июни соли 1918, онро аввал артиши Туркия ишғол кард, ки бо дастгирии он *Ҷумҳурии Аракс'' эълон карда шуд ва сипас дар моҳи ноябри соли 1918 онҳоро Британия иваз кард. Дар моҳи марти соли 1919, лашкари Карабекир Нахҷувонро ҳамчун як қаламрави баҳсталаб байни Озарбойҷон ва Арманистон ишғол кард . 28 июли соли 1920 Нахҷувонро қисмҳои Артиши 11-уми Сурх забт карданд, ҳамзамон таъсири нооромкунандаи артиши Туркия боқӣ монд . Дар моҳи январи соли 1921, Сталин дар суҳбат бо як намояндаи Арманистон изҳор дошт, ки дар бораи Нахҷувон ҳеч гап нест - он бешубҳа бояд қисми Арманистон бошад.

Дар аввали соли 1921 раъйпурсӣ баргузор гардид, ки он нишон дод, ки 90% иштирокчиёни раъйпурсӣ мехоҳанд ҳамчун ҷумҳурии мухтор ҷузъи Озарбойҷон бошанд. Бисёр деҳаҳои Арманистон аз ба ихтиёри Озарбойҷон гузаштани Нахҷувон хабар надоштанд . Моҳи феврали соли 1921 бисёр гурезаҳои арманӣ дар Садарак ҷамъ омаданд.

Аз 9 феврали соли 1924 пойтахти Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон шудааст .
## Сохтори давлатӣ
Қонуни асосии ҷумҳурӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон мебошад. Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон, тибқи конститутсияи амалкунанда, як ҷумҳурии мухтори демократӣ, ҳуқуқӣ ва дунявӣ дар дохили Ҷумҳурии Озарбойҷон мебошад.
### Қонунгузорӣ
Маҷлиси олӣ аз 45 вакил иборат аст. Вакилон дар асоси интихоботи мажоритарии интихобот дар интихоботи мустақим интихоб карда мешаванд. Интихобот ҳар панҷ сол якшанбеи якуми моҳи ноябр баргузор мешавад. Мӯҳлати ваколати ҳар як даъват 5 сол аст. Интихобот 12 ноябри соли 1995 (даъвати 1), 5 ноябри соли 2000 (даъвати 2), 6 ноябри соли 2005 (даъвати 3), 7 ноябри соли 2010 (даъвати 4), 1 ноябри соли 2015 (даъвати 5) баргузор шуд. Аммо моҳи декабри соли 2019 интихоботи қабл аз вақти даъвати 6, ки 9 феврали соли 2020 баргузор шуда буд, таъйин шуда буд.
### Ҳокимияти иҷроия
Ҳокимияти иҷроияро Девони Вазирон бо сарварии сарвазир амалӣ мекунад. Сарвазирро Маҷлиси Олӣ таъйин мекунад. Аз 23 майи соли 2020 Сабӯҳи Мамедов дар вазифа аст.
### Бахши судӣ
Ҳокимияти судиро судҳои Ҷумҳурии Автономии Нахичеван амалӣ мекунанд. Органи олии судӣ Суди Олии Ҷумҳурии Мухтори Нахичеван мебошад.

## Тақсимоти маъмурӣ
thumb|200px|right|Тақсимоти маъмурӣ
Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон 7 ноҳия ва 1 шаҳри дорои мақоми ҷумҳуриявиро дар бар мегирад:

## Аҳолӣ
Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1999 дар Озарбойҷон , 354.072 нафар дар Ҷумҳурии Мухтори Нахичевон зиндагӣ мекарданд  ва мувофиқи барӯйхатгирии соли 2009 аҳолӣ 398,323 нафарро ташкил медод.
## Иқтисод
## Ёдгориҳои таърихӣ

## Нақлиёт
Шахр маркази асосии нақлиёти ҷумҳурӣ мебошад. Дар Нахҷувон танҳо як фурудгоҳ мавҷуд аст. Аз он парвозҳои мусофирбар ба Боку, Ганҷа, Киев, Москва, Истанбул анҷом дода мешаванд.

Аз истгоҳи роҳи оҳани Нахҷувон, қаторҳои мусофирбари мунтазам ба Шарур, Ҷулфа, Ордубад ҳаракат мекунанд. Бо шаҳрҳои эронии Табриз, Теҳрон, Машҳад иртиботи муназзами байналмилалӣ барқарор шудааст. Поезди зуд 15/16 ҳафтае як маротиба ба шаҳри Машҳади Эрон меравад.

Иртиботи худрав бо Туркия мавҷуд аст.

Аз 3 ноябри соли 1986 то апрели соли 2004 дар шаҳр нақлиёти троллейбус кор мекард.

## Нигористони аксҳо

Акс:Nakhichevan Mausoleum.jpg|Мақбараи Юсуф ибн Кусейра]], 1162
Акс:Momine Khatun Mausoleum, 2008.jpg|Мақбараи Момине Хатун, 1186
File:Haji Rufai Bey mosque - 18th century-2.JPG|Ёдгории садаи XVIII. Масҷиди Ҳоҷи Руфаи Бека
File:Nakhchivan city khalideyi kubra tomb.JPG|Мақбараи Кубра

Акс:Nakhichevan02.JPG|Ҳайкалчаҳои асримёнагӣ
Акс:Nakhichevan04.JPG|Аксҳо дар рӯи харсанг
File:Nakhchivan khan palace7.JPG|Қасри хон
File:Nakhchivan city femme centre.JPG|Маркази бонувон, садаи XIX 

Акс:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan from side.jpg|Мақбараи Ҳсейни Ҷовид
Акс:Nakhchivan city library.JPG|Хонаи китоб
Акс:View from the grave monument of the prophet Noah-4.JPG|Манзараи шаҳр

Image:Nakhichevan05.jpg|Вид на город Ордубад, на заднем плане видны горы на территории Ирана 
Image:Cuğa panoram.jpg|Мавзолей «Гюлистан» близ города Джульфа
Image:Dırnıs Məscidi 02.JPG|Мечеть XIX века в селе Дырныс Ордубадского района
Image:Xarabagilan 18.JPG|Развалины древнего города Хараба-Гилян близ села Юхары Азы Ордубадского района

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмӣ
* Мероси Арманистон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Озарбойҷон
Гурӯҳ:Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон