open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абдулқодири Тунӣ

**Мирзо Абдулқодири Тунии Хуросонӣ** (; қарни XVII) —  ва адиби форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Абдулқодири Тунӣ дар садаи 17 мелодӣ дар Тун таваллуд шудааст. Ӯ аз бузургони ноҳияи Тун буда ва муддате вазири онҷо буд. Дар ҳудуди соли 1667 мелодӣ ба Исфаҳон омада ва чун писарашро ба доштани олот ва адавоти сеҳр муттаҳам намудаву кӯр карданд, ӯ ҳам аз ғуссаву андӯҳ дар Исфаҳон вафот ёфт.

## Мероси адабӣ
«Қандаҳорнома», ки бо унвони «Фатҳномаи Қандаҳор» ва Шоҳномаи Мирзо Абдулқодири Тунӣ шинохта мешавад, девони маснавӣ аст, ки Абдулқодири Тунӣ аз соли 1642 то 1666 барои Шоҳ Аббоси II сурудааст.
«Қандаҳорнома»-и Мирзо Абдулқодири Тунӣ ҳамосае таърихӣ марбут ба давраи Сафавӣ аст, ки ягона нусхаи мавҷуди он ноқис буда ва то ба ҳол тасҳеҳ ва баррасӣ нашудааст.

### Намунаи шеър

## Эзоҳ

## Адабиёт
* آقا بزرگ تهرانی، محمد حسن. الذریعه الی تصانیف الشیعه. ج. ج۹. ص. ۶۹۱.
Иншоаллоҳхони Иншо

**Сайид Иншоаллоҳхони Иншо** (; ) — , , донишманди форсизабон ва зуллисонайни Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Гузаштагони Иншо аз содоти Наҷаф буданд, ки баътар ба Деҳлӣ кӯч бастаанд. Падари Иншо аз зумраи аҳли адаб (бо тахаллуси «Масдар» шеър мегуфтааст) ва табиби дарбори ҳокимони Деҳлӣ буд ва аз Деҳлӣ назди амири Муршидобод — Сироҷуддавла (ҳукмронӣ 1756-57) рафта, муддате ҳамчун пизишк дар дарбор кор кардааст. Иншо дар Муршидобод зода ва ҳамон ҷо ба камол расид. Дар 16-солагӣ муддате муншии девони Шуҷоуддавла ва Зулфиқоруддавла дар Бангола буд. Дар замони ҳукмронии Шоҳ Олами II (ҳукмронӣ 1760—1806) ба Деҳлӣ ба дарбори ин шоҳ рафта, аз он ҷо ба Лакҳнав кӯчидааст ва назди Сулаймоншукӯҳ (то соли 1810) зистааст. Сипас, ба хидмати ҳокими Авадҳ Саодат Алихони Лакҳнавӣ (ҳукмронӣ 1797—1882) омада, ӯро мадҳ гуфтааст. Дере нагузашта муносибати Иншо бо мамдӯҳаш халалдор шуд ва ҳокими Авадҳ ӯро аз дарбор ронд. Иншо гӯшанишиниро ихтиёр карда, ба бемории саръ (димоғӣ) гирифтор шуд ва бо ҳамин ҳол аз дунё даргузашт. Иншо шоири тавоно ва хушқариҳа буда, ба забонҳои форсӣ, арабӣ, урду ва туркӣ шеър гуфтааст. Осораш аз «Девони форсӣ», «Девони ашъори бе нуқта», «Ғазалиёти рехта», «Ғазалиёти урду», «Қасоид», «Маснавиёт», «Рубоиёт», «Қитъот ва адабиёти мутафарриқа» иборат буда, дар китоби «Куллиёти Иншо» (нашр соли 1855, Деҳлӣ) фароҳам оварда шудааст. Ба қалами ӯ китобе бо номи «Дарёи латофат» (чопи сангӣ, соли 1848, Муршидобод) ба забони форсӣ оид ба забоншиносии урду ва китобе ба забон туркӣ бо номи «Баҳру-л-саодат» ва ғ. тааллуқ доранд. Бо номи «Назми мақлуб» низ китобе иншо кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ирсии Ҳисорӣ

**Бобо Ирсии Ҳисорӣ** (охири қарни XVIII — ибтидои қарни XIX) — и форс-тоҷик.

## Зиндагнома
Маълумоти ибтидоиро дар зодгоҳаш — Ҳисор гирифта, барои идомаи таҳсил ба Бухоро рафт. Дар мадрасаҳои ин шаҳр таҳсили улуми мутадовилаи даврашро идома дод. Тазкиранигорон Қорӣ Раҳматуллоҳи Возеҳ, Ҳишмат ва дигарон аз ӯ чун шоири тавоно ва нигорандаи ашъори ҳазломез ёд кардаанд. С. Айнӣ дар «Намунаи адабиёти тоҷик» ду ғазали ӯро овардааст. Аз девон доштанаш дар манбаъҳои адабӣ иттилоъ дода нашудааст. Ба қавли адабиётшинос А. Ҳабибов дар тазкираву баёзҳои қарни XIX аз навиштаҳои Ирсии Ҳисорӣ дар навъҳои гуногуни адабӣ — ғазал, мухаммас, қасида, қитъа ва ғ. 161 байт дар навъҳои дигари адабӣ сабт шудааст. Манзумае дорад, ки онро «сафарнома» метавон гуфт. Ирсии Ҳисорӣ дар он аз ҷараёни сафараш ба ш-ҳои Самарқанд, Хуҷанд, Ҳисор ҳикоя кардааст. Мавзӯи асосии ашъори Ирсии Ҳисорӣ шикоят аз нодорӣ, муҳтоҷӣ, вазъи ноҳанҷори зиндагӣ, ишқ («Дод аз дасти нобудӣ») ва орзуву омоли муосиронаш мебошад. Дар ашъораш аз шоирони муосираш — Парии Ҳисорӣ, Ҳасрат, Фориғ ва Ҷунайдуллоҳи Ҳозиқ ёд кардааст.

Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Исматбегим

**Исматбегим** (), мутахаллис ба **Рашаҳот** (; қарни XVII) — аи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш деҳаи Ҳотифи Кошон. Бино бар маълумоти «Тазокиру-л-хавотин»-и Мир Маҳдӣ, Исматбегим аз занони саййида, босаводу соҳибтабъ буда, девони ашъор доштааст, ки беш аз 3 ҳазор байтро дар бар мегирифт. Дар эҷодиёти Исматбегим шикоят аз замона ва васфи ишқ мавқеи бузург доранд.

Намунае аз мероси ӯ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Қуи сиёҳ (китоб)

**«Қуи сиёҳ. Бо аломати ғайри эҳтимолӣ»** () — китоби нависандаи амрикоӣ Насим Толиб (тав. 1960). Дар китоб таъсири шадиди рӯйдодҳои нодир ва ғайри эҳтимолӣ ва майли одамон ба пайдо кардани тавзеҳоти оддӣ барои чунин рӯйдодҳо баррасӣ мешавад. Толиб инро назарияи қуи сиёҳ меномад.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* 

Гурӯҳ:Китобҳои илмӣ
Гурӯҳ:Китобҳои равоншиносӣ
Марги дастаҷамъии ҳоҷиён дар Макка (2024)

мини | рост | Маккаи мукаррама
Марги дастаҷамъии зоирин дар Макка дар Арабистони Саудӣ аз 16 июни соли 2024 то имрӯз рух дод. Ҳадди ақал 1081 нафар (то 20 июн) дар ҷараёни адои ҳаҷ ба шаҳри муқаддаси мусулмонон Маккаи мукаррама ҷони худро аз даст додаанд. Сабаби ин гармии шадид - ҳарорат дар минтақа аз 50 дараҷа зиёд буд. Дипломатҳо сабаби чунин теъдоди зиёди маргро теъдоди зиёди зоирони сабтиномнашуда медонанд, ки омадани онҳо дар урдугоҳҳои имдодӣ бесарусомонӣ ба бор овардааст.
Исмоили Астарободӣ

**Исмоили Астарободӣ** (; қарни XVI) — хушнавис ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Шева ва нозукиҳои нигориши навъҳои гуногуни хат, бахусус таълиқ ва настаълиқро аз падараш ‒ Иброҳими Астарободӣ омӯхта, дар ин ҳунар ба пояи устодӣ расид. Баъди машҳур шуданаш Исмоили Астарободӣ дар дарбори Бойсунғурмирзо (1397‒1434) сарвари хушнависон буд. Аз осори хаттотии ӯ як нусхаи муноҷот ва суханҳои Алӣ ибни Абитолиб ба хатти настаълиқ боқӣ мондааст (дар Истанбул). Бо тахаллуси «Наҷотӣ» шеър низ гуфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Исмоили Ҳусайнӣ

**Исмоили Ҳусайнӣ** (; қарни XV) — хаттоти форс-тоҷик.

Хатти риқоъро устодона менавишт. Бо хатти ӯ маҷмӯае аз «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, маснавиҳои Фаридуддини Аттор (Осорхонаи осори исломӣ дар Истанбул) китобат шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Қорӣ Исомуддини Бухороӣ

**Исомӣ Қорӣ Исомуддини Бухороӣ** (? — 1905, Бухоро) — қории Қуръон ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Мувофиқи маълумоти тазкиранигорони қарни XIX — Муҳтарам («Тазкирату-ш-шуаро»), Абдӣ («Тазкирату-ш-шуаро») ва дигарон Исомӣ шахси таҳсилдида, воқиф аз улуми мутадовилаи давр, масалан, аз тасаввуф, қории моҳири Қуръон низ буд. Аз хусуси девони ӯ иттилоъ дода нашудааст, вале дар баёзу тазкираҳои қарни XIX шеърҳояш (ғазалҳо, қасидаҳо, мухаммасҳо ва ғ.) бисёранд. Асосан дар мавзӯи ишқу ошиқӣ шеър сурудааст.

Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Хоҷа Абдулмалик Исомии Самарқандӣ

**Исомӣ Хоҷа Абдулмалики Самарқандӣ** (қарни XIV) —  ва донишманди форс-тоҷик, шайхулисломии шаҳри Самарқанд.

## Зиндагинома
Дар мадрасаҳои Самарқанд таҳсил карда, илмҳои даврашро амиқ омӯхтааст. Пас аз хатми таҳсил дар корҳои маъмурии давлатӣ шуғл варзида, то ба дараҷаи шайхулисломии шаҳри Самарқанд расидааст. Солҳои 1380—1381 ба Форс сафар карда, муддате дар Шероз зистааст. Дар шеъру шоирӣ ҳунари комил дошт. Шоири маъруф Бисотии Самарқандӣ аз шогирдони ӯст.

Намунае аз навиштаҳои Исомӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Истиғнои Кашмирӣ

**Мирзоабдуррасул Истиғнои Кашмирӣ** (; 1613, Кашмир — 1671, Деҳлӣ) — и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Истиғнои Кашмирӣ тақрибан 40 соли умри худро дар зодгоҳаш ба қаноату дарвешӣ гузаронд. Баъдан барои касби маош ба хидматгузории Шоҳшуҷоъ (фарзанди севвуми Шоҳҷаҳон) даромада, мавриди таваҷҷуҳи ӯ қарор гирифт. Соли 1656 (пас аз даргузашти Шоҳҷаҳон) Шоҳшуҷоъ дар Бангола эъломи истиқлол кард ва бо номи худ танга сикка зада, хутба хонд ва Истиғнои Кашмирӣ доруғаи тӯпхона шуд. Пас аз шикасти Шоҳшуҷоъ ва кушта шудани ӯ аз дасти лашкариёни Аврангзеб (1658), Истиғнои Кашмирӣ ба Авадҳ рафта, муддате дар хидмати бархе амирони он ҷо монд ва сипас ба василаи онҳо ба дарбори Аврангзеб пайваст. Дар дарбори Аврангзеб ба мансаби бахшигарии шоҳзода Муҳаммадакбар — фарзанди Аврангзеб ноил шуд ва саранҷом дар Деҳлӣ даргузашт. Аз ӯ девоне боқӣ мондааст. Ашъораш дар тазкираҳо сабт аст. Аз ҷумла, дар тазкираи «Ништари ишқ»-и Ҳусайнқулихони Азимободӣ шоири хушхаёл ёд шудааст.

Намунае аз шеъри Истиғнои Кашмирӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Исфандёр

**Исфандёр** (тақр.1825/27, Ашт — 1876, Андиҷон) — сипаҳсолори тоҷик, яке аз фаъолони муборизаи мардумони Осиёи Миёна бар зидди ҳукумати шоҳии Русия.

## Зиндагинома
Дар ибтидо сарбоз, панҷоҳбошӣ, панҷсадбошӣ, ҳокими қалъаҳои Чодак, Косон, Сӯх, Чуст ва Ашт буд. Дар авони ҷавонӣ дар ш-ҳои Кӯқанд, Намангон ва Тошканд оҳангарӣ мекард ва барои артиши Қўқанд силоҳҳои ҷангӣ месохт. Исфандёр аз рӯи нақлу ривоятҳо дар маъракаҳои гӯштингирӣ, вазнбардорӣ ва бузкашӣ пайваста иштирок карда, ғолиб меомад. Аз 22-солагӣ дар хонии Қӯқанд ходими ҳарбӣ буд. Чанд муддат ба ҳайси навкари ҳокими Тошканд Азизхоҷаи Парвоначӣ фаъолият дошт. Мувофиқи маълумоти «Таърихи Фарғона», Исфандёр дар ҷанги амир Насруллоҳ ва хони Қӯқанд Шералихон (1845) ва дар шӯриши ш. Тошканд (1847) иштирок намудааст. Қобилияти ҷангии Исфандёрро хони нави Қӯқанд Худоёрхон ба назар гирифта, ӯро ба вазифаҳои баланди ҳарбӣ муваззаф кард. Солҳои 50-60-уми қарни XIX артиши Рус ба ҳудуди хонии Қӯқанд, аз ҷумла ш.-ҳои Истаравшан, Хуҷанд, Ҷиззах, Чимкент, Тошканд ҳуҷум кард. Исфандёр ҳамроҳи сарлашкар Олимқул дар ҳимояи ин шаҳрҳо иштирок карда, қаҳрамонӣ нишон дод. Дар се набард генерал М. Г. Черняевро шикаст дода, қисман аскарони русро асир ва безарар гардонид. Соли 1869 бо фармони хони Қӯқанд -Худоёрхон ҳокими қалъаи Афросиёби деҳаи Ашт таъйин гардид. Баъди ба Руссия тобеъ гардидани хонии Қӯқанд (1875) ва болоравии андозҳо 19 ноябри 1875 мардум таҳти сарварии Исфандёр алайҳи ҳукумати Руссия шӯриш бардошт. 20 ноябр Исфандёр бо дастаи тақрибан 800-нафара, дар назди қалъаи Афросиёб бар аскарони артиши рус ғолиб омад. Мубориза 2 рӯз давом карда, тақр. 140 нафар сарбози рус маҷрӯҳ ва ҳалок шуданд. 15 декабр набарди дуввуми Исфандёр ба муқобили русҳо ба амал омад. Аксари муҳофизону ҳамроҳони Исфандёр дар муборизаи зидди артиши рус (роҳбарашон М. Д. Скобелов) ҳалок шуданд. Исфандёр баъди аз даст додани қалъа ба дастаи Абдурраҳмони Офтобачӣ ва Пулодхон пайваст ва дар ҳимояи ш. Андиҷон бар муқобили артиши Рус иштирок кард. 24. январи 1876 дар ш. Андиҷон Исфандёр ва тарафдоронаш ба дасти русҳо ба дор овехта шуданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Муҳиддин ибни Нуриддин. Таърихи Фарғона. Ганҷинаи дастнависҳои шарқии АФ Ҷумҳурии Узбекистон ба номи Абӯрайҳон Берунӣ. Тошканд. Дастхатти № 3578;
* Серебренников А. К истории коканского похода // Военный сборник. 1897. № 9.
Исҳоқ Муҳаммад

**Исҳоқ Муҳаммад** (; қарни XVI) — хаттоти форс-тоҷик.

Дар бораи зиндагӣ ва фаъолияти эҷодии ӯ маълумоти кофӣ нест. Аз осори ӯ танҳо як нусха «Хамса»-и Алишер Навоӣ (1553) боқӣ мондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Исмоили Нойӣ

**Исмоили Нойӣ** (1847, Конибодом ‒ 1904, Хӯқанд) — навозандаи моҳири сози най, намояндаи машҳури ҳавзаи ҳунарии водии Фарғона.

## Зиндагинома
Исмоили Нойӣ дар миёни мардуми тоҷик, узбек, уйғур ва ғ. бо номҳои Устод Исмоил, Исмоили Кӯса маъруф буд. Санъати мусиқӣ ва навозандагиро дар зодгоҳаш омӯхтааст. Дар найнавозӣ ва иҷрои таснифоти мусиқии мардумӣ ва касбии «Баёт», «Чоргоҳ», «Ушшоқ», «Сувора», «Чӯли Ироқ», «Чапандози Чӯли Ироқ» ва ғ. машҳур гардида буд. Ба Туркистони Шарқӣ, Эрон, Афғонистон, Ҳиндустон, Туркия сафарҳои ҳунарӣ кардааст. Анъанаи иҷроии Исмоили Нойӣ-ро писараш Абдулқодири Нойӣ (Артисти халқии ҶШС Узбекистон) ва наберааш Исҳоқҷон Қодиров (Артисти хидматнишондодаи ҶШС Узбекистон) идома додаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Исмоили Сиёҳ

**Ҳоҷӣ Муҳаммад Исмоили Сиёҳ** (; 1862, Ҳирот — 1946, ҳамон ҷо) — базлагӯ, сиёсатмадор, мубориз ва яке аз они тоҷики Афғонистон.

## Зиндагинома
Ниёконаш аҳли фазл буданд. Дониши ибтидоиро назди падар ва амакҳояш гирифт. Сипас, назди донишмандони ҳиротӣ илмҳои фиқҳ, тафсир, сарфу наҳви арабӣ, мантиқ ва ғ-ро омӯхт. Нахуст ба хидмати давлат даромад ва замоне низ ҳокими Ғурот (Ғури имрӯза) буд, аммо бо навиштаҳои тунду тези интиқодӣ ба таври ошкоро маъмурони давлат ва сиёсати ҳукуматро танқид мекард, аз ин рӯ аз вазифаҳои расмӣ истеъфо дод. Исмоили Сиёҳ дар пардаи ҳаҷв ҳақиқати иҷтимоии замонашро бозтоб менамуд ва ҳамчун Убайди Зоконӣ каҷравии бузургони ҷомеаро нақд мекард. Ин интиқодҳо бештар ба давраи фармонравоии Амонуллоҳхон, ки шоир ба ислоҳоти ӯ мувофиқат надошт, рост омадаанд. Дар ҳамин айём ӯ лақаби «шоири озод»-ро дарёфт. Исмоили Сиёҳ се бор ба сафари ҳаҷ рафт. Дар сурудани ғазал, қасида, маснавӣ ва рубоӣ маҳорат дошт. Дар шеър истилоҳоти илму фанҳои ҷадидро истифода мебурд. Исмоили Сиёҳ «Соқинома» ва маснавие бо номи «Сагу шағол» (627 байт) суруда, дар он аз сиёсати ҳокимони Афғонистон дар баробари Руссияи подшоҳӣ интиқод кардааст. Маҷмӯаи осори Исмоили Сиёҳ нишондиҳандаи рисолати иҷтимоии ӯст. Мухолифат ва мубориза бо истеъмор, истибдод, ғорат, диннамоӣ, тазвир, фаҳшо, хурофот, қонуншиканӣ ва ноамнӣ аз муҳиммтарин вижагиҳои тафаккури адабии Исмоили Сиёҳ буданд, ки дар осори ӯ таҷассум ёфтаанд. Диндорони ифротӣ ӯро воҷиби қатл эълом доштанд. Осори Исмоили Сиёҳро дӯсташ Муллоабдуллоҳи Зиндаҷонӣ ҷамъоварӣ карда, маҳфуз дошт. Осори ҳифзшударо соли 1929 (дар замони Ҳабибуллоҳи Калаконӣ) дар Ҳирот ба чоп расонид, ки 2999 байтро дарбар мегирифт ва аз қасида, ғазал, рубоӣ ва маснавӣ иборат буд.

Намунае аз ашъори Исмоили Сиёҳ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Исҳоқхони Ибрат

**Исҳоқхони Тӯрақӯрғонӣ**, машҳур ба **Исҳоқхони Ибрат** (1862, деҳаи Тӯрақӯрғони вилояти Намангон ‒ 1937, Андиҷон) — хаттот ва нависандаи тоҷик.

## Зиндагинома
Таҳсилоти ибтидоиро дар назди модари худ ва мадрасаи деҳааш гирифтааст. Баъдан ба Хӯқанд рафта (1878), мадрасаро хатм кард (1886). Бо хатшиносиву хушнависӣ ва санъати китобат машғул шуда, асарҳои бисёрро китобат кардааст. Бо номҳои «Ҷомеъу-л-хутут» (1912) ва «Манзума» (1909) асар таълиф намудааст. Дар «Ҷомеъу-л-хутут» роҷеъ ба таърихи хушнависӣ, навъҳои гуногуни хатти арабӣ (сулс, тавқеъ, райҳон, зулф, ҳумоюн, турра), инчунин дар бораи ихтироъкор ва устоди хатти настаълиқ Миралии Табрезӣ маълумот додааст. Исҳоқхони Ибрат ба чандин шаҳри Осиёи Марказӣ ва Аврупо, кишварҳои арабӣ, Эрон, Ҳиндустон, Туркия, Булғористон, Юнон, Италия ва ғ. сафар карда, дар ҷараёни он забонҳои арабӣ, ҳиндӣ, туркӣ, урду, юнонӣ, англисӣ, русиро ба таври комил омӯхтааст. Асарҳои «Таърихи Фарғона» (1916, таҳти рақами 11616), «Таърихи маданият» (1926, таҳти рақами 1616), «Аҷоибу-л-махлуқот» (таҳти рақами 1818), ки Исҳоқхони Ибрат китобат кардааст, ҳоло дар Ганҷинаи дастнависҳои Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Узбекистон маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Иффати Қоҷор

**Ҳумоюн Султонхонум Иффати Қоҷор** () — ориф ва  ва хушнависи эронӣ.

## Зиндагинома
Дар қарни XIX зиндагӣ кардааст. Нахустин духтари Фатҳалишоҳи Қоҷор (ҳукмронӣ 1797−1834). Аз илмҳои расмии давр, инчунин аз нуҷум, ҳайат, муқаддамоти арабӣ огоҳ будааст. Хатҳои шикаста ва настаълиқро хуб менавишт. Бештар дар пайравӣ аз Ҷалолуддини Балхӣ («Маснавии маънавӣ») шеър сурудааст.

Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Иффати Нассоба

**Иффати Нассоба** (; 1776—1834, Шероз) — аи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Номи аслиаш Сакина-бегим фарзанди Мирзоабдуллоҳ Нассобаи Ҳасании Ҳусайнӣ. Муаллифи «Тазкираи дилкушо» ӯро соҳиби табъи равон, сарояндаи ашъори воло ва саромади бонувони сухангӯйи аҳди худ номидааст. Аз ҳамзамонони Фатҳалии Сабо, Абдулваҳҳоби Нишот ва Миҷмари Исфаҳонӣ буд ва аз ашъори онҳо илҳом мегирифт. Ҳокими Шероз Ҳусайналӣ-мирзои Фармонфармо аз донишу камоли ӯ огоҳӣ ёфта, ӯро барои таълиму тарбияти занону духтаронаш даъват кард. Иффати Нассоба Фатҳалишоҳро мадҳ кардааст. Ӯ то охири умр издивоҷ накард.

Намунае аз шеъри ӯ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Маҳмудхон Маликушшуаро

**Маҳмуд Маликушшуаро** (; ) — , хушнавис ва наққоши форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Маҳмудхон Маликушшуаро фарзанди Муҳаммадҳусайнхон Маликушшуаро мутахаллис ба Андалеб ва наваи Фатҳалихони Сабои Кошонӣ буд ва дар Теҳрон мутаваллид шуд.

Маҳмудхон илмҳои адабиёт, риёзиёт, ҳикмат ва таърихро аз худ карда буд. Ба­рои соҳиби фазлу камол гардидани ӯ амакаш Муҳаммад Қосимхон кумак расонд. Маҳмудхони Кошӣ дар дарбори Насируддиншоҳ хизмат карда, ҳамчун шоири барҷаста ба гирифтани унвони «Маликушшуаро» мушарраф шу­дааст. Дар хушнависӣ низ шуҳрат ёфта буд. Аз осори хаттотии ӯ як нусхаи «Гулшани роз» (1866) дар Китобхонаи миллии Теҳрон, як мураққае иборат аз 22 руқъа (1871— 73) ва як мураққаи дигар иборат аз руқъа дар Китобхонаи давлатии Теҳрон ва як қитъа (1866) дар му­зеи Табрез маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Фатҳалихони Сабо

**Фатҳалихони Кошонӣ**, мутахаллис ба **Сабо** () — ,  ва маликушшуарои дарбори Фатҳалишоҳи Қоҷор.

## Зиндагинома
Падари вай, Оқомаҳмудхон Дунбулӣ, аз хонадони бузурги Дунбулӣ буда, писари Амирфозилбек, писари Аббосманзурхон Дунбулӣ, писари Амиршарифбек Дунбулӣ будааст.

Зодрӯзи вай ба дурустӣ маълум нест ва бо истидлоле, ки Маликушшуаро Баҳор дар муқаддимаи худ бар китоби «Гулшани Сабо» карда, дар ҳудуди соли 1765 мелодӣ дар Кошон иттифоқ уфтодааст. Сабо дар синни 59 ё 60-солагӣ ба таърихи 1822 мелодӣ дар Теҳрон даргузашт.

Аз ӯ писаре ба номи Муҳаммадҳусайнхон монд, ки баъдҳо бо тахаллуси Андалеб дар шеър ва шоирӣ ба шӯҳрат расид. Муҳаммадҳусайнхон низ ду писар ба номҳои Маҳмудхон Маликушшуаро (шоир, хаттот, наққош) ва Муҳаммадхон Надимбошӣ дошт.

Фатҳалихон ибтидо аз маддоҳони Лутфалихони Занд буда ва гӯё девоне ҳам дар мадҳи вай доштааст, ки пас аз воқеаи қатли бародараш (Мирзо Муҳаммадалӣ, мутахаллис ба Нотиқ) аз тарси ҷон онро фурӯхтааст.

Маликушшуаро Баҳор ва Абулҳасанхони Сабо аз хонадони вай буданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* کتاب تاریخ ادبیات ایران و جهان ویژه رشته ادبیات و علوم انسانی سال دوم نظری.
Туни Тан

**Туни Тан Конг Ям** (таваллуд 7 феврали 1940, Сингапур) — ҳафтумин президенти Сингапур. Ӯ дар моҳи августи соли 2011 бо 35 дарсади овозҳо президент интихоб шуд. 

31 августи соли 2017 Туни Тан Конг Ям ба далели ба охир расидани мӯҳлати шашсолаи раёсаташ истеъфо дод.
## Нигаред низ
* Ҳалима Яъқуб
* Тарман Шанмугаратнам

 
## Эзоҳ
 
Гурӯҳ:Зодагони соли 1940
Гурӯҳ:Президентҳои Сингапур
Гурӯҳ:Зодагони Сингапур
Гурӯҳ:Афроди зинда 
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI
Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Сингапур
Гурӯҳ:Ҳукуматдорони Сингапур
Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон
Гурӯҳ:Сарварони давлатҳо
Гурӯҳ:Сарварони асри XXI
Селапон Рамонотон

**Селапон Рамонотон** (  англ. S. R. Nathan ; (3 июли 1924 - 22 августи 2016) — сиёсатмадори сингапурӣ. Президенти шашуми Сингапур
(1 сентябри 1999 - 1 сентябри 2011) Селапон Рамонотон 22 августи соли 2016 дар синни 92-солагӣ даргузашт.

## Нигаред низ
* Ҳалима Яъқуб
* Туни Тан

 
## Эзоҳ
 
Гурӯҳ:Зодагони соли 1924
Гурӯҳ:Президентҳои Сингапур
Гурӯҳ:Зодагони Сингапур 
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI
Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Сингапур
Гурӯҳ:Ҳукуматдорони Сингапур
Гурӯҳ:Сарварони давлатҳо
Гурӯҳ:Сарварони асри XXI
Оунг Тенг Чунг

**Оунг Тенг Чунг** ( 22 январ 1936, Сингапур — 8 феврал 2002, Сингапур) —  ходими давлатӣ ва сиёсатмадор аз Сингапур. Президенти панҷуми Сингапур 2 сентябри 1993 - 1 сентябри 1999.
## Нигаред низ
* Ҳалима Яъқуб
* Тарман Шанмугаратнам

 
## Эзоҳ
 
Гурӯҳ:Зодагони соли 1936
Гурӯҳ:Президентҳои Сингапур
Гурӯҳ:Зодагони Сингапур
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI
Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Сингапур
Гурӯҳ:Ҳукуматдорони Сингапур
Гурӯҳ:Сарварони давлатҳо
Гурӯҳ:Сарварони асри XXI
Илоҳии Асадободӣ

**Илоҳии Асадободӣ** ё **Илоҳии Ҳамадонӣ**, машҳур ба **Миръимодуддин Маҳмуди Ҳусайнӣ** (? — 1654) —  ва тазкиранависи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Эҳтимолан мутаваллиди Асадободи Ҳамадон будааст. Дар соли 1601 барои касби дониш ба Исфаҳон рафт. Дар соли 1606 ба Шероз ва сипас ба Ироқ рафт ва аз онҷо озими Ҳинд шуд ва бар сарироҳ худ чанд гоҳе дар Қандаҳор ва Кобул монд. Зоҳиран дар 1613 то 1614 дар мулозамати Замонҳобег Маҳобатхон дар Огро буд. Аз соли 1623 ба хидмати Зафархон Аҳсануллоҳи Турбатӣ расид ва пас аз бозгашти Зафархон ба Огро бо вай ҳамроҳ гашт ва дар онҷо ба сафи маддоҳони Шоҳҷаҳон пайваст, аммо дар айни ҳол риштаи улфаташро бо Зафархон нагусаст ва дар соли 1631 ҳангоме ки вай ба хидмати Кашмир баргузида шуд, бо ӯ ба Кашмир рафт ва то поёни умр ҳамонҷо монд.

## Эзоҳ
Абдурраззоқ Дунбулӣ

**Абдурраззоқбег Дунбулӣ** (), мутахаллис ба **Мафтун** (; ) — , шоири порсигӯй ва мутарҷими забони туркӣ ба форсӣ. Вай дар замони Оқомаҳмудхони Қоҷор дар девони иншои ноибуссалтана дар Табрез ба кор машғул буд

## Эзоҳ

## Адабиёт
* دنبلی، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه، تاریخ جنگ‌های اول ایران و روس، به اهتمام غلامحسین صدری افشار، تهران: انتشارات ابن‌سینا، چاپ اول: ۱۲۰۶ خورشیدی. (متن قدیمی و بدون مشکل حق تکثیر).
Миҷмари Исфаҳонӣ

**Сайидҳусайн ибни Алӣ Миҷмари Исфаҳонӣ** (; ) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ӯ дар авохири қарни дувоздаҳуми ҳиҷрӣ дар Завора (шаҳре дар устони Исфаҳон) ба дунё омад ва пас аз таҳсили улумҳои мутадовил ва касби фунуни адабӣ ба Теҳрон раҳсипор шуд ва ба хидмати Муътамидуддавла Нишоти Исфаҳонӣ, ки аз риҷоли донишманд ва аз маорифи шуарои Қоҷория буд, роҳ ёфт. Нишот, ки аз истеъдод ва қареҳаи Миҷмар матлаъ гашт, ба тарбияти вай ҳиммат гумошт ва пас аз чанде ӯро ба дарбори Фатҳалишоҳ бурд ва василаи тақарруби ӯ назди хоқони мағфур гардид. Шоҳи Қоҷор, ки худ низ аз шоирӣ баҳрае вофир дошт ва қадри суханро некӯ мешинохт, вайро мавриди иноят ва мулотафат қарор дод ва ба лақаби «Муҷтаҳидушшуаро» сарфарозаш гардонид.

Умри Миҷмар кӯтоҳ буд. Ризоқулихони Ҳидоят (соҳиби китоби «Равзату-с-сафо») соли фавти Миҷмарро 1810 (1225 ҳиҷрӣ) зикр карда ва менависад: Миҷмари Исфаҳонӣ ашъори намакин дорад ва агар дер зиста буд, ҳамоно тараққии куллӣ менамуд. Шеваи ғазалиёти Миҷмар ба сабки Саъдӣ аст ва гоҳе ҳам ғазалҳои Ҳофизро истиқбол кардааст ва қасоиди ӯ ба сабки ироқӣ ва ағлаб дар мадҳи Фатҳалишоҳ аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *گلهای جاویدان* اثر حبیب‌ الله نصیری فر.
* دیوان اشعار مجمر اصفهانی ، غزل شماره  ۴۲
Туғрои Машҳадӣ

**Мулло Туғрои Машҳадӣ** (), мутахаллис ба **Шефта** (?, Машҳад — 1667, Кашмир) — , , сухансаро ва аз мутарассилони барҷастаи сабки ҳиндӣ.

## Зиндагинома
Куллиёти Туғрои Машҳадӣ муштамил ба «Соқинома» (дар шакли маснави), қасоид, ғазалиёт, қитаот, фардиёт, таркиббандҳо, тарҷеъбандҳо ва мухаммасот буда, бештар аз 27500 байтро дар бар мегирад. Туррои Машҳадӣ дар «Соқинома» (9144 байт) беадолатию боинсофӣ, ришвахӯрӣ ва фиребу найранги воизону қозиён ва муфтию муллоҳоро сахт мазаммат кардааст. Рисолаҳои Туррои Машҳадӣ бо насри маснӯъ дар васфи табиати Кашмир ва одамони помдори ои замон, шарҳи девони Ҳофизи Шерозӣ, маснавиҳои ҳафтгонаи Зулолии Хонсорӣ тавсифу ташреҳи ҳунари нависандагӣ, воситаҳон тасвири бадеӣ, санъати мусиқӣ, номи рустаниҳо ва дар ҳаҷви амалдорони дарбор таълиф шудаанд. Соли 1871 дар Конпур 18 рисола ва руқаоти Туғрои Машҳадӣ бо шарҳу тавзеҳот ба табъ расидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Қассоби Кошонӣ

**Саъид Қассоби Кошонӣ** (; ?, Кошон — 1751, Машҳад) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Қассоби Кошонӣ аввалҳо ба василаи қассобӣ рӯз мегузарондааст. Тахаллуси шоириаш низ аз ҳамин ҷост. Бино ба маълумоти Малеҳои Самарқандӣ, ки соли 1670 бо шоир вохурдааст, баъдтар у ба карбосбофӣ машғул будааст. Қассоби Кошонӣ бештар ғазал сурудааст. Дар девонаш, ки ҳануз дар асри адиб саросари Эрону Мовароуннаҳр ва Ҳиндустон шуҳрат ёфта буд, 350 ғазал фароҳам омадааст. Мавзуъҳои ғазалиёти Қассоби Кошонӣ ишқу муҳаббати самимӣ, тасвири манзараҳои рангини табиат, ситоиши ахлоқи ҳамида ва накуҳиши беадолатиҳои замон ва ғайра мебошанд. Шоир аз ҷабру зулм ва беинсофиҳои ҳукуматдорон шикоятҳои ҷонсуз кардааст. Чунончӣ:

Қассоби Кошонӣ ба ашъори Ҳофиз, Соиб ва дигарон мухаммас бастааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Сабоҳии Бедгулӣ

**Сабоҳии Бедгулӣ** (; ) — и порсигӯи давраи Зиндия ва аз пешгомони сабки бозгашти адабӣ.

## Зиндагинома
Сулаймон Сабоҳии Бедгулӣ, фарзанди Мулло Абдуллоҳодӣ, мутахаллис ба Сабоҳӣ, мутаваллиди шаҳри Орон ва Бедгул аст. Ҳеч яке аз манобеи муътабар аз соли таваллуд, кайфияти зиндагӣ, хонавода, макон ва мизони таҳсилот ва устодони ӯ хабаре надодаанд. Вай дар илмҳои нуҷум, риёзиёт, адабиёти форсӣ, физика ва арабӣ табаҳҳур доштааст.

Дар девони ӯ низ посухе бар ин пурсишҳо дида намешавад. Чунин менамояд, ки вай сахт дилбастаи зодгоҳаш буда ва ба ҷуз сафарҳое, ки ба Қум, Исфаҳон, Шероз ва Ҳиҷоз дошта, бештар солҳои умрашро дар зодгоҳаш сипарӣ кардааст. Дар замони Оқомуҳаммадхони Қоҷор ба далели ашъораш дар хусуси шоҳони Зиндия мавриди ғазаб ва танаффури ӯ буд. Лизо дар замони Фатҳалишоҳ бо воситаи қозӣ Муллоалӣ Оронӣ, ки аз шогирдони Муллоаҳмади Нароқӣ буд ва барои баҳс бо муллоҳои яҳудӣ ба Теҳрон рафта буд, ба дарбори Қоҷор роҳ ёфт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* مسعودی آرانی، عبدالله (۱۳۹۲). دیوان حاج سلیمان صباحی بیدگلی. اسوه. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۴۳-۳۹۶-۲
Ҳишмати Бадахшонӣ

**Мирмуҳташам Алихон Ҳишмати Бадахшонӣ** (; ) — и порсигӯи Ҳинд.
## Зиндагинома
Яке аз ниёгонаш, ки аз содоти Бадахшон буд, дар Ҳиндустон иқомат гузид ва Мирбоқӣ, падари шоир, мулозими Муҳаммадёрхон, соҳиби дорулхилофаи Шоҳҷаҳонобод ва хонаводаи Аврангзеб Оламгир шуд.

Мирмуҳташам дар Шоҳҷаҳонобод зода шуд ва дар ҳамон шаҳр парвариш ёфт ва дар шумори фуҳалаҳои асри хеш даромад. Ӯ аз дӯсти Навоб Наҷмуддавла Исҳоқхони Баҳодур, аз ҳокимони маҳаллии Ҳинд, баҳраманд шуд ва таҳти ҳимояти вай мезист.

Ҳишмат ба иқтифои ашъори Абдурризо Матин ва Сироҷуддин Алихони Орзу, шоирони муосири худ, шеър месуруд, ва Алиқулихон Волаи Доғистонӣ, шоири эронии муқими Ҳинд, ба шеъре аз ӯ, ки таъризе дар ҳаққи эрониёни муқими Ҳинд дошта, посух гуфтааст. Ҳишмат илова бар шоирӣ, сипоҳии беназири низ будааст.

Тазкиранависон ӯро ба сифоти чун ширинзабонӣ ва хушсуҳбатӣ ва сифатҳои чун ҳусни хулқ ва доштани табъи олӣ сутудаанд. Аз ӯ девони наздик ба 7000 байт барҷо мондааст, ки дар рӯзгори ҳаёташ, Сироҷуддин Алихони Орзу, муаллифи «Маҷмаъу-л-нафоис», онро тасҳеҳ карда буд.

## Эзоҳ
Абдурризо Матини Исфаҳонӣ

**Абдурризо ибни Абдуллоҳи Исфаҳонӣ** (), мутахаллис ба **Матин** (? — 1761) — и форс-тоҷики дарбори Муғулони Ҳинд.
 
## Зиндагинома
Абдурризо дар соли номаълум дар Исфаҳон аз падари аҳли Наҷаф зода шуд. Фунуни шеърро аз шуарои рӯзгораш фарогирифт, сипас дар бист солагӣ ба Ҳинд муҳоҷират кард ва дар дарбор Баҳодуршоҳи I роҳ ёфт. Мулозими Саодаталихон дар ҳукумати Авд гашт. Пас аз он ба хидмати сафдарҷанг даромад. Дар шеър, пайрави Ҳазини Лоҳиҷӣ буда ва дар фанни муаммо мумтоз шумурда мешудааст. Девонаш наздик ба дувоздаҳ ҳазор байт аст.

Матини Исфаҳони дар сол 1761 дар Бангол даргузашт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* نظمی تبریزی، علی (۱۹۷۶). دویست سخنور؛ تذکرةالشعرای منظوم و منثور. تابش. ص. ۳۶۰.
Сироҷуддин Алихони Орзу

**Сироҷуддин Алихони Орзу** (; ) — , фарҳангнавис ва донишманди форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Орзу дар дарбор соҳиби мансаби калон ва пуштибони шоирон будааст. Дар Деҳлӣ ва Лакҳнав зистааст. Навиштаҳои ӯ умдатан ба забони форсӣ буд аммо 127 рубоӣ ба забони урду ҳам нигоштааст.

Баёзи Орзу «Сироҷу-л-луғот» аз ашъори шоирони классикии форс-тоҷик ба ҳам омадааст. Ба асарҳои Саъдӣ, Низомӣ ва дигар шарҳ навиштааст. Дар луғати тартибдодаи Орзу «Ғароибу-л-луғот» ибораҳои фразеологӣ ва баъзе калимаҳои урду ба забони форсӣ шарҳ ёфтаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Сироҷу-л-луғот

«**Сироҷу-л-луғот**» () — фарҳанги тафсирии форсӣ, таълифи Сироҷуддин Алихони Орзу (таълифаш 1735).

Орзу дар таълифи «Сироҷу-л-луғот» аз «Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ», «Фарҳанги Сурурӣ», «Фарҳанги Рашидӣ» ва ғайра истифода карда бошад ҳам, вале бештар ба «Бурҳони қотеъ» пайравӣ кардааст. «Сироҷу-л-луғот» монанди «Бурҳони қотеъ» аз рӯи тартиби ҳарфҳои якум, дуюм, союми калимаҳо ва дар асоси ашъори шуарои қадими форс-тоҷик танзим ёфтааст. Шеърҳои дар «Сироҷу-л-луғот» овардашуда такрори абёти фарҳангҳои пешиниён нест. Агар аз он фарҳангҳо чизе дохил шуда бошад, маҳз барои таҳқиқ ва танқеҳ аст. Интиқоди илмие, ки дар"Сироҷу-л-луғот" нисбат ба «Бурҳони қотеъ» ва «Фарҳанги Рашидӣ» ба назар мерасад, арзиши онро дар илми луғатшиносӣ боз ҳам афзудааст. Муаллифони «Баҳори Аҷам» — Гиек Чанди Баҳор (шогирди Орзу) ва «Оини Атоӣ» — Атоуллоҳ Донишвархони Нудрат аз «Сироҷу-л-луғот» истифода кардаанд. Нусхаҳои дастнависи «Сироҷу-л-луғот» хеле нодир буда, танҳо дар баъзе китобхо- наҳо дида мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Вожаномаҳои форсӣ
Раҳмати Бадахшӣ

**Раҳмати Бадахшӣ** (; 1786/87, Файзобод, Бадахшон — ?) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз падараш савод омӯхтааст. Дар 14-солагӣ барои таҳсили илм ба Ҳиндустон рафт. Пас аз 10 соли таҳсил бо роҳи Кобул (ду сол дар Кобул зистааст) ба ватан баргашт. Муддате дар дарбори ҳокими Қатаған — Муродбек дабир буда, дар Андароб умр ба сар бурдааст.

Аз ишораҳои Раҳмати Бадахшӣ бармеояд, ки ӯ девонҳои зиёде фароҳам карда будааст:

Вале имрӯз аз эҷодиёти ӯ чанде ғазалу мустазодҳо ва қитъаоту абьёти пароканда дастрас гардидаанд. Ғазалҳову мустазодҳои Раҳмати Бадахшӣ дар пайравии Ҳофиз, Камоли Хуҷандӣ, Соиб ва дигар эҷод шудаанд. Мавзӯи ғазалҳои Раҳмати Бадахшӣ васфи ишқу ошиқӣ, баҳору булбул, ҳасби ҳол ва ғайра мебошанд. Абёти зерин намунаест аз ғазалиёти Раҳмати Бадахшӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Иффатии Хуросонӣ

**Иффатӣ** (; қарни XVII) — аи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Хуросон. Дар сарчашмаҳои илмию адабӣ шоираи хуштабъ, бадеҳагӯй ва соҳиби шеърҳои дилнишин ёд шудааст. Дар эҷодиёти Иффатӣ васфи ишқ, тавсифи табиат, эътироз аз носозгориҳои замон, тасвири ҳоли забуни занон, талоши онҳо баҳри рӯзгори осоишта, пандҳои судманд ва ғайра мақоми хос дорад. Ашъораш содаву равон аст.

Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Тоҷӣ Усмон. Бисту се адиба. Сталинобод, 1957; Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1988.
Амирҳусайн Ишқӣ

**Амирҳусайн Ишқӣ** (қарни XVI) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Бухоро зиндагӣ ва эҷод кардааст. Мувофиқи маълумоти манбаъҳои адабӣ (мас., «Тазкирату-ш-шуаро»-и Мутрибии Самарқандӣ) Ишқӣ шахси донишманд, воқиф аз аксар улуми мутадовилаи давр, соҳиби обрӯву эътибор дар миёни аҳли илму адаби замонаш будааст. Дар сурудани анвои гуногуни шеър, махсусан дар ғазалсароӣ маҳорат доштааст. Ашъораш дар девоне фароҳам омадаанд, ки нусхаҳое аз он то замони мо расидаанд (як нусха маҳфуз дар Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Узбекистон ва дигаре дар китобхонаи Музейи Британия; Лондон). Мавзӯъҳои асосии ашъораш васфи ишқ, тасвири зебоиҳои табиат, даъват ба накукорию адолат мебошанд.

Намунае аз ашъори Ишқӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Икромхоҷа Ишқии Бухороӣ

**Икромхоҷа Ишқии Бухороӣ** (қарни XIX) —  ва хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар маъхазҳои адабӣ ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш оварда нашудааст. Муҳтарам дар «Тазкирату-ш-шуаро» аз ӯ чун шоири шӯхгуфтору ширинсухан ёд кардааст. Ӯ хаттоти хуб низ будааст. Намунаҳои ашъораш дар тазкираву баёзҳои қарни XIX дида мешаванд. Абёти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мулло Бобур Ишқӣ

**Ишқӣ**, **Мулло Бобур писари Ҳидоятуллоҳ** (1792, деҳаи Ворӯи Панҷакент — 1863, ҳамон ҷо) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз оилаи деҳқон. Дар мактаби деҳа саводи ибтидоӣ гирифта, баъд дар мадрасаҳои Бухоро ва Самарқанд таҳсил кардааст. Ба зодгоҳаш баргашта, асосан, аз касби деҳқонӣ рӯз мегузаронд ва гоҳе барои дуктарошон ва шохагарони Самарқанду Ургут аз кӯҳистон чӯбу дуку тирак (барои шоха сохтан) мебурд. Ашъори Ишқӣ дар девоне фароҳам омадааст, ки тақр. 3500 байтро дар бар гирифта, ду сол пеш аз фавти шоир мураттаб шудааст. Дар девони Ишқӣ ғазалу мухаммас ва рубоию қитъаҳои шоир ҷой гирифтаанд. Ишқӣ дар ашъораш бештар аз баҳору зебоиҳои табиат, васфи нигор, гулу лола, ишқу муҳаббат, аҳволи вазнин, зиндагии қашшоқона ва ноободии кӯҳистони тоҷик сухан рондааст. Ғазалҳои Ишқӣ дар пайравии Ҳофизи Шерозӣ, Камоли Хуҷандӣ, Абдурраҳмони Ҷомӣ, Шавкати Бухороӣ ва Саййидои Насафӣ навишта шуда, ба ғазалҳои ҳамин шоирон мухаммас бастааст. Сабки ашъори Ишқӣ содаву равон аст. Дар онҳо таъбирҳои халқӣ, луғати зиндаи мардуми маҳаллӣ, ташбеҳу истиораҳои равшан истифода бурда шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Аббосалӣ Кайвони Қазвинӣ

**Аббосалӣ Кайвони Қазвинӣ** (; 3 июли 1861, Шайхобод, Қазвин — 14 октябри 1938, Сулаймон-Дороби Рашт) — муфассир, воиз, сӯфӣ ва мунаққиди тасаввуф.

## Зиндагинома
Пас аз сӣ соли хидмат ба тариқати гунободия (яке аз шохаҳои неъматуллоҳия), бино бар эътироз ба ҷонишинии меросӣ дар тариқати мазкур ва беадолатиҳое, ки дар он мушоҳида кард, аз он рӯ гардонид, даъвоҳои шайхҳои гунободияро ботил ва эътиқодоту амалҳои онҳоро аз назари ақливу нақлӣ нодуруст дониста, ба нақди тасаввуфи марсум пардохт. Рашид Ёсамӣ, Саъид Нафисӣ, Алии Даштӣ, Аббос Иқболи Оштиёнӣ аз ҷумлаи шогирдони ӯянд.
 
Аз Аббосалӣ Кайвони Қазвинӣ таълифоти бисёре боқӣ мондааст. Ӯ як тафсири арабӣ, ду тафсири форсӣ ва тарҷумаи Қуръон навиштааст. Муҳимтарин осори Аббосалӣ Кайвони Қазвинӣ: «Розгушо» — шомили посух ба 50 суол дар бораи ақоид ва одоби силсилаи гунободия, истилоҳоти сӯфиён, сабаби аз тасаввуфи марсум буридани ӯ; рисолаи «Беҳинсухан» — дар посух ба 12 пурсиш дар ҳамин мавзӯъҳо ва тавзеҳи баъзе навовариҳои ӯ дар тасаввуф; рисолаи «Устувор» — дар баёни асоси тасаввуф, маънои ҳақиқии он, фарқи он аз тасаввуфи марсум, истилоҳоти тасаввуф, одоби марбут ба қутб ва мурид, баъзе асрори силсилаҳои тасаввуфӣ; «Ирфоннома» ‒ дар бораи ҳақиқати ирфон аз диди муаллиф; «Кайвоннома» ‒ саргузаштномаи муаллиф аз даврони кӯдакӣ, таҳсил, устодон, шарҳи сафарҳо ва мулоқоту мубоҳисаҳое, ки бо сӯфиёну уламо доштааст. Девони шеър ва осоре дар бораи баъзе бузургони ирфону адаб низ дорад, аз ҷумла, шарҳи ҳоли Абусаъиди Абулхайр, шарҳи ирфонии баъзе рубоиёти Хайём.

Мухолифати Аббосалӣ Кайвони Қазвинӣ бо тасаввуфи марсум на фақат ба сабаби мақоми меросии шайхӣ ва қутбӣ, балки ба таври куллӣ иддиои қутбият аз сӯйи шайхони силсилаҳои тасаввуфӣ буд. Аз назари ӯ, киштии тасаввуф нохудо ё қутб надорад, зеро қутб бояд дар чаҳор ҷиҳати зер дар мурид тасарруф кунад, вагарна, дурӯғгӯ аст: зоил кардани иродаи гуноҳ аз дили мурид, табдили разилати ахлоқии ӯ ба фазилат, муҳкам сохтани эътиқодоти динӣ ва маърифат ба Худо ва зудудани шак аз дили мурид ва ниҳоят, иртиқо додани мурид аз олами носут ба олами малакут. Мурид низ бояд омодагии ин тасарруфоти ботиниро дошта бошад. Ӯ он шайхони сӯфияро, ки муддаии се тасарруфи аввал ва шайхони силсилаи гунободияро, ки муддаии ҳатто чаҳорумин тасарруф буданд, дурӯғгӯ ва дунёхоҳу ҷоҳталаб медонист. Ба сабаби мухолифати Аббосалӣ Кайвони Қазвинӣ бо тасаввуфи марсум бархе вайро муттаҳам ба

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Муҳаммадрафеъ Воизи Қазвинӣ

**Мулло Муҳаммадрафеъ Воизи Қазвинӣ** (; ) — фақеҳ, воиз,  ва адиби форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Муҳаммадрафеъ Воизи Қазвинӣ дар соли 1618 мелодӣ дар Қазвин зода шуд. Вай аз фарзандони Мулло Фатҳуллоҳи Қазвинӣ аст. Ӯ дар ваъз ва хитоба саромад буд ва муддатҳо дар масҷиди ҷомеъи Қазвин ваъз мегуфт. Ӯ аз шогирдони Мулло Халили Қазвинӣ буд. Аз илми маъқул ҳаззи фаровон дошт ва асари машҳураш дар ин бора «Абвобу-л-ҷинон» ном дорад.

Воизи Қазвинӣ бо шеъри пандомезу андарзӣ, инчунин бо моддаи таърих машҳур аст. Ашъораш бо сабки ҳиндӣ ва таҳсинаш дар муаммоҳо ва ҳалли муъзалот шуҳрат дорад.

Воизи Қазвинӣ дар соли 1679 мелодӣ даргузашт ва мадфанаш дар мадхали вуруди саҳни Шоҳзода Ҳусайн (Қазвин) дар гӯшаи чап қарор дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* نظمی تبریزی، علی (۱۹۷۶). دویست سخنور؛ تذکرةالشعرای منظوم و منثور. تابش. ص. ۴۵۶.
Шайх Фатҳуллоҳи Қазвинӣ

**Шайх Фатҳуллоҳи Қазвинӣ** (; ? — 1640) — адиб, донишманд ва воизи форс-тоҷик, падари Муҳаммадрафеъ Воизи Қазвинӣ.

## Зиндагинома
Шайх Фатҳуллоҳи Қазвинӣ аз уламои бузурги Қазвин буд. Ӯ пас аз такмили муқаддамоти мутадовила, ба фарогирии фунуни адаб ва улум ақлию нақлӣ машғул шуд. Ӯ маҳзари дарси Шайх Баҳоӣ ва Фахруддин Самоки Қазвиниро дарк кардааст.

Шайх Фатҳуллоҳи Қазвинӣ дар соли 1640 мелодӣ вафот ёфт.

## Таълифот
* Рисола дар имомат;
* Рисола дар ирфон.

## Эзоҳ
Салими Баҳуполӣ

**Муҳаммадалӣ Ҳасан Салими Баҳуполӣ** (; 1862 — 1913/23) — тазкиранигор ва и форсизабони Ҳиндустон, фарзанди Сиддиқ Ҳасанхон.

## Зиндагинома
Салими Баҳуполӣ ба тафсиру ҳадис таваҷҷуҳ дошта, дар панҷсолагӣ омӯзиши Қуръонро сар кард. Сарфу наҳв ва адаби форсиро аз устодонаш Мавлавӣ Муҳаммадайуб, Мавлавӣ Анваралӣ ва Мавлавӣ Илоҳибахши Файзободӣ омӯхтааст. Тазкираи «Нигористони сухан» (1876) ба қалами ӯ тааллуқ дорад, ки такмилаи «Шамъи анҷуман» аст. Китобҳои «Арафа-л-ҷодӣ мин ҳада-л-ҳодӣ» (1878) ва «ан-Наҳҷу-л-мақбул мин шароеъи-р-расул» (1879) низ аз осори Салими Баҳуполӣ мебошанд.

Байти зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Кайфии Дарвозӣ

**Муҳаммадазим Кайфии Дарвозӣ** (), маъруф ба **Мулло Азим** (? — 1872, Дарвоз) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Кайфии Дарвозӣ соҳибдевон будааст, вале девони ашъораш дастраси муҳаққиқон нагардидааст. Намунаи ашъораш дар дастхатти баёзе ба ёдгор мондааст. Дар сурудани шеър дар қолаби мухаммас, ғазал ва маснавӣ маҳорати баланд дошт. Аксари шеърҳои ӯ ба шеваи мардуми Дарвоз эҷод шудаанд. Кайфии Дарвозӣ ба ҳаҷву мутоиба майл дошт. Ӯ чун шахси зарофатгӯй дар ашъораш алфозу таъбирҳои ҳаҷвомезро зиёд ба кор бурдааст. Дар баъзе шеърҳояш оҳанги яъсу навмедӣ ва дилшикастагӣ эҳсос мешавад, ки, бешубҳа, бар асари нобаробариҳои иҷтимоӣ ва ногувориҳои зиндагӣ ба миён омадаанд.

## Намунаҳои ашъор

Дар шеърҳои ҳаҷвии ба лаҳҷаи дарвозӣ эҷодкардаи Кайфии Дарвозӣ низ вазн ва қофияи ғазал риоя шудааст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Калимуллоҳи Ҷаҳонободӣ

**Калимуллоҳи Ҷаҳонободӣ** ; ) — донишманди ҳанафӣ ва орифи чиштӣ.

## Зиндагинома
Падарони Калимуллоҳи Ҷаҳонободӣ аз муҳандисону мунаҷҷимон ва меъморони маъруф буданд. Ӯ донишҳои маъмулро дар зодгоҳ омӯхт. Калимуллоҳи Ҷаҳонободӣ бо роҳнамоиву иршоди Абурризо Муҳаммад ва Бурҳонуддини Шатторӣ аз тоифаи тасаввуф шуд. Пас аз адои ҳаҷ чанд сол дар Ҳиҷоз монд. Ӯ ба шайх Абуюсуф Яҳё… (аз шайхони бузурги чиштӣ, фавт 1690) дар Мадина дасти иродат дод. Калимуллоҳи Ҷаҳонободӣ таълимоти силсилаҳои нақшбандия ва қодирияро назди Муҳаммад Ғиёс фаро гирифт. Дар бозгашт ба Деҳлӣ дар Хонум-Ко-бозор иқомат гирифт ва ба тадрису иршоди толибилмон пардохт. Калимуллоҳи Ҷаҳонободӣ муддати 50 сол дар он ҷо ба дарсу иршод машғул буд. Ба дастури шоҳ Аврангзеб барои ӯ хонақоҳе бунёд карданд. Калимуллоҳи Ҷаҳонободиро аз барҷастатарин шайхони чиштӣ дар рӯзгори худ ва эҳёкунандаи силсилаи чиштия дар Ҳинд донистаанд. Ӯ бар «Ташреҳу-л-афлок»-и Баҳоуддини Омилӣ ва «ал-Қонун»-и Ибни Сино шарҳ навишта, дар тасаввуфу ахлоқ ва шариат «Кашкӯл», «Мураққаъ» «Савоу-с-сабил», «Иршодоти Калимӣ», «Мактуботи Калимӣ», «Ашарату-л-комила», «Молобудда фӣ-т-тасаввуф», «Қуръону-л-Қуръон» ва «Илҳомоти Калимӣ»-ро таълиф кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Садруддин Каломии Лорӣ

**Садруддин Муҳаммад ибни Салоҳуддин Каломии Лорӣ** (? — 1569, Дакан) — донишманд ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз мардуми Лори Форс буда, дар зодгоҳаш ба омӯхтани илмҳои роиҷи замон пардохт ва ҳамчун олими номвари илми калом ва тафсир шинохта шуд. Тахаллуси «Каломӣ»-ро ба худ гирифтани ӯ низ ба мумтоз буданаш дар илми калом далолат мекунад. Саъид Нафисӣ дар китоби «Таърихи назму наср дар Эрон ва дар забони форсӣ» менависад, ки тахаллуси «Каломӣ»-ро баъзе аз тазкиранависон бо иштибоҳ «Калоӣ» ва «Кулоҳӣ» низ навиштаанд. Бино ба навиштаи Амин Аҳмади Розӣ дар «Ҳафт иқлим», Садруддин Каломии Лорӣ баъди касби камол «бино бар носозии рӯзгор ба Дакани Ҳинд ворид гардида, дар андак рӯзгоре рояти ҷоҳу ҷалолаш муртафеъ гашта, мухотаб ба „Фозилхон“ шуд ва соҳиби таблу алам ва хайлу ҳашам гардид». Садруддин Каломии Лорӣ дар Деҳлӣ аз ҷониби Акбаршоҳ (ҳукмронӣ 1556—1605) ба мухотаби «Фозилхон» мушарраф шуд ва баъд аз мунозара бо Махдумулмулк Мулло Абдуллоҳи Султонпурӣ «хиҷлат ва малол бардошта, аз Деҳлӣ ба Дакан рафт ва ҳамон ҷо даргузашт» (тазкираи «Рӯзи равшан»). Бадоюнӣ низ дар «Мунтахабу-т-таворих» аз фавти ӯ дар Дакан маълумот додааст. Садруддин Каломии Лорӣ шоири ғазалсаро буд ва аз ашъораш чанд байт дар тазкираву баёзҳо боқӣ мондаанд.

Намунаҳои ашъораш:

Аз тазкираи «Рӯзи равшан»:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Камоли Турбатӣ

**Камоли Турбатӣ** (; қарни XV) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш ноҳияи Турбати Ҳайдария буда, дар ҳамон ҷо ба камол расидааст. Камоли Турбатӣ асосан дар Табрезу Машҳад зиндагӣ ва эҷод кардааст. Ӯ ҳангоми сафари ҳаҷ дар Машҳад бо Навоӣ вохӯрда, дар масъалаҳои шеъру шоирӣ ва муаммокушоӣ суҳбатҳо кардааст. Бино ба маълумоти Навоӣ, Камоли Турбатӣ аз шоирони машҳур ва хуштабъу ҳозирҷавоби Хуросон будааст. Баъди сафари ҳаҷ дар зодгоҳаш Турбат вафот кардааст. Камоли Турбатӣ бо мухаммасҳояш бар ғазалиёти Ҳофиз машҳур шудааст; маҳорати ӯро махсусан ҳамзамононаш дар навиштани муаммо эътироф кардаанд. Навоӣ дар «Маҷолису-н-нафоис» муаммои зерини ӯро намуна овардааст, ки ҷавоби он «Қутб» аст:

Падари Камоли Турбатӣ Ҳофиз ном дошта, табиб будааст. Камоли Турбатӣ «дар камоли хуштабъӣ ва зарофат қитъаҳои мутоибаомез ба падараш гуфтааст», ки намунае аз он чунин аст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Камолии Шибирғонӣ

**Камолии Шибирғонӣ** (; қарни XVI) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Мувофиқи маълумоти «Тазкирату-ш-шуаро»-и Мутрибӣ, дар Бухоро таҳсил карда, улуми мутадовилаи давраашро омӯхтааст. Аз ҷумлаи шоиронест, ки Мутрибӣ ӯро дида ва мулоқот карда будааст. Аз осораш абёти пароканда боқӣ мондаанд, ки аз маҳорати ӯ дар гуфтани ғазал, рубоӣ ва дигар анвои шеър гувоҳанд. Рубоие навишта, даъво доштааст, ки ба он касе ҷавоб гуфта наметавонад. Мутрибӣ ба рубоии ӯ ҷавоб гуфтааст.

Ғазали зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абдуллоҳ Камолии Бухороӣ

**Абдуллоҳ Камолии Бухороӣ** (қарни XIX) — и форс-тоҷик

## Зиндагинома
Аз шоирони доираи косибон (дӯзанда)-и Бухоро буд. Дар нодориву камбизоатӣ мезистааст. Дар тазкираҳои қарни XIX аз ӯ чун шоири баркамол ёд шуда, намунаҳое аз ашъораш сабт гардидааст.

Байтҳои зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Камолуддин Ғаффор

**Камолуддин Ғаффор** (; қарни XVI) — наққош, хаттот ва китоборои машҳури давраи сафавӣ.

## Зиндагинома
Дар Исфаҳон ба дунё омада, дар Шероз вафот кардааст. Асосҳои санъати хаттотӣ (катибанависӣ)-ро аз падараш омӯхта, баъдан назди Мавлоно Абдуллоҳи Шерозӣ такмил кардааст. Камолуддин Ғаффор дар ҷадвалкашӣ, зарҳалнигорӣ, сиёҳқаламӣ сабки хосса дошта, яке аз ҳунармандони моҳири замони хеш маҳсуб мешуд. Бино бар тавзеҳи Қозӣ Аҳмади Қумӣ дар «Гулистони ҳунар», Камолуддин Ғаффор дар сиёҳқаламӣ, ҳалкориву лаввоҳӣ камназир будааст. Асарҳои «Хамса»-и Низомӣ, девонҳои Ҳофиз ва Саъдиро хаттотӣ ва лаввоҳӣ кардааст. Катибаҳои Масҷиди Модари шоҳ (Исфаҳон) низ маҳсули ҳунари ӯст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Камолуддин Мирмуҳаммад

**Камолуддин Мирмуҳаммад** (; қарни XVI) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Байҳақи Хуросон. Маълумоти ибтидоиро аз падараш Мирмуҳаммади Байҳақӣ, ки адиб ва мусиқишиноси номии замон буд, гирифтааст. Дар тазкираҳо чун шахси фозилу донишманд ёд шудааст, ки дар либоси дарвешӣ умр ба сар мебурдааст. Намунаҳои ашъораш дар тазкираҳо сабт гардидаанд.

Абёти зер аз нигоштаҳои ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Камолуддин Ҳоҷии Табрезӣ

**Камолуддин Ҳоҷии Табрезӣ** (; қарни XVI) — ходими дин,  ва адиби форс-тоҷик, ҳамзамони Восифӣ.

## Зиндагинома
Шайхулисломи шаҳри Табрез буд. Аз таъқиби шиаҳои мутаассиб гурехта, ба Хуросон ва баъдан ба Мовароуннаҳр — Бухорову Самарқанд омад. Дар Самарқанд дар мадрасаи Хоҷа Аҳрор мударрис таъйин гардид, вале бо иғвову туҳмати ҳасудон (ӯро ба ташайуъ гунаҳгор карданд) дучор омад ва фаъолияташ халалдор шуд. Бо туҳмате ҳабс гардид, вале бо далолати Восифӣ, ки дар назди шайхулисломи Самарқанду Бухоро ва ҳукмронони вақт обрӯву эътибор дошт, аз таъқибот озод шудааст. Шеър низ мегуфтааст. Дар манбаъҳои адабӣ намунаҳое аз эҷодиёташ сабт гардидаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Камолуддин Ҳусайни Рафеъӣ

**Камолуддин Ҳусайни Рафеъӣ** (; қарни XV) — хаттот, мусаввир ва китоборои маъруфи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Ҳирот таваллуд шуда, фаъолияти ҳунариаш дар зодгоҳаш ва баъдан дар Машҳад ҷараён гирифтааст. Асосҳои санъати наққошӣ ва хаттотиро дар назди Камолуддин Беҳзод ва устодони мактаби Ҳирот омӯхтааст. Барои такмили ҳунар ба Ироқ сафар карда, баъдан Қумро ҷои сукунат қарор додааст. Дар Қум бо хаттот ва наққош Мир Ҳусайни Муншӣ шиносоӣ пайдо карда, аз ӯ дарси маҳорат андӯхт. Чандин девон ва асарҳои таърихӣ, аз ҷумла 3 нусхаи девони Ҳофиз, Аттор, Ҷомӣ, Ҷалолуддини Балхӣ ва «Ҳабибу-с-сияр»-и Хондамирро китобат, ҷадвалкашию ҳалкорӣ ва лаввоҳӣ кардааст. Бино ба маълумоти Қозӣ Саид Аҳмади Қумӣ дар санъати мутрибӣ низ соҳибҳунар будааст.

Камолуддин Ҳусайни Рафеъӣ дар Қум бо дархости Иброҳим-мирзо корҳои китобороиро анҷом додааст. Ороиш (катиба, хаттотӣ)-и Масҷиди ҷомеи Исфаҳон низ ҳунари Камолуддин Ҳусайни Рафеъӣ аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мулло Камолуддини Бухороӣ

**Қозӣ Мулло Турсунбоқӣ**, мутахаллис ба **Мулло Камолуддини Бухороӣ** (; ? — 1870, Бухоро) — давлатмард, қозӣ ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Падараш фақеҳи донишманд буд. Донишҳои мутадовили замони худро дар зодгоҳаш омӯхт. Чанде дар хидмати хони Хева Муҳаммадраҳими Баҳодурхон (1865—1910) умр ба сар бурд. Дар дарбори амирони Бухоро — амир Насрулло ва амир Музаффар низ хидмат карда, мадҳияҳо суруда, инъом гирифтааст. Мулло Камолуддини Бухороӣ қозӣ буд ва мақомҳои давлатии дигаре низ дошт. Маъхазҳо ӯро аз шоирони машҳури рӯзгори худ ном бурдаанд. Девони ашъораш аз қасидаҳо, ғазалиёт, рубоиёт, маснавиёт ва мухаммас иборат буда, ду нусхаи он таҳти шумораҳои 1003 ва 907/1 дар Институти шарқшиносии АИ Узбекистон нигаҳдорӣ мешавад. Намунаҳои ашъораш дар тазкираҳо ва баёзҳои қарни XIX низ сабт гардидаанд.

Ин ғазал аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Каримхони Занд

**Муҳаммад Каримхони Занд** (; ) — асосгузори сулолаи Зандия дар Эрон.

## Зиндагинома
Дар осори таърихӣ бо номи Каримхони Вакил низ ёд мешавад. Баъди кушта шудани Нодиршоҳи Афшор, ш. Ҳамадонро ишғол кард. Сипас қабилаи Зандия дар ҳамдастӣ бо сипоҳиёни қабилаи бахтиёрӣ ш. Исфаҳонро забт карда, дар ҳайати се нафар — Абулфатҳхони Бахтёрӣ (ҳокими Исфаҳон), Каримхони Занд (сипаҳсолор) ва Алимардонхони Бахтёрӣ (вакилуддавла) иттиҳод ташкил намуданд. Баъд аз чанд муддат байни роҳбарони иттиҳод ихтилоф ба вуҷуд омад, ки он бо ғалабаи Каримхони Занд ва шикасти сипоҳи бахтёриҳо дар назди Исфаҳон (1753) хотима ёфт. Ҳамзамон Каримхони Занд Озарбойҷони Шимолиро аз тасарруфи афғонҳо ва Астарободу Мозандаронро аз ихтиёри Қоҷориён озод, сипоҳи Озодхони Афғон (1753) ва Муҳаммад Ҳасанхони Қоҷорро (1758) торумор карда, тақр. тамоми музофоти Эронро (ба истиснои Хуросон) муттаҳид намуд. Каримхони Занд Шерозро пойтахти худ эълон кард; дар шаҳр чандин биноҳои нав қомат афрохтанд; оромгоҳҳои Шайх Саъдӣ ва Хоҷа Ҳофиз бозсозӣ шуданд. Дар ин давра як гурӯҳ тоҷирону ҳунармандон дубора ба ватан баргаштанд ва хоҷагии деҳоту тиҷорат нисбатан равнақ ёфт. Каримхони Занд барои ҳавасманд кардани деҳқонон ҷамъоварии андози изофиро аз мардум бекор кард. Дар сиёсати хориҷӣ таҷрибаи мустамлика шудани Ҳиндустонро ба эътибор гирифта, аз бастани аҳдномаҳои сиёсӣ бо кишварҳои аврупоӣ дурӣ ҷуст. Дар аҳди Каримхони Занд англисҳо ва ҳолландиҳо дар ҷаз. атрофи Халиҷи Форс якчанд маркази тиҷорат ташкил карданд, аммо онҳо дар ҳаёти сиёсии кишвар чандон таъсир надоштанд. Соли 1766 Каримхони Занд сипоҳи туркҳои усмониро шикаст дода, ш. Басраро ишғол кард. Дар аҳди Каримхони Занд муносибатҳои тиҷоратии Эрон бо Руссия ба воситаи роҳи Аштархон ва бандари Энзелӣ инкишоф ёфт. Дар ин давра ду ҳайати дипломатии рус ба Эрон сафар карда (1767, 1778), дар бораи ташкили иттиҳоди зидди Империяи Усмонӣ мулоқот анҷом доданд. Баъди фавти Каримхони Занд, байни намояндагони сулолаи Зандия барои тоҷу тахт ихтилоф ба вуҷуд омад ва писари бузургаш Абулфатҳхон бо ёрии амакаш Закихон ба тахт нишаст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Каромат Алии Ҷунпурӣ

**Каромат Алии Ҷунпурӣ** (; ) — олими дин ва фақеҳи ҳанафӣ, аз наберагони Саййид Ҳамидуддин Ҳусайнии Муҳаммадободӣ.

## Зиндагинома
Пас аз фарогирии таҳсилоти ибтидоӣ дар зодгоҳ муқаддамоти наҳв ва мантиқро назди Саййид Зокир Алии Ҷунпурӣ (фавт 1796) омӯхт. Сипас барои такмили дониш ба Лакҳнав рафта, он ҷо ду сол сокин шуд ва такмили илм кард. Баъд ба Ироқ ва Эрон сафар карда, замони ҳукмронии Фатҳалишоҳи Қоҷор (1797‒1834) муддате дар Машҳад машғули тадрис шуд ва чанде ба ҳайси муншии консулгарии Англия дар Табрез кор кард. Каромат Алии Ҷунпурӣ 10 сол дар Эрон иқомат дошт ва дар дохили ин кишвар ва Мовароуннаҳр бисёр сафар кард. Дар сафари Артур Конолли (1807‒42) ба Ҳинд аз роҳи Афғонистон ҳамроҳаш буд ва ӯро дар Афғонистон аз хатари марг раҳонид. Ӯ бо пешниҳоди Артур Конолли намояндаи ҳукумати Ҳинд дар дарбори Дӯстмуҳаммадхон, фармонравои Афғонистон дар Кобул таъйин шуд. Дар бозгашт ба Ҳинд чанде дар Аҷмир ба кори қазо пардохт ва сипас мутаввалии имомбора (Ҳусайния)-и Ҳоҷмуҳсин дар Ҳуглӣ шуд ва ҳамон ҷо даргузашт.

Муҳимтарин асари ӯ «Маъхазу-л-улум» аст, ки донишманди маъруфи Ҳинд (дар таърих, фалсафа ва қонуни ислом) Амир Алӣ онро ба англисӣ тарҷума кардааст (ин тарҷума соли 1867 дар Калкатта чоп шудааст). Аз осори дигари ӯ «Фазилату арабийя…», «Рисола фӣ-л-мафозилати байна-л-лисонайни-л-арабӣ ва-л-форсӣ» (соли 1853 дар Ҳинд чоп шудааст), «Илми арӯз ва қавофӣ» ва «Минҳоҷу-л-ислом» мебошанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*