Силикоз

**Силико́з** — навъи аз ҳама паҳншуда ва вазнини пневмокониоз, бемории касбии шуш, ки ҳангоми нафас кашидани миқдори зиёди (дозаи) чанги истеҳсолӣ, ки дорои диоксиди кремний-и озод аст, ба вуҷуд меояд. Бо сабзиши диффузии бофтаи пайвандӣ дар шуш ва пайдоиши гиреҳчаҳои хос тавсиф меёбад, метавонад ҳатто пас аз гузаронидани бемор ба кори аз ҷиҳати чанг бехатар авҷ гирад. Ин бофтаи бегона қобилияти шушро барои коркарди оксиген коҳиш медиҳад, ки минбаъд ба нафастангӣ оварда мерасонад. Силикоз хавфи бемориҳои сил, бронхит ва эмфиземаи шуш-ро зиёд мекунад. Силикоз бемории баргарднопазир ва табобатнашаванда аст, ва таъсири кварс метавонад ба рушди саратони шуш мусоидат кунад. Силикоз ба бемориҳои касбӣ мансуб аст, зеро байни рушди патология ва шароити меҳнати шахси мушаххас алоқаи равшан мавҷуд аст.

Ин бемории роҳи нафасро соли 1705 Бернардино Рамадзини () кашф кардааст, ки мавҷудияти регро дар шуши сангтарошон мушоҳида намуд. Номи силикоз (silicosis, аз  — чахмоқсанг) соли 1870 аз ҷониби Висконти (Visconti) гузошта шудааст.

Беморӣ бештар дар коргарони саноати кӯҳкорӣ, мошинсозӣ ва дигар истеҳсолот, ки олудашавии ҳавои минтақаи корӣ бо чанги диоксиди кремний рух медиҳад, мушоҳида мешавад.

Ин бемории музмин аст, ки вазнинӣ ва суръати рушди он метавонад гуногун бошад ва дар вобастагии мустақим ҳам аз хашмгинии чанги нафаскашидашаванда (концентрацияи чанг, миқдори диоксиди кремнийи озод дар он, дисперснокӣ ва ғайра) ва ҳам аз давомнокии таъсири омили чангӣ ва хусусиятҳои инфиродии организм қарор дорад.

Миқдори диоксиди кремний дар реги кварсӣ 80—90% аст, дар ин ҳолат заррачаҳои 5—10 микрон хеле дароз дар ҳаво мемонанд. Ба таъсири ин заррачаҳо на танҳо регпошҳо, балки ҳамаи онҳое, ки дар минтақаи гузаронидани корҳои абразивию регпошӣ қарор доранд, дучор мешаванд. Барои мубориза бо чанг ҷойи кор бо об пошида мешавад, филтрҳои ҳавоӣ насб мегарданд, душҳои ҳавоӣ истифода мешаванд, ва ҳамчун воситаи охирин ва нобовартарин — респираторҳо истифода мешаванд. Барои назорати самараноки олудагии ҳаво ва вокуниши фаврӣ ба тағйирёбии он, чангсанҷҳои инфиродӣ, ки дар реҷаи вақти воқеӣ кор мекунанд (PDM), бештар паҳн мешаванд.

## Намудҳои силикоз
* **Силикози музмин** — шакли маъмултарини силикози шуш, ки аксаран ҳамчун бемории касбии конканҳо, ки даҳсолаҳо бо заррачаҳои кварс кор мекунанд, инкишоф меёбад. 
* **Силикози шадид** ё **силикопротеинози шадид** — бо таъсири аз ҳад зиёди чанги кварс ба инсон, аксаран дар давоми чанд моҳ тавсиф меёбад. Аз протеинози алвеолярии шуш бо таркиби субстрати хориҷшаванда ва аз дигар намудҳои силикоз бо шиддати осеб дар муддати кӯтоҳ фарқ мекунад. 
* **Силикози конгломератӣ** ё **фибрози авҷгиранда** — ин марҳалаи вазнини силикоз аст, ки дар он дар қисми болоии шуш фиброз-и вазнин ба вуҷуд меояд. Дар баъзе ҳолатҳо ин метавонад комилан монеи амали нафаскашӣ шуда ва боиси марг аз сабаби гипоксия гардад.

## Нишонаҳо
Бемори ноаён инкишоф меёбад, чун қоида, пас аз кори тӯлонӣ дар шароити таъсири чанг. Дар марҳалаҳои аввали беморӣ бемор норасоии ҳаворо ҳис мекунад, махсусан ҳангоми бори ҷисмонӣ, дард дар синаи хусусияти номуайяндошта, сулфаи хушки камвақт. Агар бемор ҳатто дар марҳалаҳои аввали беморӣ ба духтур муроҷиат кунад, ҳангоми муоинаи ҳамаҷониба нишонаҳои аввалини зиёдшавии ҳавонокии бофтаи шуш (нишонаҳои эмфиземаи шуш-и инкишофёбанда)-ро муайян кардан мумкин аст. Дар шаклҳои аёншудаи беморӣ нафастангӣ ҳатто дар ҳолати оромӣ азият медиҳад, дард дар сина пурзӯр мешавад, ҳисси фишор дар қафаси сина пайдо мешавад, сулфа доимӣ шуда бо ҷудошавии балғам ҳамроҳӣ мекунад. Силикоз зуд-зуд бо бронхит-и музмин ҳамроҳӣ мешавад.

Нишонаҳо:
* нафастангӣ,
* сулфаи хушк (дар ин ҳолат дар шуш хрипҳои хоси бронхит шунида мешаванд),
* дард дар минтақаи сина,
* норасоии нафас,
* тахикардия (механизми ҷубронии дил, ки бо гипоксия-и системӣ бинобар халалдор шудани функсияи шуш вобаста аст),
* норасоии дил.

Нишонаҳои интоксикатсия мавҷуд нест, ки ин дар ташхиси дифференсиалӣ бо саркоидоз истифода мешавад (зеро дар саркоидоз ҳарорати субфебрилӣ мавҷуд аст, ки дар силикоз нест).

Кашидани тамоку рушди бемориро метезонад. Силикоз ва тамокукашӣ дар маҷмӯъ пешгӯии манфӣ медиҳанд, зеро эҳтимолият ва суръати рушди сил дар беморони тамокукаши гирифтори силикоз зиёд мешавад.

## Ташхис
Пневмокониоз бештар аз ҳама ҳангоми пурсиши мустақими бемор, муайян кардани вақти пайдоиши нишонаҳо ва аускультация ташхис карда мешавад. Силикоз бо муайян кардани фаъолияти касбии бемор ва сатҳи таъсири диоксиди кремний ба ӯ фарқ карда мешавад. Ташхиси ниҳоӣ бо ёрии таҳлили балғам, бронхоскопия, санҷиши функсионалӣ (масалан, спирометрия) гузошта мешавад, зеро дар беморони силикоз эҳтимолан пастшавии ҒҲШ мушоҳида мешавад.

Усули муҳимтарини ошкор кардани силикоз флюорография-и шуш буд ва мемонад. Аммо далелҳо шаҳодат медиҳанд, ки на флюорографияи на он қадар мукаммали солҳои 1960-ум ва на флюорографияи муосири солҳои 2000-ум на ҳамеша қодиранд бемориро дар марҳалаҳои аввал ошкор кунанд.

## Патофизиология

* Заррачаҳои диоксиди кремний ба алвеолаҳо ворид шуда, дар он ҷо мемонанд.
* Макрофагҳо (ҳуҷайраҳои сафеди хун) кӯшиш мекунанд заррачаҳои хатарнокро фурӯ баранд ва аз шуш берун кунанд. Заррачаҳо ба бофтаҳои лимфатикӣ ва интерстисиалӣ ворид мешаванд. Фаъолияти макрофагҳо ситокинҳо, медиатори илтиҳобии интерлейкин-1 ва омилҳои сабзишро хориҷ мекунад, ки ба фиброз-и вазнин мусоидат мекунанд.
* Диоксиди кремний боиси он мегардад, ки ҳуҷайра-макрофагҳо кафида, моддаро ба бофтаи шуш мебароранд, ҳамин тавр ҷароҳатҳо (фиброз) пайдо мешаванд ва фибрози шуш оғоз меёбад.
* Ҷароҳатҳо дар атрофи заррачаҳои диоксиди кремний сабзишро оғоз мекунанд, ки ин ба ташаккули гиреҳчаҳо оварда мерасонад.

## Техникаи бехатарӣ
* Истифодаи воситаҳои гуногуни техникӣ, масалан, вентилятсияи берункашанда, автоматикунонии раванди технологӣ ва идоракунии фосилавӣ, душҳои ҳавоӣ ва ғайра. Истифодаи ҳавои фишурда барои тоза кардани сатҳҳо бояд маҳдуд карда шавад.
* Истифодаи маводҳои ҷойгузини рег ҳангоми тозакунии абразивию регпошӣ.
* Истифодаи респираторҳои самаранок. Истифодаи респираторҳо — воситаи охирин аст, ки бояд танҳо истифодаи вентилятсияи самаранок ва дигар воситаҳои ҳимояи коллективиро пурра кунад, на ин ки ҷойи онҳоро гирад.

## Пешгирӣ

* Боздид аз назди пулмонолог 2 бор дар як сол.
* Рентгенографияи шуш — 1 бор дар сол.
* Антиоксидантҳо, гимнастикаи нафасӣ.
* Табобати санаторию курортӣ.

Бо мақсади пешгирии самараноки силикоз, қонунгузории ИМА аз феврали соли 2016 ҳамаи корфармоёни истихроҷи зеризаминии ангиштро вазифадор мекунад, ки чангсанҷҳои нави инфиродиро истифода баранд, ки концентрацияи чангро дар вақти воқеӣ чен мекунанд.

### Истифодаи воситаҳои ҳимояи инфиродӣ (ВҲИ) барои пешгирии пневмокониозҳо
Мувофиқи ақидаи мутахассисон, интихоби дуруст ва истифодаи ВҲИ-и муосир барои ҳимояи узвҳои нафас имкон медиҳад, ки пайдоиши ин бемориҳо пешгирӣ карда шавад. Аммо, таҷриба нишон медиҳад, ки бидуни чораҳои техникии кам кардани чанг, танҳо бо ВҲИ ба натиҷаҳои дилхоҳ расидан душвор аст.

За давраи собиқаи корӣ ба узвҳои нафаси конкан ё дигар коргар метавонад (ҷамъан) килограммҳо чанг ворид шавад; аммо аксарияти он тавассути механизми "худихтиёртозакунӣ"-и организм хориҷ карда мешавад. Аз ин рӯ, нигоҳ доштани ин қобилияти организм (пешгирии зуком, ингаляция ва ғайра) хеле муҳим аст.

## Табобат

Дар марҳалаҳои аввал табобати санаторию курортӣ (соҳили ҷанубии Қрим, Кисловодск), физиотерапия, ингалятсияҳо тавсия дода мешаванд. Мувофиқи маълумоти мутахассисони амрикоӣ, шӯравӣ ва русӣ — беморӣ **табобатнашаванда ва баргарднопазир аст:**
Усулҳои самараноки табобати фиброзҳои шуш, аз ҷумла силикоз, дар айни замон мавҷуд нестанд.
Аммо ҳолати беморро метавон беҳтар кард, то ӯ дар баъзе ҳолатҳо тавонад кор кунад, умри дарозтар бинад ва зиндагии ӯ босифаттар бошад.

Ҳангоми табобати беморони силикоз диққати асосӣ бояд ба чораҳое равона карда шавад, ки барои кам кардани таҳшиншавии чанг дар шуш, хориҷ кардани он ва суст кардани рушди раванди фиброзӣ дар шуш мусоидат мекунанд. Ҳамзамон чорабиниҳое гузаронида мешаванд, ки муқовимати (умумии) организмро зиёд карда, вентилятсияи шуш ва гардиши хунро беҳтар менамоянд. Барои инҳо истифода мешаванд :
* **Ингалятсияҳои ишқорӣ ва намакӣ-ишқорӣ:** Ин кори бофтаҳои луобии роҳҳои нафасро фаъол мекунад, луобро мулоим месозад ва ба ин васила ба хориҷшавии (танҳо қисман) чанг кӯмак мерасонад. Маҳлули 2%-и гидрокарбонати натрий истифода мешавад — як сеанс дар як шабонарӯз бо давомнокии 5-7 дақиқа; курси табобат — 15-20 сеанс.
* **Физиотерапия:** Агар силикоз бо сил мураккаб нашуда бошад, барои суст кардани раванди фиброзӣ аз нурҳои ултрабунафш ва майдони электрикии басомадаш баланд (УВЧ) истифода мебаранд. Гуфта мешавад, ки нурҳои ултрабунафш муқовимати организмро баланд мебардоранд ва УВЧ гардиши лимфа ва хунро дар гардиши хурди хунгардиш пурзӯр мекунад.
* **Доруворӣ:** Барои рафъи бронхити музмини ҳамроҳикунанда метавонанд кортикостероидҳо ва бронхолитикҳо истифода шаванд. Ин асосан табобати симптоматикӣ (нишонавӣ) аст.

Ҳангоми мураккаб шудани силикоз бо сил, бронхити музмин, астмаи бронхиалӣ ва дили шушӣ, табобати ин бемориҳо мувофиқи қоидаҳои умумӣ гузаронида мешавад.

### Пешниҳоди истифодаи поливинилпиридин
Пневмокониозҳо табобатнашавандаанд ва метавонанд пас аз қатъи кор дар шароити чанголуд авҷ гиранд. Дар солҳои 1960-ум ширкати олмонии Bayer AG препарати наверо синтез кард ва дертар дар ИҶШС аналоги он — поливинил-N-пиридин сохта шуд. Ин моддаи камтоксик метавонист бо сатҳи заррачаҳои чанг тамос гирифта, таъсири зараровари онҳоро ба организм ба таври назаррас коҳиш диҳад.

Таҷрибаҳо дар ҳайвонот таъсири мусбати онро нишон доданд. Ташхиси беморони силикоз дар институтҳои гигиенаи меҳнати Донетск ва Свердловск гузаронида шуд. Дар баъзе беморон беҳбудии назарраси нафаскашӣ ва нест шудани сулфа мушоҳида шуд. Бо вуҷуди ин, бо сабабҳои номаълум озмоишҳои пурраи ин препарат анҷом дода нашуданд ва он барои табобати оммавӣ тавсия нагардид. Академик Величковский аз ин вазъ изҳори норозигӣ карда, қайд намуд, ки чунин препаратҳо дар баъзе кишварҳо, масалан дар Чин, аллакай истифода мешаванд.

## Пешгирӣ
Силикози табобатнашуда метавонад боиси халалдоршавии ҷиддӣ на танҳо дар шуш, балки дар дил низ гардад. Беморӣ бо майли худ ба авҷгирӣ ҳатто пас аз қатъи кор дар шароити таъсири чанг фарқ мекунад. Хавфи авҷгирӣ дар ҳолате зиёд мешавад, ки агар пас аз ошкор шудани силикоз коргар корро дар муҳити чанголуд давом диҳад ё ба кори вазнини ҷисмонӣ машғул шавад. Омилҳои дигаре ба монанди ғизои бад ва таъсири газҳои хашмгин низ вазъро бадтар мекунанд. Бисёр вақт силикоз бо сили шуш мураккаб мешавад, ки ба шакли омехта — силикотуберкулёз оварда мерасонад.

## Адабиёт
* 
* 
* 

## Эзоҳ

## Пайвандҳои беруна

* Ҳимояи конканҳои ИМА аз чанги ангишт
* Чангсанҷи инфиродии конкании PDM
* Силикози шуш 
* Ҷинсҳои соишхӯрда садҳо ҳаётро бурданд

Гурӯҳ:Бемориҳои шуш
Гурӯҳ:Бемориҳои касбӣ
Гурӯҳ:Бемориҳои системаи нафаскашӣ