open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юлдош Ҳоҷибоев

**Юлдош Ҳоҷибоев** (06.08.1945, деҳаи Қалъаи Дӯсти н. Деваштич) —  доктори илмҳои химия (1999), профессор (2002). 
## Зиндагинома
Юлдош Ҳоҷибоев факултаи химияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленинро  соли 1967 хатм карда, баъди адои хидмат дар сафи Артиши Шӯравӣ (1967-1968) ҳамчун ассистенти кафедраи биохимияи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино фаъолият доштааст. Солҳои 1970-1972 ходими хурди илмии Институти эпидемиология ва гигиенаи Тоҷикистон, 1972-1975 аспиранти Институти химияю дорусозии шаҳри Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург), 1975-1994 ассистент, муаллими калон ва дотсенти кафедраи химияи органикӣ ва биологӣ, 1994-1997 муовини декани факултаи биохимияи ДДО ба номи Т.Г. Шевченко, 1997-1999 ходими калони илмии Пажӯҳишгоҳи химияи АИ Тоҷикистон буд. Аз соли 2000 вазифаи мудири кафедраи химияи биоорганикӣ ва физколлоидии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Синоро адо намудааст.
Бобати синтез, омӯзиши сохт ва хосиятҳои пайвастҳои гетеросиклии тиазол, 1, 3, 4-тиадиазол ва ҳосилаҳои онҳо ковиши илмӣ анҷом дода, беш аз сад таълифот ба хидмат овардааст.
## Осор
* Самоконтроль на практикуме по органической химии. Часть I, II. – Д., 2001, 2002; 
* Курс лекции по биоорганической химии. Учебное пособие. – Д., 2004; 
* Пурсишҳо барои озмуни тестӣ. – Д., 2007; 
* Синтез, превращения и свойства функциональных производных тиазола и 1, 2, 4-тиадиазола. – Д., 2009; 
* Курси лексияҳо аз химияи биоорганикӣ. Китоби дарсӣ. – Д., 2009.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Кимиёшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи А. Сино
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Ҷазираҳои Азор

**Азор** (Ilhasdos Acores – ҷазираҳои бошагон) — галаҷазира дар қисми марказии Уқёнуси Атлантик, дар самти ғарбии нимҷаз. Пиреней. Аз соли 1976 ноҳияи мухтори Португалия (дар мақоми мухторияти дохилӣ). Аз 9 ҷазираи кӯҳии вулқонӣ (калонтаринаш ҷазираи Сан-Мигел) ва якчанд харсангҳои азими зериобӣ (риф) иборат аст. Масоҳаташ 2,3 ҳазор км2. Ҷойи баландтаринашон то 2351 м мерасад (вулқони амалкунандаи Пику дар ҷазира ҳамном). Пайдоиши ҷазираҳо вулқонӣ, релйефашон кӯҳӣ, серзилзила, чашмаҳои маъдании гарм доранд. Иқлими азор субтропикии уқёнусӣ. Ҳарораташ миёнаи январ +14°С, июл +22°С. Боришоти солона – 700 – 800 мм. Дар нишебии кӯҳҳо ҷангалҳои ҳамешасабзи дарахтони ғор, арча, кастона мавҷуданд.

## Таърих
Азорро соли 1427 баҳрнавардони португалӣ кашф кардаанд. Аҳолии умумӣ 243,88 ҳазор нафар (2004). Маркази маъмурӣ – Понта-Делгада (дар ҷазираи Сан-Мигел, аҳолиаш 20,2 ҳазор нафар); шаҳр ва бандарҳои асосиаш – Ангра-ду-Эроишму, Понта-Делгада, Орба. Аҳолӣ бо парвариши рустаниҳои ситрусӣ, муз, токпарварӣ ва моҳидорӣ машғул аст. Азор пойгоҳҳои сайрхатҳои баҳрию ҳавоии трансатлантикӣ дорад. Туризми байналмилалӣ ба роҳ монда шудааст. Маркази таърихӣ – шаҳри Ангра-ду-Эроишму (ҷазираи Терсейра) ба Феҳристи Мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО (қалъаҳои асрҳои XVI – XVII, калисоҳо ва қасрҳои асрҳои XVII – XVIII) ворид шудааст. Аз соли 1980 ҷазира Санта-Марияи азор минтақаи озоди иқтисодӣ аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷуғрофиё
Aвлон (навъи мавиз)

**Aвлон**, навъе аз мавиз. Алонро аз омехтаи навъҳои ангури донадор – Ҳусайнӣ, Чиллагӣ, Тагобӣ, Ангури Сиёҳ, Васарғаи Сиёҳ, Гарданкӯтоҳ, Ғайримуқаррарӣ ва ғайра тайёр мекунанд. Сифати авлон паст буда, ба гурӯҳи мавизҳои ғайристандартӣ дохил мешавад. алонро бештар дар маҳали истеҳсол ва саноати спирткашӣ истифода мебаранд.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Навъҳои мавиз
Азотобактер

**Азотобактер** (Azotobacter) — навъе аз бактерияҳои аэробӣ. Азотобактер ҳаёти озод дошта, нитрогени ҳаворо мегирад ва барои ҳуҷайраҳои худ сафеда ҳосил менамояд. Азотобактерҳоро бори нахуст соли 1901 олими немис М. Бейеринк кашф кардааст. Дар киштзорҳо фаровон мебошад. Аз азотобактер барои ғизои рустаниҳо азотобактеринҳосил мекунанд. Нигар низ азотандӯзҳо.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Азотандӯзҳо

**Азотандӯзҳо** — аз отфиксаторҳо, навъе аз микроорганизмҳо. Азотандӯзҳо нитрогени ҳаворо аз худ карда, пайвастҳои мураккаби нитрогении барои ғизои рустанӣ мувофиқро ҳосил менамоянд. Нитроген аз ҷумлаи элементҳои муҳими ғизои рустанӣ ва омили ҳосилхезии хок мебошад. Захираи нитрогени барои рустанӣ дастрас чандон зиёд нест. Бинобар ин истифодаи оқилонаи замин на фақат боиси кам нашудан, балки сабаби афзудани миқдори нитрогени он низ мегардад. Соли 1866 олими рус М. С. Воронин дар решаи рустаниҳои ғилофакдор як навъ бактерияҳоро мушоҳида намуда, ба хулосае омад, ки маҳз ҳамин бактерияҳо сабаби пайдоиши лӯндаҳои реша мебошанд. Дар ҳар га замини кишти рустаниҳои ғилофакдор соле зиёда аз 100 – 250 кг нитрогени ҳаво аз худ мешавад (аз ин миқдор тақрибан 30% дар хок боқӣ мемонад). Азотобактер, баъзе актиномисетҳо, олигонитрофилҳо, микобактерияҳо ва ғайра аз ҷумлаи азотандӯзҳо мебошанд. Бисёр намуди обсабзҳо, баъзе занбӯруғҳо, хамирмоя ва спирохетҳо низ қобилияти азотандӯзӣ доранд. Азотандӯзҳо баҳри гардиши нитрогени табиат, аз ҷумла барои ба рустаниҳо дастрас намудани нитрогени ҳаво мусоидат менамоянд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Авлос

**Авлос** — яке аз қадимтарии созҳои нафасии мусиқист, ки аз ду сурнайи андозаашон якхела (дар алоҳидагӣ аз қамиш забонча доштанд) иборат буда, дар натиҷаи бо лабҳо фишурдани қамишчаҳо ва дамидани ҳаво садои наҳифе мебаровард. Овози авлос ба садои гобойи имрӯза шабоҳат дошт. Сурнайҳо (дарозиашон тақрибан 25 – 30 см) аз чӯб сохта, аз як тараф бо ҳалқае ба ҳам пайваст карда мешуданд. Тарафи дигарашон аз ҳам ҷудо буд.

## Таърихи пайдоиш
Авлос ҳанӯз дар асрҳои 10 – 5 то м. дар Юнони Қадим истифода мешуд. Аз рӯйи маълумоти муаллифони юнонӣ ватани асосии авлос Осиёи Пеш буд, сипас ба дигар кишварҳо паҳн ва маъмул гардидааст. Мусиқишиноси немис К. Закс (1881 – 1959) нигоштааст: «Юнониён ба услуби шарқиён чунон менавохтанд, ки забонча (қамишча)-и ҷуфти авлос озодона лаппиш хӯрда, лаб ба онҳо фишор намедод ва дар натиҷа аз онҳо садои ҷарангосии баробарқувва ҳосил мешуд». Юнониён авлосро бештар бо ҳамовозии кифара (лира) менавохтанд. Дар асрҳои охири то мелоди ва аввали миёна авлос тадриҷан дар Шарқи Наздику Миёна маъмул шуд. Дар ноҳияи Форс ва Осиёи Марказӣ ба шакли сози базмӣ машҳур гардид. Абунасри Форобӣ низ доир ба авлос маълумот додааст. Дар замони ӯ сози мусиқии дунай маъмул будааст, ки ду навъ доштааст; яке ба намуди ду сурнайи ба ҳам васлшудаи қисми поёнаш аз ҳам ҷудо (ҳар кадоме сӯрохи садобарор доштаанд) ва дигаре ба намуди ду найи ба ҳам мусовӣ. Агар аз рӯйи сохт ва намуд муқоиса кунем, намуди якум ба авлос ва намуди дуюм ба қӯшнай (ҷуфтнай)-и имрӯза монанданд. Авлос дар нимаҳои дуюми асрҳои миёна аз байн рафт, ҷойи онро тадриҷан сурнай ва найи амудӣ гирифтанд.

## Адабиёт
Визго Т. С., Музыкальние инструменты Средней Азии, М., 1980

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо 
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Азотобактерин

**Азотобактерин** — изотоген, навъе аз нуриҳои бактериявӣ. Аз азотобактерҳо иборат буда, нитрогени ҳаворо аз худ мекунад ва онро барои ғизои рустанӣ мувофиқ месозад. Азотобактеринро ғайр аз рустаниҳои лӯбиёӣ барои ҳамаи дигар зироатҳо кор мефармоянд. Азотобактерин хосияти лӯндабактерияҳоро доро аст. Самараи азотобактерин бахусус дар хокҳои намноки миқдори фосфор ва микроэлементашон зиёд бештар мегардад. Азотобактерин дар решаи ниҳолҳо нағз инкишоф меёбад, бинобар ин аҳамияти он дар ниҳолзор ва боғҳои нав хеле калон аст. Азотобактерин сабзишу инкишофи навдаҳоро 20 – 25 % афзун мегардонад. Нигар низ Нуриҳои бактериявӣ

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нуриҳо
Сирил Монтана

thumb|Ҳамсари Сирил Монтана

**Сирил Монтана** (; 31 декабр 1969) — нависанда ва и фаронсавӣ. Аз соли 2010 то соли 2015 ҳамсараш Анггун буд. Соли 2007 духтарашон ба дунё омадааст.

## Осор
* *Malabar trip*, Paris, Éditions Le Dilettante, 2003, 125 p. ISBN 2-84263-077-7
* *Carla on my mind*, Paris, Éditions Le Dilettante, 2005, 156 p. ISBN 2-84263-102-1
* *Le Bonheur de refaire le monde*, Paris, Maren Sell Éditeurs, 2005, 158 p. ISBN 2-35004-031-3
* *La Faute à Mick Jagger*, Paris, Éditions Le Dilettante, 2007, 222 p. ISBN 978-2-84263-147-5
* *Je nous trouve beaux*, Paris, Albin Michel, coll. « Littérature générale », 2013, 200 p. ISBN 978-2-226-24524-3

Гурӯҳ:Нависандагони Фаронса
Амедео Авогадро

**Авогадро** (Amedeo Avogadro) Амедео (9. 8. 1776, Турин – 9. 7. 1856, ҳамон ҷо) — физик ва химики италиявӣ, узви вобастаи АИ Турин (1819).

## Ҳолнома
Авогадро 9 августи соли 1776 дар шаҳри Турини Итолио таввалуд шудааст. Соли 1792 факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи Туринро хатм намуда, аз соли 1800 мустақилона ба омӯхтани математика ва физика пардохт. Солҳои 1809 – 19 омӯзгори физика дар литсейи шаҳри Верчелли, 1820 – 22 ва 1834 – 50 профессор физикаи Донишгоҳи Турин. Корҳои илмиаш ба соҳаҳои гуногуни физика ва химия бахшида шудаанд.

## Кашвиёти Авогадро
Авогадро асосҳои назарияи молекулавиро бунёд гузошта, маводи таҷрибавиро вобаста ба таркиби модда ҷамъбаст намуд, хулосаҳои таҷрибавии ба ҳам зиди Ж. Гей-Люссак ва мазмуни асосии атомистикаи Ҷ. Далтонро дар як система муттаҳид сохт (1811). Соли 1811 қонунеро кашф кард, ки тибқи он дар ҳаҷмҳои якхелаи газҳо, ҳангоми доимӣ будани ҳарорат ва фишор, шумораи молекулаҳо якхелаанд (Қонуни Авогадро). Бо номи Авогадро адади молекулаҳо дар воҳиди миқдори модда (мол) номида шудааст (NA = 6, 022 1023 мол-1). Авогадро усули муайян кардани массаҳои молекулавиро пешниҳод намуда, бори аввал массаҳои атомии оксиген, нитроген, оксиди карбон, хлор ва дигар элементҳои химиявиро дуруст ҳисоб кард (1811 – 20), таркиби бисёре аз пайвастагиҳои ишқорӣ ва металлҳои ишқорзамин, метан, спирти этил ва этиленро нишон дод, якумин шуда ба монандии хусусиятҳои элементҳои химиявии гурӯҳи VA-и Системаи даврӣ (нитроген, фосфор, астат, сурма) аҳамият дод. Солҳои 1820 – 40 Авогадро ба тадқиқоти илмии вобаста ба электрохимия, васеъшавии ҳароратии ҷисмҳо, гармиғунҷоиш ва ҳаҷмҳои атомҳо машғул буд. Авогадро солҳои 1837 – 41 китоби чорҷилдаи «Физикаи ҷисмҳои вазндошта, ё рисола оид ба сохтори умумии ҷисмҳо»-ро ба табъ расонд, ки дар онҳо аз он ҷумла масъалаҳои таносуби ҳаҷмҳо дар реаксияҳои химиявӣ ва вобастагии хосиятҳои кристаллҳо ба сохтору шакли онҳо мавриди баррасӣқарор гирифтаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Химия
Авокодо

**Авокодо** — (Persiaamericana), дарахти мевадиҳандаи ҳамешасабзест аз оилаи ғориҳо. 3 гурӯҳи ҷуғрофии Авокодо мавҷуд аст: мексикоӣ, вест - индиявӣ ва гватемалӣ. Ҳар яки онҳо хусусиятҳои махсуси инкишоф доранд.

## Таърих
Авокодо дар Америкаи Марказӣ ва Ҷанубӣ тақрибан 8000 сол то мелод мерӯид. Олимон бар он ақидаанд, ки ҷангалҳои беканори Авокодо дар қаламрави штати ҳозираи Калифорния ҷой гирифта буданд. Меваи Авокодо хӯроки динозаврҳо маҳсуб мешуд. Авокодо миёнаи садаи XVII ба Ямайка оварда шуд. Дар садаи XVIII он ба дигар манотиқи тропикии Осиё паҳн гардид. Айни замон тақрибан 400 намуди он дар минтақаҳои тропикӣ ва субтропикии ШМА, Бразилия, мамлакатҳои Африка, Исроил парвариш меёбад. Авокодо дарахти зудсабз ва сершоху барг буда, то 10 – 20 м қад мекашад. Баргаш байзашакл (дарозиаш 10 – 12 см); гулаш майдаи сабзранг, дуҷинса, дар бағали баргҳо ҷой гирифтааст. Мевааш донакдор, мурӯдмонанд ё курашакл (дарозиаш 5 – 10 см, вазнаш 250 – 600 г); пӯсти мевааш сахт, сабзи тира, баробари пухта расидан сиёҳранг мешавад; гӯшташ сабз ё зарди сабзтоб, равғанин. Дарахти Авокодо гармидӯст буда, дар замини намнок хуб нашъунамо меёбад. Ба камобиву сардӣ тобовар нест. Гарчанде гулаш худ гардолуд шавад ҳам, баъди аз шукуфаи диг. навъҳо гардолуд шудан ҳосили хуб меорад. Аз ҳар бех дарахти он 150 – 200 кг ҳосил гирифтан мумкин аст. Аз тухм, қаламча ва пайванд афзоиш меёбад. Меваи Авокодо серғизо буда, то 30% равған дорад. Дар таркиби 100 г меваи Авокодо 1,6% –2,1% сафеда, 14,6 мг витамини К, 0,2 мг витамини В6, 5,77 мг% витамини С, 437,27 мг калий, 45,19 мг намакҳои кислотаи фолеат мавҷуданд. Меваи Авокодо ба хӯрокиҳои парҳезӣ мансуб аст. Инкишофи бемориҳои саратониро дар организми одам пешгирӣ мекунад; истеъмоли он барои ҷигар нофеъ мебошад. Дар таркиби барг ва донаки Авокодо моддаи заҳрноке мавҷуд аст, ки боиси пайдоиши бемориҳои узвҳои ҳозима ва аллергия мегардад. Меваи Авокодоро бештар дар таббохӣ истифода мебаранд. Равғани он давои хуби  оростагӣ буда, пӯстро тозаю ботароват менамояд.

## Адабиёт
Жуковский П. М., Культурные растения и их сородичи. Систематика, география, циногенетика, иммунитет, экология, происхождения, использование, Л., 1971; Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира» (тарҷума аз англисӣ), М., 2006.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Дарахтони мева
Гурӯҳ:Дарахтони ҳамешасабз
Авориз

**Авориз** (арабӣ ҷамъи ориза, пешомад, он чӣ воқеъ мешавад), навъи андози — (молиёт) ғайримуқаррариест, ки аксаран пеш аз ҷанг ё юришҳои подшоҳон, салотин ва амирон аз мардум зӯран ситонда мешуд.
 
## Таърих
Авориз аз давраи хилофати Аббосиён (асри VIII) ҷорӣ гардида буд. Минбаъд ин навъи андоз дар замони ҳукумати Сомониён, сипас дар аҳди салтанати Ғазнавиён, Хоразмшоҳиён ва Салҷуқиён дар Хуросону Мовароуннаҳр амал мекард. Дар давраи ҳукмронии амирони муғултабор Авориз боз ҳам шадидтар гардид, яъне бо ҳар баҳонаи дигар низ ғундошта мешуд, ки натиҷааш шиддат гирифтани ҷунбишҳову шӯришҳои мардумӣ ба муқобили муғулҳо (аз қабили шӯриши Маҳмуди Торобӣ, Сарбадорони Самарқанд ва амсоли инҳо) гардид. Ин буд, ки авориз дар давраи минбаъда дар баробари дигар андозҳо яке аз сабабҳои асосии таназзули муносибатҳои пулӣ ва кишоварзӣ гардид. Аворизро ҳукуматҳои Шайбониён, Аштархониён ва Манғитҳо низ ҳамчун андози махсус нигоҳ доштаанд ва дар манбаъҳои таърихӣ бо номҳои аворизи ҳукмӣ, аворизи гумрукӣ, аворизи шаҳрдорӣ ва ғайра ҳам зикр шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Андозҳо
Гурӯҳ:Таърих
Курдшўлӣ

**Курдшўлӣ** як тайифа дар устони Форс аст.Ҷамъияти онҳо 4,157 нафар аст ва онҳо мусулмон ва лур забонанд..онҳо зимистонро дар Қер у Корзин мӣгзроннду ва тобистонҳо дар Иқлед ҳастанд.

## Манобеъ
*Ашойири порс: эли Босирӣ, эҳсони Юсуфии, чопи 2014

*
Аврангзеб

**Аврангзеб** () — шоҳи Ҳинд, аз силсилаи Темуриёни Ҳинд (ё Муғулҳои Бузург), номи аслиаш Муҳаммад, машҳур ба Оламгир (ҳукмронӣ 1658 – 1707). Писари севуми Шоҳиҷаҳон, падари шоира Зебуннисо.

## Таърих
Аврангзеб солҳои 1636 – 44 ва 1652 – 57 волии Дакан буд, пас аз муборизаи сесола (1658 – 60 ) алайҳи бародаронаш (Дорошукӯҳ, Шуҷоъ ва Мурод) соҳиби тахту тоҷи Ҳиндустон шуд. Падари худ Шоҳиҷаҳони солхӯрдаро маҷбур ба гӯшанишинӣ кард ва бародараш Муродро, ки аз муттаҳидонаш буд, дар қалъаи Гволиур аввал зиндонӣ кард ва сипас ба қатл расонд (1661). Бародари дигараш Шуҷоъ пас аз набарди Хоҷва (1661) низ ба қатл расид. Моҳи июни 1859 Аврангзеб худро шоҳи Ҳиндустон эълон кард. Пас аз ду моҳ бародараш Дороро низ ба қатл расонд. Баъди қатли ҳарифони хеш, Аврангзеб иқдом ба тасарруфи манотиқи шимолу шарқии Ҳинд кард ва қаламрави империяи Темуриёни Ҳиндро то ҳудуди Камрупа ва Читтагонг расонд. Аврангзеб саъй кард то қабилаҳои афғонро зери тобеияти хеш дароварад, аммо талошҳояш барои истиқрор ва пойдории давлати хеш натиҷаи дилхоҳ надод. Дар Кобул, Пешовар ва диг. вилоятҳо шӯришҳои зидди Аврангзеб сар заданд. Аз бузургтарин исёнҳои ин минтақаҳо шӯриши мардумӣ таҳти раҳбарии Хушҳолхон (1672 – 75) буд, ки бераҳмона саркӯб гардид. Дар солҳои 60 – 70 садаи XVII шӯришҳои қавмҳои мухталиф – роҷпутҳо, моротҳо, ҷотҳо, сикҳҳо, бунделҳо ва ғайра саросари давлатдории Темуриёни Ҳиндро фаро гирифт. Дар аҳди Аврангзеб, ки нишонаҳои таназзули давлатдории Темуриёни Ҳинд ба таври возеҳ зуҳур кард, ҷангҳо алайҳи (роҷпутҳо, моротҳо, ҷотҳо, сикҳҳо, ва ғайра) барои хазинаи давлат махориҷи сангинро ба бор овард. Аврангзеб пас аз ақибнишинӣ дар ҷанги зидди моротҳо (соли 1707) бар асари беморӣ даргузашт. Ӯро тибқи васияташ мисли як дарвеш ба хок супурданд. Аврангзеб мусулмони мутаасиб буд, чунончи, мамнӯи мусиқӣ ва рақс дар дарбор, берун рондани аҳли шеъру адаб аз дарбор ва ғайра аз нишонаҳои боризи таассуби динии ӯ буданд. Тавсеаи таассуби динии сиёсӣ дар миёни ҳиндувон ва ақвоми ғайри мусулмони Ҳинд аз муҳимтарин самтҳои сиёсаташ буд. Тибқи дастури ӯ ибодатгоҳҳо, муқаддасот ва биноҳои ҷамъиятии ҳиндувон ва дигар қавмҳои ғайри мусулмон тахриб ва молу мулкашон ғорат шуданд. Сиёсати молиётии Аврангзеб низ эътирозҳои мардумро афзуд, ӯ молиёти изофӣ барои тоҷирони ҳинд вазъ ва пардохти ҷизяро аз нав муқаррар кард. Дар аҳди ӯҷойгоҳи ширкатҳои тиҷории давлатҳои Европа дар Ҳиндустон устувор гардид. Нахуст писаронаш зидди ӯ шӯриданд, Ҳинд пас аз Аврангзеб беш аз ним аср дар ҷангу ҷидол ғӯтавар гардид.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърих
Адажио

**Адажио**, **ададжо** (италиявӣ adagio — оҳиста, ором) — дар мусиқӣ: 1) ифодаи суръати ором, шабеҳ ба қадаммонии суст.

Ин истилоҳро садаи XVII дар Италия барои ифодаи ибтидои суръати мавзуни мусиқӣ истифода кардаанд. Дар садаи XIX маънои пешинаи адажио тағйир ёфта, минбаъд суръати оҳистаю ороми мусиқиро ифода мекардагӣ шуд; 2) ифодаи пйесаҳое, ки дар ин суръат эҷод шудаанд ва номи муайян надоранд. Адажио дар осори классикони Вена ва романтикон барои ифодаи эҳсосоти лирикӣ истифода мешуд. Қисман дар услуби адажио сарахбори асарҳои симфонии классикӣ (масалан симфонияи № 104-и И. Гайдн, № 39-и В. Мотсарт, № 1, 2, 3, 4-и Л. Бетховен ва дигарон) навишта шудаанд; 3) рақси мавзуну ором дар балет ба монанди рақси якка ва дукасаи (дуэти) классикӣ; 4) қисми дарси рақси классикӣ, ки машқҳои мавзуну ором дошта, барои баланд бардоштани малакаю маҳорати раққосӣ ба шогирдон кумак менамояд. Дар эҷодиёти композиторони тоҷик низ мавқеи муайян дорад. Ф. Баҳор қисми сеюми симфонияи № 2-и худро дар шакли адажио эҷод кардааст. Балетҳои «Лайлӣ ва Маҷнун»-и С. Баласанян, «Марги судхӯр», «Рубоиёти Хайём», «Хотираи дил»-и Т. Шаҳидӣ дорои адажиоҳои балетианд. Т. Шаҳидӣ адажиоро дар кантатаи хореографии «Ибни Сино» низ истифода бурдааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Терминҳои мусиқӣ
Адаптер

**Адаптер** (англисӣ аdaptеr, лотинӣ adapto – мувофиқ мекунам) — афзор, асбоб ё олотест барои пайваст намудани асбобҳое, ки тарзи дигари ба ҳам мувофиқи пайвастшавӣ надоранд. 1) Дар информатика адаптер афзорест барои мувофиқат кардани мошинҳои ҳисоббарор (аз ҷумла компютери фардӣ) бо афзори беруна; воситаҳои мувофиқат кардани афзори гуногуни мошинҳои ҳисоббарор, аз ҷумла ҳисобмошинҳое, ки усулҳои гуногуни пешниҳоди маълумотро истифода менамоянд. Адаптер дар комютерҳои фардӣ барои зиёд намудани имкониятҳои он низ пайваст карда мешавад. 2) Дар техникаи аккосӣ адаптер кассетаи иловагии аппарати аксбардорӣ мебошад, ки истифодаи маводи ба рӯшноӣҳассоси шакл ва иҷроишашон гуногуни бо сохти он пешбининашударо имконпазир мегардонад; афзорест барои ба аппарати аксбардорӣ пайваст кардани объективҳои ивазшавандаи пайвасткуниашон ғайримуқаррарӣ. 3) Дар техникаи сабти овоз адаптер садобардорест, ки лаппишҳои механикии сӯзанро (ҳангоми давр задани он) ба лаппишҳои электрикии басомади савтӣ табдил медиҳад. 4) Дар техникаи электрикӣ адаптер афзорест барои табдил додани параметрҳои шиддат ва ҷараёни шабакаи электрикӣ ба шиддат ва ҷараёни кори асбоби электронӣ ё асбоби маишии электрикии рӯзгор.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Алифбо аз рӯи мусиқӣ
Аврангобод

**Аврангобод** (, ,  аз форсӣ ва ) — шаҳр дар штати Махараштраи Ҳиндустон. Масоҳаташ 196 км2. Аҳолиаш 1414918 нафар (2006). Маркази сайёҳӣ, илму маърифат ва саноат. Аврангобод солҳои 1604 – 10 дар ҷойи деҳаи Ҳоҷӣ Малик Амбар бунёд ёфтааст.

## Таърих
То соли 1681 Фотеҳпур ном дошт. Соли 1681 шоҳ Аврангзеб онро пойтахти давлати худ интихоб намуд. Баъди вафоти ӯ шаҳр Аврангобод ном гирифт. Аврангобод маркази истеҳсоли матоъҳои пахтагин ва шоҳӣ буда, айни замон бо истеҳсоли рӯсариҳо (сари) машҳур аст. Дар Аврангобод ҳамчунин металлургияи сиёҳ, истеҳсоли маводи доруӣ ва нӯшокиҳо ба роҳ монда шудааст. Нақлиёти асосӣ – автобус ва авторикша. Шаҳр аэропорт (барои хатсайрҳои дохилӣ) ва роҳи оҳан дорад. Ёдгориҳои фарҳангию меъморӣ: Мақбараи Биби-Ка (оромгоҳи ҳамсари Аврангзеб), Мағораи Аврангобод, Дарвозаҳои Аврангобод (Бхадкал, Диллӣ, Рангин, Каткат, Рошон, Барапулла, Пайтхан, Кала) ва ғайра.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ҳиндустон
Адвексия

**Адвексия** (лотинӣ advectio – таҳвил, ҷой иваз кардан) — дар метеорология таҳвили уфуқии ҳаво ва хосиятҳои физикавии он. Дар натиҷаи адвексия дар ҳаво таҳвили гармӣ, сардӣ, намӣ ва дигар ҳодисаҳои атмосферӣ ба амал омада, ба ҳолати обу ҳавои замин таъсир мерасонанд. Дар ҳолати ба самти уфуқӣҷой иваз кардани обу ҳавои ягон мавзеъ ва унсурҳои метеорологии он адвексия ба вуҷуд меояд. Ҳодисаҳои атмосфериро, ки дар натиҷаи адвексия ба амал меоянд, адвективӣ меноманд. Масалан, туман, раъду барқ ё гармои адвективӣ ва ғайра Дар уқёнусшиносӣ адвексия таҳвили обро ҳам ба таври уфуқӣҳам ба таври амудӣ ифода мекунад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Аворифу-л-маориф

«**Аворифу-л-маориф**» () — асари Абулҳафси Суҳравардӣ дар бораи тасаввуф, ки аз 63 боб иборат буда, ба забони арабӣ таълиф шудааст.

Масъалаи асосии «Аворифу-л-маориф» ҳақиқати одобу орои суфия буда, дар он муаллиф таълимоти асосии тасаввуфро ҷамъбаст намудааст.

Дар оғози асар Абулҳафси Суҳравардӣ манбаъҳои тасаввуф, бартарии маърифати ботиниро нисбат ба дигар намудҳои дониш баён карда, дар бобҳои 1 — 9 моҳияти тасфияи қалбӣ, маънои хирқа пӯшидан, дасти иродат гирифтан ва мақоми работу хонақоҳро дар ҷараёни сайру сулук таҳқиқ кардааст. Бобҳои 10 — 18 ба сафари солик, одоби суфия, тафовути байни мақомоту аҳвол оид буда, дар бобҳои минбаъда муаллиф роҷеъ ба масъалаҳои рақсу самоъ, касрату ваҳдат, ахлоқи суфия, мукошафа ва муоина дар тасаввуф ва истилоҳоти асосии тасаввуф баҳс мекунад. Аз ҷиҳати мавзӯъ ба «Рисолаи қушайрия» монанд аст. Яке аз хусусиятҳои асосии «Аворифу-л-маориф» дар он зоҳир мешавад, ки муаллиф кӯшидааст фарқи байни тасаввуф, аҳли суннат ва суфитарошонро нишон диҳад ва одобу ахлоқи суфияро, ки зимни қарнҳо ташаккул ёфтаанд, баён намояд. Баробари дастраси умум шудани «Аворифу-л-маориф» он ба форсӣ тарҷума шуд ва суфиён ба он шарҳу талхис ва таълиқи бисёре навиштанд. Қадимтарин тарҷумаи форсии он (1256) ба қалами шогирди Абулҳафси Суҳравардӣ — Исмоил ибни Абдулмӯъмин тааллуқ дорад. Баъди ӯ низ «Аворифу-л-маориф» ба форсӣ борҳо тарҷума шудааст. Шарҳи форсиашро Фазлуллоҳи Абдурраҳмон анҷом додааст. Дар пайравии ин асар Маҳмуди Кошонӣ (вафот 1334) «Мисбоҳу-л-ҳидоя»-ро навишт. Аммоди Кирмонӣ «Аворифу-л-маориф»-ро бо унвони «Тариқатнома» ба риштаи назм кашид. Қисме аз «Аворифу-л-маориф»-ро тарҷумоне бо номи Кларс ба забони англисӣ тарҷума кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Адвиёти Ҷолинус

**Адвиёти ҷолинус** — давоҳое, ки аз наботот (реша, бехреша, барг, гул, пӯстлох) ва ҳайвонот ҳосил карда мешаванд.

Аз номи Ҷолинус гирифта шудааст. Аксари адвиёти ҷолинусро бо роҳи экстраксияи ашё бо об, спирт, эфир ё омехтаи спирту об, эфиру спирт ҳосил мекунанд. Баъзе аз адвиёти ҷолинус аслан маҳлули ин ё он моддаҳои доруӣ дар об, спирт ва ё равған мебошанд. Ба адвиёти ҷолинус қиём, нақеъ, обҳои тиббӣ, спирт, шарбат, собун, марҳам, линиментҳо мансубанд. Консентратсияи моддаи давоии асосӣ дар адвиёти ҷолинус гуногун буда, ба шароити сабзиши рустаниҳо, ҷамъоварӣ ва ҷудо кардани маводи доруӣ, тарзи ҳосил намудани моддаи асосӣ вобаста аст. Адвиёти ҷолинусро, одатан, дар корхонаҳои дорусозӣ истеҳсол мекунанд. Саноати дорусозӣ аз ашёи наботӣ давоҳои нав, аз ҷумла давоҳои обӣ, спиртӣ, хлороформу спиртӣ ва ғайра мебарорад. Таъсири фармокологии давоҳои мазкур ба таъсири давоҳои химиявӣ наздик аст.

## Нигаред низ
* Ҷолинус

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Пизишкӣ
Аденоидҳо

**Аденоидҳо** (аз юнонӣ aden – ғадуд ва eidos – шакл) — аз ҳад зиёд калон шудани бодомакҳои ҳалқу димоғ. Асосан дар ширхораҳо ва кӯдакони 3 – 10-сола (баъзан аз 10-сола калон) мушоҳида мешавад. Ба аденоидҳо баъзе бемориҳои сироятӣ, ки ҳангоми онҳо пардаи луобии даруни бинӣ ва бодомакҳо газак мегиранд (масалан, сурхча, махмалак, хуноқ, грипп ва ғайра), инчунин газаки шадид ва музмини роҳҳои болои нафаскашӣ мусоидат мекунанд. Душвор гаштани нафаскашӣ бо бинӣ, ки дар натиҷаи ҳалқу димоғро пур кардани бодомаки калон ба амал меояд, ҳамчунин тарашшуҳи зиёд аз бинӣ аломатҳои аввалини аденоидҳо мебошанд. Дар натиҷаи ихтилоли нафаскашӣ бо бинӣ кӯдакон даҳонашонро кушода хоб мераванд, хоби онҳо ноором буда, хуррок мекашанд. Кӯдакони ширмак синаро дуруст макида натавониста, ҷисман суст инкишоф меёбанд. Ғайр аз ин аденоидҳо сабаби пайдо шудани бронхит ва бронхопневмония мегардад. Дар чинҳои аденоидҳо баъзан ба миқдори зиёд бактерияҳо ғун мешаванд (аденоиди музмин). Бисёр вақт дар баробари калон шудани аденоидҳо қувваи сомеа заиф мешавад. Аз сабаби душвор гардидани ҳаракати хуну лимфа дар майна сари кӯдакон дард мекунад. Барои пешгирии оқибати нохуши аденоидҳо ҳангоми пайдоиши аломатҳои аввалини беморӣ дарҳол ба духтур муроҷиат кардан зарур аст. Аденоидҳоро бисёр вақт бо роҳи ҷарроҳӣ муолиҷа менамоянд; 2 – 3 рӯзи аввали баъди ҷарроҳӣ кӯдакро бистарӣ карда, то 5 – 7 рӯз аз таоми гарм (аз 18 – 20°С боло), хӯрданиҳои сахт (масалан, нони хушк ва ғайра), инчунин хӯрокиҳои тунд, шӯр ва шоколад парҳез кунондан лозим аст; бисёр ҳаракат кардан ва дар офтоб гаштан мумкин нест; ҷойи зисту бозӣ ва хоби ӯ бояд доимо тоза бошад. Хонаи хоби кӯдакро фақат бо латтаи тар тоза кардан лозим.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Острейков И. Ф., Пивоваров С. А., Комбинированная анестезия этраном и фентанилом при аденоидэктомии у детей.
*Пособие для врачей, М., 2000;
*Шеврыгин Б. В., Керчев Б. И., Ультразвуковая аспирационная аденоидэктомия у детей, М., 2001.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо
Адирсеб

**Адирсеб** — навъе аз себҳои миёнапазаки маҳаллӣ. Дарахташ зудсабз, аҳромшакли хамидашох, сернавда, 5 – 7 м қад мекашад. Навдаҳои қисми офтобрӯяаш сурхча буда, навдаҳои ҷойи сояаш сабзи хокистарианд. Баргаш дилшакли нӯгтез, сабзи баланд, пушташ патдор. Нимаи апрел гул карда, аввали июл мепазад. Мевааш миёнаҳаҷм (вазни меваи дарахти худрӯяш андаряк 40 – 50 г, пайвандиаш 75 – 80 г), байзашакл, сафеди ширранг, тобиши сурхча дорад; пӯсташ ғафс. Гӯшташ сахти карсосӣ, сафед, сероб ва нордон, 12 – 16 дона тухми майда дорад. Ниҳоли пайвандиаш баъди 3 – 4 соли шинондан самар меорад. Ниҳолашро аз рӯи тартиби 6 ×5, 6 × 6 м мешинонанд. Меваи дарахтони пайвандиаш калон, хушрангу сероб, ширин ва хуштамъ буда, ба Рахшсеб шабоҳат дорад. Ба гармову сармо (хунукии 25 – 26°С) ва камобӣ тоб меорад. Дар заминҳои лалмӣ хуб месабзад. Адирсеб бештар дар талу теппаҳои деҳаҳои Хонақоҳи Кӯҳӣ, Арбобӣ, Қаротоғ ва Алмосии ноҳияи Ҳисор мерӯяд. Аз касалии гарда ва ҳашароти зараррасон (мевахӯраки себ) зарар мебинад.
## Эзоҳ

## Адабиёт
*Плодовые Среднего Таджикистана, Л., 1935;
*Плодоводство Таджикистана, Сталинабад 1948.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ботаника
Гурӯҳ:Навъҳои себ
Кредит

**Креди́т** ( — вом аз  — боварӣ) ё **муносибатҳои қарзӣ** —  пул додани бонк ё ташкилотҳои қарздиҳанда ба қарзгиранда, бо андоза ва шарте, ки дар шартномаи қарзӣ пешбини шудааст ва қарзгиранда вазифадор аст, маблағи қарзии гирифтааашро бо фоиз ва дар мўҳлат баргардонад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Молия
Гурӯҳ:Фаъолияти бонкӣ
Гурӯҳ:Қарз
Авраҳон

**Авраҳон**, мастак (Lolium cuneatum) — гиёҳест худрӯйи хӯшадор. Пояаш рост (20 – 30 см қад мекашад). Баргаш сабз (бараш 5 – 6 мм), бепашмак; монанди барги гандум аз банд (буғум)-и поя месабзад. Хӯшааш дароз (10 – 30 см); хӯшачааш 3 – 9-гула (моҳҳои май – июн гул карда, дон мебандад). Авраҳон бештар дар чарогоҳи баҳоронаи доманакӯҳ, пиставу бодомзори табиӣ (600 – 1700 м баландтар аз сатҳи баҳр), саҳро, замини обӣ ва лалмӣ мерӯяд. Алафи бегонаи ғаллазор (махсусан кишти гандум, ҷав, сулӣ, ҷавдор) аст. Хӯшаву дони авраҳон аз занбӯруғча (Stromatinia temulenta) зарар мебинад; ин гуна хӯшаву дон заҳрнок мешавад. Гифҳои занбӯруғча дар зери пӯсти дон инкишоф ёфта, темулин ном моддаи заҳрнок ҳосил мекунанд (доне, ки занбӯруғча надорад, заҳрнок нест). Темулин асабияи марказиро фалаҷ, нафаскаширо номураттаб, ҳарорати баданро паст, мушакҳо ва қувваи босираро суст мекунад; чорвои аз Авраҳон заҳролудшуда дар натиҷаи қатъи нафасгирӣҳалок мегардад. Чорво (гов, гӯсфанд, асп), одатан, аз ему хошоке, ки бо хӯшаву дони занбӯруғдори авраҳон омехта шудааст, заҳролуд мешавад. Орди гандуму ҷав ҳам аз дони иллатноки авраҳон талх ва барои одаму ҳайвон заҳрнок мешавад; қай, исҳол, дарди шикам, ҳисси «мастӣ» («мастак» ном гирифтани Авраҳон низ аз ҳамин ҷост), садо додани гӯшҳо ва ғайра аломатҳои заҳролудианд. Муайян кардаанд, ки дони авраҳон моддаҳои ҳаётан фаъоли биологӣ, аз ҷумла 0,2 – 0,5% алкалоидҳои гуногун (лолин, лолидин, лолинидин, лолинин, нормлолин ва ғайра) дорад. Баъзе хелҳои Авраҳонро чун рустании хуби хӯроки чорво (масалан, ҷавдарак) дар бисёр кишварҳо, аз ҷумла Тоҷикистон кишт мекунанд.

## Адабиёт
Адабиёт.: Синковский Л. П., Сидоренко Г. Т., Основные ядовитые и вредные растения пастбищ и сенокосов Таджикистана, Д., 1968; Юнусов С. Ю., Алкалоиды, Ташкент, 1981; Биологический энциклопедический словарь, М., 1986; Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира», М., 2006.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ботаника
Гурӯҳ:Гиёҳои худрӯйи хӯшадор
Марк Аврелий

**Марк Авре́лий Антони́н** (; ) — императори Руми Қадим (аз соли 161).

## Ҳукумрониҳо
Аз овони ҷавонӣ майл ба фалсафа дошт. Амакаш Антоний Пий (императори Рум аз соли 138) Аврелийро соли 138 ба писархондӣқабул кард ва аз соли 146 Аврелий пайваста бо амакаш ҳукмро­нӣ менамуд. То соли 169 ҳамроҳи додарандараш Лутсий Вер ҳукмронӣ кардааст. Ҳукмронии вай охирин давраи осудаи сулолаи антониниҳо ба шумор меравад. Сиёсати дохилии Аврелий бо ҳамфикрӣ бо сенат, намояндагони дастгоҳи давлатии империя фарқ мекард. Соли 162 исёне, ки дар Британия сар зад, пахш карда шуд, солҳои 162—166 дар натиҷаи ҷанг бо Парфия назорат аз болои Осроена ва Арманистон барқарор карда шуд. Мутаассифона, сипоҳиён ба Империя марази гузарандаи ваборо оварданд, ки то соли 189 идома ёфт. Қариб тамоми муҳлати ҳукмрониашро Аврелий дар Дунай, ки ҷангҳои Маркоманӣ давом доштанд (166—180), гузарондааст.

## Муборизаҳо
Аврелий бо мушкилӣҳамлаҳои доимии сарматҳову маркоманҳо, квадҳову вандалҳоро рафъ намуда, соли 172 музаффарият ба даст овард ва дар Рум сутуни 30-метраеро дар майдони ҳарб бино кард. Баъд аз аввалин музаффарият хост, ки дар гирду атрофи Дунай вилоятҳои нав ташкил кунад, аммо исёни дар Миср саршуда (175) [Авидия Кассия] халал расонд ва Аврелий соли 178 аз нав ба тарафи Дунай, шаҳри Виндобон (ҳозира Вена) раҳсипор шуд. Он ҷо зидди германиягиҳо ҷангид ва баъдтар аз бемории вабо фавтид. Асари фалсафии "Дар танҳоӣ дар рӯҳияи истодагарӣ ва мутеъ шудан ба тақдир навишта шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Имперотурони Рум
Албина

**Албина** — навъи писта. Дар Пойгоҳи таҷрибавии ҷангали Тоҷикистон бо роҳи интихоб аз пистазори Пасигачи ноҳияи Данғара рӯёнда шудааст (Чернова Г. М., Олехнович Г. С.). Аз соли 1984 дар доманакӯҳҳои манотиқи Қӯрғонтеппа ва Кӯлоби вилояти Хатлон мепарваранд. Буттааш миёнақади зудсабз, сершох; пӯстлохаш хокистарранг. Баргаш ҳаҷман миёна, сабзи сиёҳтоб. Гулаш калон, бебӯй, якҷинса (модина). Самараш байзашакл, пӯчоқаш тунук, вазни 100 донааш 85 г; мағзаш сабз (60% равған, 4,5% қанд, 13% сафеда дорад), аз пӯчоқ нағз ҷудо мешавад. Ба касалӣ ва ҳашароти зараррасон тоб меоварад. Пистазорҳои онро аз ниҳолҳои пайвандӣ бунёд менамоянд. Дар байни ҳар 4 – 5 бех ниҳоли модина як бех ниҳоли нарина пайванд кардан мувофиқи матлаб аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Навъи писта
Алвеола

**Алвеола** (аз лотинӣ alveolus – чашмак, чуқурча, ҳубобча) — 1) қисми интиҳои ғадуд, ки чашмакмонанд аст; онро атсинус низ меноманд; 2) қисми аъзои дастгоҳи нафаси ҷонварони ширмак. Ҳубобчаи бо бофтаҳои пайвандӣ фарогирифтаест, ки ба ҷавфи алвеолаҳо ё бронхиолаҳо кушода мешавад. Аз берун ба он капиллярҳои эндотелий, ки мубодилаи газро байни алварес ва хун таъмин месозанд, часпидаанд; 3) дандонхонаи ҷоғ, ки решаи дандон ҷойгир шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо
Алгология

**Алгология** (аз лотинӣ alga — гиёҳи баҳрӣ, обсабз ва юнонӣ logos — илм, таълимот) — илм дар бораи обсабзҳо, яке аз фаслҳои ботаника.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шохаҳои гиёҳшиносӣ
Ватандӯстӣ

**Ватандӯстӣ**, **меҳандӯстӣ** — принсипи ахлоқию сиёсӣ ва ҳисси иҷтимоӣ, мазмуни аслиаш меҳру муҳаб­бат ва садоқат ба Ватан ва омода будани инсон ба боло гузоштани манфиатҳои ӯ аз манфиатҳои шахсии худ мебошад. Ватандӯстӣ муносибати ҳиссӣ нисбат ба Ватан буда, дар хидмат кардан ба Ватан ва муҳофизат намудани он ифода меёбад.

## Пайдоиши ватандӯстӣ
Нишонаҳои ватандӯстӣ дар ҷамъияти ибтидоӣ пайдо шудаанд. Бо мурури замон ҳисси дилбастагӣ ба замин ва забони худ бо дарки вазифаҳои шаҳрвандӣ дар назди ҷамъи­ят пайваст гардид. Кӯшиши одамон барои инкишоф додани ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ватани худ, ҳифзи он аз истилогарони хориҷӣ нишонаи барҷастаи ватандӯстӣ аст. Ифтихор намудан аз дастовардҳо ва фар­ҳан­ги ватани худ, бо хоҳиши худ маҳфуз нигоҳ доштани хислат ва хусусиятҳои фарҳангии он, ҳимояи манфиат­ҳои Ватан ва халқи худ сифатҳои беҳтарини ватандӯстӣ мебошанд. Дар шароити бавуҷудоии миллатҳо ва давлат­ҳои миллӣ, ватандӯстӣ қисми таркибии шуури ҷамъиятӣ, инъикоскунандаи инкишофи омилҳои умумимиллии он мегардад. Ватандӯстӣ дар ҳамаи давру замонҳо яке аз хислатҳои неки инсоният ба шумор меравад.		

Ватандӯстӣ имрӯз як рукни асосии мафкураи миллии Тоҷикистон мебошад. Ин масъаларо гаштаю баргашта, Роҳбари давлати тоҷикон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ- Пешвои миллат,  Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ таъкид менамояд. Месазад, ки нуктаеро аз Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар ин бахш ёдовар шавем, ки иброз намуда буданд: «Вазифаи имониву муқаддаси ҳар як фарди бонангу номуси миллат-аз шаҳрванди оддӣ то корманди баландпояи мақомоти давлатӣ таблиғи бедории миллӣ, зиракию хушёрии сиёсӣ, хисси баланди ифтихори ватандориву ватандӯстӣ, густариши ғояҳои худогоҳиву худшиносии миллӣ ва муҳимтар аз ҳама, таҳкими Ваҳдати миллӣ мебошад». Пешвои миллат ба мо тавсия ва супоришоти муайяну мушаххас додааст, то дар масоили зикргардида кору фаъолият, пажуҳишу омeзишро бештар намоем ва маъниҳои нобу муассир ба насли наврас бирасонем. Онҳоро чунон тарбия намоем, ки шаҳрвандон ва ватанпарастони асил ба воя бирасанд.	

Пешвои миллат барои инкишофу таҳкими бахши тарбияи ватандӯстии ҷавонон иқдомҳои наҷибу мушаххас намуда, ба воситаи мақомоти давлатӣ ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ онҳоро дар амал пиёда месозанд. Барномаи давлатии тарбияи ватандӯстии ҷавонон маҳз бо ибтикори Сарвари давлат таҳия ва қабул гардид ва дар тамоми самтҳои асосии тарбияи ҳарбӣ-ватандӯстии ҷавононро фаро гирифтааст. Ташаббуси Сарвари давлат дар хусуси ба иттиҳодияҳои ҷамъиятии ҷавонон ҷудо намудани лоиҳаҳои махсуси грантӣ дар бахши тарбияи ватанпарастии ҷавонон боз як иқдоми неке гардид, ки ин масъаларо ба сатҳи хеле баланд бардошт.

Аз ин лиҳоз моро, махсусан ҷавонони бонангу номуси Ватанро зарур аст, ки пеш аз ҳама ба қадру эҳтироми дастоварди бебаҳои таърихии худ расида, Истиқлолияти давлатӣ ва Ваҳдати миллиро чун гавҳараки чашм  ҳифз намоем.

Иномов Бехруз

## Ҳамчунин нигаред
* Ватания

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ватандӯстӣ
Александрит

thumb|Александрит
**Александри́т** — яке аз намудҳои минерали хризоберилл, формулаи химиявиаш BeAl2O4, рангаш дар рӯзи равшан сабзи зумуррадӣ, дар рӯшноии сунъӣ – сурхи бунафшатоб, сахтиаш 8,5, зичиаш қариб 3700 кг/м³. Дар конҳои пегматикӣ ҳамроҳи берилл, фенакит, рутил, флюорит, апатит ва минералҳои дигар вомехӯрад. Александрит санги гаронбаҳои дараҷаи 1-ум мебошад. Ба ифтихори подшоҳи Русия Александри II номгузорӣ шудааст. Конҳои александрит дар Русия, Бразилия, Африқои Ҷанубӣ, Мадагаскар ва Шри Ланка мавҷуданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Канданиҳои фоиданок
Алеут (галаҷазира)

**Алеут** — галаҷазира, силсилаи ҷазираҳои вулқонӣ дар шимолӣ Уқёнуси Ором, ҷанубӣ ғарбтари нимҷазираи Аляска. Аз 110 ҷазира ва сахраҳои (шухҳои) сершумор иборат аст. Аз аляска то ҷазираҳои Командор ба масофаи 1900 км камоншакл тӯл кашидааст. Тобеи штати Аляска (ШМА). Масоҳаташ 37,8 ҳазор км2. Аҳолиаш наздики 10 ҳазор нафар (якҷоя бо чандсад сокинони таҳҷоӣ – алеутҳо; маълумоти соли 2006). Маҳалли аҳолинишини асосӣ – Адак (дар ҷазира ҳамном). Алеут Баҳри Берингро аз Уқёнуси Ором ҷудо мекунад. Алеут теғаи қаторкӯҳҳои зериобӣ буда, аз сатҳи баҳр то 2860 м (вулқони Шишалдина дар ҷазира Унимак) қад кашидааст. Аксари ҷазираҳо вулқонӣ буда, серзилзилаанд. Алеут 25 вулқони амалкунанда дорад. Иқлимаш баҳрии нарм (субарктикии уқёнусӣ), сербориш, доимо туманнок. Ҳарорати миёнаи август 11,9°С. Ландшафташ аз марғзорҳои субарктикӣ ва тундраҳои кӯҳӣ иборат аст. Хокаш ба шарофати ҷинсҳои вулқонӣ – серҳосил. Дар алеут гӯсфанду оҳупарварӣ ривоҷ дорад. Бо мақсади аз нобудшавӣ нигоҳ доштани гуногунии биологӣ моҳидорӣ, шикори тюлен ва мӯинадорҳо танҳо ба аҳолии таҳҷоӣ – алеутҳо иҷозат дода шудааст. Аксари ҷазираҳо мансуби Мамнӯъгоҳи миллии алеут мебошанд. Алеутро экспедитсияи сайёҳони рус А. И. Чириков ва В. Беринг (1741 – 42) кашф кардааст. Охири садаи XVIII – аввали садаи XIX саноатчиёни рус дар ин ҷо чанд шаҳраки аҳолинишин сохтанд. Соли 1867 алеутро Россия якҷоя бо Аляска ба ШМА фурӯхт. Дар ҷазираи Уналашка пойгоҳи ҳарбӣ-баҳрии Датч-Харбори ШМА ҷойгир аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷуғрофиё
Ватан (мазмунҳо)

Мазмунҳо:

* Ватан  — диёр, ме­ҳан, кишвар, мамлакат 
* Ватан (радио) — яке аз аввалин ширкатҳои мустақили радиову телевизион дар Тоҷикистон
* Деҳоти Ватан — ҷамоати деҳот дар ноҳияи Фархори вилояти Хатлон
* Ватан (деҳа) — деҳа дар ҷамоати деҳоти Обшорони ноҳияи Шаҳри­тус
* Ватан (нашрия) — нашрияи мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Ванҷ
 
Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Бедории тоҷик (рӯзнома)

«**Бедории тоҷик**» — рӯзномаи Бюрои ташкилии фирқаи иштирокиюн (Ҳизби коммунистӣ)-и Кумитаи иҷроияи марказӣ ва Шӯрои марказии Иттифоқи касабаи Тоҷикистон.

## Таърих
Ҳанӯз дар ҷамъомади аввалини бюрои ҳизбии Бюрои ташкилии ҲК (б) Ӯзбекистон дар Тоҷикистон, ки 10 декабри соли 1924 баргузор гардид, масъалаи беҳтар кардани вазъи матбуот мавриди муҳокима қарор ёфт. Он вақт ду номгӯй рӯзномаи тоҷикӣ: «Овози Шарқ» ва «Овози тоҷик» нашр мешуд. Бюрои ташкилии коммунистони тоҷик аз ҲК (б) Ӯзбекистон хоҳиш кард, ки яке аз матбааҳои дар Самарқанд будаи Туркистонро ба ихтиёри ҶМШС Тоҷикистон диҳад.

Баҳори соли 1925 бюро ва ҳукумати Тоҷикистон аз Тошканд ба Душанбе кӯчид. Аз ҳамон вақт тамоми кӯшиш ба он равона гардид, ки дар пойтахт матбааи боиқтидоре ташкил карда шавад. Комитети инқилобии Тоҷикистон 11 апрели соли 1925 дар бораи ба Душанбе кӯчонидани матбааи Самарқанд қарор қабул кард. Ва дар воқеъ ҳам, қисме аз лавозимоти «Овози тоҷик» ба Душанбе оварда шуд.
 
## Нашрияи нахустин
Тайёрӣ ба нашри шумораи аввали нахустин рӯзномаи ҳукуматӣ бо забони тоҷикӣ дар Душанбе — «Бедории тоҷик» ҳанӯз ибтидои моҳи феврали соли 1925 сар шуда буд. Ба нашри ин рӯзнома як гурӯҳи ходимони ҳизбӣ, давлатӣ ва созмони ҷавонон мутасаддӣ шуданд. Дар байни онҳо Аббос Алиев, Алӣ Исмоилзода, Саидбоғир Қосимов буданд.

Дар Душанбеи онрӯза пайдо кардани лавозимоти техникӣ кори чандон осоне набуд. Лозим шуд, ки ҳангоми тайёрӣ ҳарфҳои рӯзномаи «Овози Шарқ»-ро истифода кунанд. Ин ҳарфҳои куҳна ва сӯдашударо ним сол муқаддам, бо ҳазор машаққат аз чопхонаи Бухоро ба воситаи корвони шутурҳо ба Душанбе оварда буданд. Дар тӯли бештар аз як ҳафта саҳифаҳоро бастанд. Аммо матбааи «Овози Шарқ» ба кор намеомад. Дар машинаи чопии «Американка» нашри ин рӯзнома имконнопазир буд. Аз ин рӯ, Ҳукумати Тоҷикистон ба идораи сиёсии корпуси тирандоз муроҷиат намуда, ёрӣ хост. Ҳамин тавр, 15 марти соли 1925 шумораи аввалини «Иди тоҷик» ба миқдори 1000 нусха интишор ёфт.

Баъдтар ба чопи мунтазами рӯзномаи тоҷикӣ дар Душанбе шурӯъ карданд.

Аз 8 октябри соли 1928 ин рӯзнома бо номи «Тоҷикистони сурх» чоп шуд.

## Нигаред низ
* «Иди тоҷик»

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Рӯзномаҳо
Гурӯҳ:Нашрияҳои даврии Тоҷикистон
Зевар Абдураҳмонов

**Зевар Вафоназарович Абдураҳмонов**  (тав. 18.02.1986,  ноҳияи Шуғнон) —   таърихшинос, номзади илмҳои таърих (2013), дотсент (2014)..

## Зиндагинома
Абдураҳмонов  Зевар Вафоназарович 18 феврали  1986 дар  ноҳияи Шуғнон таваллуд ёфтааст. Соли 2009 Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоевро аз рўи ихтисоси таърих ва ҷомеашиносӣ хатм кардааст. С. 2009-2013 Аспиранти Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев буда, с. 2010 - 2013 дар вазифаи ассистенти  кафедраи таърихи умумӣ, с. 2013 -2014  муаллими калони кафедраи таърихи умумӣ ва с. 2014-2016  дар вазифаҳои дотсенти кафедра ва декани факултети таърих ва ҳуқуқи Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев кор кардааст. Аз моҳи сентябри соли 2016 муаллими кафедраи фанҳои ҷомеашиносиии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино мебошад.
## Осор
* Из истории развития почтовых связей в ГБАО (1924 - 1992) Вестник Хорогского университета. (гуманитарные науки). 2011. - №9, С. 141 – 146.; 
* Из истории возникновения радио в ГБАО Вестник Хорогского университета. (гуманитарные науки). 2011. - №9, С. 147 - 153.; 
* Из истории возникновения и развития телефонной и телеграфной связи в ГБАО (1925 – 2006гг.) Вестник педагогического университета. 2012.  - №1 (44), С.166 – 170.; 
*  Основоположники радиовещания и телевещания в Бадахшане Вестник Хорогского университета. (гуманитарные науки). 2012. - №10,С. 120 - 122.

## Пайвандҳо
Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев
Аловиддин Шоинбеков

**Аловиддин Абдуллобекович Шоинбеков** (тав. 3.01.1970, ноҳияи Роштқалъа), муаррих, номзади илмҳои таърих (2007). 
## Зиндагинома
Аловиддин Абдуллобекович Шоинбеков солҳои 1987-1992 дар факултети таърихи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Қ. Ҷӯраев таҳсил намудааст. Солҳои 1992-1995 муаллими  фанни таърихи мактаби миёнаи №14, 1997-2000 аспиранти филиали Помиршиносии шаҳри Хоруғи Пажуҳишгоҳи Улуми Инсонии Ҷумҳурии Тоҷикистон,  1995-1997 ассистенти кафедраи таърихи умумии факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев  кор кардааст. Аз моҳи соли 2007 то соли 2014   декани факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев  буд. Муаллифи зиёда аз 20 мақолаҳои илмӣ мебошад. Солҳои 1998-2005 директори Осорхонаи таърихи - кишваршиносии ВМКБ, 2005-2007 бозомӯзи Осорхонаи антропологӣ - этнографии (Кунсткамера МАЭ РАН)  ш. Санкт- Петербург буд. Доир ба мавзӯъи анъанаҳои маросими   дафн ва мотами исмоилиёни Помири Ғарбӣ дар охири XIX - ибтидои асри ХХ  кори илмӣ-тадқиқотӣ анҷом додаст. Муаллифи як чанд мақолаҳои илмӣ мебошад.
 
## Пайвандҳо
Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев
Қурбонбек Элчибеков

**Қурбонбек Элчибеков** (тав. 11.02.1936, деҳаи Вири ноҳияи Шуғнон), муаррих, номзади  илмҳои таърих (1986). Корманди шоистаи Тоҷикистон (2000) 
## Зиндагинома
Солҳои 1954-1959 дар факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин таҳсил кардааст. Солҳои 1959-1968 муаллими фанни таърихи мактаби миёнаи №38 ноҳияи Шуғнон буд. Солҳои 1968-1971 аспиранти Институти таърихи ба номи А. Дониши  АИ ҶШС Тоҷикистон, 1971-1987 корманди хурди илмии шуъбаи таърихи асрҳои миёнаи  АИ ҶШС Тоҷикистон, 1987-1992 муаллими калони кафедраи таърихи Ватан (таърихи халқи тоҷик)-и Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Қ. Ҷӯраев буд. Аз соли 1993 ба ҳайси дотсенти кафедраи таърихи умумии Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев фаъолият дорад. С. 1993 – 1997  мудири кафедраи фанҳои ҷамъиятӣ, 1997 – 2000 мудири кафедраи таърихи умумии Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев , 2000 – 2005 мудири шуъбаи аспирантура ва аз соли 2005 инҷониб дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев  мебошад. Зери роҳбарии ӯ як нафар рисолаи номзадиро дифоъ намудааст.   
## Осор
* Новые материалы по истории Шугноне\\ Изв. ООН АН Тадж. ССР, №2. – С.3-11; 
* Первые учителя и первые историки  Советского Памира\\ Мактаби Советӣ, 1984, № 10. – С.59-62; 
* Важное историческое научное иследование, // Народы Азии и Африки, 1977, №6 с.234. Новый источники по истории Шугнона, // Письминные памятники Востока.- М., Наука, 1979. – С.273-287 
* Методическое пособие по археологии Памира. – Хорог, 1999; 
* Пешгуфтор ба китоби О. Қурбонбеков «Одамони наҷиб». – Хоруғ, 2000. – С. 3 – 9.; 
* Жизнь и деятельности Шириншо Шотемура // Верные сыновья родины. – Хорог, 2000. – С. 37 – 41.; 
* Исторические источники по истории Шугнана и Рушана // Вестник Хорогского университета. – № 3. – Хорог, 2000. – С. 114 – 119.; 
* Административное устройство Шугнана в XIX веке // Вестник Хорогского университета. – № 4. – Хорог, 2002. – С. 142 – 145.; 
* Мирзо Сангмуҳаммади Бадахшӣ, Мирзо Фазлалибеки Сурхафсар. Таърихи Бадахшон. Баргардандагони матн аз хатти арабиасоси тоҷикӣ ба хатти кириллии тоҷикӣ Қурбонбек Элчибеков, Қудратбек Элчибеков ва Золшоҳ Ғуломов. – Д., 2007.

## Пайвандҳо
Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Кормандони шоистаи Тоҷикистон
Абдураҳим (Ҳамном)

**Абдураҳим** (Арабӣ: عبد الرحيم‎‎) - номи мардона, аз арабӣ ба вуҷуд омадааст. Ин ном дар байни мусулмонҳо ва дигар халқҳое, ки исломро таърихан пайравӣ мекунанд, васеъпаҳншуда мебошад. Аз калимаҳои арабии *Абд*, *ал*-  ва *Раҳим* таркиб ёфтааст. Ном маънои "бандаи Раҳмдил" - ро дорад.  *Ар-Раҳим*  яке аз номҳои Худо дар Қуръон мебошад.

Ҳарфи *а* дар *ал-* безада мебошад ва бо дилхоҳ садонок транслитератсия шуда метавонад, бештар бо *у.* Аз сабаби оне, ки ҳарфи *р* ҳуруфҳои шамсӣ мебошад, ҳарфи *л* дар *ал-* ба *р* мушобеҳ мешавад. Бо вуҷуди оне, ки  навишти ном дар арабӣ бо ҳарфҳои *Абд ал-Раҳим* мувофиқ меояд, транскрипсияи одатӣ *Абд ар-Раҳим*. Транслитератсияҳои алтернативӣ  *Абдул Раҳим,* *Абдур Раҳим* ва ғайраҳо, аз варианти фосилагузорӣ ва ҷобаҷогузории дефисҳо вобаста мебошад.

## Дорандагони номи Абдураҳим
* Абдураҳим  Ҳоҷибоев (1900–1938), ходими партиявӣ ва давлатии тоҷик, сиёсатмадор дар Иттиҳоди Шӯравӣ
* Абдураҳим Ғозиевич Ҳоҷибоев (1934–2003), доктори илми иқтисодӣ, профессори тоҷик.
* Абдураҳим Акбаров (соли таваллуд 1944), иқтисоддон, номзади илмҳои иқтисодӣ, дотсент
* Абдураҳим Каҳҳоров (соли таваллуд 1951), котиби Шӯрои амнияти Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ
* Абдураҳим Шерматов (соли таваллуд 1953), овозхон ва мақомсаройи тоҷик
* Абдураҳим Ҷӯраев (соли таваллуд 1955), олим, номзади илмҳои фалсафа
* Абдураҳим Раҳимов (1956–2001), олим, библиограф ва китобшинос, доктори илмҳои педагогӣ, профессор
* Абдураҳим Сафозода (1958–2012), донишманди маъруф ва имом-хатиби масҷиди ҷомеъи 
* Абдураҳим Холиқзода, вакили маҷлиси намояндагони маҷлиси олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати V
* Абдураҳим Ашуров, вазири нақлиёт ва коммуникатсия

## Насабҳои аз ном ташкил ёфта
Нигаред ба Абдураҳимов (ҳавнасаб)

## Ҳаволаҳо

## Сарчашмаҳо
* Abdur Rahim is a male Muslim given name
* Арабская система имён
* Прекраснейшие имена Аллаха
* Главный и наиболее важный элемент системы арабских имён

Гурӯҳ:Номҳои мардона
Гурӯҳ:Номҳои аз арабӣ пайдошуда 
Гурӯҳ:Номҳои мардонаи тоҷикӣ
Беҳзод Абдураҳимов

**Беҳзод Абдураҳимов** (тав. 11 сентябри соли 1990, Тошканд) — пианинанавози Узбекистон. Ғолиби мусобиқаи пианинанавозӣ дар Лондон.
## Эзоҳ
Аврора

**Аврора** (Aurora), дар − асотири Руми Бостон олиҳаи шафақи субҳ, ки ба худоҳову одамон нур ва равшании субҳи сафоро меоварад. Дар асотири Юнони Қадим ба олиҳа Эос муродиф аст. Дар шакли ҷавонзани болдор тасвир шудааст, ки савори аробаи дучархаи аспонаш дурахшон аз уқёнус мебарояд. Дар тавсифоти манзум аврора муродифи шафақи субҳ (сапедадам) аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърих