Забони тотӣ

**Забони тотӣ** ё **форсии тотӣ** (номи худ: *зухун тати*, *zuhun tati*, *zuban tati*, *parsi*) — гуфтор аз забони форсӣ ё як забони ҷанубуғарбии эронӣ наздик ба он аст, ки тотҳои Қафқоз дар ҷумҳурии Озарбойҷон ва Русия дар Аврупо бидон гуфтугӯ мекунанд. Имрӯза осӣ ва тотӣ ягона забонҳои эронии боқӣ монда ҳастанд, ки ба сурати бумӣ дар бахше аз қитъаи Аврупо маъмуланд. Ин гӯиш аз табор порсӣ аст аммо барои дигар гӯишурони ин забон комилан фаҳмидани нест. Гӯишҳои аз тотӣ ба номи ҷаҳури тавассути яҳудиёни Қафқоз ва порсирин тавассути тотҳои арманӣ такаллум мешавад. Ҳар як аз гӯишҳои мусулмонон, яҳудиён ва масеҳиён дорои вежагиҳои вожагонӣ ва дастури ба худ хос аст.

## Замина
Забон тотӣ, ки забон тотҳои Қафқоз мебошад, забони тотиро забони бозмондаи сипоҳёни сосонии даврони Анушервон донистаанд. Ин забонро, ки аз шохаи ҷанубу ғарбӣ ва наздик ба форсӣ маҳсуб мешавад, дар «Аҳсан-ут-тақосим» Мақдисӣ ба унвони оронӣ зикр кардааст ва Мақдисӣ зикр кардааст, ки забони онҳо бо забони дарии Хуросонӣ яксон аст ва танҳо дар баъзе ҳарфҳо тафовут доранд. Чунин ба назар мерасад, ки доираи забони тотӣ дар манотиқи Қафқоз дар гузашта хеле васеътар буд ва ба далели ҳукмронии тӯлонии Шарвоншоҳҳо, ки аз забони форсӣ дар Қафқоз ҳимоят мекарданд ва то замони Сафавиён дар ин минтақа ҳукмрон буданд, эҳтимолан ин забон рушд ва густариш бештаре доштааст. Дар соли 1901 ин забон зиёда аз 135 000 нафар сухангӯён дошт. Имрӯз бо вуҷуди чандин баробар афзудани аҳолии минтақаи Қафқоз, забони тотии қафқозӣ ҳамагӣ 23 000 нафар сухангӯён дорад. Ин забон, ки дар Озарбойҷон ба нафъи туркии озарбойҷонӣ ақибнишинӣ мекунад, аз ҷониби ЮНЕСКО ба феҳристи забонҳои зери хатар қарордошта шомил шудааст.

## Воҷшиносӣ
Маълумоти зерин ба лаҳҷаи абшрунӣ марбут аст:

### Ҳамсадоҳо (lotinī)

### Садонокҳо (lotinī)

## Маърузачиён
Сухангӯёни забони тотӣ ба се гурӯҳ тақсим мешаванд, ки онҳо низ се лаҳҷаи хос доранд:

:* Тотҳои мусулмон, ки дар Абшурон, Хизин, дауочӣ ва баъзе минтақаҳои наздик зиндагӣ мекунанд.
:* Татҳои яҳудӣ, ки аксари онҳо ба Исроил муҳоҷират кардаанд ва бо забони татӣ ҳарф мезананд ва сарзамини аслии эшон Доғистони Русия аст.
:* Татҳои насронӣ: ё тотҳои армание, ки дар деҳаҳои Матрасеи ва ноҳияи Исмоилӣ,ва деҳаи Килози ва ноҳияи дауочи, Арташен, Қубо ва баъзе манотиқи дигар зиндагӣ мекунанд. Ин гурӯҳи тотҳо насронӣ ҳастанд ва баъзан онҳоро тотҳои арманӣ низ меноманд.

### Лаҳҷаҳо
* Арзикаш — даг гошчо
* Лаҳиҷӣ
* болохон
* Шаброн
* қизилгазмиа
* қуноқкаанд
* Абшерон
* сӯрохон
* Тоти Шимолӣ
* малҳам
* Қубо

## Навиштан
Имрӯз забони тотӣ дар Ҷумҳурии Озарбойҷон бо алифбои лотинӣ ва дар Русия бо алифбои кириллӣ навишта мешавад. То соли 1928 тотҳои мусулмон ба алифбои форсӣ ва тотҳои яҳудӣ ба алифбои ибрӣ менавиштанд. Алифбои лотинӣ ва кирилии тотӣ чунинанд:

### Луғат

### Матн
 Матн зер тавсиф Эрон ба тотӣ ва муқоиса он бо форсӣ/тоҷикӣ аст:

## Пийвандҳо

* Онлайн словарь горско-еврейского языка 
* Зуун джуури или горско-еврейский язык  (немало сведений о грамматике, в том числе спряжение неправильных глаголов)
* Краткий разговорник горско-еврейского языка 
* Онлайн библиотека 
* John M. Clifton, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, Calvin Tiessen. Sociolinguistic Situation of the Tat and Mountain Jews in Azerbaijan. SIL International, 2005

## Адабиёт
* Агарунов Я. М., Агарунов М. Я. Татско (еврейско)-русский словарь. М., 1997.
* Дадашев М. Б. Русско-татский (горско-еврейский) словарь. М., 2006.
* Грюнберг А. Л. Язык североазербайджанских татов. Л., 1963.
* Грюнберг А. Л. Давыдова Л. Х. Татский язык, в кн: Основы иранского языкознания. Новоиранские языки: западная группа, прикаспийские языки. М., 1982.
* В. Ф. Миллер. Татские этюды, ч. 2. М., 1907 г.
* Грюнберг А. Л. Татский язык. // Языки мира / РАН. Ин-т языкознания; Редкол.: В. Н. Ярцева (пред.) и др. — М.: Индрик, 1997. — Иранские языки. Ч. 1: Юго-западные иранские языки / Редкол.: В. С. Расторгуева (отв. ред.) и др. — 207 с.
* Миллер Б. В. Таты, их расселение и говоры. Баку, 1929.
* Миллер В. Ф. Материалы для изучения еврейско-татского языка. СПб., 1892.
* Миллер В. Ф. Опыт грамматики татского языка. Ч. 2. М., 1907.
* Миллер В. Ф. Очерки морфологии еврейско-татского наречия. СПб., 1892.
* Миллер В. Ф. Татские этюды. Ч. 1. Тексты и татско-русский словарь. М., 1905.
* Соколова В. С. Очерки по фонетике иранских языков. Ч. 1. М.—Л., 1953.
* букварь «Elifba»

Гурӯҳ:Забонҳои эронӣ
Гурӯҳ:Забонҳои Озарбойҷон
Гурӯҳ:Забони тотӣ
Гурӯҳ:Забонҳо ва шеваҳо аз рӯи алифбо

## Ҳамчунин нигаред
* Забони арманӣ-тотӣ

## Эзоҳ