open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҷузеппе Гарибалди

**Ҷузе́ппе Гариба́лди** (; , Нис — , ҷазираи Капрера) — генерал, қаҳрамони халқии Итолиё.

## Зиндагинома
Соли 1833 ба ҷамъияти «Итолиёи ҷавон»-и Ҷузеппе Мадзини дохил шуда, ба муборизаи озодихоҳона ҳамроҳ гардид. Соли 1834 ҳамроҳи Ҷ. Мадзини ба Савойя ҳуҷум карда, пас аз нокомӣ ва маҳкумият ба қатл аз Итолиё фирор кард. Муддате дар оворагӣ ба сар бурда, пас аз он дар ҷанги ҷумҳурии Риу-Гранде ду Сул бар зидди Бразилия ва ҷанги шаҳрвандӣ дар Уругвай иштирок намуд. Аз оғози инқилоби солҳои 1848-49 ба Итолиё омада, дар ҷанги Итолиё ва Австрия ҳамчун роҳбари дастаҳои ихтиёрӣ ширкат кард. Яке аз ташаббускорони эълони ҷумҳурии Рум ва роҳбарони мудофиаи Рум аз ҳуҷуми фаронсавиҳо. Пас аз шикасти ҷумҳурӣ боз рӯ ба фирор овард. Соли 1854 ба ватан баргашта, дар ҷазираи Капрера маскун шуд ва барои мубориза баҳри муттаҳид кардани Итолиё омодагӣ медид. Дар ҷанг бар зидди Австрия ва Фаронса дар соли 1859 фармондеҳи корпуси тирандозии шоҳи Пйемонт Виктор Эмануили ІІ буд. Соли 1860 таҳти роҳбарии ӯ дастаи ҳазорнафара ба ҷазираи Ситсилия ҳуҷум карда, онро тасарруф намуданд. Пас аз он Ҷузеппе Гарибалди ба самти нимҷазираи Аппенин ҳаракат карда, қувваҳои Неаполро шикаст дод ва онҳоро то Капуя маҷбур ба ақибнишинӣ кард. Тамоми минтақаи тасарруфнамудаи Ҷузеппе Гарибалди ба тобеияти шоҳ Виктор Эмануили ІІ даромад ва ниҳоят шоҳигарии муттаҳидаи Итолиё таъсис ёфт. Соли 1866 дар ҷанг бо Австрия ширкат карда, шикаст хӯрд. Дар асоси конвенсияи бо Наполеон имзогардида ҳукумати Итолиё вазифадор шуд, ки ба вилояти Папа ҳуҷум накунад ва онро дар мавриди ҳамлаи берунӣ муҳофизат намояд. Аммо Ҷузеппе Гарибалди соли 1867 мустақилона ба Рум ҳамла карда, қув-ваҳои Папаро дар Монтеротондо торумор намуд. Дар наздикии Ментана аз ҷониби фаронсавиҳо шикаст хӯрд ва ҳамлаи ӯ ба Рум ба нокомӣ анҷомид. Дар ҷанги Фаронса ва Пруссия (1870-71) фармондеҳи артиши Вогези фарон-савиҳо буд. Солҳои охири ҳаёташро дар ҷазираи Капрера гузаронида, ба эҷодиёт машғул буд. Номи Ҷузеппе Гарибалди рамзи мубориза барои озодӣ ва истиқлоли миллии итолиёиҳо гардидааст.

## Осор
* Мемуары. М., 1966 (бо забони русӣ).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Лурье А. Гарибальди. М., 1957.

## Сарчашма
*
Назира Маҳмудова

** Назира Солихӯҷаевна Маҳмудова**  — номзади илмҳои таърих, дотсент.  
## Зиндагинома
Назира Маҳмудова 27 июли соли 1970 дар ноҳияи Ғафуров, дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Соли 1992 Институти давлатии педагогии шаҳри Ленинобод ба номи С. М. Киров, факултети таърихро хатм кардааст.
Ихтисос муаллими таърих ва ҷомеашиносӣ, методист оид ба корҳои тарбиявӣ.
* Солҳои 1992-1994 муаллими кафедраи таърихи антиқӣ ва асримиёнагии халқи тоҷик
* 
* Соли 1994 -2000 муаллим, сармуаллим, дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 2000 -2013 Муовини декан оид ба шуъбаи ғоибонаи факултети таърих ва ҳуқуқи ДДХ ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 2013-2014 Мудири кафедраи методикаи таълими таърих ва ҳуқуқи ДДХ ба номик академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* аз августи 2014 августи 2018 Декани факултети таърих ва ҳуқуқи ДДХ ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Аз 27.08.2018-09.2018 иҷрокунандаи вазифаи мудири кафедраи умумидонишгоҳиии таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи двлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Аз 09.2018 то ҳол мудири кафедраи умумидонишгоҳиии таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров. 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хуҷанд
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Аюб Усмонзода

** Аюб Исломович Усмонов** — муаррих, доктори илмҳои таърих, дотсент. Аз апрели соли 2022 Ректори Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров 

## Зиндагинома
Аюб Усмонов 3 марти соли 1972 дар шаҳри Хуҷанд ба дунё омадаст.  Соли 1995 Институти давлатии педагогии шаҳри Ленинобод ба номи С. М. Киров, факултети таърихро хатм кардааст. Ихтисос, муаллими таърих ва ҷомеашиносӣ, методист оид ба корҳои тарбиявӣ.
* Солҳои 1989—1991 Сарпионервожатии мактаби миёнаи № 15-и Хуҷанд
* 
* Солҳои 1991—1993 Ҷонишини директор оид ба қисми хоҷагӣ ва муаллими таърихи мактаби миёнаи № 9
* 
* Солҳои 1993—1994 муаллими таърихи мактаби миёнаи № 15
* 
* Солҳои 1994—1996 танзимгари факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров 
* 
* Солҳои 1996—1996 котиби шуъбаи таълим
* 
* Солҳои 1996—1998 Муаллим-муҳаққиқи кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 1998—1999 Муаллими кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 1998 — Номзади илмҳои таърих, 2019 — Доктори илмҳои таърих
* 
* Солҳои 1999—2000 сармуаллими кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 2000 Дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 2003—2003 Мутахассиси шуъбаи кор бо ҷавонони Донишгоҳи давлати Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров 
* Солҳои 2003—2010 Ҷонишини раиси кумитаи муттаҳидаи иттифоқи касабаи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров
* 
* Солҳои 2010—2019 раиси Кумитаи муттаҳидаи иттифоқи касабаи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
* 
* Солҳои 2019-2022  муовини ректор оид ба корҳои тарбиявии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров.
*
* Аз апрели соли 2022 Ректори Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Докторони улуми таърих 
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хуҷанд
Дилрухсор Фармонова

** Дилрухсор Ҷумабоевна Фармонова**  — номзади илмҳои таърих, дотсент.  
## Зиндагинома
Дилрухсор  Фармонова 31 декабри соли 1982 дар ноҳияи Ашт, дар ба дунё омадааст. Соли 2006 факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуровро хатм намудааст.
* Солҳои 2007-2008 Муҳаққиқ-коромӯзи кафедраи таърихи халқи тоҷики ДДХ ба номи академик Б.Ғафуров
* 
* Солҳои 2009-2011 Аспиранти кафедраи таърихи халқи тоҷики ДДХ ба номи академик Б.Ғафуров
* 
* Солҳои 2011 – 2012 Сармутахассиси шуъбаи илми раёсати ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров
* 
* Солҳои 2012 – 2017 Мудири кафедраи фанҳои гуманитарии факултети санъати ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров
* 
* Солҳои 2013-2017 Раиси Ҷамъияти илмии донишҷӯён ва муҳаққиқони ҷавони ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров
* 
* Солҳои 2017-2018 Дотсенти кафедраи таърихи Ватани ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров
* 
* Аз 08.2018 то ҳол дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики факултети таърих ва ҳуқуқи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров. 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хуҷанд
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Бӯстон Турсунов

** Бӯстон Раҳмонович Турсунов** (тав. 28.09.1969, ноҳияи Конибодом), — олим, номзади илмҳои таърих, дотсент.  
## Зиндагинома
Бӯстон Турсунов 28 сентябри соли 1969 дар ноҳияи Конибодом ба дунё омадааст. Соли 1992 Институти давлатии педагогии ба номи С.М. Кировро хатм намудааст.
* Солҳои 1992-1996 — ассистенти кафедраи Таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров 
*  
* Солҳои 1993-1996 — аспиранти кафедраи Таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров 
*  
* Солҳои 1996-2002 — муаллими кафедраи Таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров 
*  
* Солҳои 2002-2003 — сармуаллими кафедраи фанҳои ҷамъиятии Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон  
*  
* Солҳои 2003 -2005 — дотсенти кафедраи фанҳои ҷамъиятии Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон 
*  
* Солҳои 2005-2007 — ноибдекан оид ба корҳои таълими факултети Молия ва менеҷменти Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон 
*  
* Солҳои 2007 -2009 — дотсенти кафедраи фанҳои ҷамъиятии Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон
*  
* Солҳои 2009 -2010 — дотсенти кафедраи Религиоведенияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории ба номи Астафеви шаҳри Красноярски Федератсияи Русия 
*  
* Аз августи 2011 - январи 2012 — иҷрокунандаи вазифаи мудири кафедраи умумидонишгоҳии таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатииХуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров 
*  
* Аз январи 2012 - августи 2012 — мудири кафедраи умумидонишгоҳии таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров 
*  
* Аз сентябри 2012- сентябри 2013 — дотсент, иҷрокунандаи вазифаи мудири кафедраи фанҳои ҷамъиятии Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон 
*  
* Аз сентябри 2013 - сентбяри 2017 — мудири кафедраи фанҳои ҷамъиятии Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон 
*  
* Аз сентбяри 2017- августи 2018 — дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон 
*  
* Аз 13.08.2018 то ҳол — дотсенти кафедраи таърихи Ватан ва археологияи Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Хуҷанд
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон
Абдусалом Қодиров

**Абдусалом Ҳафизович Қодиров**  — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, профессор. 
## Зиндагинома
Профессор Абдусалом Ҳафизович Қодиров  аз соли 1992 то соли 2008 роҳбарии кафедраи зоологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба уҳда дошт.  Вай аз соли 1967 то ҳол дар ин кафедра кор ва фаъолият намуда, 46 соли бобаракати хешро дар тарбияи мутахассисони баландихтисос, омӯзиши олами ҳашароти Тоҷикистон ва эҷоди китобу дастурҳои таълимӣ бахшидааст.
Қодиров А.Ҳ. аз соли 1981 то 1984 ба сифати устод дар донишгоҳи Кобул кор кардааст. Таи солҳои тӯлонӣ профессор Қодиров А.Ҳ. нисбати ҳашароти зараррасон ва гамбускҳои осебрасони дарахту буттаҳои ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ тадқиқотҳои илмӣ  бурдааст. Аз ҷониби ӯ барои 7 оилаи гамбускҳо таҳқиқ  гардидааст (Scolotidae -39, Cerambicidae 167, Buprestidae -230, Elateridae-100, Scarabaeidae -260,  Staphulinidae -180)  дар ҳудуди ҷумҳурӣ ва дигар ҷумҳуриҳои ҳамҷувор муайян намуда ва биология, экологияи аксарияти онҳоро омӯхтааст. Доир ба систематика, биология, экология, зоогеография, пӯстлоқхӯракҳою, чӯбхӯракҳо ва дигар гурӯҳҳои ҳашарот корҳои зиёди илмиро ба анҷом расонида ва барои пешгирии хавфи зараррасонҳо тавсияҳои муфид пешниҳод намудааст.

## Фаъолияти илмӣ
Профессор Қодиров А.Ҳ. зиёда аз 200 мақола, 10 дастур ва шаш китоби дарсиро бо забони тоҷикӣ ба табъ расонида, пешкаши донишҷӯён намудааст («Зоологияи ғайрифақория» – 16 ҷ.ч., «Биологияи умумӣ» – 18 ҷ.ч., «Курси мухтасари ҳашаротшиносӣ» – 7 ҷ.ч., «Ҳашароти зарарррасони дарахту буттаҳои Тоҷикистон» – 13,5 ч.ч.), «Машғулиятҳои лабараторӣ ва амалӣ аз Зоологияи бесутунмуҳра». Ғайр аз ин зиёда аз 15 барномаи таълимиро бо забони тоҷикӣ тартиб додааст. Аввалин бор китоби «Мифтоҳи ташхиси марҳалаҳои ҳашарот» ва «Пайдоиш ва ташаккули назарияи такомул»-ро бо забони тоҷикӣ навиштааст. 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Комилшо Исоев

** Комилшо Сафарович Исоев ** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, профессор. Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2007) 
## Зиндагинома
Дотсенти кафедра Комилшо Исоев соли 1990 факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон  хатм намуда, бо тавсияи роҳбарияти кафедраи зоология ҳамчун мутахассиси ҷавон дар кафедраи мазкур ба фаъолият шурӯъ карда, то ҳол дар вазифаҳои гуногун ифои вазифа намуда истодааст. Исоев К. С. соли 1988 сардори лагери таҷрибаомӯзии саҳрои «Такоб» таъйин гардид ва дар обод намудани ин базаи таълимӣ саҳми намоён дорад.
Аз соли 1999 то соли 2007 вазифаи ҷонишини декан оид ба тарбияро ба уҳда дошт. Дар ин давра дар ҳаммуаллифӣ барномаи таълими соатҳои тарбиявиро тартиб дода, нақшаҳои кори тарбиявӣ ва шӯрои кураторони факултетро мураттаб намудааст. Ҳамзамон дар ин давра ба ҳайси мушовири проректори тарбияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон  фаъолият намуда, дар ташкили корҳои тарбиявии донишгоҳ низ саҳми арзанда дорад. Аз соли 2007 то соли 2009 дар вазифаи ҷонишини аввали декани факултети биология кор кардааст. Дар таҳияи нақшаи таълимии ихтисоси фарматсевтӣ ва ташхиси тибӣ, ки баъдтар ҳар кадоме ба факултетҳои алоҳида табдил ёфтанд, саҳми гузоштааст. Аз соли 2009 то соли 2012 вазифаи мудири кафедраи зоологияро ба уҳда дошт.

Аз соли 1996 то соли 2015 дотсент Исоев К.С. дар олимпиядаҳои шаҳрӣ ва ҷумҳуриявӣ аз фанни биология ба ҳайси раиси ҳакамон ва аъзои ҳакамон иштирок намудааст.
Исоев К.С. аз соли 2012 то ҳол дар вазифаи директори Маркази таҳия, нашр ва муомилоти китобҳои дарсӣ, илмию методии Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолияти пурсамар дорад. Тӯли ин муддат дар шаклгирии мазмуну мундариҷаи китобҳои дарсии муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ, ҷалби муаллифон барои таҳияи китобҳои дарсӣ, мутобиқозии китобҳои дарсӣ ба стандартҳои ҷаҳонии таҳсилот, хусусан бо назардошти муносибати босалоҳият таҳия шудани онҳо саҳми намоён гузоштааст. Исоев К. С. дар Шӯрои омӯзгорони давлатҳои муштаракулманофеъ (Армения 2012, Беларус 2014), доир ба омӯзиши бисёрзабонӣ ш. Алматои Ҷумҳурии Қазоқистон (2014), ш. Бишкеки Ҷумҳурии Қирғизистон (2013-2016) ва ҳамзамон дар семинари омӯзишӣ оид ба гелминтология дар шаҳри Қарочии Ҷумҳурии Покистон (11-22 феврали с. 2018) иштирок карда, соҳиби сертификат гаштааст. 
## Фаъолияти илмӣ
Комилшо Сафарович Исоевсоли 2004  рисолаи номзадиашро ҳимоя намудааст.
Зиёда аз 80 фишурдаю мақолаҳои илмӣ ба нашр расонидааст. Аз ҷумла 1 монография, 5 китоби дарсӣ бо ҳаммуаллифӣ барои хонандагони муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умуми, 2 китоби дарсӣ барои донишҷӯёни факултети биология, 2 китоб (Экология) барои донишҷӯёни ғайри ихтисоси муассисаҳои таҳсилот и миёнаи касбӣ ва олии касбӣ, 8 дастури таълимӣ. Дар матбуоти даври даҳо мақолаю вокунишҳо доир ислоҳоти соҳаи маориф чоп намудааст.

Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2007) ва Ифтихорномаи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон (2018).

## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гармаи сершира

**Гармаи сершира** — навъи себи маҳаллии пешпазак.

Дарахташ калони курашакл (баландиаш 5,0 м, қутри шохсораш 6,5 м), сершохубарг. Ниҳоли гармаи сершира соли 4-ум самар оварда, соли 7-ум ҳар дарахти он то 95 кг ва дар давраи комилан ба самар даромадан, то 120 кг мева медиҳад. Мевааш миёнаҳаҷм (вазнаш 80-110 г), андаке паҳн, кабуди зардча, тобиши гулгун ё норанҷӣ дорад; думчааш кӯтоҳ. Мағзи мевааш сафеди зардтоб, сершира ва хуштаъм; 12,3 % қанд, 15,7 % моддаҳои хушк, 0,72 % туршӣ ва 8,9 мг% витамини С дорад. Ҳосилаш нимаи дуюми моҳи июн мерасад. Бештар дар ноҳияи Ҳисор ва ноҳияи Ваҳдат парвариш мешавад. Дарахти гармаи сершира ба касалии ширинча тобовар нест.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Назиров Х. Н. Местные сорта яблони Таджикистана. Д., 2011. 

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Навъҳои себ
Гармалаф

**Гармалаф**, **гармича**, **хори сагак**, **сагакхор** () — гиёҳест яксола.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Пояаш рост, сершохаи сурхтоб, аз 30 то 150 см қад мекашад. Баргаш 3–5- парра (дарозиаш 3–7 см), гулаш майдаи зард; мевааш хоракҳои каҷ дорад, ки ба либос ё пашми ҳайвонот мечаспанд (вазни 1000-тоаш 2–3,5 г). Гармалаф аз июн то сентябр гул мекунад. Дар тамоми қисми аврупоии Русия, Осиёи Марказӣ, Қафқоз ва Шарқи Дур паҳн гардидааст. Дар шибарзамин, ҷойҳои сернами соҳили дарё, ҷӯй, обанбор ва марғзори серрутубат мерӯяд. Дар Тоҷикистон дар мавзеи дарёи Сир, қ-кӯҳҳои Туркистон, Ҳисору Дарвоз ва ноҳияҳои ҷанубӣ (дар баландии 800–2000 м аз с. б.) вомехӯрад. Гармалаф рустании обталаб аст. Онро дар ҷойҳои сернам (ҳавзаи дарё ва соҳили обанборҳо) парвариш мекунанд. Аз тухмаш зиёд карда мешавад. Тухми гармалаф дар муддати 5–7 сол қобилияти сабзишашро нигоҳ медорад. Пеш аз кишти гармалаф заминро шудгор ва мола карда, ба ҳар га 30–40 т пору ва нурии минералӣ (30 кг N, P2O5, K2O) меандозанд. Тухмиро тирамоҳ 10–15 рӯз пеш аз оғози сармо (ба чуқурии 1 см) ва аввали баҳор ба чуқурии 2–3 см (байни қаторҳо 45–60 см) мекоранд. Меъёри кишт ба ҳар га 10–12 кг аст. Давраи нашви гармалаф 120–140 рӯз идома меёбад.

## Хосиятҳои шифоӣ
Гармалаф гиёҳи доруист. Бо мақсади табобат баргу навдаи наврустаи онро меғундоранд (то давраи гулшукуфт) ва дар ҷойи шамолрас тунук карда нигоҳ медоранд (то 2 сол). Дар таркиби гармалаф равғани эфир, моддаҳои даббоғӣ, флавоноидҳо, витамини С, каротин, микроэлементҳо мавҷуданд. Ҷӯшоби гармалаф барои муолиҷаи бемориҳои зангила, бронхит, иллати ҷигар, узвҳои ҳозима, амрози пӯст (хоришак, шукуфа, экзема) истифода мешавад. Бо нақуи он бемории ниқрис, диабети қандӣ, тарбод, радикулит ва илтиҳоби банду буғумро табобат мекунанд, чун давои пешоброн низ ба кор мебаранд. Табибони тибетӣ бо нақеи гармалаф камхунӣ, сӯхтанӣ, атеросклероз, табибони чинӣ бемории силро даво мебахшанд. Табибони халқии тоҷик нақеи баргу пояи гармалаф-ро барои муолиҷаи вараҷа, нақеи решаашро ҳангоми бемории обхӯра тавсия медиҳанд. Марҳами алафи гармалаф-ро ба гармича мемоланд.

Дар соҳаи саноат аз барг ва гулҳои гармалаф рангҳои зарди равшан, зардтоб ва ҷигарӣ ҳосил карда, онро барои рангпардозии матоъҳои абрешимӣ ва пашмин истифода менамоянд. Дар байторӣ низ ба кор бурда мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ковалева Н. Гармалаф Лечения растениями. М., 1972;
* Турова А. Д. Лекарственные растения СССР и их приминение. М., 1974;
* Гаммерман А. Ф., Гром И. И. Дикорастущие лекарственные растения СССР. М., 1976;
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана. Д., 1989;
* Губанов И. А. (ва дигармалаф). Череда трёхраздельная//Иллюстрированный определитель растений Средней России. М., 2004.

## Сарчашма
*
Гармигузаронӣ

**Гармигузаронӣ** — яке аз шаклҳои интиқоли гармӣ; раванди интиқоли энергияи дохилӣ (энергияи ҳаракати ҳароратии зарраҳои хурдтарин) аз қисми ҷисм (ё ҷисмҳо)-и баландҳарорат ба қисми пастҳарорати ҷисм (ё ҷисмҳо), ки боиси баробар шудани ҳарорати ҷисм (ё ҷисмҳо) мегардад.

Гармиро зарраҳои ҷисм (молекулаҳо, атомҳо, электронҳо, ионҳо ва ғайра) мегузаронанд (яъне дар натиҷаи ҳаракати худ зарраҳои баландэнергия ба зарраҳои пастэнергия гармиро интиқол медиҳанд). Чунин мубодилаи гармӣ дар ҳар ҷисме, ки тақсимоти ҳарораташ гуногун аст, ба амал меояд. Механизми интиқоли гармӣ ба тағйирёбии ҳолатҳои физикии модда вобаста мебошад. Тавсифи миқдории қобилияти гармиро гузаронидани ҷисм низ Гармигузаронӣ номида мешавад. Қобилияти гармигузаронии ҷисмро зариби Гармигузаронӣ (гармигузаронии хос) муайян мекунад. Воҳиди андозагирии Гармигузаронӣ дар Системаи байналмилалии воҳидҳо Вт/м∙К мебошад.

Гармигузаронӣи ҷисмҳои гуногун ҳар хел аст. Гармигузаронии ҷисмҳои сахт ё моеъ аз Гармигузаронӣи газ бештар мебошад. Зариби Гармигузаронӣи вакуум (хало) тақр. ба сифр баробар аст, зеро дар хало миқдори зарраҳое, ки гармиро мегузаронанд, хеле каманд. Бо вуҷуди ин дар хало ҳарорат тавассути афканишот интиқол меёбад. Аз ин рӯ, барои нигоҳ доштани гармӣ (сардӣ) термосро дуқабата сохта, қабатҳои онро бо нуқра андуда (чунин сатҳ афканишотро хуб инъикос мекунад), ҳавои байни онҳоро берун мекунанд.
Гармигузаронӣи графиту алмос бештарин (мувофиқан 4840-5300 ва 1001—2600 Вт/м∙К) буда, Гармигузаронӣи пахтаву ҳаво камтарин (мувофиқан 0,055 ва 0,026 Вт/м∙К) аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Термодинамика
Гармигунҷоиш

**Гармиғунҷоиш** — миқдори гармие, ки ҷисм ҳангоми ба 1 дараҷа боло рафтани ҳарорат фурӯ мебарад; дақиқтараш гармиғунҷоиш бузургиест (С), ки ба нисбати миқдори гармии ба ҷисм (система) додашаванда (ҳангоми беҳад кам тағйир ёфтани вазъи он) dQ ва тағйирёбии ҳарорати ҳамин ҷисм dT баробар мебошад: С = dQ/dT.

Воҳиди гармиғунҷоиш дар Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ) Ҷ/К аст. Гармиғунҷоиши як воҳиди массаи модда гармиғунҷоиши хос ва гармиғунҷоиш-и як моли он гармиғунҷоиш-и молярӣ ном дорад. гармиғунҷоиш-и хосро аз рӯи гармии фурӯбурдаи ҷисм ва афзоиши ҳарорати он ҳисоб мекунанд: С = dQ/mdT (m – массаи модда). Дар Системаи байналмилалии воҳидҳо гармиғунҷоиши хосро бо Ҷ/кг К) ва гармиғунҷоиши моляриро бо Ҷ/мол К чен мекунанд. Миқдори гармие, ки ҷисм ҳангоми тағйир ёфтани ҳолати он фурӯ мебарад, ҳам ба ҳолатҳои ибтидоӣ ва ниҳоии он (аз ҷумла, ба ҳарорати ин ҳолатҳо) ва ҳам ба усуле вобаста аст, ки ба тавассути он раванди гузариши байни онҳо амалӣ гардида буд. Аз ин рӯ, гармиғунҷоиш-и ҷисм ба тарзи гармкунии он низ вобаста аст. Вобаста ба он ки дар раванди гармкунӣ ҳаҷм ё фишори ҷисм доимӣ нигоҳ дошта мешавад, мутаносибан гармиғунҷоиш-и ҷисм дар фишори доимӣ (Ср) ва дар ҳаҷми доимӣ (Сv) мавҷуд аст. Ҳангоми дар фишори доимӣ гарм кардани ҷисм як қисми гармӣ барои иҷрои кор (васеъшавии ҷисм), вале дар вақти доимӣ будани ҳаҷм тамоми гармӣ фақат барои афзоиши энергияи дохилӣ сарф мешавад; аз ин сабаб Ср ҳама вақт аз Сv зиёд аст. Барои газҳо (чунон тунукшудае, ки онҳоро гази идеалӣ ҳам ҳисобидан мумкин аст) фарқи гармиғунҷоишҳои молярӣ Ср – Сv = R (R = 8,314 Ҷ/ мол, К (собитаи универсиалии газ) аст. Дар ҷисмҳои моеъ ва сахт фарқи байни Ср ва Сv нисбатан кам аст. гармиғунҷоиш-и моляриро дар омори классикӣ аз рӯи энергияи дохилӣ U = ikNА Т/2 (i – адади дараҷаҳои озодӣ, k – собитаи Болсман, NА – адади Авогадро ва Т – ҳарорати мутлақ) ҳисоб мекунанд, яъне: Cv = U/T = ik NA/2; мас., гармиғунҷоиши гази идеалии якатома (i=3) Cv = 12,5 Ҷ/мол. К, дуатома (i=5) Cv = 20,8 Ҷ/мол. К ва ғ. мебошад.

Ҳаракати ҳароратии атомҳо дар ҷисмҳои сахт аз лаппиши атомҳои панҷараи кристаллӣ иборат аст. Ҳар як атом се дараҷаи озодии лаппиш дорад ва аз ин рӯ, гармиғунҷоиш-и молярии ҷисми сахт бояд ба 3n R баробар бошад (n – адади атомҳо дар молекула). гармиғунҷоиш-и ҷисмҳои сахт дар ҳароратҳои баланд то ба 25,41 Ҷ/мол. К мерасад (нигар Қонуни Дюлонг ва Пти). гармиғунҷоиш-и ҷисмҳои сахт ҳангоми паст шудани ҳарорат кам мешавад, ки инро назарияи квантӣ шарҳ медиҳад. Назарияи квантии гармиғунҷоиш-ро А. Эйнштейн (1907) ва П. Дебай (1912) инкишоф доданд, ки он ба квантонии ҳаракати лапишноки атомҳо дар кристалл асос ёфтааст. Барои ҳар як модда ҳарорати Дебай Q мавҷуд аст, ки аз рӯи он ҳарорати баланд ва пастро муайян мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Кикоин. И.К., Кикоин. А.К. Молекулярная физика, М.1963.
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Термодинамика
Гармидиҳӣ

**Гармидиҳӣ** — бо роҳи сунъӣ гарм кардани дохили бино ва дар сатҳи муътадил (18-22°С) нигоҳ доштани ҳарорат, ки бояд ба талаботи беҳдошти аҳолӣ ва равандҳои технологӣ ҷавобгӯ бошад.

Шабакаи гармидиҳӣ бояд он миқдори гармиро диҳад, ки тавассути деворҳо талаф шудани онро ҷуброн карда тавонад. Генератори гармӣ, асбобҳои гармкунанда ва унсурҳои интиқоли гармӣ ҷузъҳои асосии сохтори шабакаи гармидиҳӣ мебошанд. Шабакаи гармидиҳӣ мувофиқи манбаи гармӣ газӣ, геотермалӣ, мазутӣ, ангиштӣ, офтобӣ, электрӣ ва ғ., вобаста ба навъи ноқили гармӣ обӣ (маҳлулӣ), ҳавоӣ, буғӣ, маҷмӯӣ, мувофиқи шакли асбобҳои истифодабаранда шуоӣ, конвективию шуоӣ, конвективӣ ва вобаста ба гардиши ноқили гармӣ (унсури гармигузаронанда) табиӣ ва сунъӣ (техникӣ, бо истифодаи насосҳо) мешавад. Шабакаи маҳаллӣ ва марказии гармидиҳӣ мавҷуд аст. Дар шабакаи маҳаллӣ ҳамаи ҷузъҳои сохтории гармидиҳӣ-ро дар як таҷҳизот муттаҳид сохта, бевосита дар бинои гармшаванда ҷойгир мекунанд. Дар ин шабака бухор, газ, қувваи электр истифода мешавад. Ҳангоми гармидиҳӣ-и марказӣ на фақат як хона ё бино, балки тамоми шаҳрро аз як генератори умумӣ гарм кардан имкон дорад. Барои биноҳои иқоматӣ бештар гармидиҳӣ-и обӣ ва барои биноҳои саноатӣ гармидиҳӣ-и буғӣ истифода мегардад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Тобиши гармоӣ

**Гармиафканӣ** — шуоъафкании ҳароратӣ, шуоъафкании электромагнитӣ, ки модда аз ҳисоби энергияи дохилии худ хориҷ мекунад.

Гармиафканӣ тайфи яклухт дошта, нишондоди калонтарини он ба ҳарорати модда вобаста аст. Бо афзудани ҳарорат энергияи умумии гармиафканӣ-и ихроҷшаванда зиёд шуда, нишондоди калонтарин ба қисмати дарозии мавҷаш кӯтоҳ (кӯтоҳмавҷ) мегузарад. Сатҳи филиззи тафсон, атмосфераи Замин, резаситораҳои сафед ва ғ. хосияти гармиафканӣ доранд. Гармиафканӣ дар шароити дар мувозинати комил будани модда барои ҳамаи равандҳои бетобиш (мас., барои шаклҳои гуногуни бархӯрдҳо дар газу плазма, барои табодули энергияи ҳаракатҳои электронию лапишӣ дар ҷисмҳои сахт ва ғайра) ба амал меояд. Ҳолати мувозинатии модда дар ҳар нуқтаи фазо — ҳолати мувозинати термодинамикии маҳдуд буда, бо қимати ҳарорате тавсиф дода мешавад, ки ба он гармиафканӣ-и модда дар ҳамин нуқтаи фазо вобаста аст. Дар мавридҳои умумии системаи ҷисмҳо, ки барои он фақат мувозинати термодинамикии маҳдуд ба амал омада, нуқтаҳои гуногуни он ҳароратҳои ҳархела доранд, гармиафканӣ бо модда дар мувозинати термодинамикӣ қарор надорад. Ҷисмҳои гарм бештар гармӣ ихроҷ намуда, ҷисмҳои сард гармиро фурӯ мебаранд. Дар ин маврид шуоъ аз ҷисмҳои нисбатан гарм ба ҷисмҳои нисбатан сард интиқол меёбад. Барои боқӣ мондани ҳолати собит, ки ҳангоми он тақсимоти ҳарорат дар система собит нигоҳ дошта мешавад, ба ҷисмҳои бештар гарм гармӣ додан ва аз ҷисмҳои бештар сард гармиро гирифтан зарур аст; ин амалро ҳам дар шароитҳои табиӣ (мас., дар атмосфераи Замин) ва ҳам ба таври сунъӣ (мас., дар тафслампаҳо) гузаронидан мумкин аст. Ҳангоми мувозинати термодинамикии комил ҳамаи қисматҳои системаи ҷисмҳо ҳарорати якхела дошта, энергияи гармиафканӣ, ки ҳар як ҷисм ихроҷ мекунад, аз ҳисоби энергияи гармиафканӣ-и аз дигар ҷисмҳо фурӯбурдаи ҷисми мазкур ҷуброн карда мешавад. Дар ин маврид гармиафканӣ бо модда дар мувозинати термодинамикӣ қарор дорад, ки онро афканишоти (нурафкании) мувозинатӣ меноманд (гармиафканӣ-и ҷисми мутлақ сиёҳ дар мувозинат аст). Тайфи афканишоти мувозинатӣ ба табиати модда вобаста набуда, бо қонуни афканишоти Планк муайян карда мешавад. Гармиафканӣ-и ҷисмҳои гармшударо бо Қонуни афканишоти Кирхгоф муайян менамоянд, ки мувофиқи он қобилияти шуоъафканӣ ва шуоъфурӯбурди ҷисмҳо бо қобилияти шуоъафкании ҷисми мутлақ сиёҳ вобаста дониста мешавад. Ҳангоми мавҷуд будани мувозинати термодинамикии маҳдуд қонунҳои афканишоти Кирхгоф ва Планкро барои афканишу фурӯбурди гармиафканӣ дар газу плазма истифода бурда, раванди интиқоли афканишотро омӯхтан мумкин аст. Ин усул дар астрофизика, мас., дар назарияи атмосфераи ситораҳо васеъ истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Тобиши гармоӣ
Гармидиҳии буғӣ

**Гармидиҳии буғӣ** — шакли гармидиҳии мутамарказ, ки дар он буғ ҳамчун ноқили гармӣ истифода мегардад.

Буғ ба шабакаи гармидиҳӣ аз шабакаи таъмини гармӣ ё аз деги буғӣ, ки дар дохили бинои гармшаванда ё дар беруни он ҷойгир шудааст, интиқол меёбад. Вобаста ба фишори ибтидоии буғ гармидиҳии буғӣ вакуумию буғии фишораш нисбатан паст (аз 100 кН/м2 ё 1 кгқ/см2), фишораш паст (аз 100 то 170 кН/м2) ва фишораш баланд (аз 170 то 600 кН/м2) мешаванд. Дар шабакаи гармидиҳии буғӣ радиаторҳои гармидеҳ, конвекторҳо, қубурҳои рӯядор (қирадор) ва ҳамвор ҳамчун асбобҳои гармидиҳанда хидмат мерасонанд. Дар гармидиҳии буғӣ хусусияти бо буғ интиқол додани гармӣ истифода мегардад; конденсат (об)-и дар ин маврид ҳосилшуда тавассути интиқолдиҳанда ба деги буғӣ ё ба шабакаи мутамаркази таъмини гармӣ бармегардад. Вобаста ба ҷойгиршавии буғбарҳо нисбат ба таҷҳизоти гармидиҳанда ва тарзи пайвандшавии онҳо гармидиҳии буғӣ-и дуқубурдор ва якқубурдор мавҷуд аст. Камбудии асосии гармидиҳии буғӣ аз он иборат аст, ки асбобҳои гармидиҳанда хеле гарм шуда, танзими ҳарорати бино номумкин мегардад ва ҳангоми бо буғ пур шудан таҷҳизоти гармидиҳанда садо мебарорад. Ин тарзи гармидиҳӣ барои гарм кардани биноҳои иқоматӣ, муассисаҳои томактабиву таълимӣ, биноҳои маъмурӣ ва ғ. аз солҳои 30–40 садаи XX истифода намешавад. гармидиҳии буғӣ-ро дар биноҳои саноатӣ, ки равандҳои технологиашон ба истифодаи буғ вобаста буда, ба буғи истифодашуда эҳтиёҷ доранд, истифода бурдан мумкин аст. 
## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Гурӯҳ:Буғ
Гармидиҳии динамикӣ

**Гармидиҳии динамикӣ** — шабакаи гармидиҳӣ, ки аз кӯра, ҷузъҳои (унсурҳои) гармкунанда ва дастгоҳи сардкунанда (яхдон) иборат аст.

Гармидиҳии динамикӣ имкон медиҳад, ки ба ҳаво бештар гармӣ интиқол ёбад, зеро ба он гармии муҳити атроф низ мегузарад. Ҳангоми гармидиҳии динамикӣ як қисми гармӣ, ки дар кӯра ҳосил мешавад, ба бинои гармшаванда интиқол ёфта, қисми боқимондаи он ба коре, ки мошини гармоӣ (муҳаррик) иҷро мекунад, сарф мегардад. Дар муҳаррик кӯра чун гармкунанда ва бинои гармшаванда чун яхдон амал мекунанд. Коре, ки муҳаррик иҷро мекунад, барои амал намудани мошини сардкунанда (насоси гармоӣ), ки дар байни муҳити атроф ва бино ҷойгир аст, истифода мегардад. Дар ин ҳолат мошини сардкунанда гармиро аз муҳити атроф гирифта, ба бино медиҳад. Бо ин роҳ бино ҳам аз кӯра ва ҳам аз муҳити сарди атроф гармӣ мегирад. Дар ин вақт миқдори умумии гармӣ аз миқдори гармие, ки ҳангоми гармидиҳии муқаррарӣ ба бино интиқол меёбад, зиёд аст. Шабакаи гармидиҳии динамикӣ дар асоси кори мошини абсорбсионии сардкунанда, ки сохти шабакаро хеле сода мегардонад, амал мекунад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Хайриддин Ҳамидов

** Хайриддин Норович Ҳамидов ** — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология. Муовини декан оид ба илм факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон.

## Зиндагинома
Ҳамидов Х.Н соли 2002 ба факултети биологияи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон дохил шуда, онро соли 2007 бо муваффақият хатм намуд. Ҳамон сол ҳамчун ассистенти кафедраи биохимия ба кор шурӯъ намуда ба шуъбаи ғоибонаи аспирантураи Донишгоҳ дохил шудааст. Соли 2012 рисолаи номзадиашро дар мавзӯи «Хусусиятҳои асосии мутобиқатии дастгоҳи фотосинтетикӣ дар генотипҳои гуногуни пахта» дифоъ намудааст, ки корҳои илмиаш идома доранд. Ҳамидов Х. Н. солҳои 2010, 2016, 2017, 2018, 2019 дар базаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон курси такмили ихтисосро хатм намуда, савияи дониши худро баланд бардоштааст. Аъзои Шӯрои олимони факултети биология дар солҳои 2012—2016 , раиси Шӯрои олимон ва муҳаққиқони ҷавони факултет соли (аз 2011 то соли 2015), роҳбари бахши биологияи академияи хурди илмҳои ҶТ, роҳбари Ҷаъмияти илмии донишҷӯён кафедраи биохимия ва сарпарастии курси сеюуми ихтисоси биология ва мовини декан оид ба илм ва робитаҳои байналмилалӣ мебошад.
Дар корҳои илмӣ-методӣ фаъолона ширкат меварзад. Дар конференсияҳои илмии минтақавӣ, ҷумҳуриявӣ ва байналхалқӣ маводҳои илмиаш чоп шудааст. То ҳол 39 мақола ва фишурдаҳои илмиаш ба ҳамагон маълум аст. Ҳамидов Х. Н. дар навиштану таҳия намудани китобҳои дарсӣ, воситаҳои таълимӣ ва барномаҳо барои мактабҳои олӣ низ ширкат меварзад. Дар таҳия ва нашри дастурҳои таълимию методии «Генетикаи ҳайвонот», «Генетика бо асосҳои селексия» ва «Машғулиятҳои амалӣ аз фанни биофизика», ки бо забони тоҷикӣ аз чоп баромадаанд, ҳаммуаллиф мебошад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гармидиҳии инфрасурх

**Гармидиҳии инфрасурх** — яке аз навъҳои системаи гармидиҳӣ, ки дар он нурафкани инфрасурх чун манбаи гармӣ истифода мешавад.

Гармидиҳии инфрасурх ҳамчун гармидиҳии ёрирасон ва асосӣ истифода мегардад. Ба туфайли хосиятҳои афканишоти инфрасурх гармидиҳии инфрасурхи ҷузъиро низ ба роҳ мондан мумкин аст, яъне, дар ин маврид гармӣ фақат ба минтақаҳои дилхоҳи хонаи бузург ва сақфаш баланд дода мешавад. Ғайр аз ин, гармидиҳии инфрасурх шакли ягонаи гармидиҳист, ки барои самаранок гарм кардани фазои кушод (аз ҷумла дар кӯча) имкон медиҳад. Азбаски нурҳои гармӣ аз гармкунандаи инфрасурх хориҷшаванда амалан фурӯ бурда намешаванд ва дар ҳаво пароканда намегарданд, тамоми энергияи афкананда бевосита то одам ва ашё омада мерасад. Дар навбати худ объектҳо гарм шуда, гармиро ба ҳавои атроф медиҳанд. Аз ин ҷост, ки гармидиҳии инфрасурхро гармидиҳии мустақим меноманд. Тафовути асосии гармкунандаҳои инфрасурх аз дигар навъҳои гармидиҳӣ низ дар ҳамин аст. 
## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Гармидиҳии конвективӣ

**Гармидиҳии конвективӣ** — навъи гармидиҳие, ки дар он гармӣ дар натиҷаи омехташавии ҳавои гарм ва сард (конвексияи ҳаво) интиқол дода мешавад.

Камбудии гармидиҳии конвективӣ фосилаи калони пасту баландшавии ҳарорат дар дохили бино (ҳарорати баланди ҳаво дар боло ва ҳарорати паст дар қисми поёни бино) ва ғайриимкон будани вентилятсияи ҳаво бе талафи энергияи гармо мебошад. Гармидиҳии конвективиро гармидиҳии ғайримустақим низ меноманд. Гармидиҳии конвективии биноҳо ва иншоот бо системаи гармидиҳии асбобҳои гармидиҳандаи амудӣ бештар маъмул аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Гармидиҳии обӣ

**Гармидиҳии обӣ** — тарзи нисбатан маъмули шабакаи гармидиҳӣ, ки дар биноҳои иқоматӣ, ҷамъиятӣ ва саноатӣ истифода мегардад; дар шабака гармӣ бо ёрии оби гарм (ҷӯшон) тавассути асбобҳои гармидиҳанда интиқол меёбад.

Шабакаи гармидиҳии обӣ аз дегҳои обгармкунанда, асбобҳои гармидиҳанда (радиаторҳо, конвекторҳо, пеналҳо, қубурҳои рӯядору ҳамвор ва ғайра), инчунин аз қубурҳо (трубопровод), зарфҳои васеъшаванда (барои қабул кардани оби аз гармӣ васеъшуда), арматураҳои танзимдиҳанда иборат аст. Шабакаҳои гармидиҳии обӣ-и ангезишашон табиӣ (дар он гардиши об аз ҳисоби фарқи ҳарорату зичиҳои оби дар деги гармкунанда гармшуда ва дар асбобҳои гармидиҳандаву қубурҳо хунукшуда ба амал меояд) ва ангезишашон механикӣ (дар он об асосан аз ҳисоби амали насоси даврзанандаи дар қубурҳо ҷойгиршуда, ки оби гармшударо ба деги обгармкунанда равона мекунад, ба гардиш медарояд) мавҷуданд. Азбаски дар шабакаи гармидиҳии обӣ ҳарорат вобаста ба ҳарорати берунӣ танзим карда мешавад, он ба талаботи санитарию гигиенӣ бештар ҷавобгӯ мебошад. Норасоии гармидиҳии обӣ дар он аст, ки баъди баровардани оби шабака (ҳангоми таъмир) танбаҳои ҳавоӣ пайдо мешаванд. Барои нест кардани танбаҳои ҳавоӣ ба шабака клапанҳои махсуси ҳавобарор пайваст менамоянд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Гармиён (навъи мавиз)

**Гармиён** — як навъи мавиз. Аз ангурҳои навъи нимранг, султонӣ ва каттақӯрғонӣ тайёр мекунанд. Гармиён  хушхӯр ва сершира аст. Барои хушсифатӣ, хушрангӣ ва кирм назадан гармиёнро бо гази сулфат буғ дода, баъд аз он мехушконанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Мирзоев М. М. и др. Солнечно-воздушная сушка винограда. М., 1965;
* Раҷабов Қ. Дастури токпарвар. Д., 1986.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мавиз
Шукрулло Хайрзода

**Шукрулло Қурбоналӣ Хайрзода** (*Хайров Шукрулло Курбоналиевич*; 27 январи 1983, ноҳияи Фархор, вилояти Кӯлоб, ҶШС Тоҷикистон) — иқтисоддон, номзади илмҳои иқтисодӣ (2012). Муовини вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 2022).

## Зиндагинома
Шукрулло Хайрзода 27 январи соли 1983 дар деҳаи 30-солагиии ноҳияи Фархори вилояти Кӯлоб ба дунё омадааст. Соли 2005 Донишкадаи андоз ва ҳуқуқро аз рӯи ихтисоси менеҷмент бо дипломи аълочӣ хатм намуд. Фаъолияти кориашро аз соли 2006 дар кафедраи фаъолияти бонкии Донишкадаи андоз ва ҳуқуқ оғоз намудааст. То соли 2012 дар вазифаҳои ассистент, муаллими калони кафедраи фаъолияти бонкии Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон фаъолият дошт. 22 майи соли 2012 рисолаи номзадӣ ҳимоя намуд. Солҳои 2012—2014 дар вазифаи мудири кафедраи фаъолияти бонкии Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон ва солҳои 2014—2015 дар вазифаи декани факултети молия ва қарзи Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст.

Солҳои 2015—2018 муовини ректор оид ба таълими Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон, солҳои 2018—2022 ректори Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон буд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз аз 21 феврали соли 2022 муовини вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин гардидааст.

## Фаъолияти илмӣ
Рисолаи номзадашро зери унвони «Эволюция исламских банков и их роль в становлении рыночных отношений в Республике Таджикистан» дар соли 2012 дифоъ кардааст. Муаллифи беш аз 20 асарҳои илмию методӣ аст.

## Осор
* Пул, Қарз, Бонк. Ҳаммуаллиф, Душанбе 2010.
* Эволюция исламских банков и их роль в становлении рыночных отношений в Республике Таджикистан. — Душанбе, 2014. — 154 с.(Монография)
* Дастури методӣ оид ба навиштани корҳои хатмкунӣ Душанбе — 2013, 36 с.
* Низоми бонкии мамлакатҳои хориҷӣ (Васоити таълимӣ). — Душанбе: 2015. — 176 с.

## Ҷоизаҳо
* Аълочии маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон (2011),
* Ҷоизаи Исмоили Сомонӣ барои олимони чавон дар соҳаи иқтисод, (2015).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Иқтисодшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи молия ва иқтисоди Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон
Гармидиҳии ҳавоӣ

**Гармидиҳии ҳавоӣ** — шабакаи гармидиҳӣ, ки тавассути он бино бо ҳаво гарм карда мешавад.

Гармидиҳии ҳавоӣи ресиркулятсионӣ ё бозгардишӣ (ҳавои гарми истифодашуда барои истифодаи дуюмбора ба гармкунанда баргардонда мешавад) ва гармидиҳии ҳавоӣи вентилятсиядор (ҳаво қисман аз бинои гармшаванда ва қисман аз берун истифода мешавад) мавҷуд аст. Дар системаҳои муосири гармидиҳии ҳавоӣ калорифер ё генераторҳои гармдиҳанда истифода мегарданд. Ҳаворо дар системаи гармидиҳии ҳавоӣ бо роҳи табиӣ (аз ҳисоби фарқи ҳарорат ва зичиҳои ҳаво дар дохили бино) ё бо роҳи иҷборӣ ё сунъӣ (бо ёрии вентиляторҳо) интиқол медиҳанд. гармидиҳии ҳавоӣ бо агрегатҳои гармидиҳанда ва гармидиҳандаву вентилятсионии дар дохили биноҳои гармшаванда воқеъгардида, инчунин бо агрегатҳои марказӣ (барои гарм кардани чанд бино) ба амал бароварда мешавад. Афзалияти асосии гармидиҳии ҳавоӣ сарфи ками филиззот (аз ҳисоби истифода набурдани қубурҳои интиқолдиҳандаи гармӣ) мебошад.

Гармидиҳии ҳавоӣ аз замонҳои қадим, аз ҷумла дар Руми Қадим маъмул буд ва онро ҳипокауст (лот. hypocaustum — «аз фарш гармшаванда») меномиданд. Тарзи гармидиҳии ҳавоӣ дар асари меъмори Рум Марк-Витрувий Поллион «Даҳ китоб дар бораи меъморӣ» (асри 1 то м.) тавсиф дода шудааст. Он замон дар термаҳо (ҳаммомҳо) бо ёрии бухорӣ ҳавои берунӣ гарм шуда, дар долонҳои зери фаршу тарқишҳои девор давр мезад. Дар Швейтсия (Воуллерим) боқимондаҳои шабакаи содаи гармкунии фарш (ҳазорсолаи 4 то м.) ёфт гардидаанд, ки дар он ҳавои гарм тавассути долонҳо ба ҷойи зисти одамон интиқол меёфт. гармидиҳии ҳавоӣ дар қасрҳои асримиёнагии Олмон низ истифода мешуд, ки ҳангоми он ҳавои гарм аз тарқишҳои фарш ворид мегардид. Дар Русия гармидиҳии ҳавоӣро бори аввал солҳои 1487—1991 барои гарм кардани Қасри Грановитии Кремли Маскав истифода намудаанд. гармидиҳии ҳавоӣро бештар барои гарм кардани биноҳои саноатӣ, тиҷоратӣ, анборҳои калон ва гармхонаҳо ба кор мебаранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Наргис Аслонова

**Наргис Наимҷоновна Аслонова** — филолог, доктори илмҳои филология (2014), профессори кафедраи Забони тоҷикӣ дар Донишкадаи молия ва иқтисоди Тоҷикистон. 
## Зиндагинома

## Фаъолияти илмӣ
Дифои рисолаҳои илмӣ:
 
* Рисолаи докторӣ: «Андешаҳои адабии-эстетикии С.Айнӣ» (2011)

## Осор

Китобҳо:

* Симои С.Айнӣ дар насри муосири тоҷик. Душанбе, 2006 - 135 саҳ. 
* Бузурге аз дунёи форсизабон. Монография. Душанбе, 2010 - 224 саҳ. 
* Андешаҳои адабии-эстетикии С.Айнӣ. Монография. Душанбе, 2012 - 350 саҳ.

Мақолаҳо:

* Резюмированный взгляд на образ С. Айни в прозе С.Улугзода//Сборник научных трудов Налогово-правового Института.-2002.- №4.- С. 298-303 (на тадж.яз.).
* Личность Садриддина Айни.-Душанбе: Деваштич,2003.-48 с. (на тадж.яз.).
* 
* Портрет устода Айни//Сборник научных трудов Налогово-правового Института. 2004.- №5. часть 3. С. 200-203(на тадж.яз.).
* 
* С.Айни в исследовании Брагинского И.С.//Сборник научных трудов Налогово-правового Института 2005.- №7, часть 1. (на тадж.яз.)
* 
* Образ Садриддина Айни в таджикской современной прозе.- Душанбе: Деваштич,2006.-135с.(на тадж.яз.).
* 
* Исторический экскурс эпистолярного жанра в творчестве Садриддина Айни //Научный сборник ТНУ, 2009.- №8(56). С.234-237(на тадж.яз.).
* 
* Великий словотворец из персоязычного мира (Сборник стихов и речей о С.Айни).- Душанбе: Шуҷоиён,2010.-224с. (на тадж.яз.).
* 
*  Письмо как отражение части литературно-эстетических воззрений С.Айни //Научный сборник ТНУ, 2010.- №5(61). С..365-369. (на тадж.яз).
* 
*  Некоторые литературно-эстетические взгляды С.Айни//Научный сборник ТНУ 2010.- №5(61). С.259-262.(на тадж.яз.).
* 
*   Основные источники литературно-эстетических взглядов Садриддина Айни //Научный сборник ТНУ, 2010.- №7(63). часть 2. С.158-165. (на тадж.яз.)
* 
*   Система прозаических жанров Садриддина Айни.//Научный сборник ТНУ 2010.-.№7(63). часть 2.- С..203-209. (на тадж.яз.).
* 
*  Теоретические знание письма С.Айни //Известия Академии Наук Республики Таджикистан, 2011.№1. С. 105-110.
* 
*  Размышления С.Айни о теоретических проблемах прозы //Журнал РТСУ, 2011.-№2 (32). С. 80-85.
*

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи молия ва иқтисоди Тоҷикистон‎
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Гармидиҳии электрӣ

**Гармидиҳии электрӣ** — тарзи гармидиҳӣ, ки ҳангоми он манзил (хона) бо ёрии асбобҳо (таҷҳизот)-и электрии гармидиҳанда гарм карда, дар он ҳарорати зарурӣ нигоҳ дошта мешавад.

Дар ин маврид асбоби электрӣ энергияи электриро ба энергияи гармӣ табдил медиҳад. Шабакаи маҳаллӣ (вақте ки асбобҳои гармидиҳандаро дар ҷойҳои гармшаванда ё дар наздикии онҳо ҷой медиҳанд) ва марказии гармидиҳии электрӣ мавҷуд аст. Гармидиҳии электрӣ шуоию конвективӣ (бо истифодаи радиаторҳову конвекторҳои электрӣ, гармидеҳҳои бо қувваи электр гармкунанда, инчунин кабелҳои электрии гармшавандаи ба фарш насбгардида), электроҳавоӣ (бо истифодаи калориферҳои электрӣ), шуоӣ (бо истифодаи шуоъдиҳандаҳои инфрасурхи электрӣ) мешавад. Ҳангоми гармидиҳии электрӣ бештар таҷҳизоти гармидиҳандаро истифода мебаранд, ки ноқили гармшавандааш муқовимати электрии зиёд дошта, шаклаш кушодаву пӯшида аст. Ноқили кушода бевосита бо ҳавои гармшаванда дар тамос аст. Ноқили пӯшида дар дохили найчаҳо ҷойгир буда, ба воситаи маводди гармибар (мас., равғани моеъ) гармиро ба сатҳи асбоби гармидеҳ интиқол медиҳад. Гармидиҳии электрӣ. баробари афзалият (содагии сохту танзими автоматии ҳарорат, мавҷуд набудани ғубор ё маводди сӯзиш, хурду муъҷаз будани асбобҳои гармидеҳ ва ғайра) аз норасоиҳо (ҳарорати баланди сатҳи асбобҳои гармидеҳ, ҳавои хонаро сӯзондани спиралҳои кушода, аз ҷиҳати сӯхтор хатарнокии он, нархи баланду нокифоягии қувваи электр ва ғайра) низ орӣ нест. Ҳангоми мавҷуд будани энергияи арзони электрӣ истифодаи гармидиҳии электрӣ ба мақсад мувофиқ хоҳад буд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳарорат
Гармии бухор

**Гармии бухор**, гармии бухоршавӣ (буғҳосилшавӣ) — миқдори гармое, ки модда дар раванди мувозинатии изобарию изотермӣ барои аз ҳолати моеъ ба ҳолати газӣ гузаштан фурӯ мебарад (ҳамин миқдор гармӣ барои аз ҳолати газӣ ба ҳолати моеъ гузаштани модда ҷудо мешавад).

Гармии бухор яке аз навъҳои гармии гузариши фазавии ҷинси 1 мебошад. Гармии бухори хос (бо Ҷ/кг, ккал/кг чен мекунанд) ва Г. б.-и молярӣ (ченакаш Ҷ/мол) мавҷуд аст. Дар ҷадвал қиматҳои гармии бухор хос (Lбух)-и баъзе моддаҳо дар фишори муътадили атмосферӣ (760 мм сут. сим. ё 101325 Πа) ва дар ҳарорати ҷӯшиш tҷӯш оварда шудаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Термодинамика
Кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо

**Кишварҳои аъзои Иттиҳоди Аврупо** — давлатҳое мебошанд, ки узви Иттиҳоди Аврупо ҳастанд, ва ҳадафи иттиҳод ҳамгироии кишварҳои Аврупо,  дар танзими бозори ягонаи иқтисодӣ, набудани  назорати шиносномаҳо ва раводидҳо дар гузаргоҳҳои марзӣ ва истифодаи пули умумӣ мебошад.

Давлате, ки ба меъёрҳои Копенгаген ҷавобгӯ аст, метавонад узви **Иттиҳоди Аврупо** гардад. Пас аз 31 январи соли 2020, Бритониё аз иттиҳод хориҷ шуд.

**Иттиҳоди Аврупо** 27 кишвари узв дорад.

мини|250x250пкс|

## Феҳристи кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо
 

### Собиқ аъзоёни Иттиҳоди Аврупо

### Қаламравҳои махсуси кишваҳои узви ИА
мини|500x500пкс| '''Ҳудуди Итиҳоди Аврупо дар харитаи ҷаҳон'''
Минтақаҳои махсусе ки берун аз Аврупо ҷойгиранд, инчунин ба Иттиҳоди Аврупо дохил карда шудаанд: 

## Созишномаҳои ИА бо кишварҳои сеюм
алт=|мини|400x400пкс| Созишномаҳои Иттиҳоди Аврупо бо кишварҳои сеюм, аз ҷумла созишномаҳои ассотсиатсия
Кишварҳое, ки Иттиҳоди Аврупо бо онҳо шартномаҳои ассотсиатсияро имзо кардаанд (қайд карда шуд: **сиёҳи ғафс** — номзадҳои расмӣ барои узвият, ***курсивии ғафс*** — номзадҳои эҳтимолӣ барои барномаи ҷории густариш): 

## Нигаред
* Феҳристи давлатҳои аъзои Иттиҳоди Аврупо  
* Феҳристи кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо аз рӯи аҳолӣ 
* Васеъгардонии ИА 
* Инкишофи минбаъдаи Иттиҳоди Аврупо

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Давлатҳои Аврупо
Гурӯҳ:Феҳристи кишварҳо
Гурӯҳ:Кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо
Гармии Ӯротеппагӣ

**Гармии Ӯротеппагӣ** () — шоири тоҷик (асри 16).

## Зиндагинома
Дар бораи Гармии Ӯротеппагӣ Мутрибӣ дар «Тазкирату-ш-шуаро» маълумоти мухтасар оварда, аз вохӯриаш бо ӯ иттилоъ додааст. Шоири хушсухан ва хушадо будааст. Ба сабаби гарм доштани маҳфилҳои адабиву базмҳои шеърхонӣ тахаллуси «Гармӣ» гирифта буд. Намунаҳои ашъораш дар тазкираҳо то замони мо расидаанд. Аз ашъори боқимондааш бармеояд, ки ӯ норозигиашро аз беадолатиҳои замон кушоду ошкоро баён мекардааст. Абёти зерин аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Каримов У. Адабиёти тоҷик дар асри XVI. Д., 1985;

## Сарчашма
*
Гармиивазшавӣ дар хок

**Гармиивазшавӣ дар хок** — раванди мубодилаи гармии байни сатҳи хок ва қабатҳои он.

Гармиивазшавӣ ба гармигузаронӣ, ки дар натиҷаи тағйирёбии ҳарорати қабатҳои гуногуни хок ба вуҷуд меояд ва ба гармигунҷоиши хок зич вобаста аст. Сели гармӣ аз қабати нисбатан гарм ба қабатҳои нисбатан сард ҳаракат мекунад: дар тобистон ба умқи хок, дар зимистон аз қабати замин ба сатҳи он равона мешавад. Ба гармиивазшавӣ асосан қабати барф, рустаниҳо, релеф таъсири калон мерасонанд (мас., қабати ғафси барф, ки гармигузаронии хурд дорад, талафи гармии хокро кам мекунад). Суръати мубодилаи гармӣ ба намии хок вобаста аст. Масомаҳои хоки хушк аз ҳаво пур шуда, гармигузарониро суст мекунанд, яъне, мубодилаи гармӣ суст ҷараён мегирад. Бо афзоиши намии хок гармигузаронӣ афзуда, суръати мубодилаи гармӣ баланд мешавад. Тағйирёбии мубодилаи гармӣ дар давоми шабонарӯз низ мушоҳида мегардад: рӯзона сели гармӣ ба дохили хок ва шабона аз умқи хок ба сатҳи он равона мешавад. Дар гармиивазшавии солона то 10-20 м-и қабати замин ва дар Гармиивазшавӣ-и шабонарӯзӣ то 100 см қабати хок саҳм мегузоранд. Омӯзиши гармиивазшавӣ, инчунин мубодилаи гармии байни хок ва атмосфера барои истифодаи ин раванд дар хоҷагии халқ (мелиоратсияи гармоӣ), ки барои ба танзим даровардани ҳарорати хок, мубориза алайҳи сармои бемаҳал, яхбандӣ, хушксолӣ ва ғ. ёрӣ мерасонад, муфид аст. 

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Термодинамика
Кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо аз рӯи аҳолӣ

Ин феҳристи кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо мебошад, ки аз рӯи шумораи аҳолӣ тибқи Eurostat  ё хадамоти омори миллӣ то 1 январи соли 2015 (ва нисбатан ба давраи 1 январи соли 2014 ва 1 январи соли 2013) гурӯҳбандӣ шудааст,  бо нишондиҳандаи афзоиш / камшавии аҳолӣ дар як сол). 

## Нигаред

* Феҳристи кишварҳои ИА 
* Аҳолии Иттиҳоди Аврупо

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо
Гурӯҳ:Аҳолӣ аз рӯи кишвар
Гармича

**Гармича**, **гармоб**, **арақобила** — як навъ иллати пӯст.

Дар натиҷаи аз ҳад зиёд арақ кардан ва суст бухор шудани арақ ба амал меояд. Бештар дар кӯдакони ширмаку хурдсол ба мушоҳида мерасад. Ба инкишофи гармича тафсидани бадан ва гарм печондану гарм пӯшондани кӯдак мусоидат мекунад. Калонсолон ҳангоми бемориҳои сироятии шадид, гармбандӣ ва фарбеҳӣ гармича мебароранд. гармича шакли обилачаҳоро дошта, дар тамоми бадан ё қисми он (бештар дар тахтапушт, сурин, гардан, чинҳои пӯсти байни сурин, зери каш, дар чинҳои зери ғадуди сина, қадкашак) медамад. Агар гармича дер пояд, доначаҳо якҷо шуда, ба ҷароҳат (хусусан, дар чинҳои пӯст) табдил меёбанд. гармича-ро духтур табобат мекунад. Бартараф намудани омилҳое, ки гармича-ро ба вуҷуд меоранд, хеле муҳим аст. Сайругашт дар ҳавои тоза, шамол додани хона, истифодаи обзан (бо маҳлули перманганати калий), ба чинҳои пӯст пошидани хокаи талқ ва оксиди руҳ, молидани равғани офтобпараст ё маҳлули 1-фоизаи спирти салитсилат, омехтаи шароб бо оби ҷӯшида (ним ҳисса об, ним ҳисса арақ) аҳаммияти калон дорад.

Дар фаслҳои гарми сол бояд либоси пахтагин пӯшид. Нигоҳубини дурусти бемори бистарӣ омили муҳимми пешгирии гармича мебошад (таҳпӯши ӯро зуд-зуд иваз карда, ба баданаш маҳлули 1-2-фоизаи спирти салитсилат ё борат, лосёни спиртдор молидан лозим). Ба кӯдакони хурдсол либоси бисёр пӯшондан ё онҳоро сахт парпеч кардан ҷоиз нест; ҳамчунин ваннаҳои ҳавоӣ ва обӣ муфид аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Детские болезни. Новейший справочник. М., 2004;
* Елиневская гармича Ф. Заболевания у новорожденных детей. Минск, 2004;
* Савельева Ю. Детские болезни. М., 2005.

## Сарчашма
*