Хоришак (Scabies)

**Хорришак** (; инчунин бо номи **хориши ҳафтсола** маъруф аст) — як сирояти гузарандаи пӯсти одам аст, ки аз ҷониби канаи хурд (0.2–0.45 мм) бо номи *Sarcoptes scabiei* навъи *hominis* ба вуҷуд меояд. Калимаи «scabies» аз забони лотинии «scabere» гирифта шуда, маънояш «хоридан» аст. Ин беморӣ махсусан як мушкилоти соҳаи тандурустии ҷамъиятӣ дар ҷойҳои серодам, аз қабили хонаҳои пиронсолон, мактабҳо, лагерҳои гурезагон, зиндонҳо ва беморхонаҳо мебошад.

Нишонаҳои маъмултарин хориши шадид ва пайдоиши доғҳои сурх (ҷӯшмонанд) мебошанд. Баъзан дар пӯст изҳои хурди ҳаракати канаҳо (нақбҳо) пайдо мешаванд, ки аз тухмҳои дар ҳоли баромадан дарак медиҳанд. Ҳангоми сирояти аввалин, шахси сироятёфта одатан дар давоми ду то шаш ҳафта нишонаҳоро ҳис мекунад. Дар вақти сирояти дубора, нишонаҳо метавонанд дар давоми 24 соат оғоз шаванд. Ин нишонаҳо метавонанд дар тамоми бадан ё танҳо дар ҷойҳои муайян, аз қабили бандҳои даст, байни ангуштон ё қади камар пайдо шаванд. Сар метавонад сироят ёбад, аммо ин одатан танҳо дар кӯдакони хурдсол дида мешавад. Хориш аксар вақт шабона бадтар мешавад. Хоридани зиёд метавонад боиси захм шудани пӯст ва сирояти иловагии бактериявӣ гардад.

Ба ин ҳолат номҳои гуногун дода шудаанд ва номи «хориши ҳафтсола» дар бисёр ҳуҷҷатҳои асри 19 сабт шудааст. Гарчанде ки баъд аз намоишномаи соли 1952 «The Seven Year Itch» ва усулҳои муосири табобат ин ном бештар ба муносибатҳои байни одамон нисбат дода мешавад, таърихан ин беморӣ барои табобат хеле душвор буд.

Хорришак дар натиҷаи сироят бо канаи модинаи *Sarcoptes scabiei *навъи* hominis*, ки як эктопаразит аст, ба вуҷуд меояд. Канаҳо ба пӯст нақб кофта, дар он ҷо зиндагӣ мекунанд ва тухм мегузоранд. Нишонаҳои хорришак натиҷаи аксуламали аллергӣ ба худи канаҳо мебошанд. Одатан, дар як сироят танҳо аз 10 то 15 кана иштирок мекунанд. Хорришак бештар дар натиҷаи тамоси мустақими тӯлонии пӯст бо шахси сироятёфта (ҳадди аққал 10 дақиқа) паҳн мешавад. Паҳншавии беморӣ метавонад ҳатто пеш аз пайдо шудани нишонаҳо дар шахси сироятёфта сурат гирад. Шароити серодами зиндагӣ хатари паҳншавиро зиёд мекунад. Минтақаҳое, ки дастрасӣ ба об надоранд, низ сатҳи баланди бемориро доранд.

Хорришаки қабатӣ (ё норвегӣ) шакли вазнинтари беморӣ буда, дар натиҷаи сироят бо шумораи зиёди канаҳо ба вуҷуд меояд. Он одатан танҳо ба шахсоне, ки иммунитети заиф доранд, таъсир мерасонад; шумораи зиёди канаҳо онҳоро хеле гузарандатар мекунад. Дар ин ҳолатҳо, сироят метавонад ҳатто бо тамоси кӯтоҳ ё тавассути ашёи олуда гузарад.

Ташхис дар асоси дарёфти кана (хорришаки тасдиқшуда), дарёфти захмҳои хос дар ҷойҳои маъмул (хорришаки клиникӣ) ё мавҷудияти захмҳои ғайриоддӣ (хорришаки гумонбаршуда) гузошта мешавад.

Барои табобати шахсони сироятёфта якчанд доруҳо мавҷуданд, аз ҷумла кремҳои ивермектин, перметрин, кротамитон ва линдан. Тамосҳои ҷинсии як моҳи охир ва одамоне, ки дар як хона зиндагӣ мекунанд, бояд ҳамзамон табобат карда шаванд. Рахти хоб ва либосҳое, ки дар се рӯзи охир истифода шудаанд, бояд дар оби гарм шуста ва дар хушккунаки гарм хушк карда шаванд. Нишонаҳо метавонанд дар давоми ду то чор ҳафта пас аз табобат идома ёбанд.

## Нишонаҳо ва аломатҳо

Нишонаҳои хоси сирояти хорришак хориши шадид ва нақбҳои рӯипӯстиро дар бар мегиранд. Азбаски бадан ба ҳузури канаҳо бо мурури замон аксуламал нишон медиҳад, одатан байни оғози сироят ва оғози хориш чор то шаш ҳафта фосила мешавад.

### Хориш
Дар ҳолати классикӣ, хориш бо гармӣ бадтар мешавад ва одатан шабона сахттар ҳис мешавад. Ин нишона дар байни пиронсолон камтар дида мешавад.

### Доғҳо (Раш)
Нақбҳои рӯипӯстии хорришак одатан дар ҷойҳои байни ангуштони даст, пойҳо, бандҳои даст, оринҷҳо, пушт, суринҳо ва узвҳои таносули берунӣ пайдо мешаванд. Ба истиснои навзодон ва шахсони дорои иммунитети заиф, сироят одатан дар пӯсти рӯй ё пӯсти сар рух намедиҳад.


File:Acarodermatitis Fuß.jpg|Хорришаки пой
File:Acarodermatitis Arm.jpg|Хорришаки даст (соид)
File:Acarodermatitis Hand.jpg|Хорришаки кафи даст


### Хорришаки қабатӣ (норвегӣ)

Пиронсолон, маъюбон ва одамони дорои системаи иммунии заиф, ба монанди гирифторони ВИЧ/СПИД, саратон ё онҳое, ки доруҳои иммуносупрессивиро истифода мебаранд, ба хорришаки қабатӣ (ки хорришаки норвегӣ низ номида мешавад) осебпазиранд. Дар чунин беморон бадан ба ҷои парвариши канаҳо табдил меёбад, ки шумораи онҳо метавонад то ду миллион расад.

## Сабаб
### Канаи хорришак

Дар асри 18 биологҳои итолиёвӣ Ҷованни Козимо Бономо ва Диачинто Честони канаеро тавсиф карданд, ки ҳоло *Sarcoptes scabiei* навъи *hominis* номида мешавад. Ин мавҷудот дар ҳолати калонсолӣ ҳашт по доранд ва дар ҳамон синфи филогенетикӣ (Arachnida), ки тортанакҳо ва канаҳои дигар (ticks) ҳастанд, ҷойгир шудаанд.

### Гузариш
Хорришак гузаранда аст ва метавонад тавассути тамоси ҷисмонии тӯлонӣ бо шахси сироятёфта гузарад. Ин тамоси ҷинсиро низ дар бар мегирад, гарчанде ки аксари ҳолатҳо тавассути шаклҳои дигари тамоси пӯст ба пӯст ба амал меоянд. Камтар ҳолатҳое мешаванд, ки сироят тавассути истифодаи муштараки либос, дастмол ва рахти хоб гузарад.

## Ташхис
Дар минтақаҳои ҷуғрофие, ки хорришак маъмул аст, он метавонад дар асоси хориши паҳншуда ва мавҷудияти захмҳо дар ду ҷойи хос ташхис карда шавад. Аломати классикии хорришак нақбест, ки кана дар зери пӯст месозад.

## Пешгирӣ ва Мудирият
Табобати ҳамзамони ҳамаи аъзоёни хонавода тавсия дода мешавад, ҳатто агар онҳо ягон нишонаи сироят надошта бошанд ҳам. Азбаски канаҳо бидуни мизбон (одам) танҳо ду то се рӯз зинда мемонанд, тоза кардани муҳити зист аҳамияти кам дорад, ба истиснои ҳолатҳои хорришаки қабатӣ.

### Табобат
Барои назорати хориш метавон аз антигистаминҳо истифода бурд. Рахти хоб, либос ва дастмолҳое, ки дар давоми се рӯзи охир истифода шудаанд, бояд дар оби гарм шуста ва дар ҳарорати баланд хушк карда шаванд.

### Перметрин
Перметрин, як инсектисиди пиретроид, самараноктарин табобат барои хорришак ба ҳисоб меравад ва ҳамчун интихоби аввалин боқӣ мемонад. Он аз гардан ба поён, одатан пеш аз хоб молида шуда, тақрибан 8 то 14 соат нигоҳ дошта мешавад ва сипас субҳ шуста мешавад. Бояд диққат дод, ки тамоми сатҳи пӯст пӯшонида шавад, на танҳо ҷойҳои нишонадор; ҳар як қисми пӯст, ки табобат нашудааст, метавонад барои зинда мондани як ё якчанд кана «паноҳгоҳи бехатар» гардад. Як бор молидан одатан кифоя аст, зеро перметрин тухмҳо, кирминаҳо ва канаҳои калонсолро нест мекунад, гарчанде ки бисёр пизишкон ҳамчун чораи эҳтиётӣ молидани дубораро пас аз се то ҳафт рӯз тавсия медиҳанд. Хорришаки қабатӣ метавонад истифодаи чандкарата ё табобати иловагӣ бо ивермектини даҳонӣ (дар зер) талаб кунад. Перметрин метавонад боиси каме хашмгинии пӯст гардад, ки одатан қобили таҳаммул аст.

Дар солҳои охир нигаронӣ дар бораи пайдоиши хорришаки ба перметрин тобовар зиёд шудааст.. Тадқиқотҳои соли 2022 дар Кушадасии Туркия нишон доданд, ки дар ҳолатҳое, ки беморон бо перметрини 5% беҳтар нашудаанд, 100% канаҳои таҳлилшуда дар шароити лабораторӣ (in-vitro) ба перметрини 5% ҳассос буданд. Ин нишон медиҳад, ки набудани самаранокӣ метавонад на аз сабаби муқовимати воқеӣ, балки аз сабаби риоя накардани дастурҳои табобат бошад. Аммо, як тадқиқоти соли 2024 дар Залтсбурги Австрия нашршуда нишон дод, ки хорришаки ба перметрин тобовар дар тақрибан 3 аз 4 ҳолати омӯхташуда мавҷуд аст. Дар ин гурӯҳ табобат бо бензилбензоат сатҳи хеле баланди шифоёбиро нишон дод.. Барои тасдиқи мавҷудияти муқовимат ба перметрин ва муайян кардани эпидемиологияи он тадқиқотҳои иловагӣ лозиманд.

### Ивермектин
Ивермектини даҳонӣ дар нест кардани хорришак самаранок аст ва аксар вақт бо як воя (доза) таъсир мекунад. Он табобати интихобӣ барои хорришаки қабатӣ мебошад ва баъзан дар якҷоягӣ бо воситаҳои беруна (молиданӣ) таъйин карда мешавад. Он дар навзодон санҷида нашудааст ва барои кӯдакони то шашсола тавсия намешавад.

Маҳлулҳои берунаи (Topical) ивермектин низ барои хорришак дар калонсолон самаранок мебошанд. Он инчунин барои «хориши саркоптикӣ», ки аналоги байтории хорришаки одам аст, муфид мебошад.

Як баррасӣ нишон дод, ки самаранокии перметрин ба ивермектини системавӣ (даҳонӣ) ё беруна монанд аст. Баррасии дигар нишон дод, ки ҳарчанд ивермектини даҳонӣ одатан самаранок аст, сатҳи нокомии табобати он нисбат ба перметрини беруна баландтар мебошад. Тадқиқотҳо нишон доданд, ки хорришак дар байни аҳолие, ки мунтазам ивермектин қабул мекунанд, ба таври назаррас коҳиш меёбад; ин дору барои табобати хорришак ва дигар бемориҳои паразитии камбағалон дар минтақаҳои тропикӣ ба таври васеъ истифода мешавад.

### Дигар воситаҳо
Дигар усулҳои табобат линдан, бензилбензоат, кротамитон, малатион ва маҳлулҳои сулфурро (гӯгирд) дар бар мегиранд. Линдан самаранок аст, аммо нигарониҳо дар бораи заҳролудшавии асаб (невротоксикӣ) дастрасии онро дар бисёр кишварҳо маҳдуд кардаанд. Малҳамҳои сулфур ё бензилбензоат аз сабаби арзонии худ дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ бисёр истифода мешаванд; малҳамҳои сулфур одатан ҳадди аққал як ҳафта истифода мешаванд, гарчанде ки бисёр одамон бӯйи онро нохуш меҳисобанд. Кротамитон дар тадқиқотҳои маҳдуд нисбат ба перметрин камсамаратар арзёбӣ шудааст.


File:ScabiesD04.jpg|Рӯзи 4-ум
File:ScabiesD08.JPG|Рӯзи 8-ум (оғози табобат)
File:ScabiesD12.JPG|Рӯзи 12-ум (дар ҷараёни табобат)
File:ScabiesHealed.JPG|Шифоёфта


### Ҷомеаҳо
Хорришак дар бисёр кишварҳои рӯ ба тараққӣ эндемикӣ аст ва махсусан дар минтақаҳои деҳот ва дурдаст бештар ба назар мерасад. Дар чунин шароит, стратегияҳои назорати умумиҷамъиятӣ талаб карда мешаванд, зеро табобати танҳо як шахс аз сабаби сатҳи баланди сирояти дубора бесамар аст. Стратегияҳои миқёси калони таъйини дору (mass drug administration) метавонанд талаб карда шаванд, ки ҳадафашон табобати тамоми ҷомеа дар як вақт мебошад.

## Эпидемиология
Хорришак яке аз се бемории маъмултарини пӯст дар кӯдакон, дар канори лишай ва пиодермия мебошад. То соли 2010 он ба тақрибан 100 миллион нафар (1,5%-и аҳолӣ) таъсир мерасонад ва ба ҷинсият вобастагӣ надорад Канаҳо дар тамоми ҷаҳон паҳн шудаанд ва ба ҳама синну сол, нажод ва табақаҳои иҷтимоӣ дар иқлимҳои гуногун баробар таъсир мерасонанд. Хорришак бештар дар ҷойҳои серодам бо шароити ғайрибеҳдоштӣ дида мешавад.

## Таърих
Хорришак дар одамон аз замонҳои қадим мушоҳида шудааст. Бозёфтҳои археологӣ аз Миср ва Шарқи Наздик нишон медиҳанд, ки хорришак ҳанӯз дар соли 494 то милод мавҷуд буд. Дар асри IV то милод, Арасту дар бораи «шапушҳое» хабар дода буд, ки «аз ҷӯшҳои хурд ҳангоми кафондан мебароянд» — тавсифе, ки ба хорришак мувофиқат мекунад. Пизишки араб Ибни Зуҳр аввалин нафаре ҳисобида мешавад, ки тавсифи клиникии канаҳои хорришакро пешниҳод кардааст.

Энсиклопедисти румӣ Авл Корнелий Селс (тақрибан 25 то милод — 50 мелодӣ) барои номи «scabies» додан ба ин беморӣ ва тавсифи хусусиятҳои он сазовори эътироф аст. Сабаби паразитии хорришак аз ҷониби пизишки итолиёвӣ Ҷованни Козимо Бономо (1663–1696) дар мактуби соли 1687 ҳуҷҷатгузорӣ шудааст.

## Хорришак дар ҳайвонот

Хорришак метавонад дар баъзе ҳайвоноти хонагӣ ва ваҳшӣ низ рух диҳад; канаҳое, ки ин сироятҳоро ба вуҷуд меоранд, аз навъҳои гуногуни канаи одам мебошанд. Ин навъҳо метавонанд ҳайвонотеро, ки мизбони муқаррарии онҳо нестанд, сироят кунанд, аммо чунин сироятҳо тӯлонӣ намешаванд. Ҳайвоноти сироятёфта хориши шадид ва сироятҳои дуюминдараҷаи пӯстро ҳис мекунанд. Онҳо аксар вақт вазн гум карда, заиф мешаванд.

Навъи бештар ташхисшавандаи хорришак дар ҳайвоноти хонагӣ хориши саркоптикӣ (sarcoptic mange) мебошад, ки аз ҷониби навъи *Sarcoptes scabiei canis* ба вуҷуд омада, бештар дар сагҳо ва гурбаҳо дида мешавад.

## Ҷомеа ва фарҳанг
Иттиҳоди байналмилалӣ барои назорати хорришак (International Alliance for the Control of Scabies) соли 2012 таъсис ёфт ва беш аз 150 муҳаққиқ ва коршиноси соҳаи тандурустиро аз зиёда аз 15 кишвар муттаҳид мекунад. Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ/WHO) хорришакро ба рӯйхати расмии Бемориҳои тропикии фаромӯшшуда (neglected tropical diseases) дохил кардааст.

## Тадқиқот
Моксидектин ҳамчун табобати эҳтимолӣ барои хорришак арзёбӣ мешавад. Бартарии он нисбат ба ивермектин дар он аст, ки дар бадани одам муддати дарозтар боқӣ мемонад.

Равғани дарахти чой (Tea tree oil) дар шароити лабораторӣ таъсири хорришаккушӣ нишон додааст.

## Пайвандҳои беруна

Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ
Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст