Соҳибихтиёрии давлатӣ

**Соҳибихтиёрии давлатӣ** — волоияти соҳибихтиёрии давлат, ки дар қаламрави хеш,  истиқлолият дар муносибатҳои байналмилалиро дорост. Соҳибихтиёрии давлат маънои амали танҳо як мақомоти давлатӣ дар қаламрави онро дорад, ки ваколатҳои ҳамаи мақомоти давлатӣ ва мансабдоронро муайян мекунад, инчунин тобеияти тамоми аҳолии қаламравро ба ин қудрати давлатӣ дорад. Истиқлолияти давлат дар равобитҳои байналмилалӣ&nbsp;— итоат накардани он ба ягон мақомоти беруна, ба мақомоти дигар давлатҳо мебошад.

## Таърихи мафҳум
Якчанд принсипҳои асосии он қайд карда шудаанд:

Тарафдорони фаъоли соҳибихтиёрии "Вестфалӣ" анъанавӣ кишварҳои заиф ё рӯ ба инкишоф мебошанд, ки онро кафолати дахолат накардан ба корҳои худ медонанд, ҳатто агар равандҳои сиёсии дохилӣ дар ин давлатҳо боиси норозигӣ ва хашми дигар кишварҳо ва ҷомеъаи ҷаҳонӣ шаванд. Аз ин ҷиҳат, давлатҳо ба соҳибихтиёрӣ асосан нақши пӯшиши ҳуқуқиро медиҳанд, ки онҳоро аз дахолат ба корҳои дохилии онҳо аз ҷониби дигар субъектҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, аз ҷумла бо сабабҳои башардӯстона , муҳофизат мекунад.

Консепсияи илмии соҳибихтиёрӣ аз таҳаввулоти давлатдорӣ дар замонҳои нав ва муосир ба вуҷуд омадааст. Он ба рушди ин мафҳум таъсир расонидааст, ки ба гуфтаи М. Орию, аз се марҳилаи сифатан гуногун мегузарад:

# дар ибтидо, соҳибихтиёрӣ танҳо бо шахсияти як подшоҳи мутлақ алоқаманд буд, ки дорои қудрати олӣ ва тақсимнашавандаи аз ҷониби худо додашуда буд;
# дар марҳилаи дуюм, соҳибихтиёрӣ аз шахсияти фармонраво ҷудо шуда, ба давлат ё миллат мегузарад, ки ин боиси таҷассуми онҳо мегардад.
# Дар марҳилаи сеюм, соҳибихтиёрӣ яке аз муҳимтарин хусусиятҳои давлат мегардад ва ба «иродаи соҳибихтиёрии давлати мушахасшуда» табдил меёбад.

Ин доктринаро ҳамзамон бо таъсиси Созмони Милали Муттаҳид дар ҳуқуқи байналмилалӣ мустаҳкам карданд. **[[Оинномаи СММ]]** (моддаи 7, моддаи 2)1 соҳибихтиёрии давлатҳоро ҳифз ва таъмин мекунад. Онро Эъломия дар бораи дахолат накардан ба корҳои дохилии давлатҳо ва ҳифзи истиқлол ва соҳибихтиёрии он, ки 21 декабри 1965 бо Қарори 2131 (XX) дар ҷаласаи 20-уми Маҷмаи Умумии СММ қабул шудааст, тасдиқ мекунад. **[[Асос|Асоси]] дахолат накардан** ба корҳои дохилии давлатҳо яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад. «Системаи Вестфалӣ» дар охири асри XIX ба авҷи худ расид ва дар назарияи муосири равобитҳои байналмилалӣ нақши муҳим дорад.

### Навъи Вестфалии соҳибихтиёрӣ
Навъи муайяншуда дар чаҳорчӯбаи ба ном «Системаи ба ном Вестфалӣ» вуҷуд дорад,, ки бо Сулҳи Вестфалӣ оғоз шуда буд ва соли 1648 ба имзо расид,   ки дар он кишварҳои асосии аврупоӣ ( Империяи Муқаддаси Рум, Испания, Фаронса, Шветсия ва Ҷумҳурии Ҳолланд ) ба низоми якпорчагии қаламравии давлатҳо риоят карданд.

Дар доираи ин навъи номбар гардида, соҳибихтиёрӣ ҳамчун арзиши умумиҷаҳонӣ, ҳатто ҳамчун як арзиш дар худ, як низоми мустақили ахлоқӣ дида мешавад: давлат танҳо дар асоси он ки соҳибихтиёр аст, давлат мебошад.

Системаи Вестфалӣ ва дар айни замон зуҳуроти ҳуқуқии мафҳуми соҳибихтиёрии Вестфалӣ. Давлате, ки соҳибихтиёрии он аз ҷониби дигарон эътироф карда мешавад, ба доираи давлатҳои соҳибихтиёр ворид мешавад ва як навъ масуният аз дахолат мегирад. Ҳамин тариқ, соҳибихтиёрии дохилӣ бетағйир боқӣ мемонад.

* Асоси соҳибихтиёрии давлатҳо ва ҳуқуқи бунёдии муайян кардани худидоракунии сиёсӣ.
* Асоси баробарии ҳуқуқӣ байни давлатҳо
* Асоси дахолат накардани як давлат ба корҳои дохилии давлати дигар. Доктринаи дахолат накардан яке аз унсурҳои асосӣ мебошад.

Натиҷаи рушди ғояи соҳибихтиёрии давлатӣ дар асосҳои ҳуқуқи байналмилалии муосир инъикос ёфтааст:

Дар илми сиёсии муосир, умуман эътироф шудааст, ки давлат ҳамчун як созмони соҳибихтиёри қудрат дар ҷомеъа бо хислатҳое ба монанди бартарӣ, ошкорбаёнӣ ва ягонагӣ тавсиф мешавад.

Ҷ. Бодин соҳибихтиёриро ҳамчун як ҳукмронии комилан давлатӣ таъкид карда буд. Ӯ ба бисёр ҳуқуқии ҳукмронӣ дар ҳама шаклҳояш муқобил буд. Тамоми қудрати давлатӣ бояд дар ихтиёри ҳокими соҳибихтиёр бошад; агар он тақсим шавад, ҳоким дигар соҳибихтиёр намемонд.

## Хусусиятҳои умумӣ
Ду ҷанбаи соҳибихтиёрии давлатӣ фарқ карда мешаванд (Ҷ. Бодин). *Дохилӣ* : бартарӣ ва пуррагии ҳокимияти давлатиро нисбат ба ҳамаи созмонҳои дигар дар низоми сиёсии ҷомеъа, ҳуқуқи яккаҳукмронии  онро ба қонунгузорӣ, идоракунӣ ва салоҳият дар дохили кишвар дар тамоми қаламрави давлат ифода мекунад. Соҳибихтиёрии дохилӣ инчунин соҳибихтиёрии қонунгузорӣ номида мешавад, зеро он ҳуқуқи ҳокимияти қонунгузориро барои баровардани қонунҳо дар назар дорад.

*Берунӣ:* истиқлолият ва баробарии давлатро ҳамчун субъекти ҳуқуқи байналмилалӣ дар муносибатҳо бо дигар давлатҳо, норозигии дахолатро ба корҳои дохилии давлат аз берун ифода мекунад.

Дар Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатии Украина аз 16 июли соли 1990&nbsp; аломатҳои зерини соҳибихтиёрии давлатии Украина нишон дода шудаанд:

1) бартарӣ (дар акси ҳол: имтиёзи қудрат)&nbsp;— дар қаламрави кишвар набудани ягон мақоми олии дигари давлатӣ : мақомоти давлатӣ метавонад ҳама гуна намояндагии ягон мақоми дигари давлатиро бекор кунад, беэътибор эълон кунад;

2) истиқлолият&nbsp;— қобилияти мустақилона қабул кардани қарорҳо дар дохили кишвар ва хориҷа бо риояи меъёрҳои ҳуқуқи миллӣ ва байналмилалӣ ;

3) пуррагӣ (дар акси ҳол: универсалӣ)&nbsp;— паҳн кардани ҳокимияти давлатӣ ба ҳама соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, ба тамоми аҳолӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятии кишвар;

4) тақсимнашавандагии ҳокимияти давлатӣ дар ҳудуди он&nbsp;— хусусияти яклухтии ҳокимият дар маҷмӯъ ва танҳо тақсимоти функсионалии он ба шохаҳои ҳокимият: қонунгузорӣ, иҷроия, судӣ ; татбиқи мустақими қарорҳои ҳукумат тавассути мақомотҳои онҳо;

5) истиқлолият дар муносибатҳои байналмилалӣ — қобилияти мустақилона қабул кардани қарорҳо  берун аз кишвар бо риояи ҳуқуқҳои байналмилалӣ ва эҳтиром ба соҳибихтиёрии дигар кишварҳо;

6) баробарҳуқуқӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ — доштани ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳо дар муносибатҳои байналмилалӣ, ба монанди дигар кишварҳо.

Ба ин аломатҳои соҳибихтиерӣ бояд илова кард: 7) бегонашавандагӣ маънои онро дорад, ки давлат қудрати худро ба касе дода наметавонад..

## Истиқлолият дар ҳуқуқи байналмилалии муосир
Таҳияи мафҳуми ғояи соҳибихтиёрии давлатӣ бо давраи охири асрҳои миёна алоқаманд аст. Дар ин давра ғояи зарурати муттаҳидсозии сиёсии давлатҳои парокандаи феодалӣ инкишоф ёфт. Манфиати давлатӣ ҳамчун манфиати олии сиёсӣ эълон шуда, ба шахсияти як ҳокими олӣ —  сарвар, ҳоким нигаронида шуда буд.

• Асоси баробарии соҳибихтиёрии давлатҳо, ки як қатор унсурҳоро дар бар мегирад: 

а) давлатҳо аз ҷиҳати ҳуқуқӣ баробарҳуқуқанд;

б) ҳар як давлат аз ҳуқуқҳои хоси соҳибихтиёрии пурра истифода мебарад;

в) ҳар як давлат ӯҳдадор аст, ки ба субъекти ҳуқуқии дигар давлатҳо эҳтиром гузорад;

г) тамомияти арзӣ ва истиқлоли сиёсии давлатҳо дахлнопазиранд;

д) ҳар як давлат ҳақ дорад, ки  низомҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии худро озодона интихоб ва инкишоф диҳад;

• Асоси дахолат накардан ба корҳои дохилӣ бо мавҷудияти соҳибихтиёрӣ зич алоқаманд буда, ба яке аз унсурҳои он: истиқлолияти давлат ҳангоми иҷрои вазифаҳои дохилии худ асос ёфтааст. Мавҷудияти соҳибихтиёрӣ дар як давлат маънои озодии давлатро барои амал кардан мувофиқи зарурат ва риояи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва қонунгузории миллӣ дорад. Ӯҳдадориҳои давлат дар доираи ин принсип дахолат накардан ба корҳои дохилии давлати дигар мебошанд;

• Асоси баробарии қаламравӣ ва якпорчагии давлатҳо ҳуқуқи давлатро ба якпорчагӣ ва дахлнопазирии қаламрави худ ҳифз мекунад ва муҳимтарин воситаи таъмини соҳибихтиёрии давлат мебошад ;

• Асоси иҷрои бовиҷдононаи ӯҳдадориҳои байналмилалӣ, ки тамоми тартиботи ҳуқуқии байналмилалӣ бар он асос ёфтааст; • Принсипи манъи истифодаи зӯрӣ ё таҳдиди зӯрӣ, ки ӯҳдадориҳои давлатҳоро дар мавриди истифода накардани қувваи мусаллаҳ бар зидди якдигар муқаррар мекунад; • Принсипи эҳтиром ба ҳуқуқҳои инсон ва озодиҳои асосӣ, ки рӯихати онҳоро дар бар мегирад. Ҳангоми истифодаи ҳуқуқҳои худ, шахс бояд ҳуқуқҳои давлатҳо ва дигар субъектҳои иҷтимоиро эҳтиром кунад. Дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва иҷтимоӣ, имкони маҳдуд кардани ҳуқуқи инсон вуҷуд дорад, аммо танҳо ба манфиати некӯаҳволии умумӣ дар ҷомеъаи демократӣ ;

• Асоси дахлнопазирии марзи давлатӣ муносибатҳои давлатҳоро оид ба муқаррар ва ҳифзи марзҳо танзим мекунад. Он бо принсипи дахлнопазирии марзи давлатӣ, ки аз замонҳои қадим вуҷуд дошт, алоқаманд аст;

• Асоси баробарҳуқуқӣ ва худшиносии халқҳо ва миллатҳо барои танзими муносибатҳои байни давлатҳо дар соҳаи рушди тамаддунҳо дар маҷмӯъ ва вуҷуди бе низоъҳои гурӯҳҳои қавмӣ дар марҳилаҳои гуногуни рушд вуҷуд дорад.

Мавҷудияти шаклҳои нави худташкили сиёсӣ ва ташкили давлатҳо ба тафсири нав, муайян кардани аҳамияти мафҳуми соҳибихтиёрӣ оварда мерасонад.. Дар айни замон, тезис бетағйир боқӣ мемонад, ки соҳибихтиёрӣ танҳо дар шароити тартиботи ҳуқуқии байналмилалӣ метавонад барои ҳамаи давлатҳо воқеӣ бошад. Таҳкими ин тартиботи ҳуқуқӣ, рушди пешбинишудаи он боиси баланд шудани воқеияти ҳуқуқҳои давлатҳо, бахусус давлатҳои миёна ва хурд мегардад, ки дар гузашта аксар вақт қурбони кишварҳои тавонотар пурқудраттар мешуданд. 

Дар натиҷаи ҷаҳонишавӣ ва рушди созмонҳои байналмилалии фаромиллӣ, нақши давлатҳо тадриҷан тағйир меёбад. Дар байни фаҳмиши сиёсӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқии соҳибихтиерӣ дар соҳаҳое, ки ба минтақасозӣ ва ҷаҳонишавӣ таъсир мерасонанд, баъзе ихтилофҳо ба вуҷуд меоянд.

Давлатҳо, ҳамчун субъектҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ, бояд қарорҳоро дар асоси зарурати ба назар гирифтани на танҳо ҷанбаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқии дохилидавлатӣ ва маҳдудиятҳое, ки бо хоҳиши нигоҳ доштани қонунияти худ вобастаанд, балки воқеиятҳои байналмилалии ҷомеъаи торафт ҳамгирошудаи ҷаҳонӣ низ, қабул кунанд.

Имрӯзҳо, соҳибихтиёрии давлатҳоро метавон бо ӯҳдадориҳое, ки онҳо ба зимма гирифтаанд ё дар доираи муайян ба ташкилотҳои байналмилалӣ дар асоси шартномаҳое, ки аз ҷониби порлумонҳои миллӣ ихтиёран имзо ва тасдиқ шудаанд, вогузор кардаанд, маҳдуд кард.

Пайдоиши Иттиҳоди Аврупо, як ниҳоди дорои мақоми мураккаб ва махсус, баҳсҳоро дар бораи фаҳмиши муосири мафҳуми соҳибихтиёрии давлатӣ ва хусусиятҳои соҳибихтиёрии ин созмон ва аъзои он эҳё кард.

## Татбиқи соҳибихтиёрии давлатӣ дар заминаи узвият дар [[Иттиҳоди Аврупо]]
Барои муайян кардани посух ба саволи он ки соҳибихтиёрӣ дар Иттиҳоди Аврупо ба ки тааллуқ дорад, таҳияи муаллифони назарияи "иштирок"манфиатдор ҳастанд ( Борел, Ле Фур), ки кӯшиш мекарданд, ки байни назарияҳои "ҷудоихоҳӣ" ва "ягона" созиш пайдо кунанд, ҷолибанд. Ин муаллифон, мисли "ягонапарастҳо", эътирофи субъектҳои сохтори федеративиро ҳамчун дорандагони соҳибихтиёрии давлатӣ ғайри қобили қабул меҳисобиданд. Ҳамчун созиш, онҳо эътирофи ҳуқуқи онҳоро барои иштирок дар ташаккул ва татбиқи соҳибихтиёрии давлатӣ пешниҳод карданд.

Марҳилаи кунунии рушди давлат ва ҳуқуқи аврупоӣ бо хусусиятҳои зерин тавсиф мешавад:

Дар марҳилаи кунунии рушд, ин ғояҳо низ маъмуланд, гарчанде ки ба онҳо номи дигар дода шудааст. Ҳамин тариқ, Глен Морган қайд мекунад, ки "...дар лоиҳаи пас аз соҳибихтиёрӣ, ҳадафи ҳамгироӣ на федератсияи умумиаврупоӣ, балки як ҷомеаи нави мураккаби сиёсӣ аст, ки қудрати сиёсиро байни сатҳҳои гуногуни ҳукумат (минтақавӣ, миллӣ, умумиаврупоӣ) вобаста ба масъалаи ҳалшаванда тақсим мекунад."

Дар робита ба Иттиҳоди Аврупо, инчунин гуфта мешавад, ки ниҳодҳои фаромиллии он дар якҷоягӣ бо ҳукуматҳои миллӣ дар амалисозии соҳибихтиёрии давлатӣ иштирок мекунанд. Аммо, дар робита ба ҳам давлати федералӣ ва ҳам Иттиҳоди Аврупо, сухан дар бораи таъсиси муштарак барои амалисозии соҳибихтиёрии давлатӣ намеравад, балки танҳо — дар ҳолати аввал, дар бораи иштирок дар амалисозии ҳокимияти давлатӣ меравад. ва  дар бораи иштироки ниҳодҳои Иттиҳод дар амалӣ кардани ҳуқуқҳои мустақили инфиродии давлатҳои узв — дар ҳолати дуюм меравад. Аммо, вазъият дар робита ба Иттиҳоди Аврупо хеле мураккабтар аст.

Хусусияти муҳими ҳамгироии аврупоӣ дар ҳама марҳилаҳо рушди Иттиҳод бояд мавҷудияти устуворӣ тамоюл ба тадриҷан ба даст овардани аломатҳои афзояндаи таҳсилоти абарқудратро дар натиҷаи худмаҳдудияти пайвастаи  кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо дар доираи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии амалӣ ва вогузории ҳуқуқи амалӣ кардани онҳо ба сатҳи болои миллӣ  бошад.

- нигоҳ доштани мақоми давлати соҳибихтиёр аз нигоҳи конститутсионӣ ва ҳуқуқии байналмилалӣ аз ҷониби давлатҳои узв, инчунин татбиқи мустақилонаи як қатор ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ, ки ба онҳо имкон медиҳад, ки то андозае аз дахолати ниҳодҳои Иттиҳоди Аврупо ба корҳои дохилӣ пешгирӣ кунанд ва дар ҳолати зарурӣ сиёсати мустақили хориҷиро пеш баранд;

- мавҷудияти "соҳибихтиёрии" ИА, ки аз ҳуқуқҳои амалӣ кардани ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ ва баъзе ваколатҳое, ки аз ҷониби ҳукуматҳои кишварҳои узв ба он дода шудаанд, иборат аст;

- мавҷудияти "соҳибихтиёрии" ИА, ки аз ҳуқуқҳои амалӣ кардани ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ ва баъзе ваколатҳое, ки аз ҷониби ҳукуматҳои кишварҳои узв ба он дода шудаанд, иборат аст;

- якҷоя кардани сиёсатҳои якҷоя таҳияшуда дар сатҳи муассисаҳои ИА бо сиёсатҳои нисбатан мустақили кишварҳои узв;

- амалӣ намудани вазифаҳои идоракунӣ тавассути шабакаҳои субъектҳо, аз ҷумла ҳукуматҳои миллӣ, муассисаҳои фаромиллӣ, ҳукуматҳои минтақавӣ ва муассисаҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ;

- иштироки мустақими шаҳрвандони ИА дар интихобот ба Порлумони Аврупо, ки тадриҷан ваколатҳои худро васеъ мекунад ва ба нақш ва вазифаҳои парлумони миллӣ наздик мешавад;

- ҳамкории байни сохторҳои давлатӣ дар сатҳи миллӣ, фаромиллӣ ва зермиллӣ дар қабули қарорҳои муҳимтарин оид ба масъалаҳои муҳими ҳаёти ҷамъиятӣ, ки торафт васеътар мешаванд.

Консептуализатсияи сохтори бисёрсатҳаи идоракунӣ барои ИА ва кишварҳои узви он натиҷаи тадриҷан ба даст овардани тафоҳум байни тарафдорон, пешниҳоди федератсияи Иттиҳоди Аврупо аз як тараф ва аз тарафи дигар — табдил додани он ба як созмони байналмилалӣ, гарчанде ки як созмони маъмулӣ нест.

Бояд қайд кард, ки татбиқи консепсияи сохтори бисёрсатҳаи идоракунӣ, ба андешаи бисёре аз муҳаққиқон, ба ниёзҳои вазъи кунунии раванди ҳамгироӣ, табдили Иттиҳоди Аврупо ба як ниҳоде, ки хусусиятҳои федералӣ ва конфедеративиро муттаҳид мекунад, пурра ҷавобгӯ аст, ки ба ҳеҷ ваҷҳ монеъи амиқтар шудани ҳамгироӣ ва густариши он ба соҳаҳои нави ҳаёти ҷамъиятӣ намегардад. Ин консепсия ба принсипҳои ҳамкории содиқона, субсидиарӣ ва мутаносибӣ, ки дар шартномаҳои таъсисӣ зикр шудаанд ва муносибатҳои байни Иттиҳоди Аврупо ва кишварҳои узвро тавсиф мекунанд, мувофиқат мекунад. 

## Ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии давлат, муносибат бо соҳибихтиёрии давлатӣ
Ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ —  имкониятҳои ҳуқуқие мебошанд, ки барои вуҷуд ва рушди давлат заруранд, ки ҷудонашаванда эътироф шудаанд, бояд барои ҳар як кишваре, ки онро бо ихтиёри худ ба қабул мекунад, умумӣ ва баробар бошанд. 

Аломатҳои ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ:

1. Ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ ҷузъи соҳибихтиёрии давлатҳо мебошанд; онҳо падидаҳои ба ҳам вобаста мебошанд, ки ҳамчун «қисмҳо» ва «пурра» алоқаманданд, аммо онҳоро муайян кардан мумкин нест.

2. Ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии давлатро метавон ба маънои муайян ҳамчун табиӣ, монанд ба ҳуқуқҳои инсон, тавсиф кард, зеро онҳо бо худи далели мавҷудияти давлат алоқаманданд, ки дар натиҷа пайдоиши онҳо аз омилҳои ғайри ҳуқуқӣ вобаста нест.

3. Ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ ба давлат абадӣ мебошанд, ҷудонашаванда мебошанд, зеро онҳоро касе ба давлат намедиҳад ва аз ин рӯ, онҳоро аз он гирифтан ва доираи амали онҳоро маҳдуд кардан мумкин нест.

4. Азбаски давлатҳо аз ҷиҳати ҳуқуқӣ баробарҳуқуқ эътироф шудаанд, онҳо ҳуқуқҳои умумӣ ва баробарҳуқуқи соҳибихтиёрӣ доранд, ки метавонанд онҳоро бо салоҳдиди худ амалӣ кунанд.

5. Рӯихат ва мундариҷаи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ аз ҷиҳати таърихӣ мушаххасанд; онҳо дар марҳилаҳои гуногуни таърих фарқ мекунанд.

Тавре ки маълум аст, соҳибихтиёрӣ имконияти амалӣ шудани онро тавассути иштироки давлат дар фаъолияти субъектҳои байнидавлатӣ истисно намекунад. Ба гуфтаи олимон, аз ҷумла, Ю. А.&nbsp;Тихомиров, интиқоли баъзе ҳуқуқҳо ва ваколатҳои соҳибихтиёрӣ аз ҷониби давлат ба сохторҳои фаромиллӣ маънои рад ё маҳдуд кардани ҳуқуқҳои соҳибихтиёриро надорад. Дар ин ҳолат, ҳуқуқи интиқолшуда барои амалӣ кардани ҳуқуқҳо ва ваколатҳо бо ба даст овардани ваколатҳои ба истилоҳ тамоми система ҷуброн карда мешавад.

Гурӯҳи "ҳуқуқҳои соҳибихтиёрӣ" ҳам аз ҷониби ҳуҷҷатҳои ҳуқуқии байналмилалӣ ва ҳам аз ҷониби қонунгузории конститутсионии давлатҳо баррасӣ мешавад . Ҳамин тариқ, Эъломия дар бораи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ оид ба муносибатҳои дӯстона ва ҳамкории байни давлатҳо мувофиқи Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид муқаррар мекунад, ки ҳеҷ як давлат ҳақ надорад, ки чораҳои иқтисодӣ ё сиёсиро бо мақсади ноил шудан ба тобеияти давлати дигар ҳангоми амалӣ кардани ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии худ истифода барад ё онҳоро ташвиқ кунад. Илова бар ин, Эъломия ба принсипи баробарии соҳибихтиёрии кишварҳо ишора мекунад, ки мундариҷаи он чунин аст: ҳамаи давлатҳо аз ҷиҳати ҳуқуқӣ баробаранд; онҳо ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои якхела доранд, аъзои баробарҳуқуқи ҷомеаи байналмилалӣ мебошанд; ҳар як давлат аз ҳуқуқҳое, ки ба соҳибихтиёрии пурра хосанд, истифода мебарад.

Ин принсип дар Санади ниҳоии Конфронси амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо муфассалтар баён шудааст, ки дар моддаи 1-и он гуфта мешавад, ки давлатҳои иштирокчӣ ба ҳамаи ҳуқуқҳое, ки ба соҳибихтиёрии давлат тааллуқ доранд ва онҳоро фаро мегиранд, эҳтиром хоҳанд гузошт, ки аз ҷумла ҳуқуқи ҳар як давлатро ба баробарии ҳуқуқӣ, тамомияти қаламрав, озодӣ ва истиқлолияти сиёсӣ  дар бар мегиранд. Онҳо ба ҳуқуқи озодона интихоб ва рушди низомҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии худ ва ҳуқуқи муқаррар кардани қонунҳо ва низомномаҳои маъмурии худ эҳтиром хоҳанд гузошт.

## Инчунин нигаред

* Истиқлоли  Тоҷикистон

## Эзоҳ

## Манбаъ ва адабиёт

* *О. Пархомчук* . Системаи муносибатҳои байналмилалии Вестфалия // Энсиклопедияи сиёсӣ. Муҳаррирон: Ю. Левенец (раис), Ю. Шаповал (муовини раис) ва дигарон.&nbsp;— Киев: Нашриёти Парламентӣ, 2011.&nbsp;— саҳ.95 ISBN 978-966-611-818-2 .
* *AT&nbsp;БО.&nbsp;Пархомчук* . Системаи муносибатҳои байналмилалии Вестфалия // Энсиклопедияи дипломатии Украина : Дар 2 ҷилд/Муҳаррир: Л.&nbsp;ДАР&nbsp;Губерский (раис) ва дигарон.&nbsp;— К: Дониши Украина, 2004&nbsp;— Ҷилди 1&nbsp;— 760 саҳ. ISBN 966-316-039-X
* Масъалаҳои ташкилӣ ва ҳуқуқии таъмини соҳибихтиёрии давлатӣ: Маводҳои конфронси байналмилалии илмӣ-амалӣ (27 марти соли 2009)&nbsp;(Харков) / Муҳаррир: Ю.&nbsp;П.&nbsp;Битяк, И.&nbsp;ДАР&nbsp;Яковюк, Г.В.
* *Скрипнюк О. В.* Масъалаи татбиқи принсипи соҳибихтиёрии халқ дар заминаи фаъолияти ҳокимияти давлатии демократӣ// Давлат ва ҳуқуқ. Илмҳои ҳуқуқӣ ва сиёсӣ.&nbsp;— 2001.&nbsp;— Шумора 11.&nbsp;— Саҳ. 119—127.
* Истиқлолияти миллии Украина дар шароити ҷаҳонишавӣ: Гузориши миллӣ.&nbsp;— N35 Киев: Нашриёти Парламентӣ, 2011.&nbsp;— 112 саҳ.
* *Телешун С.* Консепсияи низоми давлатии Украина: масъалаҳои назария ва амалия//Ҳуқуқшиносии Украина.&nbsp;— 2000.&nbsp;— Не.&nbsp;6.&nbsp;— Саҳ. 14-19.

* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995. — .
* Суверенітет: поняття та види, iGroup team site, Конст.право https://sites.google.com/site/igroupteamsite/konstitucijne-pravo-ukraieni/suverenitet-ponatta-vidi 
* Державний суверенітет і суверенні права: проблеми співвідношення Байдін Ю. В., 2010 https://web.archive.org/web/20140714142926/http://dspace.nulau.edu.ua:8088/bitstream/123456789/3171/1/Baidin_186.pdf
* Державний суверенітет в умовах європейської інтеграції: монографія / Нац. акад. прав. наук України, НДІ держ. буд-ва та місц. самоврядування ; за ред.: Ю.&nbsp;П.&nbsp;Битяк, І.&nbsp;В.&nbsp;Яковюк.&nbsp;— К. : Ред. журн. «Право України», 2012.&nbsp;— 336 с.&nbsp;— (Академічні правові дослідження).&nbsp;— Дод. до юрид. журн. «Право України» http://dspace.nulau.edu.ua/handle/123456789/1218 
* Яковюк, І. Державний суверенітет національних держав у складі Європейського Союзу: проблеми визначення [Текст] / І. Яковюк // Вісник Академії правових наук України. 2004&nbsp;р. №&nbsp;3 (38).&nbsp;— Х. : Право, 2004.&nbsp;— С. 114—126.
* Битяк Ю.&nbsp;П.&nbsp;Права людини і їх місце в політиці суверенних держав / Битяк Юрій Прокопович, Яковюк Іван Васильович // Правові засади гарантування та захисту прав і свобод людини і громадянина: зб. наук. ст. та тез наук. повід. за матеріалами Міжнарод. наук.-практ. конф., 23 листоп. 2012, м. Полтава: у 2 ч. / Нац. ун-т «Юрид. акад. України ім. Ярослава Мудрого», Полтав. юрид. ін-т, Нац. акад. прав. наук України, НДІ держ. буд-ва та місц. самоврядування, Асоц. випускників Нац. ун-ту «Юрид. акад. України ім. Ярослава Мудрого».&nbsp;— Х. : Точка, 2012.&nbsp;— Ч. 1.&nbsp;— С. 5-12.
* Байдін Ю.&nbsp;В.&nbsp;Про межі суверенітету держав-членів ЄС: постановка питання / Ю.&nbsp;В.&nbsp;Байдін // Державне будівництво та місцеве самоврядування. Вип. 10.&nbsp;— Х. : Право, 2005.&nbsp;— С. 142—144.
* Яковюк, І. Державний суверенітет і права людини: питання співвідношення і пріоритету / І. Яковюк // Вісник Академії правових наук України. 2010&nbsp;р. №&nbsp;2(61).&nbsp;— Х. : Право, 2010.&nbsp;— С. 18-31.
* Сіваш О.&nbsp;М.&nbsp;Суверенітет і права людини: питання співвідношення / О.&nbsp;М.&nbsp;Сіваш // Проблеми законності: респ. міжвідом. наук. зб.&nbsp;— Харків, 2008.&nbsp;— Вип. 99.&nbsp;— С. 39–44.
* Байдін Ю.&nbsp;В.&nbsp;Державний суверенітет і суверенні права: проблеми співвідношення / Ю.&nbsp;В.&nbsp;Байдін // Державне будівництво та місцеве самоврядування. : зб. наук. пр. / НДІ держ. буд-ва та місц. самоврядування Нац. акад. прав. наук України.&nbsp;— Х. : Право, 2010.&nbsp;— Вип. 20.&nbsp;— С. 186—203.
* Барабаш, Ю. Референдум як спосіб вирішення питань, пов'язаних із державним суверенітетом / Ю. Барабаш // Вісник Академії правових наук України. 2008&nbsp;р. №&nbsp;3(54).&nbsp;— Х. : Право, 2008.&nbsp;— С. 98-108.
* Гончаренко В. Декларація про державнийсуверенітетУкраїни (1990&nbsp;р.) та її роль в історіїтвореннянезалежноїУкраїнськоїдержави / В. Гончаренко // ВісникАкадеміїправових наук України.&nbsp;— Х. : Право, 2010.&nbsp;— №&nbsp;2(61).&nbsp;— С. 85-95.
* Бабій О.&nbsp;Г.&nbsp;Суверенітет в умовах членства держави в Європейському Союзі: проблеми визначення / О.&nbsp;Г.&nbsp;Бабій // Актуальні проблеми сучасного міжнародного права: зб. наук. ст. за матеріалами І Харк. міжнар.-прав. читань, присвяч. пам'яті проф. М.&nbsp;В.&nbsp;Яновського і В.&nbsp;С.&nbsp;Семенова, Харків, 27 листоп. 2015&nbsp;р. : у 2 ч.&nbsp;— Харків, 2015.&nbsp;— Ч. 2.&nbsp;— С. 34–37.
* Гапотій В.&nbsp;Д.&nbsp;Вплив глобалізаційних процесів на теорію та практику державного суверенітету / В.&nbsp;Д.&nbsp;Гапотій // Вісник Національного університету внутрішніх справ.&nbsp;— 2004.&nbsp;— Вип. 27.&nbsp;— С. 243—250
* Ліпкан В.&nbsp;А.&nbsp;Державний суверенітет у контексті формування системи міжнародної безпеки / В.&nbsp;А.&nbsp;Ліпкан, О.&nbsp;В.&nbsp;Тюріна // Університетські наукові записки.&nbsp;— 2005.&nbsp;— №&nbsp;3 (15).&nbsp;— С. 17–23.

### Адабиёт

* Соҳибихтиёрии давлатӣ // Велика українська юридична енциклопедія : дар 20 ҳамин тавр. / О. В. Петришин (сармуҳаррир) ва дигарон. — 2017. — Т. 3 : Назарияи умумии ҳуқуқ. — С. 100. —  .
* *А. Романюк* . Соҳибихтиёрии давлатӣ // Энсиклопедияи сиёсӣ. Муҳаррирон: Ю. Левенец (раис), Ю. Шаповал (муовини раис) ва дигарон.&nbsp;— Киев: Нашриёти Парламентӣ, 2011.&nbsp;- саҳ.203 ISBN 978-966-611-818-2
* *AT&nbsp;ДАР&nbsp;Буткевич* . Истиқлолият // Українська дипломатична енциклопедія : дар 2 ҳамин тавр. / муҳаррирон: Л. В. Губерский (раис) ва дигарон. — К. : Дониши Украина, 2004. — Т. 2 : М — Ман. — 812 бо. —  .
* *М. Гнатовский* . Истиқлолият // Энсиклопедияи сиёсӣ. Муҳаррирон: Ю. Левенец (раис), Ю. Шаповал (муовини раис) ва дигарон.&nbsp;— Киев: Нашриёти Парламентӣ, 2011. - с.697 ISBN 978-966-611-818-2

Гурӯҳ:Соҳибихтиёрӣ
Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ
Гурӯҳ:Сиёсат
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations