Сактаи мағзӣ

**Сактаи мағзӣ ё Инсулт** ( «ҳамла, зарба»), куҳан **апоплексия** ( «фалаҷ»), **зарбаи апоплектикӣ** ё танҳо **зарба** — вайроншавии шадиди гардиши хун дар майнаи сар (вайроншавии шадиди хунгардонии мағзи сар, ВХМС), ки бо пайдоиши ногаҳонии (дар давоми чанд дақиқа, соат) аломатҳои неврологии маҳаллӣ ва/ё умумимағзӣ хос аст, ки зиёда аз 24 соат давом мекунад ё дар муддати кӯтоҳтар дар натиҷаи патологияи сероброваскулярӣ боиси марги бемор мегардад.

Ба инсултҳо инфаркти мағз, хунравӣ ба мағз ва хунравии субарахноидӣ дохил мешаванд, ки фарқиятҳои этиопатогенетикӣ ва клиникӣ доранд.

Бо дарназардошти вақти барқароршавии нуқсони неврологӣ, махсусан вайроншавиҳои муваққатии хунгардонии мағзи сар (нуқсони неврологӣ дар давоми 24 соат барқарор мешавад, бар хилофи худи инсулт) ва инсулти хурд (нуқсони неврологӣ дар давоми се ҳафта пас аз оғози беморӣ барқарор мешавад) ҷудо карда мешаванд.

Бемориҳои рагҳои мағзи сар дар сохтори фавт аз бемориҳои системаи гардиши хун пас аз бемории ишемияи дил ҷойи дуюмро ишғол мекунанд.

## Маълумоти таърихӣ
 Нахустин ёдоварӣ дар бораи инсулт тавсифҳое мебошанд, ки Гиппократ дар соли 467 то милод кардааст, ки дар онҳо дар бораи аз ҳуш рафтан дар натиҷаи бемории мағзи сар гуфта шудааст.

Баъдтар Гален аломатҳоеро тавсиф кард, ки бо аз ҳуш рафтани ногаҳонӣ оғоз мешаванд ва онҳоро бо истилоҳи , «зарба» ишора кард. Аз он вақт инҷониб истилоҳи «апоплексия» ба тиб хеле мустаҳкам ворид шудааст.

## Намудҳои инсулт

### Сактаи мағзии ишемикӣ
**Инсулти ишемиявӣ** ё **инфаркти мағзи сар**, бештар дар беморони аз 60-сола боло, ки дар анамнез инфаркти миокард, вайроншавии ритми дил, диабети қанд доранд, рух медиҳад.

### Сактаи мағзии геморрагӣ
Дар адабиёти илмӣ истилоҳҳои «инсулти геморрагӣ» ва «хунравии ғайритравматикии дохилимағзӣ» аксар вақт ҳамчун синоним истифода мешаванд.

#### Хунравии дохилимағзӣ
**Хунравии дохилимағзӣ** — намуди маъмултарини инсулти геморрагӣ аст, ки бештар дар синни 45—60 солагӣ рух медиҳад.
## Омилҳои хавф
Омилҳои хавф ин хусусиятҳои гуногуни клиникӣ, биохимиявӣ, рафторӣ ва ғайра мебошанд, ки ба эҳтимолияти баланди пайдоиши бемории муайян ишора мекунанд. Ҳамаи самтҳои кори профилактикӣ ба назорати омилҳои хавф, ислоҳи онҳо ҳам дар одамони алоҳида ва ҳам дар популятсия (аҳолӣ) дар маҷмӯъ нигаронида шудаанд.

* Миқдори баланди холестерин ва ЛЗП (липопротеинҳои зичиашон паст) дар хун

* Гипертонияи артериявӣ

* Диабети қанд

* Бемориҳои дил (аритмия ва ғайра)

* Тарзи ҳаёти камобилият

* Фарбеҳӣ

* Синну сол

* Тамокукашӣ

* Нашъамандӣ

* Майпарастӣ

* Вайроншавии лахташавии хун

* ВМХМС (вайроншавиҳои муваққатии хунгардонии мағзи сар) пешгӯикунандаи муҳими пайдоиши ҳам инфаркти мағзи сар ва ҳам инфаркти миокард мебошанд.

* Апноэи хоб

* Ҳолатҳои қаблии инсулт, инфаркти дил ё ВМХМС

* Бемории рагҳои гардан (стенози асимптомӣ ё беаломати рагҳои гардан)

* Бемории рагҳои периферикӣ

* Бемории Фабрӣ

* Варзиши дараҷаи олӣ

Бисёре аз одамон дар популятсия ҳамзамон якчанд омили хавф доранд. Шкалаҳое мавҷуданд, ки имкон медиҳанд хавфи инфиродии пайдоиши инсулт (бо фоиз) барои 10 соли оянда арзёбӣ шавад. Машҳуртарини онҳо — Шкалаи Фрамингем мебошад.

## Аломатҳо

Ҳангоми пайдоиши аломатҳои вайроншавии шадиди хунгардонии мағзи сар, бояд фавран ба ёрии таъҷилӣ муроҷиат кард, то табобат ҳарчи зудтар оғоз гардад.

Инсулт метавонад бо аломатҳои **умумимағзӣ** ва **маҳаллӣ (очагӣ)**-и неврологӣ зоҳир шавад:

**Аломатҳои умумимағзӣ**: метавонанд дар шакли вайроншавии ҳуш, хоболудӣ ё баръакс, ҳаяҷон, инчунин аз ҳуш рафтани кӯтоҳмуддат пайдо шаванд. Дарди шадиди сар метавонад бо дилбеҳузурӣ ё қайкунӣ ҳамроҳ бошад.

**Аломатҳои маҳаллӣ (очагӣ)**: агар қисмати мағзи сар, ки вазифаи ҳаракатро таъмин мекунад, осеб дида бошад, сустшавии даст ё пой, то дараҷаи фалаҷ рух медиҳад. Инчунин вайроншавии нутқ, биноӣ ва мувозинат имконпазир аст.

## Ташхис
Томографияи компютерӣ (ТК) ва Томографияи магнитии резонансӣ (ТМР) — муҳимтарин тадқиқотҳои ташхисӣ ҳангоми инсулт мебошанд.

### Ташхиси дифференсиалӣ

## Усули «УЗП» барои шинохтани инсулт
Барои саривақт шинохтани инсулт, ин се амали асосиро истифода баред:

**У** — **Умед (улыбка)**: Аз бемор хоҳиш кунед, ки табассум кунад. Дар инсулт табассум каҷ мешавад.

**З** — **Забон (заговорить)**: Хоҳиш кунед, ки ҷумлаи оддӣ бигӯяд. Дар инсулт талаффуз вайрон мешавад.

**П** — **Поя (поднять)**: Аз бемор хоҳиш кунед, ки ҳарду дасташро боло бардорад. Агар як дасташ суст бошад ё поён афтад, ин аломати инсулт аст.

## Табобат
Табобати инсулт маҷмӯи чорабиниҳои ёрии таъҷилӣ ва давраи барқарорсозии тӯлониро (реабилитатсия) дар бар мегирад. Дар ҷаҳон равиши байнисоҳавӣ (междисциплинарный) қабул шудааст, ки дар он физиотерапевт, эрготерапевт ва логопед иштирок мекунанд.

Мағзи сари инсон қобилияти табиии барқароршавӣ дорад, ки онро нейропластикӣ меноманд. Усулҳои нави реабилитатсия, ба монанди HAL-терапия (табобати роботӣ), тавассути такрори мақсадноки ҳаракатҳо ба фаъолсозии ин механизм мусоидат мекунанд.
## Нигаред ба
* Бемориҳои системаи дилу раг
* Бемориҳои системаи асаб
* Инсулт
## Пайвандҳо

* Stroke / Medline
* Барои пешгирии инфаркт ва инсулт чӣ кор кардан мумкин аст? / ТУТ, 13 майи 2012
* Инсулти геморрагӣ: афсонаҳо ва воқеият. Пирадов М. А. * Ассотсиатсияи миллӣ оид ба мубориза бо инсулт, сомонаи расмӣ
* Ёрии аввалия ҳангоми инсулт, видеои таълимӣ
* Нақшаи ташхиси экспресси инсулт ва ёрии пеш аз тиббӣ 
* Муаррифии клиникии бемор бо хунравии дохилимағзӣ (iNeurologist)
* *Солодов А. А., Петриков С. С.* Маҳлулҳои гиперосмолярӣ дар маҷмӯи табобати беморони гирифтори хунравиҳои дохилимағзӣ // Вестник интенсивной терапии — 2009. — 2. — с. 22—27.
* *П. А. Фадеев* Инсулт. — М.: Мир и Образование, Оникс, 2008. — с. 160.
* *И. П. Назаров, профессор, академик РАЕН ва МАНЭБ.* Инсулт: марҳилаҳо ва тактикаи табобати интенсивӣ *(лексия)*