Сарҳанг

**Сарҳанг** () — дараҷае сардорӣ дар нерӯҳои заминӣ ва ҳавоӣ, ниҳодҳои низомӣ, интизомӣ ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз сарҳангёр ва пойинтар аз гундсолор дорад ва баробар бо новхудо якум дар нерӯи дарёӣ аст; *полковник*.

*Сарҳанг* дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии *фармондеҳи* *[[ҳанг]]*ро дорад, ки яконе размӣ ва идориву иқтисодиест, ки хурдтар аз гунд буда ва маъмулан аз ду – чаҳор гурдон ташкил мешавад; полк.

## Вожашиносӣ

«*Сарҳанг*» ( *Набояд ки аз кордорони ман,*
*Зи сарҳангу ҷангӣ саворони ман.*
*Бихуспад касе дил пур аз орзӯй,*
*Гар аз банда, гар мардуми некхӯй*.

Дар сипоҳи Сомониён ва Ғазнавиён *сарҳанг* сардору фармондеҳи ''фавҷ''ро мегуфтанд. Аз ин рӯ, аз дер боз «*сарҳанг*»-ро сохташуда аз ду вожа шумурдаанд: «*сар*» (‘*сардор*’) + «*[[ҳанг]]*» ( «*[[сипоҳ]]*, *[[лашкар]]*» <  «*нерӯ*, *зӯр*»). Чунончи, фарҳанги «*[[Ғиёсу-л-луғот]]*» (1826) ба нақл аз фарҳангу вожаномаҳои куҳантари «*[[Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ]]*» (1608), «*[[Бурҳони қотеъ]]*» (1652), «*[[Фарҳанги Рашидӣ]]*» (1654), «*[[Баҳори Аҷам]]*» (1739), «*сарҳанг*»-ро чунин таъриф кардааст: «Кӯтвол ва ваҷҳи тасмия он, ки *сар* ба маънии *сардору амир* ва *ҳанг* ба маънии *сипоҳ*». «*[[Фарҳанги Онандроҷ]]*» (1888) дар таърифи «*сарҳанг*» овардааст: «*сардору пешрави лашкару сипоҳ, чи *'ҳанг** ба маънии **сипоҳ*' низ омада*». Ҳамин таъриф дар «*[[Фарҳанги забони тоҷикӣ]]*» низ оварда шудааст.

''Фарҳангистони Эрон'' бо пешниҳоди *Анҷумани вожагузинии артиш* дар соли 1935 «*сарҳанг*»-ро баробари дараҷаи низомии «*кулунел*» ( < ) ниҳод ва «*ҳанг*»-ро ҷойгузини «*режимон*» ( < ) ва «*фавҷ*» (аз ) кард. «*Сарҳанг*» дар «*[[Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ]]*» низ чун истилоҳи низомӣ ба маънои «*фармондеҳи ҳанг (қисми низомӣ, ки ба полк баробар аст)*» оварда шудааст. Аз ин рӯ, истилоҳоти «*сарҳанг*» ва «*ҳанг*» барои ҷойгузин кардани истилоҳоти русии «*полковник*» ва «*полк*» ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шудаанд.

## Пешина

*Сарҳанг* ҳамчун симату дараҷаи низомӣ нахустин бор дар сипоҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) падид омадаву *ҳазорабад* () номида мешуда, ки фармондеҳи як ''ҳазора'' () будааст. *Ҳазора* аз 10 ''сада'' () ташкил мешуд ва 1 000 сарбозро дар бар мегирифт. Ҳар *ҳазора* ё *ҳанг* барои худ дирафш ( дошт. Аз ин рӯ, *ҳазора* дар сипоҳи Ашкониён (250 то милод — 224), ки созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифта буд, *дирафш* () ном гирифта ва сардори он, яъне *сарҳанг*, *дирафш-солор* () хонда мешуд. Дар сипоҳи Сосониён (224 — 651) низ ҳамин радабандӣ ва номгузорӣ ба кор мерафта, вале ҳар *дирафш* аз ду *[[вашт]]* () ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбозро дар бар мегирифт.

Дар паи шикасти шоҳаншоҳии Сосониён аз мусулмонон ва густариши ислом дар Эронзамин, арабҳо бархе аз истилоҳоти низомии эрониро вом гирифтанд ва бархеро низ бо истилоҳоти арабӣ ҷойгузин карданд. Чунончи,  аз ,  аз  ва  аз  (*пиёда*) вом гирифта шудаанд, вале *дирафш* ҷояшро ба *фавҷ* () додааст.

Дар сипоҳи Сомониён (819 — 999) сарфармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳро *[[сипаҳсолор]]* () ва фармондеҳи фавҷро *сарҳанг* () меномиданд.

*Сарҳанг* ҳамакнун яке аз дараҷаҳои афсарӣ дар Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон ва баробар бо *полковник* дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон аст.

## Пайвандҳо
* Нерӯҳои мусаллаҳ
* Дараҷаи низомӣ
* Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон
* Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ
Гурӯҳ:Артиш
Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ
Гурӯҳ:Сардорон

## Адабиёт
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»
* Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 7. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.
* Анварӣ, Ҳасан. Истилоҳоти девонии давраи Ғазнавӣ ва Салҷуқӣ. – Теҳрон: Сухан, 1373.
* Ғиёс-ул-луғот. Таълифи Ғиёсиддин Муҳаммад ибни Ҷалолиддин ибни Шарафиддин Ромпурӣ (ба соли 1242 ҳиҷрии қамарӣ); бо ҳавошӣ ва изофот, ба кӯшиши Муҳаммад Дабири Сиёқӣ, Теҳрон, 1337 хуршедӣ, ҷилди 2, сод – ё.
* Деҳхудо, Алиакбар. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399.
* Қариб, Бадруззамон. Фарҳанги суғдӣ (суғдӣ-форсӣ-инглисӣ). — Теҳрон: «Фарҳангон», 1995. ISBN 964-5558-06-9.
* Ноҷӣ, Муҳаммадризо. Фарҳангу тамаддуни исломӣ дар қаламрави Сомониён. — Теҳрон: Амири Кабир, 1386. — 904 с. — ISBN 964-00-1086-3.
* Рустоӣ, Муҳсин. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314 — 1320 ҳ.ш.) // Ганҷинаи аснод.
* Фарҳанги забони тоҷикӣ. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2.
* Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд). Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ.
* Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. 
* Ҳасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.
* Военная энциклопедия / под ред. П. В. Грачёв. — М.: Воениздат, 2002. — Т. 6. — С. 483—490. — 639 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01873-1.
* Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005.
* Рагоза А.Н. Согдийские фрагменты Центрально-Азиатского собрания Института Востоковедения. – М.: Наука, 1980.
* J. Marquart, Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.
* Kaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0.
* E. Pottier, Douris et les peintres de vases grecs, London, 1909.
* Farrokh, Kaveh. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131.
* Tafazzoli A. Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.