open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амонии Кобулӣ

**Мир Амонии Кобулӣ** (? — 1574, Ҷунпур, Ҳиндустон) — и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Бо номи Мунҳиҷа маъруф аст. Дар зодгоҳаш Кобул улуми расмии даврро омӯхта ба камол расид. Сипас ба Ҳиндустон сафар карда, дар дарбори ҳукмрони он кишвар хидмат кардааст. Тазкиранигорон, аз ҷумла Амин Аҳмади Розӣ дар «Ҳафт иқлим» аз ӯ чун шоири боистеъдоду тавоно ёд кардаанд. Дар навъҳои гуногуни адабӣ — ғазал, қасида, рубоӣ ва ғ. асарҳо офаридааст. Намунаҳои ашъораш ба воситаи тазкираҳо то замони мо расидаанд.

Абёти зерин аз ӯст:
::::::: Сина чок асту ҷигар решу дил афгор маро,
::::::: Карда ишқи ту ба сад дард гирифтор маро.
::::::: Оҳ, сад оҳ, ки сӯзи ҷигару оташи дил,
::::::: Кард расвои ҷаҳон оқибати кор маро.
:::::::::: ***
::::::: Дар ин гулшан дили хунгаштае пайдо на мегардад,
::::::: Ки аз дасти ту набвад лоласон сад доғ бар ҷонаш.
::::::: Нишон гар з-он даҳон хоҳӣ, дило, некӯ тааммул кун,
::::::: Ки ин мушкил муаммоест, натвон ёфт осонаш.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 
* Мускияту-л-фузало ё Баҳори афғонӣ, Деҳлӣ, 1350 ҳ. қ.
Амнияти иҷтимоӣ

**Амнияти иҷтимоӣ** — қисми таркибии амнияти миллӣ, ки ҳолати шахсият, гурӯҳи иҷтимоӣ, ҳуқуқ ва озодии иҷтимоии ононро таъмин менамояд. Объекти доимии амнияти иҷтимоӣ маҷмӯан шахсияти воқеӣ, ҳуқуқҳо ва озодии ҳаётан муҳими ӯ дар партави ҳаёти ҷамъиятӣ буда, ба ӯ аз тарафи давлат имконияту замонат дода мешавад, ки зиндагӣ кунад, фаъолият намояд, ҳақи хидмат дарёфт кунад, худро маҷонан табобат кунад ва ройгон маълумоти таҳсилотӣ гирад, истироҳату фароғат намояд. Бахусус, дар давраи гузариш ба иқтисоди бозорӣ ва муносибатҳои бозоргонӣ дар шароитҳои мушаххасу муайяне, ки як гурӯҳ ё табақаи аҳолии камбизоат ё нисбатан муфлис ба ҳимояи иҷтимоӣ ниёзманданд, таъмини Амнияти иҷтимоии онҳо аз тарафи давлат воҷиб мебошад. Аксаран аз амнияти иҷтимоӣ занон, кӯдакон, маъюбон ва нафақагирҳо бархурдор бояд бошанд. Яке аз вазифаҳои амнияти иҷтимоӣ беҳтар намудани сифати зиндагӣ дар доираи ҷалб будан ба коре мебошад.

Дар таъмин намудани амнияти иҷтимоии аҳолӣ вазъи муҳити зист низ аҳамияти калон дорад; истиқрори экологӣ ва кам гардидани зарарҳои табиӣ хеле заруранд. Эҳсоси муфлисӣ дар муқобили ашхоси дорам низ аз нобаробарии иҷтимоӣ буда, ба ҳифозат ниёз дорад ва даромади воқеии аҳолию таъмин будан бо макони зист, нерӯи электрикӣ, газ ва дигар маводи сӯзишворию хӯрокворӣ аз ҷузвҳои амнияти иҷтимоӣ мебошанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Амният
Амонӣ (шоир)

**Амонӣ** (с. тав. ва ваф. номаълум) — и тоҷик (а. 16).

Дар Бадахшон зиндагӣ ва эҷод кардааст. Мувофиқи маълумоти тазкиранигорон Амонӣ аз шоирони муътабари замон буда, табъи баланди шеъргӯӣ доштааст. Дар тазкираҳову баёзҳо намунаҳое аз ашъораш дарҷ гардидаанд.

Абёти зерин мебошанд:
:::::: Гар наям моили рухсори ту, ҳайронӣ чист? 
:::::: В-ар надорам сари зулфи ту, парешонӣ чист? 
:::::: Гар на чун шамъ ба савдои ғамат месӯзам, 
:::::: Ғунчасон дар дилам ин оташи пинҳонӣ чист? 
:::::: Гуфтам: «Эй дил, ба ту сад бор, ки ошиқ нашавӣ, 
:::::: Чун шудӣ, оқибатуламр пушаймонӣ чист?»
:::::: Заррае зӯҳду салоҳ аз мани мискин маталаб, 
:::::: Кофари ишқ, чӣ донад, ки мусулмонӣ чист?...

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ҳабибов А., Ганҷи Бадахшон, Д., 1972.

## Сарчашма
*
Амнияти иқтисодӣ

**Амнияти иқтисодӣ** — яке аз қисматҳои асосии амнияти миллии давлат. Аз дидгоҳи фарохтар, зери мафҳуми амнияти иқтисодӣ кифоятии таъминот мутобиқи сатҳи талаботи амнияти миллӣ бо захираҳои молиявӣ ва бештар захираҳои зурурии худӣ, фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди иқтисодиёт ва болобурди сатҳи рақобатпазирии мамлакат, ҳифозати манфиатҳои иқтисодии шахсӣ, ҷамъиятӣ, давлатӣ, аз таҳдидҳои дохилию хориҷӣ дар амон будан фаҳмида мешавад.

Амнияти иқтисодӣ бунёди амнияти миллист, ки бойгариҳои табиӣ, захираҳои истеҳсолӣ ва ғайриистеҳсолӣ, амволи ғайриманқул, захираҳои моддӣ (молӣ), инсонӣ, сохторҳои хоҷагӣ, оила, шахсӣ ва амсоли инҳоро фарогир аст. Косташавии амнияти иқтисодӣ ба хоҷагии ҳар мамлакат таъсири манфӣ расонда, манфиатҳои иқтисодии шахс, ҷамъият ва давлатро маҳдуд месозад. Стратегияи амнияти иқтисодӣ бошад, шароитҳои мусоиди рушди иқтисодӣ, баланд бардоштани сатҳи рақобатпазирӣ, инчунин ҳимояи манфиатҳои барои ҳаёт муҳимро аз хатарҳои дохилӣ ва берунӣ дар бахши иқтисодиёт таъмин менамояд. Фароҳам овардани чунин шарту шароитҳо барои ғанӣ гардидани буҷаи давлат, аз ҷумла барои таъмини захираҳои молиявӣ-иқтисодӣ, ки дараҷаи таъминоти зарурии амнияти миллиро дар бар мегирад, дар навбати аввал қобилияти мудофиавиро боътимод ва барои ҳалли масъалаҳои иҷтимоӣ вобаста ба баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум мусоидат менамояд. Таъмини амнияти иқтисодӣ аз рӯи хусусиятҳои худ вазифаи стратегӣ ва дарозмуддат мебошад.

Дар шароити ҳозира Стратегияи рушди иқтисодии ҷумҳурӣ дар асоси ҳуҷҷатҳои зерин амалӣ мегардад: Стратегияи миллии рушди ҶТ барои давраи то соли 2015 ва Стратегияи паст кардани сатҳи камбизоатӣ барои солҳои 2010 – 12 (давраи 3-юм). Пайи ҳам ва аз рӯи нақша амалӣ гардидани мақсадҳои барномавӣ, ки аз ҳуҷҷатҳои мазкур бармеоянд, ба рушди босуботи иқтисодиёти кишвар дар давоми 10 соли охир мусоидат намуданд. Маҷмӯи маҳсулоти дохилии (ММД) кишвар дар ин давра 2,2 маротиба афзуда, суръати болорафти миёнасолонаи он 8,3 фоизро ташкил дод. Сатҳи таваррум наздики 4 маротиба паст гардид. Қарзи берунии давлат, ки дар с. 2000-ум 108 фоизи ММД-ро ташкил медод, дар с. 2010 то андозаи 31, 5 фоиз кам гардид. Дастовардҳои мусбӣ дар сатҳи макроиқтисодӣ ба паст гардидани сатҳи камбизоатӣ дар кишвар мусоидат намуданд, ки он аз 81 фоизи соли 1999 то ҳади 49,3 фоиз дар с. 2009 пойин рафт. Барои комёб шудан ба амнияти иқтисодии кишвар корҳои бисёреро бояд анҷом дод. Бахусус, се самти стратегии фаъолияти иқтисодии кишвар барои ояндаи наздик муайян карда шудаанд, ки дар мавриди ҳалли мусбии онҳо метавон дар ин ҷода ба амнияти иқтисодӣ-и комил муваффақ гашт: таъмини истиқлоли энергетикӣ, бехатарии хӯрокворӣ, аз бунбасти коммуникатсионӣ раҳо бахшидани ҷумҳурӣ.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Амният
Гурӯҳ:Истилоҳоти иқтисодӣ
Амонии Хуросонӣ

**Амонии Хуросонӣ** (с. тав. ва ваф. номаълум) — и форс-тоҷик (а. 11).

## Зиндагинома
Аз шоирони дарбори Салҷуқиён буд. Дар Хуросон зиндагиву эҷод кардааст. Ҷузъиёти зиндагиномааш маълум нест. Мувофиқи маълумоти сарчашмаҳои адабӣ ҳукмрони сулолаи Салчуқиён Шамсуддавла Туғоншоҳ ибни Арслон Амонии Хуросониро аз зиндон раҳо кард ва ӯ барои шукргузорӣ аз ҳокими номбурда маснавии «Юсуф ва Зулайхо»-ро ба номи вай иншо намуд (баъди с. 1056). Дар маснавӣ омадааст, ки Амонии Хуросонӣ дар навъҳои дигари шеър асарҳо доштааст, вале онҳо то ҳол дастрас нагардидаанд. «Юсуф ва Зулайхо»-ро баъзе муҳаққиқон иштибоҳан ба Абулқосими Фирдавсӣ нисбат додаанд ва он борҳо чоп шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Саид Нафисӣ, Таърихи назму наср дар Эрон ва дар забони форсӣ, Т., 1344 ҳ. ш.

## Сарчашма
*
Нодир Одилов

**Нодир Одилов** (*Одилов Нодир Фозилович*; тав. 1932, ноҳияи Ванҷ, ҶШС Тоҷикистон — 21 сентябри 2019, Душанбе, Тоҷикистон) — файласуфи тоҷик, номзади илмҳои фалсафа (1964), профессор (1990).

## Зиндагинома
Солҳои 1951—1956 дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин таҳсил кардааст.
Солҳои 1949—1951 дар мактаби миёнаи ба номи Ф.Энгельси ноҳияи Ванҷ ҳамчун муаллими фанни забони русӣ кор кардааст. Солҳои 1956—1959 аспиранти Шуъбаи фалсафаи АИ ҶШС Тоҷикистон, 1959—1970 муаллими калон, 1967—1970 мудири кафедраи фалсафаи Донишкадаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон буд. Солҳои 1970—1972 дар вазифаи мудири Шуъбаи фалсафаи АИ ҶШС Тоҷикистон, 1972—1982 дотсент, 1976—1982 мудири кафедраи фалсафаи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ кор кардааст. Солҳои 1982—1991 вазифаи мудири кафедраи фалсафаи Донишкадаи забонҳои Тоҷикистонро ба дӯш дошт. Солҳои 1995—2002 ба сифати профессори кафедраи фалсафа ва маданиятшиносии Донишгоҳи тиҷорати Тоҷикистон кор кардааст. Аз соли 2003 инҷониб раиси Шӯрои кӯҳансолони ҳаракати Ваҳдати миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон мебошад ва ҳамчунин вазифаи мудири Шуъбаи дини Институти фалсафаи АИ Тоҷикистонро ба уҳда дорад.

## Фаъолияти илмӣ
Муаллифи зиёда аз шаш асару 150 мақолаҳои илмӣ мебошад. Дар таълифотҳояш масъалаҳои фалсафии ислом, таълимоти фалсафӣ, иҷтимоӣ-сиёсии Ҷалолиддинӣ Румӣ мавриди омӯзиш ва баррасӣ қарор додааст.

## Осор
* Ҷаҳонбинии Ҷалолиддини Румӣ, Д.,1964;
* Таърих ва назарияи дин (Китоби дарсӣ, бо ҳаммуаллифӣ), Д., 1970;
* Мировозрение Джалолидина Руми, Д.,1971;
* Ислом дар оинаи ақл, Д., 1971;
* Ихтилофи ақоид ва низоми мазҳаби дар ислом, Д., 1973;
* Социализми ислом, Д., 1986.
* Идейное пространство Гюлена. М.:"Издательство Новый Свет", 2010

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон
Мунира Обидова

**Мунира Иброҳимовна Обидова** (тав. 1964, шаҳри Душанбе), педагог, номзади илмҳои педагогӣ (1992). «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2011). Фарзанди  академик Иброҳим Обидов
## Зиндагинома
Солҳои 1981–1985 дар шуъбаи педагогика ва психологияи томактабии факултети педагогикаи Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Т.Г. Шевченко таҳсил намудааст. Солҳои 1985–1988 ассистенти кафедраи педагогикаи умумии Донишкадаи омӯзгории забон ва адабиёти руси Тоҷикистон ба номи А.С. Пушкин, 1988–1991 аспиранти Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин буд. Аз соли 1992 ҳамчун ассистент, муаллими калон ва иҷрокунандаи вазифаи дотсенти кафедраи тарбияи томактабии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ кор мекунад. Инчунин аз соли 2007 вазифаи муовини декани факултети педагогикаи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ оид ба корҳои илмиро ба уҳда дошт. Солҳои 2011-2014 мудири кафедраи таҳсилоти томактабии факултети педагогика, 2016-2021 декани факултети психология ва таҳсилоти фарогири ДДОТ ба номи С. Айнӣ. Оид ба ташаккулёбӣ ва инкишофи маорифи халқ дар ноҳияҳои шимоли Тоҷикистон (1917–1941), маълумотгирии бонувони тоҷик ва дигар масъалаҳои муҳими соҳаи педагогика ва психология кори илмӣ мебарад. Муаллифи 2 монография, 4 китоби дарсӣ ва МТМ барои донишҷўён, зиёда аз 50 мақолаи илмию методӣ мебошад. Хизматҳояш бо ифтихорномаҳо ва нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2011) қадр карда шудааст.

## Фаъолияти илмӣ
Оид ба ташаккулёбӣ ва инкишофи маорифи халқ  дар ноҳияҳои шимоли Тоҷикистон (1917–1941) ва дигар масъалаҳои муҳими соҳаи педагогика кори илмӣ бурдааст. Муаллифи якчанд мақолаҳои илмию методӣ мебошад.
## Осор
* Становление и развитие народного образования в северных районах Таджикистана (1917–1929гг.). Д., 2004; 
* Барномаи лагери тобистонаи солимгардонӣ барои кӯдакони имконияташон маҳдуд (бо ҳаммуаллифӣ). Д., 2010.
* Асосҳои логопедия (бо ҳаммуалиф). Д., 2018; 
* Бесправие и решение проблеми образованности таджикских женщин. Д., 2019;
* Салоҳиятнокӣ ва таъмини муҳити солим дар таълим. Д., 2019; 
* Маълумотҳои таърихӣ оид ба таълим ва тарбияи духтарҳо. Д., 2019; 
* Зуҳуроти комплексҳои психологӣ дар давраҳои гуногуни синнусолӣ. Д., 2019; 
* Вазъи омода намудани психологони мактабӣ дар донишгоҳҳои педагогӣ. Д., 2020; 
* Социально-исторические аспекти воспитания и обучения таджикских девочек. Д., 2020.

## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Маорифшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Номзадҳои улуми педагогика
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Ёқуб Одинаев

**Ёқуб Қурбонович Одинаев** (зод. 1. августи 1939, Душанбе) — файласуфи тоҷик, номзади илмҳои фалсафа (1984), дотсент (1984), узви вобастаи Академияи байналмилалии илмҳои педагогӣ ва иҷтимоии шаҳри Москва (2004).

## Зиндагинома
Соли 1964 шуъбаи арабии факултети шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро хатм намудааст. Солҳои 1964—1965 дар сафҳои Артиши Шӯравӣ хидмат кардааст. Солҳои 1965—1967 ассистенти кафедраи фалсафаи Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко, 1967—1968 тарҷумон дар ҷумҳурии Миср, 1968—1970 ходими ҳизбии кумитаи ҳизбии ноҳияи Октябри шаҳри Душанбе, 1971 тарҷумони забони форсӣ дар Афғонистон, 1974—1977 аспиранти Шуъбаи фалсафаи АИ Тоҷикистон буд. Солҳои 1984—2002 ҳамчун дотсент, 2002—2008 мудири кафедраи фалсафаи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ кор кардааст. Аз соли 2008 то ба имрӯз дотсенти кафедраи номбурда дар Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ мебошад.

## Фаъолияти илмӣ
Муаллифи зиёда аз 28 асар ва 60 мақолаҳои илмӣ ва илмию оммавӣ аст. Таълифотҳояш ба масъалаҳои таърихи фалсафа, иҷтимоиёт, диншиносӣ ва этикаву эстетика бахшида шудаанд.

## Ҷоизаҳо
Барои хидматҳои шоистааш бо медали «Ба муносибати 100- солагии рӯзи таваллуди В. И. Ленин», медали «Муборизи сулҳ» ва нишони «Аълочии маорифи Тоҷикистон» ва унвони «Корманди шоистаи Тоҷикистон» (1999) сарфароз карда шудааст.

## Осор
* Бунёди маданияти шахс, Д., 1989;
* Ибн Араби, жизнь и учение, Д., 1989;
* Философия озарения, Д., 2004;
* Мактаби фалсафаи Элей. Афлотун «Парменид», Д., 2004;
* Олами асрору қудрати рӯҳии инсон, Д., 2003;
* Асосҳои маданияти шахс, Д., 2003;
* Муаммои қатли Суқрот, Д., 2006;
* Афлотун — ҳаёт, осор ва таълимот, Д., 2007;
* Афлотун — ақидаҳои иҷтимоӣ-сиёсӣ ва шоҳасари ӯ «Давлат», Д., 2007;
* Арасту — ақидаҳои иҷтимоӣ-сиёсӣ ва асари ӯ «Сиёсат», Д., 2008;
* Нур ва зулмот, Д., 1989;
* Чойнома, тӯйнома, Д., 1990;
* Влюбленный шейх, Д., 1990;
* Коран — философское, этическое и эстетическое учение, Д., 1989;
* Қуръон — ақидаҳои фалсафӣ, ахлоқӣ ва эстетикии он, Д., 1992;
* Бунёди оила, Д., 1992;
* Аз оини издивоҷ, Д., 1992;
* Бунёди саломатӣ, Д., 1992;
* Дастури саломатии Солернӣ, Д., 1992;
* Омар Хайям — ученый, философ, поэт, Д., 1998;
* Фахриддин Ираки: жизнь и учение, Д., 2008;
* Абдурахман Джами: мистико-философские воззрения, Д., 2009;
* Одоби муошират, Д., 2010.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Амонқара

**Амонқара** (), **зевак**, **ҷавак**, **ҷавзак** — гиёҳест бисёрсола.

## Тавсифоти гиёҳшиносӣ
Барги дарози тасмашакл, хӯшагули чатрнамо, гули зангӯла ё қифшакли зард, ғӯзаи сепарраи сертухм, тухми калони сиёҳтоб дорад. Авг. – сент. гул карда тухм мебандад. Амонқара дар нишебиҳои кӯҳу хоктеппаҳо (2000 – 3000 м аз с. б.) мерӯяд.

## Корбурд дар тиб
Дар тибби халқӣ пиёзаки дар хокистар пухтаи амонқараро ба ҳафтпӯст ва думбал мебанданд. Пиёзак, реша, барг ва меваи амонқара алкалоид (галантамин, гиппеастрин, ликорин, панкратин ва ғайра) дорад. Дар амалияи тибби муосир гибромиди галантамин воситаи хубест барои табобати ихтилоли тағзия (дистрофия), фалаҷ, сусткамарӣ, иллати системаи асаб ва радикулит (дарди қуян).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ходжиматов М., Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д., 1989.

## Сарчашма
*
BIM

**BIM** (*Building Information Modeling е Building Information Model*) — моделсозии иттилооти бино, ё модели иттилоотии биноҳо.

Имрӯза моделсозиии иттилооти сохтмон корбурди густурдае аз тарроҳию сохт то баҳрабардорӣ ва ҳатто марҳалаи тахриби сохтмонҳо пайдо кардааст. Ин фановарӣ бо намоиши рақамӣ хусусиёти сохтмони мудири лоиҳа ва ҳамкорони ӯро дар ҳар мараҳила барои тасмимгирии дуруст ёрӣ мерасонад.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* BIM технологии на опыте Китая  
* Состоялась панельная дискуссия «Дорожная карта BIM: ответы на вызовы времени»
* Власти приказали ввести BIM за три года
* Из практики информационного моделирования

Гурӯҳ:Технологияҳои иттилоотӣ
Гурӯҳ:Тарҳрезии меъморӣ
Гурӯҳ:Тарҳрезӣ
Рофеъ Амонов

**Рофеъ Амонов** (1903, Бухоро — 5 марти 1962, Душанбе) — аз муборизони фаъол барои барқарор намудани Ҳокимияти Советӣ дар Тоҷикистон.

## Зиндагинома
То соли 1920 ба косибӣ шуғл варзида, аз соли 1922 муқобили дастаҳои босмачиён дар Ӯзбекистон мубориза бурдааст. Соли 1924 ба Тоҷикистон омада, дар соҳаи маориф ва мақомоти комсомолию ҳизбӣ кор кард. Солҳои 1934—1938 дар сафи Армияи Сурх, 1938—1940 шунавандаи Академияи ҳарбию сиёсӣ, иштирокчии ҶБВ (1941—1945), комиссари ҳарбии вилоятҳои Ғарму Сталинобод (1945—1950), мудири кафедраи ҳарбии УДТ (1950—1956).

## Ҷоизаву орденҳо
Бо ордени Байрақи Сурхи Ҷангӣ, 2 ордени Ситораи Сурх, медалҳо ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Фирӯза Амонова

**Фирӯза Амонова** (30 июли 1951, Душанбе — 18 июли 2001, ҳамон ҷо) — шарқшиноси тоҷик, доктори илмҳои филология (1991), профессор (1998).

## Зиндагинома
Профессор Фирӯза Амонова 30 июли соли 1951 дар хонадони фолклоршинос Раҷаб Амонов дар шаҳри Душанбе таваллуд шудааст. Бобои модариаш академик Абдулғанӣ Мирзоев мебошад. Дар соли 1974 Университети Давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро хатм кардааст.

## Корнома
Дар Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон то охири умр дар вазифаҳои лаборант (1974—1976), ассистент (1977—1978), муаллими калон (1978 −1979), дотсент (1979—1997), муовини проректор оид ба корҳои илмӣ (1991—1993), мудири кафедраи филологияи Эрон (1994 −1997), профессор (1998) ба кори педагогӣ ва илмӣ машғул шудааст.

Cаҳми Фирӯза Амонова дар таҳлили равобити кафедраи филологияи форсии ДМТ бо марказҳои ховаршиносиву эроншиносии хориҷӣ, аз ҷумла, маркази шарқшиносии шаҳри Ню-Йорки ИМА, бузург арзёбӣ мешавад.

## Фаъолияти илмӣ
Дар масъалаҳои калимасозӣ, ономасиология дар забони форсӣ ва ғайра зиёда аз 100 асар навиштааст.

## Даргузашт
Фирӯза Амонова 18 июли соли 2001 дар шаҳри Душанбе аз даргузашт.

## Осор
; тоҷикӣ
* Мадхали забоншиносӣ, Хулосаи дарсҳо / Воситаи таълим барои донишҷӯёни соли аввали факултаи ховаршиносӣ. — Душанбе, 1992 http://kmt.tj/firuza-amonovaro-bishnosem 
* Муқаддимаи забоншиносӣ. — Душанбе, 1993 http://kmt.tj/firuza-amonovaro-bishnosem 
* Забони форсӣ: Дастур ва матн соли дувуми омӯзиши олӣ. — Душанбе, 1993 http://kmt.tj/firuza-amonovaro-bishnosem 
* Худомӯзи забони форсӣ. — Душанбе, 1994
* Забони форсӣ. Дастур ва мутун соли севвуми омӯзиши олӣ. — Душанбе, 1996 http://kmt.tj/firuza-amonovaro-bishnosem ор
; русӣ
* Именное аффиксальное словообразование в современном персидском и таджикском языках. Д., 1982 http://catalog.bnrm.md/opac/bibliographic_view/378340;jsessionid=C6D4C846AD4E4B4197056783E9C83B00
* Проблемы деривационной ономасиологии современного персидского языка. Д., 1990 http://kmt.tj/firuza-amonovaro-bishnosem 
* Опыт ономасиологического исследования деривационной системы современного персидского языка. Д., 1996 http://kmt.tj/firuza-amonovaro-bishnosem 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гладиатор

**Гладиа́тор** ( — «шамшерзан», аз *gladius* — «шамшер», «гладиус») — ҷан­го­ва­ро­ни мусаллаҳе, ки дар амфитеатрҳои Руми Қадим байни ҳамдигар қувваозмоӣ мекарданд.

## Таърих
Аксари гладиаторҳоро ғуломону аси­рон ва баъзан ҷинояткорон, зархаридон ё шахсони озо­ди ниёз­манд ташкил медоданд. Набарди гладиаторҳоҳо аз анъанаи этруск­ҳо (бошандагони шимоли Итолиё), ки дар маросими дафни ашроф одам қурбонӣ мекарданд, ибтидо мегирад. Мин­баъд румиён мувофиқи ин анъана шахсони ба марг маҳ­кум­шударо мусаллаҳ карда, онҳоро дар сари қабр ба ҷанги бай­ни ҳамдигар водор мекарданд.

Тибқи маъ­лумоти Тит Ливий, қувваозмоии гладиаторҳо дар Рум аз соли 264 то м. баъди маросими дафни Десим Юний Брут ба ҳукми анъана даромад. Дертар набарди гладиаторҳо моҳияти маросимиашро аз даст дода, ба намоиши шавқоваре табдил ёфт, ки онро магистратҳо (эдилҳо ва преторҳо) — намояндагони ҳукумати Рум барои сокинони шаҳр баргузор мекарданд. Ҷангҳои гладиаторҳо сараввал дар саҳнаи сирк ва аз садаи I то м. дар амфитеатрҳои махсус (Колизей ва Помпей дар Рум) мегузаштанд. Ҳамчунин набарди гладиаторҳо ҳангоми тантанаҳои сиё­сӣ, пирӯзиҳо дар забткориҳо, ба тахт нишастани императо­рон ва дигар ҷашнҳои давлатӣ доир мегашт (Юлий Сезар ҳангоми расидан ба маснади эдилӣ соли 65 то м. набарди беш аз 320 ҷуфт гладиаторҳоро ба мардуми Рум намоиш дод). Гладиаторҳо ба таври ҷуфт, дастаҳои ҷудогона, ҷанговарони савора ва ё гардунадорон набард ороста, аз силоҳҳои гуногун (шамшер, найза, шашпар, гурз, табарзин ва хан­ҷар) истифода мекар­данд. Барои шавқовар гаштани тамошо гладиаторҳоро бо даранда­ҳо (шер, паланг, хирс) ҳам ҷанг меандохтанд.

Гладиаторҳоро дар мактаб­ҳои махсуси хусусӣ, шаҳрӣ ва давлатӣ тарбия мекарданд (аввалин мактаб барои тарбияи гладиаторҳо дар асри 1 м дар шаҳри Кам­пания таъсис ёфта буд). Гладиаторҳоҳои ғолиб агар шахси озод мебуданд, мукофоти зиёд ва агар ғулом мебуданд, озодӣ ба даст меоварданд. Ба қатл маҳкум шудан ва нашудани гла­диатори мағлуб ба тамошобинон ва ё император вобас­та буд, ки онро тавассути нарангушт (ба боло ё поин) ишора мекарданд. Гладиаторҳо вобаста ба навъи силоҳ ва либосашон ба зиё­да аз 20 гурӯҳ ҷудо мешуданд (бестиарий, галл, фракӣ, гопломах, самнит ва ғайра). Дар ибтидои садаи III қувваозмоии гладиаторҳо ба му­қовимати шадиди дини насронӣ дучор шуда, соли 326 бо қарори император Константин (306—337) ва дертар соли 404 бо фармони император Гонорий (395—418) расман манъ кар­да шуд, вале дар шаклҳои дигари варзишу қув­ваозмоӣ дар кишварҳои Аврупо ва Осиё боқӣ монд.

Набард­ҳои паҳла­во­нони ниёгони тоҷикон дар тимсоли Рустам, Суҳроб, Сиё­вуш, Исфандиёр, Зарасп, Гев, Гударз ва дигарон ба муҳо­ри­баҳои гладиаторҳо шабоҳат дошта бошад ҳам, ниёгони мо оини ҷа­вон­мардии размоварию паҳла­во­ни­ро риоя кар­даанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Хёфлинг гладиаторҳо Римляне, рабы, гладиаторы. М., 1992;
* Носов К. С. Гладиаторы: история, типы вооружения, организация зрелищ. СПб., 2005;
* Забеҳулло Сафо, Гударзиён. Андеша. Фаслномаи илми фар­ҳан­гӣ. Шумораи 1. Д., 2012.

## Пайвандҳо

* 
* 

## Сарчашма
*
Зиёдулло Нуриддинов

**Зиёдулло Нуриддинов** (тав. 02.07.1940, деҳаи Косатароши болои ноҳияи Варзоб) олим, физикдон, номзади илмҳои техникӣ (1989), дотсент (2005). 
## Зиндагинома
Солҳои 1960–1965 дар факултети физикаи Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи  Т. Г. Шевченко  таҳсил кардааст. Соли 1965 муаллими мактаби миёнаи № 14 ноҳияи Ваҳдат, 1965–1966 афсари Артиши Шӯравӣ, 1966–1969 ассистенти кафедраи физикаи умумии донишкадаи омӯзгории пойтахт, 1969–1970 коромӯзи кафедраи физикаи умумӣ ва астрономияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Озарбойҷон, 1970–1974 аспирант, 1974–1976 ассистент, 1976–1998 муаллими калони кафедраи физикаи умумии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраев, 1998–2005 директори литсейи ноҳияи Ҳисор буд. Солҳои 2005–2009 ҳамчун дотсенти кафедраи физикаи назариявӣ ва эксперименталии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ  кор кардааст. Аз соли 2009 мудир ва дотсенти кафедраи номбурда мебошад. Муаллифи якчанд корҳои илмӣ ва илмию методӣ аст. Бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон» (1990) сарфароз шудааст.

 
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Техникашиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Амориҳо

**Амориҳо**, **аморийҳо**, **амурруҳо** — қабилаҳои қадими сомиҳои Арабистон; дар ҳудуди биёбони васеи Сурия (аз Фаластин то халиҷи Форс) бодиянишин буданд.

## Таърих
Дар охири ҳазорсолаи 3 то м. бо оламиҳо (дар ҳамон замон сокинони Хузистон, дар ҷанубу ғарби Эрон) давлати Урро (сулолаи III) аз байн бурда, тақрибан соли 1894 то м. салтанати Бобулистони қадимро барпо намуданд. Дар Байнаннаҳрайн сокин шуда, асрҳои 18–17 то м. бо аҳолии маҳаллӣ омезиш ёфтанд. Аммо аморищо дар Сурия дар асрҳои 15–14 то м. (дар Фаластин – то садаҳои 12–10, то омезиш бо яҳудиён) ҳам зиндагӣ мекарданд. Дар ҳазорсолаи 1 то м. Сурияро Амурру меномиданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Амориҳо
Гурӯҳ:Таърихи Ироқ
Андозаи коғаз

**Андозаи коғаз**, ё **формати коғаз** — андозаи стандарти варақи коғазӣ. Дар кишварҳои мухталиф дар ҳар замоне ба сифати стандарт форматҳои гунонун пазируфта шудааст. Дар ҳоли ҳозир ду низом бартарӣ дорад: стандарти байналмилалӣ (A4 ва вобастабудаҳояш) ва шимоламрикоӣ.

## Стандарти байналмилалии ISO 216

Стандарти байналмилалӣ дар форматҳои коғаз, ISO 216, бар асоси низоми андозагирии метрӣ мебошад, ки аз формати варақи коғазии дорои масоҳати 1 м² (андозаи А0) баромадааст.

## Ҳамчунин нигаред
* Андозаи конверт
* Андозаҳои коғази газета
* ISO 217

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Навиштафзор
Амортизатор

**Амортиза́тор** (аз  — *суст кардан, нарм кардан*) — асбоб барои суст ва сабук кардани таъсири зарба дар мошину иншоот, ки бо мақсади аз ларза ва гаронборӣ ҳифз намудан истифода мешавад.

Амортизатор энергияи механикиро ба энергияи гармӣ табдил медиҳад. Амортизаторҳо механикӣ (рессораҳо, торисонҳо, буферҳо, қисмҳои резинӣ), гидравликӣ (пуржинаҳои гидравликӣ) ва пневматикӣ (пружинаҳои пневматикӣ) мешаванд, ки сохти онҳо мувофиқан ба хосияти чандирии ҷисмҳои сахт, моеъ ва газҳо асос ёфтааст. Амортизатор нишасти нарми аппаратҳои париш, ҳаракати кори автомобил, локомотив ва ғайраро таъмин мекунад. Дар техникаи ҳозиразамон амортизаторҳо ҳар ҷо дар ин ё он намуд: дар пояҳои капот, сарпӯши бағоҷдон, қисмҳои идора (ҳатто дар мототсиклҳо), муҳаррик ва овезаҳои шассӣ истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таҷҳизот
Иморати Қуртуба

**Иморати Қуртуба** — давлати феодалӣ дар нимҷазираи Пиреней (756 – 929), ки дар натиҷаи қисми калони нимҷазираро забт кардани арабҳо ва барбариҳо ташкил гардид. Аз соли 929 ба Хилофати Қуртуба табдил ёфт.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Иморатҳои таърихӣ
Ампелотерапия

**Ампелотерапия**, **ангуршифоӣ** — бо мақсади табобати бемориҳои гуногун истифода бурдани ангури тару тоза ва афшураи он.

Ампелотерапия яке аз усулҳои парҳезшифоӣ буда, бо маслиҳату таъйиноти духтур ва якҷоя бо дорушифоӣ ба ҷо оварда мешавад. Хосиятҳои шифобахшӣ ва парҳезии ангур аз замонҳои қадим маълум аст. Дар ин бора Буқрот, Плиний, Абубакри Розӣ, Абуалии Сино ва дигар олимону донишмандон ақидаҳои ҷолиб баён кардаанд. Дар «Махзану-л-адвия» ном асари Муҳаммад Ҳусейни Оқилӣ омадааст, ки 
«Беҳтарин навъи ангур сафеди расидаи ширини шодоби бузургдона аст, ки пӯсташ нозук, тухмаш хурд ва донаҳояш дар миқдор баробар бошанд… Ангур беҳтарин меваҳост дар ғизоият ва тавлиди хуни солеҳ ва баэътидоловарандаи мизоҷҳои ғализ ва софкунандаи хун ва дафъкунандаи моддаҳои савдоӣ ва эҳтироқия (сӯхташуда) аст. Ҳоли сина ва шушро беҳтар ва баданро фарбеҳ мекунад ва пиҳи (чарбу) гурдаро зиёд мегардонад. Оби онро хӯрда, пӯсти онро андохтан лозим аст… Ангури норас ва ғӯра афиси (тақир) сард буда, қувваи қобиза дорад…»

Дар таркиби ангур глюкоза, фруктоза, кислотаҳои себ, силикат, оксалат, салитсилат, ҷавҳари лиму, моддаҳои минералӣ, микроэлементҳо, витаминҳои С, В, провитамини А (каротин), биофлавоноидҳо, ферментҳои гуногун ва ғ. мавҷуданд. Самараи табобатии ампелотерапия бештар ба глюкоза, намакҳои калий (тақр. 250 мг%) ва об (тақр. 70 – 80%) вобастагӣ дорад. Дар мавриди ампелотерапия раванди мубодилаи моддаҳо (хусусан обу намак) меафзояд, фаъолияти гурдаҳо беҳтар шуда, моддаҳои заҳрнок аз организм ихроҷ мегарданд, кори меъда ба сомон меояд, иштиҳо кушода мешавад. Ба сифати парҳезона метавон тамоми анвои ангурро кор фармуд. Ангур барои муолиҷаи бемориҳои дил, бронхҳо, гурда, ҷигар, амрози меъдаю рӯдаҳо, камхунӣ, ниқрис (подагра), сили музмини шуш, харобии силсилаи асабҳо, инчунин ба сифати давои муқаввӣ (ҳангоми маризии бардавом) таъйин карда мешавад. Дар мавриди ампелотерапия аз истеъмоли меваҳои дигар ҳатталимкон худдорӣ кардан лозим; истеъмоли сабзавот, шир, ғизоҳои серравған ва шӯр, квас, оби минералӣ, шароб низ ҷоиз нест. Миқдори ангур ва афшураи он, инчунин давомоти табобат ба таври фардӣ таъйин карда мешавад. Ампелотерапия дар мавриди бемориҳои диабети қанд, фарбеҳӣ, захми меъда, энтерит ва энтероколит, плеврити шадид, стоматит, гингивит, глоссит, сили шадид ва ғ. зарар дорад.

Хосияти шифобахшии мавизи ангур низ аз қадимулайём маълум мебошад. Дар таркиби мавиз то 73% қанд ва ба миқдори зиёд намакҳои калий мавҷуданд. Барг ва навдаҳои тарраки ток низ хосияти табобатӣ доранд. Доруи натуроза, ки аз ангур истеҳсол карда мешавад, барои муолиҷаи хунравии шадид, коллапс, садма (шок) истифода мегардад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ҳикмати асрҳо (мураттибон В. А. Капранов, Р. Ҳошим), Д., 1974;
* Шварц А. Б., Виноградолечение, Ялта, 1947;
* Караджи Г. М., Германов П. Н., Питательная ценность и оздоровляющее значение винограда, Кишинев, 1968;
* Энциклопедия виноградарства, т. 1, Кишинев, 1986.
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Токпарварӣ
Жан-Жак Ампер

**Жан-Жак Ампер** (; , Лион — , По) — филолог, адабиётшиноси франсавӣ, узви Академияи Фаронса (1846).

## Зиндагинома
Писари физик ва математики маъруф Андре-Мари Ампер. Донандаи якчанд забони дунё.

Асарҳои ӯ «Таърихи адабиёти Франсия то қарни XII» (1839), «Мадхали таърихи адабиёти франсавии асрҳои миёна» (1840), «Юнон, Рум ва Данте» (1848) ва ғ. байни мутахассисони адабиёти асрҳои миёнаи Аврупо маъруфанд.

Жан-Жак Ампер донандаи хуби ҳамосаҳои қаҳрамонии адабиёти Шарқу Ғарб буд. Оид ба тамаддуни халқҳои Машриқзамин рисолаҳо дорад, ки дар китоби «Илм ва адабиёт дар Шарқ» (1865) фароҳам омадаанд.

## Тарҷумаи «Шоҳнома»
Дар рисолае оид ба нашри ҷилдҳои аввали тарҷумаи франсавии «Шоҳнома», ки шарқшиноси франсавӣ Жул Мол анҷом дода буд, баҳс оростааст. Жан-Жак Ампер ба «Шоҳнома» аз дидгоҳи эстетикаи романтизм баҳо додааст. Дар адабиётшиносии франсавӣ Жан-Жак Ампер нахустин касест, ки ғояи муборизаи некӣ ва бадиро дар «Шоҳнома» пай бурда, гуфтааст, ки «муборизаи байни некию бадӣ, ки асоси теологияи Зардушт аст, асоси достони Фирдавсиро ташкил медиҳад». Дар адабиёти ҷаҳон достонҳои ҳамосӣ бисёранд, вале ба гуфтаи Жан-Жак Ампер «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ «беҳтарин достони миллист». Дар бобҳои дигари рисолааш Жан-Жак Ампер «Шоҳнома»-ро бо ҳамосаҳои дигари адабиёти ҷаҳон муқоиса кардааст. Асари Жан-Жак Ампер оид ба «Шоҳнома» ба забонҳои кишварҳои Аврупо, аз ҷумла русӣ тарҷума шудааст.

Дар рисолае оид ба нашри ҷилдҳои аввали тарҷумаи франсавии «Шоҳнома», ки шарқшиноси франсавӣ Жул Мол анҷом дода буд, баҳс оростааст. Жан-Жак Ампер ба «Шоҳнома» аз дидгоҳи эстетикаи романтизм баҳо додааст. Дар адабиётшиносии франсавӣ Жан-Жак Ампер нахустин касест, ки ғояи муборизаи некӣ ва бадиро дар «Шоҳнома» пай бурда, гуфтааст, ки «муборизаи байни некию бадӣ, ки асоси теологияи Зардушт аст, асоси достони Фирдавсиро ташкил медиҳад». Дар адабиёти ҷаҳон достонҳои ҳамосӣ бисёранд, вале ба гуфтаи Жан-Жак Ампер «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ «беҳтарин достони миллист». Дар бобҳои дигари рисолааш Жан-Жак Ампер «Шоҳнома»-ро бо ҳамосаҳои дигари адабиёти ҷаҳон муқоиса кардааст. Асари Жан-Жак Ампер оид ба «Шоҳнома» ба забонҳои кишварҳои Аврупо, аз ҷумла русӣ тарҷума шудааст.

## Осор
* *De l’histoire de la poésie* (1830) ;
* *De la littérature française dans ses rapports avec les littératures étrangères au moyen âge* (1833) ;
* *Littérature et voyages : Allemagne et Scandinavie* (1833) ;
* *Histoire littéraire de la France avant le XIIe siècle* (3 volumes) (1839) ;
* *Histoire de la littérature au moyen âge. De la formation de la langue française* (3 volumes) (1841) ;
* *Ballanche* (1849) ;
* *La Grèce, Rome et Dante : études littéraires d’après nature* (1848) ;
* *Littérature, voyages et poésies* (2 volumes) (1848) ;
* *L’histoire romaine à Rome* (4 volumes) (1856) ;
* *César, scènes historiques* (1859) ;
* *Promenade en Amérique* (2 volumes) (1860) ;
* *La science et les lettres en Orient* (1865) ;
* *Mélanges d’histoire et de littérature* (2 volumes) (1867) ;
* *L’Empire romain à Rome* (2 volumes) (1867) ;
* *Voyage en Égypte et en Nubie* (1868) ;
* *Christian ou l’année romaine* (1887).

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Мулоқанд Олимов

**Мулоқанд Олимов** (тав. 7.07.1956, ноҳияи  Рӯдакӣ) — олим, риёзидон, номзади илмҳои физика-математика (1994), дотсент (2001). 
## Зиндагинома
Солҳои 1973–1977 донишҷӯи Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи  Т. Г. Шевченко, 1977–1980 муаллими математикаи мактаби миёнаи № 179 ноҳияи Ленин, 1980–1991 ассистент, 1991–1995 муаллими калон, 1995– 2001 иҷрокунандаи вазифаи дотсенти кафедраи алгебра в назарияи ададҳои Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраев буд. Аз соли 2001 дотсент ва аз соли 2004 мудири кафедраи алгебра ва назарияи ададҳои Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ мебошад. Муаллифи зиёда аз 90 корҳои илмӣ ва илмию методӣ аст.
## Осор
* Ҳалли мисолу машқҳо бо ёрии ҳисобкуниҳои матритсавӣ. Қ.1, Д., 2005; 
* Ҳалли мисолу машқҳо бо ёрии ҳисобкуниҳои матритсавӣ. Қ. 2, Д., 2010; 
* Алгебраи матритсаҳо ва векторҳо (бо ҳаммуаллифӣ), Д., 2010.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Техникашиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Ампер ба вебер

**[[Ампер]] ба [[вебер]]** — воҳиди пешинаи муқовимати магнитӣ дар Системаи байналхалқии воҳидҳо (СИ), ишораташ А/Вб, ҳоло Генри дар дараҷаи яки манфӣ (Гн–1). Ампер ба вебер ба муқовимати занҷири магнитие баробар аст, ки дар он сели магнитии 1Вб ҳангоми ба 1А баробар будани қувваи магнитҳаракатдиҳанда ба вуҷуд оварда мешавад. 1 А/Вб = 10–9 воҳиди СГСМ.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Воҳидҳои асосии СИ
Ампер ба метр

**[[Ампер]] ба [[метр]]** — воҳиди зичии хаттии ҷараёни электрикӣ ва шадидияти майдони магнитӣ дар Системаи байналхалқии воҳидҳо, ишораташ А/м. А. м. ба шадидияти майдони магнитии дар маркази соленоиди дарози n-печадор баамаломада ба ҳар як метри дарозӣ, ки аз он қувваи ҷараёни А/n мегузарад, баробар аст. 1 А/м=1,26•10–2 Э; 2) воҳиди магнитнокшавӣ дар системаи СИ. А. м. ба магнитнокшавии моддае, ки дар он моддаи ҳаҷмаш 1 м3 лаҳзаи магнитии 1 А• м2 -ро дорад, баробар мебошад. 1 А/м = 10–3 дин (см•Гс).

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Воҳидҳои асосии СИ
Амперволтомметр

**Амперволтомметр**, **авометр** ё **тестер** — асбоби электрченкунандаи муштараки дастӣ барои чен кардани қувваи ҷараён, шиддат ва муқовимат дар занҷирҳои ҷараёни доимӣ ва ҷараёни тағйирёбандаи баландбасомад.

Дараҷоти дақиқии амперволтомметрҳо гуногун мешавад. Амперволтомметр дар як вақт чун амперметр, волтметр ё омметр хидмат мекунад. Мувофиқи принсипи кор амперволтомметрҳои системаи магнитоэлектрикӣ ва системаи детектор (росткунанда) мавҷуданд. Бо амперволтомметрҳои системаҳои магнитоэлектрикӣ бузургиҳои электрикиро дар занҷирҳои ҷараёни доимӣ ва бо амперволтомметрҳои системаи детекторӣ ин бузургиҳоро ҳам дар занҷирҳои ҷараёни доимӣ ва ҳам дар занҷирҳои ҷараёни тағйирёбанда чен кардан мумкин аст. Амперволтомметр барои дар занҷирҳои электрикӣ ошкор кардани каниш ё иттисоли кӯтоҳ, муайян кардани кори таҷҳизоти электронӣ, радиотехника ва ғ. васеъ кор фармуда мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Абзорҳои санҷиш
Амперметр

**Амперметр** — асбобест барои чен кардани қувваи ҷараён дар занҷири электрикӣ.

Вобаста ба доираи қиматҳои қувваи ҷараён шкалаи амперметрро ба килоампер (kA), миллиампер (mA) ва микроампер (µA) тақсим мекунанд. Амперметрҳои худнавис низ мавҷуданд (ниг. Асбоби ченкунандаи худнавис). Амперметр дар занҷири электрикӣ пай дар пай пайваст карда мешавад; барои васеъ шудани ҳадди ченкунӣ амперметрро бо шунт ё ба воситаи трансформатор мепайванданд. Аз таъсири қувваи ҷараён ақрабаки асбоб ба ин ё он кунҷ майл мекунад. Мувофиқи принсипи кор амперметрҳои системаи магнитоэлектрикӣ, электромагнитӣ, электродинамикӣ, ферродинамикӣ, ҳароратӣ ва ғ. мавҷуданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Абзорҳои санҷиш
Ампер-соат

**Ампер-соат** — воҳиди ғайрисистемавии миқдори электрик; Ампер-соат ба миқдори электрике, ки аз буриши арзии ноқил дар 1 соат ҳангоми 1 А будани қувваи ҷараён мегузарад, баробар аст. Бо Ампер-соат ишорат мешавад. 1 Ампер-соат=3600 Кл. Одатан, барои ифода кардани заряди аккумуляторҳо истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Воҳидҳои ченаки заряди электрикӣ
Амплитудаи лаппиш

**Амплитудаи лаппиш** — қимати максималии кӯчиш ё тағйирёбии бузургӣ аз қимати мувозинат ҳангоми ҳаракати лаппанда ё мавҷӣ.

Ба ибораи дигар амплитудаи лаппиш модули тамоюли максималии ҷисм аз ҳолати мувозинатӣ мебошад. Мас., амплитудаи лаппиш дар лаппиши механикии ҷисм (вибратсия) барои мавҷҳои тор ё пружина масофаро ифода намуда, бо воҳиди дарозӣ чен карда мешавад; амплитудаи лаппиш барои мавҷҳои садо ба амплитудаи лаппиши фишори ҳаво дар мавҷ вобаста буда, логарифми он бо детсибел (дБ) чен карда мешавад. Амплитудаи лаппиш барои афканиши электромагнитӣ ба бузургии майдонҳои электрикӣ ва магнитӣ мутаносиб аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Назарияи лаппиш
Ампер

**Ампер** — воҳиди қувваи ҷараёни электрикӣ дар Системаи байналхалқии воҳидҳо (СИ). Бо **А** ишорат мешавад. Ба шарафи физики франсавӣ Андре Ампер гузошта шудааст (1881).

Ампер қувваи ҷараёни доимиест, ки аз ду ноқили рости мувозии буриши мудаввараш хурд, ки дар вакуум аз якдигар дар масофаи 1 м воқеъгардида, ҷорӣ мешавад ва дар байни онҳо ба ҳар 1 м дарозӣ қувваи 2•10–7Н ба вуҷуд меоварад. Қимати мутлақи ампер дар Системаи воҳидҳои электростатистикии мутлақ (СГСЭ) ба 3•109 ва дар Системаи воҳидҳои электромагнитии мутлақ (СГСМ) ба 0,1 воҳиди ҷараён баробар мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Воҳидҳои асосии СИ
Гурӯҳ:Андре-Мари Ампер
Амплуа

**Амплуа́** ( «рол; вазифа, ҷой; шуғл») — навъи ролҳои дорои хусусияти муайян, ки ба истеъдоду имкониятҳои ботинию зоҳирии актёр мувофиқат мекунад. Дар театрҳои драма амплуа аз персонажҳои типӣ (ниқоб, рамз, киноя, маҷоз) то образҳои фардӣ (алоқамандона бо вазъи драматургия ва санъати актёрӣ) вусъат ёфт.

## Таърих
Таърихи амплуа аз театри атиқа (актёрҳои мазҳака ва фоҷиа) ва асрҳои миёна оғоз меёбад. Дар мазҳакаи Италия актёрон ролҳои табиатан ба ҳам наздикро ҷустуҷӯ намуда, дар иҷрои онҳо маҳорат пайдо мекарданд ва минбаъд дар иҷрои чунин навъи ролҳо мутахассис мешуданд, ки он ба амплуа мусоидат мекард. То ибт. амплуа 20 дар Русия амплуаҳои мардона – маъшуқ, маҳбуб, қаҳрамон, масхарабоз, содалавҳ, пургӯй (лаққӣ), олуфта (бодӣ) ва занона – кампири масхарабоз, қуввода, даллола, зани бонуфуз маъмул буданд. Дар мамлакатҳои Шарқ мувофиқи расму оин ин ҳунар чун мерос аз насл ба насл мегузашт. Дар марҳалаҳои муайяни инкишофи санъати театрӣ тақсими ролҳо ба амплуа аҳамияти мусбат дошт, зеро он барои тахассусёбии актёр ва такмили ҳунари ӯ имконият фароҳам меовард. Актёри соҳибихтисос метавонад бе тайёрии махсус ба дигар гурӯҳҳо ё театрҳо қабул шаваду фавран он ролро иҷро намояд. Бо мурури замон барои актёрони машҳур чорчӯбаи амплуа тангӣ кард ва онҳо қонунҳои амплуаро сарфи назар намуданд. Пайдоиши асарҳои драматургияи реалистӣ ва татбиқи реалистӣ дар асарҳои саҳнавӣ амплуаро шикаст дод. Бинобар ин ох. амплуа 19 бузургтарин намояндагони санъати театрии немис Т. Лаубе, Э. Девриент, Ф. Дингелштедт ва дигарон, авв. амплуа 20 дар Русия К. С. Станиславский, В. И. Немирович – Данченко, И. М. Москвин, В. И. Качалов ба идомаю ривоҷи амплуа зид баромаданд. Оҳангсозон ҳанӯз аз амплуа 19 сар карда асарҳои мусиқиро мутобиқ ба хусусиятҳои овозхон эҷод мекарданд. Бо мурури замон амплуаи театрҳои мусиқӣ низ чун амплуаи драмавӣ моҳияти худро аз даст медиҳад. Ҳоло қонунҳои амплуа танҳо дар опереттаҳо амал доранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Истилоҳоти театрӣ
Ампутатсия

**Ампутатсия** ( - бурида дур кардан) — амали ҷарроҳист, ки қисми канории дасту пой ё аъзои иллатнок (мас., ғадуди шир, гарданаи бачадон ва ғайра)-ро мебуранд.

Қисман ампутатсия кардани дасту пойро экзартикулятсия ва пурра ампутатсия кардани аъзоро экстирпатсия меноманд. Фақат дар сурате ампутатсия мекунанд, ки ягон узви бадан аз кор монад ё ки хавфе ба ҳаёти бемор оварад. Ампутатсияи дасту пой яке аз қадимтарин усулҳои ҷарроҳӣ мебошад. Тамоми зинаҳои он ҳанӯз ба духтурони Юнони Қадим, мас., Буқрот (асри 4 то м.) маълум буд. Ба ампутатсия духтурони Руми Бостон (асри 2) Села ва Архиген асос гузоштанд. Минбаъд тӯли садсолаҳо нишондодҳои ин олимон роҷеъ ба пешгирии хунравӣ фаромӯш гаштанд. Ҳамин тавр, ампутатсия фақат садаи XVI, баъди аз ҷониби ҷарроҳи франсавӣ ампутатсия Паре дарёфтани усули бастани рагҳое, ки ҳангоми ампутатсия бурида мешаванд, имконпазир гашт. Тибби муосир барои роҳ надодан ба чирк гирифтани ҷароҳат чораҳои эътимоднок (тоза кардани ҷароҳат, истифодаи антибиотикҳо ва ғайра)-ро ба кор мебарад. Аз ин сабаб ҳатто дасту пой ё аъзои хеле сахт захмдоршударо низ бе ампутатсия сиҳат кардан мумкин аст. Ҳангоми ампутатсия ҳаминро ба назар мегиранд, ки қисми боқимондаи дасту пой барои протез кардан мувофиқ гардад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷарроҳӣ
Амрдод

**Амрдод** — номи фаришта ва номи моҳи панҷуми солшумории зардуштӣ, ки мувофиқи солшумории милодӣ аз 23 июл то 22 августро фаро мегирад. Фариштаи Амрдод сифати бемаргӣ, ҷовидонии Аҳура Маздо мебошад ва ба мардумон пиндору гуфтору кирдори нек меоварад. Он дар олами моддӣ нигаҳбони олами наботот ва ҳуми сафед мебошад. Ба бовари ориёиҳо касоне, ки дар моҳи Амрдод  таваллуд мешаванд, фариштаи Амрдод  сарпарасти онҳост. Ин афрод умри дароз дида хушбахтанд ва ба мурод мерасанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Зардуштия
Муродулло Амриллоев

**Муродулло Амриллоев** (*Амриллоев Муродулло Амониллоевич*; тав. 5 майи 1972, Душанбе, ҶШС Тоҷикистон) — шашкабоз, аввалин гроссмейстери байналмилалӣ (2007) аз байни тоҷикон, гроссмейстери Федератсияи Русия (1998).

## Зиндагинома
Хатмкардаи Академияи давлатии варзиши Урал (Федератсияи Русия; 2003). Чемпиони чандинкаратаи Тоҷикистон. Аз соли 1996 дар Ҷумҳурии мухтори Бошқирдистони Федератсияи Русия кору зиндагӣ мекунад. Чемпиони ҷаҳон оид ба шашкаи русӣ (1993), се карат чемпиони ҷаҳон оид ба бозии тези (блитс) шашкаи русӣ (1995, 2005, 2006), ду карат дорандаи Ҷоми чемпионҳои Европа (2000, 2001), ду карат ғолиби чемпионати клубии Европа оид ба шашкаи русӣ (2005, 2006), дорандаи чандин Ҷоми конфедератсияи Европа (2000 — 09), медалҳои биринҷии чемпионатҳои ҷаҳон (2007, 2008) ва чемпионатҳои Европа (2009 — 10) оид ба шашкаи байналмилалӣ.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Профиль  в базе данных Федерации шашек Нидерландов
* Профиль на сайте ФМЖД
* Муродулло Амриллаев на сайте клуба «Башнефть»
* http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=171 в энциклопедии Челябинск

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шашкабозони Тоҷикистон
Амр (барномасозӣ)

**Амр** —  дар барномасозӣ, фармоиш ба барномаи комютерӣ, ки дар шакли ду рамз (бо ёрии 0 ва 1) навишта мешавад. Ҳар як амр ду ташкилкунанда дорад: рамзи амалиёт ва нишондиҳандамр Рамзи амалиёт ба тавассути протсессор иҷро кардани кадом амрро муайян мекунад. Нишондиҳанда дар кадом қисми хотира маҳфуз доштани маълумоти амалиётӣ ва дар куҷо ҷойгир кардани натиҷаи амалиётро нишон медиҳад. Ҳоло барномасозҳо ҳангоми тарҳрезии барнома бевосита аз рамзҳои мошинӣ истифода намебаранд, зеро барномаҳои тафсирӣ сарфи назар аз забони барномасозӣ онро ба таври автоматӣ ба забони мошинӣ мегардонанд.

## Дар компютер
Дар компютер, фармоиши рамзии махсус ба протсессор барои иҷро кардани ягон амал. Мураккабии амри компютерӣ аз сохтори протсессори он вобаста аст. Системаи амрҳои ҳисобмошинҳои мушаххас рамзи мошиниро ташкил медиҳад. Ҳар як намуди протсессор маҷмӯи амрҳои худро дорад, ҳарчанд дар аксар протсессорҳо ин маҷмӯи амрҳо ба ҳам мутобиқанд. Агар протсессори А пурра рамзи протсессори В-ро «фаҳмад» (хонда тавонад), пас ин протсессорҳо ба ҳам мутобиқ мебошанд. Агар протсессори А якчанд амрҳои В-ро нафаҳмад, пас онҳо ба ҳам мутобиқ нестанд. Барои осон кардани кори истифодабаранда як қатор амрҳои муайянро тугмадон (клавиатура) ва мушак иҷро мекунанд. Тугмадон ва истифодаи муштараки чанд тугмача садҳо амрро, ки вазифаи муайян доранд (мас., ҳар як тугмачаи қатори боло – аз F1 то F12), ба ҷо меоварад. Бо мушак (бо тугмачаҳои тарафи рост ва чап) низ чандин амрро иҷро кардан мумкин аст. Мас., ду маротиба пахш кардани тугмаи тарафи чапи мушак файл ё ғилофаро мекушояд. амрҳои идоракунии MS-DOS умумӣ буда, бо протсессори амрии command. com. иҷро карда мешаванд. амрҳо ба тавассути тугмадон бо пахш кардани тугмачаи  () дохил карда мешаванд. амрҳои умумии DOS аз якчанд гурӯҳ: амри кор бо файлҳо, амри кор бо системаҳо, амри шаклдиҳии дискҳо ва ғ. иборатанд. Ҳоло амр бо ҷойстик (афзори дастакдор) дар масофаи муайян иҷро мешавад, яъне он вазифаи тугмадонро иҷро мекунад;

## Ҳамчунин нигаред
* Барномасозӣ

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Амрҳо (барномасозӣ
Гурӯҳ:Истилоҳоти компютерӣ
Амударё (маҷалла)

**«Амударё»** () — маҷаллаи эронӣ оид ба омӯзиши Осиёи Марказӣ ва Кавказ.

Аз тобистони соли 1992 дар Теҳрон дар се моҳ як маротиба ба забони форсӣ нашр мегардад. Аз баҳори соли 1999 ба забонҳои русӣ ва англисӣ низ чоп мешавад. Дар маҷалла нуқтаи назари дониИМАндон, дипломатҳо ва муфассирони сиёсии эронӣ ва дигар кишварҳои хориҷӣ оид ба масоили сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ, таърихӣ ва иҷтимоии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ва Кавказ пешкаши хонандагон мегардад. Матолибро барои «А.» Маркази омӯзиши Осиёи Марказӣ ва Кавкази Вазорати корҳои хориҷии ҶИЭ омода менамоянд. Таърих, фарҳанг, санъат, адабиёт, дину анъанаҳои мардуми ин минтақаҳо ҳазорсолаҳо муштаракан ташаккул ёфта, таҳқиқи онҳо барои муайян кардани мавқеи ин кишварҳо ва мардумашон дар пешбурди ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат менамояд. Дар «Амударё» ба таъриху тамаддуни мардуми тоҷик таваҷҷуҳи махсус зоҳир мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Маҷаллаҳо
Амур (худои муҳаббат)

**Э́рос** (**Э́рот**, **Эро́т**) (), **Аму́р** ( — *муҳаббат*), **Купидо́н** () — худои муҳаббат. Дар асотири Руми Бостон низ маънояш ҳамчунин аст. Бо қаҳрамони асотири Юнони Қадим Эрот айният дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Худоҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Худоёни Юнони Қадим
Амфиболит

**Амфиболит** — ҷинси кӯҳии метаморфии тираранг, ки асосан аз амфибол ва плагиоклаз иборат буда, баъзан беҷода ҳам дорад. Навъҳои сиёҳранги амфиболит барои кошинкорӣ ва резакорӣ истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Амфиболит в каталоге минералов
* Амфиболит на сайте «Всё о геологии» 

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷинсҳои кӯҳии метаморфӣ
Амуд

**Амуд** ()
* **Амуд** — перпендикуляр, хате, ки бо хати дигар кунҷи навад дараҷа месозад
* **Амуд** — хате, ки бо тамоми хатҳои як саҳифа кунҷи навад дараҷа месозад
* **Амуд** — хати мустақим, хати рост
* **Амуд** — сутуни хайма, хона ва биноҳои дигар
* **Амуд** — гурз, кӯпол, навъи олоти ҷангии қадима
Амфиболҳо

**Амфиболҳо** (аз  — гурӯҳи минералҳои ҷинсофарин — пайвастҳои силикатии магний, оҳан, калсий, гоҳо алюминий ва ишқорҳо, ки об, фтор ва хлор доранд. Aормулаи умумии амфиболҳо  —  **AB<sub>2</sub>C<sub>5</sub>T<sub>8</sub>[[Кислород|O]]<sub>22</sub>W<sub>2</sub>** **,**  дар инҷо

Дар системаҳои моноклинӣ ва ромбӣ кристалл мебанданд. Бештар дар шакли кристаллҳои призмавӣ, сӯзаншакл ва нахмонанд вомехӯранд. Амфиболҳо сиёҳ, сабз, кабуд, сиёҳтоб ва беранг шуда метавонанд. Сахтиашон 5,0 — 6,0; зичиашон 2800 — 3600 кг/м3. Аксар ба таркиби ҷинсҳои метаморфӣ (амфиболит) ва фишонда (габрро, диорит) дохил мешаванд. Ба амфиболҳо минералҳои тремолит, актинолит, глаукофан, арфведсонит, антофиллит ва ғ. мансубанд. Хелҳои маҳиннахи амфиболҳо — амфибол-асбестро (ниг. Асбест) ҳамчун масолеҳи гармию кислотатобовар ба кор мебаранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Илмҳо дар бораи Замин
Гурӯҳ:Заминшиносӣ
Гурӯҳ:Минералогия
Амфитеатр

**Амфитеа́тр** (аз  — «атроф», «театр», вомвожа ба олмонӣ ё ) — дар Юнон ва Руми Қадим иншооти азим барои тамошои умумӣ: ҷанги гладиаторҳо ва ҳайвоноти ваҳшӣ, намоиши театрӣ. Амфитеатр сохтмони бузурги эллипсмонандест, ки дар мобайн саҳна дорад, дар атрофи он ҷойҳои тамошобинон зина-зина баланд шуда мераванд. Амфитеатр қисман дар Рум (Колизей), дар Верона ва дигар шаҳрҳои Империяи Рум боқӣ мондааст.

## Дар замони кунунӣ
Дар театрҳои ҳозира амфитеатр ҷоест, ки пас аз партер зина-зина баланд шуда меравад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 2004 бахшида ба 80-солагии пойтахти тоҷикон — шаҳри Душанбе ва соли 2006 дар шаҳри Кӯлоб амфитеатри замонавӣ сохта ба истифода дода шуд.

## Нигаред низ
* Амфитеатр дар Душанбе

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Сайт о Колизее (англ., ит.)

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Биноҳо ва иншоот аз рӯи намуд
Гурӯҳ:Амфитеатр
Гурӯҳ:Антиқашиносӣ
*
Амфиума

**Амфиума**, **самандармори дуангушта** () — ҷонварест обхокии думдор. Тани дарози (то 1 м) сиёҳаш ба мормоҳӣ монанд аст. Пойҳояш майда, 2-3 ангушти хурду беқувват дорад. Дар ботлоқзорҳои қисми ҷанубу шарқии Америка дучор меояд. Дар хушкӣ низ метавонад зиндагӣ кунад. Асосан шабона фаъол мешавад. Ғизои амфиума харчангшаклҳо, нармбаданҳо ва моҳиҳост. Аввали баҳор ҷуфт шуда, охири тобистон то 150 дона тухм мегузорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*