Тафаккури интиқодӣ

**Тафаккури интиқодӣ** () — низоми довариҳое мебошад, ки барои таҳлили ашё ва рӯйдодҳо аз нигоҳи интиқодӣ бо баён кардани хулосаҳои асоснок истифода мешавад ва имкон медиҳад арзёбиҳо, тафсирҳо анҷом дода шуда, инчунин натиҷаҳои бадастомада ба вазъиятҳо ва масъалаҳо ба таври дуруст татбиқ гарданд.

Ба маънои умумӣ, зери тафаккури интиқодӣ тафаккури сатҳи баландтар нисбат ба тафаккури тоинтиқодӣ дар назар дошта мешавад.

Андешае вуҷуд дорад, ки гузариш ба сатҳи интиқодии тафаккур дар ин ё он ҷомеа — шарти зарурӣ барои оғози Рушди тамаддунии он ҷомеа мебошад.
## Таъриф
Дар маънои маҳдуд, тафаккури интиқодӣ маънои «арзёбии дурусти иддаоҳо»-ро дорад. Он ҳамчунин ҳамчун «тафаккур дар бораи тафаккур» тавсиф мешавад. Яке аз таърифҳои маъмул — «тафаккури оқилона ва Рефлексивӣ, ки ба қабули қарор равона шудааст: ба чӣ бовар кардан ва чӣ кор кардан» мебошад.  

Таърифи муфассалтар чунин аст: «раванди аз лиҳози зеҳнӣ муназзами таҳлили фаъол ва моҳирона, консептуализатсия, татбиқ, синтез ва/ё арзёбии иттилооте, ки тавассути мушоҳида, таҷриба, андеша ё муошират ба даст омада ё тавлид шудааст, ҳамчун роҳнамо барои эътиқод ва амал».

Худи истилоҳи «тафаккури интиқодӣ» сарчашмаи худро аз файласуф Ҷ. Дюи мегирад, ки бештар аз истилоҳи «тафаккури рефлексивӣ» истифода мекард: «баррасии фаъол, пайдарпай ва эҳтиёткоронаи ҳар гуна эътиқод ё шакли эҳтимолии дониш дар партави асосҳое, ки онро дастгирӣ мекунанд, ва паёмадҳое, ки ба онҳо меорад».

Барои равшантар фаҳмидани моҳияти тафаккури интиқодӣ, Ричард Пол (1995) пешниҳод намуд, ки онро ба заиф ва қавӣ ҷудо кунанд. Ӯ тафаккури интиқодиро дар маънои заиф ҳамчун тафаккури шахси дорои маҳорати баланди зеҳнӣ, аммо бо ангезаи худхоҳона муайян мекунад — псевдоинтеллектуале, ки бештар ба манфиати шахсии худ меандешад ва паёмадҳои ахлоқии амалҳои худро ҷиддан ба назар намегирад. Ин гуна шахс одатан маълумоти баланд дорад, вале донишашро барои расидан ба ҳадафҳои ноодилона ва худхоҳона истифода мебарад.  

Аз тарафи дигар, тафаккури интиқодӣ дар маънои қавӣ — тафаккури шахсест, ки бо мақсади омӯзиши объективии масъалаҳо ба мантиқи онҳо роҳ меёбад, бидуни ғаразҳои эгоцентрӣ ё сотсиоцентрӣ. Дар ин маъно, тафаккури интиқодӣ ба бартарафсозии софдилонаи монеаҳо дар роҳи ҳақиқат равона шудааст.

Психолог Дайана Ҳалперн () тафаккури интиқодиро ҳамчун истифодаи усулҳои шинохт тавсиф мекунад, ки бо идорашавандагӣ, асоснокӣ ва ҳадафмандӣ фарқ мекунанд ва эҳтимоли ба даст овардани натиҷаи дилхоҳи ниҳоиро зиёд менамоянд. Ин усулҳо ҳангоми ҳалли масъалаҳо, шакл додани хулосаҳо, арзёбии эҳтимолият ва қабули қарорҳо истифода мешаванд ва малакаҳоеро талаб мекунанд, ки барои вазъият ва навъи масъалаи ҳалшаванда асоснок ва самараноканд. Ӯ ҳамчунин таъкид мекунад, ки барои тафаккури интиқодӣ сохтани хулосаҳои мантиқӣ, эҷоди моделҳои ҳамоҳанги мантиқӣ ва қабули қарорҳои асоснок — рад кардан, пазируфтан ё муваққатан ба таъхир гузоштани баррасии як иддао — хос аст. Ҳамаи ин таърифҳо фаъолияти равониро дар назар доранд, ки бояд ба ҳалли як вазифаи когнитивӣ равона карда шавад.

## Таркиб
Маҷмӯи калидии маҳоратҳо барои тафаккури интиқодӣ мушоҳидакорӣ, қобилияти тафсир (методология), таҳлил (таҳлил), баровардани хулосаҳо ва арзёбиро дар бар мегирад. Тафаккури интиқодӣ аз мантиқ истифода мебарад ва инчунин ба метаном ва меъёрҳои васеи зеҳнӣ, аз қабили равшанӣ, эътимоднокӣ, дақиқӣ, аҳамият, амиқӣ, ҷаҳонбинӣ ва адолат такя мекунад.  

Тасаввуроти эҷодӣ, арзишҳои шахсӣ ва сатҳи нисбатан пасттари эҳсосот низ ҷузъҳои таркибии тафаккури интиқодӣ ба шумор мераванд.

Яке аз муҳаққиқони муосир Р. Эннис ҳамчун **диспозитсияҳо** (яъне майлҳо ё установаҳо)-и **асосӣ** ва муҳимтарини тафаккури интиқодӣ инҳоро номбар мекунад:
* баёни равшан;
* ҷустуҷӯи асосҳо;
* кӯшиши огаҳии хуб;
* ҷустуҷӯи алтернативаҳо;
* кушодадил будан;
* худдорӣ аз ҳукм баровардан дар ҳолати нокифоя будани асосҳо ва ғайра.

Инчунин **ду ҷузъи асосӣ**-и тафаккури интиқодӣ фарқ карда мешаванд:
# сифатҳои дохилӣ (ҷустуҷӯи асос барои эътиқодҳои худ, кунҷков будан, омодагӣ ба зери шубҳа гузоштани мақомот, нишон додани мустақилияти зеҳнӣ);
# малака ва қобилиятҳо (ёфтани далелҳо, арзёбии далелҳо, арзёбии эътиқодҳо, пешниҳоди алтернативаҳо, сохтани хулосаҳо, қобилияти шинохти софизмҳо ва мубориза бо таҳрифҳои когнитивӣ).

**Равишҳои омӯзиш**-и тафаккури интиқодӣ низ вуҷуд доранд, ки онҳоро метавон ба ду гурӯҳ ҷудо кард:
# онҳое, ки установаҳои доксастикии зеҳнии «дуруст» ва «нодуруст»-ро меомӯзанд (эпистемология ва фалсафаи маориф);
# онҳое, ки малака ва қобилиятҳои зеҳнии хоси шахси интиқодан андешандаро таҳқиқ мекунанд (мантиқ, назарияи далелнокӣ, равоншиносӣ).

Ҳамин тариқ, тафаккури интиқодӣ як **самти байнисоҳавӣ**-и тадқиқот ба шумор меравад, ки бахшҳое аз фалсафа, мантиқ, педагогика ва Психологияро дар бар мегирад. Худи Ҷ. Дюи бисёр вақт файласуфони классикиро иқтибос меовард, зеро маҳз дар таърихи фалсафа намунаҳои тафаккури интиқодӣ ва рисолаҳои махсуси бахшида ба такмили тафаккури мо мавҷуданд. Зеро фалсафа чизе ҷуз ивазшавии «барномаҳои тадқиқотӣ» нест. Аз ин рӯ, пурсидани саволи «тафаккур чист?» берун аз заминаи барномаҳои гуногуни тадқиқотие, ки дар давраҳои мухталиф аз ҷониби мутафаккирон пешниҳод шудаанд, маъное надорад.
## Таърифҳо
Ба таври суннатӣ тафаккури интиқодӣ ба шаклҳои гуногун таъриф мешавад:
* «Раванди фаъол ва моҳиронаи дарк, истифода, таҳлил, синтез ва арзёбии иттилоот барои расидан ба ҷавоб ё хулоса»
* «Тафаккури низомманд, равшан, оқилона, беғараз ва бо далелҳо тасдиқшуда»
* «Ҳукми мақсадноки худтанзимкунӣ (худидоракунӣ), ки ба тафсир, таҳлил, арзёбӣ ва хулосабарорӣ, инчунин ба шарҳи мулоҳизаҳои далелӣ, мафҳумӣ, методологӣ, меъёрӣ ё контекстуалӣ, ки асоси ин ҳукмро ташкил медиҳанд, меорад»
* «Шомили ӯҳдадорӣ ба истифодаи ақл ҳангоми шакл додани эътиқодҳои худ»
* Маҳорат ва тамоюл ба фаъолият бо шаккокияти рефлексивӣ (McPeck, 1981)
* Андешидан дар бораи тафаккури худ ба тарзе, ки онро созмон диҳад ва равшан намояд, самаранокиро афзоиш диҳад ва хатогиҳо ва ғаразҳоро дар тафаккури шахсӣ ошкор созад. Тафаккури интиқодӣ «тафаккури сангин» нест ва ба ҳалли мушкилот равона намешавад (ба ҷуз «беҳтарсозии» тафаккури худ). Тафаккури интиқодӣ ба дарун равона шудааст, то оқилонагӣ-и тафаккуркунандаро ба ҳадди аксар расонад. Тафаккури интиқодӣ барои ҳалли мушкилот истифода намешавад — он барои беҳтар кардани раванди тафаккур истифода мешавад.
* «Арзёбӣ бар асоси таҳлили дақиқи таҳлилӣ»
* «Тафаккури интиқодӣ — навъи тафаккурест, ки аз одамон рефлексия ва диққат ҳангоми қабули қарорҳое талаб мекунад, ки эътиқод ва амалҳои онҳоро муайян менамоянд. Тафаккури интиқодӣ ба одамон имкон медиҳад, ки бо мантиқ бештар хулоса бароранд, иттилооти мураккабро коркард кунанд ва ба масъала аз ҷонибҳои гуногун нигаранд, то ба натиҷаҳои устувортар расанд».
* Тафаккури интиқодӣ ҳафт хусусияти асосӣ дорад: кунҷковӣ ва шавқ, бозбудан ба ҷонибҳои гуногун, қобилияти тафаккури низомманд, равиши таҳлилӣ, пойбандӣ ба ҳақиқат, эътимод ба худи тафаккури интиқодӣ ва, ниҳоят, камолот.
* Гарчанде ки тафаккури интиқодиро метавон ба шаклҳои гуногун таъриф кард, дар мавриди ҷузъи калидии он — талош барои расидан ба натиҷаи қонеъкунанда — мувофиқаи умумӣ вуҷуд дорад, ки ин бояд тавассути тафаккури оқилона ва фаъолияти ба натиҷа нигаронидашуда ба даст ояд. Ҳалперн бар он аст, ки тафаккури интиқодӣ пеш аз ҳама қобилиятҳои бадастомада, ба монанди ҳалли масъалаҳо, ҳисоббарорӣ ва истифодаи муваффақонаи эҳтимолиятҳоро дар бар мегирад. Инчунин он тамоюли ба кор андохтани раванди тафаккурро низ фаро мегирад. Дар солҳои охир Станович чунин мешуморад, ки санҷишҳои муосири IQ ба эҳтимоли зиёд қобилияти тафаккури интиқодиро чен карда наметавонанд.
* «Тафаккури интиқодӣ, аслан, равиши пурсанда ва таҳрикдиҳанда нисбат ба дониш ва хиради пазируфташуда мебошад. Он ғояҳо ва иттилоотро аз мавқеи объективӣ қабул мекунад ва сипас ин иттилоотро дар партави арзишҳо, нигоҳҳо ва фалсафаи шахсии худ зери шубҳа мегузорад».

# Ба гуфтаи Эннис, «тафаккури интиқодӣ раванди зеҳнан низоммандшудаи дарк, истифода, таҳлил, синтез ва / ё арзёбии фаъолу моҳиронаи иттилоотест, ки тавассути мушоҳида, таҷриба, тааммул, мулоҳиза ё муошират ҷамъоварӣ ё тавлид шудааст ва ҳамчун роҳнамо барои эътиқод ва амал хизмат мекунад». Ин таърифе, ки Эннис додааст, бо андешаҳои Харви Сигел, Питер Фасиоун ва Деанна Кун пурра мувофиқат мекунад.
# Тибқи таърифи Эннис, тафаккури интиқодӣ диққати зиёд ва кори ҷиддии майнаро талаб мекунад. Вақте ки равиши тафаккури интиқодӣ дар омӯзиш татбиқ мешавад, он ба майнаи омӯзанда кумак мекунад, ки беҳтар фаъолият кунад ва матнҳоро ба таври дигар дарк намояд.
# Соҳаҳои гуногуни омӯзиш метавонанд намудҳои гуногуни тафаккури интиқодиро талаб кунанд. Тафаккури интиқодӣ ба як мавод кунҷҳо ва дидгоҳҳои бештар фароҳам меорад.

## Ҳамчунин нигаред
* Индоктринация
* Хулосабарории дедуктивӣ
* Ақл
* Назарияи аргументатсия
* Мантиқи ғайрирасмӣ
* Саводнокии нав
* Эпистемология

## Эзоҳ

## Адабиёт
**ба забони русӣ**
* *Бутенко А. В., Ходос Е. А.* Критическое мышление: метод, теория, практика.  Учеб.-метод. пособие. М.: Мирос, 2002. — 176 с.
* *Ивунина Е. Е.* О различных подходах к понятию «критическое мышление» // Молодой учёный. — 2009. — № 11. — С. 170—174.
* *Турчин В. Ф.* Феномен науки. Кибернетический подход к эволюции. — Изд. 2-е — М.: Словарное издательство ЭТС. — 2000. — 368 с.
* 
* Дьюи Дж. Психология и педагогика мышления / Пер. с англ. Н. М. Никольской. — М.: Совершенство, 1997. — 208 с.
* Лакатос И. Доказательства и опровержения. Как доказывать теоремы / Пер. с англ. И. Н. Веселовского. — М.: Наука, 1967. — 152 с.
* Дьюи Дж. Демократия и образование / Пер. с англ. Ю. И. Турчанинововй. — М.: Педагогика-Пресс, 2000. — 384 с.

**ба забонҳои дигар**
* *Elliott C., Turnbull S.* Critical Thinking in Human Resource Development.— Routledge, 2005.— 210с.— ISBN 0415329175; ISBN 978-0415329170

## Пайвандҳо
* Критическое мышление: библиография
* Клейнер И. Е. Критическое мышление полный курс лекций
* Публичный проект Foundation for Critical Thinking
* Краткая история идеи критического мышления
* Модель критического мышления
* Очерки современной эпистемологии

Гурӯҳ:Тафаккури интиқодӣ
Гурӯҳ:Тафаккур
Гурӯҳ:Мантиқ