open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абулқосими Бармакӣ

**Абулқосими Бармакӣ** (), **Аббос ибни Муҳаммад** (? — 998/999) — вазири дарбори Оли Сомон дар аҳди амир Абулҳорис Мансур ибни Нӯҳ (ҳукмр. с-ҳои 997—999).

## Зиндагинома
Дар бораи вазирии Абулқосими Бармакӣ иттилооти кофӣ дар даст нест. Аз нисбааш маълум аст, ки насаб аз хонаводаи маъруфи Бармакиён дорад. Ҳангоме ки амир Мансури Сомонӣ ба хотири вазир Барғашӣ бо Фоиқ дуруштӣ намуд, бузургони Бухоро барои ислоҳи равобити Мансур ва Фоиқ, вазир Барғаширо бо маслиҳат ба Ҷузҷон фиристоданд ва вазоратро ба Абулқосими Бармакӣ доданд. Абулқосими Бармакӣ саъй карда то аз таназзули давлати Сомониён ҷилавгирӣ намояд, вале муваффақ нашудааст. Ӯро муаррихон ба унвони марди фозил ва аммо бахил тавсиф кардаанд. Чунончи, гуфта шудааст, ки вай дар пардохти атоё ва мавоҷиби дарбориён сахтгириҳои аз ҳад зиёд менамуд ва бад-ин иллат ғуломони турк ӯро ба қатл расондаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* فرای ر. ن. سامانیان. // تاریخ ایران از ظهور اسلام تا امدن دولت سلجوقیان. از فروپاشئ دولت ساسانیان تا امدن سلجوقیان/ مترجم حسن انوشه. انتشارات امیر کبیر. تهران، ۱۳۸۰؛
* ناجی محمد رضا. فرهنگ و تمدن اسلامی در قلمروی سامانیان. انتشارات امیر کبیر. تهران، ۱۳۸۶ هـ.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Сомониён
Абулқосими Динаварӣ

**Абулқосими Динаварӣ, Абдуллоҳ ибни Абдурраҳмон** (соли таваллуд номаълум — вафот 1000) — шоир ва адиби араб.

## Фаъолияти эъҷодӣ
Аз зодгоҳаш Диновар (шаҳре дар Эрон) солҳои 80 садаи X ба Бухоро омад ва зиндагиву фаъолияташ дар ҳамин ҷо идома ёфтааст. Мувофиқи маълумоти сарчашмаҳои адабию таърихӣ (масоли, «Ятимат-уд-даҳр»-и Саолибӣ) Абулқосими Диноварӣ яке аз шуаро ва котибону коргузорони маъруфи дарбори Сомониён буд. Дар масоили гуногуни адаб беш аз 30 ҷилд асар навишта будааст. Дар тазкираи Саолибӣ ва тазкираҳои дигар беш аз 90 байт аз ашъори Абулқосими Диноварӣ фароҳам омадаанд, ки онҳо шеърҳо дар жанри мадҳия, васф, ҳаҷв, шикоят аз пирӣ ва фарзандон, ки дар пиронсолӣ ба падар шафқат надоранд ва ғайра мебошанд. Васфияҳои Абулқосими Диноварӣ дар бораи себ, анор ва анвои дигари меваҷот, ки дар фаро расидани Меҳргон зеби хон мешаванд, китоб чун дӯсти вафодору мусоҳиби инсон басе ҷолибанд. Абулқосими Диноварӣ дар ашъораш аз санъатҳои бадеӣ – ташбеҳ, истиора, тавсиф ва ғайра истифода кардааст.

## Адабиёт
Саолибӣ, Ятимат-уд-даҳр фӣ маҳосин аҳл-ал-аср, ҷ-ҳои 1 – 6, Бейрут, 2000.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Фуод Абдураҳмонов

**Фуод Абдураҳмонов** (, *Фуод Ҳасанӯғлӣ Абдураҳмонов*; ) — ҳайкалтароши озарӣ, узви вобастаи Академияи Рассомони СССР (1949), Рассоми халқии ҶШС Озарбойҷон (1955), Ходими хизматнишондодаи санъати ҶШС Озарбойҷон.

## Зиндагинома
Хатмкардаи Академияи Рассомони Ленинград (1940). Фаъолияти эҷодиаш ҳанӯз дар солҳои таҳсил оғоз ёфта буд. Соли 1934 ба муносибати 1000-солагии Фирдавсӣ аз рӯйи «Шоҳнома» композитсияи «Тирандоз»-ро офарид. Абдураҳмонов бештар ҳамчун ҳайкалтароши монументалист машҳур аст. Ҳайкалҳои Низомӣ дар Кировобод (1946, Мукофоти давлатии СССР, 1974) ва Боку (1949), нимтанаҳои монументалии Чойбалсан ва Сухэ-Батор (мармар, 1954, оромгоҳ дар Улан-Батор), ҳайкали Самад Вурғун дар Боку (1961), ҳайкали Рӯдакӣ дар Душанбе (1964) ва ғайра, муҷассамаҳои «Озодшавӣ» (дар Боку, 1960), «Чӯпон» (гаҷ, 1950, Мукофоти давлатии СССР, 1951; биринҷӣ, 1951, Нигористони Третяков) аз беҳтарин муҷассамаҳои офаридаи Абдураҳмонов мебошанд. Абдураҳмонов нимтанаҳои портретии В. И. Ленин (мармар, 1955, Музейи таърихи Озарбойҷон, Боку), Садриддин Айнӣ (Вазорати фарҳанги СССР, 1964) ва як қатор портретҳои дигарро офаридааст.

## Ҷоизаҳо
Бо 2 орден ва медалҳо сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Аскар Абдураҳмонов

**Аска́р Абдураҳмо́нов** (тав. 15 марти 1937, деҳаи Шидзи ноҳияи Рӯшон) — санъатшинос, профессор (1993), Ходими шоистаи ҳунари Тоҷикистон (1991).

## Зиндагинома
Хатмкардаи Донишкадаи давлатии санъати театрии ба номи А. Луначарскийи ш. Москва (1960). Муддате дар театри мусиқию мазҳакавии вилоятии шаҳри Хуҷанд ва Театри давлатии академии драмаи тоҷик ба номи А. Лоҳутӣ чун актёр фаъолият намудааст. Солҳои 1962 — 65 аспиранти Донишкадаи давлатии санъати театрии ба номи А. Луначарскийи шаҳри Москва, 1965 — 71 муҳаррири ҳайати таҳририя ва барномасозии Вазорати маданияти Тоҷикистон, 1971—2004 муаллими калон, дотсент, декани факултети санъат, мудири кафедраи маҳорати актёрӣ, 2004 — 05 ноиби ректор оид ба таълими ДДСТ ба номи М. Турсунзода буд. Доир ба масъалаҳои театри тоҷик, роҳҳои баланд бардоштани маҳорати актёрӣ, ҳаёту фаъолияти як зумра ҳунармандони варзидаи ҷумҳурӣ беш аз сад асару мақола навиштааст.

## Ҷоизаҳо
Бо медалҳои «Барои меҳнати шуҷоатнок», «Собиқадори меҳнат» ва ифтихорномаҳо сарфароз гардидааст.

## Осор
* Путь к сцене, Д., 1966;
* Гурминдж Завқибеков, Вильнюс, 1978;
* Рустами саҳнаи тоҷик, Д., 1990;
* Паҳлавони се майдон, Д., 2005;
* Ифтихори саҳнаи тоҷик, Д., 2008.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Мирзои Қумӣ

**Абулқосими Қумӣ ибни Муҳаммад**, маъруф ба **Мирзои Қумӣ** (; ) — фақеҳ, муҷтаҳиди шиъа, усулӣ, , хушнавис ва донишманди эронӣ.

## Зиндагинома
Пас аз таҳсили улуми давр дар Ироқ ба Қум баргашт ва дар ин ҷо зиндагиву эҷод мекард. Ба ду забон — форсиву арабӣ оид ба фиқҳ, калом, ҳикмат, маонӣ ва ғ. асарҳои бисёри манзуму мансур эҷод кардааст. Яке аз асарҳои манзумаш — «Саволу ҷавоби Мирзои Қумӣ» дар замони зиндагии муаллиф шуҳрат ёфта буд. Рисолаҳои Абулқосими Қумӣ «Қавонин», «Ғаноим», «Муршиду-л-авом» то ҳол аҳамияти худро гум накардаанд ва мавриди омӯзиши олимони эронӣ қарор доранд. Аз Абулқосими Қумӣ девони ашъор шомили 5 ҳазор байт боқӣ мондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Урун Абдураҳмонов

**Урун Абдураҳмонов** (*Абдураҳмонов Урун Қурбонович*; (1904 — 1980) — аввалин муҳандисони бинокори тоҷик, узви аввалин садорати ИМ-и шӯравии Тоҷикистон (1936), Бинокори хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон (1959).

## Зиндагинома
Абдураҳмонов роҳбари идораи лоиҳакашии «Тоҷикгоспроект» (аз январи 1938), ҷонишини раиси Госстройи ҶШС Тоҷикистон буд. Соли 1959 раиси садорати ИМ-и шӯравии Тоҷикистон ва соли 1961 узви садорати ИМ СССР интихоб шуд. Бо сарварии Абдураҳмонов бисёр лоиҳаҳои биноҳои манзилию маъмурии шаҳри Душанбе ва Тоҷикистон таҳия шудаанд. ӯ дар рушди меъморӣ ва бинокорӣ дар Тоҷикистон саҳми арзанда гузоштааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Меъморони тоҷик
Абулмаолии Исфаҳонӣ

**Абулмаолии Исфаҳонӣ** (; ? — 1214 ё 1219) — , донишманд ва сиёсатмадори форс-тоҷик, вазири дарбори Салҷуқиён.

## Зиндагинома
Пас аз таҳсили улуми мутадовили давр дар синни камолот ба хидмати дарбори Салҷуқиён ворид гардид ва ба мартабаи вазирӣ расид. Марди закӣ, донишманд ва бофазлу адаб буд. Дар манбаъҳои адабӣ ва таърихӣ (масоли, «Ҳабиб-ус-сияр») чун шоири бомаҳорате тавсиф шудааст. Абёти боқимондаш дар мавзӯъҳои ишқ, тарғиби ахлоқи ҳамида, фалсафӣ ва ғайра суруда шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шариф Абдураҳмонов

**Шариф Абдураҳмонов** (1898, ҷамоати Кӯиқозиён, ноҳияи Конибодом — 10 феврали 1983, Қӯрғонтеппа) — ходими ҳизбӣ ва давлатӣ, аз оилаи деҳқон, яке аз иштирокчиёни фаъоли барқароркунии Ҳокимияти Советӣ дар шимоли Тоҷикистон.

## Зиндагинома
Фаъолияти кории ӯ хеле бармаҳал оғоз ёфт. Солҳои 1915 — 25 ба ҳайси коргари корхонаи истеҳсоли нефти САНТО (ҳоло КИМ), 1925 — 28 милитсионери Шуъбаи корҳои дохилаи шаҳри Конибодом, 1928 — 30 раиси Ҷамоати деҳоти Маҳрам, 1930 — 31 раиси батрачком, 1931 — 34 раиси комиҷроияи ноҳияи Конибодом, 1935 — 37 котиби ташкилоти ҳизби коммунистии колхози «Тоҷикистони Сурх», 1937 — 40 котиби аввали комитети ҳизби коммунистии ноҳияи Даштиҷум, 1940 — 44 раиси артели «Болшевик»-и шаҳри Конибодом, 1944 — 46 раиси колхози «Тоҷикистони Сурх»-и ҳамин ноҳия, 1946 — 50 котиби аввали комитети ҳизбии шаҳри Кӯлоб, 1950 — 58 раиси колхози «Октябр»-и ноҳияи Қӯрғонтеппа ифои вазифа намудааст. Аз соли 1958 нафақагири дорои аҳамияти ҷумҳуриявӣ буд.

## Ҷоизаҳо
Барои хидматҳои бардавомаш дар хоҷагии халқи ҷумҳурӣ бо ордену медал ва ифтихорномаҳо мукофотонида шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Рашит Абдурашитов

**Рашит Абдурашидов** (1935, Қӯрғонтеппа — рассоми тоҷик.

## Зиндагинома
Хатмкардаи Омӯзишгоҳи ҷумҳуриявии рассомии шаҳри Душанбе (1958). Шогирди Г. А. Кузмин ва В. М. Боборикин. Фаъолияти рассомиаш аз соли 1960 оғоз гардида, асарҳои аввалинаш нисбатан содаву одӣ ва бештар ба тасвири манзара бахшида шудаанд («Манзараи баҳор», «Дар гулгашти Театри тобистона», «Рӯзи офтобӣ», ҳар се — 1960). Пас аз сафари эҷодӣ ба шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ мазмуни мусаввараҳои Абдурашитов бой ва рангин гашта, доираи тасвираш низ тавсеа меёбад. Минбаъд қаҳрамонони мусаввараҳои ӯ кӯҳканҳо, нефтчиён, пахтакорон, чӯпонон ва коргарони одӣ қарор мегиранд. Ҷустуҷӯи қаҳрамонон аз ҷӯшу хурӯши зиндагӣ ва тасвири боварибахши табиат ба мусаввараҳои рассом драматизми хос бахшида, боиси воқеиву табиӣ баромадани асарҳояш гардидаанд. Дар мусаввараҳои «Мастчоҳиён» (1969, аз силсилаи «Фотеҳони замини Дилварзин») рассом чаҳор нафар деҳотиро тасвир намудааст, ки кӯхсорро тарк карда, дар водӣ ба шуғли наву тарзи зиндагии нав пардохтаанд. Иттиҳоди мардум, иртиботи ботинӣ ва ягонагии рӯҳии онҳо зимни меҳнати якҷоя асоси мавзӯи мусаввараҳои «Фотеҳони замини навкорам» (1969), «Духтарон аз Панҷ» (1969), «Сӯҳбат» (1971) ва ғайра гардидаанд

## Мусаввараҳо
Рассом низоми зиндагиро дар меҳнат мебинад ва зимни фаъолияту зиндагии синфи коргар як силсила мусаввараҳои лирикиву таърихӣ ва маишӣ офаридааст: «Бетонрезон» (1970), «Бофандаҳо» (1972), «Эҷодкорон» (1972), «Тракторчӣ» (197), «Дар бригадаи Иванов. Алюминийи Регар» (1975) "Дар корхонаи рехтагарии «Тоҷикгидроагрегат» (1981), «Вахшстрой», «Дар оянда» (1984). Дар мусаввараҳои ба НБО-и Норак бахшидааш мардонагию матонат, қаҳрамонию фидокорӣ ва дӯстию бародарии мардуми советиро тасвир намудааст: «Шоми Норак» (1975), «Шахпаймои монтажчӣ» (1977), «Ҷавонон аз Тутқавул» (1978), «Шанбегӣ дар Норак» (1978), «Навои хайрбодӣ бо Норак» (1983) ва ғайра Ҷустуҷӯҳои эҷодии солҳои охири Абдурашитов, дарки файласуфонаи олам, эҳсоси шоиронаи зиндагӣ, ҷилваи тафаккур василаҳои ба вуҷуд омадани як силсила асарҳои мураккаби рангинмавзӯю гуногунсохт гардиданд: «Қалъаи Сурх», «Буддо» (1981), «Муколамасри Портрети Артисти халқии ҶШС Тоҷикистон Ҳошим Гадоев дар роли Гамлет», триптихи «Аз сурудҳои солҳои ҷанг» (1985) ва ғайра Абдурашитов дар давоми фаъолияти эҷодиаш (то соли 1986) бештар аз 150 асари рассомӣ ва зиёда аз 90 асари рассомии сиёҳқаламӣ офаридааст. Абдурашитов иштирокчии бисёр намоишҳои асарҳои рассомони Ҷумҳурии Тоҷикистон, Иттифоқи Советӣ ва хориҷа мебошад.

= Мукофотҳо =
Дорандаи Мукофоти комсомоли ленинӣ (1972). Ба Руминия (1972), РДГ (1975, 1977), Афғонистон (1977), Непал (1979) ва Италия (1980) сафари ҳунарӣ кардааст. Бо Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст. Узви ИР Тоҷикистон аз соли 1970.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абдураззоқ Махдум

**Махдум Абдураззоқ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — хушнавис ва хаттоти тоҷик (охири садаи XIX – аввали садаи XX).

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Шош. Дар навиштани анвои хати арабӣ маҳорати баланд дошта, осори классикони адабиёти форс-тоҷикро китобат кардааст. Аз намунаи осори китобаташ то имрӯз маҷмӯаҳои ашъори «Девони Юсуф» (китобаташ 1908, таҳти рақами 902), «Девони Фирӯз» (китобаташ 1908, таҳти рақами 3442) ва «Гулистон»-и Саъдии Шерозӣ (китобаташ 1904, таҳти рақами 7768) боқӣ мондаанд, ки дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Ӯзбекистон маҳфузанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Абдурраззоқи Лоҳиҷӣ

**Мулло Абдураззоқ Алӣ ибни Ҳусайни Лоҳиҷӣ** (), мутахаллис ба **Файёз ** (; ) —  ва донишманди форс-то­ҷик, намояндаи мактаби фалсафаи Исфаҳон ва ҳикмати мутаолиҳаи Эрон

## Зиндагинома
Яке аз шогирдон ва домоди Садруддини Шерозӣ. Абдураззоқ Лоҳиҷӣ улуми замонаашро дар Мароға омӯхт, сипас ба маркази ҳавзаи илмии аҳди Сафавия — Исфаҳон омада, ба омӯзиши улуми ақлию нақлӣ пардохт. Ҳикмати мутаолиҳаро аз Садруддини Шерозӣ омӯхт. Масоили асосии ҳикмати машшоъ ва ишроқро хуб медонист ва муҳаққиқи машҳури илми калом низ шуда буд. Дар шоирӣ низ қувваозмоӣ кардааст. Шеър ҳам менавишт.

Ин абёт аа ӯст:

## Таълифот
Абдураззоқ Лоҳиҷӣ асарҳои бисёре таълиф намудааст, ки муҳимтаринашон «Шавориқ», «Таълиқот бар шарҳи ишорот» ва «Гавҳари мурод» мебошанд. Шарҳу ҳошияҳои бисёре ба осори пешгузаштагону ҳамасронаш дорад. Яке аз онҳо «Ҳошия бар ҳавошии Урфӣ бар таҷрид» ном дорад. Бино ба маълумоти муҳаққиқон, ашъори Абдурразоқи Лоҳутӣ ба сабки Соиби Табрезӣ шабоҳати зиёд доштааст.

### Гавҳари мурод

«Гавҳари мурод» роҷеъ ба илми калом баҳс мекунад. Муаллиф дар он масъалаҳои асолати моҳият ва вуҷудро шарҳ дода, ба баёни афкори ирфонӣ мепардозад ва таносуби маърифати зоҳирию ботиниро таҳқиқ намуда, навъҳои гуногуни кашфу завқи тасаввуфиро мавриди баррасӣ қарор медиҳад. Аз мазмуни ин асар чунин бармеояд, ки Абдураззоқ Лоҳиҷӣ ба ҳикмати ишроқу афкори тасаввуфӣ бештар майл дошта, шеваи онҳоро аз ақоиди аҳли назар (машшоиён) дар дарки ҳақиқат муассиртар медонистааст. Ӯ дар «Гавҳари мурод» дар ин бора менависад: «Одамиро ба Худои таоло ду роҳ аст — яке роҳи зоҳир ва дигаре роҳи ботин. Роҳи ботин роҳест, ки аз он ба Худо тавон расид. Роҳи зоҳир роҳест, ки ба-д-ӯ Худойро тавон донист. Аз донистан роҳ бисёр аст то расидан. Таййи тариқаи ботин суубат дорад, вале роҳи зоҳир, ки роҳи истидлол бошад барои ҳамаи уқало маълум аст».

## Таълимот
Дар фалсафа Абдураззоқ Лоҳиҷӣ таълимоти устоди худро пайравӣ карда, қоил ба ҳақиқати вуҷуд ва ваҳдати ҳақиқати он будааст. Дар осори фалсафиаш масоили иллату маълул, исботи ташкики (гумон) хоси вуҷуд, шиддату заъф ва ғайраро баррасӣ намудааст. Дар «Шавориқ» роҷеъ ба навъҳои ҳаракат таваққуф намуда, ҳаракати ҷавҳариро инкор кардааст. Дар ин бора ӯ менависад: «Ҳаракат дар мақулаи гавҳар мумкин нест, чун ҷавҳар зоти ҷисм аст ва ҳаракат дар зотиёт ҷоиз набошад». Дар ҳамин асараш Абдураззоқ Лоҳиҷӣ назари машшоиён, ишроқиён, мутакаллимон ва орифонро доир ба мавҷудияти олами барзах, сувари муртасима, нақши қувваи воҳима ва хаёл дар ҷараёни маърифат баён намудааст. Абдураззоқ Лоҳиҷӣ дар солҳои охири фаъолияташ дар мактаби Исфаҳон аз «Шавоҳид-ур-рабубия» ва «Мабдаъ ва маод»-и Мулло Садро ва «Шарҳи ҳикмати ишроқ» ба шогирдон дарс мегуфт. Шогирдони бисёре тарбия намудааст, ки Қозӣ Саиди Қумӣ аз машҳуртарини онҳо мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 
* 

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Самуэл Это’о

**Самуэ́л Это’о́ Фис** (; тав. 10 марти 1981, Дуала, Камерун) — собиқ футболбози камерунӣ. Беҳтарин голзан дар таърихи мунтахаби Камерун. Чор карат Футболбози соли Африқо (2003, 2004, 2005, 2010) эътироф шудааст. Дар моҳи сентябри соли 2021, Самуэл Это'о номзадии худро ба президенти Федератсияи футболи Камерун (Fecafoot) эълон кард.

## Мукофоти давлатӣ
* Нишони «Барои хидматҳои шоиста дар назди Ҷумҳурии Доғистон»

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* 
* Профили футболбоз  дар сомонаи *Chelsea-fc.ru*(рус.)
* Профили футболбоз  дар сомонаи *Chelseafc.com*(англ.)
* 
* Профили футболбоз дар сомонаи *Worldfootball.net*(англ.)
* Профили футболбоз дар сомонаи *Football-lineups.com*(англ.)
* 

Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»
Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона»
Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Интер»
Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Челси»
Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Анжи»
Абдурраззоқи Самарқандӣ

**Камолуддин Абдурраззоқ ибни Исҳоқи Самарқандӣ ** () — ,  ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Падари ӯ зодаи Самарқанд буда, дар қароргоҳи Шоҳрух (ҳукмр. 1404 — 47) вазифаи қозигӣ ва имомиро адо мекард. Давраи ҷавонӣ ва донишомӯзии Абдурраззоқи Самарқандӣ, асосан, дар Ҳирот гузаштааст. Ӯ дар ин айём дар баробари анвои илмҳои анъанавӣ аз қабили Қуръон, ҳадис, тафсир ва фиқҳу усул илмҳои таърих, забону адабиёт ва иншову шеърро ҳам меомӯхт. Аввалин дафъа дар синни 25-солагӣ ба дарбори Шоҳрух (1437) муаррифӣ гардид ва баамир шарҳи ба рисолаи забоншиносии Азудуддини Инҷу навиштаашро пешкаш намуд. Дар замони ҳукмронии Абулқосим Бобур (1449 — 57), Абусаид (1458 — 69) мулозими онҳо ва дар замони султон Ҳусайн Бойқаро (1470—1506) шайхи хонақоҳи Шоҳрух буд. Соли 1441 Шоҳрух сафорати расмии ҳукуматие бо сардории Абдурраззоқи Самарқандӣ ба Ҳиндустон фиристод. Мусофирон ба Калкатта ва шоҳигарии Ваҷаянагара рафтанд ва соли 1444 ба Ҳирот баргаштанд. Шоҳрух соли 1446 бори дигар дар ҳайати сафорат ӯро ба Гелон (Эрон) фиристод. Соли 1463 султон Абусаид Абдурраззоқи Самарқандиро шайхи хонақоҳи Шоҳрухи Ҳирот таъйин кард ва то охири ҳаёташ ба ҳамин вазифа машғул буд.

## Мероси адабӣ
Абдурраззоқи Самарқандӣ муаллифи таърихномаест бо номи «Матлаъу-с-саъдайн ва маҷмаъу-л-баҳрайн» (иборат аз ду дафтар — ҷилд, анҷомаш солҳои 1467-70; такмилаш то соли 1480 идома ёфтааст).

Асари Абдурраззоқи Самарқандӣ идомаи «Зубдату-т-таворих» ном асари таърихнигор Ҳофизи Абрӯ мебошад, ки ҳодисаҳову воқеаҳои то соли 1427 дар Мовароуннаҳру Хуросон рӯйдодаро дар бар мегирад. «Матлаъу-с-саъдайн ва маҷмаъу-л-баҳрайн» воқеаҳои таърихии байни солҳои 1304 — 1469-ро инъикос менамояд. «Матлаъу-с-саъдайн ва маҷмаъу-л-баҳрайн» симои Абдурраззоқи Самарқандиро дар назари хонанда на танҳо чун таърихнигори дақиқназар, балки чун насрнависи хуштабъ ҷилвагар месозад. Забонаш содаву равон мебошад. Ба ғайр аз осори мансур Абдурраззоқи Самарқандӣ инчунин дар навъҳои гуногун шеър гуфтааст, ки намунаашон ба воситаи тазкираҳо то замони мо расидаанд. Матлаи зерин аз ӯст:
 
:: Боз абрӯ карда боло турки тирандози ман,
:: Оламеро кушту дорад ин замон андози ман.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Абдурраҳими Кӯлобӣ

**Шоҳ Абдурраҳим ибни Сайид Мирзо Муҳаммади Кӯлобӣ** (? — 1870) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Таҳсили улуми мутадовилаи даврашро дар зодгоҳаш — Кӯлоб оғоз карда, сипас барои идомаи таҳсил ба Бухоро рафт. Аз баъзе шеърҳои Абдурраҳими Кӯлобӣ бармеояд, ки ӯ дар ибтидо аз таҳсил ва зиндагӣ дар Бухоро хушнуду ризо будааст. Вале баъдан дурӣ аз зодгоҳу хешу табор, мувофиқи табъ пайдо накардани шуғл ва эҳтиёҷмандию ҳаёти бади моддӣ торафт ба ӯ фишор меоварданд. Ба ин вазъ тоб наоварда ба зодгоҳаш бармегардад. Дар охири умраш ба тасаввуф рӯй овард. Нусхаи дастнависи (аслии) девони ашъори шоир дар Шуъбаи дастхатҳои шарқии Китобхонаи миллии ҶУмҳурии Тоҷикистон нигоҳдорӣ мешавад.

## Мероси адабӣ
Абдурраҳими Кӯлобӣ бо осори бисёре аз саромадони адабиёти форс-тоҷики даврони гузашта ошноӣ доштааст. Дар ғазалҳояш асосан ба Ҳофизи Шерозӣ пайравӣ кардааст. Девони ашъори Абдурраҳими Кӯлобӣ тамоми анвои ашъори лирикии шоир (ғазал, рубоӣ, мухаммас, мусаддас, мусамман, муноҷот) ва «Соқинома»-и ӯро (84 байт) фаро мегирад. Ашъори Абдурраҳими Кӯлобӣ саршор аз афкори шикоятӣ аз мушкилиҳои зиндагӣ, қашшоқию нодорӣ, беинсофию бемурувватии аҳли замон, таассубу авомфиребии баъзе рӯҳониён мебошад. Аз Абдурраҳими Кӯлобӣ маснавие бо номи «Муқатилнома» ба забони туркӣ (ӯзбекӣ) боқӣ мондааст, ки шомили 832 байт аст.

Намунае аз ғазалиёти ӯ:

Мабош зоҳиди зоҳирпарасту ошиқ бош!

Чӣ қавлу феъл, ки дорӣ, биёву содиқ бош!

Ба ҳар кӣ аҳд намоӣ, макун нифоқ ба дил,

Саре матоб зи қавлаш, ба ӯ мувофиқ бош!

Ба ростӣ бинамо хӯ, қабули ҷумла шавӣ,

Ба содиқон бинишин, душмани мунофиқ бош!

Зи хулқи хуш, раҳи таслиму аҷзу хушхӯӣ

Қабули хотири шоиста бошу лоиқ бош!…

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Абдурраҳими Биҳорӣ

**Абдурраҳими Биҳорӣ**— луғатнависи форсизабони Ҳиндустон.
## Зиндагинома
Абдурраҳим ибни Аҳмади Сури Биҳорӣ (соли таваллуд ва вафот номаълум), луғатнависи форсизабони Ҳиндустон. Дар музофоти Биҳор умр ба сар бурдааст. ӯ ба воситаи фарҳанги худ «Кашф-ул-луғот ва-л-мусталиҳот» (таълифаш тақрибан 1608), ки баъзан дар маъхазҳо бо унвони «Фарҳанги шайх Абдурраҳими Биҳорӣ» низ ёд шудааст, маъруф гардидааст. Аз маълумоти дар дебочаи «Кашф-ул-луғот…» дарҷгардида бармеояд, ки Абдурраҳими Биҳорӣ тартиб додани фарҳангро барои қонеъ гардонидани талаботи ёрон, бародарон ва фарзандону шогирдон, ки маънои калимоти арабӣ, хусусан истилоҳоти тасаввуфро донистан мехостанд ва пайваста аз ӯ мепурсиданд, оғоз намудааст. Абдурраҳими Биҳорӣ барои анҷоми чунин кор аз 15 фарҳанги форсӣ-тоҷикӣ ва 7 фарҳанги арабӣ истифода бурдааст. Дар ин фарҳанг Абдурраҳими Биҳорӣ ба ҳалли мушкилот, маъниҳою матолиби девони ашъори Қосими Анвор кӯшидааст ва зимнан калимаҳову истилоҳоти берун аз ин асарро низ мавриди шарҳу тавзеҳ қарор додааст. Аз асари Абдурраҳими Биҳорӣ фарҳангнависони баъдина чун сарчашмаи муътамад истфода бурдаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абдурраҳими Пешкӯҳӣ

**Абдурраҳими Пешкӯҳӣ**— хаттот ва хушнависи тоҷик.
## Зиндагинома
Абдурраҳими Пешкӯҳӣ зодгоҳаш Пешкӯҳ. Хаттоти моҳир ва устоди беҳамтои хати настаълиқи садаи XIX будааст. Қитъаҳои зиёдеро китобат намудааст, ки намунаҳояш дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии Академия Илмҳои Ҷумҳурии Ӯзбекистон маҳфузанд. Табъи баланди шоирӣ низ доштааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Абулмаъолӣ, Муҳаммад ибни Убайдуллоҳи Ғазнавӣ

**Муҳаммад ибни Убайдуллоҳ Абулмаолии Ғазнавӣ** (; ? — 1092) — фақеҳ ва нависандаи форс-тоҷик.

Мувофиқи маълумоти Саид Нафисӣ Абулмаолӣ аз хонадони Алавиёни Хуросон буда, гузаштагонаш дар Балх мезистаанд. Соли 1093 Абулмаолӣ китобе доир ба мазҳабҳо ва динҳо бо номи «Баён-ул-адён» ба забони тоҷикӣ таълиф намудаст, ки хеле машҳур аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абдурраҳими Низорӣ

**Абдурраҳими Низорӣ** — шоир ва хаттоти уйғур.

## Зиндагинома
Дар дарбори ҳокими Қошғар Зуҳуриддинбек котибӣ кардааст. Барои мактабу мадрасаҳои уйғурӣ дар асоси асарҳои Ҳофиз ва Навоӣ дастурҳои таълимӣ тартиб додааст: «Хоҷа Ҳофиз», «Навоӣ» (1805). Дар адабиёти уйғур нахустин бор 9 достони машҳури адабиёти классикии форс-тоҷик («Фарҳод ва Ширин», «Лайлӣ ва Маҷнун», «Вомиқ ва Узро», «Чаҳор дарвеш», «Маҳзун ва Гулнисо», «Масъуд ва Дилоро», «Робия ва Саъдин», «Дурр-ун-наҷот», «Малика ва шоҳ»)-ро мураттаб намуда, ба ҳар яке аз достонҳо дебоча навиштааст.

## Мероси адабӣ
Абдурраҳими Низорӣ беш аз 20 достон, 80 мухаммас, қасида ва қиссаҳо эҷод кардааст. Абдурраҳими Низорӣ инчунин шеърҳои Бедил, Навоӣ, Хайём, Ҳофиз, «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ ва аз «Ҳазору як шаб» 370 ҳикояро ба забони уйғурӣ тарҷума намудааст. Куллиёти Навоиро китобат кардааст. Нусхаи нодири он дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Ӯзбекистон маҳфуз аст (№ 136).

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Абулмаъолӣ Насруллоҳи Муншӣ

**Абулмаолии Насруллоҳ Ибни Муҳаммад ибни Абдулҳамиди Муншии Шерозӣ** (қарни XII)  — адиб, муншӣ, насрнависи форс-тоҷик, вазири Хусрав Малик, у мураттиби «Калила ва Димна».

## Зиндагинома
Дар дарбори Ғазнавиён муншӣ ва дабир буд. Дар охири умраш ба мансаби вазирии Хусрав Малик (ҳукмронӣ 1160 — 86/87) расид. Аз ҷумлаи корҳои муфиди Абулмаолии Насруллоҳ тарҷумаи китоби «Калила ва Димна» аз арабӣ ба форсии тоҷикӣ мебошад. Вай тарҷумаи ин китобро аз рӯи таҳрири арабии Ибни Муқаффаъ анҷом додааст. Тарҷумаи Абулмаолии Насруллоҳ дар давраи салтанати Баҳромшоҳ (ҳукмронӣ 1099—1115) ба итмом расид. Аз ин ҷост, ки он бо номи «Калила ва Димнаи Баҳромшоҳӣ» низ маъруф аст. Чунонки дар муқаддимаи тарҷумаи Абулмаолии Насруллоҳ омадааст, вай кӯшидааст, бар хилофи мутарҷимони дигар, ки аз ҷиҳатҳои панду ахлоқии «Калила ва Димна» сарфи назар кардаанд, мазмуни ахлоқӣ ва фалсафии онро аз нав барқарор намояд. Тарҷумаи Абулмаолии Насруллоҳ аз ҷиҳати сабку услуб асари бадеии мустақил аст ва намунаи беҳтарини насри садаи XII ба шумор меравад. Абулмаолии Насруллоҳ шоир низ буд. Дар «Калила ва Димна» ва сарчашмаҳои адабӣ намунаҳо аз шеърҳои ӯ омадаанд.

## Эзоҳ
 

## Адабиёт
* 
* Калила ва Димна, Д., 2009.

Гурӯҳ:Вазирони Ғазнавиён
Абулмасали Бухороӣ

**Абулмасали Бухороӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири тоҷик (асри 10).

## Зиндагинома
Ӯ аз ҳамасрону ҳамсуҳбатони Абулмуайиди Балхӣ ва Сипеҳрии Бухороӣ будааст. Аз ашъори ӯ ҳамагӣ 20 байти пароканда боқӣ мондааст. Аз абёти парешони ӯ бармеояд, ки вай асосан дар навъҳои ғазал, қасида ва маснавӣ шеър эҷод мекардааст. Ашъораш аз лиҳози мазмун панду ахлоқӣ ва ишқӣ мебошанд. Чанд намуна аз абёти ӯ:

: Касе беайб набвад дар замона,
: Рутабро раста бошад дар миёнасри

: Нуқли мо хӯшаи ангур буду соғар — сафҷ,
: Булбулу сулсул ромишгар бар даст асир.

: Чу гардад огаҳ хоҷа зи корномаи ман,
: Ба шаҳриёр расонад сабук чакомаи ман.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
: Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ, Д., 2007.
Абдурраҳими Хоразмӣ

**Абдурраҳими Хоразмӣ** (? — баъди 1494) — хаттот,  ва донишманди форс-тоҷик, писари Абдурраҳмони Хоразмӣ ва бародари Абдулкарими Хоразмӣ.

## Зиндагинома
Дар бораи зиндагии ӯ маълумоти кофӣ дар даст нест. Вай асосан дар Шероз ва Табрез зиндагӣ кардааст. Ҳунари хаттотиро дар овони бачагиаш аз падараш омӯхтааст. Фаъолияти хушнависии Абдурраҳими Хоразмӣ асосан ба солҳои 1460 — 94 рост меояд. Дар дарбори Яъқуб ибни Ҳасан Оққуюнлу (ҳукмронӣ 1478 — 90) хушнавис будааст. Абдурраҳими Хоразмӣ девони Алишери Навоӣ (охири 1471), девони Анисӣ (1493 — 94) ва девонҳои шуарои дигарро бо хати зебо ва дилписанд китобат кардааст, ки ҳоло дар яке аз китобхонаҳои шаҳри Истанбули Туркия маҳфузанд. Сабк ва услуби хаттотии Абдурраҳими Хоразмӣ дар миёни хаттотон ва хушнависон то охири садаи XV ба унвони хати улгӯ (намунавӣ) маҳсуб мешуд. Муҳаққиқин ва пажӯҳишгарони осори Абдурраҳими Хоразмӣ бар ин ақидаанд, ки ҳунари Абдурраҳими Хоразмӣ ба мактаби хаттотии дарбори Сафавиён таъсири вижае доштааст. Ба ақидаи Қозӣ Аҳмад (дар «Гулистони ҳунар») теъдоди зиёди хаттотон ва хушнависони Шероз худро аз пайравон ва ҳаводорони сабки Абдурраҳими Хоразмӣ медонистанд. Абдурраҳими Хоразмӣ табъи шоирӣ низ дошта, бо тахаллуси «Анисӣ» шеърҳои хуб гуфтааст. Қозӣ Аҳмад дар китоби «Гулистони ҳунар» аз ашъори Абдурраҳими Хоразмӣ намунаҳо овардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Абулмуайиди Балхӣ

**Абулмуайи́ди Балхӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоир ва нависандаи форс-тоҷик. (асри 10).

## Зиндагинома
Абулмуайиди Балхӣ дар замони Абулқосим Нӯҳ ибни Мансури Сомонӣ (ҳукмронӣ 976—997) зиндагӣ ва эҷод кардааст. Дар ҷавонӣ ба суҳбати Рӯдакӣ расидааст. Асари машҳури ӯ «Аҷоиб-ул-булдон» аст. Абулмуайиди Балхӣ ду асари дигар таълиф кардааст, ки яке «Шоҳнома»-и мансур буда аз байн рафтааст ва танҳо фасле аз он то замони мо расидааст, ки онро «Гаршоспнома» низ меноманд. Муаллифи «Таърихи Систон» дар китоби худ ҳамон қисматро овардааст, ки қадимтарин намунаи насри бадеии форсист. Асари дуюми ӯ достони «Юсуф ва Зулайхо» аст. Абулмуайиди Балхӣ дар адабиёти форс-тоҷик аввалин шоирест, ки ин қиссаро ба назм даровардааст, вале он то замони мо нарасидааст. Аз мероси адабии Абулмуайиди Балхӣ ғайр аз асари «Аҷоиб-ул-булдон» як миқдор абёти пароканда (20 байт) боқӣ мондааст. Ашъори боқимондаи Абулмуайиди Балхӣ асосан лирикӣ буда, тасвири табиат, панду ахлоқ, мардонагию далерӣ, ишқ ва мадҳро дар бар мегиранд. Абёти зерин аз ӯст:

: Малул мардуми колусу бемаҳал бошад,
: Макун, нигоро, ин хӯву табъро бигзор.
: ***
: Далере, ки тарсад зи пайкори шер,
: Зани зоҷ хонаш, махонаш далер.
: ***
Рӯзи каҷиҳо дарунсоф бош,
Ростгирои раҳи инсоф бош.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Заҳрои Хонларӣ, Роҳнамои адабиёти форсӣ, Т., 1340 ҳ. ш.;
* Саид Нафисӣ, Аҳвол ва ашъори Абуабддуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммад Рӯдакии Самарқандӣ, ҷ. 1, Т., 1311 ҳ. ш;
* Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ, Д., 2007.

## Сарчашма
*
Абдурраҳмонбег

**Абдурраҳмонбег** (1856, Бухоро — 1916, ҳамон ҷо) — мусиқидон, таснифсоз, хонанда, навозанда ва оҳангсози тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Бухоро буда аслу насабаш аз Насаф аст. Санъати сарояндагӣ ва навозандагиро дар Бухоро аз худ намудааст. Зимни ҳамнишинӣ бо устодони «Шашмақом» Бобоҷалол Носирзода ва Бобоғиёс Абдулғанизода ба қатори беҳтарин хонандагону сарояндагони мақомҳои классикӣ расидааст. Абдурраҳмонбег муддате дар дарбори манғитиён (Абдулаҳад) мутриб буда, дере нагузашта хидмати дарборро тарк мекунад. Абдурраҳмонбег дар миёни аҳли санъати мусиқии Бухоро бо истеъдоди баланди сарояндагиву мутрибиаш ном бароварда, дар тартибу тадвини матни «Шашмақом» ва қисмҳои созию овозии он саҳм гузоштааст.

## Таълифот
Бо саъйи ӯ чандин манзумаи мақомҳо («Рисолаи Шашмақом», «Рисола дар шаш мақом», «Рисолаи шашмақоми мусиқӣ») таълиф гардидаанд. Абдураҳмонбег ба қисматҳои таронавии мақоми «Наво»-и «Шашмақом» аз ҷиҳати матн ва сабки иҷроиш тағйирот даровардааст. Абдураҳмонбег инчунин танбӯрнавоз ва оҳангсози соҳибзавқ буда, дар мизони таронаву навоҳои халқӣ бо таъсири мақомҳои классикӣ асарҳои шаклан мураккаб эҷод намудааст. «Абдурраҳмонбегӣ» аз ҷумлаи таснифоти машҳури ӯст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Баёзи Шашмақом, Д., 2008;
* Донишномаи Шашмақом, Д., 2009.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Абулмузаффар Барғашӣ

**Абулмузаффар Барғашӣ Муҳаммад ибни Иброҳим** (соли таваллуд номаълум, вафот тақрибан 1029 – 1030) — вазири дарбори Оли Сомон дар охири аҳди амир Нӯҳ ибни Мансур ва аввали салтанати амир Мансур ибни Нӯҳ.

## Зиндагинома
Пас аз қатли Абунаср ибни Абузайд, амир Абулмузаффар Барғаширо вазир таъйин кард. Вай бо лаёқат ва кордониаш то поёни умри Нӯҳ ибни Мансур дар мақоми худ боқӣ монд. Пас аз марги Нӯҳ (997) ва аморати писараш Абулворис Мансур ибни Нӯҳ, Абулмузаффар Барғашӣ ҳамчунон вазир буд. Дар натиҷаи зиддиятҳои дохилидарборӣ пас аз чанде вазорат ба Абулқосими Бармакӣ расид ва ба Абулмузаффар Барғашӣ дар Ҷузҷон мансаб доданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абулмузаффари Писанҷадӣ

**Абулмузаффари Писанҷадӣ** (? — қарни XI) — и форс-тоҷик.

## Эҷодиёт
Дар манбаъҳое, ки дар бораи ин шоир маълумот додаанд, масоли, «Лубоб-ул-албоб»-и Авфӣ, ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш наомадааст. Дар ҳамин манбаъ баробари тавсифи ӯ чун шоири моҳиру тавоно се қитъа (12 байт) аз эҷоди ӯ оварда шудааст. Абулмузаффари Писанҷадӣ дар ин байтҳояш оташ (оташи миёни хокистар), гули ёсуманро васф намудааст. Шеърҳои ӯ нафосат ва зебоӣ, муқоисаи бемонанд ва ташхиси ҷолиб доранд, ки гувоҳи шоири ширинкалому мушоҳидакор будани ӯянд. Дар васфи оташ гуфтааст:
: Ҳаме бибинӣ оташ миёни хокистар,
: Чу офтоб, ки гирад зи меғ тири ҳиҷоб.
: Чу рӯи духтари дӯшиза, к-ӯ хиҷил гардад,
: Ниқобро ба рух андар кашад ба вақти итоб.
Ёсумани шукуфтаро ба ҳолати ғамангези қаҳрамони лирикӣ монанд кардааст:
: Нигоҳ кун ту ба-д-он ёсумани шукуфта ба боғ,
: Сараш ба пеш дарафканда рост чун сари ман.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Абдуллоев А., Адабиёти форсу тоҷик дар нимаи аввали асри XI, Д., 1979.
Абдурраҳмон Давлат ибни Толеъ

**Абдурраҳмон Давлат ибни Толеъ** (қарни XVIII — қарни XIX) — муаррих, толеъшинос (астролог) ва нависандаи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Муаррих ҳамасри Абулфайзхон охирин намояндаи силсилаи Аштархониёни Бухоро. Абдурраҳмон муаллифи асари таърихии «Таърихи Абулфайзхон» аст. Ин китоб шомили таърихи ҳукумати Абулфайзхон буда, иттилооти муҳиме дар робита бо таърихи сиёсӣ, иҷтимоӣ — иқтисодии садаи XVIII Осиёи Миёна гирд оварда шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абулмузаффари Тоҳир

**Абулмузаффари Тоҳир ибни Фазл** (соли таваллуд номаълум – вафот соли 987) — шоир ва сиёсатмадори форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз хонадони Чағониён. Дар сарчашмаҳои адабӣ абёти пароканда, порчаҳои шеъри Абулмузаффари Тоҳир боқӣ мондаанд, ки аз ҷиҳати мавзӯъ, услуб, тарзи нигориш гувоҳи маҳорати баланди шоирии ӯ мебошанд. Дар ғазалиёт ва рубоиёташ ишқу муҳаббат, манзараҳои табиатро васф кардааст. Шеърҳояш дорои сувари бадеӣ, афкору андешаҳои иҷтимоӣ мебошанд. Аз нокомию номуродиҳои рӯзгор шикоят кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Бертельс Е. Э., История персидско-таджикской литературы, М., 1960.

## Сарчашма
*
Абулфавориси Фанорӯзӣ

**Абулфавориси Фанорӯзӣ Хоҷа Амид** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — нависанда ва мутарҷими форс-тоҷик (асри 10).

## Зиндагинома
Дар Фанорӯз ном деҳе аз деҳоти атрофи Самарқанд ба дунё омадааст. Дар солҳои 950 – 951 Абулфавориси Фанорӯзӣ «Синдбоднома»-ро аз забони паҳлавӣ ба форсии дарӣ (тоҷикӣ) гардонд. Тарҷумаи Абулфавориси Фанорӯзӣ то замони мо нарасидааст. Насрнависи садаи XII Заҳирии Самарқандӣ матни тарҷумаи Абулфавориси Фанорӯзиро таҳрир кард ва асаре бо номи «Синдбоднома» таҳия кард.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абдурраҳмони I

**Абдурраҳмони I** —  ( амири Қурта аз соли 756, асосгузори сулолаи Умавиёни Қурта дар нимҷазираи Пиреней.
## Зиндагинома
Абдурраҳмони 1 аз Сурия ба воситаи Африқои шимолӣ ба Испания рафт. Он ҷо Кордова (Қурта)-ро забт карда, амири Андалусия гардид. Ба манзури мутамарказонии давлат бар зидди аъёну ашрофи қабилаҳои араб ва барбарҳо (муқимнишинони Африқои Шимолӣ ва Судони Марказию Ғарбӣ) бомуваффақият мубориза бурд.

## Сарчашма
Абдурраҳмони II

** Абдурраҳмони II** (792— 852, Қурта) — аз соли 822, абераи Абдурраҳмони I.

## Зиндагинома
Ҳомии машҳури илму дониш ва санъат. Дар сиёсат мутаассиб набуд, ба ҳамаи динҳо эҳтиром дошт. Иморатҳои боҳашамате, ки дар замони Абдурраҳмони II сохта шуданд, ба хазинаи давлат зарар овард.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абдурраҳмони III

**Абдурраҳмони III** (; 7 январи 891, Қурта — 15 октябри 961) — амир (912) ва баъд халифаи Куртуба аз соли 929.
## Зиндагинома
Ба Абдурраҳмони III лақаби «Ғолиб» (ан-Носир) гузошта буданд. Аморатро, ки аз тарафи собиқадоронаш суст ва пароканда шуда буд, барқарор кард. Соли 931 Сеута, 932 Толедоро забт намуд. Аз соли 955 Леон ва Наварра ба Абдурраҳмони III. хироҷ месупориданд. Бо Византия ва императори «Империяи Рими муқаддас» Оттони I муносиботи дипломатӣ дошт. Гвардияи устувору пурқуввате аз ҳайати ғуломони аврупоӣ ташкил дод, ки онҳоро «сақалиба» меномиданд. Флоти пуриқтидортарин дар Баҳри Миёназамин таъсис дода, сохтмонро низ хуб ба роҳ монд. Замони Абдурраҳмони III қароргоҳи берун аз шаҳрӣ бо номи «Заҳра» сохта шуд, сохтмони масҷиди Кордова оғоз гардид. Ҳокимияти Абдурраҳмони III, қуллаи баландтарини ҳокимияти Умавиёни Куртуба ҳисоб меёбад. 
## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Умавиён
Абулфазл ибни Муборак

**Абулфазл ибни Муборак** (; ) — адиб ва и форсизабони Ҳиндустон, бародари Файзии Даканӣ.

## Зиндагинома
Падараш — Шайх Муборак аслан аз мардуми Яман буд. Абулфазл дар ҷавонӣ илмҳои маъмули замонашро мукаммал омӯхта, чанд муддат дар дарбори подшоҳи Ҳиндустон — Ҷалолуддин Акбар (ҳукмронӣ 1542—1605) вазифаи дабириро иҷро кард. Дар дарбор кори ӯ равнақ пайдо кард ва то ба дараҷаи вазирӣ расид. Соли 1599 Абулфазлро барои обод кардани шаҳри Дакан фиристоданд ва азбаски дар миёни ӯву шоҳзода Салим (ки баъдтар ба унвони Ҷаҳонгир ба подшоҳӣ расид) душманӣ буд, ӯро дар наздикии Сабзвор куштанд. Абулфазл забонҳои арабӣ ва санскритро медонист. Дар илмҳои гуногун таълифоти бисёре дорад.

## Мероси адабӣ
Китоби «Акбарнома», ки таърихи ҳукмронии Акбар ва хонадони ӯ ва «Оини Акбарӣ», ки дар роҳу равиши ҳукумати Акбар аст, аз таълифоти ӯст. Китоби «Калила ва Димна»-ро бо номи «Иёри дониш» таҳрир кардааст. Дар тарҷумаи китоби «Маҳабҳарата» ва иншои «Таърихи алфӣ» ширкат варзидааст. Муншаоти ӯ бо номҳои «Мукотиботи Алломӣ», «Иншои Абуфазл» ё «Мукотиботи Абулфазл» маълуму машҳуранд. Дар ахлоқ ва тасаввуф низ таълифот доштааст. Китоби «Ҳуюту-л-ҳайвон»-и Камолиддини Шофеиро (1342—1406) аз арабӣ ба форсии тоҷикӣ гардонидааст. Абулфазл дар ривоҷу равнақи забони форсии тоҷикӣ хидмати арзишманд кардааст. Вай хеле кӯшидааст, ки забони форсии тоҷикиро аз калимаҳои мушкилфаҳму номатбӯи забони арабӣ тоза кунад ва ба ҷойи онҳо луғатҳои мустаъмали забони дариро бигузорад. Вай сабки душворфаҳми насрро тағйир дод. Номаҳоеро, ки аз дарбори Акбар ба атроф мефиристонданд, ба услуби содаю равон менавишт. Дар онҳо калима ва таъбирҳои душвори арабӣ кам буд. Абулфазл калима ва ибораҳои маъмули забони форсии тоҷикиро бештар истифода мекард. Забон ва услуби асарҳои хурди ӯ низ содаю равонанд. Абулфазл бо тахаллуси Алломӣ ғазал, қасида ва маснавӣ сурудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абдурраҳмони Муҳманд

**Абдурраҳмони Муҳманд** (; номи дигараш **Раҳмон Бобо**; ) — и афғон

## Зиндагинома
Ба забони пушту менавишт. Осораш дар девоне фароҳам омадаанд, ки дар Лоҳур (1876) ва Кобул (1949) ба табъ расидааст

Мавзӯъҳои ашъораш ишқ, панду андарз, ватандӯстӣ, инсондӯстӣ, даъват ба ваҳдати миллӣ ва ғайра мебошанд. Дар баъзе навиштаҳояш оҳангҳои шикоят аз замона, танқиди рӯҳониёни мутаассиб ва ғайра ҷой доранд.

Дар Афғонистон ба номи Абдурраҳмони Муҳманд мукофоти «Раҳмон Бобо» таъсис ёфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абдурраҳмони Офтобчӣ

** Абдурраҳмони Офтобчӣ** (саннаи тав. ва вафот номаълум) яке аз роҳбарони шӯриши халқии солҳои 1873 – 1876 дар хонии Хӯқанд.
## Зиндагинома
Абдурраҳмони Офтобачиро аввалҳо Худоёрхон ба вазифаи офтобачии дарбор (дар замони пеш ин вазифа обдор, дастархондор ва амсоли инҳо ном дошт) таъйин карда буд. Апрели 1873 дар навоҳии ҷанубу шарқии хонии Хӯқанд бо роҳбарии Муллоисҳоқ (маъруф ба Пӯлодхон) шӯриши халқӣ сар зад ва пас аз ду моҳ Худоёрхон Абдурраҳмони Офтобачиро бо сипоҳиён барои пахш намудани шӯриш фиристод, вале Абдурраҳмони Офтобачи бо тамоми сипоҳиёнаш ба тарафи шӯришгарон гузашт. Мутобиқи ҳадси муҳаққиқон Худоёрхон падари Абдурраҳмони Офтобачиро қатл карда будааст ва ин амал қасос аз Худоёрхон қаламдод мешавад. Пас аз чанде барои расидан ба тавофуқ ва амн Абдурраҳмони Офтобачи аз фаъолони шӯриш 40 нафар вакилро ба назди Худоёрхон фиристод, вале ӯ ҳамаи вакилонро қатл намуд. Пас аз ин воқеа шӯриш вусъат ёфт; шӯришчиён ӯш, Намангон, Андиҷон, Ассакӣ ва Олтинариқро тасарруф намуданд. Писари хурдии Худоёрхон – Муҳаммадаминбек низ ба шӯришчиён пайваст. Худоёрхон ба вазъияти ногувор афтода, аз генерал-губернатори Туркистон мадад хост. 22 июли 1875 байни лашкари хон ва шӯришчиён задухӯрди шадиде ба амал омада, Худоёрхон шикаст хӯрд ва бо наздиконаш аз тариқи Хӯқанд вориди Тошканд шуда, худро тобеи ҳукумати Россия намуд. Ҳокими Хӯқанд Насриддинбек – писари калонии Худоёрхон хони Хӯқанд эълон гардид. Вале шӯришчиён пайваста зидди хони Хӯқанд ва қувваҳои низомии русӣ мубориза мебурданд. Оқибат январи 1875 Абдурраҳмони Офтобачи ба генерал-губернатори Туркистон таслим ва зери маъмурияти Россия паноҳанда шуд. Феврали 1876 қувваҳои низомии генерал-губернатори Туркистон ин шӯришро саркӯб карданд ва хонии Қӯқанд низ аз байн рафт.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абулфазл Суккарии Марвазӣ

**Абулфазл Суккарии Марвазӣ** (*Абулфазл Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Зайди Суккарии Марвазӣ*; соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири арабизабони аҳди Сомониён (асри 10).

## Зиндагинома
Дар шаҳри Марв зиндагӣ ва эҷод мекард. Дар эҷодиёташ суннати корбасти зарбулмасалу мақолҳои форсии тоҷикиро дар шеъри арабизабон, ки шоири арабизабони эронинажод Солеҳ ибни Абдулқуддус (вафот 783) оғоз карда буд, идома додааст. Дар ҳар як 30 байте, ки аз ӯ дастрас гардидааст («Ятимат-уд-даҳр»-и Саолибӣ) як зарбулмасал ва мақоли форсии тоҷикӣ мавҷуд аст, ки имрӯз ҳам мустаъмаланд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Абдуллаев И., Поэзия на арабском языке в Средней Азии и Хорасане X – начале XI веков, Ташкент, 1984; 
*Мардони Т. Н., Арабско-таджикское двуязычие в поэзии XI – X веков, Д., 1993.

## Сарчашма
*
Абдурраҳмони Сӯфӣ

**Абдурраҳмони Сӯфӣ** (, *Абулҳусайн Абдурраҳмон ибни Умар ибни Муҳаммад ибни Саҳли Сӯфии Розӣ*; 8 декабри 903, Рай, Эрон — 25 майи 986, Исфаҳон) — мунаҷҷим ва ҷуғрофидони арабизабони форсу тоҷик.

## Зиндагинома
Солҳои 946—947 дар шаҳри Диновар (наздикии Кирмоншоҳ), солҳои 948—949 дар Исфаҳон зиндагӣ ва фаъолият кардааст. Абдурраҳмони Сӯфӣ тарғибкунандаи равияи риёзӣ дар нуҷум ва ҷуғрофияи асрҳои миёна мебошад.

### Рисолаҳо
thumb|271x271px|Тасвире аз «Китобу-с-сувару-л-кавокиб ас-собита»-и Суфии Розӣ
Рисолаҳои риёзиву ҳайатшиносии зерин ба қалами Абдурраҳмони Сӯфӣ мутаалиқанд: «Рисола дар амали ашколи мутасовиййа ул-азлаъ», «Китобу-с-сувар-ул-кавокиб ас-собита» («Китоби тасвири ситораҳои собита»), «Китобу-л-амал би-л-устурлоб» («Китоби амал бо устурлоб»), «Китобу-л-амал би-л-кура ул-фалакийя» («Китоби амал бо кураи фалакӣ (глобус)»), «Китобу-л-мадхал-ил- илм ан-нуҷум ва аҳкомиҳи» («Китоби муқаддима дар илми нуҷум ва аҳкоми он»). Асари маъруфи ӯ «Китоб сувару-л-кавокиб ас-собита» (965) ба шарҳи бурҷҳои дувоздаҳгона, тавсиф ва вазъи онҳо дар гунбази фалак бахшида шудааст. Рисолаи «Китоби тасвири ситораҳои собита» аз тарафи муаррихони илм «Шоҳасари ҳайатшиносии мушоҳидавии асрҳои миёна» номида шудааст. Дар он тавсири 48 бурҷ ва ҷадвали 1017 ситораи собита дода шудааст. Аз феҳристи бурҷҳое, ки дар ин асар оварда шудааст, олимони давраҳои минбаъда (масалан, Берунӣ дар «Осору-л-боқия») истифода бурдаанд. Абдурраҳмони Сӯфӣ дар дарбори амир Изудуддавла (949—983) чун мунаҷҷим эҳтиром ва эътироф дошт ва кураи арзи (глобус) нуқрагин сохт, ки дертар он дар китобхонаи қасри Фотимиёни Қоҳира гузошта шуд. Абдурраҳмони Сӯфӣ матолиби нуҷумиро ба назми арабӣ кашидааст, ки он бо номи «Урҷузат Абдурраҳмон» ё «Урҷуза фи-л-фалак» маъруф аст. Тадқиқоти Абдурраҳмони Сӯфӣ ба эҷодиёти мактаби мунаҷҷимию ҷуғрофии Берунӣ, Закариёи Қазвинӣ, Насируддини Тӯсӣ ва дигарон таъсири бузург расондааст.

Ӯ бори аввал Галактикаи Андромедаро  дар  соли  964  мушоҳида  карда,  дар  асари  «Китоб  сувару-л-кавокиб  ас-собита»  (дар боби “Кавокиби Миръоти  Мусалсала”  ӯро  “ал-Миръоту-л-латӣ лам  тарабаълан”,  яъне  “зани  шӯйнодида”  (ба юнонӣ “Ондромеда” хонанд) шарҳ дода, “латхаи саҳобӣ” номида буд.

Тарокуми ситоравии Collinder 399 ё тарокуми Брокчиро дар бурҷи Рӯбоҳак бори аввал маҳз Сӯфӣ кашф кардааст, ки  “тарокуми  Сӯфӣ”  низ  номида  мешавад.

## Осор
* «Китобу-с-сувар-ул-кавакиб ас-сабита» (ба забони арабӣ ва тарҷумаи фаронсавӣ) С.-Пб., 1874;
* Тарҷумаи «Китоб сувар ул-кавокиб ас-собита» бо қалами Насируддини Тӯсӣ, бо тасҳеҳи Муизиддини Мадҳавӣ, Т., 1973.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Крачковский И. Ю.,
* Избр., соч., т. 4, М. — Л., 1957;
* Мамедбейли Г. Д., Основатель Марагинской обсерватории Насэриддин Туси, Баку, 1961.
* Л. Ҳоҷиева, Р. Баҳромзод. АБДУРРАҲМОНИ СӮФӢ ВА ДАСТОВАРДҲОИ АСТРОНОМИИ Ӯ // *Маърифати омӯзгор. - 2024. -№7*, Саҳ. 33-36.

## Сарчашма
*
Абулфазли Миколӣ

**Абулфазли Убайдуллоҳ ибни Аҳмад ибни Алии Миколӣ ** (; ?, ) — донишманд, адиб ва шоири араб, яке аз намояндагони Оли Микол (хонадони маъруфи тоҷик, ки дар аҳдҳои 9 — 11 мақом ва нуфуз доштанд).

## Зиндагинома
Дар Нишопуру Бухоро ва Макка аз донишмандони бузурги давраш илми ҳадис омӯхт ва чун муҳаддиси тавоно ба камол расид. Маҳфили дарси ҳадис таъсис дод, ки то охири умраш барпо буд. Дар сарчашмаҳои адабиву таърихӣ (осори Саолибӣ, Утбӣ, Бохарзӣ ва дигар) Абулфазли Миколӣ чун суханвари тавоно дар насру назм ситоиш шудааст.

## Девони Миколӣ
Ба девон доштанаш ишора шудааст, вале он то замони мо нарасидааст. Маҷмӯи ашъори аз сарчашмаҳо ҷамъ овардашудаи Абулфазли Миколӣ (дар шаҳри Лейпсиги Германия соли 1908 ба табъ расидааст) дар аксари навъҳои шеър даст доштани ӯро тасдиқ мекунанд. Мавзӯи ашъораш ишқ, тавсифи табиат (гулҳои райҳон, лола, наргис, бунафша, дамидани субҳ, барфи рӯи барги дарахтон, шароб, асп ва ғайра), ихвониёт, марсияҳо, панду ҳикмат ва ирфон (динӣ) мебошад. Бештар аз санъатҳои бадеии ташбеҳу истиора истифода кардааст. Ба қалами Абулфазли Миколӣ инчунин асарҳои мансури «Махзан-ул-балоға» (маҷмӯаи номаҳову руқаот ба баъзе ашхос ва посухи онҳо), «Фазоил-ул-мулук» (асари таърихӣ), «Шарҳу ҳамосат Абутаммом» (шарҳи ашъори Абутаммом), «Шарҳи девони Мутанаббӣ», «Китоб-ул-мунтаҳил» (мунтахабе аз назму насри араб аз давраи ҷоҳилия то садаи X; нусхаҳояш дар Туркия ва Англия мавҷуданд) тааллуқ доранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Сомониён, ҷ. 1, Х., 2009.

## Сарчашма
*
Намози бомдод

**Намози Бомдод** ( — *намози субҳ*) — намози субҳ дар ислом. Аввалин намоз бар асоси замони ба ҷой овардан аз намозҳои панҷгона, ду ракъат суннату ду ракъат фарз дорад, ки фарзи ин намоз баланд хонда мешавад.

## Вақти намози бомдод

Вақти намози бомдод аз тулӯъи фаҷр (дамидани субҳи содиқ) то баромадани офтоб мебошад.

## Субҳи содиқ
Субҳи содиқ (ростин) рӯшноиест, ки ҳангоми дамидани субҳ аз тарафи машриқ намоён гардида, тамоми уфуқро фаро мегирад.

Пеш аз он низ рӯшноие рӯ ба боло лаҳзаҳое намоён шуда, вале зуд аз байн меравад, ки онро субҳи козиб (дурӯғин) мегӯянд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Абдушарифи Боқизода. Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби Ҳанафӣ. Душанбе, 2017.

Гурӯҳ:намоз
Абулфазли Усмон

**Абулфазл Усмон ибни Аҳмади Ҳиравӣ** (? — қарни XII) — и қасидасарои форс-тоҷики аҳди салҷуқии баъди султон Санҷар.

## Зиндагинома
Аслаш аз Ҳирот. Дар Нишопур низ зиндагӣ кардааст. Тазкиранигор Муҳаммад Авфӣ бо ӯ мулоқот кардааст ва вайро дар силки шоирони Хуросони аҳди салҷуқии баъди замони султон Санҷар (ҳукмронӣ 1118—1158) меорад. Авфӣ дар бораи Абулфазли Усмон мегӯяд: «Агарчи ба шеъру шоирӣ нисбат надошт, фааммо чун ашъору абёти ӯ матину латиф буд, номи ӯ дар силки шуаро оварда шуд». Абулфазли Усмон рубоиҳои ҳаҷвӣ ва ишқӣ мегуфтааст. Ин рубоӣ аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Муҳаммад Авфӣ, Лубоб-ул албоб, ҷ. 2, Лейден, 1903.
Абдурраҳмон Мустаҷири Самарқандӣ

**Абдурраҳмони Самарқандӣ** (*Мирзо Мулло Абдураҳмон ибни Муҳаммадлатиф Мустаҷири Самарқандӣ;* қарни XIX) — сайёҳ, мутарҷим, роҳбалад ва ҳамкори олимони рус дар омӯзиши этнография ва географияи Осиёи Миёна.

## Зиндагинома
Абдурраҳмони Самарқандӣ аслан тарҷумон ва роҳбалади шарқшинос ва географи рус А. Л. Кун дар Экспедитсияи Искандаркӯл (1870) дар болооби дарёи Зарафшон (аз ноҳияи Панҷакент то деҳаи Палдорики навоҳии Кӯҳистони Мастчоҳ ва водии дарёи Яғноб буд. Хотироташро бо номи «Рӯзномаи сафари Искандаркӯл» (аз 25 апрел то 27 июни 1870) таълиф намудааст, ки он барои омӯхтани таърих, забон, расму ойини халқҳои Осиёи Миёна, хусусан халқи тоҷик арзиши муҳими илмӣ дорад. Абдурраҳмони Самарқандӣ ба Бухоро, Шаҳрисабз, Хева низ сафар карда хотироташро навиштааст. Дар сафарномаи туркистониаш (1873) дар бораи кӯчидани баъзе қабилаҳо ва ба Хоразм омадани туркманҳо, маълумоти арзишманд додааст. ӯ соли 1872 баъди тамошои Намоишгоҳи политехникии Москва хотироташро ба унвони «Рӯзномаи виставкаи Маскоб» таълиф кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Шаҳриёри Нақавӣ, Фарҳангнависии форсӣ дар Ҳинду Покистон, Т., 1341 ҳ. ш.

Гурӯҳ:Нависандагони асри XIX
Абулфазл Сулламии Марвазӣ

**Абулфазл Сулламии Марвазӣ** (), маъруф ба **Ҳокими Ҷалил** (; ? — 946) — муҳаддис ва фақеҳи маъруфи ҳанафии аҳди Сомониён, вазири амири Нӯҳ ибни Наср.

## Зиндагинома
Абулфазл аслан Марвӣ буд ва дар шаҳрҳои Марв, Нишопур, Рай, Бағдод, Куфа, Макка, Миср ва Бухоро аз машоихи машҳури он рӯзгор таълим гирифта, баъдҳо машоих ва бузургони Хуросон назди ӯ дониш андӯхтанд.
Чун Абулфазл дар фиқҳ устоди амири Сомонӣ — Нӯҳ ибни Наср буд, зимоми умурро ба ӯ вогузошт ва ба раъйи ӯ фармон меронд. Аммо Абулфазл аввалҳо аз қабули вазифаи вазирӣ худдорӣ мекард ва баъдан ба исрори амир ин симатро пазируфт. Амир Наср бо ҳадафи ҷалби ризои фуқаҳо ва саркӯб кардани ҳаракати эътиқодии исмоилӣ Абулфазлро ба ин мансаб нишонд. Аммо идораи умури мамлакате чунон бузург ва ахиран ҳифзи инзиботи лашкариён, ки такягоҳи умдаи давлат хусусан дар муқобили рақибони тозае ҳамчун Оли Буя буданд, вазири кордон ва сиёсатдонро тақозо мекард, ки Абулфазл аз ин сифот баҳра надошт. Натиҷаи ин заъфи вазорат ва мудирияти Абулфазл он шуд, ки беш аз шаст миллион дирҳам ба барои айшу ишрат пардохт шуд ва хазина холӣ гашт. Дар ин ҳангом лашкариёни Нӯҳ, ки аз бекифоятӣ ва бадрафтории вазир шикоят доштанд ва ӯро сабабгори ошуфтагии авзои кишвар донистанд (сабаби шӯриши Абуалии Чағонӣ), хоҳони қатли Абулфазл шуданд. Лашкариёни шӯришӣ соли 946 наздики дарвозаи Марв ӯро ба қатл расонданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Намози пешин

**Пешин**, ё **зуҳр** ( — *намози нимрӯз*) — дуввумин намоз аз намозҳои панҷгона дар ислом, чор ракъат суннату чор ракъат фарз ва ду ракъат суннат дорад.

## Оғози намози пешин

Оғози намози пешин баъд аз заволи офтоб буда, охири он вақтест, ки сояи ҳар чиз ба ду баробари худаш (бинобар назари Абӯҳанифа (рҳ)) ва ё ба як баробари худаш (бинобар ривояте) бирасад. Ногуфта намонад, ки сояи ҳар чиз ба ғайри он сояе, ки ҳангоми қиём, яъне гардиши завол дорад, ҳисоб мешавад.

Намози зуҳр аз 10 ракъат иборат буда, 4 ракъати аввал суннат, 4 ракъати баъдӣ фарз ва 2 ракъати охири он низ суннат мебошанд. Тибқи мазҳаби ҳанафӣ, суннатҳои зуҳр тобеъи фарзи он буда, ҳамроҳ бо он хонда мешаванд.

Дар кишварҳои гуногуни ҷаҳон вобаста ба ҷойгиршавии ҷуғрофиёӣ зуҳр дар ҳар фасли сол дар вақтҳои мухталиф гузорида мешавад.

Дар Тоҷикистон вақти намози зуҳр дар тӯли сол соати 13:00 муқаррар шудааст.

## Намози пешин дар рӯзи ҷумъа
Рӯзҳои ҷумъа бо адои намози ҷумъа намози зуҳр аз зиммаи намозгузор соқит мешавад.

## Намози пешин дар сафар
Зуҳр аз ҷумлаи намозҳоест, ки фарзи он дар мусофират каср (кӯтоҳ), яъне ба ҷои 4 ракъат 2 ракъат хонда мешавад. Дар мавсими Ҳаҷ дар Арафот зуҳрро бо намози аср якҷоя («Ҷамъу-с-салотайн») бо яке азон ва ду иқомат мехонанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Намоз