Аддиктсия

**Адди́ксия (вобастагӣ)** ( — вобастагӣ, одати зарарнок), дар маънои васеъ — ниёзи васвасаомези инсон ба фаъолияти муайян. Истилоҳ зуд-зуд барои падидаҳое ба мисли вобастагии доруӣ, на нашъамандӣ истифода мешавад, аммо ҳоло бештар на ба вобастагиҳои кимиёвӣ, балки ба вобастагиҳои равонӣ ба кор бурда мешавад, масалан, рафторӣ, ки намунаҳои онҳо инҳоянд: вобастагӣ аз интернет, қиморбозӣ, шопоголизм, аз ҳад зиёд хӯрдани психогенӣ, фанатизм, вобастагӣ аз порнография ва ғайра.

Дар маънои тиббӣ, аддиксия — ниёзи васвасаомез ба такрори амалҳои муайян мебошад, ки дар сурати вайрон шудани реҷаи муқаррарии бемор, бо инҳирофоти возеҳи физиологӣ ва равонӣ, рафтори ғайриоддӣ ва дигар ихтилоли рӯҳӣ ҳамроҳӣ мешавад.

## Таърихи истилоҳ
Даҳсолаҳо пеш вобастагӣ як истилоҳи фармакологӣ буд, ки истифодаи мавод (дору, маводи мухаддири қонунӣ ё ғайриқонунӣ)-ро ба миқдори кофӣ барои пешгирӣ аз асарҳои нохуши қатъи мавод дар назар дошт. Рафтори аддиктивӣ («наркотизм»), ки бо ҳолати чунин вобастагӣ алоқаманд аст, ҳамчун рафтори инҳирофӣ арзёбӣ мешуд ва бар зидди аддиксия ҳамчун беморӣ гузошта мешуд. Дар ҳоли ҳозир нуқтаи назар ба моҳияти ин гуна ихтилоли аддиктивӣ тағйир ёфтааст. «Наркотизм» дар қатори дигар ихтилоли рафтории аддиктивӣ ҳамчун як падидаи ягона баррасӣ шуд, ки ба моҳияти психопатологии он нигоҳи ягона вуҷуд надорад.

## Таснифот
Муаллифони мухталиф аддиксияҳоро ба ихтилоли васвасавӣ-маҷбурӣ, ихтилоли спектри маҳсулнок мансуб медонанд, бо тирашавии шуур муқоиса мекунанд ва ғайра. Як қатор муаллифон ҳамзамонии устувори (то 60%) ихтилоли аддиктивро ҳам дар байни худ ва ҳам бо дигар ихтилоли рӯҳӣ (аффективӣ, васвасавӣ-маҷбурӣ ва ғайра) мушоҳида мекунанд.

Бемориҳои аддиктивӣ баъзан ба класси бемориҳои ғайрисироятӣ ё иҷтимоӣ дохил карда мешаванд. Дар наркология ва аддиктологияи клиникию иҷтимоии даҳсолаҳои охир омилҳои нави хавф, ташаккули барвақт ва хеле босуръати ҳолатҳои вобастагии инсон, муқовимати терапевтӣ ва ҷараёни бемории бидуни ремиссия қайд карда шудаанд.

Дар маҷмӯъ, аддиксияҳоро шартан метавон ба «кимиёвӣ» (субстансионалӣ) — ки инчунин вобастагии физиологӣ номида мешаванд ва вобастагиҳои рафторӣ (ғайрисубстансионалӣ, равонӣ) тақсим кард.

Аддиксияи рафторӣ дар психология — ҳолати шуури инсон аст, ки бо дилбастагӣ ба фаъолияти муайян ва нотавонӣ дар қатъ кардани мустақилонаи он тавсиф мешавад.

## Омӯзиши падида
Рафтори аддиктивӣ бо хоҳиши инсон барои дур шудан аз таҷрибаҳои нохуш тавассути тағир додани ҳолати шуури худ алоқаманд аст. Омӯзиши ин падидаро аддиктология, психологияи клиникӣ ва ҷомеашиносӣ анҷом медиҳанд.

Шаклҳои барои ҷомеа қобили қабули аддиксия мавҷуданд: амалияҳои рӯҳӣ, медитатсия, ошиқӣ, эҷодкорӣ, меҳнатдӯстии аз ҳад зиёд, вобастагӣ аз интернет, шопоголизм, варзиши экстремалӣ, пурхӯрӣ, инчунин шаклҳои барои ҷомеа хатарнок: токсикомания, вобастагии маводи мухаддир, клептомания ва ғайра. Дар ҳолатҳои алоҳида, аддиксияҳо метавонанд дидаву дониста инкишоф дода шаванд (масалан, омилҳои аддиксияи маърифатӣ дар наврасони дорои истеъдоди зеҳнӣ омӯхта мешаванд).

Инчунин аддиксияҳои нав — вобастагиҳои патологӣ — вобастагиҳои патологӣ аз телевизион, аз шабакаҳои иҷтимоӣ, вобастагии интернетӣ; вобастагӣ аз бозиҳои компютерӣ ва ғайра ҷудо карда мешаванд.

## Механизмҳои биологӣ
Маълумоти тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки механизмҳои муайяни биологӣ мавҷуданд, ки барои аддиксияҳо масъуланд. Бо вуҷуди ин, ин соҳа мавзӯи баҳсҳо боқӣ мемонад. Тавре ки дар баҳси «Сотсиогенетизм ё биогенетизм» гуфта шуд, табиати биологии сифатҳои модарзодӣ метавонад ба қабули қарорҳо ва амалҳо таъсир расонад. Омилҳои муайяни марбут ба генетика, ДНК, ихтилоли рӯҳӣ, метавонанд ба таври пинҳонӣ ҳузур дошта бошанд, то сипас дар як лаҳзаи муайян фаъол шаванд.

Аз тарафи дигар, рафтори аддиктивӣ метавонад аз таъсири муҳити атроф ба вуҷуд ояд, ки ба шахсият оварда мерасонад. Муносибатҳои мусоид, сӯиистифода, ҳамкории иҷтимоӣ, таъсири маводи заҳролуд ба организм — ҳамаи ин метавонад рафтори инсонро тағйир диҳад. Баъзе муҳаққиқон таъсири ҳам омилҳои иҷтимоӣ ва ҳам биологиро эътироф мекунанд, ки якҷоя моделҳои рафторро ташаккул медиҳанд.

Ба механизми биологии аддиксия метавонанд баъзе қисмҳои мағзи сар дохил шаванд. Аз ҳама ҷолиб механизми хориҷшавии дофамин ба ҳастаи шафати мағз мебошад, ки тавассути бисёр маводи мухаддир ба кор андохта мешавад ва вобастагиро мустаҳкам мекунад. Хориҷ шудани дофамин як раванди табиии ҳавасмандкунанда мебошад, ки масалан, ба ғизо ё алоқаи ҷинсӣ хос аст. Маводи мухаддир ба ҳамин монанд амал мекунанд. Хусусан, баъзе маводи мухаддир тавлид ва хориҷшавии дофаминро дар мағзи сар 5—10 маротиба зиёд мекунанд, ки ба одамони истеъмолкунанда имкон медиҳад, ки эҳсоси лаззатро ба таври сунъӣ ба даст оранд. Ҳамин тавр, амфетамин мустақиман хориҷшавии дофаминро ҳавасманд карда, ба механизми интиқоли он таъсир мерасонад. Дигар маводи мухаддир, масалан, кокаин ва психостимуляторҳо, механизмҳои табиии бозпасгирии дофаминро блок мекунанд ва консентратсияи онро дар фосилаи синапсӣ зиёд мекунанд. Морфий ва никотин амали нейромедиаторҳои табииро тақлид мекунанд, ва алкогол амали антагонистҳои дофамин-ро блок мекунад. Раванд аз системаи лимбии дофаминергӣ оғоз ёфта, сипас дигар қисмҳои мағз, масалан, соҳаи вентралии сарпӯшро тағйир медиҳад.

Механизмҳое, ки тавассути онҳо ин раванд сурат мегирад, воридшавии ретсепторҳои AMPA-и иловагиро ба мембранаи постсинапсии нейронҳои дофаминергӣ дар бар мегиранд. Тадқиқотҳо дар мушҳо нишон медиҳанд, ки таъсири кокаин дар давоми ду ҳафта боиси тағйироти дарозмуддат дар соҳаи вентралии сарпӯш мегардад. Гузашта аз ин, таъсири лаззат аз маводи мухаддир рафтори марбут ба гирифтан ва истеъмоли онро тақвият медиҳад, то даме ки ин ба одат табдил ёбад. Дар аввал раванд дар қисми вентралии стриатум, асосан дар маркази тақвият сурат мегирад, вале баъд тағйирот дар қисми болоии стриатум (*dorsal striatum*) инкишоф меёбанд. Тахмин меравад, ки тағйироти нейронҳои вобаста ба аддиксия тавассути пайдоиши пайдарпайи каскади дорсалӣ дар пайвастҳои мутақобилаи байни ду соҳаи дар боло зикршуда сурат мегиранд.

Ба майл ба пайдоиши вобастагии маводи мухаддир якчанд омилҳо таъсир мерасонанд. Эҳтимол аст, ки он ба қишри пешпешонии мағзи сар алоқаманд бошад, ки барои қазоватҳо, қарорҳои таваккалӣ ва назорати импулсивӣ масъул аст. Ин метавонад шарҳ диҳад, ки чаро кӯдакон ба нашъамандӣ бештар майл доранд. Тадқиқотҳои алоҳида нишон медиҳанд, ки кӯдакони аз 10 то 12-сола, ки дар рафторашон камтар худдорӣ нишон медиҳанд, дар минтақаи хавфи ниҳоӣ барои пайдоиши аддиксия ба маводи мухаддир қарор доранд.

## Халосӣ аз аддиксияҳо, табобат
Ягона усули исботшудаи самарабахш (тибқи маълумоти АА ва мутахассисон) барои халосӣ аз рафтори аддиктивӣ ё кам кардани вобастагии аддиктивӣ иштирок дар мебошад, вақте одамони гирифтори ин ё он вобастагӣ ҷамъ меоянд, то мушкилоти худро баён кунанд ва ҳамдигарро дар роҳи халосӣ аз ниёзҳои васвасаомез дастгирӣ намоянд. Намунаи маъруфи чунин гурӯҳҳо ҷомеаҳои «Алкоголикҳои Гӯмном» мебошанд. Ягона шарт барои узвият — хоҳиши даст кашидан аз нӯшокиҳои спиртӣ мебошад. Аъзои «Алкоголикҳои Гӯмном» на ҳаққи узвият ва на ҳаққи дохилшавӣ намесупоранд, онҳо худро бо хайрияҳои ихтиёрии худ таъмин мекунанд. Ҳадафи асосии гузаронидани ҷаласаҳои гурӯҳҳо нигоҳ доштани тарзи ҳаёти ҳушёр (истеъмол накардани спирт), инчунин кӯмак ба дигарон дар ҳалли ин мушкилот мебошад. Бо муошират дар ҷаласаҳо, иштирокчиён таҷриба, нерӯи худро мубодила мекунанд, дар бораи кӣ будани худ, бо онҳо чӣ рӯй дод ва ҳоло чӣ гуна зиндагӣ мекунанд, нақл мекунанд. Дар баробари гурӯҳҳои «Алкоголикҳои Гӯмном», аксар вақт гурӯҳҳо барои ҳамвобастагон — яъне барои хешовандон ё наздикони одамоне, ки одати шахси вобаста ба зиндагии онҳо таъсири манфӣ мерасонад, ташкил карда мешаванд.

Дар асоси таҷрибаи «Алкоголикҳои Гӯмном» гурӯҳҳои шабеҳи худкӯмакӣ оид ба дигар вобастагиҳо ташкил карда шуданд: Нашъамандони Гӯмном, Кӯдакони Калонсоли Алкоголикҳо, Сигоркашони Гӯмном, Қиморбозони Гӯмном ва ғайра. Дар маҷмӯъ, гурӯҳҳои мухталиф усулҳои гуногунро аз комилан ғайридинӣ то динӣ истифода мебаранд. Тахмине вуҷуд дорад, ки ҳамкории иҷтимоӣ эҳтимолияти муваффақиятро дар халосӣ аз вобастагӣ аз сабаби самаранокии дастҷамъона зиёд мекунад ва дар натиҷаи он ки нейротрансмиттерҳои дар ҷараёни вохӯриҳо хориҷшаванда метавонанд эҳсоси лаззатро ба таври табиӣ бидуни ниёз ба истеъмоли маводи мухаддир ё спирт ба вуҷуд оранд.

Дар асоси фаъолияти бисёре аз гурӯҳҳои худкӯмакӣ барномаи «12 қадам» меистад. Дар аввал аз ҷониби «Алкоголикҳои Гӯмном» ҳамчун усули халосӣ аз майзадагӣ пешниҳод шуда буд, дувоздаҳ қадам дар китоби «Алкоголикҳои Гӯмном» дар соли 1939 нашр шуданд. Дар оянда усул барои дигар шаклҳои вобастагиҳо мутобиқ карда шуд. Ассотсиатсияи равоншиносии Амрико қадамҳои зеринро дар ин усул ҷудо мекунад:

эътирофи иштирокчӣ, ки ӯ наметавонад вобастагиҳо ё маҷбуриятҳои худро назорат кунад;

таҳлили хатогиҳои гузашта бо кӯмаки шахсе, ки аллакай ин роҳро гузаштааст;

ислоҳи ин хатогиҳо;

омӯзиши зиндагӣ бидуни вобастагӣ мувофиқи қоидаҳои нави рафтор;

кӯмак ба дигар одамоне, ки аз чунин вобастагӣ ё рафтори васвасаомез азият мекашанд.

Дар баробари чунин гурӯҳҳо инчунин як қатор равишҳои пешгирикунанда ва терапевтӣ барои мубориза бо аддиксияҳо мавҷуданд. Масалан, табобати маъмули ҷойгузини нашъамандӣ, ки дар натиҷаи истеъмоли опиатҳо (героин ва ғайра) ба вуҷуд омадааст, табобати ҷойгузини метадонӣ мебошад. Табобат бо метадон пеш аз ҳама ҳадафи иҷтимоикунонии нашъамандон, боздоштани онҳо аз ворид кардани маводи мухаддир ба дохили рагро дорад. Табобат қатъиян зери назорати духтури муолиҷавӣ гузаронида мешавад ва иштироки дигар мутахассисони заруриро талаб мекунад. Одатан, метадон дар шакли моеъи бо шарбат омехташуда истифода мешавад ва он ба таври даҳонӣ қабул мегардад.

Дигар анальгетики нашъаовар, ки барои табобати ҷойгузин истифода мешавад, бупренорфин мебошад, ки эҳтимолан аз метадон бехатартар аст. Омили маҳдудкунанда барои истифодаи васеътари он дар табобати ҷойгузин нархи дору мебошад (тибқи баъзе ҳисобҳо, он ҳадди аққал 10 маротиба гаронтар аст нисбат ба метадон).

Тадқиқотҳое гузаронида мешаванд, ки имкони синтез кардани антителаҳоро нишон медиҳанд, ки ба таъсири маводи мухаддир ба мағзи сар монеъ шуда, эҳсоси лаззатро ба ҳадди аққал мерасонанд. Вақтҳои охир ваксинаҳо бар зидди кокаин, героин, метамфетамин ва никотин таҳия шудаанд. Озмоиши ин доруҳо бо умеди истифодаи онҳо ҳамчун воситаи пешгирикунанда ва барқарорсозанда барои шахсони гирифтори аддиксия ё моил ба онҳо сурат мегирад.

Боз як усуле, ки барои истифода дар табобати аддиксияҳо баррасӣ мешавад, усули ҳавасмандгардонии сохторҳои амиқи мағзи сар мебошад. Ин усул аз ҷойгир кардани дастгоҳи махсус дар мағзи сари бемор тавассути ҷарроҳӣ иборат аст, ки минбаъд ба минтақаҳои муайяни мағзи сар таъсири сусти электрикӣ мерасонад. Дар ҳоли ҳозир усул барои табобати, масалан, ихтилоли ҳаракатӣ, ба монанди бемории Паркинсон истифода мешавад, аммо тахминҳо вуҷуд доранд, ки он метавонад барои аддиксияҳо низ муассир бошад. Таъсир метавонад ба маркази тақвият, ҷисми рахдор, ба қисми болоии стриатум (*dorsal striatum*) ва ба минтақаи медиалии пешпешонии қишри мағзи сар сурат гирад.

## Ҳамчунин нигаред

Аддиктология

Вобастагии доруӣ

Вобастагии рафторӣ (Вобастагии ғайрикимиёвӣ)

Нашъамандӣ

Синдроми вобастагӣ

Синдроми вобастагии равонӣ

Синдроми вобастагии физиологӣ

Танбалӣ

Танҳоӣ

Перфекcионизм

Одат

Прокрастинатсия

Синдроми зиндагии ба таъхир афтода

## Эзоҳ

## Пайвандҳои беруна

*Лешнер А. И.* Зависимость — это болезнь мозга, и это имеет значение Пер. с англ. Н. Д. Фирсовой (2018)

Аддикция, или что общего между толстяком, алкоголиком и влюбленным? — мақола дар сайти «Школа жизни»

Об аддикциях и аддиктивном поведении — мақола дар сайти «Мир психологии»

Трудоголизм — это болезнь, точно такая же, как и любая психологическая зависимость

Журнал «развитие личности»

= Адабиёт =

Гурӯҳ:Вобастагӣ
Гурӯҳ:Нашъамандӣ