Системаи эндокринӣ

**Системаи эндокринӣ** — системаи танзими фаъолияти узвҳои дохилӣ тавассути гормонҳо, ки аз ҷониби ҳуҷайраҳои эндокринӣ мустақиман ба хун хориҷ мешаванд ё тавассути диффузия аз фазои байниҳуҷайравӣ ба ҳуҷайраҳои ҳамсоя мегузаранд.

Системаи нейроэндокринӣ (эндокринӣ) фаъолияти қариб ҳамаи узвҳо ва системаҳои организм-ро ҳамоҳанг ва танзим мекунад, мутобиқшавии онро ба шароитҳои доимо тағйирёбандаи муҳити беруна ва дохилӣ таъмин менамояд ва доимии муҳити дохилиро, ки барои нигоҳ доштани ҳаёти мӯътадили фард зарур аст, ҳифз мекунад. Нишондодҳои дақиқ мавҷуданд, ки иҷрои функсияҳои зикршудаи системаи нейроэндокринӣ танҳо дар ҳамкории зич бо системаи масуният имконпазир аст.

Системаи эндокринӣ ба системаи эндокринии гландулярӣ (ё дастгоҳи гландулярӣ), ки дар он ҳуҷайраҳои эндокринӣ якҷоя ҷамъ шуда, ғадуди секретсияи дохилиро ташкил медиҳанд, ва системаи эндокринии диффузӣ тақсим мешавад. Ғадуди секретсияи дохилӣ гормонҳои гландулярӣ истеҳсол мекунад, ки ба онҳо ҳамаи гормонҳои стероидӣ, гормонҳои ғадуди сипаршакл ва бисёр гормонҳои пептидӣ дохил мешаванд. Системаи эндокринии диффузӣ бо ҳуҷайраҳои эндокринии дар тамоми организм парокандашуда муаррифӣ мешавад, ки гормонҳои агландулярӣ — (ба истиснои кальцитриол) пептидҳоро истеҳсол мекунанд. Қариб дар ҳар як бофтаи организм ҳуҷайраҳои эндокринӣ мавҷуданд.

## Функсияҳои системаи эндокринӣ
* Дар танзими гуморалӣ (кимиёвӣ)-и функсияҳои организм иштирок мекунад ва фаъолияти ҳамаи узвҳову системаҳоро ҳамоҳанг месозад.

* Нигоҳдории гомеостаз-и организмро дар шароити тағйирёбандаи муҳити беруна таъмин мекунад.

* Якҷоя бо системаҳои асаб ва масуният танзим мекунад:

**рушд;
**инкишофи организм;
**дифференсиатсияи ҷинсӣ ва функсияи репродуктивӣ;
**дар равандҳои ҳосилшавӣ, истифода ва захираи энергия иштирок мекунад.

*Дар якҷоягӣ бо системаи асаб, гормонҳо дар таъмини инҳо иштирок мекунанд:

*реаксияҳои эмотсионалӣ;
*фаъолияти равонии инсон.

## Системаи эндокринии гландулярӣ
Бо ғадудҳои секретсияи дохилӣ муаррифӣ мешавад, ки синтез, захира ва хориҷшавии моддаҳои гуногуни биологӣ фаъол (гормонҳо, нейромедиаторҳо ва ғайра)-ро ба гардиши хун амалӣ месозанд. Ғадудҳои классикии секретсияи дохилӣ: эпифиз, гипофиз, ғадуди сипаршакл, ғадудҳои наздисипаршакл, дастгоҳи ҷазиравии ғадуди зери меъда, қисми қишрӣ ва мағзии ғадудҳои болои гурда, хайяҳо, тухмдонҳо ба системаи эндокринии гландулярӣ мансубанд. Дар системаи гландулярӣ ҳуҷайраҳои эндокринӣ дар ҳудуди як ғадуд мутамарказ шудаанд. Системаи марказии асаб дар танзими раванди секретсияи гормонҳои ҳамаи ғадудҳои эндокринӣ иштирок мекунад ва гормонҳо аз рӯи механизми алоқаи баргашта ба функсияи СМА таъсир расонида, фаъолият ва ҳолати онро тағйир медиҳанд. Танзими асабии фаъолияти эндокринии канории организм на танҳо тавассути гормонҳои тропии гипофиз (гормонҳои гипофизарӣ ва гипоталамӣ), балки тавассути таъсири системаи асаби автономӣ (ё вегетативӣ) низ амалӣ мешавад. Бисёре аз онҳо инчунин аз ҷониби ҳуҷайраҳои эндокринии дастгоҳи ҳозима секретсия мешаванд. Ғадудҳои секретсияи дохилӣ (ғадудҳои эндокринӣ) — узвҳое мебошанд, ки моддаҳои махсусро ҳосил карда, онҳоро мустақиман ба хун ё лимфа хориҷ мекунанд. Ин моддаҳо гормонҳо — танзимгарони кимиёвӣ мебошанд, ки барои ҳаёт заруранд.

### Системаи гипоталамус-гипофиз
Гипоталамус ва гипофиз дорои ҳуҷайраҳои секреторӣ мебошанд, дар ҳоле ки гипоталамус унсури муҳими «системаи гипоталамус-гипофиз» ҳисобида мешавад.

Дар гипоталамус гормонҳои худи гипоталамус (вазопрессин ё гормони антидиуретикӣ, окситоцин, **нейротензин**) ва моддаҳои биологӣ фаъол, ки функсияи секретории гипофизро суст ё пурзӯр мекунанд (соматостатин, тиролиберин, люлиберин, кортиколиберин ва соматолиберин) секретсия мешаванд. Яке аз ғадудҳои муҳимтарини организм гипофиз мебошад, ки назорати кори аксарияти ғадудҳои секретсияи дохилиро амалӣ мекунад. Гипофиз — ғадуди хурд (вазнаш камтар аз як грамм), вале барои ҳаёт хеле муҳим аст. Он дар асоси косахонаи сар ҷойгир буда, бо соҳаи гипоталамуси мағзи сар пайваст аст ва аз се ҳисса — пеш (**ғадудӣ** ё **аденогипофиз**), миёна ва ақиб (**нейрогипофиз**) иборат мебошад. Гипофизро аз рӯи муҳимияти функсияҳояш метавон ба нақши дирижёри оркестр муқоиса кард. Гормонҳои гипоталамус ба **ҳиссаи ақиби гипофиз** мерезанд ва аз он ҷо дар сурати зарурӣ ба хун хориҷ мешаванд. Гормонҳои гипофизотропии гипоталамус ба ҳуҷайраҳои ҳиссаи пеши гипофиз расида, мустақиман ба фаъолияти секретории онҳо таъсир мерасонанд ва секретсияи гормонҳои тропиро танзим мекунанд.

**Ҳиссаи пеши гипофиз** — узви муҳимтарини танзими функсияҳои асосии организм аст: маҳз дар ҳамин ҷо шаш гормони муҳими тропӣ истеҳсол мешаванд, ки фаъолияти ғадудҳои эндокринии канориро танзим мекунанд — гормони тиреотропӣ (ТТГ), гормони адренокортикотропӣ (АКТГ), гормони соматотропӣ (СТГ ё гормони рушд), гормони лактотропӣ (пролактин) ва ду гормони гонадотропӣ, ки функсияҳои ғадудҳои ҷинсӣ-ро танзим мекунанд: гормони фолликулабарангез (ФСГ) ва гормони лютеинизатсиякунанда (ЛГ). Тиреотропин кори ғадуди сипаршакл-ро тез ё суст мекунад, АКТГ кори моддаи қишрии ғадудҳои болои гурда-ро танзим менамояд. Истеҳсоли зиёдатии гормони рушд дар одами калонсол боиси инкишофи акромегалия мегардад. Гипофиз бо гипоталамус зич алоқаманд буда, якҷоя бо он ҳалқаи пайвандкунандаи байни мағз, системаи асаби канорӣ ва системаи гардиши хун мебошад.

Ҳиссаи ақиби гипофиз гормонҳои худро истеҳсол намекунад, нақши он дар организм аз захира ва секретсияи ду гормони муҳим иборат аст: гормони антидиуретикӣ (АДГ), ки дар танзими тавозуни оби организм иштирок мекунад ва окситоцин, ки барои кашишхӯрии мушакҳои суфта (хусусан бачадон ҳангоми таваллуд) масъул аст.

### Ғадуди сипаршакл
**Ғадуди сипаршакл** () — ғадуди эндокринӣ дар муҳрадорон, ки йод-ро захира карда, гормонҳои дорои йод (йодтиронинҳо) истеҳсол мекунад, ки дар танзими мубодилаи моддаҳо ва рушди ҳуҷайраҳо иштирок мекунанд — тироксин (T4) ва трийодтиронин (T3). Ғадуди сипаршакл, ки вазнаш аз 20 то 30 г аст, дар қисми пеши гардан ҷойгир буда, аз ду ҳисса ва як пайвандгоҳ иборат аст. Дар сатҳи ақиби он ду ҷуфт ғадудҳои наздисипаршакл ҷойгиранд. Ғадуд аз фолликулаҳо иборат аст, ки бо моддаи сафедадори дорои йод пур шудаанд; коллоиди ҳуҷайраҳо гормонҳои тироксин (Т4) ва трийодтиронин (Т3)-ро дар бар мегирад.

Боз як **гормон**, ки аз ҷониби ҳуҷайраҳои C-и ғадуди сипаршакл хориҷ мешавад — кальцитонин мебошад, ки дар организм миқдори калсий ва фосфатҳо-ро танзим мекунад ва инчунин аз харобшавии бофтаи устухон пешгирӣ менамояд. Таъсири ин гормон ба паратиреоидин, ки аз ҷониби ғадудҳои наздисипаршакл истеҳсол мешавад, комилан муқобил аст.

### ғадудҳои наздисипаршакл
Ғадуди наздисипаршакл сатҳи калсий-ро дар организм дар ҳудуди танг танзим мекунад, то системаҳои асаб ва ҳаракат ба таври мӯътадил фаъолият кунанд. Вақте ки сатҳи калсий дар хун аз меъёр паст мешавад, ретсепторҳои ғадуди наздисипаршакл фаъол шуда, гормон-ро ба хун хориҷ мекунанд. Паратгормон остеокластҳоро ҳавасманд мекунад, то онҳо калсийро аз бофтаи устухон ба хун диҳанд.

### Ғадуди зери меъда
Ғадуди зери меъда — узви калони (дарозиаш 12—30 см) секретории дорои таъсири дугона (ба ковокии рӯдаи дувоздаҳангушта шираи панкреатикӣ ва ба хун гормонҳо хориҷ мекунад) мебошад.

Қисми инкретории ғадуди зери меъда бо ҷазирачаҳои Лангерганс муаррифӣ мешавад. Дар одам ҷазирачаҳо аз намудҳои гуногуни ҳуҷайраҳо иборатанд, ки чанд гормони пептидиро ҳосил мекунанд:
*ҳуҷайраҳои алфа — глюкагон секретсия мекунанд (танзимгари мубодилаи карбогидратҳо);
*ҳуҷайраҳои бета — инсулин секретсия мекунанд (сатҳи глюкоза-ро дар хун паст мекунад);
*ҳуҷайраҳои делта — соматостатин секретсия мекунанд;
*ҳуҷайраҳои PP — полипептиди панкреатикиро секретсия мекунанд;
*ҳуҷайраҳои Эпсилон — грелин («гормони гуруснагӣ») секретсия мекунанд.

### Ғадудҳои болои гурда
Дар қутбҳои болоии ҳарду гурда ғадудҳои хурди аҳромшакл — ғадудҳои болои гурда ҷойгиранд. Онҳо аз қабати берунии қишрӣ (80—90 %-и вазни ғадуд) ва моддаи мағзии дохилӣ иборатанд. Қишри ғадудҳои болои гурда минералокортикоидҳо ва гликокортикоидҳоро истеҳсол мекунад. Минералокортикоидҳо (муҳимтаринашон — альдостерон) мубодилаи ионҳоро танзим мекунанд; гликокортикоидҳо (масалан, кортизол) таҷзияи сафедаҳо ва синтези карбогидратҳо-ро ҳавасманд мекунанд. Моддаи мағзӣ адреналин истеҳсол мекунад — гормоне, ки тонуси системаи асаби симпатикиро нигоҳ медорад. Адреналин-ро зуд-зуд гормони «ҷанг ё гурез» меноманд.

### Гонадаҳо
Балоғат ва фаъолияти ҷинсии инсон бидуни кори гонадаҳо ё ғадудҳои ҷинсӣ, ки ба онҳо хайяҳо-и мардона ва тухмдонҳо-и занона дохил мешаванд, ғайриэмкон мебуд. Дар кӯдакон гормонҳои ҷинсӣ ба миқдори кам истеҳсол мешаванд, вале ҳангоми ба воя расидан сатҳи гормонҳои мардона (андрогенҳо) ва занона (эстрогенҳо) якбора зиёд шуда, боиси пайдоиши аломатҳои дуюминдараҷаи ҷинсӣ мегардад.

### Эпифиз
Функсияи эпифиз то охир муайян нашудааст. Эпифиз моддаҳои дорои табиати гормоналӣ, серотонин, мелатонин ва антигонадотропин ҷудо мекунад. Дар қатори антигонадотропин пинеалотситҳо гормони дигари сафедаиро ҳосил мекунанд, ки сатҳи калсийро дар хун зиёд мекунад.

### Тимум
Системаи масуният, аз ҷумла ғадуди тимус, миқдори зиёди гормонҳоро истеҳсол мекунад, ки онҳоро метавон ба ситокинҳо ва гормонҳои тимикӣ (тимопоэтинҳо) тақсим кард, ки равандҳои рушд ва дифференсиатсияи ҳуҷайраҳои Т-ро танзим мекунанд. Бо мурури синну сол тимус хурд шуда, бо бофтаи пайвандкунанда иваз мешавад.

## Системаи эндокринии диффузӣ
Дар системаи эндокринии диффузӣ ҳуҷайраҳои эндокринӣ мутамарказ набуда, парокандаанд.

Баъзе функсияҳои эндокриниро ҷигар, гурдаҳо, меъда, рӯда, сипоз ва ғайра иҷро мекунанд. Ҳуҷайраҳои эндокринӣ дар тамоми организми инсон мавҷуданд.

Зиёда аз 30 гормон ҷудо ва тавсиф карда шудаанд, ки аз ҷониби ҳуҷайраҳои дар бофтаҳои дастгоҳи ҳозима ҷойгиршуда ба хун секретсия мешаванд.

## Танзими системаи эндокринӣ

* Назорати эндокриниро метавон ҳамчун занҷири таъсирҳои танзимкунанда баррасӣ кард, ки дар он натиҷаи амали гормон мустақим ё ғайримустақим ба унсури муайянкунандаи миқдори гормон таъсир мерасонад.
* Ҳамкорӣ, чун қоида, аз рӯи принсипи алоқаи баргаштаи манфӣ сурат мегирад.
* Системаи эндокринӣ инчунин тавассути системаҳои асаб ва масуният танзим мешавад.

## Бемориҳои эндокринӣ
Бемориҳои эндокринӣ — ин класси бемориҳое мебошанд, ки дар натиҷаи халалдор шудани як ё чанд ғадудҳои эндокринӣ ба вуҷуд меоянд. Дар асоси бемориҳои эндокринӣ гиперфунксия, гипофунксия ё дисфунксияи ғадудҳои секретсияи дохилӣ меистанд.

### Апудомаҳо
Апудомаҳо — варамҳое мебошанд, ки аз унсурҳои ҳуҷайравии дар узвҳо ва бофтаҳои гуногун ҷойгиршуда (асосан ҳуҷайраҳои ҷазиравии ғадуди зери меъда ва ҳуҷайраҳои дигар қисмҳои дастгоҳи ҳозима) ба вуҷуд омада, гормонҳои полипептидиро ҳосил мекунанд.

#### Синдроми Випома
Випома (синдроми Вернер-Моррисон, вабои панкреатикӣ) — бо мавҷудияти исҳоли обӣ ва гипокалиемия дар натиҷаи варами ҳуҷайраҳои ҷазиравии ғадуди зери меъда тавсиф мешавад, ки полипептиди вазоактивии интестиналиро (ВИП) секретсия мекунанд.

#### Гастринома

Ҳангоми гиперплазия-и ҳуҷайраҳои G гастринома ҳосил мешавад — варами хушсифат ё бадсифат, ки дар ғадуди зери меъда ё рӯдаи дувоздаҳангушта ҷойгир мешавад. Ин варам миқдори зиёди гастринро ҳосил мекунад, ки боиси зиёд шудани туршии шираи меъда мегардад. Дар натиҷа захмҳои сершумори меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта ба вуҷуд меоянд.

Зуҳуроти клиникии гипергастринимия — синдроми Золлингер-Эллисон (намуди 1-ум) мебошад.

#### Глюкагонома
Глюкагонома — варам, аксаран бадсифат, ки аз ҳуҷайраҳои алфа-и ҷазирачаҳои панкреатикӣ ба вуҷуд меояд. Оҳиста месабзад ва ба ҷигар метастаз медиҳад.

#### Пома
ППома — варами ғадуди зери меъда, ки полипептиди панкреатикиро (ПП) секретсия мекунад. Зуҳуроти клиникӣ қариб надорад.

#### Соматостатинома
Соматостатинома — варами бадсифати оҳистасабз, ки бо баланд шудани сатҳи соматостатин тавсиф мешавад.

## Ҳамчунин нигаред

* Гормонҳо
* Ғадудҳои секретсияи беруна
*Ғадудҳои секретсияи дохилӣ

## Эзоҳ
## Адабиёт

*