Аун Сан Су Чжи

**[[Номи Бирма|До]] Аун Сан Су Чжи** (  ; тав. 19 июни 1945) — сиёсатмадори Бирма ва Мянма, роҳбари Лигаи Миллии Демократия, ҳизб, хунтаи низомии оппозисионӣ, лауреати ҷоизаи сулҳи Нобел дар соли 1991. Аз соли 2016 — то табаддулоти 1 феврали соли 2021 —  вазири корҳои хориҷии Мянмар ва мушовири давлатӣ (вазифае, ки тахминан ба сарвазир мувофиқ аст)..

## Ҳаёти шахсӣ
Аун Сан Су Чжи дар Рангун таваллуд шудааст. Падари ӯ Аун Сан, асосгузори муосири қувваҳои мусаллаҳи Мянмар ва музокиракунандаи дар соли 1947 бо империяи Бритониё барои истиқлоли Бирма буд, дар якҷоягӣ бо якчанд аъзои ҳукумат дар соли 1947 кушта шуд. Аун Сан Су Чжиро модар-сиёсатмадори маъруф  , ки ба ғайр аз Аун Сан Су Чӣ боз ду писари дигар дошт, ба воя расонидааст.

Модари Аун Сан Су Чжӣ тавонистааст писанди ҳукумати нави кишварро ба даст орад ва дар соли 1960 сафир дар Ҳиндустон таъйин шуд. Духтар аз паси модараш рафт ва таҳсилро дар хориҷи кишвар дар Деҳлӣ идома дод. Вай коллеҷро соли 1964 хатм кардааст. Аун Сан Су Чжӣ баъд дар Коллеҷи Санкт-Хюи Донишгоҳи Оксфорд таҳсил кардааст. Дар соли 1969 вай унвони бакалавриро дар соҳаи фалсафа, сиёсат ва иқтисод гирифт. Пас аз хатми донишгоҳ, Аун Сан Су Чжӣ дар Ню Йорк зиндагӣ мекард ва дар СММ 3 сол кор кард ва асосан бо масъалаҳои молиявӣ сарукор дошт. Дар соли 1972, Аун Сан Су Чжӣ бо донишманди тибетӣ Михаэл Эйрис издивоҷ кард. Дар оилаи онҳо ду писар таваллуд шуданд: Александр ва Ким. Пас аз он, Аун Сан Су Чжи докторантураи докториро аз соли 1985 дар Мактаби таҳқиқоти Шарқ ва Африқои дон. Лондон ба даст овардааст. Соли 1990 узви фахрии донишгоҳ интихоб шуд .

Соли 1988, Аун Сан Су Чжӣ ба Бирма баргашт, то ба модари бемораш кумак кунад. Вай баъдан ба ҷунбиши демократия роҳбарӣ кард. Дар соли 1997, Михаэл Эйрис, ки дар Бутан зиндагӣ мекард, ташхиси саратони табобатнашавандаи простата дошт. Вай бо дархости мулоқот бо ҳамсараш ба Ҳукумати Бирма муроҷиат кард ва ин дархостро Попи Рум Ҷон Павели II ва Дабири кулли СММ Кофи Аннан дастгирӣ карданд. Ҳукумати Бирма ба ӯ иҷозаи вуруд ба ин кишварро барои дидани ҳамсараш надод ва Аун Сан Су Чиро даъват кард, ки аз мулоқот бо ӯ мулоқот кунад. Аун Сан Су Чжи аз тарси он, ки хунтаи низомӣ ӯро дубора ба вурудшавӣ иҷозат намедиҳад, ҷуръат накард, ки кишварро тарк кунад.

## Карераи сиёсӣ

### Оғози карераи сиёсӣ
Ҳамзамон бо бозгашти Аун Сан Су Чжи ба Бирма дар соли 1988 генерал Не Вин, раҳбари дарозмуддати низомии Бирма ва раҳбари ҳизби ҳоким, истеъфо дод. Пас аз рафтани генерал, 8 августи соли 1988 дар саросари кишвар намоишҳои оммавӣ бо талаби демократия баргузор шуданд (8-8-88, як рӯзи мусоид ҳисобида мешавад). 26 августи соли 1988 Аун Сан Су Чжӣ дар митинги ниммиллиона дар назди Пагода Шведагон баромад карда, ҳукумати демократиро даъват кард. Аммо, нооромиҳо, ки ба таърих ҳамчун исёни 8888 машҳур шуданд, шадидан саркӯб карда шуданд. Дар моҳи сентябр хунтайи нави низомӣ ҳокимияти олиро дар кишвар ба даст овард .

Бо истифода аз таълимоти Маҳатма Гандӣ ва Мартин Лютер Кинг дар мавзӯи нозӯроварӣ ва мафҳумҳои буддоӣ, Аун Сан Су Чёӣ ба сиёсати демократикунонии қудрат ва таъсис Лигаи миллӣ барои демократия машғул буд (27 сентябри соли 1988), 20-уми июли 1989 боздошт шуд ва ба ҳабси хонагӣ равона карда шуд. Ба ӯ озодӣ бар ивази тарк кардани кишвар пешниҳод карда шуд, аммо ӯ ин пешниҳодро рад кард.

### Интихоботи 1990
Дар соли 1990, хунтаи ҳарбӣ интихоботи парлумониро баргузор кард. Ҳизби Лигаи Миллии Демократия 59% овозҳоро соҳиб шуд, ки ин 80% ҷойҳоро дар парлумон ба даст овард. Пешвои ҳизб Аун Сан Су Чжӣ номзадии худро дар интихобот манъ карда буд, бинобар ин вай ба курсии вакилӣ нишаст. Бо вуҷуди ин вазъ, Аун Сан Су Чжӣ барои сарвазири ҳукумати нав шудан пешгӯӣ шуда буд. Аммо, вақте ки хунтаи низомӣ аз додани қудрат саркашӣ кард, натиҷаҳои интихобот бекор карда шуданд. Аун Сан Су Чжӣ дар хонаи худ дар Янгон дар ҳабси хонагӣ монд. Дар айни замон, вай аз ҷониби Парлумони Аврупо ба ҷоизаи Сахаров ва пас аз як сол ба ҷоизаи сулҳи Нобел мушарраф шуд.Писаронаш ҷоизаи Нобелро барои Су Чжи гирифтанд .

### Ҳамлаи соли 1996
9 ноябри соли 1996 дар Янгон ба корвони Аун Сан Су Чжӣ бо дигар раҳбарони Лигаи Миллии Демократия ҳамла карданд. Тақрибан 200 нафар бо занҷирҳои оҳанин, дубинка ва сангҳо мусаллаҳ шуда, мошинҳои раҳбарони ҳизбро шикаста монданд. Нусхае ҳаст, ки ҳамлагарон аз ҷониби ҳукумати низомӣ маблағгузорӣ мешуданд. Лигаи Миллии Демократия ба полис шикояти расмӣ овард ва тафтишот кушода шуд, ки ба ҳеч ҷой нарасонд .

### Ҳабси хонагӣ
Аун Сан Су Чжӣ дар тӯли солҳои 1988-2010 15 солро бо иттиҳомоти гуногун дар ҳабси хонагӣ сипарӣ кард. Вақте ки вай дар ҳабс буд, ба ӯ вохӯрӣ бо тарафдорони ҳизб ва меҳмонони байналмилалӣ манъ карда шуд. Дар як мусоҳиба вай изҳор дошт, ки ҳангоми дар ҳабси хонагӣ буданаш, вай тамоми вақти худро ба мутолиаи китобҳои фалсафӣ, сиёсӣ ва навохтани пианино сарф кардааст .

Васоити ахбори омма  ба Аун Сан Су Чжӣ манъ карда шуд. Аммо, намояндагони ҳукумат бо вай вохӯриҳо баргузор мекарданд. Ҳамин тавр, 26 сентябри соли 1994 вай бо генерал Тан Шве, раиси хунтаи низомӣ мулоқот кард. Ҳангоми боздошт саломатии Аун Сан Су Чжӣ якчанд маротиба бад шуд ва дар натиҷа вай дар беморхона бистарӣ мешуд.

Ҳукумати Мянмар Аун Сан Су Чжиро дар ҳабси хонагӣ нигоҳ дошт, зеро вай ӯро ҳамчун як шахси "қодир ба вайрон кардани сулҳу суботи ҷомеа" медонист. Яке аз моддаҳои Қонуни ҳифзи давлатии соли 1975 алайҳи Аун Сан Су Чжи истифода шудааст, ки ба мақомот ҳуқуқ медод, ки шаҳрвандонро бидуни қарори суд ба муҳлати то 5 сол аз озодӣ маҳрум кунанд . Аун Сан Су Чжӣ доимо кӯшиш мекард, ки ҳабси худро зери шубҳа гузорад , дар ҳоле ки бисёр миллатҳо ва сиёсатмадорон барои раҳоии ӯ ва раҳоии 2100 маҳбуси дигари ин кишвар маърака мекарданд. 12 ноябри соли 2010, як рӯз пас аз пирӯзӣ дар интихоботи аввалини 20 соли Ҳизби Иттиҳоди Ҳамраъйӣ ва Рушди хунта, ҳукумат розӣ шуд, ки Аун Сан Су Чдиро озод кунад.

### Иштироки СММ
СММ кӯшиш кард, ки муколамаи байни хунта ва Аун Сан Су Чжиро барпо кунад. 6 майи соли 2002, пас аз музокироти махфии СММ, ҳукумат Аун Сан Су Чжиро озод кард ва сухангӯи ҳукумат изҳор намуд, ки вай озод аст, зеро онҳо метавонанд ба якдигар эътимод дошта бошанд.  Аун Сан Су Чжӣ субҳи нави кишварро эълон кард. Аммо, 30 майи соли 2003, дар як ҳодисаи шабеҳ ба ҳамлаи соли 1996, издиҳом, ки гӯё аз ҷониби давлат сарпарастӣ шудааст, ба корвони оппозитсия, дар наздикии ш. Депейн, ҳавзаи Сикайн як гурӯҳ одамон ба оппозитсия ҳамла намуданд ва бисёре аз ҳаммаслакони ӯро захмӣ карданд ва куштанд. Аун Сан Су Чжӣ бо кумаки ронандааш аз ҷои ҳодиса фирор кард, аммо баъд аз чанде боздошт шуд. Ҳукумат ӯро дар Янгон зиндонӣ кард ва иддао кард, ки ин кор барои ҳифзи зан аз нооромиҳои сиёсӣ сурат гирифтааст. Баъди оне, ки ӯ гистерэктомияро гузашт, ҳукумат ӯро боз ба ҳабси хонагӣ равон кард.

Пас аз чанд вақт, дар соли 2006, муовини дабири кулли СММ Иброҳим Гамбарӣ бо Аун Сан Су Чжи мулоқот кард . 2 октябри соли 2007 Гамбарӣ барои музокирот бо Аун Сан Су Чжи ва генерал Тан Шве баргашт, ки онҳо ҳамроҳ бо дигар аъзои роҳбарияти олӣ ӯро дар шаҳри Найпйидо ба ҳузур пазируфтанд. Телевизиони давлатӣ Аун Сан Су Чжи ва Гамбариро намоиш дод ва изҳор дошт, ки онҳо ду маротиба мулоқот кардаанд. Ин нахустин пайдоиши Аун Сан Су Чжӣ дар расонаҳо дар 4 соли гузашта буд.

18 январи соли 2007, нашрияи давлатии "New World of Myanmar" Аун Сан Су Чжиро ба саркашӣ аз пардохти андоз ҳангоми истифодаи маблағҳои ҷоизаи сулҳи Нобел айбдор кард. Айбдоркунӣ пас аз он содир карда шуд, ки Шӯрои Амнияти СММ бинобар мухолифати шадиди ҶХЧ, қатъномаи Амрикоро, ки хунтаи низомии Бирмаро таҳдид ба амнияти байналмилалӣ эълон кардааст, рад кард .

3 июли соли 2009, дабири кулл Пан Ги Мун ба Мянмар сафар кард, то ҳукумати кишварро барои оғози ислоҳоти демократӣ ва раҳоии оппозисиюн фишор орад. Мянмарро тарк карда, Пан Ги Мун аз он, ки генерал Тан Шве ба ӯ иҷозаи мулоқот бо Аун Сан Су Чиро надод, изҳори норозигӣ кард . Дар миёнаи моҳи ноябри соли 2010, вақте ки Аун Сан Су Чжи аз ҳабс озод карда шуд, Пан Ги Мун бо оппозисиюн тамос гирифта, ӯро бо озодӣ табрик гуфт ва аз ҳукумат даъват кард, ки ислоҳоти демократиро дар кишвар идома диҳад. Дар охири апрел — аввали моҳи майи соли 2012, Котиби Генералӣ сафари дигар ба Мянмар кард. Пан Ги Мун ҳаракати кишварро бо роҳи ислоҳоти демократӣ қайд карда, зарурати демократикунонии минбаъдаро қайд кард. Дар мулоқот бо парлумони интихобшуда Аун Сан Су Чжи вай ӯро "рамзи умед барои тамоми ҷаҳон" номид .

### Озодшавӣ 2010
[мини| Аун Сан Су Чжӣ дар мулоқот бо Котиби давлатии ИМА [Ҳиллари Клинтон (1 декабри 2011)]]
13 ноябр Аун Сан Су Чжӣ аз ҳабси хонагӣ озод карда шуд. Ин сана аз ҷониби суд моҳи августи соли 2009 муайян карда шуда буд . Озодшавӣ 6 рӯз пас аз интихоботи умумӣ дар Мянма сурат гирифт. Ҳангоме ки ӯро раҳо карданд, Аун Сан Су Чжӣ дар назди тазоҳуроти тарафдоронаш суханронӣ кард. Лауреати ҷоизаи сулҳи Нобел тайи 15 сол дар 20 соли охир зиндонӣ буд. Нашрияи ҳукумати New World of Myanmar ба озод шудани ӯ посухи мусбат дода, изҳор дошт, ки вай барои рафтори хубаш сазовори афв шудааст.

Писари раҳбари оппозисиюн Ким Арис моҳи ноябри соли 2010, фавран пас аз озод шудани модараш раводид барои вуруд ба кишварро гирифт. Ин аввалин имконият барои ӯ дар тӯли 10 сол барои мулоқот бо Аун Сан Су Чжи буд . Вай 5 июли соли 2011 дубора ба наздаш омад, то ӯро дар сафар ба Баган, аввалин сафари пешвои оппозисиюн ба беруни Янгон аз соли 2003 ҳамроҳӣ кунад.

Моҳи ноябри соли 2011, дар ҷаласаи пешвоёни Лигаи Миллии Демократия, тасмим гирифта шуд, ки дар интихоботи иловагии парлумон ширкат варзад . Пас аз ин қарор, Аун Сан Су Чдӣ дар як нишасти конфронсӣ бо Президенти Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Барак Обама ширкат варзид. Сиёсатмадорон ба мувофиқа расиданд, ки котиби давлатии ИМА Ҳилларӣ Клинтон ба Мянма меояд. 1 декабри соли 2011, Су Чжӣ бо Ҳиллари Клинтон дар қароргоҳи дипломатҳои амрикоӣ дар Янгон мулоқот кард. 21 декабри соли 2011 сарвазири Таиланд Йинглак Чиннават ба Су Чжи ташриф овард ва ин аввалин мулоқоти оппозисиюни Мянмар бо раҳбарони кишварҳои хориҷӣ буд .

Аун Сан Су Чжӣ бо ҷоизаи олии Фаронса, бо ордени Легиони Шараф сарфароз гардонида шуд. Ҷоизаро вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Фаронса Ален Жюппе, ки махсус омада буд, супурд .

### Интихоботи иловагӣ дар соли 2012
18 январи соли 2012, Аун Сан Су Чжӣ ҳамчун номзад ба Маҷлиси Намояндагон (палатаи поёнии) парлумони Бирма дар интихоботи иловагӣ, ки  апрел баргузор шуд, сабти ном шуд . Вай бояд бар зидди номзад аз Иттиҳоди ҳукмрони ҳамбастагӣ ва рушд мубориза мебурд .

Рӯзи 14 март Аун Сан Су Чжи бори аввал дар телевизиони ҷамъиятӣ баромад кард. Вай ба ислоҳоти сиёсӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва ташкили низоми мустақили судӣ даъват кард. Қисми нутқе, ки ба қудрати ҳарбӣ дахл дошт, сензура гирифта шуд.

Аун Сан Су Чжӣ якчанд маротиба таваҷҷуҳи мақомот ва ҷомеаи ҷаҳонро ба шумораи зиёди қонуншиканиҳо дар маъракаи интихоботӣ ҷалб кард. Вай ба фишор аз ҷониби мақомот ба номзадҳои оппозитсия, кӯшиши халал расонидан ба маъракаи интихоботӣ ва таҳрири рӯйхати интихоботӣ ишора кард . Аммо, Лигаи Миллии Демократия тасмим гирифт, ки аз сабқати интихоботӣ хориҷ нашавад ва инро бо хоҳиши ваҳдати кишвар шарҳ дод.

1 апрели соли 2012 Лигаи Миллии Демократия эълон кард, ки Аун Сан Су Чжи курсии парлумонро ба даст овард . Баъдтар Комиссияи муштараки интихоботӣ пирӯзии ӯро тасдиқ кард ва эълом дошт, ки ҳизби оппозисиюн аз 45 ҳавзаи интихоботӣ дар 43 ҳавзаи интихобот пирӯз шудааст. Парлумонҳо мебоист рӯзи 23 апрел ба кор шурӯъ мекарданд, аммо вакилони оппозисиюн савгандро рад карданд, зеро дар матни он ҳимояи конститутсия вуҷуд дорад. Ба ақидаи онҳо, савганд бояд тағир дода мешуд ва танҳо ваъдаи эҳтироми конститутсияро дар бар мегирифт .

2 майи соли 2012, вакилони Лигаи Миллии Демократия, сарфи назар аз он, ки калимаҳо тағир наёфтанд, савганд ёд карданд. Сиёсатмадорони оппозисиюн тасмим гирифтанд, ки онҳо метавонанд бештар аз роҳи пайвастан ба қонунгузорон аз идомаи бойкот кор кунанд. Ин қарор ҳамчун як зуҳури чандирии сиёсӣ аз ҷониби Дабири кулли СММ Бан Ки Мун баҳои баланд гирифт .

8 ноябри соли 2015 дар Бирма интихоботи парлумонӣ баргузор шуд.

Натиҷаҳои ниҳоиро комиссияи интихобот рӯзи 13 ноябр эълон кард. Лигаи Миллии Демократия дар ҳарду палатаи парлумон аксарияти овозҳоро ба даст овард. Бо доштани 329 курсӣ дар парлумон, вай қобилияти таъйини ҳукумат ва президенти кишварро соҳиб шуд. Тибқи конститутсияи давраи гузариш, чоряки ҷойҳо дар парлумон барои намояндагони қувваҳои мусаллаҳ пешбинӣ шуда буанд ва онҳо таъсири худро дар қарорҳои сиёсӣ боқӣ хоҳанд монд. Артиши Мянма ва раҳбари феълӣ генерал Тейн Сейн ваъда доданд, ки интиқоли осоиштаи қудратро таъмин хоҳанд кард. Аммо, худи Аун Сан Су Чжи, тибқи маҳдудиятҳои ба қарибӣ ҷорӣшудаи конститутсионӣ, наметавонист раёсати ҷумҳуриро ишғол кунад, зеро шавҳари ӯ бритониёӣ аст ва фарзандони болиғаш шаҳрвандии дигар давлатҳоро доранд .

Аз 30 марти 2016 — Вазири корҳои хориҷӣ. 6 апрели соли 2016 Мушовири давлатии Мянма таъйин шуд. Ин вазифаи нав, ки ба сарвазир мувофиқ аст, имкон медиҳад, ки кор дар ҳама соҳаҳои ҳукумат сурат гирад ва инчунин робитаи байни шохаҳои иҷроия ва қонунгузории ҳукумат бошад.

### Табаддулоти ҳарбӣ дар соли 2021

1 феврали соли 2021 Аун Сан Су Чжӣ дар натиҷаи табаддулоти ҳарбӣ дастгир карда шуд.

## Ҷоизаҳо ва унвонҳо
Дар моҳи июни соли 2004 Шӯрои шаҳри Париж ба ӯ унвони "Шаҳрванди фахрии Порис"-ро дод. Аммо, моҳи ноябри соли 2018 шаҳрдори Париж Анне Ҳидалго аз Аун Сан Су Чжӣ, унвони "барои мавқеи хомӯшии ӯ дар бораи сарнавишти ақаллияти мусалмони мардуми роҳинҷа " маҳрум кард .

Дар рӯйхате, ки маҷаллаи "New Statesman" дар соли 2006 тартиб додааст, вай аввалин "Қаҳрамони замони мо" эътироф шудааст .

Дар соли 2007, бо қарори парлумони Канада, Аун Сан Су Чжӣ ба шаҳрвандии фахрии Канада сарфароз гардид. Дар соли 2018 сенати Канада Аун Сан Су Чжиро ба сабаби дастгирӣ аз амалҳои мақомоти Мянмар алайҳи ақаллияти мусалмони Роҳинҷа аз шаҳрвандии фахрӣ маҳрум кард.

Дар соли 2008 ба яке аз мукофотҳои баландтарин дар Иёлоти Муттаҳида — Медали тилои Конгресс сарфароз гашт.

Ноиби фахрии махсуси президенти Интернатсионали Сотсиалистӣ.

## Дар фарҳанг
чап|мини|250x250пкс| Аун Сан Су Чжӣ бо тарафдорони НЛД суҳбат мекунад
Суруди *Walk On*-и гурӯҳи *U2 ба ӯ бахшида шудааст.*

Соли 2011 филми Леди  бо коргардонии Люк Бессон бар асоси сенарияи Ребекка Фрейн баровард. Мишел Йеоо дар нақши Аун Сан Су Чжӣ бозид.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Аун Сан Су Чӣ: Мянмар ба хотири роҳингияҳо аз интиқод наметарсад

Гурӯҳ:Занон - барандагони ҷоизаи сулҳи Нобел
Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорон
Гурӯҳ:Занон-сиёсатмадорони Мянма
Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи сулҳи Нобел
Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи Нобел ба тартиби алифбо
Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода
Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон
Гурӯҳ:Зодагони соли 1945
Гурӯҳ:Зодагони 19 июн
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд