Тиҷорати озод

мини|285x285пкс|Тиҷорати озод
**Тиҷорати озод** () — як сиёсати тиҷоратӣ мебошад, ки воридот ё содирот-ро маҳдуд намекунад. Дар сатҳи ҳукуматҳо, тиҷорати озод бештар аз ҷониби ҳизбҳои сиёсие ҷонибдорӣ мешавад, ки мавқеъҳои либерализми иқтисодӣ доранд, дар ҳоле ки ҳизбҳои миллатгарои иқтисодӣ одатан протексионизмро дастгирӣ мекунанд, ки баръакси тиҷорати озод ба ҳисоб меравад.

Имрӯз аксари кишварҳо узви созишномаҳои тиҷорати бисёрҷониба дар доираи Созмони ҷаҳонии савдо мебошанд. Давлатҳо метавонанд ба таври якҷониба қоидаҳо ва боҷҳоро барои воридот ва содирот коҳиш диҳанд, ҳамчунин созишномаҳои дуҷониба ва бисёрҷонибаи тиҷорати озод банданд. Минтақаҳои тиҷорати озод байни гурӯҳҳои кишварҳо, ба мисли Минтақаи иқтисодии Аврупо ва бозорҳои Mercosur, байни аъзоён минтақаи тиҷорати озодро таъсис медиҳанд, аммо ҳамзамон миёни ин минтақа ва боқимондаи ҷаҳон монеаи протексионистӣ эҷод мекунанд. Бо вуҷуди ин, аксари ҳукуматҳо ҳамоно баъзе сиёсатҳои протексионистиро татбиқ менамоянд, ки ҳадафашон ҳифзи шуғли маҳаллӣ мебошад, масалан, ҷорӣ кардани боҷҳои гумрукӣ ба воридот ё додани субсидия ба содирот. Ҳукуматҳо инчунин метавонанд тиҷорати озодро барои маҳдуд кардани содироти захираҳои табиӣ танзим кунанд. Монеаҳои дигаре, ки метавонанд тиҷоратро боздоранд, иборатанд аз квотаҳои воридот, андозҳо ва монеаҳои ғайритаърифӣ, ба мисли қонунгузории танзимкунанда.

Аз нигоҳи таърихӣ, боз будани тиҷорат аз соли 1815 то оғози Ҷанги ҷаҳонии якум ба таври назаррас афзоиш ёфт. Кушодагии тиҷорат дар солҳои 1920-ум дубора боло рафт, аммо дар давраи Бӯҳрони бузург (махсусан дар Аврупо ва Амрикои Шимолӣ) фурӯ рехт. Аз солҳои 1950-ум ба ин сӯ, кушодагии тиҷорат боз ҳам ба таври ҷиддӣ афзоиш ёфт (гарчанде ки дар давраи бӯҳрони нафти соли 1973 суст шуд). Иқтисоддонҳо ва таърихнигорони иқтисодӣ бар ин назаранд, ки сатҳи имрӯзаи кушодагии тиҷорат баландтарин сатҳ дар тамоми таърих мебошад.

Иқтисоддонҳо дар маҷмӯъ ҷонибдори тиҷорати озод мебошанд. Дар байни онҳо мувофиқаи васеъ вуҷуд дорад, ки протексионизм ба рушди иқтисодӣ ва некӯаҳволии иқтисодӣ таъсири манфӣ мерасонад, дар ҳоле ки тиҷорати озод ва коҳиши монеаҳои тиҷоратӣ ба рушди иқтисодӣ таъсири мусбат дорад, ҳамчунин ба устувории иқтисодӣ. Бо вуҷуди ин, дар кӯтоҳмуддат, либерализатсияи тиҷорат метавонад боис ба зиёнҳои нобаробар тақсимшуда ва ҷойивазкунии иқтисодии коргарон дар бахшҳое гардад, ки бо воридот рақобат мекунанд.

## Хусусиятҳо
* Савдои молҳо бидуни андоз (аз ҷумла боҷҳои гумрукӣ) ё дигар монеаҳои тиҷоратӣ (масалан, квотаҳои воридот ё субсидия барои истеҳсолкунандагон).
* Савдои хизматрасониҳо бидуни андоз ё дигар монеаҳои тиҷоратӣ.
* Набудани сиёсатҳои «тахрибкунандаи тиҷорат» (монанди андозҳо, субсидияҳо, танзимҳо ё қонунҳо), ки ба баъзе ширкатҳо, хоҷагиҳо ё омилҳои истеҳсол нисбат ба дигарон бартарӣ медиҳанд.
* Дастрасии танзимнашуда ба бозорҳо.
* Дастрасии танзимнашуда ба иттилооти бозор.
* Нотавонии ширкатҳо барои таҳриф кардани бозорҳо тавассути инҳисор ё олигополияи аз ҷониби давлат ҷоришуда.
* Созишномаҳои тиҷоратӣ, ки тиҷорати озодро ташвиқ мекунанд.

## Иқтисод
### Моделҳои иқтисодӣ
Ду роҳи содда барои дарк кардани манфиатҳои пешниҳодшудаи тиҷорати озод истифодаи назарияи Дэвид Рикардо оид ба бартарии нисбӣ ва таҳлили таъсири боҷи гумрукӣ ё квотаи воридот мебошад. Таҳлили иқтисодӣ бо истифода аз қонуни талабот ва пешниҳод ва таъсири иқтисодии андоз метавонад манфиатҳо ва нуқсонҳои назариявии тиҷорати озодро нишон диҳад.

Аксари иқтисоддонҳо тавсия медиҳанд, ки ҳатто кишварҳои рӯ ба рушд низ сатҳи боҷҳои гумрукии худро нисбатан паст нигоҳ доранд. Бо вуҷуди ин, иқтисоддон Ҳа-Ҷун Чанг, ки ҷонибдори сиёсати саноатист, бар ин назар аст, ки барои кишварҳои рӯ ба рушд сатҳҳои баландтари боҷ метавонад муфид бошад, зеро фарқияти ҳосилнокӣ байни онҳо ва кишварҳои пешрафта имрӯз хеле бештар аз он аст, ки кишварҳои пешрафта ҳангоми буданашон дар сатҳи ҳамсон бо рушди фаннӣ таҷриба карда буданд. Ба андешаи Чанг, кишварҳои камтараққикарда имрӯз бозигарони заиф дар низоми хеле рақобатпазир мебошанд. Далелҳои муқобил ба ин дидгоҳ чунинанд: кишварҳои рӯ ба рушд метавонанд технологияҳоро аз хориҷ қабул кунанд, дар ҳоле ки кишварҳои пешрафта маҷбур буданд технологияҳои навро худ эҷод намоянд; ҳамчунин, кишварҳои рӯ ба рушд метавонанд ба бозорҳои содиротӣ фурӯшанд, ки аз ҳама бозорҳои асри XIX хеле сарватмандтаранд.

Агар асоснокии асосии ҷорӣ кардани боҷ ҳавасмандсозии соҳаҳои навтаъсис бошад, он бояд ба қадре баланд бошад, ки молҳои истеҳсоли дохилӣ тавонанд бо молҳои воридотӣ рақобат кунанд. Ин назария, ки бо номи саноатикунонии ивазкунии воридот маъруф аст, имрӯз барои аксари кишварҳои рӯ ба рушд то ҳадди зиёд бесамар шуморида мешавад.

#### Таърифаҳо
thumb|upright=1.5|Минтақаҳои сурхи равшан талафоти софи ҷомеаро нишон медиҳанд, ки дар натиҷаи мавҷудияти боҷ ба вуҷуд меояд.
Диаграммаи тарафи рост таъсири ҷорӣ кардани боҷи воридотиро ба як моли тахайюлӣ таҳлил мекунад. Пеш аз боҷ, нархи мол дар бозори ҷаҳонӣ ва бинобар ин дар бозори дохилӣ Pworld аст. Боҷ нархи дохилиро то Ptariff боло мебарад. Нархи баландтар боиси афзоиши истеҳсоли дохилӣ аз QS1 то QS2 ва коҳиши истеъмоли дохилӣ аз QC1 то QC2 мегардад.

Ин раванд се таъсир ба некӯаҳволии иҷтимоӣ мерасонад. Истеъмолкунандагон зиён мебинанд, зеро изофаи истеъмолкунанда (минтақаи сабз) кам мешавад. Истеҳсолкунандагон бурд мекунанд, зеро изофаи истеҳсолкунанда (минтақаи зард) зиёд мегардад. Ҳукумат инчунин даромади иловагии андоз (минтақаи кабуд) ба даст меорад. Бо вуҷуди ин, талафоти истеъмолкунандагон аз фоидаи истеҳсолкунандагон ва ҳукумат бештар аст. Ҳаҷми ин талафоти ҷамъиятӣ бо ду секунҷаи гулобӣ нишон дода мешавад. Бартараф кардани боҷ ва гузаштан ба тиҷорати озод барои ҷомеа фоидаи холис меорад.

Таҳлили қариб ҳамсон аз нигоҳи як кишвари истеҳсолкунандаи холис низ натиҷаҳои монанд медиҳад. Аз нигоҳи он кишвар, боҷ истеҳсолкунандагонро зиёнрасон ва истеъмолкунандагонро бурднок мекунад, аммо талафоти истеҳсолкунандагон аз фоидаи истеъмолкунандагон бештар аст (дар ин ҳолат даромади андоз вуҷуд надорад, зеро кишвар боҷ ҷамъ намекунад). Таҳлилҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки боҷҳои содиротӣ, квотаҳои воридотӣ ва квотаҳои содиротӣ низ қариб ҳамон натиҷаҳоро медиҳанд.

Дар баъзе ҳолатҳо истеъмолкунандагон бурд мекунанд ва истеҳсолкунандагон зиён мебинанд, дар ҳолатҳои дигар баръакс мешавад. Аммо ҷорӣ кардани маҳдудиятҳои тиҷоратӣ дар маҷмӯъ ба талафоти холиси ҷамъиятӣ меорад, зеро зиёнҳои маҳдудиятҳои тиҷоратӣ аз фоидаҳояшон бештар аст. Тиҷорати озод бурдкунандагон ва зиёндидагон эҷод мекунад, аммо назария ва далелҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки фоидаҳои тиҷорати озод аз зиёнҳояш зиёдтаранд.

Тадқиқоти соли 2021 нишон дод, ки дар 151 кишвар дар давраи 1963—2014 «афзоиши боҷҳо бо коҳиши пойдор, аз ҷиҳати иқтисодӣ ва оморӣ назаррас дар ҳаҷми истеҳсоли дохилӣ ва ҳосилнокӣ, инчунин бо болоравии бекорӣ ва нобаробарӣ, қадршавии қурби воқеии асъор ва тағйироти ночизи тавозуни тиҷоратӣ вобаста мебошад».

#### Технология ва инноватсия
Моделҳои иқтисодӣ нишон медиҳанд, ки тиҷорати озод ба қабули васеътари технологияҳо ва рушди инноватсия мусоидат мекунад.

#### Ҳосилнокӣ ва некӯаҳволӣ
Тадқиқоти соли 2023 дар маҷаллаи *Journal of Political Economy* муайян кард, ки коҳиши хароҷҳои тиҷоратӣ аз соли 1980 ба ин сӯ боиси афзоиши ҳосилнокии кишоварзӣ, истеъмоли озуқаворӣ ва некӯаҳволӣ дар саросари ҷаҳон гардидааст. Фоидаҳои некӯаҳволӣ махсусан дар баъзе кишварҳои рӯ ба рушд хеле назаррас буданд.

## Нигаред низ
* Ҷаҳонишавии иқтисодӣ
* Таҳримҳои иқтисодӣ
* Тиҷорати одилона
* Бозори озод
* Озодии интихоб

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Celikkol, Ayse. «Contested cargoes: Free trade and fantasies of the global in British literature and political economy, 1814—1865» (PhD dissertation, Rice University; ProQuest Dissertations & Theses,  2006. 3261755).

* Choi, Youngmi.  «Political economy of free trade agreements in China, Japan and South Korea: Sectoral and national security politics of the fta wave» (PhD dissertation, U of Wisconsin — Milwaukee; ProQuest Dissertations & Theses,  2013. 3603004).

* 
* 

* 

* Kroll John Arthur. «Strategic Cooperation and conflict. The collapse of free trade in the Nineteenth century» (PhD dissertation, Cornell University; ProQuest Dissertations & Theses,  1987. 8724179).

* McLean, Donna Ruth. «The recurring issue: Clashing opinions in the Canadian free trade debates» (PhD dissertation,  Purdue University; ProQuest Dissertations & Theses,  1992. 9314039).

* Nelson, Marcel. «The rise and demise of the Free Trade Area of the Americas: A case study in counter-hegemony» (PhD dissertation, Queen’s University (Canada); ProQuest Dissertations & Theses,  2012. NS28207).

* Pigman, Geoffrey Allen. «Hegemony and Free Trade Policy: Britain, 1846—1914, and USA, 1944—1990» (PhD dissertation,  University of Oxford;  ProQuest Dissertations & Theses,  1992. 29183778).

* Spall Richard Francis, Jr. « Reform ideas of the anti-corn-law Leaguers» (Phd dissertation. U of Illinois at Urbana-Champaign; ProQuest Dissertations & Theses,  1985. 8521884)
* Trentmann, Frank.  «The erosion of free trade: Political culture and political economy in Great Britain, c. 1897—1932» (PhD dissertation,  Harvard University; ProQuest Dissertations & Theses,  1999. 9921536).

Гурӯҳ:Тиҷорати озод
Гурӯҳ:Сиёсати тиҷоратӣ
Гурӯҳ:Консерватизм дар Иёлоти Муттаҳида
Гурӯҳ:Консерватизм дар Шоҳигарии Муттаҳида
Гурӯҳ:Сиёсати иқтисодӣ
Гурӯҳ:Ҷаҳонишавӣ
Гурӯҳ:Либерализм
Гурӯҳ:Либертарианизм
Гурӯҳ:Неолиберализм