Ҷанги форсу туркҳои солҳои 588-589

**Ҷанги форсу туркҳо** дар солҳои 588–589  байни Империяи Сосониён ва князиҳои эфталитӣ ва оғои он Гөктуркҳо ҷараён гирифт. Мубориза бо ҳуҷум ба империяи Сосониён аз ҷониби туркҳо оғоз шуда, бо пирӯзии қатъии Сосониён ва аз нав забт кардани заминҳои аз дастрафта анҷом ёфт.

## Замина
Соли 557 Хусрави I (  ), *подшоҳи* Империяи Сосониён, ки нуфузи империяи худро хеле афзун карда буд, тасмим гирифт, ки ба ҳукмронии империяи Эфталитӣ бар Осиёи Миёна хотима бахшад. Ҳамин тариқ, ӯ барои мағлуб кардани эфталитҳо бо гӯктуркҳо иттифоқ мебурд. Ин маърака бомуваффақият анҷом ёфт ва минтақаи шимолии Оксус ба туркҳо гузашт, дар ҳоле ки ҷануб зери ҳукмронии Сосониён қарор гирифт. Байни Хусрави I ва Хогони турк Истамӣ созишномае ба вуҷуд омад, ки Оксусро сарҳади байни ду империя муқаррар кард. Аммо дар соли 588 хогони турк (дар маъхазхои форси бо номи Сабе/сабо маъруф аст) хамрохи тобеони эфталитии худ ба сарзамини Сосониён дар чануби Оксу хучум карда, дар он чо ба аскарони сосонии мустақар дар Балх ҳуҷум ва торумор карданд ва сипас бо ҳамроҳии Талоҳиқон, Ҳирот ва Ҳирот шаҳрро забт карданд. 

## Ҷанг
Дар Ктесифон шӯрои фавқулодаи ҷанг баргузор шуд, ки дар он Баҳром Чобин, фармондеҳи аскарони савора аз хонаводаи ашрофи Парфияи Миҳрон барои сарварии лашкар бар зидди туркҳо баргузида шуд ва волии Хуросонро ба ӯҳда гирифт. Сипоҳи Баҳром дар Нишопур ҷамъ шуда, аз 12 000 сарбози дастӣ иборат буд, ки ба он аскарони савора, пиёдагарди дайломӣ ва филҳои ҷангӣ шомил буданд.  

Дар соли 588-и милодӣ Сосониён аз Нишопур барои муқобила бо туркҳо дар Хуросони шарқӣ сафар карданд ва дар он ҷо барои ҷанг вохӯрданд. Баҳром қувваҳои худро ташкил карда, аскарони пиёдагарди худро дар марказ бо аскарони савора мустақиман аз паси онҳо ва филҳои ҷангӣ дар тарафи рост ва чап ҷойгир мекард. Баҳром 100 сарбози паҳлавонро баргузид, то дар камини ӯ дар мавқеъи хоқон, ки ӯ бар тахти заррин нишаста буд ва ҷангро мушоҳида мекард. Ҷанг аз он оғоз шуд, ки филҳои ҷангии Сосониён аз рост ва чап ба паҳлӯҳои туркҳо дар ҳарду ҷониб ҳамла мекарданд ва пас аз он аскарони пиёдагарди Сосонӣ тақсим шуданд, то ки аскарони савораи паси онҳо ба маркази туркҳо зада шаванд. Дар ҳамин ҳол, Баҳром ва 100 паҳлавон ба мавқеъи хоқонҳо ҳамла карданд. Мухофизони хогон кушта шуданд ва хогон кушта шуд. Писари хоқон Йил-Тегин тавонист бо ҳамроҳии баъзеи дигар ба қалъае бо номи Авазе фирор кунад. Лашкари Бахром Чобин Йил-тегинро таъкиб карда, калъаро мухосира кард ва дар охир туркхоро мачбур кард, ки таслим шаванд.  Соли 589 Сосониён дубора Ҳирот ва Балхро забт карданд, ки дар онҷо Баҳром хазинаи туркҳо ва тахти тиллоии Хогонро забт кард.   Пас аз он у аз дарёи Оксус гузашта, бар туркхои шарки галабаи катъи ба даст овард ва шахсан Хогон Бага Коганро (Саваро) бо тири тир куштааст.  Ба ӯ муяссар шуд, ки то ба Бойканд, наздикии Бухоро расида, инчунин ҳамлаи писари хоқони фавтида Бирмудҳаро, ки Баҳром асир карда, ба пойтахти Сосониён — Ктесифон фиристода буд, нигоҳ дорад.  Дар он ҷо Бирмудро хуб истиқбол карданд ва пас аз чиҳил рӯз бо фармони шоҳзодаи турк ба Мовароуннахр бозпас ба Баҳром фиристода шуд.  Ҳоло Сосониён бар шаҳрҳои Суғдии Чоч ва Самарқанд, ки шоҳи Сосониён Ҳурмизи IV танга сикка мезаданд, ҳукмронӣ мекарданд. 

*[[Шоҳнома|Дар «Шоҳнома»]]* -и Фирдавсӣ (соли 1010) муомилаи Баҳром Чӯбин ва «шоҳи Саво»-и туркӣ пеш аз ва дар ҷанге, ки Баҳром бо 12000 нафараш Саворо мекушад, ба таври муфассал тавсиф мекунад. 

## Иқтибосҳо

* **«Perso‑Turkic War of 588–589»**, Wikipedia (English)
** Ҷамъбасти таҳқиқоти академӣ, замина, фармондеҳон ва натиҷаҳои ҷанг:  Wikipedia+15Wikipedia+15Kiwix Server+15
* **«Bagha Qaghan»**, Wikipedia (English)
** Таъриф ва нақши хоқони турк (Бага Хоқон), кушта шудани ӯ дар ин набард аз ҷониби Баҳром Чобин:  Wikipedia+15Wikipedia+15Internet in a Box+15
* **«Sasanian civil war of 589–591»**, Wikipedia (English, бахши "Rebellion of Bahram Chobin")
** Муҳим барои фаҳмидани арзиши низомӣ ва натиҷаҳои аввалини ҷанг:  Wikipedia+13Wikipedia+13Reddit+13
* **Rezakhani, Khodadad**, *ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity* (Edinburgh University Press, 2017)
** Таҳлил ва тавсифи ҷангҳо дар Кадористон, марзи сарҳад ва таври ҷанг:  Military Wiki+5Wikipedia+5Internet in a Box+5
* **Encyclopaedia Iranica**, фасли «Bahrām VI Čōbīn» (А. Ш. Шахбази, 1988)
** Мувофиқи Википедиа, манбаъ асосӣ дар бораи Баҳром Чобин ва нақши ӯ дар набард:  Military Wiki+2Wikipedia+2Internet in a Box+2
* **LiquiSearch**, "First Perso‑Turkic War – Context"
** Тафсилоти ҷангҳо, нақши Баҳром ва кушта шудани Бага Хоқон:  Reddit+15LiquiSearch+15Kiwix Server+15

## Сарчашмаҳо

* Бивар, A.D.H. (2003). Энсиклопедияи Эроника. XII, фаш. 2. саҳ. 198-201.  Фрай, Ричард Нелсон (1984). Таърихи Эрони қадим. Ч.Х.Бек. сах. 1-411. .  «Таърихи Эрони кадим».  Ховард-Ҷонстон, Ҷеймс. «Косров II». Энсиклопедияи Эроника, Нашри онлайн.  Жак, Тони (2007). Луғати ҷангҳо ва муҳосираҳо: F-O. Group Publishing Greenwood. сах. 1-1354.  .  Литвинский, Б. Дани, Аҳмад Ҳасан (1996). Таърихи тамаддунҳои Осиёи Марказӣ: чорроҳаи тамаддунҳо, аз милодӣ 250 то 750. ЮНЕСКО. сах. 1-569.  .  Пуршариати, Парвоне (2017). Таназзул ва суқути империяи Сосониён. И.Б. Таврис.  Ризохонӣ, Худдод (2017). Тағйир додани самти Сосониён: Эрони Шарқӣ дар давраи охири қадим. Эдинбург  Матбааи университет. сах. 1-256. .  Шаҳбозӣ, А. (1988). Энсиклопедияи Эроника. III, Fasc. 5.саҳ. 514-522.  Симс-Уильямс, Николас (2009). Энсиклопедияи Эроника. XV, фаш. 3. Сах. 324-325.

Гурӯҳ:Соли 589