Ҳизбҳои сиёсии Ӯзбекистон

**[[Ӯзбекистон]]** ҷумҳурии президентӣ аст, аммо парлумони кишвар Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Ӯзбекистон дорои маҷмӯи ваколатҳои муҳим мебошад. Маҷлиси олӣ мақоми олии намояндагии давлатӣ, ки аз ду палата иборат аст. Дар палатаи Қонунгузорӣ (*поенӣ*) вакилон,  метавонанд, ки аъзои ҳизбҳои сиесӣ бошанд . Аз ин рӯ, фраксияҳои ҳизбӣ, ки дар парлумон намояндагӣ мекунанд, иштирокчиени фаъолияти қонунгузорӣ мебошанд.

Мувофиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Ӯзбекистон, шаҳрвандон ҳуқуқ доранд ба ҳизбҳои сиесӣ муттаҳид шаванд (моддаи 39). Ҳизбҳо аз ҷониби иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ эътироф карда мешаванд, ки танҳо дар асоси қарори суд манъ ва барҳам дода мешаванд (моддаи 70). Ҳизбҳо дар ташкили ҳокимияти давлатӣ иштирок мекунанд (моддаи 74). Масалан, фраксияҳои ҳизбҳои сиесӣ, ки дар парлумон намояндагӣ мекунанд, дар машваратҳо бо президент оид ба номзадии сарвазир иштирок мекунанд (моддаи 118). Бояд қайд кард, ки судяҳо аъзои ягон ҳизб буда наметавонанд ва прокурорҳо бояд узвият ва фаъолияти худро дар ташкилотҳои ҳизбӣ дар вақти иҷрои вазифаҳои худ боздоранд.

Ғайр аз Конститутсия, фаъолияти ҳизбҳо бо қонун "Дар бораи ҳизбҳои сиесӣ", дигар санадҳои меъерию ҳуқуқӣ, инчунин оинномаҳои ҳизбӣ танзим карда мешавад. Қонуни "Дар бораи ҳизбҳои сиесӣ", ки соли 1996 қабул шудааст, барои бисерҳизбӣ асосҳои институтсионалӣ гузошт.

Барои таъсиси ҳизб бояд на камтар аз 20 ҳазор узви ҳизб, ки дар на камтар аз 8 субъекти ҳудудӣ, аз ҷумла Тошканд ва Қароқалпоқистон зиндагӣ мекунанд, дошта бошанд. Таъсиси ҳизбҳо аз рӯи аломатҳои миллӣ ва динӣ манъ аст.

То соли 2023 дар Ӯзбекистон 5 ҳизб расман ба қайд гирифта шудааст. Ҳамаи онҳо як қисми система мебошанд ва дар парлумон вакилон доранд. Фраксияҳои парлумонӣ ҳуқуқ доранд ба блокҳо муттаҳид шаванд. Дар солҳои 2005-2009 блок аз Ҳизби либерал-демократии Ӯзбекистон, Ҳизби демократии "Миллий тикланиш" ва Ҳизби сотсиал-демократии "Адолат"  амал мекард.

Ҳамаи панҷ ҳизб низ дар парлумонҳои даъватҳои гузашта намояндагӣ мекарданд. Ҳизбҳо дар масъалаҳои асосӣ ва қарорҳои президент сиёсати шабеҳи президент  Шавкат Мирзиёев риоя мекунанд. Баъзе ҳизбҳо якдигарро хеле фаъолона танқид мекунанд, аммо нисбати президент қариб, ки танқид нест.

## Таърихи ташаккули низоми ҳизбӣ
Марҳилаи аввал (1988-1991). Пайдоиши ҳаракатҳои ҷамъиятӣ ва дигар сохторҳои ғайрирасмӣ.

Марҳилаи дуюм (1992 - 1995). Пайдоиши чор ҳизби аввалини расман амалкунанда, аз ҷумла "ҳизби ҳоким" дар симои Ҳизби халқии демократии Ӯзбекистон.

Марҳилаи сеюм (1996 - 2004). Институтсионализатсияи ҳизбҳо.

Марҳилаи чорум (2005 - 2007). Воридшавии воқеии ҳамаи ҳизбҳо ба эътилофи ягонаи чонибдори президент.

Марҳилаи панҷум (2007 - 2009). Такмили заминаи қонунгузорӣ.

Марҳилаи шашум (2010 то вақти ҳозира). Иштироки фаъолтари ҳизбҳо дар навсозии сиёсии кишвар.

## Бақайдгирии расмии ҳизбро доранд
Руйхати ҳамаи ҳизбҳои расман ба қайд гирифташудаи кишвар барои соли 2023:

* Ҳизби либерал-демократии Ӯзбекистон - «Ҳаракати тадбиркорон ва тоҷирон»  — ҳизби ҳоким.
* Ҳизби демократии "Миллий тикланиш".
* Ҳизби халқии демократии Ӯзбекистон.
* Ҳизби сотсиал-демократии "Адолат".
* Ҳизби экологии Ӯзбекистон, дар гузашта Ҷунбиши экологии Ӯзбекистон.

## Ҳизбҳои парлумонӣ
Руйхати ҳамаи ҳизбҳо дар парлумон.

## Ҳизбҳои ғайри бақайдгирии расмӣ/ҳизбҳои манъшуда
Руйхат барои моҳи ноябри соли 2019.

* Ҳаракати халқии Ӯзбекистон
* Ҳизби демократии "Эрк"
* Ҳизби "Бирлик", дар асл ғайрифаъол
* Ҳизби халқии демократии "Бирдамлик"
* Ҳизби коммунистии Ӯзбекистон, дар асл ғайрифаъол
* Ҳаракати исломии Ӯзбекистон, аз ҷониби Ӯзбекистон, Русия ва ИМА ҳамчун ташкилоти террористӣ эътироф шудааст

## Ҳизбҳои ҳоло мавҷуд набуда (фаъол набуда)
Руйхат барои моҳи ноябри соли 2019.

* Ҳизби исломии эҳеи Ӯзбекистон (1990-1996), аз ҷониби Ӯзбекистон, Русия ва ИМА ҳамчун ташкилоти террористӣ эътироф шудааст.
* Ҳизби "Ватан тарақиёти" (1992—2000)
* Ҳизби миллии демократӣ "Фидокорлар" (1999—2008).
* Ҳизби "Озод деҳқонлар" ("Деҳқонони озод"), моҳи декабри соли 2003 таъсис ёфтааст.
* "Ӯзбекистони офтобӣ". Эътилофи "Серкуёш Ӯзбекистоним", моҳи апрели соли 2005 таъсис ёфтааст.

## Давраи шӯравӣ

* Ҳизби коммунистии ҶШС Узбекистон (1925—1991)

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳизбҳои сиёсӣ аз рӯи кишвар
Гурӯҳ:Ҳизбҳои сиёсии Ӯзбекистон