open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа

**«АСФОР-УЛ-АҚЛ-ИЛ-АРБАЪÁ»**, Асфор, асари фалсафӣ ва ирфонии ***Садруддини Шерозист***. Дар он муаллиф инкишофи афкори маънавию фалсафиро аз аҳди қадим то рӯзгори худ мавриди баррасӣ қарор додааст. Китоби мазкур дар охирҳои ҳаёти муаллиф дар ҳаҷми беш аз 2000 саҳифа навишта шудааст ва аз ин рӯ, дар «Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа» ғояҳои асосии осори гуногуни қаблан таълиф­шуда­ашро ҷой додааст. Аз ин рӯ, муҳаққиқон онро асари асосии Садруддини Шерозӣ – намояндаи мактаби фалсафии Ис­фаҳон мешуморанд. Муаллиф дар «Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа» ақоиди фалсафии Афлотун, Арасту, Ибни Сино, Ибни Таймия, Шаҳобуддини Суҳравардӣ, Насируддини Тусӣ ва дигарон-ро мавриди баҳс қарор дода, аввал асли матлабро баён ва зимни он назари худро иброз медорад.

Дар «Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа» муаллиф чаҳор сафари рӯҳониро мавриди таҳлил қарор додааст, ки солики тариқат бояд онҳоро тай намояд. Сафари аввал «Мин-ал-халқи илал-л-ҳаққӣ» («Аз халқ ба ҳақ») ном дорад, ки бояд солик ба воситаи тасфияи ботинии қалби худ ҳақиқати Худовандро бишносад. Дар сафари дуюм – «Мин-ал-ҳаққи илал-л-ҳаққи бил-ҳаққи» («Аз ҳақ ба ҳақ ба воситаи ҳақ») – солики тариқат сифатҳо ва дигарон нишонаҳо (атрибутҳо)-и Худовандро мешиносад ва аз худ бегона мешавад. Дар сафари сеюм – «Мин ал-ҳаққи илал-л-халқи билҳақ» («Аз ҳақ ба халқ ба воситаи ҳақ») солик тамоман аз худ бехуд мешавад (олами моддиро фаромӯш мекунад) ва ҷараёни офариниши оламро дарк менамояд ва дар охирин – чаҳорумин сафари рӯҳонии «Мин-ал-ҳаққи ила-л-халқи» дарки олами офаридашуда сурат мепазирад. Дар натиҷаи дарки комили ҳақиқати Худованд, солик ба ҳолати аввалаи худ бозмегардад.

Ба ҳамин чаҳор мартабаи сафари солик сохтор ва мантиқи дохилии ин асари фалсафию ирфонӣ мунтабиқ кунонида шудааст. Ба ибораи дигар, дар сафари аввал муаллиф масъалаҳои умумӣ, ба мисли ҷавҳару араз ва дигарон матолиби марбут ба олами моддӣ ва сифату моҳияти ҷисмҳоро аз назари таҳлил мегузаронад. Дар сафари дуюм масъалаҳои ҳастии Офаридгор, асмо ва сифоти Ӯ, ва илми Ӯ, дар сафари сеюм ҳаракати ақлу нафс то пайдоиши олами таҳтулқамар ва дар охирин сафар масъалаи робитаи уқулу нуфуси олами улвӣ бо ақлу нафси одамӣ, муносибати ҷисму рӯҳ ва дигарон матолиби рӯҳонию ҷисмонӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.

Ба «Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа» тафсирҳои зиёде, аз ҷумла тафсири Муҳаммади Бегободӣ, Алии Нурӣ, Исмоили Исфаҳонӣ, Муҳаммади Қумшаӣ, Алии Мударриси Табрезӣ навишта шудаанд. Таф­сири комилу батафсил ба ин асарро Мулло Ҳодии Сабзворӣ нигоштааст. «Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа»-ро бо тафсири Мулло Ҳодии Сабзворӣ дар чаҳор ҷилд бори аввал Муҳаммадалии Қазвинӣ соли 1904 ба чоп расонид. Аз рӯи ин нашр Муҳаммадризо Музаффар дар нашриёти «Доиратулмаорифи исломия» «Асфор-ул-ақл-ил-арбаъа» -ро дар 9 ҷилд бо муқаддимаи муфассали худ дар Қум чоп кард.

## Адабиёт
*  / М. Ҳазратқулов.
* اسفارالعقلالاربعة. جلد۱-۹. قم،بدونسالنشر؛
* دائرةالمعارفبزرگاسلامی. جلد۸. تهران،۲۰۰۶

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Дин
Гурӯҳ:Тафсир
Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Асҳоби Айка

**АСҲÓБИ АЙКÁ** (арабӣ: **أصحاب أیکه** аз асҳоб ва Айка – номи қавм), номи яке аз қавмҳои пешин, ки дар достонҳои Қуръонӣ дар канори қавмҳои нобудгаштаи Самуд, Лут, Туббаъ, Фиръавн ва ғайра ҷой гирифта, дар сураҳои Ҳиҷр (15:78,79), Шуъаро (26:176–190), Сод (38:13) ва Қоф (50:14) дар бораи он гузориш дода шудааст. Асҳоби Айка ба фасодкорӣ, камфурӯшӣ, задан аз тарозу ва тақаллубкорӣ машғул буданд; роҳзанӣ ва таҳдиди роҳ­гузарон низ дар миёни онҳо маъмул гашта буд (Қуръон: 7:86). Онҳо ҳамчунин мекӯшиданд, ки садди роҳи даъвати аҳли имон шаванд. Шуайб (а) онҳоро ба парастиши Худои ягона, тақвои илоҳӣ ва ислоҳи он вазъ – пурра намудани паймона, баркаш бо тарозуи дуруст ва дурӣ аз роҳзанӣ фаро хонд ва аз оқибати бади ин фасоди ахлоқӣ ва зиёнкориҳои иҷтимоӣ, ки азоби илоҳиро дар пай дорад, барҳазар дошт. Асҳоби Айка даъвати ислоҳии Шуайб (а)-ро напазируфта, баръакс аз ӯ хостанд, ки агар дар ин таҳдидҳояш ростгӯ бошад, порае аз осмонро бар сари онҳо фуруд оварад. Ин буд, ки онҳоро азобе аз сӯи Худо бо номи азоби рӯзи зулла (абрпора) фаро гирифт ва бо ҳамин аз байн рафтанд. Қуръони Карим дар бораи Асҳоби Айка се навъи азобро дар оятҳои гуногун зикр кардааст, ки яке «сайҳа» (11:94) (садои маҳиб), дигаре «раҷфа» (7:91) (ларзиши замин) ва сеюм «оташе аз он абрпора» (26:189) аст. Аксари аҳли тафсир Асҳоби Айкаро бо асҳоби Мадян як донистаанд. Ин ба он ҷиҳат аст, ки дар ҳар ду маврид пайғамбари онҳо Шуайб (а) зикр шудааст ва дар бораи асҳоби Мадян низ дар сураҳои Аъроф (7:85–93), Тавба (9:70), Ҳуд (11:84–95), Ҳаҷ (22:44) ва Анкабут (29:36, 37) айнан ҳамон сифатҳои манфии рафторӣ ва зиёнкориҳои иҷтимоие зикр гардидаанд, ки аспи арабӣ аз онҳо наҳй шудаанд. Ба қавле «айка» номи дарахт ё дарахтзорест, ки аҳолии Мадян онро мепарастиданд; ба қавли дигар, он номи шаҳрест, ки қавми Шуайб (а) дар он зиндагӣ мекарданд.

## Адабиёт
* 
* الدکتورشوقیابوخليل. اطلسالقراناماکن،اقوام،اعلام. دمشق،۲۰۰۳؛
* قصصالانبياء. المنصورة،۱۹۹۷؛
* المصباحالمنيرفیتهذيبتفسيرابنکثير. الریاض،۲۰۰۲؛
* تفسيرالدرّالمنصور. القاهرة،۲۰۰۳؛
* الموسوعةالعربيةالعالمية. النسخةالالکترونية. الریاض،۲۰۰۴؛
* دائرةالمعارفبزرګاسلامی. تهران،۲۰۰۶؛
سامیابنعبدالله،اطلستاريخانبياءورسولان. ریاض،۲۰۰۶؛تفسیرالطبری. القاهرة،۲۰۰۷؛
* عفیفعبدالفتاح. داستانپیامبراندرقرآن(ترجمۀفارسی. ابوبکرحسنزاده)،تهران،۲۰۰۹.

Гурӯҳ:Асҳоби Қуръон
Аэратсия

**АЭРÁТСИЯ** (аз юнонии aer – ҳаво), 1) Аэратсияи биноҳо, ивазшавии табиии ҳавои бино, ки ба туфайли мавҷудияти фарқи зичиҳои ҳавои даруну беруни бино ва таъсири бод ба девору боми он ба вуҷуд меояд. Аэратсия дар биноҳои саноатӣ ва сехҳои гарм (сехҳои оҳангарӣ, рехтагарӣ ва ғайра) татбиқ мешавад. Ҳавои берун аз бодхони қисми поини бино дарун даромада, ҳавои гарм ва олударо танг карда мебарорад ва ҳавои даруни биноро бе сарфи нерӯи барқ тозаву салқин нигоҳ медорад. 2) Аэратсияи об, ба таври сунъӣ сероксиген гардондани об. Баҳри беҳтар намудани сифати оби нӯшиданӣ (дар иншооти софкории обрасонҳо), фа­роҳам овардани шароити мусоид барои микроорга­низм­ҳои муфид (дар иншооти софкории биологии гандаобҳо), пешгирии ҳалокати моҳиҳо дар фасли зимистон (дар хоҷагиҳои моҳидор), нобуд кардани обсабзҳои кабуду сабз (дар тунукобаҳо), аз таҳшиниҳо тоза намудани қубурҳо ва ғ. ба ҷо оварда мешавад. 3) Аэратсияи хок, мубодилаи ҳавои таркиби хок (асосан оксиген ва гази карбонат) бо ҳавои атмосфера, ки барои сабзишу инкишофи рустани­ҳо зарур аст. Самараи аэратсияи хок ба фаъолияти биологӣ ва таркиби он, мавҷудияти ҳаво ва ғ. вобаста аст. Бо мақсади беҳтар кардани аэратсияи хок заҳбурҳои ҳаворас мекананд. Аэратсия ба хосияти хок таъсири муфид мерасонад. Ҳангоми суст шудани мубодилаи газҳо миқдори оксигени таркиби ҳавои хок кам гашта, раванд­ҳои аэробӣ ба анаэробӣ табдил меёбанд. Дар сурати аз ҳаҷми хок 10–15% кам шудани ҳаво коэф. диффузияи газҳои он ба сифр мерасад, мубодилаи газҳои хоку атмосфера қатъ гардида, нафасгирии решаи рустанӣ халал меёбад, ҷараёни обу моддаҳои ғизоиро ҷабидани он якбора суст мешавад. Хушк кардани замин аэратсияи хокро беҳтар мегардонад. Сатҳи обҳои зеризаминӣ, ки барои Аэратсияи шудгор шароити мусоид фароҳам меоварад, дар мавсими боронгарӣ бояд 0,5–0,7 м (торфхокҳо), 0,5–0,6 м (хоки регомез), 0,7–0,9 м (регхок) ва 1–1,2 м (гилхок) бошад. Дар мавриди зарурӣ аэратсияи хокро бо роҳи ба зери он фиристодани ҳаво низ беҳтар кардан мумкин аст.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Экология
Аэренхима

**АЭРЕНХЍМА** (аз юн. aer – ҳаво ва enchyma – пур кардан, дар ин ҷо ба маънои бофта), як навъ бофтаи рустанӣ, ки байни ҳуҷайраҳои он холӣ аст. Ба маънои маҳдуд А. гуфта бофтаҳоеро меноманд, ки ҳангоми тақсим шудани ҳуҷайраи камбийи пӯк ҳосил гаштаанд; ба маънои пурра ҳар бофтаи сохташ ба ҳамин монандро аэренхима меноманд. Аэренхима хосси рустаниҳои обӣ аст. Дар холигии байни ҳуҷайраҳо оксиген ва гази карбонат ғун мешавад ва рустанӣ онҳоро ҳангоми ба шароити номусоид афтодан ба худ мекашад (ниг. Анаэробҳо).
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Ботаника
Аэро

**АЭРО** (юнони aer – ҳаво), қисми калимаҳои мураккаб, ки ба маънои «ҳавоӣ» меояд (масалан, аэростат, аэродинамика ва ғайра).
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Аэровокзал

**АЭРОВОКЗÁЛ**, биноест дар фурудгоҳ (аэропорт) барои хидматрасонӣ ба мусофирони нақлиёти ҳавоӣ, иншооти асосии мусофиркашонӣ, ки дар қисми марказии фурудгоҳҳо ҷойгир аст. Ба таркиби аэровокзал дохил мешаванд: перрони истгоҳи тайёраҳо, биноҳои хидматрасонии тех­никӣ, сехи тайёркунии ғизо, меҳмонхона, нуқтаи фар­мондиҳию диспетчерӣ, майдони истгоҳи нақлиёти шаҳрӣ. Аэровокзали хатсайрҳои дохилӣ ва хатсайрҳои байнал­милалӣ мешаванд. Дар аэровокзал ба мусофирон хидматҳои зерин расонда мешаванд: фурӯш ва бақайдгирии чиптаҳо, қабул, бақайдгирӣ, таҳвил ва додани бағоҷҳо, маълумотдиҳӣ оид ба парвозу фурӯдоии тайёраҳо; хидматрасонии маишӣ, почтавӣ, тиббӣ ва ғ. Дар аэровокзали хатсайрҳои байналмилалӣ назорати сарҳаддии шиносномаҳо ва тафтиши гумрукии бағоҷ низ ба роҳ монда шудааст. Дар аэровокзал инчунин толорҳои интизорӣ ва омодагӣ ба парвоз, хазина, нуқтаҳои савдо, қаҳвахонаву тарабхона, бағоҷхона, ҳуҷраи модару кӯдак, шуъбаи алоқа, таҷҳизоти муҳандисию техникӣ, қароргоҳи нозирони тартибот ва ғ. мавҷуданд. Андозаи аэровокзал ба миқдори тайёраҳо ва ҳаҷми мусофиркашонӣ вобаста аст. Барои сабук кардани бори фурӯдгоҳҳо ва бароҳатии мусофирон дар шаҳрҳои калон аэровокзали шаҳрӣ месозанд, ки дар онҳо тамоми рафти қабулу қайдҳои то парвоз анҷом дода, мусофирон дар автобусҳои махсус аз ин аэровокзалҳо то назди тайёра расонда мешаванд. Аввалин аэровокзалҳоро солҳои 1922–23 дар Париж ва Берлин сохтаанд. Баъди пайдо шудани тайёраҳои калон дар шаҳрҳои азими Иттиҳоди Шӯравӣ аэровокзалҳо бино шуданд. Дар Душанбе сохтмони аэровокзали замонавӣ дар назар аст. Ҳоло (2012) дар фуруд­гоҳҳои Душанбе сохтмони терминали байналмилалии замонавӣ идома дорад.  	М. Шарифзода.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Меъмори
Аэробика

**АЭРÓБИКА** (англ. aerobics), номгӯи ду силсилаи гуногуни машқҳои ҷисмонӣ: 1) гимнастикаи мавзун: машқҳои гуногуни ҷисмонӣ, ки таҳти садои мусиқӣ бо мақсади тансиҳҳатӣ ва варзишӣ иҷро мешаванд: 2) силсилаи машқҳои варзишӣ, ки пуртоқатии зиёдро тақозо доранд (давидан, гашт, шиноварӣ, заврақронӣ, велосипедронӣ, лижаронӣ, конкитозӣ) ва барои тақвияти кори дилу рагҳо ва узвҳои нафаскашӣ равона шудаанд.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Варзиш
Аэрозолшифоӣ

**Аэрозолшифоӣ** - бо мақсади табобат истифода бурдани аэрозолҳо. Истифодаи аэрозолҳо ба зуд ва бедард интиқол ёфтани моддаҳои доруӣ ба ҷароҳат, луобпардаҳо, роҳи нафас (аз он ҷо онҳо ба хун ворид мешаванд) асос ёфтааст. Аэрозолшифоӣ табиӣ ва сунъӣ мешавад. Ба аэрозолшифоии табиӣ нафас кашидани ҳавои тоза, истифодаи обҳои минералӣ, моддаҳое, ки рустаниҳо ҷудо мекунанд (дарахтони сӯзанбарг, дарахти кофур, зирфун, ғор ва ғайра) мансуб аст. Аэрозолшифоии сунъӣ бо роҳи фумигатсияи ҷароҳат ва захми пӯст, нафас кашидани дуди рустаниҳои доруӣ, буғи оби тоза ё омехта бо дору ва ғ. амалӣ карда мешавад. Барои Аэрозолшифоӣ аэрозолҳои хушк, намнок ва равғаниро истифода мебаранд. Корбасти оби баҳр, обҳои минералӣ, маҳлулҳои гуногуни намакҳо, на­қеи рустаниҳои доруӣ, фитонсидҳо, ферментҳо, гормонҳо, витаминҳо, антибиотикҳо ва ғ. низ ҷоиз аст. Яке аз тарзҳои аэрозолшифоии сунъӣ электроаэрозолтерапия мебошад. Дар ин маврид ба аэрозолҳо зарядҳои барқии мусбат ва манфӣ медиҳанд. Бо мақсади электроаэрозолтерапия аз асбоби махсус – электроаэрозологенераторҳо истифода мекунанд.

## Эзоҳ
* 

## Адабиёт
* 
* Хомякова Л. Г., Зайцева И. Г. Аэрозоли для лечения заболеваний органов дыхания. Москва, 2003.

Гурӯҳ:Пизишкӣ
Аэроионшифоӣ

**АЭРОИОНШИФОӢ**, табобат ба воситаи ҳавои иондор. Аэроионшифоӣ ба хосияти атому молекулаҳои газ ва зарраҳои хурдтарини моддаҳои таркиби ҳаво (аэрозолҳо), ки зери таъсири афканишоти радиоактивии аносир (элементҳо), афканишоти ултрабунафш ва рантгенӣ, шуои кайҳонӣ, ҷараёни барқ, манбаи ҳарор. баланд ва ғ. заряди барқӣ пайдо мекунанд, асос ёфтааст. Таъсири дармонбахши аэроионҳо ба фаъолияти баланди кимиёвии аэрозолҳо ва моддаҳои газшакл (молекулаҳои оксиген, ки ба осо­нӣ заряди манфӣ пайдо мекунанд, молекулаҳои гази карбонати мусбатзаряд ва ионҳои заррааносир – микро­элемент­ҳои ҳаво вобаста аст. А. бар ду навъ – табиӣ ва сунъӣ мешавад.
Бо мақсади Аэроионшифоии табиӣ одам бояд рӯзҳои дароз дар ҷойҳои ҳавояш софи иондор (кӯҳҳо, ҷангалзор, наздикии шаршараҳо, соҳили дарёҳои тезоб, гейзерҳо, баҳрҳо ва ғайра) зиндагӣ кунад. Дар натиҷа қобилияти корӣ афзуда, бисёр бемориҳо шифо меёбанд, организм бо оксиген таъмин мегардад.
Аэроионшифоии сунъӣ ба тавассути аэроионизаторҳо сурат мегирад. Дар 1 см3 ҳавое, ки аз аэроионизатор ба роҳи нафас ё пӯсти бемор дохил мешавад, то як миллион аэроион мавҷуд аст. Аэроионшифоиро барои табобати бемориҳои дилу рагҳо, ихтилоли асаб, бемориҳои роҳи нафас, шуш ва ғ. истифода мебаранд.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Пизишкӣ
Аэрология

**Аэрология** — фасли физикаи атмосфера, ки ҳоди­саҳо ва равандҳои физикавии дар атмосфераи озод (аз атмосфераи сатҳи Замин дур ва аз таъсири бевоситаи он озод) бавуҷудояндаро меомӯзад.

Аэрология таркиб ва сохти атмосфераи Заминро дар баландиҳои бузург, ташаккули абру бориш ва усулҳои танзими инкишофи онҳо, мубодилаи шуоъҳо дар атмосфераи озод, ҳаракати ҷараёнҳои ҳаво дар баландиҳои гуногун, аз ҷумла ҳаракатҳои турбулентӣ дар атмосфера, мубодилаи қабатҳои ҳаво ва ғайраро таҳқиқ мекунад. Ин таҳқиқотҳо, ки бо ёрии таҷҳизоти электронии ҳозиразамон, воситаҳои радиолокатсионӣ, радиозондҳо, техникаи ҳавонавардӣ, мушакӣ ва метеорологии радифӣ гузаронда мешаванд, барои пешгӯии обу ҳаво, идора кардани ҳаракати тайёраҳои реактивӣ ва турбореактивӣ истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Физика
Аэромеханика

**Аэромеханика** (аз *аэро* ва *механика*) — фасли механика, ки мувозинату ҳаракати муҳитҳои газӣ ва таъ­сири механикии ин муҳитҳоро ба ҷисмҳои сахти дар он­ҳо ҷойгиршуда меомӯзад. Ба аэродинамика ва аэростатика ҷудо мешавад. Ба ҳидроаэромеханика ё гидроаэромеханика низ нигаред.
## Пайвандҳо
* Механика
* Механик
* Техника

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Физика
Аэрономия

**АЭРОНÓМИЯ** (от юн. аеr – ҳаво ва nomos – қонун), фасли илм дар бораи қабатҳои болоии атмосфера, ки табиат ва механизми ба вуҷуд омадани ҳодисаҳои гуногунро меомӯзад. Аэрономия ба вақт вобаста будани ин ҳодисаҳо ва пайдоиши онҳоро дар рӯйи сайёра дар асоси омӯзиши равандҳои содатарини физикавию кимиёӣ дар газҳо ва плазмаи қисман иондоршуда маънидод мекунад. Дар аэрономия ҳолатҳои ғайримувозинатӣ бо муодилаҳои кинетика тавсиф дода мешаванд, ки тавозуни зарраҳои инъикоскунанда, энергияю миқдори ҳаракатро инъикос мекунанд, инчунин барои тавсифи ҳаракат ва мавҷҳо гидродинамика, динамикаи газҳои тунук ва гидродинамикаи магнитиро истифода мебарад. Яке аз масъалаҳои муҳимми аэрономия муайян кардани равандҳои содатарин дар баландиҳои гуногун, омӯзиши сохтори қабатҳои болоии атмосфера, ионосфера ва магнитосфера мебошад. Дар ибтидо аэрономия табиати қабати озонӣ ва сарҳадди байни гомосфера ва гетеросфераро меомӯхт. Бисёр масъалаҳои аэрономия ба туфайли андозагириҳо бо мушак ва радифҳо дар қабатҳои болоии атмосфера, таҳқиқотҳои озмоишгоҳӣ ҷиҳати омӯзиши таъсири мутақобилаи зарраҳои нейтралӣ ва заряднок, масалан, бархурдҳо (реаксияҳо)-и ионию молекулавӣ, таъсири мутақобила бо зарраҳои баландэнергия, равандҳои плазмавӣ ва ғ. ҳал карда шудаанд. Аэрономия механизми таъсири фаъоли Офтобро ба ҳодисаҳои қабатҳои болоии атмосфера, ионосфера, майдони фаъоли радио вобаста медонад. Таҳияи усулҳои пешгӯии обу ҳаво дар коинот, яъне шароитҳои фазои кайҳонии наздизаминӣ, яке аз вазифаҳои аэрономия ба шумор меравад.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Аэропоника

**АЭРОПÓНИКА** (аз аэро... ва ponos – кор), усули бе хок сабзондани рустанӣ. Ҳангоми аэропоника решаи рустанӣ дар ҳаво озод истода, ба он баъди ҳар 10–20 дақиқа ба воситаи асбоби махсус (фарсунка) моддаҳои ғизоӣ пошида мешавад. Усули аэропоникаро соли 1910 олими рус В. М. Арсиховский бо мақсади таҳқиқот пешниҳод карда буд. Баъдтар аэрономияро дар сабзавоткорӣ ва гулпарварӣ татбиқ намуданд. Бо усули аэропоника зироати бехмеваро низ мепарваранд. Афзалияти чунин усули парвариши рустанӣ дар он аст, ки маҳлули ғизоӣ нисбатан кам сарф мешавад, ба истифодаи хоку peг, асбобу анҷом ва таҷҳизоти дигар зарурат намемонад. Аэропоникаро дар боғдорӣ барои парвариши қаламчаву ниҳолҳо кор фармудан мумкин аст (бо ин мақсад пажӯҳиш анҷом дода мешавад). Феълан аэропоника дар истеҳсолот мавриди истифода қарор надорад.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Ботаника
Аэрозолҳо

**АЭРОЗОЛҲÓ** (аз аэро... ва олмонӣ sol – маҳлули коллоидӣ), системаҳои пошхӯрда (дисперси)-е, ки аз зарраҳои сахт ё моеи дар муҳити газшакл муаллақ таркиб ёфтаанд. Аэрозолҳоро, маъмулан, аз рӯйи ҳолати пошхӯрӣ тасниф мекунанд. Аэрозолҳои ҳолати пошхӯриашон моеъ меғ ва аэрозоли ҳолати пошхӯриашон зарраҳои сахт дуд номида мешаванд. Аэрозолҳои ҳолати пошхӯриашон сахт ва андозаи зарраҳояшон аз андозаи зарраҳои дуд калонро чанг меноманд. Андозаи зарраҳои аэрозол 10-5–10-2 см аст. Macалан, андозаи зарраи меғ 5–10-5 см, дуди тамоку 10-4–10-5 см, чанг 10-4–10-2 см мебошад. Аэрозолҳо дар соҳаҳои кишоварзӣ, тиб бо мақсади тоза кардани ҳаво, корҳои ҳарбӣ, ҳавошиносӣ (метеорология) ва ғ. истифода мешаванд. Баъзе аэрозолҳо заҳр­ноканд, масалан, аэрозолҳои радиоактив, ки аз таркишҳои атомӣ ба амал меоянд. Чангҳое, ки дар таркибашон пайвастҳои силитсий, сурб, бериллий, хром, симоб ва ғ. доранд, хавфнок буда, бемории вазнини шуш – силикозро ба вуҷуд меоваранд. Аэрозолҳоро барои аз зараррасонҳо ҳифз намудани зироат, ҷангалзор, ғалла, чорвову паранда ва ғ. кор мефармоянд. Бо ин мақсад маҳлули ғализи пеститсидҳоро ба воситаи генераторҳои аэрозолӣ мисли туман ё дуд ба ҳаво паҳн мекунанд. Барои ҳосил кардани аэрозолҳо асосан гексохлорани техникии 3,3–3,6-фоиза ва полихлорпинени 12,5–16,6-фоизаро истифода мебаранд. Аэрозолҳоро ба баллонҳои начандон калон пур мекунанд (ҳангоми кушодани онҳо моеъ зери таъсири фишор берун баромада, пош мехӯрад). Чунин аэрозолҳо барои нест кардани магас, пашша, кӯрпашша ва ғ. истифода мешаванд. Дуди сунъиро ба воситаи қурсҳои дудбарор ҳосил карда, бо мақсади маҳв  кардани ҳашарот (дезинфексия)-и анбор, гармхона ва нест кардани пашшаву хомӯшакҳо истифода мебаранд. Ҳангоми кор бо аэрозолҳо эҳтиёт бояд кард, зеро мумкин аст одам заҳр­олуд гардад ё таркишу сӯхтор ба вуҷуд ояд.
## Адабиёт
* 
* **Адабиёт**: 
:Фукс Н. А. Механика аэрозолей. Москва, 1985; 
:Абдеев С. Н. Устройсво доставки ингаляционных препаратов, используемых при терапии заболеваний дыхательных путей. Москва, 2000.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Аэродром

**АЭРОДРÓМ** (аз аэро … ва юнонии dromos – дав, ҷойи давидан), минтақаи махсус тайёршудаи замин бо фазои ҳавоӣ ва маҷмӯи иншооту таҷҳизот, ки барои парвозу фурудоӣ, ҷойгиркунӣ ва нигоҳубини тайёраҳо таъйин шудааст. Аэродром ҳарбӣ ва мулкӣ (гражданӣ), доимӣ ва муваққатӣ мешавад. Мувофиқи таъйиноташон аэродинамикаҳои нақлиётӣ, заводӣ, таълимӣ, варзишӣ, муштарак ва ғ. мавҷуданд. Аэродромҳои нақлиётӣ ҳамчун фурӯдгоҳҳо таҷҳизонида мешаванд. Аэродромҳои ҳарбиро аз рӯйи дараҷаи таҷҳиз ва хусусияти истифода ба асосӣ, эҳтиётӣ, қалбакӣ ва аз рӯйи таъйинот ба ҳарбӣ, таълимӣ, парвозӣ ва махсус ҷудо мекунанд. Аэродром аз ду қисми асосӣ – минтақаи парвоз ва фазои ҳавоӣ иборат аст. Ба минтақаи парвоз хатти парвоз, минтақаҳои бехатари паҳлуӣ ва охирин хатҳои фурӯд дохил мешаванд. Аксари аэродромҳои бузург дорои то шаш хатти парвоз мебошанд. Вобаста ба масоҳат, мустаҳкамии хатти парвоз ва навъи тайёраҳо аэродромҳоро ба синфҳои гуногун ҷудо мекунанд. Дарозии хатти парвози аэродром аз 1000 то 3000 м ва бараш аз 200 то 360 м мешавад. Фазои ҳавоӣ барои таъмини амнияти парвозу фурӯдоии тайёраҳо хидмат мекунад. Барои таъмини дуруст фурудоии тайёраҳо радиоминоҳо, нишонаҳои равшанидиҳандаи самтиро истифода мебаранд.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Меъмори
Аэростат

**АЭРОСТÁТ**(аз аэро… ва лот. statos – сокин, беҳаракат), кураи парандаи аз ҳаво сабуктар. Қувваи болобардори аэростатро гази зичиаш аз зичии ҳаво хурд (ҳелий, ҳид­роген), ки кураи аэростат бо он пур карда мешавад, ба вуҷуд меоварад. Аэростат идорашаванда (ди­рижабл), озод (барои парвоз бо экипаж ё бе он ба самти ҷараёни ҳаво) ва илҳоқӣ (барои мушоҳида, садди ҳа­воӣ ва ғайра) мешавад. Аэростатҳои идорашаванда муҳаррику винт­­ҳои ҳавоӣ доранд. Аз рӯйи навъи пуркунандаи кура аэростатҳо се намуд мешаванд: газӣ (шарлйерҳо), гармоӣ (монголфйерҳо) ва муштарак (розӣерҳо). Барои пур кардани аэростати газӣ пештар ҳидроген ва гази чароғҳои афрӯзишро истифода мебурданд. Вале ин газҳо оташангез буда, омех­таи онҳо хавфи ба вуҷуд овардани таркишро доранд. Бинобар ин ҳоло бештар гази инертии ҳелийро истифода ме­баранд. Кам­буди асосии ин газ баланд будани арзиши он аст. Аэростати дар стратосфера парвозкунандаро стратостат меноманд. Аэростат бо мақсадҳои таҳқиқоти илмӣ (радиозонд), ташкили шабакаҳои мушоҳидакунӣ, алоқа, обуҳавосанҷӣ ва ҳарбию варзишӣ истифода мегардад. Дар давраи ҶБВ аэростат барои муҳофизати шаҳрҳо, минтақаҳои саноатӣ, қисмҳои ҳарбӣ ва дигар объектҳои муҳим васеъ истифода мешуд. Тайёраҳои душман ба аэростат ва симҳои он, ки маводди тарканда баста шуда буданд, бархӯрда метаркиданд ва маҷбур мешуданд, ки баландтар парвоз кунанд. Ин ҳолат ба ҳадафҳои асосӣ партофтани бомба ва паст шудани тайёраро душвор мегардонд.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Аэростатика

**АЭРОСТÁТИКА** (аз аэро… ва статика), фасли ҳидроаэромеханика, ки мувозинати муҳитҳои газӣ, асосан атмосфераро меомӯзад. Намуди асосии муҳити газӣ ҳавои атмосфера мебошад. Ҳаво чун моеъ ва ҷисмҳои сахт зери таъсири  қувваи вазнинӣ буда, ба сатҳи Замин фишор меоварад. Бар хилофи таъсири қувваи вазнинӣ қобилияти ба ҳама газҳо хос – васеъшавӣ дорад ва ҳатталимкон ҳаҷми калонро ишғол мекунад, яъне ҳаво чандир аст. Ин хусусияти ҳаво боиси камшавии зичии он дар қабат­ҳои болоии атмосфера мегардад. Таҷрибаҳо нишон доданд, ки ҳаҷми ҳавои массааш муайян ба чандириаш мутаносиби чаппа аст. Таҳти фишори 2, 3…, 10 атм. ҳамон як миқдори ҳаво (назар ба фишори 1 атм.) мутаносибан ҳаҷми 2, 3…, 10 баробар камро ишғол мекунад. Яъне, агар фишори газ якчанд баробар кам шавад, ҳаҷми газ ҳамон қадар бузург мешавад (қонуни Бойл–Мариотт). Асбобҳое, ки фишор ё чандирии ҳаворо меомӯзанд, монометр номида мешаванд. Вазифаи асосии аэростатика омӯзиши фишори атмосферӣ дар баландиҳои гуногун ва қувваи болобардорест, ки ба ҷисми дар ҳаво шинокунанда таъсир мекунад. Аэростатика дар омӯзиши мувозинати атмосфера ва дар назарияи ҳавопаймоӣ васеъ истифода мешавад.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Аэротенк

мини
**АЭРОТЀНК**, зарфи буришаш росткунҷаест, ки партоби бо лойқаи фаъол омехтаи дар он ҷоришаванда бо усули биокимиёӣ тоза карда мешавад. Ҳавои бо ёрии ҳавогузаронҳои пневматикӣ ва механикӣ ба аэротенк воридкарда партоби равонро бо лойқаи фаъол омехта, онро аз оксигени барои фаъолияти ҳаётии бактерияҳо зарур ғанӣ мегардонад. Дар натиҷа оксидшавии биокимиёии маводди органикӣ бо суръат ба амал меояд. Вобаста ба дараҷаи тозакунии биологии партобҳо аэротенк пурра тозакунанда (ҳадди ҷоизи бактериологӣ 6–8 мг/дм3, NO3 – 0,5–1,0 мг/дм3) ва қисман тозакунанда (ҳадди ҷоизи бактериологӣ > 20 мг/дм3) мешавад. Омилҳои асосии тозакунии аэротенк ҳарорат, мавҷуд будани моддаҳои ғизоӣ, миқдори оксигени ҳалшуда, қимати рН, мавҷуд будани моддаҳои заҳрнок мебошад. Кори муътадили аэротенкро реҷаи технологии истифода муайян мекунад.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Химия
Ҷамила Раҳмонова

Ҷамила Мирзоевна Раҳмонова 20 майи соли 1964 дар шаҳри Қӯрғонтеппа таваллуд шудааст. Маълумоташ олӣ, соли 1989 Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро бо ихтисоси филолог хатм кардааст.
Номзади илмҳои филологӣ, дотсент мебошад.
Фаъолияти кориашро соли 1983 ба ҳайси лаборанти шуъбаи тайёрии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон оғоз намуда, минбаъд дар вазифаҳои лаборанти калон, методист, ассистент, мудири кафедра,ҷонишини декани факултети журналистикаи ҳамин Донишгоҳи миллии Тоҷикистон кор кардааст.
Аз моҳи марти соли 2012 инҷониб ҳамчун муовини ректори Донишгоҳи миллии Тоҷикистон оид ба корҳои тарбиявӣ фаъолият дорад.
Оиладор, соҳиби 5 фарзанд мебошад. Ба рӯйхати номзадҳо ба вакилӣ ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ аз ҳисоби аъзои Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон пешбари шуда буд
## Сарчашма


Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Ҳусейн Нидоев

**Ҳусейн Нидоев** - 4 феврали соли 1965 дар ноҳияи Панҷи вилояти Хатлон таваллуд шудааст. Маълумоташ олӣ, соли 1988 Донишкадаи давлатии омӯзгории Кӯлобро бо ихтисоси омӯзгор хатм кардааст.
Фаъолияти кориашро соли 1988 аз омӯзгори мактаби миёнаи №5-и ноҳияи Панҷ оғоз карда, солҳои 1999-2005 дар вазифаҳои мудири шуъба оид ба масъалаҳои иҷтимоию сиёсӣ ва муносибатҳои байналхалқии мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатии ноҳияи Панҷ ва раиси Ҷамоати Нури Ваҳдати ноҳияи мазкур идома додааст.
Аз моҳи марти соли 2005 инҷониб роҳбари дастгоҳи раиси ноҳияи Панҷи вилояти Хатлон шуда кор мекунад.
Оиладор, соҳиби 7 фарзанд мебошад.

Ба рӯйхати номзадҳо ба вакилӣ ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ аз ҳисоби аъзои Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон пешбари шуда буд

Гурӯҳ:Дар ноҳияи Панҷ таваллудшудагон
Аэрофагия

**Аэрофагия** (аз аэро… ва юн. phaqos — хӯранда) — ҳангоми истеъмоли ғизо аз миқдори муқаррарӣ зиёдтар фурӯ бурдани ҳаво. Бо шитоб тановул кардани хӯрок, истеъмоли аз ҳад зиёди нӯшидани газдор (оби газдор, пиво) ва ғ. боиси бо ҳаво пур шудани меъда мегардад. Дар натиҷа дар сари дил ҳисси нофораму вазнинӣ пайдо шуда, шахс оруғ мезанад. Ҳангоми муттасил вайрон кардани тартиби истеъмоли хӯрок аэрофагия метавонад доимӣ шавад. Аэрофагия боиси дард кардани мавзеи дил ва хурӯҷи нафастангӣ мешавад. Барои пешгирии аэрофагия ба тартиби истеъмоли хӯрок риоя бояд кард; хӯрокро зуд-зуд, кам ва бешитоб хӯрдан лозим аст. Аз истеъмоли нӯшиданиҳои газдор худдорӣ бояд кард. Дар мавриди бисёр такрор ёфтани аэрофагия ба духтур муроҷиат кардан лозим аст.
Аэрофагия дар кӯдакони навзод бинобар номукаммалии кори узвҳои ҳозима, инчунин макидани пистонаки холӣ ё синаи камшир ба вуҷуд меояд. Аломатҳои аэрофагия чунинанд: дар вақти макондан гиря кардани кӯдак, дамиши шикам, аз сина рӯ тофтани тифл, қай кардани шири макида (баъзан чун «фаввора»). Дар мавриди пайдоиши аломатҳои аэрофагия пистонро аз даҳони кӯдак бароварда, ӯро рост доштан ло­зим аст (баъд аз оруғ задан кӯдак ором мешавад). Ҳангоми зуд-зуд рух намудани аломатҳои аэрофагия дар кӯдаки ширмак бояд ба табиби бачагона муроҷиат кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Руководство по гастроэнтерологии. Т. 1, Москва, 2001.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳои гуворишӣ
Аэрофитҳо

**АЭРОФИТҲÓ** (аз аэро... ва phyton – рустанӣ), рустаниҳое, ки аз ҳавои муҳит ғизо мегиранд. Ба аэрофитҳо баъзе рустаниҳои гулдори ҷангалзори намноки тропикӣ мансубанд. Аэрофитҳо дар шоху навдаи дигар дарахтон рӯйида, моддаҳои ғизоиро аз ҳаво мегиранд. Решаи аэрофитҳо фақат вазифаи устувор нигоҳ доштанро адо мекунад. Аз рустаниҳои бегул ба аэрофитҳо баъзе ушнаҳо, обсабз ва гулсангҳо, ки дар тана ва шохаи дарахтон (дар ҷойҳои тропикӣ ҳатто дар барг) дучор мешаванд, мансубанд. Гулсангу ушнаҳои аэрофитӣ дар вақтҳои хушксолӣ ба ҳолати анабиоз меафтанд.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Ҷамила Самадовна Саидова

**Ҷамила Саидова** 23 октябри соли 1965 дар ноҳияи Восеъ таваллуд шудааст. Маълумоташ олӣ, соли 1988 Донишгоҳи аграрии Тоҷикистонро бо ихтисоси агроном-олим хатм кардааст.
Фаъолияти кориашро соли 1988 ба ҳайси агроном - энтомологи хоҷагии ба номи А.Синои ноҳияи Восеъ оғоз намуда, баъд дар вазифаҳои мудири шуъбаи Институти боғпарварию сабзавоткорӣ, мутахассиси кишоварзии ташкилоти байналмилалии «Ҳайати шафқат», котиби илмии Институти боғпарварию сабзавоткории Академияи илмҳои ҷумҳурӣ кор кардааст.
Аз моҳи январи соли 2012 дар вазифаи муовини Вазири кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият менамояд.
Оиладор, соҳиби 1 фарзанд мебошад.

Ба рӯйхати номзадҳо ба вакилӣ ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ аз ҳисоби аъзои Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон пешбари шуда буд
## Сарчашма
Аэрочана

[thumb|Соли 1911, Князи бузург [Кирилл Владимирович савори аэрочан шудааст.]]

**Аэрочана** — чанаи худгарде, ки барои ҳаракат аз рӯйи барф ва ях пешбинӣ шудааст.

Аэрочанаро муҳаррики ба тавассути винти (пропеллер) ҳавоӣ коркунанда, ки онро муҳаррики дарунсӯз ба кор меандозад, ба ҳаракат медарорад. Суръати аэрочана вобаста ба иқтидори муҳаррик аз 25 то 140 км/соат мешавад. Шассии аэрочана аз 3 ё 4 лижа иборат мебошад. Ду навъи аэрочана маъмул аст: ҷангӣ ва боркашон. Аэрочана бори аввал соли 1903 дар Россия сохта шудааст. Аэрочана дар Ҷанги якуми ҷаҳонӣ, дар Ҷанги зидди финҳо (1939—1940) ва Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1941—1945) чун воситаи ҷангӣ барои кашондани аслиҳа, ғизо, таъмин намудани алоқа, кашондани маҷруҳон истифода шудааст. Дави солонаи аэрочана аз 12 то 15 ҳазор км-ро ташкил медиҳад. Дар мавсими тобистон аэрочана бо шиноваракҳо ҷиҳозонида мешавад, ки барои истифодаи он дар дарёҳо чун киштии босуръат имкон медиҳад.

Аэрочанаро дар кишварҳои зимистонашон хеле сард (ҳатто аз — 40°С пасттар) то солҳои 80 садаи XX бисёр истифода мебурданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Аэрошифоӣ

**АЭРОШИФОӢ** (аз аэро… ва шифо – даво), яке аз усулҳои пешгирию табобати бемориҳо бо истифода аз ҳавои тоза. Моҳияти аэрошифоӣ аз дуру дароз истодан дар ҳавои кушод иборат аст. Ҳаво ретсепторҳои пӯст ва нӯги асаби луобпардаҳоро хунук карда, бо ҳамин ҳассосиятро зиёд менамояд, организмро обутоб медиҳад. Аэрошифоӣ барои пӯст низ муфид аст. Дар натиҷаи дар организм зиёд шудани миқдори оксиген хун серғизо гашта, нафасгирии пӯст беҳтар мешавад. Сайругашт дар ҳавои тоза ба вазъи рӯҳию равонии одам низ таъсири мусбат мерасонад. Аэрошифоӣ барои одамони гирифтори бемориҳои дил, шуш, меъда, пӯст муфид аст. Аэрошифоӣ дар мавриди бемориҳои шадиди роҳи нафас (ОРЗ), нақси шушу дил (дараҷаи III), хурӯҷи бемориҳои музмин ҷоиз нест.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Пизишкӣ
Б

**Б** (бе), ҳарфи дуюми алифбои кирилликии тоҷикӣ. Аз алифбои русӣ, ки соли. 1940 дар забони тоҷикӣ ба ҷойи ҳар­фи «бо»-и классикии тоҷикӣ (форсӣ) қабул гардид, гирифта шудааст. Ҳарфи «б»-и русӣ ба «буки»-и славянии қадим мерасад. Ин ҳарф бо овози ифодашавандааш – (б) дар забонҳои авестоӣ, форсии қадим, паҳлавӣ (форсии ми­ёна), алифбои арабӣ, ки дар забони тоҷикӣ аз садаи 8 то соли. 1929 маъмул буд, бо номи бо (бе) ба назар мерасад. Ҳарф – овози «б» дар забонҳои сомӣ бо номи «бет» (beth), юнонӣ «бета» (beta), лотинӣ ва забонҳое, ки алифбояшон дар асоси алифбои ин забон мураттаб гардидаанд, вуҷуд дорад. Дар забони тоҷикӣ овозе, ки ин ҳарф ифода мекунад, ҳамсадои таркандаи лабулабии ҷарангдор аст. 
Ҳарфи Б дар забони тоҷикӣ ба гунаи навишти русӣ ва лотиниаш вазифаҳои бисёре дорад. Масалан, ба маънои шумораи «дуюм» дар мактаби миёна – синфи 6б, дар мактаби олӣ – курси 1, гурӯҳи «Б», дар навишти қонунҳо, са­надҳо, асарҳои илмӣ (кори дипломӣ, рисолаи илмӣ (диссертатсия), мақолаи илмӣ ва ғайра), барои ифодаи моддаҳо, бандҳо, бобҳо, фаслҳо ба кор бурда мешавад. Шакли лотинии ҳарфи Б – В, ки дар забони тоҷикӣ аз соли. 1929 то 1940 маъмул буд, дар тиб барои ифодаи доруҳои таъси­рашон баланд (пуртаъсир), чун номи витамин, чун гурӯ­ҳи хуни инсон, дар таҷҳизоти электронӣ, барои ишораи кишвари Белгия, дар нишонаҳои байналмилалии роҳу нақлиёт, чун нишондиҳандаи дараҷаи сиёҳии ранги қалам (В, В1, В2), дар шоҳмот чун аломати радаи дуюми амудии хонаҳои тахтаи шоҳмот – ифодагари хаттии муҳ­раи фил ва ғ. истифода мешавад. Б дар илми нуҷум аломат ва рамзи бурҷи Ҷавзо (Ҳамал, Дупайкар, Тавъамон) ва ғ. аст. / В. А. Капранов, О. Ҳ. Қосимов.

## Адабиёт
* Фарҳанги забони тоҷикӣ. Ҷ. 1. М., 1969; 
* Энсиклопедияи советии тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1987; 
* Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ. Ҷ. 1. Д., 2010; 
* Русская грамматика. Т. 1. М., 1982; 
* Фасмер М. Эти­моло­гический словарь русского языка, М., 1987;
* دائرةالمعارفبزرگاسلامی. ج۱۰. تهران،۱۳۸۰	

## Сарчашма
* 
* 

Гурӯҳ:Ҳарфҳои алифбо
Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ
Ба зарбкунандаҳо ҷудокунии бисёръузва

**БА ЗАРБКУНАНДАҲÓ ҶУДОКУНЍИ** бисёръузва, дар шакли ҳосили зарби ду ё якчанд бисёръузваи дараҷаи пасттар ифода кардани бисёръузва. Масалан, х2–1=(х–1) (х+1), х2–(a+b)x+ab=(x–a) (x–b), x4–a4=(x–a) (x+a) (х2+a2). Тарзҳои асосии ба зарбкунандаҳо ҷудокунии бисёръузва инҳоанд: аз қавсайн баровардани зарбкунандаи умумӣ: x4+a2x2 = x2 (x2+a2), x (x–a)–b (x–a)= (x–a) (x–b) татбиқи формулаҳои тайёр (ки дар хотир нигоҳ доштани онҳо осон аст): x2–a2 =(x–a) (x+a), x3a3 = (x–a) (x2+ax+a2), (x+a)2 = x2+2ax+a2, (x+a)3 = x3+3ax2+ 3a2x + a3, гурӯҳбандии узвҳо, масалан, x3+ax2+a2x+a3=(x3+ ax2)+ (a2x+a3) = x2(x+a)+a2(x+a) = (x+a) (x2+a2), x4+a4 = (x4+ 2a2x2+a4)–2a2x2 = (x2+a2)2–(√2ax)2= x2–√ 2ax+a2) (x2+ √2ax+a2) ва ғ. Агар бисёръузваи дараҷаи n–уми p(x) = a0+a1x+a3x2+…+ anxn (an ≠ 1) дорои решаҳои х1, х2,…хn бошад, пас, барои он ба зарбкунандаҳо ҷудокунии зайл ҷой дорад: p(x) = an (х–х1),…,(х–хn), ки ин ҷо ҳамаи зарбкунандаҳо бо дара­ҷаи 1 омадаанд. Масалан, азбаски бисёръузваи дараҷаи сеюми х3–6х2 +11х–6 решаҳои х1=1, х2=2, х3=3 дорад, Б.-и х3–6х2 +11х–6  = (х –1) (х –2) (х –3) бармеояд. Умуман, ҳар гуна бисёръузваи дорои  коэффитсентҳои ҳақиқӣ ба зарбкунандаҳои дараҷаи якум ё дуюми дорои чунин коэффитсентҳо ҷудо мешавад. Бисёръузваҳое низ ҳастанд, ки ба зарбкунандаҳо ҷудо намешаванд.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Алгебра
Ба иҷро расидани ҳукм

**Ба иҷро расидани ҳукм** - дар соҳаи ҳуқуқшиносӣ мавриди татбиқ қарор гирифтани ҷазои таъйиншуда нисбат ба судшаванда аз ҷониби мақомоти махсус.

Ҷазо дар шакли ҷарима ва мусодираи молу мулк аз ҷониби иҷрокунандаи суд дар маҳалли ҷойгиршавии молу мулк, ҷойи кор ва ё маҳалли истиқомати маҳкум­шуда иҷро карда мешавад.

Ба иҷро расидани ҳукм ҷазо дар шакли маҳрум кардан аз ҳуқуқи ишғоли мансабҳои муайян ё машғул шудан ба фаъолияти муайян мебошад, ки аз ҷониби нозироти кор­ҳои ислоҳии маҳалли истиқомати маҳкум­шуда, муассисаҳои ислоҳӣ ё қисмҳои ҳарбии интизомӣ анҷом дода  мешавад.
Талаботи ҳукм дар мавриди маҳ­рум кардан аз ҳуқуқи ишғоли мансабҳои муайян ё машғул шудан ба фаъолияти муайян аз ҷониби маъмурияти ҷойи кори маҳкумшуда, инчунин мақомоте, ки мутобиқи қонун ҳу­қуқ доранд, иҷозати машғул шудан ба навъҳои фаъолиятҳои дахлдорро беэътибор созанд, ба иҷро расидани ҳукм аст.

Ҷазо дар шакли маҳрум кардан аз рутбаҳои ҳарбӣ, дипломатӣ, рутбаҳои дигар мақомот,  унвонҳои махсус, мукофот­ҳои давлатӣ ва унвонҳои ифтихории Тоҷикистон аз ҷониби иҷрокунандаи суд низ ба иҷро расидани ҳукм мебошад. Талаботи ҳукм оид ба маҳрум кардан аз рутбаҳо (ҳарбӣ, дипломатӣ ва ғайра) унвонҳои махсус (аз ҷумла унвонҳои ифтихории Тоҷикистон) ва мукофотҳои давлатӣ аз ҷониби шахси мансабдор ё мақоме, ки ин рутбаҳо, унвонҳо ва мукофотҳоро додааст, иҷро мешавад.

Ҷазо дар шакли корҳои ҳатмӣ ва корҳои ислоҳӣ аз ҷониби нозироти Раёсати корҳои ислоҳии Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин карда мешавад.

Ҷазо дар шакли маҳдуд кардан ва маҳрумият аз озодӣ (ба муҳлати муайян ва ё якумрӣ) ва ҷазои қатл (дар Тоҷикистон чунин ҷазо нест) аз тарафи муассисаҳои системаи иҷрои ҷазои ҷиноятӣ амалӣ мешаванд. 
Ҷазо барои ходимони ҳарбӣ дар шакли маҳдуд кардан дар хидмати ҳарбӣ, ё нигоҳ доштан дар қисми ҳарбии интизомиро Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар ва амалӣ менамояд. Талаботи ҳукм дар бораи маҳдуд кардан дар хидмати ҳарбӣ аз ҷониби фармондиҳии қисмҳои ҳарбӣ, муассиса, мақомот ва во­ҳид­ҳои низомӣ, ки дар онҳо ходимони ҳарбии маҳкумшуда хизматро адо мекунанд, иҷро карда мешавад; ҷазои нигоҳ доштан дар қисми ҳарбии интизомӣ аз ҷониби қисмҳои ҳарбии махсуси Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон иҷро карда мешавад. Маҳкумшудагоне, ки бо шартан татбиқ накардани ҷазо ва онҳое, ки барояшон иҷрои ҳукм мавқуф гузошта шудааст, таҳти назорати  нозироти корҳои ислоҳӣ қарор доранд. / Э. Насурдинов, Д. Сангинов.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Ба қуллаҳои дониш

**«Ба қуллаҳои дониш»** — нашрияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон мебошад.

## Таърих
Рӯзнома 7 октябри соли 1956 бо ибтикори номзади илмҳои филология Абдулатиф Бухоризода, ки котиби кумитаи Ҳизби коммунисти Донишгоҳ буд, таъсис ёфт. Дар даврони шӯра­вӣ ҳафтае як маротиба ба ду забон — русӣ ва тоҷикӣ нашр мешуд. Аз соли 2009 бо ибтикори Донишгоҳи миллии Тоҷикистон дар ҳаҷми 16 саҳ., нахуст моҳе ду маротиба ва аз соли 2010 ҳафтае як маротиба бо тасвирҳои рангин чоп мешавад.

Дар «Ба қуллаҳои дониш» донишмандон ва шахсиятҳое ҳамчун Воҳид Асрорӣ, С. Гулов, Баҳриддин Камолиддинов, А. Маҳмадаминов, А. Мухторов, М. Муҳаббатшоев, Баҳром Шермуҳаммадов ва дигарон ба ҳайси сардабир ё масъули нашри ҳафтанома ифои вазифа кардаанд. «Ба қуллаҳои дониш» дар сафаҳоти худ рафти таълиму тад­рис ва охирин рӯйдодҳои илмию фарҳангии Дониш­гоҳро инъикос мекунад. Дар нашрия инчунин намунаҳо аз эҷо­ди бадеӣ, баррасӣ ва нақду пажӯҳишҳои дониш­ҷӯён мунташир мешавад. Шоирони халқии Тоҷикистон Гулназар Келдӣ, Гулрухсор Сафиева, Саидалӣ Маъмур, Раҳмат Назрӣ ва диг. нахустин намунаҳои осори хешро дар ин нашрия ба табъ расондаанд. «Ба қуллаҳои дониш» дар тарбия ва такмили истеъдоди адибон, донишмандон ва рӯзноманигорони ҷавон хидмати шоён кардаву мекунад, ки бисёре аз онҳо имрӯз дар наш­рияҳои марказии кишвар, телевизион ва радиои ҷумҳурӣ, инчунин дар донишгоҳҳову муассисоти илмӣ-фарҳангӣ муваффақона фаъолият доранд. Адади нашраш 8 ҳазор нусха (2012).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

## Адабиёт
* ДДМТ (марҳалаи асосии таърихӣ). — Душанбе 2008;
* «Ба қуллаҳои дониш». 2011, № 16-17. 

Гурӯҳ:Рӯзномаҳо
Раҷабмо Бадридинова

Раҷабмо Ҳабибулоевна Бадридинова 25 ноябри соли 1965 дар шаҳри Душанбе таваллуд шудааст. Маълумоташ олӣ, соли 1988 Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро бо ихтисоси ҳуқуқшинос хатм кардааст.
Фаъолияти кориашро соли 1989 ба ҳайси Юристконсули фабрикаи дӯзандагии шаҳри Душанбе оғоз намуда, минбаъд дар вазифаҳои Ёрдамчии судя, мудири шуъбаи таъминоти ҳуқуқӣ, роҳбари дастгохи Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Сардори шуъбаи ҳифзи давлатии ҳуқуқҳои шаҳрванди ва сиёсии Дастгоҳи Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон кор кардааст.
Аз моҳи майи соли 2010 дар вазифаи Сардори шуъбаи ҳифзи давлатии ҳуқуқҳои сиёсӣ ва шаҳрвандии Дастгоҳи ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият менамояд.
Бо Ифтихорномаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст.
Оиладор, соҳиби 3 фарзанд мебошад.

Ба рӯйхати номзадҳо ба вакилӣ ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ аз ҳисоби аъзои Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон пешбари шуда буд
## Сарчашма
Аэрофотосуратгирӣ

**Аэрофотосуратгирӣ** (аз аэро... ва юнонии photos – рӯшноӣ), аз дастгоҳҳои паранда (тайёра, чархбол, му­шакҳо, радифҳои маснӯи Замин ва ғайра) бо аэрофотоаппаратҳои махсус гирифтани акси маҳал. Аз рӯйи ин аксҳо харитаҳои топографии маҳалро тартиб медиҳанд. Аэрофотосуратгирӣ дар ҷустуҷӯи сарватҳои зеризаминӣ ва таҳқиқоти геологӣ, кишоварзӣ, корҳои ҳарбӣ, таҳқиқотҳои илмӣ, омӯзиши тағйирёбии иқлим ва ғ. истифода мегардад.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Заминшиносӣ
Ба суд супурдан

**Ба суд супурдан** — дар қонунгузории мурофиаи шаҳрвандӣ ва мурофиаи ҷиноятӣ ба суд супурдан ба маънои ба суд пешниҳод намудани ариза, маълумот, дархост, супурдани гумонбаршуда, айбдоршаванда, пешниҳод намудани парванда аз ҷониби мақомоти таҳқиқ ва тафтишот ба суд ва ё аз тарафи як суд парвандаро барои баррасӣ ба суди дигар пешниҳод намудан дониста мешавад. Дар мафҳуми дигари ба суд супурдан ба маънои ба суд аризаи шикоятӣ бурдан, ба суд фиристодан, ба суд равон кардан, ба суд ворид намудан, ба суд ирсол кардан, ба суд ҳозир намудан фаҳмида мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:мафҳумҳои ҳуқуқ
Юрий Бабаев

**Юрий Бабаев** (*Бабаев Юрий Николаевич*, ) — и шӯравӣ, узви вобастаи АИ ИҶШС (1968), Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1962).

## Таҳқиқоти илмӣ
Дар соҳаи физикаи ҳаста таҳқиқот анҷом додааст. Баъди хатми Университети давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов дар Бюрои конструктории № 11 таҳти роҳбарии А. Д. Сахаров кор карда, дар сохтани нахустин бомбаи ҳидрогенӣ ширкат варзидааст. Бабаев Ю. Н. соли 1955 якҷо бо Ю. А. Трутнев усули нави тарҳи заряди дузинагии ҳидрогениро пешниҳод кард. Бо ду ордени Ленин (1956, 1962), ордени Байрақи Сурхи Меҳнат ва дигар ордену медалҳо, Мукофоти сталинӣ (1953), Мукофоти ленинӣ (1959), Мукофоти давлатии Федератсияи Россия (баъд аз вафоташ) сарфароз гардонида шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Георгий Бабакин

**Георгий Бабакин'' (**Бабакин Георгий Николаевич''; ) — муҳандис ва конструктори шӯравӣ, дар соҳаи техникаи кайҳонӣ фаъолият кардааст, узви вобастаи АИ ИҶШС (1970). Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1970).

## Зиндагинома
Нахустин маълумоти касбиро дар курсҳои Наркомати алоқаи ИҶШС гирифтааст. Хатмкардаи Институти алоқаи электромеханикӣ (ғоибона, 1957). Солҳои 1943-49 мудири озмоишгоҳ, сардори Бюрои конструкторӣ (БК) ва сарконструктори Институти илмии автоматика. Аз соли. 1949 дар коркарди силсилаҳои автоматии идоракунии техникаи ҳавопаймоӣ ва кайҳонӣ, аз соли 1952 дар Бюрои Лавочкин дар соҳаи мушакҳои болдори байниқитъавии «Буря» ва маҷмӯи самтураъсӣ (зенитӣ) ва мушакии В-300 кор кардааст. Аз соли. 1965 сарконструктори БК оид ба техникаи кайҳонӣ буд. С. Королев ба Бабакин сарварии корҳои анҷомдиҳии таҳқиқот ва сохтани зондҳо (кураҳои обуҳавосанҷӣ)-и Моҳ ва байнисайёравиро супурд. Таҳти роҳбарии Бабакин истгоҳҳои худкор ва дастгоҳҳои кайҳонӣ барои таҳқиқи Моҳ (аз ҷумла «Луноход-1»), Зуҳра («Венера-4») ва Миррих («Марс-2», «Марс-3») сохта шудаанд, дастгоҳи «Луна-9» ба Моҳ ва нахустин кураҳои обуҳавосанҷии «Венера-4» ба атмосфераи Зуҳра фиристода шуданд. Дорандаи Мукофоти ленинӣ (1966). Бо ордени Ленин ва дигар ордену медалҳо сарфароз гардидааст. Ба ифтихори Бабакин танӯраҳои Моҳ ва Миррих номгузорӣ шудаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Бисмили Ҳисорӣ

**Бисмили Ҳисорӣ** (, садаи XIX) — и тоҷик.

Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш дар тазкираҳо наомадааст. Аз осораш ғазалҳо, қитъа­ҳо, абёти пароканда дар баёзҳои а. 19 сабт гардидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Мероси адабии шоирони Ҳисор. Д., 1974.
Бабезиоз

**Бабезиозы** () — як навъ касалии сироятии ҳайвонот.

## Ангезандаҳо
Ангезандаи бабезиоз содатаринҳо (аз ҷинси Babesia) мебошанд. Онҳо дар эритроситҳо (лундачаҳои сурх)-и хун зиндагӣ карда, ба воситаи канаҳои касалигузарон паҳн мегарданд. Аломати асосии бабезиоз камхунӣ ва пешоби хунолуд аст. Ба бабезиоз чорвои калону майда, архар, муфлон гирифтор мешаванд. Ангезандаҳои бабезиози чорвои калон Вabesia diver­gens ва Вabesia colchica, ангезандаи бабезиози чорвои майда Вabesia ovis мебошанд. Дар Тоҷикистон аз ангезандаҳои бабезиози чорвои калон Вabesia colchica дучор меояд. Дар табиат ангезандаҳои бабезиози чорвои калон ва майда бисёр вақт якҷо вомехӯранд. Шакли ангезандаҳои бабезиоз лунда, баъзан нокмонанд мешавад. Дар як эритросит, одатан, 1-2 (баъзан зиёдтар) ангезандаи бабезиоз зиндагӣ мекунанд. Дар Тоҷикистон бабезиоз дар водиҳо, ки барои инкишофи канаҳо шароити мусоид мавҷуд аст, ба назар мерасад. Бабезиози чорвои калонро канаҳои Boophilus calcaratus ва бабезиози чорвои майдаро канаҳои Der­macentor marginatus, Rhipicephalus bursa, Rh. turani­cum, Ixodes persulcatus, Alveonasus lahorensis интиқол медиҳанд. Ангезандаи бабезиоз дар хун паҳн шуда, организми ҳайвонро заҳролуд менамояд. Ҳангоми бабезиоз гардиши хун ва мубодилаи моддаҳо халал ёфта, гурда, ҷигар, дил, шуш, сипурз ва диг. узвҳо иллат пайдо мекунанд. Давраи ниҳонии бабезиоз 8-15, дар аснои сироят ёфтани хун 7-21 шаборӯз аст. Дар охири давраи ниҳонӣ ҳарор. бадани ҳайвон то 41°С баланд шуда, он 3-4 (баъзан 5-10) шаборӯз давом мекунад. Ҳайвони касал беҳолу бемадор, камшир, беиштиҳо, кори аъзои ҳозимааш вайрон мешавад. Баъди 3-4 рӯзи касалӣ пешоб хунолуд ва миқдори эритросит­ҳою гемоглобин дар таркиби хун 1,5-2 маротиба кам мешавад. Касалӣ 3-8 шаборӯз давом карда, баъзан дар натиҷаи муолиҷаи нодуруст 50%-и ҳайвонот нобуд мегарданд. Ба бабезиоз хусусан ҷавонаҳо бештар гирифтор мешаванд.

## Аломатҳо
Дар асоси аломатҳои болинӣ (клиникӣ), хусусан рӯзҳои аввали касалӣ, ташхис кардани бабезиоз душвор аст. Бо заррабин санҷидани хун метавонад натиҷаи дуруст надиҳад. Бинобар ин, санҷиши хунро рӯзҳои дигари касалӣ ҳам бояд давом дод. Аломат, усули ташхис, муолиҷа ва пешгирии бабезиози чорвои калону майда як сон аст.

## Муолиҷа
Истифодаи доруҳои махсус — трипофлавин (3-4 мг/кг), азидин ё беринил (5 мг/1 кг), акаприн, амидокарб, имизол. Дар як вақт доруҳои дил ва мусҳилро низ истифода мебаранд. Парҳез кунондан ва бисёр об додани ҳайвонот аҳаммияти зиёд дорад.

## Пешгирӣ
Маҳв кардани канаҳои ҳайвонот (масалан, бо хлорофос) ва чарогоҳ (бо роҳи обёрӣ намудан, нест кардани хояндаҳо ва ғайра).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Пироплазмиды крупного рогатого скота и их переносчики в Таджикистане. Душанбе, 1971.

## Сарчашма
* 
	

Гурӯҳ:Бемориҳоиҳои ҳайвонот
Бисмили Шерозӣ

**Бисмили Шерозӣ** (, 1800, Шероз —1885, ҳамон ҷо) — шоир ва донишманди эронӣ.

## Зиндагинома
Аз оилаи мударрис. Мадрасаи «Ҳаким»-и Шерозро хатм кардааст. Бисмили Шерозӣ ба ду забон — форсӣ ва арабӣ шеър мегуфт. Дар илми хаттотӣ низ моҳир буда, тибқи маълумоти тазкиранигори эронӣ Муҳаммад Ровӣ («Анҷуманорои Хоқон») хатти шикастаро хеле хуш менавиштааст. Рисолаҳои Бисмили Шерозӣ «Исботи воҷиб», «Рисола дар исботи нубувват», «Андарзнома», «Шарҳи сӣ фасл»-и Хоҷа Насируддини Тӯсӣ, «Баҳру-л-лаолӣ», «Тафсири Қуръон», «Сафинат-ун-на­ҷот» масъалаҳои ахлоқӣ ва фалсафию диниро дар бар мегиранд. Девони ашъори Бисмили Шерозӣ асосан аз ғазал, қасида, рубоӣ иборат буда, дар мавзӯъҳои ишқию ирфонӣ, мадҳ, табиат ва ғ. гуфта шудаанд. Дар ашъори ӯ фахрия низ мушоҳида мешавад. Чунончи, шоир дар зимни ғазале навиштааст:

«Тазкираи дилкушо»-и Бисмили Шерозӣ барои омӯзиши адабиёти садаи 19-и Эрон сарчашмаи муҳим аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Бисотии Шуштарӣ

**Бисотии Шуштарӣ** (; ? — 1539, Бухоро) — шоири форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Пас аз касби камол ва андӯхтани дониш дар зодгоҳаш — шаҳри Шуштари Эрон ба Мовароуннаҳр омад ва дар Бухоро ба хидмати ҳукмрони давр — Абдуллоҳхон дохил гардид. Дар манобеи адабӣ аз ӯ чун шоири бомаҳорат, сарояндаи шеър дар анвои гуногуни адабӣ — қасида, ғазал, рубоӣ ва ғ. ёд кардаанд. Намунаҳо аз осораш дар тазкираҳову баёзҳо омадаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Биссектриса

**Биссектри́са**и кунҷ (аз  «ду карат», ва *sectio* «мебурам») — хат (шуоъ)-е, ки аз қуллаи кунҷ гузашта, онро ба ду ҳиссаи баробар тақсим мекунад.

Биссектрисаи кунҷ маҷмӯи нуқтаҳоест, ки аз тарафҳои кунҷ дар масофаҳои баробар ҷойгиранд. Порчаи СС1, ки аз кунҷи секунҷа (АСВ) то тарафи муқобил (АВ) гузаронда шудааст, Биссектрисаи секунҷа номида мешавад. Ин порча тарафи муқобили секунҷаро ба порчаҳое, ки ба тарафҳои паҳлуӣ (АС ва ВС) мутаносибанд, тақсим мекунад. Биссектрисаҳои секунҷа (СС1, АА1 ва ВВ1) дар як нуқта (О) бурида мешаванд, ки маркази давраи дохили секунҷаи АВС мебошад. 

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 
 
Гурӯҳ:Планиметрия
Гурӯҳ:Кунҷҳо