Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон

## Дараҷаҳои Нерӯи заминии Артиш



## Дараҷаҳои Нерӯи ҳавоии Артиш



## Дараҷаҳои Нерӯи дарёии Артиш



## Дараҷаҳо ва сардӯшиҳои [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ]]



= Таърихчаи дараҷаҳои низомии Эрон =

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони эрониён дар «Авесто» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки «**kāra-*» ‘*мардум-сипоҳ*’ (< ҳиндуурупоӣ: «**koro-s*, **kori̯o-s*» ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ < олмонӣ: «*Heer*» ‘артиш; нерӯи заминӣ’; инглисии куҳан: «*Here*» ‘артиш’) ва «**spāda*-» ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро гардунасаворон доштанд, ки дар «Авесто» «*raθaē-štar-*» (аз  ‘*гардуна*’ +  ‘*истода*’) номида шудаанд. Ҳамин вожа дар забони  шуда ва «артиш» аз он гирифта шудааст.

### Сипоҳи Ҳахоманишиён

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон ёфтаву ба забони  [*сипоҳ*] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як «''*daθa-''» [*даҳа*] ташкил мешуда ва сардораш «''*daθapati-''» [*даҳбад*] хонда мешудааст. Аз 10 даҳа як *θata- [*сада*] ташкил мешуда ва фармондеҳаш «''*θatapati-''» [*садбад*] номида мешудааст. Аз 10 сада як «''*hazāra-''» [*ҳазора*] ташкил мешуда ва фармондеҳаш «''*hazārapati-''» [*ҳазорбад*] хонда мешудааст. Аз 10 ҳазора як «''*baivara-''» [*бевара*] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш «''*baivarapati-''» [*беварбад*] номида мешудааст. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён «''*spādapati-''» [*сипаҳбад*]  ва ё «****kārana-***» [*коран*]  хонда мешуда, ки аз ҳамон «****kāra-***» рӯидааст.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, *даҳа* бо ''отделение'', *сада* бо ''рота'', *ҳазора* бо ''полк'', *бевара* бо ''дивизия'' ва *сипоҳ* бо ''армия'' баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, *даҳбад* бо *сержант* ё *старшина*, *садбад* бо *лейтенант* ё *капитан*, ''ҳазорбад'' бо *майор* ё *полковник*, ''беварбад'' бо *генерал-майор* ё *генерал-лейтенант* ва *сипаҳбад* бо *генерал-полковник* ё *генерали артиш* баробар мешаванд.
   
### Сипоҳи Ашкониён

Дудмони паҳлавии Ашкониён (Соли 250 п.м. — 224), ки ҷойгузини дудмони юнонии Селевкиён (312 — 64 п.м.) шуд, созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст:

Дар сипоҳи Ашкониён *даҳаҳо* ба забони паҳлавӣ **radag* (рада), *садаҳо* — ''wast'' [*васт*], *ҳазораҳо* — ''drafš'' [*дирафш*], *бевараҳо* — ''gund'' [*гунд*] номида мешуданд. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан ''wast-sālār'' [*васт-солор*], ''drafš-sālār'' [*дирафш-солор*] ва ''gund-sālār'' [*гунд-солор*] хонда мешуданд. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён ''spāδ'' [*сипоҳ*] ва фармондеҳашон ''spāδpat'' ё ''spāδbad'' [*сипаҳбад*] номида мешуд. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии Арманистон, ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «*гунд*», «*дрош*» ва «*вашт*» бахшбандӣ мешуд. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон рота ба забони  [*вашт*], ҳанг — «*գունդ*» [*гунд*] ё «*Զորագունդ*» [*зӯрагунд*], сарҳанг — «*Գնդապետ*» [*гндапет*] ва генерал-полковник — «*գեներալ—գնդապետ*» [*general-gndapet*] номида мешаванд.

### Сипоҳи Сосониён

Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро «*spāh*» (*[[сипоҳ]]*) меномиданд, ки бузургтарин ягони он «*gund*» (*[[гунд]]*) будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро «*gund-sālār*» (*[[гундсолор]]*) мехонданд. Ҳар гунде аз чанд «*drafš*» (''дирафш'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «*wašt*» (*[[вашт]]*) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд «*tahm*» (*[[таҳм]]*) созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «*radag*» (*[[рада]]*) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «*drafš-sālār*» (''дирафшсолор''), фармондеҳи вашт «*wašt-sālār*» (''ваштсолор''), сардори таҳм «*tahmdār*» (*[[таҳмдор]]*) ва сардори рада эҳтимолан «**radagbān*» (*[[радабон]]*) номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ «*spāhbed*» (''сипаҳбад'') хонда мешуд. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ «*artēštārān-sālār*» (''артишдоронсолор'') буд, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои «*Эрон сипоҳбед*» () аст, ки то замони подшоҳии Хусрав Анӯшервон болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии ягонҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар ягонҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд.    

Чуноне ки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо рада бо *отделение*, таҳм бо *рота*, вашт бо *батальон*, дирафш бо *полк*, гунд бо *бригада* ва сипоҳ бо *дивизия* баробар аст. Бо ҳамин қиёс, радабон бо *сержант* ё *старшина*, таҳмдор бо *лейтенант* ё *капитан*, ваштсолор бо *майор*, дирафшсолор бо *полковник*, гундсолор бо *генерал-майор* ё *генерал-лейтенант* ва сипаҳбад бо *генерал-полковник* ё *генерали артиш* баробар будаанд.

= Эзоҳ =

= Адабиёт =