Гигиенаи ғизо

**Гигиенаи ғизо** — соҳаи гигиена, ки мушкилоти ғизои инсон ва ташкили истеҳсоли бехатар, нигоҳдорӣ ва фурӯши маҳсулоти хӯроквориро меомӯзад. Қисми назариявии бунёдии гигиенаи ғизо аз омӯзиши равандҳои физиологӣ ва биохимиявии ҳазм, ҷаббидашавии ғизо ва мубодилаи моддаҳо иборат аст.

## Вазифаҳои гигиенаи ғизо
Дар ҷанбаи амалӣ гигиенаи ғизо вазифаҳои зеринро ҳал мекунад:

*Муайян кардани меъёрҳои ниёзҳои физиологӣ ба моддаҳои ғизоӣ ва энергия.
*Коркарди талабот ба сифати маҳсулоти хӯрокворӣ ва тавсияҳо оид ба истеъмоли гурӯҳҳои гуногуни маҳсулот вобаста ба омилҳои синнусолӣ, иҷтимоӣ, ҷуғрофӣ ва экологӣ.
*Коркарди тавсияҳо оид ба тартиби ғизо.
*Коркарди тадбирҳо оид ба экспертизаи санитарию эпидемиологӣ (гигиенӣ)-и сифат ва бехатарии маҳсулоти хӯрокворӣ, бастабандӣ, таҷҳизоти технологӣ ва асбобҳое, ки дар истеҳсоли ғизо истифода мешаванд.
*Коркарди тадбирҳо оид ба назорати мувофиқати объектҳои хӯрокворӣ дар марҳилаи сохтмон ва истифодабарии онҳо.
*Назорат аз болои интихоби дурусти маҳсулот.
## Таърихи рушди гигиенаи ғизо
Дар бораи таъсири ғизо ба саломатии инсон ҳанӯз дар замони Қадим фикр мекарданд. Алкмеони Кротонӣ ишора мекард, ки дар натиҷаи зиёдатӣ ё норасоии ғизо дар организм ихтилолҳо ба вуҷуд меоянд. Эмпедокл ғизоро сарчашмаи моддаҳои зарурӣ барои нигоҳдории ҳаёт ва фаъолияти ҳар як қисми бадан меҳисобид. Буқрот ба масъалаҳои ғизо асарҳои «Дар бораи ғизо», «Дар бораи парҳез», «Дар бораи парҳез ҳангоми бемориҳои шадид»-ро бахшидааст. Ӯ мафҳуми «арзиши энергетикии ғизо»-ро ворид кард ва таъкид намуд, ки ҳангоми вайрон кардани тартиби ғизо беморӣ ногузир аст. Арасту мафҳумҳои моддаҳои зарурӣ ва зараровари ғизоро ворид кард; ӯ чарбро ба моддаҳои зараровар шомил намуд, ки зиёдатии он дар организм ҷамъ мешавад. Клавдий Гален низ ба масъалаҳои ғизо диққати махсус додааст.

Аз олимони асримиёнагӣ Ибни Сино дар рушди гигиенаи ғизо саҳми арзанда гузоштааст. Ӯ вазифаи ғизоро дар пурра таъмин кардани организм бо маводи зарурӣ мувофиқи ниёзҳои инфиродӣ медид. Ибни Сино талаботи алоҳидаро барои ғизои кӯдакон, пиронсолон, беморон ва шахсони дорои бори физикии гуногун муайян кардааст; ӯ хусусиятҳои гурӯҳҳои асосии маҳсулотро дод ва усулҳои оддии назорати сифат ва бехатарии онҳоро тавсиф намуд.

Дар Давраи Нав бо рушди химия, физика ва тибби таҷрибавӣ имкониятҳои бештар барои рушди гигиенаи ғизо ҳамчун илм пайдо шуданд. Лавуазе бо роҳи таҷрибавӣ имкони табдили намудҳои гуногуни энергияро дар организми зинда исбот кард. Либих таснифоти илман асосноки моддаҳои ғизоиро пешниҳод намуд. Карл Фойт ҳамроҳ бо Петтенкофер таъсири бори физикӣ ва ҳарорати муҳитро ба мубодилаи моддаҳо нишон доданд. Рубнер бо ёрии калориметри сохтааш дурустии қонуни бақои энергияро барои организми зинда исбот кард ва эквиваленти гармии сӯзиши чарбҳо, сафедаҳо ва карбогидратҳоро муайян намуд.

## Вазифаҳои ғизо. Ниёзи инсон ба моддаҳои ғизоӣ ва энергия

Ғизо барои нигоҳдории ҳаёт комилан зарур аст. Илм се вазифаи (функсияи) ғизоро муайян кардааст.

Вазифаи аввал аз таъмини организм бо энергия иборат аст. Ғизои оқилона тавозуни энергияи воридшаванда ва энергияи барои ҳаёт сарфшавандаро пешбинӣ мекунад.

Вазифаи дуюми ғизо таъмини организм бо моддаҳои пластикӣ мебошад, ки ба онҳо сафедаҳо, камитар моддаҳои минералӣ, чарбҳо ва карбогидратҳо дохил мешаванд. Дар раванди ҳаёт дар организми инсон доимо ҳуҷайраҳо ва сохторҳои ҳуҷайравӣ вайрон шуда, ба ҷои онҳо нав пайдо мешаванд. Маводи сохтмонӣ барои ҳуҷайраҳои нав моддаҳои кимиёвӣ мебошанд, ки ба таркиби маҳсулоти хӯрокворӣ дохил мешаванд.

Вазифаи сеюми ғизо таъмини организм бо моддаҳои аз ҷиҳати биологӣ фаъол мебошад, ки барои танзими равандҳои ҳаёт заруранд (ферментҳо ва гормонҳо).

Ниёз ба моддаҳои ғизоӣ хеле баланд аст. Ғизои нокифоя, зиёдатӣ ё яктарафа ба пайдоиши гипотрофия, фарбеҳӣ, камхунӣ, ихтилоли ҳозима ва дигар бемориҳо оварда мерасонад.

## Меъёрҳои истеъмоли ғизои аҳолии калонсол
Гурӯҳҳои синнусолӣ ва ҷинсии зерин ҷудо карда мешаванд: мардон ва занони 18-29 сола, 30-39 сола, 40-59 сола, инчунин шахсони калонсол: мардон ва занони аз 60-сола боло.

Миқдори мубодилаи асосӣ аз як қатор омилҳо, пеш аз ҳама аз синну сол, вазни бадан ва ҷинс вобаста аст.

Ниёз ба энергия ва моддаҳои ғизоӣ аз фаъолияти ҷисмонӣ вобаста аст, ки бо **коэффисиенти фаъолияти ҷисмонӣ (КФҶ)** муайян карда мешавад.

Ҳамаи аҳолии калонсол вобаста ба миқдори сарфи энергия ба 5 гурӯҳ барои мардон ва 4 гурӯҳ барои занон тақсим мешаванд:

**Гурӯҳи I (фаъолияти ҷисмонии хеле паст; мардон ва занон)** — кормандони асосан меҳнати фикрӣ, КФҶ = 1,4 (хизматчиёни давлатӣ, олимон, муаллимон, донишҷӯён, барномасозон, кормандони бонк ва ғайра);

**Гурӯҳи II (фаъолияти ҷисмонии паст; мардон ва занон)** — кормандоне, ки бо меҳнати сабук машғуланд, КФҶ = 1,6 (ронандагони нақлиёти шаҳрӣ, кормандони саноати хӯрокворӣ, дӯзандаҳо, ҳамшираҳои шафқат, фурӯшандаҳо ва ғайра);

**Гурӯҳи III (фаъолияти ҷисмонии миёна; мардон ва занон)** — кормандони меҳнати миёнавазнин, КФҶ = 1,9 (челонгарон, дастгоҳсозон, ронандагони техникаи вазнин, боғпарварон ва ғайра);

**Гурӯҳи IV (фаъолияти ҷисмонии баланд; мардон ва занон)** — кормандони меҳнати вазнини ҷисмонӣ, КФҶ = 2,2 (сохтмончиён, борбардорон, кормандони соҳаи ҷангал ва кишоварзӣ, металлургҳо ва ғайра);

**Гурӯҳи V (фаъолияти ҷисмонии хеле баланд; мардон)** — кормандони меҳнати махсусан вазнини ҷисмонӣ, КФҶ = 2,5 (варзишгарони дараҷаи баланд, конканҳо, шахтёрҳо, чӯббурҳо, борбардорони меҳнати дастӣ ва ғайра).

Сарфи энергия барои мутобиқшавӣ ба иқлими сард дар ноҳияҳои Шимоли Дур ба ҳисоби миёна 15% зиёд мешавад.

## Пайвандҳо

http://77.rospotrebnadzor.ru/index.php/san-epid/40-2009-08-20-06-08-14/1222-zdorovie-sp-537 

## Эзоҳ

## Адабиёт
*

*