Шуша

**Шуша** () — шаҳрест дар Озарбойҷон, маркази маъмурии ноҳияи Шуша. Пойтахти фарҳангии Озарбойҷон. Дар доманаи қаторкӯҳи Қарабоғ, дар баландии 1368 м аз сатҳи баҳр, дар шоҳроҳи Ханкенди - Горис, дар  самти ҷануби Ханкенди воқеъ аст. Аз соли 1992 то 2020 шаҳр таҳти назорати Ҷумҳурии эътирофнашудаи Қарабоғи Кӯҳӣ (ҶҚК) қарор дошт. Озарбойҷон 8 ноябри соли 2020 дар натиҷаи амалиёти ҷангӣ назорати шаҳрро ба даст овард, ки он 10 ноябр дар изҳороти сеҷонибаи Озарбойҷон, Арманистон ва Русия сабт гардидааст.

## Иқлим
Шаҳр дар минтақаи иқлими муътадил ҷойгир аст. Ҳарорати миёнаи солона +8,8&nbsp;°C; ҳарорати миёнаи моҳи январ + 2.9&nbsp;°C, апрел - +7.4&nbsp;°C, июл - +18.9&nbsp;°C, ноябр - +4.7&nbsp;°C. Бориш - .

## Пайдоиши номи шаҳр
Муаллифи асри XIX арманӣ Раффӣ навиштааст, ки Шуша номи худро аз деҳаи армании Шош гирифтааст, ки сокинонаш дар қалъаи дар наздикии он бунёдшуда ҷойгир шудаанд . Як қатор маъхазҳои академикӣ ( ESBE, Институти ҷуғрофияи RAS ва ғайра) низ даъво доранд, ки номи шаҳри Шушӣ аз номи як деҳаи ҳамсоя омадааст .   аз Донишгоҳи Ҳарвард қайд мекунад, ки шаҳр номи худро аз деҳаи наздики Шош гирифтааст, ки сокинонаш аввалин сокинони қалъаи нав шуданд.

Тибқи фарзияи озарбойҷонӣ, асосгузор ва ҳокими аввали хонии Қарабоғ Паноҳхон, ки ба аёдати ҳокими Барда омада буд, аз ҷониби ӯ барои шикор дар кӯҳҳо ва ҷангалҳои наздик даъват шуда буд. Хон аз табиати маҳаллӣ мафтун шуда, гӯё ба худ мегуфт: *«Чӣ ҷои аҷибе, чӣ гуна ҳавои тоза ва шаффофе, ки гӯё аз шиша сохта шудааст ().* *Дар ин ҷо шаҳри аҷибе бунёд кардан мумкин аст "*... Ҳамин тавр ҳам шуд - бо фармони Паноҳхон дар ин ҷо шаҳре бо номи Шуша таъсис ёфт .

Дар соли 1834 ин фарзияи пайдоиши номи шаҳрро дар ёддоштҳои ӯ нависанда ва муаррихи ҳарбии рус Платон Зубов, ки имконияти муошират бо ҳамзамонони бунёди Шуширо дошт, ба миён овард.

## Таърих
[рост|мини|260x260пкс|Қисми шимолу ғарбии қалъаи Шуша. Рақам: Клержет аз руи очерки [Василий Верешагин|В. Верещагин.  дар  (1869)]]
мини|280x280пкс|Харобаҳои қасри хонҳои Қарабоғ дар Шуша
### Бунёди шаҳр
рост|мини|250x250пкс|Калисои армании Масеҳи Наҷотбахш дар Шуша (асри XIX)
Бино ба ЭСБУ, Шуша дар соли 1752 аз ҷониби асосгузор ва ҳокими якуми хонигарии Қарабоғ Паноҳ Алӣ-Хон, таъсис ёфтааст. Луғати калони энсиклопедӣ ва Пажӯҳишгоҳи ҷуғрофияи Академияи илмҳои Русия низ таърихи бунёди шаҳрро соли 1752 меноманд. Тибқи маълумоти Энсиклопедияи калони советӣ, Шуша дар миёнаи асри XVIII ҳамчун қалъа барои муҳофизати хонии Қарабоғ таъсис ёфтааст.

Таърихшиноси бритониёие Кристофер Волкер мегуяд, ки муассисони Қалъаи Шуша аз Арманистон малик Шоҳназар ва иттифоқчии ӯ , Паноҳ Алӣ-Хон мебошанд, ки онро барои ҳифз бар зидди дигар мирони-маликҳои Арманстон бунёд кардаанд. Уокер қайд мекунад, ки баъдтар шаҳри Шуша пас аз Тифлис ва Боку пойтахти хонигарии Қарабоғ ва саввумин маркази фарҳангии тамоми Закавказия гардид.

Дар Энсиклопедияи Ислом низ қайд карда мешавад, ки шаҳре, ки соли 1752 аз ҷониби Паноҳ Али Хон сохта шудааст, **Панаҳобод** номида шудааст. Дар шаҳр тангаҳо сикка мезаданд, ки онро "панаҳ-абади" меномиданд.


Акс:Uzeir Hajibeyov's family (Uzeir is on the top, left side), Shusha, 1915.jpg|Узеир Ҳоҷибеков бо оилааш дар Шуша, 1915
Акс:Mir Mohsun Navvab photo.jpg|Рассоми Озарбойҷон аз Шуша Мир Моҳсун Навваб (1833-1918)
Акс:Armenian girl in Shusha.jpg|Шуша зани арманӣ бо либоси суннатӣ, асрҳои асри XIX-XX
Акс:Azeri woman from Shusha in silk national garments.jpg|Зани озарбойҷонӣ дар Шуша, бо либоси абрешими миллӣ 


### Пас аз пошхӯрии СССР
чап|мини|300x300пкс| Шуша дар моҳи феврали соли 1992. Сурати И. Ҷаъфарова

#### Ҷанги Қарабоғ
2 сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон карда шуд. Арманистон 23 сентябри соли 1991 . ва Озарбойҷон 18 октябри соли 1991 истиқлол эълон карданд.
рост|мини|300x300пкс| "Ёдгории озодии Шуша" дар даромадгоҳи шаҳр: танки Т-72-и Арманистон, ки бори аввал 8 майи соли 1992 ба шаҳр зада даромад ва озарбойҷониҳо ӯро нобуд карданд.
Аз охири соли 1991 дар Шуша, ки танҳо аз аҳолии озарбойҷонӣ иборат буд, аз ҷониби нерӯҳои Арманистон муҳосира карда шуда буд. Дар зимистони солҳои 1991-1992 аз Шуша, бо истифода аз мушакҳои "Град" ва "Алазан" гулӯлаборони шадиди Степанакерт гузаронида мешуд..

То баҳори соли 1992 Шуша охирин шаҳраки калон бо аҳолии озарбойҷонӣ дар қаламрави Қарабоғи Кӯҳӣ боқӣ монда буд. Дар рӯзҳои 8-9 майи соли 1992 шаҳри Шуша аз ҷониби нерӯҳои Арманистон бо истифода аз гулӯлаборони системаҳои мушакҳои "Град" ва ҳуҷуми мошинҳои зиреҳпӯш ишғол карда шуд; аҳолӣ ва гарнизони шаҳр ба Лочин ақибнишинӣ карданд .

Мувофиқи тақсимоти маъмурию ҳудудии Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ, шаҳр маркази ноҳияи Шушии Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон шуд (аз ҷиҳати ҷуғрофӣ бо минтақаи ҳамноми Озарбойҷон мувофиқат намекунад) ва бо номи "Шуши" иваз карда шуд.

Соли 2005 дар шаҳр 3 191 нафар маскун буданд, дар соли 2015 - 4064 нафар, аксаран арманиҳои гуреза аз Озарбойҷон.

Соли 2012 Вазорати фарҳанг ва кор бо ҷавонони Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ ба шаҳр кӯчид. Қарор буд, то соли 2022, ба 30-юмин солгарди "озодкунии шаҳр" интиқол додани парлумони ҶҚК дар назар буд .

## Озод карда шудани Шуша
[чап|мини|300x300пкс| Сокинони [Боку " озод шудани шаҳри Шуша "-ро ҷашн мегиранд. 8 ноябри соли 2020]]
Дар ҷараёни амалиёти ҷангӣ, ки 27 сентябри соли 2020 байни қувваҳои мусаллаҳи Озарбойҷон ва неруҳои мусаллаҳи ҶҚК ва Арманистон оғоз ёфт, артиши Озарбойҷон назорати тамоми дарозии марзи Озарбойҷон ва Эронро ба даст гирифта, ба шимол ҳамла оғоз кард то ин ки долони Лочинро бурида, шаҳри Шушаро забт кунад. Дар вақти амалиёти ҷангӣ, Шуша ба зарбаҳои ҳавопаймоҳои Озарбойҷон дучор омад - масалан, дар натиҷаи зарба ба бинои Хонаи фарҳанг, ки дар он хизматчиёни ҳарбӣ ва полис дар Арманистон ҷойгир буданд, 4 октябр зиёда аз 20 нафар низомиён кушта шуданд. То 4 ноябри соли 2020 артиши Озарбойҷон ба Шуша наздик шуд . Дар рӯзҳои минбаъда, дар натиҷаи задухӯрдҳои шадид, ҷузъу томҳои махсуси артиши Озарбойҷон тавонистанд шаҳрро ишғол кунанд. 8 ноябри соли 2020 Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев эълон кард, ки артиши Озарбойҷон назорат дар шаҳри Шушаро ба даст гирифтааст. Рӯзи дигар мақомоти Қаробоғи Кӯҳӣ маҷбур шуданд тасдиқ кунанд, ки нерӯҳои Арманистон дигар Шушаро назорат намекунанд .
10 ноябри соли 2020 Изҳороти муштараки Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон, Сарвазири Ҷумҳурии Арманистон ва Президенти Федератсияи Русия дар бораи оташбаси комил ва ҳама гуна ҷангҳо дар минтақаи низои Қарабоғ нашр шуд. Созишнома, аз ҷумла, ба шарте, ки тамоми қаламрави ҳангоми амалиёти ҷангӣ ишғолшуда таҳти назорати Озарбойҷон боқӣ монад .
## Барқарор намудани ҳукуматдории Озарбойҷон дар Шуша
мини|270x270пкс| Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев парчами Озарбойҷонро дар Шуша барафрохт. 15 январи соли 2021
12 ноябри соли 2020 дар Шуша бо назардошти аҳамияти стратегии шаҳр маъмурияти шаҳрии Хадамоти амнияти давлатии Озарбойҷон таъсис дода шуд . Худи ҳамон рӯз, кормандони Вазорати корҳои дохилии Озарбойҷон дар шаҳр ба кор шурӯъ карданд . Сардори шуъбаи полиси шаҳри Шуша коменданти шаҳр таъйин карда шуд.

13 ноябр дар канори шаҳр посгоҳи посбонии неруҳои посдорони сулҳи Русия аз бригадаи 15-уми алоҳидаи мотосиклҳо таъсис дода шуд, ки он вақт аллакай долони Лачинро таҳти назорат гирифт . Дар шохаи шоҳроҳи Горис-Степанакерт, дар даромадгоҳи шимолии шаҳр посгоҳи артиши Озарбойҷон ҷойгир аст .

17 ноябр дар бораи оғози сохтмони як шоҳроҳи автомобилгард мақомоти Озарбойҷон эълон кард, ки он Шушаро бо Физулӣ мепайвандад.. 16 декабр бо супориши Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев, дар Шуша, вобаста ба тадбирҳои барқарорсозии шаҳр, кор бо арзёбӣ ва инвентаризатсия бо иштироки мутахассисони соҳаҳои гуногун оғоз ёфт .

5 январи соли 2021, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев Шушаро пойтахти фарҳангии Озарбойҷон эълон кард .
 
14 январи соли 2021, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев бори аввал ба Шуша ташриф овард ва парчами Озарбойҷонро дар шаҳр барафрохт. Инчунин нимпайкараҳои Узеир Ҳоҷибеков, Булбул ва Хуршедабону Натаванро, ки дар шаҳр насб карда шуданд, кушод, нимпайкараҳо то соли 1992 дар Шуша буданд ва сипас азҷониби арманиҳои Қаробоғ осеб дида буданд..

## Осорхонаи таърихи Шуша
чап|200x200пкс|Осорхонаи таърихии Шуша

**Осорхонаи таърихи Шуша** дар хонаи пешини оилаи Меҳмандаровҳо ҷойгир аст , дар маркази маҳаллаи таърихии шаҳр. Осорхонаи таърихи Шуша маҷмӯаи осорест, ки гузаштаи чандинасраи шаҳри қадимаи қалъаро инъикос мекунад, аз ҷумла ашёи бойи бостоншиносии асри биринҷӣ (асрҳои 12-10 пеш аз милод), хачкорони асрҳои 12-13. Нусхаи як сафҳаи Инҷил, ки соли 1428 аз ҷониби коҳини калисои Сент навишта шудааст. Модари Худо Падар Мануэл.

Дар коллексияи музей бисёр маводи этнографии асрҳои XVII-XVIII мавҷуданд, ки ҳаёти сокинони Шушаро тасвир мекунанд. Маҷмӯаи аксҳо ва репродукцияҳое, ки дар стендҳои толорҳои осорхона намоиш дода мешаванд, ҳаёти фарҳангии он давраро хеле муассир месозад. Маводҳои дигар қатли оммаи арманиҳои Шушаро дар соли 1920 тасвир мекунанд. Истгоҳи махсус ба амалиёти низомӣ барои забти Шуша 9 майи соли 1992 бахшида шудааст. Ин аст диорамаи ҷангӣ, ки қиссаи ҷангро ба таври муфассал эҷод мекунад.

200x200пкс 
200x200пкс
200x200пкс
200x200пкс
200x200пкс

## Осорхонаи давлатии геологӣ
Осорхонаи давлатии геологии ба номи профессор Г.А. Габриелянц дар шаҳри Шуши расман соли 2014 ифтитоҳ ёфт. Профессор Г.А. Габриелянц, асосгузори осорхона, геологи маъруфи арман, солҳои 1989-91 вазири геологияи СССР буд. Дар осорхона якчанд рафҳо мавҷуданд, ки дар онҳо намунаҳои геологии минтақа ва тамоми дунёро ёфтан мумкин аст. &#x5B; ** &#x5D;

## Иқтисод
* Дар давраи ҷанги Қарабоғ ба иқтисодиёти шаҳр зарари калон расонида шуд.
* Дар соли 2009  телемарафони хайрияи солонаи худро ба шаҳри Шуша бахшид, ки дар давоми он қариб 16 миллион доллари амрикоӣ барои барқарор кардани инфрасохтори иҷтимоӣ ва иқтисодии шаҳр ҷамъоварӣ карда шуд .

## Сайёҳӣ
* 1 май дар Шуша маркази иттилоотии туристии "Қарабоғи иттилоотӣ", ки онро Департаменти сайёҳии назди ҳукумат таъсис додааст, кушода шуд. Вазифаи асосии маркази иттилоотӣ таъмин намудани ҳама гуна иттилооти ройгон барои сайёҳон (дар бораи ҷойҳои ҷолиб, меҳмонхонаҳо ва фароғатӣ, бонкҳо, тарабхонаҳо, нақлиёт ва ғ. ба забонҳои арманӣ, англисӣ ва русӣ ).
* Дар шаҳр меҳмонхонаи бароҳати "Шуша" фаъолият мекунад .
* 9 майи соли 2013 дар шаҳр Осорхонаи давлатии санъати тасвирӣ  дар рӯҳияи анъанаҳои фарҳангии арманӣ ва мутобиқати комил бо гузаштаи меъмории шаҳр кушода шуд. Ҳатто қабл аз сохтани галерея дар Маскав, барои он зиёда аз 300 расмҳои рассомони гуногун ҷамъоварӣ шуда буданд .
Баъди тобеъ гардидани шаҳри Шуша ба ҳукумати Озарбойҷон, мақомоти ҳукумати шаҳрдорӣ иваз гардид. Бинобар ин мазмуни экспонатҳои осорхона низ тағйир меёбад.

## Аҳолӣ
Тибқи омори Русия дар соли 1916, дар Шуша 43869 нафар зиндагӣ мекарданд, ки 23396 нафарашон арманиҳо (53%) ва 19121 озарбойҷониҳо (44%) буданд .

Дар натиҷаи куштори Шуша дар охири моҳи марти соли 1920 аксарияти арманиҳои Шуша кушта шуданд ё шаҳрро тарк карданд. То якчанд ҳазор нафар қурбони қатли ом шуданд. Пас аз оташгири ва ғоратгариҳои моҳи марти соли 1920 дар Шуша 9,2 ҳазор нафар боқӣ монданд, ки 289 нафари онҳо арманиҳо буданд....

Пас аз нест карда шудани маҳаллаи арманиҳои Шуша, дар давраи Шӯравӣ аз панҷ ноҳияи Ҷумҳурии Қаробоғи Кӯҳӣ озарбойҷониҳо дар минтақаи хурдтарини Шуша аксариятро ташкил медоданд. То соли 1932 дар Шуша 5597 нафар зиндагӣ мекарданд . Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1939, аҳолии ноҳияи Шуша 10.818 нафарро ташкил медод, ки аз онҳо 6306 озарбойҷонӣ (58,3%), 4177 арманиҳо (38,6%). Гузашта аз ин, аксар озарбойҷониҳо дар шаҳр зиндагӣ мекарданд, ки аҳолии он 5424 нафарро ташкил медод, дар қисмати деҳоти ин минтақа, арманиҳо аксариятро ташкил медоданд. Соли 1989, тибқи барӯйхатгирии ахири Шӯравӣ, дар ноҳияи Шуша 23156 нафар зиндагӣ мекарданд, ки аз онҳо 21234 нафар (91,7%) озарбойҷониҳо ва 1620 нафар (7%) арманиҳо буданд. Дар худи шаҳр 17000 нафар зиндагӣ мекард, ки аз онҳо 98% озарбойҷониҳо буданд .

*Аҳолӣ дар солҳои 2000-ум.* *Шумораи аҳолӣ ба ҳазор нафар мерасад.* *мардум*  :

Ҳангоми муноқишаи мусаллаҳона дар соли 2020, аҳолии арманӣ шаҳрро тарк карданд.

## Мероси фарҳангӣ
* Шуша номзад барои шомил шудан ба феҳристи Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО мебошад ва аз ҷониби Озарбойҷон пешниҳод шудааст..
## Нигораҳо

Акс:Shushi039.JPG|Масҷиди болоии Гавҳар Оғо (моҳи августи соли 2010)
Акс:Ruins of the Govheraga Mosque, XVIII c..jpg|Масҷиди поёнӣ Гевхар Оғо (соли 2005)
Акс:Շուշիի Գյովհար Աղայի ներքին մզկիթ 02.jpg|Масҷиди Соатлӣ (соли 2013)
Акс:Palace of Umtsiev, Shushi 03.JPG|Хонаи шоира Хуршидбану Натаван
Акс:Shushi-kanach-jam.jpeg|Калисои Яҳёи Таъмиддиҳанда (соли 2009)
Акс:Дома в Шуши.jpg|Хона дар Шуша, (соли 2009)
Акс:Կուսանաց 1.jpg|Манораи занги калисои Кусантс (1816)
Акс:Шуши.Антена.jpg|Антеннаи телевизионӣ дар Шуша, (соли 2009)
Акс:2014 Szusza, Plac miejski.jpg|Осорхонаи санъати тасвирӣ (соли 2014)
Monument of Azerbaijani poetess Khurshidbanu Natavan in Shusha, Azerbaijan.JPG|Муҷассамаи шоири озарбойҷон Хуршидбану Натаван, ки дар натиҷаи ҷанги Қарабоғ дар Шуша хароб шудааст.
Акс:Անձրևոտ Ռեալական ինստիտուտ.JPG|Харобаҳои мактаби воқеии Шуша (1881)
Акс:Shushi, Old Post Office 1.jpg|Бинои почтаи империяи Русия (ҳоло музеи қолин), (1810)
Акс:Shusha035.jpg|Мактаби мусиқӣ дар Шуша, (соли 2010)
Акс:Aguletsots church in Shushi NKR-2.jpg|Калисои Агулетсотс (1822)
Акс:Shushi053.JPG|Бинои осорхонаи таърихӣ-кишваршиносӣ дар Шуша, (соли 2010). Хонаи пешинаи Самед-бек Садых-бек оглы Меҳмандаров (дар асри 19 сохта шудааст) 
House-museum and bust of Bulbul (Murtuza Mammadov).jpg|Хона-музей ва нимпайкараи овозхон Булбул, ки дар натиҷаи ҷанги Қарабоғ хароб шудааст
Акс:Vagif mausoleum stamp cut.jpg|Тасвири Мақбараи Вагиф дар лифофаи почтаи нашри соли 1983


## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

## Пайвандҳо
* Фонди эҳёи Шуши ) ) ) )
* Мирзо Адигезал-бей. Карабаг-Нам.
* Аббос-Қули-Оғо Бакихонов, "Гулистон-и Ирам" , давраи В.
* Шуша, мақола аз Энсиклопедияи бузурги Шӯравӣ ;
* 
* 
* Том де Ваал, Боғи сиёҳ. Дар байни сулҳ ва ҷанг " , Нашри BBC, тарҷума. аз забони англисӣ. (Дар бораи Шуша ба бобҳои 3 ва 12 нигаред. )
* Павел Шехтман, "Шӯълаи оташҳои куҳна", боби "Шуша".
* Шуша - шаҳри мурдаҳо (гузориши аксӣ) (2005)
* 
* "Финикс Сити" 

## Эзоҳ



Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишини ноҳияи Шуша
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд