Зараррасонҳои ғалладона

**Зараррасонҳои ғалладона** — ҷонвароне, ки ба узвҳои нашвӣ (барг, поя, реша) ва дони зироати ғалладона зарар мерасонанд.

Ба зараррасонҳои ғалладона ҳашарот (баъзе гамбуску шапаракҳо), тортанакшаклҳо (баъзе канаҳо), парандаҳо (баъзе кафтару гунҷишкшаклҳо), ширмакҳо (хояндаҳои мушмонанд) мансубанд. Ба зироати ғалладона махсусан ҳашарот зарари калон мерасонад. Кирминаи сиёҳгамбуск, қирсакгамбуск ва кирми тирамоҳӣ (дар заминҳои обӣ) ба тухмии навкишта, ширинчаи реша ва кирминаи гамбусаки ҷавзо (Cyriopertha glabra) ба реша, кирми реша ба реша, кирми магаси шведӣ, пашшаи арзан, сиёҳгамбуск ва кашафкана ба майса, магасҳои гесенӣ ва шведӣ ба баргу пояи зироати ғалладона зарар мерасонанд. Кирми ғалладона, трипси гандум, баъзе намудҳои гамбусаки ғалладона ва визвизакҳо дони зироатро мехӯранд. Зараррасонҳои асосии ғалладона дар Тоҷикистон трипси гандум, трипси шолӣ, ширинчаи ғалладона, кашафкана, кайки гандумпоя, гамбускҳо, магаси шведӣ ва ғ. мебошанд. Трипси гандум дар ҳама ноҳияҳои лалмикори ҷумҳурӣ вомехӯрад. Кирминаи он зимистонро дар хок мегузаронад. Трипсҳои болиғ аввалҳои апрел — май пайдо шуда, хӯшаи гандумро нобуд мекунанд. Трипси шолӣ ба баргу хӯшагули шолӣ зарар мерасонад. Аз он бештар кишти дерӣ осеб мебинад. Трипси модина зимистонро дар хок ё боқимондаи рустаниҳо гузаронида, зиёда аз 80 тухм мегузорад. Ширинчаҳои ғалладона (Sitobion avenae, Toxoptera granium, Brachycolus noxius, Sipha maydis, Forda trivialis) ба барг ва дони гандум, ҷав, ҷуворимакка, арзан, ҷуворӣ, шолӣ зарар мерасонанд. Дони рустаниҳо пуч, баргҳо пажмурда ва зард мешаванд. Ширинчаҳо бештар баҳору тирамоҳ пайдо шуда, тобистон бинобар гармии зиёди ҳаво ва бисёр будани дигар ҷонварони ангал кам ба назар мерасанд. Ширинчаҳои ғалладона дар тӯли тобистон зиёда аз 10 бор насл медиҳанд. Кашафкана (Eurygaoter integriceps) зараррасони хавфноктарини ҷав, гандум ва шолӣ аст. Вай шираи хӯшаро макида, рустаниро нобуд мекунад. Кашафканаи болиғ зимистонро зери баргҳои рехта, рустаниҳои худрӯй ва буттаву дарахтон гузаронида, охирҳои март — аввали апрел фаъол мешавад. Тухмхӯракҳо, бисёр парандаҳо, ҳашароти даранда (гамбусаки визвизак, канаҳои даранда ва ғ.) ва тортанакҳо душмани асосии кашафкана мебошанд. Кайки поя (Chaetosnema hortensis) бештар кишти баҳории гандум ва ҷавро хароб сохта, ҳосилро то 50-70 % кам мекунад. Кайкҳои болиғ зимистонро дар зери боқимондаи рустаниҳо, чим ва решаи алафҳои бегона мегузаронанд. Кирминаҳо дар дохили пояи рустанӣ ҷой мегиранд. Дар натиҷа рустанӣ зард ва пажмурда мешавад. Гамбускҳо (Lethrus pygmaens, L. rosmarus, L. splalndens, L. submandibularia ва ғ.) бештар ба киштзори лалмӣ зарар мерасонанд. Як гамбуск имкон дорад зироати гирду атрофи хонаашро дар масоҳати 1,5-2 м нобуд кунад. Гамбускҳои калон зимистонро дар зери хок гузаронида, аввали баҳор дар як гӯшаи замин, ки хокаш сахт ва набототаш бисёр аст, хона месозанд. Гамбускҳо ҳарчихӯр буда, рустаниҳои сершираро бештар меписанданд. Магаси шведӣ (Oscinella frit) зараррасони гандуму ҷав буда, бештар майсаи онҳоро нобуд мекунад. Кирминааш дар кишти тирамоҳӣ, рустаниҳои хӯшадори худрӯй ва баргу пояҳои афтода зимистон мегузаронад. Магасҳои болиғ охири март — аввали тобистон тухм мегузоранд. Кирминаҳо ба остинаки барг даромада, қисми поинии пояи рустаниро мехӯранд. Магаси шведӣ баъзан ҳосилро 50-70 % кам мекунад. Дар ҷумҳурӣ ба кишти зироати ғалладона лӯндакирмҳо, пашшаи гесенӣ (Mayetiola destructor), тортанаккана, чирчирак, малах, хояндаҳо ва ғ. низ зарар мерасонанд.

Тадбирҳои мубориза: риояи тадбирҳои агротехникӣ, нест кардани алафҳои бегона, кишти тухмии босифат, истифодаи акарасидҳо, инсектитсидҳо ва фумигантҳо.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Зараррасонҳо