Ҷеймс Ҷоул

**Ҷеймс Прескотт Ҷоул** ( (24 декабри 1818, Салфорд, Ланкашир, Англия, Британияи Кабир — 11 октябри 1889, Сейл, Чешир, Англия, Британияи Кабир)  англис, ки саҳми назаррасе дар рушди термодинамика гузоштааст. Ӯ қонуни захираи энергияро ба таври таҷрибавӣ асоснок кардааст. Ӯ қонунеро муқаррар кард, ки таъсири гармии ҷараёни электрикиро муайян мекунад. Ӯ суръати молекулаҳои газро ҳисоб карда, вобастагии онро аз ҳарорат муайян кард.

Ҷеймс табиати гармиро ба таври таҷрибавӣ ва назариявӣ омӯхта, робитаи онро бо кори механикӣ кашф кард ва ӯро қариб ҳамзамон бо Майер ба консепсияи захираи умумии энергия бурд, ки ин, дар навбати худ, боиси таҳияи қонуни якуми термодинамика гаштааст. Ӯ бо Томсон дар бораи миқёси мутлақи ҳарорат кор карда, падидаи магнитостриксияро тавсиф кард ва робитаи байни ҷараёни аз ноқил бо муқовимати додашуда ва миқдори гармии хориҷшударо ( қонуни Ҷоул-Лентс ) кашф кард. Ӯ саҳми назаррасе дар техникаи таҷрибаҳои физикӣ гузошт ва тарҳҳои бисёр асбобҳои ченкуниро такмил дода аст.

Воҳиди ченаки энергия, ҷоул, ба номи Ҷоул гузошта шудааст.

## Зиндагинома
Ӯ дар оилаи дорои сарватманди соҳиби корхонаи пивопазӣ дар Солфорд, дар наздикии Манчестер, ба дунё омада, таҳсили хонагӣ гирифт. Дар тӯли чанд сол омӯзгори ӯ аз фанни математикаи ибтидоӣ, инчунин асосҳои химия ва физика Ҷон Далтон буд. Аз соли 1833 (аз синни 15-солагӣ) дар корхонаи пивопазӣ кор мекард ва ҳамзамон то синни 16-солагӣ таҳсил ва машғулиятҳои илмиро идома дода, то соли 1854 дар идораи корхона иштирок дошт, то замоне ки он фурӯхта шуд..

Аввалин таҳқиқоти таҷрибавии худро ҳанӯз соли 1837 оғоз намуд, вақте ки ба масъалаи иваз кардани мошинҳои буғӣ дар корхонаи пивопазӣ бо нерӯи барқ таваҷҷуҳ зоҳир кард. Соли 1838 бо тавсияи яке аз омӯзгоронаш Ҷон Дэвис, ки дӯсти наздики ихтироъкори муҳаррики барқӣ Уилям Стёрҷен буд, аввалин кори илмии худро оид ба барқ дар маҷаллаи илмии *Annals of Electricity*, ки як сол пеш аз ҷониби Стёрҷен таъсис ёфта буд, нашр кард. Ин мақола ба сохтори муҳаррики электромагнитӣ бахшида шуда буд. Соли 1840 ҳангоми магнитонидани ферромагнетикҳо падидаи сершавии магнитиро кашф кард ва дар солҳои 1840—1845 падидаҳои электромагнитиро ба таври таҷрибавӣ омӯхт.

Ҳангоми ҷустуҷӯи усулҳои беҳтари ченкунии ҷараёни барқ, Ҷеймс Ҷоул соли 1841 қонуне кашф намуд, ки баъдтар ба номи ӯ маъруф гардид ва вобастагии квадратии байни шиддати ҷараён ва миқдори гармии ҷудошударо дар ноқил муайян мекард (дар адабиёти русӣ ин қонун ҳамчун қонуни Ҷоул — Ленс низ маъруф аст, зеро соли 1842 онро мустақилона физики рус Эмилий Ленс низ кашф намуд). Ин кашф аз ҷониби Ҷамъияти подшоҳии Лондон дар аввал қадр нашуд ва мақола танҳо дар маҷаллаи Ҷамъияти адабӣ ва фалсафии Манчестер нашр гардид.

Соли 1840 Стёрҷен ба Манчестер кӯчид ва роҳбарии **Royal Victoria Gallery for the Encouragement of Practical Science** -ро ба уҳда гирифт — муассисаи намоишию таълимии тиҷоратӣ, ки соли 1841 Ҷоулро ҳамчун аввалин лектор ба он даъват намуд.

Дар корҳои аввали солҳои 1840 масъалаи самаранокии иқтисодии муҳаррикҳои электромагнитиро омӯхт. Дар ибтидо чунин мепиндошт, ки электромагнитҳо метавонанд манбаи номаҳдуди кори механикӣ бошанд, аммо баъдтар мутмаин гардид, ки аз нигоҳи амалӣ мошинҳои буғии ҳамон давра самараноктар буданд. Ӯ соли 1841 натиҷаҳоро нашр намуда, нишон дод, ки самаранокии муҳаррики «идеалии» электромагнитӣ бо 1 фунт руҳ танҳо 20% самаранокии муҳаррики буғӣ бо 1 фунт ангишти сӯхташавандаро ташкил медиҳад.

Соли 1842 падидаи магнитостриксия-ро кашф ва тавсиф намуд, ки тағйир ёфтани ҳаҷм ва андозаи ҷисм ҳангоми тағйири дараҷаи магнитнокиро ифода мекунад. Соли 1843 натиҷаҳои ниҳоии корҳои худ оид ба гармошавӣ дар ноқилҳоро нашр кард ва таҷрибавӣ исбот намуд, ки гармии ҳосилшуда аз муҳит гирифта намешавад, ки ин назарияи калорик-ро рад мекард. Ҳамон сол ба масъалаи муносибати миқдории байни қувваҳои гуногун ва ҷудошавии гармӣ таваҷҷуҳ намуд ва пас аз қабул кардани фарзияи Майер дар бораи вобастагии муайяни байни кори механикӣ ва миқдори гармӣ, ҷустуҷӯи эквиваленти механикии гармӣ-ро оғоз кард. Дар солҳои 1843—1850 силсилаи таҷрибаҳо гузаронд ва пайваста техникаи таҷрибавиро такмил дода, қонуни бақои энергияро бо натиҷаҳои миқдорӣ тасдиқ намуд.

Соли 1844 оилаи Ҷоул ба хонаи нав дар Уэлли-Рэйнҷ кӯчид, ки дар он ҷо барои Ҷеймс озмоишгоҳи бароҳат ташкил карда шуд. Соли 1847 бо Амелия Граймс издивоҷ кард ва баъдан соҳиби як писар ва як духтар шуданд, аммо соли 1854 Амелия Ҷоул даргузашт.

Соли 1847 бо Уилям Томсон (лорд Келвин) шинос шуд, ки ба техникаи таҷрибавии Ҷоул баҳои баланд дод ва баъдан ҳамкории илмии пурсамар байни онҳо оғоз гардид. Зери таъсири Ҷоул назарияҳои Томсон дар бораи назарияи молекулавӣ-кинетикӣ ташаккул ёфтанд. Дар аввалин корҳои муштарак онҳо шкалаи ҳароратии термодинамикӣ-ро сохтанд.

Соли 1848 барои шарҳи таъсири гармӣ ҳангоми афзоиши фишор модели газро ҳамчун маҷмӯи кураҳои хурди чандир пешниҳод намуд, ки бархӯрди онҳо бо девори зарф фишорро ба вуҷуд меорад. Ӯ суръати чунин «кураҳои чандир»-и ҳидрогенро тақрибан 1850 м/с ҳисоб кард. Бо тавсияи Рудолф Клаузиус ин кор дар «Philosophical Transactions of the Royal Society» нашр гардид ва гарчанде баъдтар дар он нуқсонҳои ҷиддӣ ошкор шуданд, ба рушди термодинамика таъсири муҳим расонд.

Дар охири солҳои 1840 корҳои Ҷоул дар ҷомеаи илмӣ эътирофи умумӣ пайдо карданд ва соли 1850 ӯ узви ҳақиқии Ҷамъияти подшоҳии Лондон интихоб гардид.

Дар корҳои соли 1851 назарияи гармиро ҳамчун ҳаракати зарраҳои чандир такмил дода, гармоиғунҷоиши баъзе газҳоро бо дақиқии назариявӣ ҳисоб кард. Соли 1852 дар ҳамкорӣ бо Томсон падидаи тағйири ҳарорати газ ҳангоми дросселкунии адиабатикиро кашф ва тавсиф намуд, ки баъдтар ҳамчун таъсири Ҷоул—Томсон машҳур шуд ва ба рушди физикаи ҳарорати паст мусоидат кард.

Дар солҳои 1850 силсилаи зиёди мақолаҳо оид ба такмили асбобҳои ченкунии барқ нашр намуда, сохтҳои нави волтметр, галванометр ва амперметр пешниҳод кард, ки дақиқии баланд доштанд.

Соли 1859 хусусиятҳои термодинамикии ҷисмҳои сахтро омӯхта, таъсири гармиро ҳангоми деформатсия чен кард ва хусусиятҳои ғайримуқаррарии резин-ро қайд намуд.

Дар солҳои 1860 ба падидаҳои табиӣ таваҷҷуҳ зоҳир намуда, шарҳҳои эҳтимолии раъд, мираж ва метеоритҳоро пешниҳод кард.

Соли 1867 тибқи нақшаи пешниҳодкардаи Томсон барои Ассотсиатсияи илмии Бритониё ченкунии эталон-и эквиваленти механикии гармиро анҷом дод, аммо натиҷаҳо аз арзишҳои таҷрибаҳои механикӣ фарқ мекарданд. Баъдтар дақиқсозии шароити таҷрибаҳо дурустии ченкуниҳои Ҷоулро тасдиқ намуд ва соли 1878 эталони муқовимат бозбинӣ шуд.

Дар марҳилаҳои аввали фаъолияти худ Ҷоул тамоми таҷрибаҳоро аз ҳисоби маблағҳои шахсӣ анҷом медод, вале баъди фурӯши корхонаи пивопазӣ соли 1854 вазъи молии ӯ тадриҷан бадтар гардид ва маҷбур шуд аз созмонҳои илмӣ маблағгузорӣ бигирад. Соли 1878 ба ӯ нафақаи давлатӣ таъйин гардид. Ӯ аз кӯдакӣ аз бемории сутунмуҳра ранҷ мебурд ва аз аввали солҳои 1870 бинобар вазъи саломатӣ қариб кор намекард. Соли 1889 даргузашт.

## Муодили механикии гармӣ
мини|Дастгоҳи Ҷоул барои чен кардани эквиваленти механикии гармӣ (1847). Вазне, ки дар тарафи рост гузошта шудааст, боиси чарх задани белҳои дар об ғарқшуда гардид, ки дар натиҷа об гарм шуд.
мини|Ёдгории Ҷоул дар толори шаҳри Манчестер

## Эзоҳҳо

## Адабиёт

* 
* Храмов Ю. А. Джоуль Джеймс Прескотт (Joule James Prescott) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 104. — 400 с. — 200 000 экз. 

## Пайвандҳо

* 
* 

Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1889
Гурӯҳ:Даргузаштагони 11 октябр
Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода
Гурӯҳ:Зодагони соли 1818
Гурӯҳ:Зодагони 24 декабр