open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ибни Ҳавқал

**Абулқосим Муҳаммад ибни Ҳавқали Насибӣ** (), маъруф ба **Ибни Ҳавқал** () — бозаргон, сайёҳ ва ҷуғрофидони араб (асри 10).

## Зиндагинома
Аслаш аз шаҳри Нусайбин (шимоли Байнаннаҳрайн). Ибни Ҳавқал ба Африқои Шимолӣ, Испания, минтақаҳои ҷанубии Саҳрои Кабир (947—951), Миср, Арманистон ва Озарбойҷон (955), Байнаннаҳрайн, Ироқ, Хузистон ва Форс (961—968), Хоразм, Мовароуннаҳр (969), Ситсилия (973) сафар карда, бо вазъи иҷтимоӣ-сиёсии қавмҳои мухталиф ошно гардид.

## Ҷуғрофиёдонӣ
мини|Нақшаи ҷаҳони тарсимшуда дар садаи даҳуми мелодӣ тавассути Ибни Ҳавқал
Баъди ошноӣ бо Истахрӣ ва ислоҳ кардани асари ҷуғрофиёи ӯ ба нигориши «Китобу-л-масолик ва-л-мамолик» машғул шуд, ки он бо номи «Сурату-л-арз» машҳур аст. Ибни Ҳавқал дар асоси қиёси мушоҳидаҳои шахсӣ, қавли шоҳидон ва маълумоти ҷуғрофиёдонон (Ибни Хурдодбеҳ, Ҷайҳонӣ ва дигарон) ҷуғрофиёи таърихии кишварҳои Шарқи исломӣ ва қисман Аврупоро дар «Сурату-л-арз» муфассал баён кард. Ба қавли Ибни Ҳавқал тӯли сарзаминҳои ислом аз марзи Фарғона то Хуросон, Ҷибол, Ироқ, соҳили Яман ва арзи он аз Византия то соҳили хал. Форс идома меёбад. Масофаи сарзамини ислом аз Фарғона то Мағрибу Андалус (Испания) 300 манзил аст. Маълумоти Ибни Ҳавқал доир ба Самарқанд, Бухоро, Шош, Хуҷанд, Тирмиз, Қубодиён, Чағониён, Ахсикат, Кеш, Ҳулбук, Бунҷикат, Фарғона, Хоразм, Усрушана, Суғд, Бадахшон, Хатлон ва ғ. барои омӯзиши ҷуғрофиёи таърихии Мовароуннаҳр аҳаммияти илмӣ доранд. Ибни Ҳавқал ҳамчун замима ба асари худ харитаи ҷуғрофиёии минтақаҳои алоҳидаро, аз қабили нимҷаз. Арабистон, ҳавзаи дарёи Нил, хал. Форс, Мағриб, Миср, Сурия, баҳри Миёназамин, Алҷазоир, Ироқ, мулкҳои Эрон (Кирмон, Форс, Хузистон), Арманистон, Аррон, Озарбойҷон, Гелон, Табаристон, Мозандарон ва Мовароуннаҳрро тартиб додааст. Ӯ «Сурату-л-арз»-ро ду бор таҳрир кард: таҳрири аввали он ба Сайфуддавлаи Ҳамадонӣ тақдим шудааст (967); нусхаи дастхатти таҳрири дуввум (978) дар ганҷинаи осори хаттии Истанбул нигаҳдорӣ мешавад. «Сурату-л-арз»-и Ибни Ҳавқал бори аввал дар Лейден чоп (1873), баъзе бахшҳои он ба забонҳои русӣ, англисӣ ва фаронсавӣ тарҷума шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Крачковский И. Ю. *Избранное сочинение*. Т. 4. М. — Л., 1957.

## Сарчашма
*
Қарабуйук

**Қарабуйук**  (   ) - шаҳр ва ноҳия дар Туркия, маркази маъмурии вилояти Қарабуйук аст. Он 200 км дуртар аз шимоли Анқара ва 115 км ҷанубу шарқи Зонгулдак ҷойгир аст. Яке аз бузургтарин истеҳсолкунандагони пӯлод дар Туркия, Корхонаи истеҳсокунандаи пӯлодгудозии Кардемир дар шаҳри Қарабуйук ҷойгир шудааст.

## Таърих
Дар солҳои аввали маҷудияти Ҷумҳурии Туркия, Қарабуйук як деҳаи хурд ва истгоҳи роҳи оҳан буд. Ба туфайли конҳои ғании оҳан ин ҷой фаъолона кор карда мешуд ва аллакай дар соли 1939 дар он ҷо яке аз аввалин заводҳои металлургии Туркия сохта шуд. Дар соли 1953, шаҳр мақоми ноҳияро гирифт ва дар соли 1995 ба маркази вилояти Қарабуйук табдил ёфт.
## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018). 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Қарабуйук
Қаромон

thumb|300px|right| Karaman
**Қаромон** (Ларинда) — шаҳр ва ноҳия дар қисми марказии ҷануби Туркия, маркази вилояти Қаромон. Аҳолиаш 152,450 нафар аст (2000).

## Таърих
Дар даврони халкалитҳо, дар наздикии Қаромон, як шаҳри қадимӣ мавҷуд буд, ки он *Ҷанҳасан* номид дошта буд.

Қаромон дар замонҳои қадим таъсис ёфта  ва **Ларинда** ном дошт. Ҳангоми забткориҳои Искандари Мақдунӣ шаҳрро яке аз фармондеҳонаш — Пердиккой забт кард. Дере нагузашта шаҳр пойгоҳи роҳзанони Исаврий мешавад. Пас аз он шаҳрро румиён забт карданд ва дар садаи IV он тобеи Византия гардид ва то солҳои 1070-ум мутеъ буд. Сипас туркҳои салҷуқи ин вилоятро забт кардаанд. Дар соли 1190, дар давраи суқути сеюми салибдорон, шаҳрро артиши Фридрих Барбаросса ишғол кард. Дар соли 1275, Қаромон маркази аморати Туркия ва сипас вилояти Қаромониён гашт. Дар соли 1468, шаҳр аз ҷониби Имперотурии Усмонӣ забт карда шуд.

## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).

## Пайвандҳо
* Вебсайти расмии муниципалии ноҳия  )
* Ҳама дар бораи Туркия: Қаромон )

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Қаромон
Қаҳрамонмаръаш

thumb|300px|right| Kahramanmaraş
**Қаҳрамонмаръаш** (; то соли 1973 **Маръаш**, , , ) — шаҳр ва пойтахти вилояти Қаҳрамонмаръаш дар ҷанубу шарқи Туркия. Дар домани силсилакӯҳҳои Таври Шарқӣ ҷойгир аст.

## Таърих
Қаҳрамонмаръаш соли 1000 аз ҷониби ҳетиҳо бунёд шудаст. Дар замони ҳукумати имперотуриҳои Руму Бизонс шаҳри Тазору Германикея ном дошт. Миёни солҳои 1071—1086 пойтахти давлати армании Пилортус Ворожнунӣ буд. Пас аз инқирози давлати Ворожнунӣ Қаҳрамонмаръаш муваққатан ба ҳайати Бизонс баргашт. Соли 1104 аз ҷониби Жолсени аввал (князи Эдесс) истило гашт. Мувофиқи муъоҳадаи Девол (1108) Маръаш ба ҳайати князии Антокиё ворид карда шуд. Асрҳои 12-13 тобеъи подшоҳии армании Киликия буд ва асри 16 тобеъи ҳукумати Усмониҳо буд.

Қаҳрамонмаръаши имрӯзӣ дар асри 17 (18 км дуртар аз ғарби Маръаши куҳна) бунёд шудааст. Мувофиқи маълумоти навиштаҳои Патриархати арманӣ дар Қустантания (Истамбули ҳозира), соли 1912 дар санҷаки Маръаш шумораи арманиҳо 72 143 нафарро ташкил медод.

Октябри соли 1973 ба номи Маръаш вожаи қаҳрамон илова ва шаҳр Қаҳрамонмаръаш ном гирифт. Чунин ном гирифтани шаҳр ба ғалабаи туркҳо дар муҳорибаи шаҳри Маръаш ба зидди Легиони армании Фаронса буд. Бар асари заминларзаи соли 2023 шаҳр қисман хароб ва беш 5000 тан ҷон бохтанд.

## Аҳолӣ
Аҳолияш 450,953 нафар (2019).

## Иқтисод
Асоси иқтисоди Қаҳрамонмаръашро саноати нассоҷӣ ва истеҳсоли яхмос ташкил медиҳад. Қисми умдаи ширкатҳои истеҳсоли яхмоси туркӣ, ки шуҳрати ҷаҳонӣ доранд, аз ҳамин шаҳр фаъолияти худро оғоз кардаанд.

## Бародаршаҳрҳо
Қаҳрамонмаръаш бо шаҳрҳои Лондон (Бритониё), Тарабзон (Туркия), Ле Ҳавр (Фаронса) ва Налчик (Русия) бародаршаҳр аст.

## Нигаред низ
* Заминларзаи Туркияву Сурия (2023)

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
*  ) - сайти расмии Қаҳрамонмаръаш

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Қаҳрамонмаръаш
Кастамону

**Кастамону** (   Кастамону,   Κασταμόνου ) -  шаҳр ва ноҳия дар шимоли Туркия, маркази маъмурии Кастамону. То асри чорум, номи юнонӣ **Кастамон ** буд. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолии соли 2000, шумораи аҳолӣ - 64&nbsp; 606 нафар буд.

## Таърих
Кастамону дар асри XVIII пеш аз милод таъсис ёфтааст. Дар даврони қадим Тимонион (     ) ном дошт. Дар асри 1 пеш аз милод  империяи Руми Қадим забт карда буд, сипас ба империяи Византия дохил шуд. Дар солҳои 1070-ум, ба монанди аксар шаҳрҳои Осиёи Хурд, Кастамон аз тарафи туркҳои салҷуқӣ забт карда шуд. Византия боз ним аср пас, дар соли 1133, замони император Юҳанно II шаҳрро бармегардонад. Дар аввали асри XIII, бо пошхӯрии Византия, шаҳр боз аз ҷониби салҷуқиҳо забт карда шуд. Дар даҳсолаҳои аввали асри XIII, шаҳр ҷойи  мубориза байни аст никейиҳо, салҷуқийн ва Трапезунд гардид.

Аз асри 14, Кастамону маркази аморати хурди туркони аморати Ҷандар гардид, ки аллакай дар охири асри 14 Имперотурии Усмонӣ  ва баъдан лашкари Амир Тимур онро забт кард ва ниҳоят дар асри 15  Имперотурии Усмонӣ шаҳрро ба даст овард.

## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).

## Пайвандҳо
* Сайти Кастамону 
* Суратҳо Kastamonu 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Кастамону
Галина Волчек

**Галина Борисовна Волчек** (19 декабри 1933, Москва, ИҶШС — 26 декабри 2019, ҳамон ҷо) — ҳунарпешаи театр ва синамои аҳли Шӯравӣ ва Русия, коргардони театр, омӯзгор. Директори бадеъии Театри «Современник»-и Маскав (1989—2019). Қаҳрамони меҳнати Федератсияи Русия (2017). Ҳунарпешаи халқии ИҶШС (1989). Дорандаи пурраи ордени «Хидмати шоиста дар назди Ватан». Барандаи Мукофоти давлатии ИҶШС (1967) ва Ҷоизаи Президенти Федератсияи Русия (2002).

## Зиндагинома
Галина Волчек 19 декабри соли 1933 дар шаҳри Маскав дар оилаи яҳудӣ ба дунё омадааст. Дар соли 1955 Мактаб-студияи ба номи Немирович-Данченкоро хатм кардааст.

## Филмшиносӣ

### Ҳунарпешагӣ

#  — Дон Кихот — *Мариторнес*
#  — Васисуалий Лоханкин (короткометражный) — *Варвара*
#  — Шли солдаты… — *медсестра в ресторане*
#  — Грешный ангел — *Афродита*
#  — Сотрудник ЧК — *жена арестованного*
#  — Строится мост — *Римма Синайская*
#  — Берегись автомобиля — *покупательница магнитофона*
#  — Театральные встречи БДТ в Москве
#  — Первый курьер — *тётя Нюся с Молдаванки*
#  — Свой — *Зоя Ивановна Мамонова*
#  — Король Лир — *Регана*
#  — Моя судьба — *Ольга Нефёдова, руководитель группы анархистов-боевиков*
#  — Домби и сын — *Скьютон*
#  — Маяковский смеётся — *мадам Ренессанс*
#  — Волны Чёрного моря (Фильм 1. «Белеет парус одинокий») — *мадам Стороженко*
#  — Вечно живые (фильм-спектакль) — *Нюра*
#  — Русалочка — *воспитательница девушки / трактирщица / ведьма*
#  — Просто Саша — *Нина Петровна, мать Елены Михайловой*
#  — Про Красную Шапочку — *Волчица*
#  — Осенний марафон — *Варвара Никитична, однокурсница и коллега Бузыкина*
#  — Государственная граница. Восточный рубеж
#  — Уникум — *Эмма Фёдоровна, начальник лаборатории НИИ*
#  — Тевье-молочник (фильм-спектакль) — *Голда, жена Тевье*
#  — Кто боится Вирджинии Вульф? (фильм-спектакль) — *Марта*
#  — Русский проект — *медсестра («Время собирать камни»)*
#  — Таинственная страсть — *режиссёр*

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

## Пайвандҳо

* Галина Борисовна Волчек (Русӣ). Сайти " Қаҳрамонони кишвар ".
* Волчек Галина Борисовна / / Ки дар фарҳанги муосир кист : Дар 2 ҷилд / Ч. таҳрир С. М. Семенов, таҳрир ва comp. Н. И. Шадрина, Р. В. Пигарев ва ғайра — М.: М. К. Периодика, 2006—2007. — , 5-93696-010-2.
* Блог Галины Волчек
* Барномаи «Тӯби нуқраи ман» Виталий Вулф 

Гурӯҳ:Ҳунарпешагони шоистаи РСФСР
Гурӯҳ:Ҳунарпешагони халқии ИҶШС
Гурӯҳ:Сарфарозшудагон бо медали «Ветерани меҳнат»
Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI
Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ИҶШС
Килис

**Килис** (   Килис, курд. Килис ) — шаҳр ва ноҳия дар вилояти Килис ( Туркия ) аст, ки маркази маъмурии Вилояти Килис аст. 
чап|мини| Маркази шаҳр
рост|мини|270x270пкс| Ноҳияи Килис (зард) дар харитаи вилояти Килис

## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии шаҳр
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Килис
Кемар

**Камар** - шаҳре дар Туркия аст, ки дар вилояти Анталиё воқеъ аст. Ин шаҳри дорои осоишгоҳҳои зиёди соҳили баҳрӣ мебошад ва дар фасли тобистон доимо сайёҳон аз мамолики гуногун инҷо фароғат мебаранд. Тибқи саршумории соли 2009 аҳолии шаҳр 33 431 нафарро ташкил мекард.

## Иқлим
Кемар дар минтақаи иқлими баҳри Миёназамин ҷойгир аст, аммо сарфи назар аз наздикии ҷуғрофии он дар Анталиё, он дорои хусусиятҳои хос аст: табиати муссонии иқлим камтар мушоҳида мешавад, бориш тақрибан чоряк камтар аз Анталиё аст (алахусус дар моҳҳои зимистон).

Тобистон дар Кемар офтобӣ, хушк ва хеле гарм аст, ҳарорат дар нимаи рӯзҳо дар сояҳо аз 40 ° С болотар аст. Обу ҳавои тоза дар Кемар бартарӣ дорад (ба истиснои моҳҳои зимистон). Зимистон дар Кемар одатан бо сардиҳои нозук, сардиҳо (ҳатто каме ночиз) ва барф хеле кам мушоҳида мешавад. Ҳарорати оби баҳрӣ дар минтақаи соҳилӣ аз 9-12&nbsp;°C дар зимистон то 23-26&nbsp;°C дар нимаи тобистон тағйир меёбад.

## Осоишгоҳҳо
Таваҷҷуҳи асосии сайёҳӣ дар Кемер ин ҷойҳои бостоншиносӣ, манзараҳои табиӣ ва инфрасохтори бастаҳои соҳилӣ мебошанд. Аксари сайёҳон аз Русия ва Украина, каме аз Олмон ва Шветсия меоянд.На он қадар дур аз Кемер харобаҳои хуб муҳофизатшудаи шаҳрҳои Фаселис ва Олимпос мебошанд. Баъзе ашёҳои бостоншиносиро дар худи Кемер пайдо кардан мумкин аст.
Ҷозибаҳои маъруфтарини табиӣ Кемер ва муҳити атроф: халиҷе дар Камюва, дараи кӯҳи Гойнук, кӯҳи Тахталӣ, кӯҳи «фурӯзон» Кимера, соҳили ваҳшии Сирали, ғори Бэлдиби. Дар наздикии Кемер пайраҳаи Lycian — яке аз роҳҳои машҳури сайёҳӣ мебошад.
Инфраструктураи туристии Кемер як қатор меҳмонхонаҳо, аз нафақаҳои оддии оилавӣ ва меҳмонхонаҳо то маҷмааи меҳмонхонаи панҷситорадори иборат мебошад. Фонди меҳмонхонаҳо хеле зуд рушд мекунад: агар дар соли 2000 дар шаҳр тақрибан 20 меҳмонхона ва меҳмонхона мавҷуд буд, пас дар соли 2012 шумораи онҳо аз 200 зиёд шуд ва дар оғози соли 2017 наздик ба 300-то буд. сайёҳон бо ҳамбастагии табиати зебо ва инфрасохтори рушдёфта (меҳмонхонаҳо, мағозаҳо, иншооти хӯроки умумӣ, фароғат, фаъолиятҳои соҳилӣ ва баҳрӣ).

## Пайвандҳо
Сомонаи расмии шаҳр
## Аксҳо

File:Along the cliff - panoramio.jpg |Манзараи Анталиё
File:Kemer beach, Antalya.jpg |Фароғатгоҳи лаби соҳил
File:Kemer, Antalya, Turkey - panoramio (6).jpg | Манзараи Анталиё
File:Kemer gallery 2.jpg|Кӯчаҳои Кемар
File:Kemer gallery 1.jpg|Майдони шаҳрӣ
File:Kemer gallery 3.jpg|Соати шаҳр
File:Kemer gallery 4.jpg|Бандари Кемар
File:Kemer - 2007 - 0944.JPG|Соғнаҳо дар Олимпос
File:Kemer - 2007 .JPG|Шаҳри Қадимии Олимпос
File:Göynük_Kanyon_-_panoramio_(19).jpg|Дарраи Гёйнйук


## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Сандалӣ

мини|Сандалӣ дар Эрон, ки ҳамчун курсӣ маъруф аст
**Сандалӣ** — воситаи гармшавӣ, чорпояест, ки фасли зимистон ба рӯи алавдон мегузоранду ба атрофаш мешинанд.

Сандалӣ дар байни мардуми Шарқ, аз ҷумла тоҷикон аз асрҳои миёна маълум буд. Он шаклан мураббаъ (70X70см) буда, 60—70 сантиметр баландӣ дорад. Дар қисми поёнии пояҳои сандалӣ барои пойҳоро гузошта нишастан, тахтачаҳоро ба шакли чиллик мустаҳкам мекунанд, ки онро «гурбадавак» меноманд.

Дар баъзе ноҳияҳо ба қисми болоии пояҳои сандалӣ тахтачаҳоро тарзе пайваст мекунанд, ки барои зарфи хӯрокдор гузоштан мувофиқ буда, «ошмонак» ном дорад. Ба алавдон хока ва лахчаи ангишт ё ҳезум мегузоранд. Ба суфачаҳои алавдон оташкоб, оташгирак, кӯза, чойҷӯш, чойники об гузоштан мумкин аст. Ба болои сандалӣ кӯрпа партофта пойҳои худро ба даруни он дароз карда, дар атрофаш бо либоси гарм мешинанд. Сандалӣ дар айни ҳол вазифаи мизро низ адо мекунад; ба болояш дастархон густурда таом мехӯранд. Дар чор тарафи кодокҳои Сандалӣ хобидан мумкин аст. Сандалӣ дар деҳоти Тоҷикистону Узбакистон қисман боқӣ мондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ершов Н. Н. ва дигарон. Культура и быт таджикского колхозного крестьянства, М., 1954.
* 

Гурӯҳ:Фарҳанги Тоҷикистон
Муҷтаҳид

**Муҷтаҳид** () — олиме, ки дар илми фиқҳ ба дарҷаи иҷтиҳод расида ва масоили шаръиро аз Қуръон истинбот кунад.

## Таърих
Дар асрҳои миёна  илоҳиётшинос ё фақеҳеро мегуфтанд, ки оид ба масъалаҳои дину фиқҳ (иҷтиҳод) ҳукм мебароварданд ва нисбат ба дигарон афзалият ва ҳаққу ҳуқуқи махсус дошт. Масалан, асосгузорони чор мазҳаби суннӣ муҷтаҳид буданд. Дар садаи X вазифаи муҷтаҳидро қисман муфтиҳо иҷро мекарданд.

Дар равияи шиъа муҷтаҳид рӯҳонии олимақомест, ки обрӯ ва нуфузи хос дорад.

## Эзоҳ

*
Фақеҳ

**Фақеҳ** () — муҷтаҳид ва мутахассиси илми фиқҳ, ки қодир ба истинботи аҳкоми шаръии фаръӣ аз манобеъи фиқҳи исломӣ бошад.

## Эзоҳ
Обтарозу

thumb|Обтарозу бо ду ампул
**Обтарозу** — абзорест барои тафтиши уфуқии хатҳою сатҳҳо ва чен кардани кунҷҳои хурд.

Қисми асо­сии обтарозу ампулаи шишагиест, ки аз спирт ё эфир пур шудааст ва ҳубобчаи газ дорад.

Обтарозу ҷузъи муҳимми асбобу афзори геодезӣ, астрономӣ, фи­зикӣ ва ғайра мебошад ва барои нивелиронӣ, муайян кардани кунҷҳои тамоюли меҳварҳои уфуқӣ, ба ҳи­соб гирифтани тағйири кунҷҳои байни меҳвари амудӣ ва хати басират уфуқӣ будани асоси обтарозу ҳубобчаи газ дар мобайни ампула ҷой мегирад.

Барои дар як вақт тафтиш кардани уфуқии ду ҳамвории ба ҳамамуд обтарозуеро истифода мебаранд, ки ду ампула дорад. Дар мошинсозӣ обтарозуҳои челонгарӣ ва ченкунанда исти­фода мешаванд.

## Эзоҳ

* 

Гурӯҳ:Абзорҳои андозагирӣ
Суқути Fokker 100 дар Алматӣ

**Суқути Fokker 100 дар наздикии Алматӣ** — суқути ҳавопаймоест, ки 27 декабри соли 2019 рух дод. Ҳавопаймои Fokker 100 ширкати ҳавопаймои Bek Air хатти парвози дохилии Z9 2100-ро дар масири Алматӣ — Нурсултон иҷро мекард, аммо ҳангоми парвоз ба хонаҳои истиқоматӣ уфтод. Дар дохили ҳавопаймо 93 мусофир ва панҷ аъзои экипаж буданд. Тибқи маълумоти пешакӣ, наҷотёфтагон ҳастанд. Дар садама на камтар аз 15 нафар ба ҳалокат расидаанд .

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Крушение пассажирского самолёта в Казахстане. Онлайн-репортаж. РИА Новости
* Officials say 14 killed, 35 hurt in Kazakhstan plane crash Associated Press.
* 

Гурӯҳ:Суқути ҳавопаймоҳо
Қирқларэлӣ

мини|''Масҷиди Хизир Бэй'' аз ҷониби усмониҳо дар соли 1383 сохта шудааст
мини|Даврони ''Усмонии Араста,'' дар наздикии масҷиди ''Хизир''.
**Қирқларэлӣ**   (   Киркларели ; болг.  ;  ) —  шаҳр дар шимолу ғарби Туркия, маркази маъмурии ( ноҳияи марказӣ) вилояти Қирқларэлӣ.

## Таърих
То садаи XX як қисми зиёди аҳолии ин шаҳр булғорҳо, юнониҳо ва туркҳо буданд. Дар соли 1912 таркиби этникӣ: юнониҳо -  нафар, туркҳо -  нафар, булғорҳо -  нафар, яҳудиён - 880 нафар .

Дар соли 1878, тибқи Созишномаи сулҳи Сан-Стефано, шаҳр ба Булғористон гузашт, аммо аллакай дар Конгресси Берлин қарор дода шуд, ки шаҳрро ҳамчун як қисми империяи Усмонӣ тарк кунад. Тибқи натиҷаҳои Ҷанги якуми Балкан (1912-1913) ба ихтиёри Булғористон гузашт, аммо дар давоми камтар аз шаш моҳ он ба Империяи Усмонӣ баргардонида шуд. Аз соли 1919 то 10 ноябри соли 1922 ин шаҳрро артиши Юнон ишғол карда буд.

Мувофиқи шартномаи Севр (1920), Қирқларэлӣ ба Юнон гузашт, аммо ба муддати кӯтоҳ: моҳи ноябри соли 1923 мувофиқи Созишномаи сулҳи Лозанна, Юнон маҷбур шуд, ки шаҳрро ба Ҷумҳурии Туркия гузаронад. Дар ин вақт, аксарияти аҳолии масеҳӣ аз шаҳр хориҷ карда шуданд, шаҳр тамоман туркӣ шуд.

То соли 1924, шаҳр "Қирқкилис" (   Қирккилисе - "чил чил калисо")   ном дошт. 
## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии шаҳр
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Қирқларэлӣ
Қириққалъа

**Қириққалъа**  ( )  —  шаҳрест дар Туркия, маркази маъмурии вилояти Қириққалъа. Дар минтақаи Анатулии Марказӣ, дар 80 километр шарқи Анқара ҷойгир аст. Дар наздикии дарёи Қизилирмак ҷорист.

Он ба воситаи роҳи оҳани шаҳри мегузарад *[[Анқара]] — [[Қайсария]]* лулаи *[[Ҷайҳон]] — Қириққалъа.* Дар он ҷо корхонаҳои металлургия ва мошинсозӣ, як корхонаи аслиҳа, Донишгоҳи Қириққалъа мавҷуданд.

## Таърих
Шаҳраки Қириққалъа дар соли 1929, вақте ки як корхонаи аслиҳа ба кор даромадааст, тақрибан се ҳазор нафарро аҳолирр муттаҳид мекард. Тибқи натиҷаҳои барӯйхатгирии умумии соли 1935, дар Қириққалъа аллакай 4600 нафар одамон зиндагӣ мекарданд.

Соли 1941 Қириққалъа мақоми мунисипалиро гирифт. Дар робита бо сохтмони корхонаҳои бузурги металлургӣ дар солҳои 1950, инчунин корхонаҳои кимиёвӣ дар солҳои 1960 афзоиши аҳолӣ ба назар мерасид. Имрӯзҳо дар шаҳр тахминан 200 ҳазор нафар аҳолӣ зиндагӣ мекунад.

## Ҷуғрофия
мини|320x320пкс|Кӯчаи асосии шаҳр
Қириққалъа аз 26 ноҳия иборат аст. Минтақаи иқлими Қириққалъа зимистони сарду барфӣ бо тобистони гарм ва хушк ва инчунин мавсими боронгарӣ дорад. 
## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).
## Ҷойҳои тамошобоб
* Кесик Копру - пули садаи XIII. 
* Осорхонаи аслиҳа

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии шаҳр
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Қириққалъа
Қиршаҳр

**Қиршаҳр**  (; )  —  шаҳрест дар Анатолияи Марказӣ, маркази маъмурии вилояти Вилояти Қиршаҳр. Қиршаҳр дар 156 км ҷанубу шарқи Анқара ҷойгир аст.

## Таърих
Қиршаҳр нишонаҳои таърихи он аз замони  Ҳетҳо сар шудааст. Румиён шаҳрро   ( , *Мокиссус, Мокиссос* ) *номиданд*. Пас аз он ки шаҳр аз ҷониби Император Юстиниани 1 тармим гардид шаҳри **Юстинанопол** ном гирифт . Дар соли 1071, шаҳр ба қабилаҳои туркӣ гузашт, ва онро Қиршаҳр ( *шаҳр дар дашт* ) номгузорӣ карданд.

Аз соли 1307 то 1335, Қиршаҳр ба муғулҳои илхонҳо мутеъ буд, ва инҷо сикка месохтанд. Аз миёнаи асрҳои XIII то миёнаи асри XIV, шаҳр маркази муҳими фарҳангии Анатолиё буд. Пас аз забт кардани Қиршаҳр  аз ҷониби Султон Боязид I, шаҳр ниҳоят ба Имперотурии Усмонӣ гузашт.

Дар дар даврони Имперотурии Усмонӣ, Қиршаҳр макони зиёратгоҳ ба мақбараи муқаддаси мусулмон Ахи Эврана буд.

Дар асри XIX санҷак Қиршаҳр ба Туркия, тобеъ гардид. Соли 1921 Қиршаҳр боз  музофоти мустақил гардид. Ба шаҳр ду маротиба Мустафо Камол Отатурк ташриф овардааст. 
## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии шаҳр
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Қиршаҳр
Кӯтоҳия

**Кӯтоҳия** (, ) — яке аз қадимтарин шаҳрҳо дар қаламрави Туркияи муосир. Маркази маъмурии вилояти Кутоҳиё ва ноҳияи ҳамном аст.

Дар соли 1912 дар ин ҷо туркҳо — 106,176 нафар, юнониҳо — 6,800 нафар, арманиҳо — 3,307 нафар зиндагӣ мекарданд.

Шаҳр дорои ёдгориҳои сершумор, аз ҷумла қаср, масҷидҳо, мадрасаҳо, ҳаммомҳо, мақбараҳо ва иморатҳо мебошад.

## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2018).

## Иқтисод
Истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ дар шаҳр анъанаҳои бузург дорад ва аз замонҳои қадим сарчашма мегирад. Кутоҳиё асосан бо кулолгарӣ маълум аст: ҳам бо сафолҳои ороишӣ ва ҳам ашё. Саноати муосир соҳаҳои зеринро дорост: истеҳсоли шакар, коркарди чарм, коркарди сепиолит ва линит, саноати хӯрокворӣ.

## Ҷойҳои тамошобоб
мини|Масҷиди Бузург дар Кутахиё (ибтидои садаи XV)
мини|Кутахиё. Масҷиди Тилед (1973)
Масҷиди Бузург (*Улу Қами*), аз соли 1410 фаъолият мекунад.

Хонаи Маҷористон (*Macar evi*) *бинои* садаи XVIII аст, ки дар он солҳои 1850-51, инқилобчии Маҷористон Лайос Кошут таҳти ҳимояи Султон зиндагӣ мекард.

Осорхонаи бостоншиносӣ бо экспонатҳое, ки дар ҳафриёти атрофи шаҳр ёфт шудаанд. Бозёфтҳо аз неолит то давраи Византияи давраи охирин оварда шудаанд (тангаҳо, қабрҳо, ҳайкалҳои мармарӣ, ашёҳои сафолӣ). Дар бинои мадрасаи собиқ ҷойгир аст.

Қасри шаҳр дар теппаест, дар болои шаҳр. Ин қалъа инчунин дорои тарабхонаи муосир аст.

Масҷиди *Тилед* (*Чинили Ҷами*) масҷиди нисбатан нав дар ҷанубу шарқи шаҳр аст, ки соли 1973 кушода шудааст. Ороиши масҷид ва манора бо плитаҳои кабуд ба меъмории Самарқанд тақлид мекунад.

## Бародаршаҳрҳо
* Бавли, Тотористон,
* Печ, Маҷористон
* Ансин, Ҷумҳурии Халқии Чин

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
*  ) - сайти расмии Кутахия
* Суратҳои Кутахя ) )

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Кутоҳиё
Манавгат

мини|325x325пкс| Масҷид дар Манавгат
**Манавгат** (   Манавгат ) - шаҳр ва ноҳияи Туркия аст, ки 76 км аз маркази вилояти Анталиё ҷойгир аст.

Манавгат сеюмин шаҳри бузургтарини минтақа пас аз Анталиё ва Алания мебошад.

## Ҷойгиршавӣ
Манавгат дар ду тарафи дарёи Манавгат дар водӣ бо ҳамон ном ҷойгир аст. Дарёи Манавгат ин заминҳои ҳосилхезро бо обаш ғизо медиҳад. Шаршара ва резишгоҳи он муҳимтарин сарватҳои табиии ин макон мебошанд.

## Таърих
Дар шаҳр дар давраи Салҷуқиён таъсис дода шудааст, дар соли 1329 ва Мелас (Қарасу) номгузорӣ шуд. Дар соли 1472, шаҳр ба империяи Усмонӣ дохил шуд. Дар асри XX он ба сарҳади ноҳияи Қуниё ҳамчун ҳавзаи шаҳри Алания дохил карда шуд.

## [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]]
Ҷозибаҳои гардишгарӣ дар ин макон, шаҳри бостонии антиқӣ Сиде, шаршараи Манавгат, Боғи миллии «Köprülü канӣон», кӯли Титреенгёл, обанбори Oymapinar ва харобаҳои шаҳри Селевкия мебошанд.

## Пайвандҳо

* www.side-manavgat.com/ tr, en, nl, de, fr  
* Сомонаи расмии ноҳия 
* Сомонаи расмии шаҳр 
*  

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Манисо

**Манисо** (   Маниса ) — шаҳр ва ноҳия дар қисми ғарбии Анотулия, маркази вилояти Манисо мебошад. Аҳолӣ 356,702 нафар аст ( барӯйхатгирии соли 2012 ). Аз калимаҳои юнонии “magnetis lithos” [μαγνητης λιθος], яъне санги Магнезия [Μαγνησια] - калимаҳои " магнезия ", " магнит " ва " магнетизм " омадаанд, аммо бо ин шаҳр пайваст кардани ин калимаҳо нодуруст аст, зеро ҳамаи номҳои Магнезияҳо дар Осиёи Хурд -  ҳафтто  буданд - аз минтақаи Магнезия дар Фессалия, Юнони Марказӣ ( Магнесия ). Санги Магнесия алахусус ба Магнесияи Фессалия дахл дорад. 
## Аҳолӣ
Аҳолӣ —  нафар (2012).

## Пайвандҳо
* Сомонаи расмии шаҳр 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Маниса
Мардин

**Мардин** (   Мардин, курд. Меред, аз ҷаноб. ܡܶܪܕܺܝܢ - "қалъаҳо") — шаҳр дар ҷанубу шарқи Туркия, маркази маъмурии вилояти Мардин. Бо сохторҳои маъруфи меъморӣ дар сабки арабӣ, инчунин бо ҷойгиршавии он дар як маҳали санглох бо манзараҳое дар шимоли Сурия маъруф аст. Он дорои аҳолии омехтаи курдҳо, туркҳо, ашшуриён, арабҳо ва инчунин арманиҳоест, ки пас аз куштори поксозии қавмӣ зинда мондаанд.

## Таърих
Аввалин сокинон дар макони зист дар Мардин ассуриён буданд, ки дар садаи III-уми милодӣ ба ин ҷо омадаанд. Дар қаламрави шаҳр калисоҳо ва ибодатгоҳҳои зиёде мавҷуданд, ки ибодатгоҳҳои онҳоро масеҳиёни аввали Сурия таъсис додаанд. Дар соли 1394 заминҳои ҳамсоя аз тарафи муғулҳо забт карда шуда, баъдан таҳти назорати қабилаҳои туркии Ак-Коюнлу қарор гирифтанд. Дар соли 1517 ин шаҳрро туркҳо забт карданд ва ба империяи Усмонӣ дохил шуд. Дар аввали садаи XX дар ин ҷо бар зидди арабҳо, масеҳиёни арамӣ ва арманӣ поксозии қавмӣ гузаронида шуд.

## Нигораҳо

Historic Quarter in Mardin, 2011.jpg|Аз шаҳри таърихии Мардин 
Mardin old town.JPG|Наздиктарин шаҳри куҳна 
Mardin_P1040555_20080424182114.JPG|Тафсилоти дигари шаҳри куҳна 
Merdin - Peeters Jacob - 1690.jpg|Мардин, 1690 
Plains south of Mardin, Turkey.jpg|Қитъаҳои ҷанубии Мардин 
Mardin P1050494 20080426150745.JPG|Санъати филиграфия дар Мардин, ки бо номи *Телкари * маъруф аст

[алт=|марказ|мини|1000x1000пкс|<center> Манзараи  Мардин, бо [Байнаннаҳрайн|ҳамвории Байнаннаҳрайн дар тарафи рост ]]

## Пайвандҳо
* Маъмурияти Мардин 
* Портали ахбори Мардин 
* Роҳнамои шаҳр ва албоми аксҳо  
* Л'арабе де Мардин 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия
Гурӯҳ:Вилояти Мардин
Гуруснанишинӣ

мини|рост|Гуруснанишинӣ дар Варшава бо нишони эътироз барои ҳимояи гурезаҳо аз Афғонистон.
**Гуруснанишинӣ**, **эътисоби ғизо** () — аз хӯрок рӯ гардондан ба аломати эътироз.

## Эзоҳ
Донишгоҳи иёлатии Ҷексон

**Донишгоҳи иёлатии Ҷексон** () — яке аз донишгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико буда ва дар Миссисиппӣ воқеъ аст.

## Эзоҳ
Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико

**Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико** (), **USAF** — яке аз шохаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико.

Нерӯи ҳавоии ИМА ба унвони як ягони мустақил аз артиш 18 сентябри 1947 ва бар асоси тасмими Шӯрои амнияти миллии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико таъсис шуд. Дар соли 1949 низ Нерӯи ҳавоӣ дар канори нерӯҳои дигар, зери фармондеҳии Вазорати дифоъи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико қарор гирифт. Нерӯи ҳавоии Амрико бо доштани беш аз 5 137 фарванд ҳавопаймо ва болгарди дар ҳоли хидмат, бузургтарин нерӯи ҳавоӣ дар ҷаҳон мебошад.

## Эзоҳ
Шохаи низомӣ

мини|Сарбозони Нерӯи заминии Тоҷикистон
**Шохаи низомӣ**  (), ё **шохаи нерӯҳои мусаллаҳ** — бар пояи стандартҳои муштараки низомӣ, зермаҷмӯъае аз нерӯҳои мусаллаҳи миллии як кишвар ё низомии ҳоким мебошад,, ки бар асоси таърифи НАТО аз 3 нерӯи низомӣ:  нерӯи заминӣ, ҳавоӣ ва дарёӣ ташкил мешавад.

## Эзоҳ

*
Мемфис (Теннессӣ)

**Мемфис** () — шаҳрест дар ҷануби ИМА. Яке аз бузургтарин марказҳои иқтисодии ҷануби кишвар. Дар ҷанубу ғарби иёлати Тенесси дар шаҳристони Шелби дар соҳили чапи дарёи Миссисипи, дар омезиши дарёи Уолф ҷойгир шудааст. Дар соли 2006 шаҳр дорои 670,902 нафар аҳолӣ дошт.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Вебгоҳи расмии шаҳр
Гандумак (деҳа, Афғонистон)

**Гандумак** — деҳае Афғонистон аст, ки дар байни Кобул ва Ҷалолобод дар 56 км  аз Ҷалолобод дар роҳи куҳна ба Кобул қарор дорад.

## Таърих
Дар ҳангоми хуруҷи артиши Генерал Элфинстон аз Кобул дар соли 1842, теппа дар наздикии Гандуммак ҷои Ҷанги Гандумак буд, ки дар он наҷотдиҳандагони охирини қувваи бритониёиҳо - бист афсар ва чилу панҷ сарбози бритониёии 44th East Essex Regiment кушта шуда буданд, танҳо як нафар зинда монд.

Гандумак аз Аҳдномаи Гандумак, ки дар ин ҷо 26 майи соли 1879 байни Волоҳазрат Муҳаммад Ёқуб Хон, Амири Афғонистон ва ҳаммамомилокинаш бо Сэр Луис Кавагнарӣ аз Дафтари ҳокимияти Индияи Бритониё имзо шуда буд маълум аст. Бо имзо шудани ин аҳднома қисми аввали Ҷанги дуюми Англияву Афғонистон анҷом расид.

## Нигаред низ
* Аҳдномаи Гандумак

## Эзоҳ
Парчами Туркистони Шарқӣ

**Парчами Туркистони Шарқӣ** (*[[Забони уйғурӣ|Уйғ]].شەرقىي تۈركىستان بايرىقى)* — расман 12 ноябри соли 1933 аз ҷониби ҳукумати Ҷумҳурии Исломии Туркистони Шарқӣ ё Ҷумҳурии Уйғуристон қабул карда шуд ва парчами расмии Ҷумҳурии Туркистони Шарқӣ буд, ҳоло он аз ҷониби уйғурҳо ҳамчун намоди ҳаракати миллии озодихоҳӣ истифода мешавад.

Парчам ин Ҳилоли Аҳмар ва нишони Ислом мебошад. Ранги кабуди парчам намоди осмонро дорад. Ситораи сафеди панҷгӯша намоди панҷ ангушти даст ё «Ягонагӣ» аст.

Ҳоло Туркистони Шарқӣ як ҷузъи ҶХЧ бо номи Вилояти Худмухтори Синзян Уйғур аст ва худи ин парчам барои истифода аз ҷониби мақомоти Чин мамнӯъ аст, зеро ин як намоди ҷудоихоҳии миллӣ арзёбӣ мешавад.

## Дар Қазоқистон
Он дар митингҳои уйғурҳои Қазоқистон алайҳи сиёсати ҶМЧ нисбати уйғурҳо дар Синтзян Уйғур истифода мешавад.

## Ҳамчунин бинед
* Парчами Туркистон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Туркистон
Гурӯҳ:Таърихи ӯйғурҳо
Алиқул Алиев

**Алиқул Алиев** () — давлатмард ва сиёсатмадори шӯравии тоҷик.

## Зиндагинома
Алиқул Алиев соли 1914 дар деҳаи Чорбоғи ноҳияи Ӯротеппа дар оилаи тоҷик ба дунё омадааст.

## Корнома
Фаъолияти кории худро Алиқул Алиев соли 1925 ба ҳайси коргари кироя дар ноҳияи Ӯротеппа оғоз намудааст. Солҳои 1930—1932 шунавандаи курсҳои ҳисобдорӣ буд, солҳои 1932—1933 ба ҳайси ёрдамчии ҳисобдор дар деҳаи Чорбоғи ноҳияи Ӯротеппа кор кардааст, солҳои 1933—1934 дар Академияи коммунистии шаҳри Тошканд таҳсил намуда, солҳои 1934—1935 котиби Совети қишлоқи Чорбоғи ноҳияи Ӯротеппа буд.

Солҳои 1935—1938 Алиқул Алиев дар Донишкадаи омӯзгории шаҳри Тошканд таҳсил кардааст, солҳои 1938—1941 ба ҳайси муовин, сипас мудири шуъбаи маорифи халқи кумитаи иҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони вилояти Кӯлоб кор кардааст, солҳои 1941—1943 ба ҳайси мудири сектор, баъдан мудири шуъбаи ташкилии Кумитаи вилоятии ҲК (б) Тоҷикистон дар вилояти Кӯлоб фаъолият намудааст.

Солҳои 1943—1946 Алиқул Алиев котиби якуми Кумитаи ноҳиявии ҲК (б) Тоҷикистон дар ноҳияи Ховалинг, солҳои 1946—1949 раиси кумитаи иҷроияи Совети депутатҳои меҳнаткашони вилояти Кӯлоб, солҳои 1949—1963 вазири молияи ҶШС Тоҷикистон, солҳои 1963—1973 муовини раиси Госплани Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон буд.

Вакили Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва узви КМ ҲК Тоҷикистон интихоб шудааст.

## Ҷоизаҳо
Алиқул Алиев бо се ордени Байрақи Сурхи Меҳнат, ордени Ҷанги Ватании дараҷаи II, ордени «Нишони Фахрӣ», ду медал қадр шудааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Вазирони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Дорандагони ордени «Нишони Фахрӣ»
Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат
Гурӯҳ:Дорандагони ордени Ҷанги Ватанӣ дараҷаи II
Рубл (мазмунҳо)

**Рубл** - маъноҳои зерро дорад:

Рубл - воҳиди пулӣ

* асъорҳои муосир: 
** Рубли русӣ 
** Рубли Беларус (аз соли 1992) 
** Рубли Преднестровйе (аз соли 1994)) 
* асъорҳои таърихӣ: 
** Рубли Литва (то соли 1579) 
** Рубли империяи Россия (то соли 1917)) 
** Рубли нуқрагин (1704 - 1897) 
** Рубли Екатеринбург (1725 - 1727) 
** Рубли ассигнатсионӣ (1769 - 1849) 
** Рубли Сестроретск (1771) 
** Рубли Пугачевский (1777) 
** Рубли Константиновский (1825) 
** Рубли тӯй (1841) 
** Рубли тилоӣ (1897 - 1917) 
** Рубли Брутов (1915) 
** Рубли Либавск (1915 - 1917) 
** Рубли шарқӣ (1916 - 1918) 
** Рубли Тсаритсино (1917) 
** Керенки (1917 - 1919) 
** Рубли Одесса (1917 - 1918) 
** Рубли Кубан (1918 - 1919) 
** Рубли Дон (1918 - 1920) 
** Рубли Сибир (1918 - 1920) 
** Рубли Харбин (1918 - 1920) 
** Рубли Латвия (1918 - 1921, 1992 - 1993) 
** Рубли Арманистон (1918 - 1922) 
** Рубли Туркистон (1918 - 1922) 
** Рубли Артиши Шимолу Ғарб (1919) 
** Рубли қувваҳои мусаллаҳи Ҷануби Русия (1919 - 1920) 
** Рубли Гурҷистон (1919 - 1921) 
** Нишонаҳои шӯравӣ (Совзнакӣ) (1919 - 1924) 
** Рубли Озарбойҷон (1920 - 1922) 
** Рубли Ҷумҳурии Шарқи Дур (1920 - 1922) 
** Рубли Закавказия (бо рубли ҶШФСП) (1922 - 1924) 
** Рубли шӯравӣ (1923 - 1992) 
** Рубли интиқолшаванда (1964 - 1991) 
** Талони Литва (1991 - 1992) 
** Рубли Павловский (1991 - 1992) 
** Рубли Тоҷикистон (1995 - 2000) 
** Рубли Хакасия (1995) 
** Рубли инвалютӣ
** Рубли Клиринговӣ
** Рубли мисин

Маъноҳои дигар:

* Рубл (гурӯҳ) - рок -гурӯҳи Сергей Шнуров 
* Рубл (сингл) - аввалин суруди гуруҳи "Рубл"

## Ҳамчунин бинед

* Як рубл
* Чиптаи Бонки Россия
* Тангаҳои хотиравии Россия
* Тангаҳои платинӣ
* Червонетс
* Минтақаи рубл
* Пул
* Гривна
* Карбованетс
* Танга
* Рамзҳои рубл
* Ҳайкалҳои рубл
Бегалӣ Аҳмадалиев

**Бегалӣ Аҳмадалиев** (*Бегали Расулович Аҳмадалиев*; (16 майи 1929, ноҳияи Нов, ҶМШС Тоҷикистон — 13 апрели 1999, Хуҷанд, Тоҷикистон) — ходими давлатӣ ва сиёсии даврони Иттиҳоди Шӯравӣ дар ҶШС Тоҷикистон.

## [[Зиндагинома]]
Соли 1929 дар деҳаи Қуштегирмони ноҳияи Нов таваллуд шудааст. Узви ҲКИШ аз соли 1949.

Аз соли 1947 — дар корҳои хоҷагидорӣ, иҷтимоӣ ва сиёсӣ. Солҳои 1947 — 1990 — муаллими мактаби миёна, тарғибгари кумитаи ҳизбии ноҳияви дар Артиши Шӯравӣ, мудири шуъбаи рӯзномаи ноҳиявӣ, котиби дуюми кумитаи ҳизбии ноҳияи Нов, раиси кумитаи иҷроияи ноҳияи Нов, Котиби якуми кумитаҳои ҳизбии ноҳияи Пролетар, Зафаробод, муовини раис, раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ленинобод, Вазири таъминоти иҷтимоии ҶШС Тоҷикистон.

Ӯ вакили Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон даъвати 7-11 интихоб шуда буд.

Бегали Расулович Аҳмадалиев соли 1999 дар Хуҷанд даргузаштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ахмадалиев Бегали Расулович // Хуҷанд. Энсиклопедия — Душанбе, 1999.-- С. 44-45.

Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат
Осиф Ҷалолӣ

**Муҳаммад Осиф Ҷалолӣ** (; маъруф ба **Коко Осиф**; 1957, вилояти Кописо — 1 январи 2020, Кобул) — танзпардози маъруфи Афғонистон ва муҷрии телевизион.

## Зиндагинома
Осиф Ҷалолӣ дар соли 1957 дар вилояти Кописо ба дунё омадаааст. Ӯ сокини аслии вилояти Лугар буд, аммо бештари солҳои умри худро аз навҷавонӣ ба баъд дар Кобул гузарондааст.

## Корнома
Осиф Ҷалолӣ барои муддатҳо муҷрии барномаи «Шабханд»-и телевизиони Афғонистон буд. Мардум бештар ба хотир шӯхиҳояш, ӯро ба номи «Коко Осиф» мешиносанд. Ӯ ҳатто дар замони ҳукумати толибон танзҳояшро дар хориҷ аз Афғонистон рӯйи навор забт ва ба бозор арза мекард.

Ӯ ҳамчунин дар филми маъруфи «Булбул» нақш бозидааст.

## Даргузашт
Осиф Ҷалолӣ рӯзи 1 январи соли 2020 дар шифохонае дар шаҳри Кобул бар асари сактаи дил даргузашт.

## Эзоҳ
Рӯзномаи деворӣ

[180px|мини|Подготовка стенгазеты «Молния» заводским штабом «Комсомольский прожектор» на [АЗЛК]]
**Рӯзномаи деворӣ** (), **газетаи деворӣ** () — сафҳае шомили матолиби хабарӣ ва гузоришӣ аст, ки барои қароргирифтан рӯйи девори маконҳои умумӣ тарроҳӣ мешавад.

Рӯзномаи деворӣ дар муассисаю корхонаҳо, хоҷагиҳои деҳқонию ташкилотҳо, кӯдакистону мактабҳои миёнаву олӣ бароварда мешавад. Рӯзномаи девориро, маъмулан, як нусха бароварда, дар девор ё тахта (стенд)-и махсус меовезанд. Рӯзномаи деворӣ ҳафтавор, даҳрӯза, дуҳафтаӣ, моҳона ва баъзан ҳаррӯза мешавад. Рӯзномаи деворӣ дар собиқ ИҶШС, аз ҷумла Тоҷикистон, солҳои аввали Ҳокимияти Шӯравӣ пайдо шуд. Рӯзномаи деворӣ ҳаёти коллективро инъикос намуда, дар тарбияи коргарону мактабиён ва барои иҷрои вазифаҳое, ки дар назди онҳо истодаанд, ёрӣ мерасонад. Он маъмулан дар варақаи шакли А1 бароварда, ба иду ҷашнҳо (Ҷашни Наврӯз, Иди модарон, Рӯзи муаллимон, Рӯзи Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ғайра) ё дигар воқеаҳои ҷорӣ бахшида мешавад. Дар Қувваҳои Мусаллаҳи ИДМ ва Ҷумҳурии Тоҷикистон рӯзномаи девориро «Варақаи ҷангӣ» меноманд. Рӯзномаи деворӣ на танҳо воқеаро таҷассум менамояд, балки ба он баҳо дода, ҷиҳатҳои хубро дастгирӣ мекунад. Ба масъалаҳои мураккаб дучор гардида, онҳоро сарфи назар намекунад, балки сабабҳояшонро пайдо намуда, барои ҳалли онҳо мусоидат менамояд. Рӯзномаи девории мактабӣ дар таълим ва корҳои ҷамъиятии мактаб саҳми арзанда дорад. Он дар ҷойи намоён овехта мешавад. Рӯзномаи девориро ҳайати таҳририя номгузорӣ мекунанд ва дар ҳамаи ҳолатҳо садои шӯрои фаъолони мактабро инъикос менамояд. Рӯзномаи деворӣ ёвари фаъоли сарвари мактаб, муаллимон ва талабагони беҳтарин буда, дар атрофи худ талабагони фаъолро муттаҳид мекунад ва дар мактаб коллективи тифоқро ба вуҷуд меорад, синфҳоро ба корҳои эҷодӣ ва шавқовар раҳнамун месозад. Рӯзномаи деворӣ дар асосҳои ҷамъиятӣ бо роҳбарии муҳаррир ва бо иштироки фаъолонаи мухбирон сомон меёбад. Ҳайати таҳририя интихобӣ буда, аз муҳаррир, ҷонишини муҳаррир ва якчанд узв иборат аст. Мақомоти дахлдор бо мақсади беҳтар шудани мазмуну мундариҷа ва ороиши рӯзномаи деворӣ озмуну азназаргузарониҳо ташкил мекунанд, ки ин тадбирҳо барои беҳбуди кори газетаҳо ва такмили маҳорати мухбирону аъзои ҳайати таҳририя мадад мерасонанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Большая советская энциклопедия. Т. 24(1). М., 1976;
* Энциклопедияи Советии Тоҷик. Ҷ. 2. Д., 1980;
* Луғати тафсирии истилоҳоти педагогика. Д., 1988.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Маориф
Гурӯҳ:Рӯзноманигорӣ
Флоренс Пю

**Флоренс Пю** (; тав. 3 январи 1996, Оксфорд, Ингилистон, Бритониёи Кабир) — ҳунарпешаи бритониёӣ. Дорандаи 5 филмҷоиза ва 10 номина дар филмҷоизаҳои гуногун.

3 январи соли 1996 дар Оксфорд, Британияи Кабир дар оилаи ресторатор ва балерина ба дунё омадааст. Бародари бузурги ӯ ҳунарпеша ва мусиқисоз Тоби Себастян мебошад.

## Филмшиносӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои Британияи Кабир
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои телевизиони Британияи Кабир
Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо
Ҷанубу Шарқи Ингилистон

**Ҷанубу Шарқи Ингилистон** () — яке аз нуҳ минтақаи расмӣ дар ҷануби Ингилистон. Он аз Беркшир, Бакингемшир, Сусекси Шарқӣ, Ҳэмпшир, Ҷазираи Уайт, Кент, Оксфордшир, Суррей ва Сусекси Ғарбӣ иборат аст.

## Эзоҳ
Гази миёнситораӣ

**Гази миёнситораӣ**, **гази байниситораӣ** () — муҳити тунуки газӣ, ки тамоми фазои байни ситораҳоро фаро гирифтааст.

Гази байниситоравӣ шаффоф мебошад. Массаи умумии гази байниситоравӣ дар Галактика аз 10 млрд массаи Офтоб зиёд аст ё чанд дарсади массаи умумии ҳамаи ситораҳои Галактикаи моро ташкил медиҳад. Зичии атомҳои гази байниситоравӣ дар 1 см3 аз 1 атом камтар аст. Массаи асосии он дар наздикии ҳамвории Галактика воқеъ гашта, ғафсии қабати он ба садҳо парсек баробар мебошад. Зичии газ ба ҳисоби миёна қариб 10‒21 кг/м3 аст. гази байниситоравӣ аз ҳидроген ва ҳелий (мувофиқи адади атомҳо мутобиқан 90 % ва 10 %) бо омехтаҳои ками унсурҳои вазнин иборат мебошад. Вобаста ба ҳарорат ва зичӣ гази байниситоравӣ ҳолати молекула, атом ва ионро мегирад. Дар фазо абрҳои сарди молекулавӣ, гази тунуки байниабрӣ, абрҳои ҳидрогени ионнокшудаи ҳарораташон қариб 10 000 К (Туманоти Ҷаббор) ва мавзеъҳои фарохи гази тунуку хеле гарми ҳарораташон қариб млн К мушоҳида мешавад. Нурҳои ултрабунафш бар хилофи нурҳои ба чашм намоёни рӯшноӣ аз тарафи гази байниситоравӣ фурӯ бурда мешаванд ва энергияи худро ба он медиҳанд. Ба туфайли ин ситораҳои тафсон бо афканишоти ултрабунафши худ гази атрофро тақр. то ҳарорати 10000 К гарм мекунанд. Гази тафсон худ шуоъ меафканад ва мо онро чун туманоти равшани газӣ мушоҳида мекунем. Газҳои сардтари «нонамоён» бо усулҳои радиоастрономӣ мушоҳида карда мешаванд. Атомҳои ҳидроген дар муҳити тунук радиомавҷҳои дарозии мавҷашон қариб 21 см-ро меафкананд. Аз ин сабаб аз минтақаҳои гази байниситоравӣ мунтазам сели радиомавҷҳо паҳн мешавад. Ин афканишотро олимон таҳқиқ намуда, зичӣ, ҳарорат ва ҳаракати гази байниситоравӣ-и фазои коинотро муайян мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Муҳити миёнситораӣ
Муҳити миёнситораӣ

thumb|250px|Нақшаи абрҳои байниситораӣ
**Муҳити байниситораӣ**, **фазои миёнситораӣ** () — газ, чангу ғубор, нурҳои кайҳоние, ки муҳити системаҳои ситораиву галактикаҳоро пур кардаанд. Муҳити байниситораӣ аз муҳити байнисайёраӣ ва муҳити байнигалактикӣ фарқ мекунад. Моддаи асосии муҳити байниситораӣ газест, ки он аз ҳидроген ва ҳелий (бо ғашҳои оксиген, нитроген, гази карбон) ва ғайра иборат аст.

Дар Галактикаи мо диаметри абрҳои байниситораӣ одатан 5-40 пк контсентратсияи атомҳо дар 1 см3 аз 2 то 100, ҳарорат аз 20 то 100 контсентратсияро ташкил медихад. Байни абрҳо зичии газҳо хурдтар (100 атом/дм кубӣ), ҳарорат бошад 7000 К мебошад: атомҳои гидроген асосан нейтрал буда, дарозии мавҷи афканишоташон 21 см аст. Дар қарибии ситораҳои тафсон гидрогени ионизонидашуда ҳаст, ки ҳарораташ 7000 К ва аз он зиёдтар мешавад. Спектри онҳо аз хатҳои дурахшони гидроген ва баъзе ионҳои дигар иборат мебошанд. Ғайр аз газҳо Муҳити байниситораӣ зарраҳои чанг — моддаҳои сахти андозаашон аз 0,1 то 1 мкм дорад. Чанг бештар нурҳои кабудро фурӯ мебарад. Аз ин сабаб нури кабуди ситораҳои дур суст буда, онҳо сурхчатоб менамоянд. Абрҳои зичи газу ғубор, ки равшании Роҳи Каҳкашонро фурӯ мебаранд, тира метобанд. Фазои байни галактикаҳоро муҳите пур мекунад, ки зичиаш назар ба зичии муҳити байниситораӣ 4-5 маротиба кам аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Гази тунук

**Гази тунук** — газе, ки дар фишори атмосферии паст мавҷуд аст.

Хосиятҳои гази тунук ба таносуби дарозии дави озод L ва андозаи зарф А, ки дар он газ ҷойгир аст, вобаста мебошад. Ҳангоми L > А будан, ки ба фишори р ~ 10-3 мм сут. сим. мувофиқат мекунад, хосиятҳои гази тунук на аз рӯйи бархӯрдҳои байнимолекулавӣ, балки аз рӯйи бархӯрди молекулаҳо ба девори зарф муайян карда мешаванд. Ин ҳолат гази тунукро ба газҳои идеалӣ наздик мекунад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Газҳо
Британияи Кабир (мазмунҳо)

Мазмунҳо:

* Британияи Кабир (англ. Great Britain) — ҷазираи калонтарин дар Аврупо ва 9-ум аз рӯи масоҳат дар сайора.
* Подшоҳии Британияи Кабир — Подшоҳии Британияи Кабир (Kingdom of Great Britain) аз соли 1707 то 1801 милодӣ, номи кишвар дар шимолу ғарби Аврупо ва қисми ҷазираҳои Британияи Кабир
* Шоҳигарии Муттаҳида — Шоҳигарии Муттаҳида ( ихтисора: ), номи пурраи расмӣ — **Подшоҳии Муттаҳидаи Бритониёи Кабир ва Ирланди Шимолӣ**
* Бритониё — Британияи Кабир, Подшоҳии Британияи Кабир 
 
Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Солиҷон Боҳиров

**Солиҷон Боҳиров** — ходими давлатӣ ва сиёсии даврони Иттиҳоди Шӯравӣ дар ҶШС Тоҷикистон.

## Зиндагинома
Соли 1923 дар деҳаи Кучкаки ноҳияи Конибодом таваллуд шудааст. Узви КПСС.

Аз соли 1939 — дар корҳои хоҷагидорӣ, иҷтимоӣ ва сиёсӣ. Солҳои 1939 — 1986 — Муаллими мактаби миёна дар деҳаи Кучкаки вилояти Конибодом, котиби комиссариати ҳарбии Конибодом, котиби кумитаи иҷроияи Шӯрои Конибодом маҷлиси вакилони меҳнаткашони вилояти Ленинобод, мудири шуъбаи тарғибот ва ташвиқоти кумитаи ноҳиявии Конибодом ҲКИ (б) Тоҷикистон, котиби якуми Кумитаи ноҳиявии Ҳизби Коммунистии Тоҷикистон дар ноҳияи Пролетар ҷонишини вазири маорифи ҶШС Тоҷикистон, котиби комитети партиявии коллективи истеҳсолии Масчо ва маъмурияти совхоз, котиби якуми кумитаи ноҳиявии Ҳизби Коммунисти Тоҷикистон дар ноҳияи Масчо, мудири шуъбаи маъмурии КМ ҲК Тоҷикистон.

Ӯ вакили Шурои Олии ҶШС Тоҷикистон даъвати 4-11 интихоб шуд.

Солиҷон Боҳиров соли 1989 дар Душанбе даргузаштааст.

## Ҷоизаҳо
Дорандаи
* ордени Байрақи Сурхи Меҳнат;
* ордени Ленин

## Пайвандҳо
* Боҳиров Солиҷон // Хуҷанд. Энсиклопедия. — Душанбе, 1999. — С. 183.
* Бохиров
* Бохиров 

Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных
Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат
Гурӯҳ:Дорандагони ордени Ленин
Хушқадам Давлатқадамов

**Хушқадам Давлатқадамович Давлатқадамов** (5 декабри 1924, деҳаи Ямтс, ноҳияи Рӯшон, ҶШС Туркистон, ИҶШС — 3 декабри соли 1995, Душанбе, Тоҷикистон) — ходими шӯравӣ ва тоҷик, котиби якуми кумитаи вилоятии Бадахшони Кӯҳии Ҳизби Коммунистии Тоҷикистон (1970—1978).

## Зиндагинома
Дар оилаи деҳқон таваллуд шудааст.

Фаъолияти кориашро соли 1943 ба ҳайси муаллими мактаби ҳафтсолаи собиқ ноҳияи Бартанг оғоз кардааст. Соли 1954 мактаби ҳизбии ҷумҳуриявии назди КМ ҲКИШ ва соли 1960 Мактаби олии ҳизбии назди Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Ӯзбекистонро хатм кардааст. Номзади илмҳои фалсафа. Муаллифи як қатор монографияҳо ва мақолаҳо.

* Солҳои 1947—1948 — пропагандисти шуъбаи тарғибот ва ташвиқоти Кумитаи ноҳиявии Бартанг ҲК (б) Тоҷикистон;
* Солҳои 1948—1951 — Котиби якуми ЛКСМ Бартанг,
* Солҳои 1951—1955 — лектор дар шуъбаи тарғибот ва ташвиқоти Кумитаи Ҳизби Коммунисти Тоҷикистон дар Бадахшон,
* Солҳои 1955—1957 — котиби кумитаи ҳизбии ноҳияи Рӯшон,
* Соли 1960 — мудири Хонаи маорифи сиёсии Кумитаи вилоятии Бадахшон, Ҳизби коммунисти Тоҷикистон;
* Солҳои 1961—1964 — аспиранти Академияи илмҳои ҷамъиятии назди КМ ҲКИШ (Москва),
* Солҳои 1964—1967 — котиби комитети вилоятии Бадахшони Кӯҳии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон,
* Солҳои 1967—1970 — Раиси Кумитаи иҷроияи Шӯрои вакилони меҳнаткашони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон,
* 1970—1978 — Котиби якуми Кумитаи вилоятии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон,
* Солҳои 1978—1984 — вазири маълумоти олӣ ва миёнаи махсуси ҶШС Тоҷикистон.

Аз соли 1984 истеъфо.

Ӯ вакили Шӯрои Олии ИЧШС даъвати 8-9 ва ҶШС Тоҷикистон, узви КМ ҲК Тоҷикистон интихоб шудааст.

Бо номи ӯ мактаби миёнаи деҳаи Ямтс дар ноҳияи Рӯшони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон гузошта шудааст.

## Ҷоизаҳо
Бо орденҳои Инқилоби Октябр, Байрақи Сурхи Меҳнат, чор медал ва Ифтихорномаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Давлаткадамов Хушкадам 

Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат
Гурӯҳ:Дорандагони ордени Инқилоби Октябр
Гурӯҳ:Комиссарҳои халқ ва вазирони ҶШС ТоҷикистонГурӯҳ:Комиссарҳои халқ ва вазирони ҶШС Тоҷикистон
Гази ҳақиқӣ

**Гази ҳақиқӣ**, **гази воқеӣ** ё **гази реалӣ** — газест, ки хосиятҳояш асосан ба таъсири мутақобилаи молекулаҳо вобаста аст.

Дар шароити муътадил, вақте ки энергияи миёнаи потенсиалии таъсири мутақобилаи молекулаҳо аз энергияи миёнаи кинетикии онҳо хеле кам аст, хосиятҳои гази ҳақиқӣ аз хосиятҳои гази идеалӣ хеле кам фарқ мекунанд ва қонунҳои барои гази ҳақиқӣ муқарраргардида барои гази идеалӣ низ татбиқпазиранд. Фарқи хосиятҳои гази ҳақиқӣ аз гази идеалӣ махсусан дар фишорҳои баланду ҳароратҳои паст бештар зоҳир мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Газҳо
Гази идеалӣ

**Гази ормонӣ**, ё **гази идеалӣ** — модели назариявии газ, газест, ки дар он зарраҳо ё квазизарраҳо (фотонҳо, фононҳо, экситонҳо ва ғайра) таъсири мутақобила надоранд ё онро ба ҳисоб нагирифтан ҳам мумкин аст.

Барои гази идеалӣ энергияи таъсири мутақобилаи зарраҳо ба сифр баробар аст, вале тахмин шавад, ки зарраҳо метавонанд ба ҳам бархӯранд ва ҳангоми бархӯрдан дар онҳо мубодилаи энергияву импулс ба амал меояд. Модели гази идеалӣ, ки онро соли 1847 физики англис Ҷ. Ҳерапат пешниҳод карда буд, ба назарияи молекулавию кинетикӣ асос гузошт. Газҳои реалӣ (воқеӣ)-и ниҳоят тунукро ҳам аз рӯйи модели гази идеалӣ шарҳ додан мумкин аст, зеро онҳо дар шароити муътадил (дар ҳарорати 293 К ва фишори 106 Па) ба қонуни гази идеалӣ тобеанд. Дар шароити муътадил ҳолати гази идеалӣ-ро бо муодилаи Клапейрон шарҳ медиҳанд, ки аз он қонунҳои асосии газҳо — қонуни Авогадро, қонуни Бойл-Мариотт, қонунҳои Гей-Люссак, қонунҳои Далтон, қонуни Ҷоул, қонуни Паскал, қонуни Шарл бармеоянд. Энергияи дохилии гази идеалӣ-и классикӣ фақат ба ҳарорат вобаста аст. Хосиятҳои квантии зарраҳои газ дар ҳарорати паст ё зичии зиёд бештар зоҳир мегарданд, яъне, ҳангоми ба масофаи байни зарраҳо баробар будани дарозии мавҷи зарраҳо (мавҷҳои де Бройл) газ хосияти квантӣ пайдо мекунад. Агар адади зарраҳои гази идеалӣ доимӣ намонда, ба ҳарорат вобаста бошад, гази идеалӣ дар ҳар гуна ҳарорат квантӣ боқӣ мемонад. Ба чунин гази идеалӣ гази фотонҳо мисол шуда метавонад, ки ба афканишоти электромагнитии мувозинатӣ монанд аст. Гази идеалӣ эталонест, ки монандӣ ё дараҷаи ихтилофот бо он хосияти моддаҳои воқеиро бармало нишон медиҳад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Газҳо
Қосим Сулаймонӣ

**Қосим Сулаймонӣ** (; 11 марти 1957, Кирмон, Эрон — 3 январи 2020, Бағдод, Ироқ) — фармондеҳи сипоҳи эронӣ буд, ки ба унвони фармондеҳи Нерӯи қудси Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ фаъолият мекард.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* 
* Statement by the Department of Defense — пресс-релиз Минобороны США
Гази Ферми

**Гази Ферми**, **Ферми-газ** — гази иборат аз зарраҳои спинашон нисфӣ, ки ба омори Ферми-Дирак тобеъ мебошад.

Гази Фермие, ки аз зарраҳои таъсири мутақобиланадошта иборат аст, гази Ферми-и идеалӣ ном дорад. Ба гази Ферми электронҳои филиззоту нимноқилҳо, электронҳои атомҳои рақами атомиашон бузург, нуклонҳои ҳастаҳои вазнини атомӣ, газҳои квазизарраҳои спинашон нисфӣ тааллуқ доранд. Дар ҳарорати T=0 К гази Фермии идеалӣ ба ҳолати асосии худ соҳиб буда, зарраҳои он тамоми ҳолатҳои квантиро бо энергияе (то ягон энергияи бузургтарин), ки ба зичии газ вобаста аст, пур мекунанд (онро энергияи Ферми — ЕF меноманд), вале ҳолати газ ҳангоми E ˃ EF будан озод мебошад (дигаргуншавии пурраи квантии гази Ферми) Дар ҳарорати Т≠0 К адади миёнаи пуршавии ҳолати квантии гази Фермии идеалиро бо функсияи тақсимоти Ферми шарҳ медиҳанд. Барои Гази Фермии ғайриидеалӣ низ, агарчи зарраҳои он дар ҳолатҳои муайяни квантӣ набошанд ҳам, энергияи ҳудудии Ферми вуҷуд дорад. Дар гази Фермии ғайриидеалии электронҳо дар филиз дар ҳароратҳои хеле паст дар натиҷаи ҷазби электронҳои импулсу спинашон баробар, вале муқобилсамт пайдо шудани ҷуфти электронҳои коррелятсияшуда (эффекти Купер) ва ба ҳолати фавқунноқилӣ гузаштани филиз имконпазир аст. Гази Фермии электронҳо дар атомҳои вазнинро бо модели Томас-Ферми шарҳ медиҳанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Газҳо
Моддаи табоҳида

**Моддаи табоҳида** (), **гази «харобгардида»**, **гази масхшуда** — гази идеалии бозе-зарраҳо ё ферми-зарраҳо, ки хосияташ аз хосияти гази идеалӣ фарқ дорад. 

Газ дар ҳарорати хеле паст (ба истилоҳ ҳароратҳои «харобгардӣ») ва зичии муайян, ҳангоми муқоисашаванда гардидани дарозии миёнаи мавҷи дебройлевии зарра ва масофаи миёнаи (ё аз он зиёди) байни зарраҳо «хароб» мегардад. Масалан, электронҳо дар филиззот, ҳомилони мутаҳаррики барқа (электронҳо ва ҷавфҳо) дар нимноқилҳо, ферми-газҳои «харобгардида», газҳои протонҳо ва экситонҳо дар панҷараи кристаллӣ, ҳелий дар ҳолати фавқуссайёлӣ бозе-газҳои «харобгардида» мебошанд. 

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Газҳо