Императории Муғул

мини| Имперотурии Муғул, тақрибан 1207
мини|Имперотурии Муғул дар 1279

**Имперотурии Муғул** (; ; *Yeke Mongɣol ulus* — «Империяи бузурги Муғул») — давлате, ки дар асри XIII дар натиҷаи истилоҳои Чингизхон ва ворисони ӯ ба вуҷуд омада, давлати Муғул аз Аврупои Шарқӣ то баҳри Ҷопон ва аз Новгород то Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, бузургтарин давлати забтшуда дар таърихи ҷаҳон бешумор мерафт. Масоҳати давлат тақрибан 24 миллион км² ё 33 миллион км²).

Дар авҷи худ он минтақаҳои васеи Осиёи Марказӣ, Сибири Ҷанубӣ, Аврупои Шарқӣ, Шарқи Наздик, Чин ва Тибетро дар бар мегирифт. Дар нимаи дуюми садаи XIII пошхӯрии империя оғоз шуда ва соли 1269 ба охир расид , вақте ки ҳар як хони ҳар улус (ба истиснои Хубилайхон, ки дар маркази империя ҳукмронӣ мекард) худро мустақил эълон карданд ва ҳама якдигарро хони мустақили улусҳои алоҳида шинохтанд, ки ба онҳо Чингизиён сарварӣ мекарданд. Бузургтарин порчаҳои Муғулистони Кабир императории Юан, Ҷоҷи Улус (Урдаи Заррин), Давлати Ҳулагуиён (Илхонӣ) ва Улуси Чағатой буданд. Хони бузург Хубилайхон, ки (1271) унвони император Юанро ба даст оварда, пойтахтро ба Хонбалик (Пекини ҳозира) кучонда буд, бар тамоми улусҳо бартарият дошт. Дар ибтидои асри XIV ягонагии расмии империя дар шакли конфедератсияи давлатҳои амалан мустақил барқарор гардид.

Дар соли 1368 империяи Юан аз байн рафт ва бо ҳамин империяи Муғулҳо низ ниҳоят аз байн рафт.

## Ном
Империяи Муғулистон худро бо забони Муғулии ҳозира. — *Yeke Mongɣol ulus;* бо хати муғулии қадим. —**. Бо забони туркӣ — *Kür uluγ ulus*  меномиданд.

Муғулҳо давлати худро “Монго/Мунгу” – «Нуқра» номида, бо шабеҳи сулолаи «оҳанин» Хитон Ляо ва сулолаи Ҷурчен Ҷин “заррин”  . Дар матнхои хитоии «Хей-да ши-люэ»-и соли 1237 гуфта мешавад, ки аҳолии Муғулистони Кабир давлати худро «Сулолаи бузурги нуқра» номидаанд  .

## Ташкили давлат
Темучин (Чингизхон) бар тоторҳо ва кереитҳо пирӯз шуда, ба ташкили халқи худ — лашкар шурӯъ кард. Дар зимистони солҳои 1203 — 1204 як қатор ислоҳот тайёр карда шуд, ки асоси давлати Муғулистонро гузоштанд.

#### Маъракаи Ҷебе ва Субедей
чап|мини|Вафоти Хоразмшоҳ Муҳаммад. Миниётура аз дастнависи ''Ҷоми ат-таворих''

## Фурӯпошӣ (1259–1304)
Муғулҳо дар давраи императорӣ бо мушкилоти зиёди маъмурӣ рӯ ба рӯ шуданд. Ин бузургтарин империя буд, ки бузургтарин қаламрави ҳамсоя дар таърихи ҷаҳонро дар бар мегирад. Он аз Полшаи муосир дар ғарб то Корея дар шарқ ва аз Сибир дар шимол то халиҷи Уммон ва Ветнам дар ҷануб тӯл кашида, тақрибан 33 миллион километрро ташкил медиҳад. ^2, (22 фоизи масоҳати умумии Замин) ва 1/4 ахолии Замин (110 миллион нафар, гарчанде ки дар он вақт дар ҷаҳон қариб 480 миллион нафар одамон мавҷуд буданд).

### Фурӯпошӣ
Дар соли 1368 империяи Юани Муғулистон дар натиҷаи шӯриши саллаи сурх дар Чин пош хӯрд. Дар соли 1380 ҷанги Куликово ба амал омад, ки таъсири Урдаи зарринро дар қаламрави Князии Маскав суст кард. Истгоҳи дарёи Угра дар соли 1480 боиси бардошта шудани юғи муғул-тоторҳо гардид. Давраи парокандагии феодалӣ ва ҷангҳои байниҳамдигарии Осиёи Миёна боиси дар миёнаҳои асри XIV сарнагун шудани улуси Чағатой гардид.

Ба гуфтаи Лев Гумилёв, гарчанде ки хунҳо, туркҳо ва муғулҳо аз ҳамдигар хеле фарқ мекарданд, ҳамаашон дар як вақт монеае шуданд, ки ҳамлаи Чинро дар сарҳади даштҳо боздорад.

## Мерос
алт=Map of Asia|мини|316x316пкс| Дар ин харита сарҳадҳои императории Муғулистон дар асри 13 дар муқоиса бо сукунати ҳозираи муғулҳо дар Муғулистон, Русия, Осиёи Марказӣ ва Чин нишон дода шудаанд.
чап|мини| Тӯхтамиш ва лашкари Орди тиллоӣ ба муҳосираи Маскав шурӯъ карданд (1382)
[мини| Аввалин [Бобур|Бобури Бузурги Мугул ва вориси у Хумоюн]]
Империяи Муғулистон, ки дар авҷи худ бузургтарин империяи таърих буд, ба муттаҳидшавии минтақаҳои калон таъсири назаррас расонд, ки баъзеи онҳо (аз қабили Русия ва Чин) то имрӯз, ҳарчанд дар зери шаклҳои гуногуни ҳукумат муттаҳид боқӣ мемонанд  . Муғулҳо, ба ғайр аз аҳолии асосӣ, пас аз фурӯпошии империя, эҳтимолан аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ ассимилятсия шуданд ва баъзе аз ин наслҳо динҳои маҳаллиро қабул карданд, масалан, сокинони хониҳои шарқӣ асосан дини буддизмро қабул карданд ва сокинон аз се хонии ғарбӣисломро қабул карданд, асосан аз ҷараёни тасаввуф.

Тибқи баъзе маъхазҳо, истилоҳои Чингизхон боиси харобии бесобиқаи қаламравҳои минтақаҳои ҷуғрофии таҳти тасарруфи ӯ ва аз ин рӯ, ба баъзе тағйирот дар вазъи демографии Осиё, аз қабили муҳоҷирати оммавии қабилаҳои эронии Осиёи Марказӣ дар Эрони муосир оварда расониданд. Ҷаҳони ислом низ дар натиҷаи ҳамлаи муғулҳо ба таври назаррас тағйир ёфт. Аҳолии куҳи Эрон ба касалӣ ва гуруснагии васеъ дучор омад, ки аз чор се хиссаи ахолй (10—15 миллион кас) кушта шуд. Муаррих Стивен Уорд бар ин назар аст, ки аҳолии Эрон то нимаи асри 20 натавонистаанд сатҳи то муғулҳоро барқарор кунанд  .

## Ҳокимон

Аз соли 1259 то 1264 бародари хурдии ӯ ва рақиби Ариғ Буғо ҳамзамон бо Ҳубилай ҳукмронӣ мекард.

### Регентҳо

* Толуй писари хурдии Чингизхон (регенти 1227-1229) мебошад.
* Дорегене (Туракина) — бевазани Огедей (регент 1242—1246).
* Огул-Гаймиш — бевазани Гуюк (регенти 1248—1251).

## Ҳамчунин нигаред

* Таърихи Муғулистон
* Асри бераҳм

## Эзоҳ

## Адабиёт

;Основная
* Карпини, Гийом де Рубрук, История Монголов / Путешествие в восточные страны, СПб.: 1911.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — В этой публикации дан перевод только части текста памятника (примерно 45% от всего текста). Полный перевод сочинения Пэн Да—я и Сюй Тина "Хэйда шилюэ (Краткие известия о чёрных татарах)" осуществлён Р.П. Храпачевским и опубликован в книге "Золотая Орда в источниках. Том третий. Китайские и монгольские источники", М. 2009.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Дополнительная
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Пайвандҳо

* 
* Монгольская феодальная империя // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Монгольские завоевания // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* *Уэзерфорд Дж.*  = Genghis Khan and the Making of the Modern World. / [Пер. с англ. Е. Лихтенштейна]. — М. : АСТ ; Владимир : ВКТ, 2008. — 493, [2] с. : ил. ISBN 978-5-17-031548-2
* Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта
Гурӯҳ:Подшоҳиҳои гузаштаи Аврупо
Гурӯҳ:Шоҳаншоҳии Осиё
Гурӯҳ:Подшоҳиҳои гузашта дар Аврупо
Гурӯҳ:Давлатҳои таърихии Осиё
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations