Орнитоз

**Орнито́з**, **пситтако́з** (аз  — «тӯти»), **бемории тӯтиҳо** — бемории шадиди сироятӣ мебошад, ки бо табларза, интоксикатсия-и умумӣ, осеби шуш, системаи марказии асаб, калон шудани ҷигар ва испурҷ тавсиф меёбад.

Ангезандаи беморӣ бактерияи *[[Chlamydophila psittaci]]* аз зумраи хламидияҳо мебошад. Он дар организми инсон дар дохили ҳуҷайра инкишоф меёбад ва дар муҳити беруна то 2—3 ҳафта боқӣ мемонад.

Махзани табиӣ-и ангезанда ва манбаи сироят паррандаҳо-и хонагӣ ва ваҳшӣ мебошанд. Аҳамияти бештари эпидемиологиро паррандаҳои хонагӣ — махсусан мурғобиҳо ва филмурғҳо; паррандаҳои хонагӣ — тӯтиҳо, тӯтиҳои мавҷнок, канарӣ; кабутарҳои шаҳрӣ доранд.

Бештар шахсоне, ки доимо бо паррандаҳо дар тамос ҳастанд (коргарони фабрикаҳои мурғпарварӣ, корхонаҳои гӯшт, фермерҳо ва ғайра), ба ин беморӣ гирифтор мешаванд. Ҳангоми сироятёбии маишӣ асосан ҳолатҳои инфиродӣ мушоҳида мешаванд, вале хуруҷҳои оилавӣ низ (одатан 1—2 ҳафта пас аз харидани паррандаҳои сироятёфта) имконпазиранд. Беморӣ бештар дар фасли сармо вомехӯрад.

Сироятёбӣ дар аксари ҳолатҳо бо роҳи аэрогенӣ (ҳавоӣ-гардӣ) — ҳангоми нафас кашидани гарде, ки дорои хламидияҳо мебошад (заррачаҳои хушкидаи ахлоти паррандаҳо, инчунин луоби нӯл ва заррачаҳои ифлосшудаи пар), ба амал меояд. Беморони орнитоз барои атрофиён хатарнок нестанд.

Сироят ба организм тавассути пардаи луобии роҳҳои нафас ворид мешавад. Ангезанда ба бронхҳо-и хурд ва бронхиолаҳо ворид гардида, заррачаҳои хурдтарини гард метавонанд ба алвеолаҳо расида, раванди илтиҳобиро ба вуҷуд оранд. Сипас хламидияҳо ба ҳуҷайра ворид шуда, дар он ҷо афзоиши онҳо оғоз меёбад. Онҳо хеле зуд ба хун ворид шуда, нишонаҳои интоксикатсияи умумӣ ва осеби аъзои мухталиф — ҷигар, испурҷ, системаи асаб ва ғадудҳои болои гурдаро ба вуҷуд меоранд.

Камтар мавридҳо пардаи луобии роҳи ҳозима — Рӯдаи борик ҳамчун дарвозаи сироят хидмат мекунад. Дар ин ҳолат низ ангезанда ба хун ворид шуда, интоксикатсияро ба вуҷуд меорад ва як қатор аъзову системаҳоро осеб месозад, вале дар ин сурат илтиҳоби шуш (пневмония) ба амал намеояд.

Масуният (иммунитет) пас аз гузаронидани сирояти шадид кӯтоҳмуддат ва ноустувор буда, ҳолатҳои такроран бемор шудан мумкин аст.

## Нишонаҳо ва ҷараён
Давраи инкубатсионӣ (ниҳонӣ) аз 6 то 17 рӯз (бештар 8—12 рӯз) давом мекунад. Ҷараёни шадид ва музмини орнитозро фарқ мекунанд. Орнитози шадид метавонад дар шакли типикӣ (пневмония) ва атипикӣ (менингопневмония, менингити орнитозӣ, орнитози бидуни осеби шуш) гузарад.

## Орнитози шадид
Шакли типикии орнитоз шадидан оғоз меёбад: дар ҳолати саломатии комил зуд, бо ларза, ҳарорати бадан баланд мешавад (аз 39 дараҷа боло). Аз соатҳои аввали беморӣ заифии умумӣ, дарди сахти сар, дарди мушакҳои пушт ва дасту по пайдо мешавад. Иштиҳо дар вақти беморӣ қариб дар ҳамаи беморон паст мешавад.

Тақрибан дар рӯзи 2—4-уми беморӣ нишонаҳои осеби шуш пайдо мешаванд — сулфаи хушк, баъзан дарди сӯзанда дар қафаси сина, ки ҳангоми нафаскашӣ пурзӯр мешавад, сипас миқдори ками балғами луобию чиркдор, баъзан бо омехтаи хун ҷудо мешавад.

Дар охири ҳафтаи аввал дар аксари беморон ҷигар ва испурҷ калон мешавад. Барои ин беморӣ хос аст, ки ҳатто пас аз нормализатсияи ҳарорати бадан, ҳолати бемор боз муддати дароз бад боқӣ мемонад. Заифӣ ва зуд хаста шудан мушоҳида мешавад.

## Оризаҳо
Оризаҳои хатарноктар инҳоянд: миокардит (илтиҳоби мушаки дил), тромбофлебитҳо, гепатит. Ҳангоми ҳамроҳ шудани сирояти дуюминдараҷа отити чиркдор (илтиҳоби гӯш) ва невритҳо ба амал меоянд.

Ҳангоми ба вуҷуд омадани беморӣ дар зани ҳомила, сироятёбии дохилибачадонӣ рух намедиҳад ва нуқсонҳои инкишоф ба амал намеоянд. Аммо ҷараёни вазнини беморӣ дар муҳлатҳои аввали ҳомиладорӣ метавонад боиси исқоти ҳамл (аборт) гардад.

## Ташхис
Шнохтани беморӣ дар асоси маълумоти эпидемиологӣ — тамос бо паррандаҳои хонагӣ ва ваҳшӣ (шикорчиён), паррандаҳои ороишӣ ва кабутарҳои шаҳрӣ — ва маълумоти клиникӣ сурат мегирад.

Усулҳои ташхиси лабораторӣ: усули иммуноферментии ИФА ва усули ҳассостарин — PCR (реаксияи занҷирии полимеразӣ).

## Табобат
Антибиотикҳои гурӯҳи тетратсиклиниро таъйин мекунанд: докситсиклин, тетратсиклин. Ҳангоми таҳаммулнопазирии доруҳои гурӯҳи тетратсиклин метавонад левомисетсин ва эритромисин таъйин карда шавад. Пенитсиллин ва стрептомитсин ҳангоми орнитоз бесамар мебошанд. Инчунин бронхолитикҳо, витаминҳо ва терапияи дезинтоксикатсионӣ гузаронида мешавад.

## Пешгирӣ
Мубориза бо орнитоз дар байни паррандаҳои хонагӣ, танзими шумораи кабутарҳо ва маҳдуд кардани тамос бо онҳо. Ҳангоми ворид кардани паррандаҳо ба кишвар бояд чораҳои карантинӣ татбиқ карда шаванд. Ваксинаи муассир барои пешгирии орнитоз таҳия нашудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Казанцев А. П. Орнитоз. — Л.: Медицина, 1973. — 216 с.
* Ильинский Ю. А. Орнитоз: Клиника, диагностика, лечение. — М.: Медицина, 1974. — 180 с.

Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ
Гурӯҳ:Бемориҳои паррандаҳо
Гурӯҳ:Зоонозҳо