Тибби исботшуда

**Тибби исботшуда** (тибби барпошуда бар далелҳо, ) — равиш ба амалияи тиббӣ мебошад, ки ҳангоми он қарорҳо дар бораи истифодаи мудохилаҳои пешгирикунанда, ташхисӣ ва табобатӣ дар асоси далелҳои илмии мавҷуда оид ба самаранокӣ ва бехатарии онҳо қабул карда мешаванд ва ин гуна далелҳо мавриди арзёбӣ, муқоиса, ҷамъбаст ва паҳнкунии васеъ барои истифода ба манфиати беморон қарор мегиранд. Фарқи тибби далелбунёд аз тибби суннатӣ дар истифодаи далелҳои боэътимоди илмӣ оид ба самаранокии доруҳо ва амалиётҳои тиббӣ мебошад.

Хусусияти асосии тибби далелбунёд — арзёбии интиқодии далелҳои мавҷуда аст. Абзори муҳими тибби далелбунёд — баррасиҳои мунтазам мебошанд, ки дар онҳо метаанализ метавонад истифода шавад.

Ҳангоми табобати ҳар як бемор тибби далелбунёд истифодаи бошуурона, дақиқ ва софдилонаи натиҷаҳои таҳқиқотро дар асоси беҳтарини онҳо дар назар дорад. Тавсияҳои клиникӣ, ки дар асоси принсипҳои тибби далелбунёд таҳия шудаанд, бояд дараҷаи эътимоднокиро ба муқаррароти худ нишон диҳанд. Чунин дараҷаҳоро одатан сатҳи боэътимодии далелҳо ва сатҳи боварии тавсияҳо меноманд ва онҳоро бо рақамҳои румӣ ё ҳарфҳои лотинӣ ишора мекунанд.

Тибби далелбунёд, ки рушди фаъоли худро дар солҳои 1990-ум оғоз кард, бо як қатор мушкилоте рӯ ба рӯ шуд, ки бар асари номуътамадии ғайриошкор дар нашрияҳо ба вуҷуд омадаанд. Таҳқиқоте, ки аз ҷониби корхонаҳои тиҷоратӣ маблағгузорӣ мешаванд, аксар вақт ба тарафи натиҷаҳои барои ширкатҳо мусоид моил мебошанд ва таҳқиқоте, ки натиҷаҳои барои сарпараст номатлубро нишон додаанд, метавонанд ноширу дастнорас барои табибон ва беморон боқӣ монанд. Дар вазъияте, ки аксарияти таҳқиқот аз ҷониби истеҳсолкунандагони доруворӣ ва маҳсулоти тиббӣ маблағгузорӣ мешаванд, таҳқиқоти нашршудаи мудохилаҳо метавонанд нопурра ва яктарафа бошанд. Дар натиҷа, ба беморон метавонанд доруҳои гаронтар, хатарноктар ва камсамар таъйин карда шаванд.

## Таърих
Яке аз аввалин кӯшишҳои маълуми истифодаи методи илмӣ дар тиб — таҷрибаҳо оид ба ҷустуҷӯи сабаби исқарбут ва воситаи зидди он мебошад, ки аз ҷониби Ҷеймс Линд дар соли 1747 гузаронида шудааст. Аммо ба далели муқовимати мақомоти олирутба ва набудани системаи паҳнкунии донишҳои илмӣ, кашфиёти Линд барои бисёре аз ҳамкорони ӯ номаълум боқӣ монд.

Бо вуҷуди ин, то ҳол бисёр мудохилаҳои тиббӣ, аз ҷумла мудохилаҳои «умумэътирофшуда», мавриди санҷиши қатъии илмӣ қарор нагирифтаанд.

Тадриҷан дар тиб ғояҳое ба вуҷуд омаданд, ки самаранокии онро баланд мебардоштанд. Имрӯз инҳо, масалан, «Стандарти тиллоии табобат» ва «Доруи интихобӣ» мебошанд.

Дар солҳои 1960-ум камбудиҳои равиши суннатӣ ба қабули қарорҳои тиббӣ аён шуданд, ки дар он табиб ё гурӯҳи коршиносон интихоб мекарданд, ки аз далелҳои мавҷуда кадоме барои баррасӣ пазируфта мешавад ва чӣ тавр ин далелҳоро онҳо бо эътиқод, авлавиятҳо ва дигар шароитҳои худ мутобиқ мекунанд.

Дар соли 1967  () дар китоби «Қазовати клиникӣ» механизми қабули қарорҳои тиббиро баррасӣ карда, ба нақши мулоҳизаҳои клиникӣ ва пешдовариҳои табиб таваҷҷуҳи асосӣ зоҳир намуд.

Дар соли 1972 А. Кокрейн асари «Саманокӣ ва натиҷабахшӣ»-ро нашр кард, ки дар он набудани далелҳоро дар бисёр амалияҳои тиббӣ, ки қаблан самаранок ҳисобида мешуданд, тасвир намуд ва зарурати гузаронидани озмоишҳои назоратшавандаро нишон дод.

Аз соли 1973 инҷониб  () тавсифи тафовутҳо дар амалияи тиббии табибони гуногунро нашр мекард.

Дар соли 1981 Генрик Вулф (Henrik Wulff) монографияеро нашр кард, ки дар он ғоя ва амалияи тибби далелбунёдро таҳти номи амалияи «оқилона» баён мекард.

Дар солҳои 1980-ум () хатогиҳо дар мулоҳизаҳои клиникӣ ва холигоҳҳо дар далелҳои самаранокии амалияҳои тиббиро тасвир карда буд.

Дар миёнаҳои солҳои 1980-ум А. Фейнштейн,  () ва дигар муаллифон китобҳои дарсиро оид ба эпидемиологияи клиникӣ нашр карданд, ки дар онҳо методҳои эпидемиологияро барои қабули қарорҳои табибӣ мутобиқ намуданд.

Истилоҳи «барпошуда бар далелҳо» () бори аввал аз ҷониби Д. М. Эдди дар асари худ, ки ба принсипҳои роҳнамои амалияи клиникӣ ва фарогирии суғуртавии табобат бахшида шуда буд, истифода шуд; ӯ онро нашр накард, вале дар семинарҳо ва лексияҳо аз соли 1987 инҷониб истифода мебурд (матни онро Коллеҷи тиббии Амрико дар охири солҳои 1980 нашр кард). Дар марти соли 1990 дар Журнали Ассотсиатсияи тиббии Амрико () мақолаи ӯ нашр шуд, ки дар он ӯ истилоҳи «барпошуда бар далелҳо»-ро истифода ва муайян кардааст.

Истилоҳи *«тибби далелбунёд»* () бори аввал аз ҷониби  барои тавсифи консепсияе истифода шуд, ки дар асоси он ғояҳои устодаш  оид ба истифодаи методи арзёбии интиқодӣ дар табобат меистоданд. Дар ибтидо Гордон Гайят истилоҳи «тибби илмӣ»-ро пешниҳод кард, вале вокуниши норизоии ҳамкоронаш (қарорҳои клиникӣ ҳанӯз ҳам комилан илмӣ набуданд) ӯро водор сохт, ки номи консепсияро тағйир диҳад. Аввалин нашрия бо истифода аз истилоҳи «тибби далелбунёд» дар соли 1991 пайдо шуд, ки дар он истилоҳ барои тавсифи равиши нав ба омӯзиши амалияи тиббӣ истифода шуда буд. (*Guyatt G.H. Evidence-based medicine.* ACP. J. Club. *1991; 114 (2): A16.*)

Истилоҳи *«тибби далелбунёд»* аз ҷониби эпидемиологи канадӣ Д. Сакетт ва ҳаммуаллифон дар солҳои 1990-ум оммавӣ гардонида шуд, ки усулҳои амалии ҷустуҷӯ ва истифодаи далелҳоро ба манфиати бемор таҳия кардаанд. ()

Дар ҳоли ҳозир тибби далелбунёд шакли асосӣ ва табиии амалияи клиникӣ мебошад. Дар Русия тавсияҳои клиникии далелбунёд асоси расонидани кумаки тиббӣ мебошанд (моддаи 37 323ФЗ).

Дар солҳои 2010-ум истилоҳи «тибби далелбунёд» дар фазои расонаҳои оммавӣ беқадр шудан гирифт, он дар маъноҳои аз маънои аслӣ фарқкунанда, аз ҷумла барои мақсадҳои маркетингӣ истифода мешавад. Аммо дар байни табибон тадриҷан кӯшиши ба махраҷи умумӣ овардани тиб, озод кардани ташхисҳо ва методикаҳои клиникӣ аз вобастагӣ ба ақидаҳои афроди алоҳида, ҳатто бонуфуз, ба фоидаи меъёрҳои объективӣ афзоиш меёбад.

## Принсипҳои тибби исботшуда
Д. Сакетт тибби далелбунёдро ҳамчун истифодаи мунтазами беҳтарин далелҳои мавҷудаи самаранокӣ ҳангоми интихоби методи табобат муайян кардааст.

Принсипи асосии тибби далелбунёд — шаффофият аст. Ҳар як қарори клиникӣ (интихоби варианти табобат аз алтернативаҳои имконпазир) бояд бо далелҳо асоснок карда шавад, ки метавонанд аз ҷониби одамони дигар санҷида шаванд.

Принсипи дуюм — баробарҳуқуқӣ мебошад. Нуфуз, мақом ва таҷрибаи шахсӣ набояд ба интихоби табобат таъсир расонанд, чунин интихоб бояд ба далелҳои баландсифати бартариҳои мудохилаи мушаххас асос ёбад.

### Таҳқиқоти клиникӣ
Дар асоси тибби далелбунёд санҷиши самаранокӣ ва бехатарии методикаҳои ташхис, пешгирӣ ва табобат (аз ҷумла доруҳои истифодашаванда) дар таҳқиқоти клиникӣ меистад. Таҳти амалияи тибби далелбунёд *истифодаи маълумоти аз таҳқиқоти клиникӣ бадастомадаро дар кори ҳамарӯзаи клиникии табиб* мефаҳманд.

Ба даст овардани далелҳои самаранокӣ ё бесамарии ягон методи табобат ё таҳқиқоти ташхисӣ кори осон нест: ин раванди заҳматталаб ва гаронбаҳо мебошад.

Таҳқиқоти клиникӣ дар тибби далелбунёд тибқи принсипҳои муайян сохта мешаванд. Яке аз лаҳзаҳои калидӣ методи «дутарафаи нобино»-и озмоиши клиникӣ (clinical trial) мебошад: ҳангоми гузаронидани озмоиш на табиб ва на худи бемор намедонанд, ки оё бемор дору (табобат) мегирад ё плацебо (тақлиди табобат). Бемор розигии худро барои гирифтани ҳам яке ва ҳам дигаре имзо мекунад. Тақсимот ба гурӯҳҳои доругиранда ва плацебогиранда ба таври тасодуфӣ гузаронида мешавад (рандомизированное контролируемое испытание). Дар нақши плацебо метавонад «доруи холӣ» (пустышка) баромад кунад, агар барои беморӣ ҳанӯз табобати стандартии самаранок мавҷуд набошад. Агар терапияи стандартӣ мавҷуд бошад, пас на «доруи холӣ», балки методи умумэътирофшудаи табобатро истифода мебаранд, вагарна ин аз нигоҳи ахлоқӣ нодуруст ва барои ҳаёт ва саломатии беморон хатарнок мебуд. Пас аз анҷоми курси пурраи табобат таҳлили омории натиҷаҳо гузаронида мешавад. Назорати плацебо барои он лозим аст, ки исбот шудааст: ҳар гуна намуди мудохила, аз ҷумла плацебо, дар 70 %-и беморони дорои ихтилолоти функсионалӣ (сабук) ва дар 50 % бо ихтилолоти органикии (вазнин) ба таъсири муваққатии ғайримахсус оварда мерасонад — ба ибораи дигар, на камтар аз нисфи беморон аз плацебо беҳбудиро ҳис мекунанд. Барои он ки препарат таъсирбахш эътироф шавад, таъсири қабули он бояд аз плацебо баландтар бошад ва самаранок бошад, вақте ки натиҷа аз плацебо ба таври назаррас баландтар аст.

Имрӯз «стандартҳои тиллоӣ» дар табобат ва ташхиси бемориҳои гуногун муайян карда шудаанд. Масалан, дар онкология «стандарти тиллоӣ»-и ташхис таҳқиқоти морфологӣ ҳисобида мешавад, ки ҳангоми он таркиби ҳуҷайравии бофтаи узви осебдида омӯхта мешавад. «Стандартҳои тиллоӣ»-и ташхиси бемориҳои меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта фиброгастроскопия ва ихтилолоти аввалияи функсияи камераҳои дил — муоинаи ултрасадоӣ мебошад. Ҳама методҳои дигари ташхиси ҳамин бемориҳо бо «стандартҳои тиллоӣ» дар мувофиқати маълум қарор доранд.

Барои мақсадҳои таҳқиқоти фармасевтӣ ва танзим қоидаҳои умумэътирофшудаи гузаронидани таҳқиқоти клиникӣ, аз ҷумла озмоишҳои клиникӣ, ки дар стандарти GCP (*good clinical practice*, «амалияи хуби клиникӣ») оварда шудаанд, инчунин қоидаҳои истеҳсоли доруворӣ (стандарти GMP) ва иҷрои таҳқиқоти лабораторӣ (стандарти GLP) мавҷуданд.

Методологияи тибби далелбунёд аз мавқеъҳои мухталиф мавриди интиқод қарор мегирад, аммо мо абзори дигаре барои таъмини самаранокӣ ва бехатарии табобат надорем.

Сифати таҳқиқоти клиникӣ дар ҳудудҳои мухталиф хеле фарқ мекунад. Дар бисёр кишварҳо назорати зарурӣ бар сифати таҳқиқоти клиникӣ мавҷуд нест ё анъанаи гузаронидани таҳқиқоти босифат вуҷуд надорад. Масалан, таҳлили маълумоти таҳқиқоти бузурги TOPCAT нишон дод, ки дар минтақаҳои мушаххаси ҷуғрофӣ вайронкуниҳои ҷиддии методикаи таҳқиқот (аз ҷумла дар қаламрави Иттиҳоди Шӯравии собиқ) роҳ дода шудаанд. Аз ҷумла, бисёр озмоишшавандагон дар марказҳои таҳқиқотии қаламрави Иттиҳоди Шӯравии собиқ бар хилофи сабтҳо дар протоколҳо доруро қабул накардаанд. Баъзе коршиносон гумон карданд, ки касе аз кормандон препаратро ба дигарон фурӯхтааст. Дар муқоиса бо таҳқиқот дар Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ, сифати таҳқиқот дар Русия ва Гурҷистон паст аст. Тамоюле ошкор шудааст, ки дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ сифати таҳқиқот нисбат ба кишварҳои пешрафта пасттар аст.

## Сатҳҳои далелнокӣ
Оғоз дар Канада дар соли 1979 гузошта шуда буд, вақте ки самаранокии мудохиларо мувофиқи сифати далелҳои бадастомада арзёбӣ мекарданд:

I. Далелҳое, ки ҳадди ақал аз як таҳқиқоти дуруст рандомизатсияшудаи назоратшаванда ба даст омадаанд.

I-1. Далелҳое, ки аз таҳқиқоти хуб тарҳрезишудаи когортӣ ё таҳлилии «маврид—назорат», беҳтараш аз зиёда аз як марказ ё зиёда аз як гурӯҳи таҳқиқотӣ ба даст омадаанд.

II-2. Далелҳое, ки аз муқоисаи вақтҳо ва маконҳо бо мудохила ё бидуни он ба даст омадаанд. Натиҷаҳои драмавӣ дар озмоишҳои назоратнашаванда (ба монанди натиҷаҳои ҷорӣ намудани пенициллин дар солҳои 1940-ум) низ метавонанд ҳамчун далелҳои ин намуд баррасӣ шаванд.

III. Андешаҳои мақомоти мӯътабар, ки дар асоси таҷрибаи клиникӣ, таҳқиқоти тавсифӣ ё гузоришҳои кумитаҳои коршиносон асос ёфтаанд.

Баъдтар ин системаи рейтингӣ рушд ёфт ва мураккабтар шуд.

## Рушди ғояҳои тибби исботшуда
Системаи байналмилалии тибби далелбунёд босуръат рушд мекунад: аз замони ташаккули он дар ибтидои солҳои 90-ум ва то имрӯз шумораи марказҳо, монографияҳо ва форумҳо оид ба ин масъала ба даҳҳо ва миқдори нашрияҳо ба ҳазорҳо мерасад. Агентии сиёсати тандурустӣ ва илми ИМА дар соли 1997 ба муҳлати 5 сол 12 чунин марказро, ки дар назди донишгоҳҳои пешрафта ва ташкилотҳои илмии иёлатҳои мухталиф таъсис ёфтаанд, субсидия дод; шумораи марказҳо оид ба масъалаҳои алоҳида (саломатии кӯдакон, кумаки аввалия, амалияи умумӣ, саломатии рӯҳӣ ва ғайра) меафзояд.

Барои тамоми ин самт истифодаи принсипи далелнокӣ дар ҳар сатҳи қабули қарорҳо — аз барномаи давлатӣ то таъйини терапияи фардӣ — умумӣ мебошад.

Ташкилотҳои калонтарини ҷаҳонӣ — Ҳамкории Кокрейн ва EBMG мебошанд

## Маҳдудиятҳои тибби исботшуда
Гарчанде ки ҳадафи тибби далелбунёд мусоидат ба қабули қарорҳои клиникӣ дар асоси далелҳои илмии мавҷуда мебошад, аммо дар маълумоти илмии мавҷуда, дар дастрасии оммавии онҳо ва дар татбиқи онҳо ба вазъияти марбут ба бемори мушаххас камбудиҳои зиёде мавҷуданд.

Тибби далелбунёд танҳо то вақте арзиш дорад, ки пойгоҳи далелҳои ин ё он мудохилаи табобатӣ пурра ва муассир бошад. Нашри интихобии натиҷаҳои озмоишҳои клиникӣ метавонад ба арзёбии ғайривоқеии самаранокии воситаи доруворӣ оварда расонад ва таносуби хавф/манфиатро тағйир диҳад.

Ҳамин тариқ, дар нашрияи ТУТ қайд карда мешавад, ки далелҳои мавҷудаи самаранокии воситаҳои доруворӣ метавонанд бо сабаби тарҳи (дизайн) бади таҳқиқот, нашри нопурраи натиҷаҳои он, манбаи маблағгузории таҳқиқот ва субъективияти нашр нуқсондор бошанд. Вақте ки таҳқиқоти воситаҳои доруворӣ аз ҷониби ширкатҳои фармасевтӣ сарпарастӣ карда мешаванд, эҳтимолияти натиҷаҳои мусоид нисбат ба ҳолатҳое, ки маблағгузорӣ аз манбаъҳои дигар сурат мегирад, 4—5 маротиба зиёдтар аст.

Масалан, дар психиатрия ҳолатҳои зерин ҷой доранд:

таъсири ошкор ва ниҳонии манфиатҳои қонунии сарпарастон-и таҳқиқот ба натиҷаҳои он, ки боиси шубҳанок шудани натиҷаҳои таҳқиқоти марҳалаи III мегардад;

тамоюли доимии танҳо ба нашри натиҷаҳои мусбати таҳқиқот ва пинҳон кардан ё хомӯш мондан дар мавриди натиҷаҳои манфӣ — корҳо бо натиҷаҳои мусбат ду маротиба бештар имкони нашр шудан доранд (чун қоида, дар нашрияҳои бонуфуз ва мутаносибан бештар иқтибосшаванда); тамоюли чанд маротиба нашр кардани ҳамон як натиҷа бо шаклҳои гуногун мавҷуд аст;

истифодаи танҳо мусоидтарин натиҷаҳои таҳқиқот дар метаанализҳо.

Тибқи иддаои Петер Гётше, бисёр баррасиҳои мунтазами озмоишҳои клиникӣ дорои хатогиҳо мебошанд, ки ба гирифтани маълумоти аввалия марбутанд. Гётше баррасиҳои мунтазами заифи озмоишҳои клиникӣ ва сиёсати таҳририяи маҷаллаҳои пешрафтаи тиббии тақризшавандаро мавриди интиқод қарор додааст. Ҳамроҳ бо ҳаммуаллифон, Гётше методҳои таҳқиқот ва тафсири натиҷаҳоро, ки аз ҷониби дигар олимон ҳангоми гузаронидани баррасиҳои мунтазам бо истифода аз плацебо истифода мешуданд, танқид кард.

Тавре ки Бен Голдакр қайд мекунад, саноат қисми зиёди таҳқиқоти клиникии доруҳоро маблағгузорӣ мекунад ва пинҳон доштани натиҷаҳои манфии таҳқиқот аз ҷониби ширкатҳои истеҳсолкунандаи доруворӣ як амри маъмулист. Баъзан таҳқиқоте, ки аз ҷониби саноат сарпарастӣ мешаванд, тарҳи бад доранд (масалан, муқоисаи доруи нав бо доруи мавҷуда дар миқдори бесамар). Баъзан беморон ба таҳқиқот тавре интихоб карда мешаванд, ки натиҷаи мусбатро эҳтимолӣтар гардонанд. Илова бар ин, ҳолатҳое мешаванд, ки маълумот дар рафти таҳқиқот таҳлил карда мешавад ва агар таҳқиқот эҳтимолан ба маълумоти манфӣ дар бораи дору оварда расонад, онро бармаҳал қатъ мекунанд ва натиҷаҳо нашр намешаванд. Агар таҳқиқот ба маълумоти мусбат оварда расонад, он низ метавонад пеш аз муҳлат қатъ карда шавад, то таъсироти ҷонибии дарозмуддат пай бурда нашаванд. Голдакр нишон медиҳад, ки ин хатои системавии тамоми таҳқиқоти муосир аст: натиҷаҳои манфӣ ношир мемонанд, ки ин «беморӣ»-и тамоми тиб ва доираҳои илмӣ мебошад.

### Мисолҳо
Яке аз мисолҳои мухолифати пойгоҳи далелҳои баъзе доруҳои васеъ истифодашаванда вазъият бо статинҳо — доруҳое мебошад, ки сатҳи холестерин-и липопротеинҳои зичии паст-ро коҳиш дода, барои табобати атеросклероз ва пешгирии рушди бемориҳои дилу раг истифода мешаванд — борҳо мавриди шубҳа қарор гирифтааст. Статинҳо тибқи тавсияҳои тамоми ассотсиатсияҳои пешрафтаи кардиологӣ доруҳои «хатти аввал» барои табобати ихтилоли мубодилаи холестерин мебошанд, ки дар натиҷа дар соли 2019 аторвастатин сертаъйинтарин дору дар ИМА гардид. Аммо метаанализи соли 2013 гузаронидашуда нишон дод, ки таъсири статинҳо ба давомнокии умр дар одамони дорои хатари пасти бемориҳои дилу раг ночиз аст ва тахмин зад, ки фоидаи онҳо аз хатари таъсироти ҷонибии вазнин — диабет ва миопатия камтар аст. Дар соли 2013 Петер Гётше ҳангоми таҳлили маълумоти баррасии кокрейновӣ-и соли 2011 қайд кард, ки коҳиши фавти умумӣ ба андозаи 16 % аввалан он қадар ҷиддӣ нест, ки ба назар мерасад (дар озмоишҳои клиникӣ, ки маълумоти онҳо дар ин баррасӣ ҷамъоварӣ шудаанд, 2,35 % иштирокчиёне, ки статинҳо мегирифтанд ва 2,8 % иштирокчиёне, ки онҳоро намегирифтанд, вафот карданд: коҳиш ба андозаи 16 % аз басомади 2,8 % басомади 2,35 % медиҳад ва ШБТ барои пешгирии як натиҷаи номатлуб 222-ро ташкил медиҳад — нишондиҳандаи хеле хоксорона), ва сониян метавонад муболиғаомез бошад: масалан, ба баррасии кокрейновии зикршуда таҳқиқоти ALLHAT-LLT, ки 2867 беморро дар бар мегирифт ва ҳеҷ гуна коҳиши фавтро ҳангоми қабули правастатин ошкор накарда буд, дохил нашудааст. Инчунин саволҳо ба миён омаданд, ки бисёр озмоишҳо дар бораи ягон таъсири ҷонибии статинҳо хабар надодаанд, ҳарчанд дар бораи сустӣ ва хастагӣ ҳангоми бори ҷисмонӣ дар заминаи қабули онҳо бисёр таҳқиқоти мушоҳидавӣ (обсервасионӣ) зикр мекунанд; илова бар ин, набудани ҳодисаҳои номатлуб дар заминаи қабули дору умуман ғайриэҳтимол ба назар мерасад. Таҳқиқоти баъдтар гузаронидашуда самаранокии статинҳоро барои пешгирии бемориҳои дилу раг ва хатарҳои нисбатан пасти рушди ҳодисаҳои номатлубро тасдиқ карданд, аммо раванди мушаххас кардани нишондодҳо барои қабули онҳо идома дорад: масалан, тавсияҳои Ҷомеаи кардиологҳои Аврупо аз соли 2021 нишондодҳоро барои таъйини статинҳо ба беморон аз кишварҳои дорои хатари пасти рушди БДР ба таври назаррас маҳдуд карданд.

Мисоли дигар эзетимиб мебошад — доруе, ки ба статинҳо мансуб нест, вале он ҳам сатҳи холестерини липопротеинҳои зичии пастро коҳиш медиҳад. Таҳқиқоти бақайдгирӣ нишон доданд, ки қабули дору сатҳи холестеринро коҳиш медиҳад, аммо тибқи маълумоти таҳқиқоти баъдӣ, дору хатари рушди атеросклерозро кам намекунад ва басомади сактаи дил ё фавтро аз бемориҳои дил ва рагҳо коҳиш намедиҳад. Петер Гётше қайд карда буд, ки эзетимиб аз ҷониби FDA дар соли 2002 танҳо ба ҳамин хотир тасдиқ шудааст, ки дар озмоишҳои клиникӣ сатҳи холестерини зичии пастро ба андозаи 15 % коҳиш медод ва фурӯши дору баланд аст, гарчанде ки ба ҳеҷ кас маълум нест, ки он фоидаовар аст ё зараровар.

Маълумот дар бораи самаранокии доруҳое, ки барои пешгирӣ ва табобати грипп васеъ истифода мешаванд — тамифлю (осельтамивир) ва реленза (занамивир) — мухолифат доранд. Масалан, тибқи маълумоти метаанализи соли 2014, осельтамивир барои пешгирии грипп дар сатҳи фардӣ ва хонаводагӣ муассир аст. Аммо баррасии кокрейновии соли 2014 самаранокии пасти осельтамивир ва занамивирро ҳангоми грипп нишон дод: истифодаи ин доруҳо танҳо ба бартариҳои ночиз дар сабук кардани симптомҳои грипп, аз ҷумла кӯтоҳ кардани давомнокии симптомҳо ба ҳисоби миёна ба нимпайкара (ним рӯз) оварда мерасонд; дар баррасӣ инчунин таъкид шуда буд, ки ҳеҷ далеле барои коҳиши назарраси шумораи бистарӣ шудан ва мушкилоти ҷиддии грипп ҳангоми қабули ин доруҳо мавҷуд нест. Ҳанӯз дар соли 2009 баррасии мунтазам ва метаанализи дар *[[The Lancet Infectious Diseases]]* нашршуда, самаранокии пасти осельтамивирро ҳангоми табобати гриппи мавсимӣ ошкор карда буд: маълум шуд, ки препарат давомнокии симптомҳоро дар беморони солим (яъне дар беморони бидуни бемориҳои дигар) ба ҳисоби миёна 0,5 рӯз ва 0,74 рӯз дар беморони гурӯҳи хатар коҳиш медиҳад, агар табобат дар соатҳои аввал пас аз тамос бо бемор оғоз шуда бошад. Муаллифони метаанализи соли 2013 ба хулосае омаданд, ки фоидаи осельтамивир ва занамивир барои одамони солим аз хатарҳо бештар нест ва инчунин ин доруҳо хатари мушкилотро дар беморони дорои омилҳои хатари рушди мушкилоти грипп коҳиш намедиҳанд. Метаанализи дигари ҳамон сол ошкор кард, ки осельтамивир хатари бистарӣ шудан ва ин ё он мушкилотро коҳиш намедиҳад. Петер Гётше ширкати Roche-ро, ки осельтамивир истеҳсол мекунад, ба пинҳон кардани қисми зиёди маълумоти озмоишҳои клиникии таъсири дору муттаҳам кард. Гётше нишон медиҳад, ки осельтамивир давомнокии гриппро камтар аз як шабонарӯз коҳиш медиҳад, ки инро метавон бо ёрии доруҳои хеле арзонтар, ба монанди аспирин ва парацетамол низ ба даст овард ва ширкат маълумотро дар бораи таъсироти ҷонибии вазнини дору «чунон амиқ пинҳон карда буд, ки таҳқиқотчиён аз Ҳамкории Кокрейновӣ имкон надоштанд дар бораи онҳо дар баррасии кокрейновии худ хабар диҳанд».

## Инчунин нигаред

Ҷарроҳии назариявӣ

Ҷарроҳии тавонбахшии суръатбахш

Таҳқиқоти илман асоснок

Маорифи далелбунёд

## Эзоҳ

## Адабиёт

### Ба забони русӣ

 

### Ба забони англисӣ

The  Roundtable on Evidence-Based Medicine brings together key stakeholders from multiple sectors—patients, health providers, payers, employers, manufacturers, policy makers, and researchers—for cooperative consideration of the ways that evidence can be better developed and applied to drive improvements in the effectiveness and efficiency of medical care in the United States.

Cochrane.org — 'The Cochrane Collaboration: The reliable source for evidence in healthcare' ( of the effects of health care interventions), Cochrane Library Major source of rigorous EBM evaluations.

AHRQ.gov — 'U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF)', Agency for Health Care Research and Quality. Major source of EBM evaluations

'What Is Evidence-Based Medicine?' — 

CMAJ.ca — 'Evidence-based medicine: a commentary on common criticisms', Dr. Sharon E. Straus, Dr. Finlay A. McAlister, **', Vol 163, No 7, pp 837–841 (October 3, [[2000]])

[http://www.mja.com.au/public/issues/174_05_050301/craig/craig.html MJA.com.au] — 'Evidence-based medicine: useful tools for decision making', Jonathan C. Craig, Les M. Irwig, Martin R. Stockler, **', vol 174, p 248—253 (2001)

ISPUB.com — 'Evidence-biased medicine: Intention-to-treat analysis less conservative?'. *The Internet Journal of Epidemiology*. 4(1). 2007

GPNoteBook.co.uk — 'Evidence-based medicine (EBM)', General Practice Notebook Free content

JR2.ox.ac.uk — 'Bandolier: Evidence-based thinking about health care', ** Free reviews online

SHEF.ac.uk — 'Netting the Evidence: A ScHARR Introduction to Evidence Based Practice on the Internet' (resource directory), University of Sheffield Extensive bibliographies and links to online articles

TRIP Database — 'TRIP Database — EBM search engine' (resource directory), TRIP Knowledge Service. Free

BMJ.com — 'Evidence based medicine: what it is and what it isn’t: It’s about integrating individual clinical expertise and the best external evidence', (editorial) *[[British Medical Journal]]*, vol 312, p 71-72 (January 13, 1996)

BMJ.com — 'Evidence based medicine: Socratic dissent', (Education and debate) *[[British Medical Journal]]*, vol 310, p 1126—1127 (April 29, 1995)

CEBM.net — Oxford Centre for Evidence-Based Medicine (UK) Some free content

BMJ.BMJjournals.com — 'Parachute use to prevent death and major trauma related to gravitational challenge: systematic review of randomised controlled trials', Gordon C S Smith, Jill P Pell, *[[British Medical Journal]]*, Vol 327, pp 1459–1461 (20 December 2003) (Classic argument that situations still exist where RCTs are unnecessary.)

EBOnCall.org — 'Evidence compendia' (evidence-based summaries of 38 on-call medical conditions), Evidence-Based On-Call (EBOC) Free

DBSkeptic.com The limits of evidence-based medicine

Professor EBM . Evidence-based teaching guides for over 80 common internal medicine conditions

Pursuing treatments that are not evidence based: How DSM IV clarifies, how it blinds psychiatrists to issues in need of investigation

The  are a series of journal articles and more recently a comprehensive textbook, that provide invaluable tips for clinicians wishing to incorporate evidence-based medicine into their practices.

## Пайвандҳо

Межрегиональная общественная организация «Общество специалистов доказательной медицины » (ОСДМ) (Россия)

*Василий Власов*.  : видео.

*Василий Власов*.  : видео. — Скептикон, 2016.

*Василий Власов*.  : видео.

*Екатерина Бороздина*.  — Европейский университет в Санкт-Петербурге. — 2020. — 15 июля.

*Фоминцев И*.  : видео. — Фонд профилактики рака, 2020.

*Барон Е.*  : видео. // Екатерина Барон (резидент Высшей школы онкологии). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.)

*Шило П.*  : видео. // Полина Шило (онколог-химиотерапевт). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.)

*Арсланов Г. М.*  : видео. // Глеб Маратович Арсланов (российский филиал Cochrane). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.) — [Лекция прочитана на мероприятии «Токсикология и доказательная медицина» 10 февраля 2018 года.]

*Родионов А.*  : видео. // Антон Родионов (каф. факультетской терапии № 1 Инст-та клинич. медицины Сеченовского универс-та). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.) — [Лекция прочитана в рамках мероприятия Biomedfest 2.0 21 февраля 2021 года.]

 Гурӯҳ:Методология Гурӯҳ:Амалияҳои барпошуда бар далелҳо Гурӯҳ:Мета-анализ