Нобиноӣ

**Нобиноӣ** (кӯрӣ) — истилоҳи тиббӣ мебошад, ки набудани комили биноӣ ё осеби ҷиддии онро дар назар дорад.

Нобиноии комил (*амавро́з*) ва қисман гум шудани майдони биноӣ (*ското́ма*) ё нисфи майдони биноӣ (*гемианопси́я*)-ро фарқ мекунанд. Аз ин ғайр, нобиноии рангҳо (*далтони́зм*)-ро ҷудо мекунанд. Шахсеро, ки нобиноӣ дорад, бо сифатҳои «**нобино**» ё «**кӯр**» ишора мекунанд.

## Таърифи ТУТ
Нашри даҳуми Таснифоти омории ҷароҳатҳо, бемориҳо ва сабабҳои марг, ки аз ҷониби ТУТ нашр мешавад, биноии қисманро ҳамчун қобилияти биноии камтар аз 6/18, вале бештар аз 3/60, ё танг шудани майдони биноӣ то 20 дараҷа таъриф мекунад. Нобиноӣ — қобилияти биноии камтар аз 3/60 ё танг шудани майдони биноӣ то 10 дараҷа мебошад.

## Сабабҳои нобиноӣ
Созмони ҷаҳонии беҳдошт дар байни сабабҳои маъмули нобиноӣ инҳоро нишон медиҳад (дар қавс ҳиссаи ҳолатҳои нобиноӣ зикр шудааст), аз чор се ҳиссаи ҳамаи ҳолатҳои нобиноиро метавон пешгирӣ ё табобат кард:

* катаракта (47,9 %)
* глаукома (12,3 %)
* коҳиши биноӣ вобаста ба пиршавӣ (8,7 %)
* тирашавии қарния (5,1 %)
* ретинопатияи диабетикӣ (4,8 %)
* нобиноӣ дар кӯдакон (хусусан аз норасоии витамини А, катаракта ва ретинопатия дар навзодони норасид ба вуҷуд меояд) (3,9 %)
* трахома (3,6 %)
* онхотсеркоз (0,8 %)

Нобиноиро инчунин ҷароҳатҳои чашм, сироятҳо (масалан, бленнорея, сифилис ва ғ.), таъсири афканишоти ионизатсиякунанда ва ултрабунафш, манбаи нури намоёни хеле дурахшон (масалан, лазер) ба вуҷуд оварда метавонанд. Дар ҷаҳон нобиноие, ки бо синну сол инкишоф меёбад ва инчунин нобиноие, ки бар асари диабети идоранашаванда ба вуҷуд меояд, бештар мешавад. Аз тарафи дигар, дар натиҷаи тадбирҳои тиббию санитарӣ шумораи ҳолатҳои нобиноӣ аз сироятҳо кам мешавад. Масалан, шумораи афроди гирифтори трахома, ки боиси нобиноӣ мешавад, аз 360 млн дар соли 1985 то 40 млн дар аввали солҳои 2000-ум коҳиш ёфт.

### Кишварҳои рӯ ба тараққӣ

Нобиноӣ дар кишварҳои рӯ ба тараққии ҷаҳон нисбат ба кишварҳои пешрафта дар миқёси хеле калонтар мавҷуд аст. Мувофиқи маълумоти ТУТ, 90 %-и ҳамаи одамони нобино дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ зиндагӣ мекунанд. Аз инҳо катаракта барои 65 % (22 миллион ҳолат) масъул аст. Аз глаукома соле дар 6 млн ҳолат нобиноӣ фаро мерасад, дар ҳоле ки онхотсеркоз дар тамоми ҷаҳон барои тақрибан 1 млн ҳолати нобиноӣ масъул аст.

Шумораи афроди аз трахома нобиношуда дар 10 соли охир аз 6,0 миллион то 1,3 миллион ҳолат дар як сол якбора кам шуд, ки онро дар рӯйхати сабабҳои нобиноӣ дар ҷаҳон ба ҷойи ҳафтум гузошт. Ксерофталмия ҳар сол ба 5 миллион кӯдак таъсир мерасонад; 0,5 миллион қарнияро осеб медиҳанд ва нисфи онҳо нобино мешаванд. Ҷароҳати қарния аз ҳама сабабҳо дар айни замон сабаби чаҳоруми муҳими нобиноӣ дар ҷаҳон мебошад.

Одамон дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ нисбат ба одамони кишварҳои пешрафта бештар бо халалдоршавии биноӣ дар натиҷаи шароит ё бемориҳое рӯбарӯ мешаванд, ки онҳоро метавон табобат ё пешгирӣ кард. Гарчанде ки бадшавии биноӣ дар байни одамони аз 60-сола боло дар ҳама минтақаҳо бештар маъмул аст, кӯдакон дар ҷомеаҳои камбизоат нисбат ба ҳамсолони сарватманди худ бештар ба бемориҳои боиси нобиноӣ гирифтор мешаванд.

Дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ, ки одамон давомнокии кӯтоҳтари умр доранд, аксар вақт гунаҳкорони нобиноӣ катаракта ва бемориҳое мебошанд, ки тавассути паразитҳои дар об мавҷудбуда (масалан, нобиноии дарёӣ) ба вуҷуд меоянд, гарчанде ки ҳам катаракта ва ҳам ин бемориҳои паразитӣ метавонанд ба таври муассир табобат карда шаванд. Аз тақрибан 40 миллион одамони нобино, ки дар тамоми ҷаҳон зиндагӣ мекунанд, биноии 70-80%-и онҳоро метавон тавассути табобати мувофиқ қисман ё пурра барқарор кард.

### Кишварҳои пешрафта

Алоқаи байни камбизоатӣ ва халалдоршавии биноии табобатшаванда ҳангоми гузаронидани муқоисаҳои минтақавӣ бештар аён мегардад. Аксари халалдоршавии биноӣ дар калонсолон дар Амрикои Шимолӣ ва Аврупои Гарбӣ ба дегенератсияи вобаста ба синну соли доғи зард ва ретинопатияи диабетикӣ вобаста аст.

Дар кишварҳои пешрафта, ки бемориҳои паразитӣ камтар дида мешаванд ва ҷарроҳии катаракта дастрастар аст, сабабҳои асосии нобиноӣ, чун қоида, дегенератсияи вобаста ба синну соли доғи зард, глаукома ва ретинопатияи диабетикӣ, инчунин ҷароҳатҳои чашм мебошанд.

### Сабабҳои марбут ба ҳомиладорӣ
Нобиноии кӯдакон метавонад аз сабабҳои марбут ба ҳомиладорӣ, ба монанди синдроми сурхчаи модарзодӣ ва ретинопатияи навзодони норасид ба вуҷуд ояд.

### Ҷароҳатҳо

Ҷароҳатҳои чашм, ки бештар дар одамони то 30-сола дида мешаванд, сабаби асосии нобиноии монокулярӣ (гум кардани биноии як чашм) дар тамоми қаламрави ИМА мебошанд. Ҷароҳатҳо ва катаракта ба худи чашм таъсир мерасонанд, дар ҳоле ки нуқсонҳои инкишоф, ба монанди гипоплазияи асаби биноӣ, ба бастаи асаб таъсир мерасонанд, ки сигналҳоро аз чашм ба қисми қафои мағзи сар мефиристад, ки метавонад ба коҳиши тезии биноӣ оварда расонад.

Нобиноии кортикалӣ дар натиҷаи осеби қисми пушти мағзи сар ба вуҷуд меояд, ки ба мағзи сар барои қабули дуруст ё тафсири сигналҳои тавассути асаби биноӣ воридшуда халал мерасонад. Аломатҳои нобиноии кортикалӣ дар одамони гуногун хеле фарқ мекунанд ва метавонанд дар давраҳои хастагӣ ё стресс ҷиддитар бошанд. Одатан, дар одамони дорои нобиноии кортикалӣ биноӣ то охири рӯз бадтар мешавад.

### Нуқсонҳои генетикӣ
Дар одамони дорои албинизм аксар вақт гум кардани биноӣ то дараҷае ҷой дорад, ки бисёре аз онҳо тибқи қонун ба нобиноён мансубанд, гарчанде ки танҳо шумораи ками онҳо дар ҳақиқат дида наметавонанд. Нобиноии модарзодии Лебер метавонад ба нобиноии комил ё гум кардани ҷиддии биноӣ аз таваллуд ё дар хурдсолӣ оварда расонад.

Дастовардҳои охирини харитасозии геноми инсон дигар сабабҳои генетикии заифшавии биноӣ ё нобиноиро муайян карданд. Яке аз чунин намунаҳо синдроми Барде — Бидл мебошад.

### Заҳролудшавӣ
Дар баъзе ҳолатҳо нобиноӣ аз истеъмоли моддаҳои кимиёвии муайян ба вуҷуд меояд. Намунаи хуб маълум метанол аст. Метанол то формалдегид ва кислотаи мӯрча оксид мешавад, ки онҳо дар навбати худ метавонанд ба нобиноӣ, бисёр мушкилоти дигар ва ҳатто марг оварда расонанд. Метанол аксар вақт ба организми инсон ҳамчун омехта ҳангоми истифодаи спирти этилии денатуратшуда (денатурат) ҳамчун нӯшокӣ ворид мешавад, ки нисбат ба этаноли хӯрокворӣ арзонтар аст. Истеъмоли 30 миллилитр метанол метавонад ба деградатсияи баргарднопазири асаби биноӣ, ки аз ҷониби метаболитҳои метанол ба вуҷуд меояд, оварда расонад.

### Амалҳои қасдона
Нобино кардан дар баъзе ҳолатҳо ҳамчун амали қасосгирӣ ва шиканҷа истифода мешуд, то инсонро аз ҳисси асосие маҳрум кунанд, ки бо ёрии он ӯ метавонад ҷаҳони атрофро назорат кунад, комилан мустақилона амал кунад ва дар рӯйдодҳои атроф самтгирӣ намояд. Намуна аз классика шоҳ Эдип мебошад, ки пас аз фаҳмидани он ки ӯ пешгӯии даҳшатнокро иҷро кардааст, худро нобино мекунад. Императори Византия Василийи II Булғоркуш пас аз пахш кардани шӯриши булғорҳо, то 15 000 асири дар ҷанг дастгиршударо пеш аз озод кардан нобино кард.

Қонуни Аҳди Қадим «чашм ба чашм, дандон ба дандон», ки инчунин ба Шариат дохил мешавад, баъзан дар замони мо низ татбиқ мешавад. Соли 2003 суди зиддитеррористии Покистон мардеро барои он ки арӯси худро бо пошидани кислота ба рӯяш аз биноӣ маҳрум карда буд, ба нобино кардан маҳкум намуд. Чунин ҳукм дар Эрон соли 2009 нисбат ба марде бароварда шуд, ки ба рӯи дӯстдухтараш Омана Баҳромӣ кислота пошида буд, ва ҳукмро бояд худи ҷабрдида иҷро мекард.

### Аксуламали патологии фотопикии ба нақш нигаронидашуда
Гум кардани муваққатии комил ё қисмии биноӣ дар натиҷаи ворид шудан ба майдони биноӣ ва таъсири тӯлонии нақшҳои (паттернҳои) шадид ё мураккаб (хатҳои навбатшаванда, торҳо) ба вуҷуд меояд. Одатан, биноӣ дар минтақаи дарки нақш гум мешавад ва на бештар аз чанд дақиқа давом мекунад. Ҳангоми таъсири тӯлонии нақш нобиноии комил мумкин аст. Вобастагӣ байни давомнокии таъсири нақш ва давомнокии нобиноӣ пас аз бартараф кардани нақш аз майдони биноӣ муайян карда нашудааст. Синдром ихтилоли неврологӣ буда, дар доираи спектри халалдоршавии эпилептиформӣ тасниф мешавад.

## Шаклҳои нобиноӣ ва дараҷаи зоҳиршавии он
Барои муайян кардани нобиноӣ ҷадвалҳои гуногун истифода мешаванд. *Нобиноии комил* ҳамчун набудани мутлақи аксуламал ба нур таъриф дода мешавад. Бо вуҷуди ин, дар бисёр кишварҳо мафҳуми *нобиноии амалӣ* ворид карда шудааст. Нобиноии амалӣ (қобилияти қисман ба биноӣ) — ҳолатест, ки инсон рӯшноӣ ва торикиро фарқ мекунад ва баъзан ҳатто қобилияти муайяни дарки иттилооти визуалиро дорад, аммо ин қобилият чунон ночиз аст, ки аҳамияти амалӣ надорад. Дар ИМА ва бисёр кишварҳои аврупоӣ нобиноии амалӣ ҳамчун қобилияти биноии бадтар аз 20/200 таъриф дода мешавад пас аз ҳамаи ислоҳҳои имконпазир. Дар бисёр кишварҳо шахсе, ки майдони биноӣ-аш камтар аз 20 дараҷа аст (муқаррарӣ — 180 дараҷа), инчунин амалан нобино эътироф мешавад. Симулятсияи нобиноӣ ҳангоми солим будани чашмҳо хеле кам вохӯрда, тавассути усулҳои дахлдори назоратии санҷиши биноӣ ба осонӣ ошкор карда мешавад.

## Таснифоти байналмилалӣ
ТТУ-10, синфи VII, фасли H-ро дар бар мегирад, ва хусусан — *Ихтилоли биноӣ ва нобиноӣ (Н53-Н54)*.

### H53—H54.7
**H53—H54 — Ихтилоли биноӣ ва нобиноӣ**:

* H54.0 Нобиноии ҳарду чашм
* H54.1 Нобиноии як чашм ва паст шудани тезии биноии чашми дигар
* Н54.2 Паст шудани тезии биноии ҳарду чашм
* H54.3 Гум шудани номуайяни биноии ҳарду чашм
* H54.4 Нобиноии як чашм
* H54.5 Паст шудани тезии биноии як чашм
* H54.6 Гум шудани номуайяни биноии як чашм
* H54.7 Гум шудани номуайяни биноӣ

## Одамони нобино ва ҷомеа

Нобиноён — одамоне мебошанд, ки биноӣ-ашон комилан ё қариб комилан нест.
Одамон аз таваллуд нобино мешаванд ё дар натиҷаи ҷароҳатҳо, бемориҳо нобиноиро пайдо мекунанд. Дар ҳолати нобиноӣ инсон маъюб эътироф карда мешавад.
Нобиноён дар фазо бо ёрии шунавоӣ ва ламс, асбобҳои махсус, роҳбаладон ва сагҳои роҳбалад самтгирӣ мекунанд.

### Дастгирии ҷамъиятии нобиноён ва офияти иҷтимоӣ
Омӯзиши нобиноён дар мактабҳо ва интернатҳои махсусгардонидашуда сурат мегирад.

Барои хондан нобиноён хати Брайл-ро истифода мебаранд. Китобхонаҳои махсус барои нобиноён мавҷуданд, ки дар онҳо китобҳои бо хати Брайл чопшуда ва китобҳои савтӣ дар барандаҳои гуногун нигоҳ дошта мешаванд. Калонтарин китобхона барои нобиноён дар Русия — Китобхонаи давлатии нобиноёни Русия мебошад.

### Ташкили муҳити мусоид барои нобиноён

: Чароғакҳои роҳ бо такрори садоии сигнал
: Мумфарши релефии кӯчаҳо
: Монеаҳо
: Такрори навиштаҷот бо хати Брайл
: Хадамоти махсуси кӯмак

Дар баъзе ҷойҳои сайёҳӣ барои нобиноён моделҳои ҳаҷмии атроф дар миқёси хурд сохта мешаванд, ки ба онҳо имкон медиҳанд бо ёрии ламс бо меъмории атроф шинос шаванд.

## Дастовардҳои муосири илм дар мубориза бо нобиноӣ

### Сагҳои роҳбалад

Чандсад сол аст, ки ҳамчун роҳбаладон — ҳайвоноти махсус омӯзонидашуда, ки ба одамони нобино ва дорои биноии заиф барои ҳаракат дар берун аз бино ва пешгирӣ аз монеаҳо кӯмак мекунанд — сагҳо истифода мешаванд.

### Дастгоҳҳои электронии компютерӣ

* Дар айни замон алтернативаи ҷолиби китобҳои чопӣ китобҳои савтӣ мебошанд. Сайтҳое ҳастанд, ки дар онҳо китобҳои савтӣ аз ҷониби волонтёрҳо барои паҳнкунии озод сохта мешаванд.
* Ба ғайр аз китобҳои савтии махсус сабтшуда, барои нобиноён барномаҳои махсуси хониши овозии экран дар асоси генератори нутқ аҳамияти амалӣ доранд.
* Нобиноён метавонанд матнҳоро дар компютери фардӣ бо ёрии клавиатураи муқаррарӣ ё махсуси Брайл ва дисплейи Брайл таҳрир кунанд.
* Дастгоҳҳои гуногун таҳия мешаванд, масалан Лоиҳаи «Биноии тактилӣ» — моделҳои дастгоҳҳои ивазкунандаи биноӣ.
* Корҳо болои лоиҳаҳо дар заминаи зеҳни сунъӣ идома доранд. Моҳият дар он аст, ки дастгоҳи махсус ашёҳои атрофро шинохта, онҳоро садо медиҳад (масалан, дар пеш мошин, одам, дар, дарахт, гурба, саг ва ғайра ҳаст).

### Барномаҳои компютерӣ барои нобиноён
Барои истифодаи компютерҳо аз ҷониби нобиноён одатан вуруд-хуруҷ-и маълумоти Брайл ва нутқӣ истифода мешавад.
Ғайр аз ин, панелҳои электромеханикии тактилӣ барои баровардани иттилооти графикӣ дар шакли ламсшаванда истифода мешаванд.

Дистрибутивҳои Linux мавҷуданд, ки махсус барои нобиноён таҳия шудаанд —  ва Adriane Knoppix. Инчунин бозии компютерии NetHack бо интерфейс барои нобиноён мавҷуд аст.

Инчунин технологияи веб-и WAI-ARIA барои фароҳам овардани имконияти истифодаи Интернет аз ҷониби одамони дорои гумшавии комил ё қисмии биноӣ мавҷуд аст.

### Чашми бионикӣ

* **Чашми бионикӣ** — системаи биноии сунъӣ барои барқарор кардани биноии гумшуда. Ба чашми дорои тӯрпардаи осебдида имплантат — протези тӯрпардаи чашмро мегузоранд.

Ин технология бо он фарқ мекунад, ки ба айнакҳои махсус камера насб карда мешавад, ки аз он иттилоот ба видеопротсессор фиристода мешавад. Протсессор тасвирро ба сигнали электронӣ табдил дода, ба интиқолдиҳандаи махсус мефиристад. Сипас ин интиқолдиҳанда сигнали бесимро ба ресивери электронии дар чашм ва фотосенсор (панели электродӣ), ки ба тӯрпардаи чашми бемор имплантатсия шудааст, мефиристад.

Электродҳои фотодатчик асабҳои биноии боқимондаи тӯрпардаи чашмро ҳавасманд карда, сигналҳои видеоии электрикиро тавассути асабҳои биноӣ ба мағзи сар мефиристанд.

## Дигар ихтироот ва дастгоҳҳои техникӣ барои нобиноён
Бо назардошти гарон будани раванди омӯзиши сагҳои роҳбалад, вақтҳои охир роҳбаладони электронӣ пайдо шуданд, масалан дастгоҳи «Электросонар». Бо ошкор кардани монеа, Электросонар сигнали садоӣ ё вибратсионии давомнокии гуногун медиҳад (давомнокии сигнал аз масофа то монеа вобаста аст). Дар раванди таҳия технологияе қарор дорад, ки ба нобиноён имкон медиҳад мошинро идора кунанд.

## Доруҳо аз нобиноӣ
Дар озмоишгоҳҳои Русия болои препарате кор идома дорад, ки нобиноиро бар асари тӯрпардаи ҳассосияташро ба нур гумкарда табобат мекунад. Соли 2017 гурӯҳҳои илмии Донишгоҳи давлатии Маскав (МГУ) ва дигар пажӯҳишгоҳҳо кӯшишҳои худро муттаҳид карданд, то препарати барқароркунандаи ҳассосияти нурии тӯрпардаро созанд. Препарат аллакай дар мушҳои нобино санҷида шудааст. Пас аз ду ҳафтаи истифода, ҷавандагон ба фарқ кардани рӯшноӣ ва соя шурӯъ карданд, яъне тавонистанд дар фазо самтгирӣ кунанд, аммо ашё ва рангҳоро намедиданд.

### Баъзе нобиноёни машҳур
Одамоне маълуманд, ки ба шарофати таланти худ ва кӯмаки атрофиён дар санъат, илм ва фаъолияти ҷамъиятӣ ба қуллаҳои баланд расидаанд, бо вуҷуди нобиноии худ. Дар байни онҳо — Гомер (асри VIII то м.); Ҷон Милтон (асри XVII); дар асри XX — Борхес, Ҳелен Келлер, Николай Островский, Эдуард Асадов, Рэй Чарлз, Стиви Уандер, Андреа Бочелли, Ванга; дар асри XXI — Диана Гурская ва Олег Аккуратов.

## Нобиноӣ дар асотир ва санъат

### Асотир
Масали нобиноён ва фил ба бисёр анъанаҳои динӣ хос буда, қисми фарҳангҳои ҷайнӣ, буддоӣ, суфиёна ва ҳиндуӣ мебошад. Дар вариантҳои гуногуни масал гурӯҳи одамони нобино филро ламс мекунанд, то бифаҳманд, ки ӯ чӣ гуна аст. Ҳар яки онҳо қисмҳои гуногуни бадани ӯро ламс мекунанд, масалан, паҳлу, хартум ё дандон. Сипас онҳо таассуроти худро ба ҳамдигар нақл мекунанд ва ба баҳс шурӯъ мекунанд, зеро ҳар кас филро ба таври худ тасвир мекунад, дар ҳоле ки дар асл ягон тасвир дуруст нест.

Дар асотири юнонӣ Тиресий ғайбгӯ буд. Тибқи як афсона, ӯ аз ҷониби худоён барои ошкор кардани асрори онҳо нобино карда шуда буд, ва афсонаи дигар мегӯяд, ки ӯ барои дидани Афина дар ҳолати урён нобино карда шуд.

Дар «Одиссея» сиклоп Полифемро Одиссей фиреб дода, нобино мекунад. Дар асотири скандинавӣ Локи худои нобино Хёдро фиреб медиҳад, то бародари худро Балдр, худои хушбахтиро бикушад. Один барои ба даст овардани хирад як чашмашро қурбон мекунад.

## Нигаред низ
* Рӯйхати мақолаҳо дар бораи нобиноён
* Нобиноии лолу карӣ | Скотома | Фосфен | Алифбои тактилӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт

* 
* 
* 
* * 

## Пайвандҳо

* 
* *[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский Л. С.]]* «