IP-телефония

thumb|IP-телефон Avaya 1140E
**IP-телефони́я** (талаффуз «*айпи́-телефони́я*») —  технологияест барои истифода намудани Интернет ё дигар шабакаи IP ба сифати воситаи ташкили гуфтугӯи телефонии байналхалқиву байнишаҳрӣ ва ирсоли факс дар реҷаи вақти ҳақиқӣ. Айпи телефония аз маҷмӯи қарор ва чораҳое иборат аст, ки унсурҳои анъанавии шабакаҳои телефониро ба истифодаи протоколи IP чун канали асосии интиқоли овоз иваз мекунад.
Имрӯз VoIP асоси технологии бисёр хидматҳои маъмул аст: Telegram, WhatsApp, Viber, Zoom, Discord, Skype ва дигарон — ҳама аз VoIP барои занги ройгони интернетӣ истифода мебаранд. Ба туфайли VoIP корбарон метавонанд аз ҳар нуқтаи ҷаҳон бо якдигар ройгон ё хеле арзон занг зананд.

## Таърих

### Оғоз (1990-ҳо)
Аввалин технологияи VoIP дар солҳои 1990-ум пайдо шуд. Дар соли 1995 ширкати исроилии VocalTec Communications нахустин нармафзори тиҷоратии VoIP — «Internet Phone» — ро нашр кард, ки ба корбарон имкон медод тавассути компютер занг зананд.

Дар соли 1996 протоколи H.323 — яке аз аввалин стандартҳои расмии VoIP — тасдиқ карда шуд. Дар охири солҳои 1990-ум бисёр ширкатҳои телефонӣ шурӯъ карданд ки VoIP-ро барои коҳиш додани арзиши зангҳои байналмилалӣ дар шабакаҳои дохилии худ истифода баранд.

### Рушди оммавӣ (2000-ҳо)
Давраи тиллоии VoIP дар солҳои 2000-ум омад. Дар соли 2003 Skype нашр шуд ва VoIP-ро ба миллионҳо корбари оддӣ расонд — бори аввал занги ройгони байналмилалӣ барои ҳама дастрас шуд. То соли 2005 Skype 50 миллион корбар ба даст овард.

Ширкатҳои телефониясозӣ, аз ҷумла ширкати амрикоии Vonage, хидмати VoIP-и иваздиҳандаи телефони хонагиро пешниҳод карданд. Оператсияҳои мобилӣ низ ба VoIP рӯ оварданд.

## Чӣ тавр кор мекунад
Дар занги оддии телефонӣ овоз тавассути хатҳои аналогӣ ё шабакаи PSTN интиқол дода мешавад. Дар VoIP раванд дигар аст:

# **Рақамигардонӣ** — микрофони дастгоҳ овозро мегирад ва онро ба сигнали рақамӣ табдил мекунад.
# **Зиппаршавӣ** — сигнали рақамӣ бо кодекҳо (G.711, G.729, Opus ва ғ.) фишурда мешавад.
# **Тақсим ба бастаҳо** — маълумот ба бастаҳои хурди IP тақсим мешавад.
# **Интиқол** — бастаҳо тавассути интернет ба тарафи дигар мефиристанд.
# **Барқарорсозӣ** — дар тарафи гиранда бастаҳо дубора ҷамъ мешаванд ва овоз барқарор карда мешавад.

Барои ин раванд **интернети кифоя** лозим аст — ҳадди ақал 100 килобит дар сония барои як занги овозӣ.

## Протоколҳо
VoIP барои кораш аз протоколҳои гуногун истифода мебарад:

### SIP (Session Initiation Protocol)
**SIP** — маъмултарин протоколи VoIP — барои оғоз, идора ва қатъ кардани зангҳо истифода мешавад. Аксари телефонҳои IP ва системаҳои корпоративии VoIP ба SIP такя мекунанд.

### RTP (Real-time Transport Protocol)
**RTP** — барои интиқоли воқеии аудио ва видео дар лаҳзаи занг истифода мешавад. Одатан дар якҷоягӣ бо SIP кор мекунад.

### H.323
**H.323** — яке аз аввалин стандартҳои VoIP, ки аз ҷониби Иттиҳодияи Байналмилалии Телекоммуникатсия (ITU) тасдиқ шуда буд. Имрӯз аз SIP камтар истифода мешавад.

### WebRTC
**WebRTC** — технологияи навтаре, ки занги мустақим аз браузер (бидуни насб кардани барнома) имкон медиҳад. Google Meet, Discord ва дигар хидматҳо аз он истифода мебаранд.

## Хидматҳои маъмули VoIP
Дар зер хидматҳое оварда шудаанд, ки барои занги интернетӣ аз VoIP истифода мебаранд:

## Бартариҳо
* **Арзонӣ** — занги байни корбарони ҳамон хидмат аксар вақт ройгон аст; занги байналмилалӣ нисбат ба телефони анъанавӣ хеле арзонтар аст
* **Чандфунксионалӣ** — дар якҷоягӣ бо занги овозӣ имкони видео, паёмрасонӣ ва мубодилаи файл мавҷуд аст
* **Ҳаракатнокӣ** — аз ҳар ҷое, ки интернет ҳаст, занг задан мумкин аст
* **Масштабпазирӣ** — барои ширкатҳо осон аст ки шумораи хатҳоро зиёд кунанд

## Камбудиҳо
* **Вобастагӣ аз интернет** — бе интернет VoIP кор намекунад
* **Сифати пайвастшавӣ** — суст будани интернет ба сифати занг таъсир мерасонад (садои буридашаванда, таъхир)
* **Барқ лозим аст** — агар барқ бурида шавад ва роутер хомӯш бошад, занг задан ғайриимкон аст
* **Занги фавқулода** — дар баъзе кишварҳо занги 112 ё 911 тавассути VoIP мушкилиҳо дорад

## Истифода дар тиҷорат
VoIP дар соҳаи тиҷорат хеле васеъ истифода мешавад. Ширкатҳо ба ҷои телефонҳои анъанавии PBX системаҳои **[[IP PBX]]** ё **Hosted VoIP** нас меноманд, ки хеле арзонтар буда, имкониятҳои бештар доранд:

* Маркази занг (call center) бо шумораи номаҳдуди агентон
* Интегратсия бо барномаҳои CRM
* Сабт кардани зангҳо
* Меню ва навбати автоматӣ (IVR)
* Занги конфронсии бисёркарата

Хидматҳои маъмули VoIP барои тиҷорат: Microsoft Teams, Cisco Webex, RingCentral, 3CX.

## VoIP дар Тоҷикистон
Дар Тоҷикистон хидматҳои VoIP тавассути барномаҳои WhatsApp, Telegram ва Viber хеле маъмул шудаанд. Бисёри аҳолӣ барои занг задан ба хориҷ ба ҷои телефони оддӣ аз ин хидматҳо истифода мебаранд, зеро арзонтар ва осонтар аст. Операторҳои мобилии Тоҷикистон — Tcell, Beeline, Мегафон, Бабал — низ ба шабакаҳои 4G гузаштаанд, ки дар онҳо занги VoLTE (VoIP тавассути шабакаи мобилӣ) истифода мешавад.
## Намудҳои айпи
Бештар ду навъи Айпи телефония вомехӯрад: VoIP (Voiceover Internet Protocol – садо ба воситаи интернет протокол) ва интернет-телефония. Ҳар дуи ин истилоҳ муродифи Айпи телефония мебошанд. Соли 2000 дар семинари Иттиҳоди байналмилалии алоқаи электрикӣ (Женева) оид ба Айпи телефония ба қароре омаданд, ки Айпи телефония мафҳуми умумӣ буда, VoIP ва интернет-телефонияро дар бар мегирад. Айпи телефония барои телефони муқаррарӣ рақиби асосӣ мебошад ва дар ҳолати бо чунин суръат маъмул гардидани он, аҳолӣ бештар ба ин намуди алоқа мегузарад.

## Пайдоиши назарияи интиқоли садо ба воситаи шабака бо ёрии компютер
Назарияи интиқоли садо ба воситаи шабака бо ёрии компютер бори аввал соли 1993 дар Донишгоҳи штати Иллинойси ШМА ба вуҷуд омад. Апрел 1994 ҳангоми дар кайҳон парвоз кардани киштии америкоии «Индивор» ба Раёсати миллии ШМА оид ба аэронавтика ва таҳқиқоти фазои кайҳонӣ (NASA) муяссар шуд, ки тасвири аппарати кайҳонӣ ва овози астронавтонро, ки ҳазорҳо км дур буданд, бо ин технология қабул кунад. Феврал 1995 ширкати «Вокал Тек» барномаи «Интернет Фон»-ро барои компютер пешниҳод кард, ки тибқи он гуфтугӯи мустақим имкон дошт. Ин система нимдуплексӣ буд, яъне дар як вақт ё ҳарф задан ё шунидан мумкин аст. Майи 1996 нахустин сервери махсусгардонидашуда барои Айпи телефония бо Интернет сохта шуд, ки он алоқаи дуплексӣ буд (дар як вақт ҳам гап задан ва ҳам шунидан мумкин аст).

## Усулҳои асосии айпи
Айпи телефония бо ду усули асосӣ амалӣ мешавад. Тибқи усули якум компютер бо тамоми таҷҳизоту барномаҳояш истифода мегардад, ки барои ба рақам табдил додан, ихчам кардан, ба пакетҳо табдил додан, интиқол, барқарор намудану шунавонидани аудиосигналҳо имкон медиҳад. Барои гуфтугӯ гӯшакҳо ва микрофон истифода мешаванд. Барои барқарор кардани алоқа бошад, танҳо донистани IP нишонии компютери абонент кифоя аст. Дар усули дуюм телефонияи одӣ истифода мешавад. Садо аз шабакаи телефон ба шлюзи телефонӣ ворид шуда, бо картаи махсус ба рамзҳо табдил дода мешавад. Шлюз бо ёрии гурӯҳи протоколҳо маълумоти табдилёфтаро ба шлюзи IP-шабакаи қабулкунанда мефиристад. Сипас ин маълумоти ба пакетҳо тақсим кардашуда бо ёрии протоколҳо ба таҷҳизоти абоненти дигар фиристода ва он ҷо ба садо табдил дода мешавад. Айнан чунин ҳолат дар дигар самт низ ба амал меояд. Дар айни замон Айпи телефония якчанд протоколҳои стандартонидашударо истифода менамояд. Бештар протоколҳои Н. 323 ва SIP (Session Initiation Protocol – протоколи сессияи инисиализатсияшуда) маъмуланд. Мутахассисон бар онанд, ки хусусан протоколи SIP дар оянда протоколи асосии тамоми IP-шабакаҳо хоҳад буд. Ба сифати Айпи телефония асосан се омил таъсир мерасонад. Якум – таваққуфи садо. Вақти таваққуф кам ё зиёд мешавад. Чунин таваққуф ҳамсуҳбатро нороҳат мекунад. Дуюм – ларзиши садо. Дар ин ҳолат калимаҳо ва баъзан ҳарфҳо ҳангоми гуфтугӯҷой иваз мекунанд. Сеюм – гум шудани калимаҳо ё ҳарфҳо. Бо вуҷуди ин камбудиҳо Айпи телефония нисбати дигар намудҳои алоқа арзонтар аст.

## Афзалиятҳои айпи
Афзалиятҳои Айпи телефония: якум, алоқа қариб, ки бепул аст; дар ҳолати истифода намудани алоқаи компютерии скайп (skype) фақат маблағи истифодаи Интернетро пардохтан кофист; дуюм, муаммои банд будани шабакаро аз миён мебардорад; сеюм, сифати алоқаи факсӣ (интиқоли маълумот бо факс) беҳтар мегардад; чорум, ширкатҳои бузург метавонанд дар шабакаи ягонаи маълумот муттаҳид гарданд. Чунин муттаҳидшавӣ ба сарфа кардани маблағҳо барои алоқа мусоидат мекунад. Айпи телефония технологияи муфид, арзон ва зарурӣ мебошад. Айпи телефония феълан дар тамоми ҷаҳон, аз ҷумла Тоҷикистон хеле маъмул гаштааст.

## Истифодаи VoIP
SIP технологияи навоварест, ки пайвасти VoIP-ро тавассути сабти посухҳои сервер ва пас аз коркарди дархостҳо тавассути пайвасти VoIP назорат мекунад. Масалан, агар шумо бо истифодаи VoIP занг занед, протоколи оғози сеанс қобилияти муайян кардани навъи системаро, ки қабулкунандаи занг истифода мебарад, дошта метавонад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:IP-телефония
Гурӯҳ:Стандартҳои Интернет
Гурӯҳ:Технологияи интернетӣ