open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таҳияи масҷид

**Намози таҳийяи масҷид** () — ду ракъат буда, баъд аз дохил шудан ба масҷид ва пеш аз нишастан гузорида мешавад. 

Пас аз вуруд ба масҷид агар ба намози фарз ва ё намози дигаре пардохт, ҳамон намоз ба ҷои таҳияи масҷид ҳам кифоя мекунад. Расули Худо (с) мефармояд: «Касе аз шумо дохили масҷид гардад, пеш аз он ки бинишинад, ду ракъат намоз бигузорад» ва дар ривояти дигар мефармояд: «… то ду ракъат намоз нагузорад, нанишинад!».

Таҳияи масҷид аз назари машоихи мазҳаби ҳанафӣ суннат (-и ғайри ротиба) ва ба қавле мустаҳаб аст ва ба гуфтаи Ибни Ҳаҷар дар Фатҳ ва соҳиби Тӯҳфаи Аҳвазӣ (Ҷ. 2. – С. 265) он бо иттифоқи аиммаи фатво мандуб аст ва пас аз вуруд ба масҷид ба ҷой оварда мешавад. Ҳамон гуна ки дар баёни фазилат ва аҳаммияти ибодатии он аҳодиси зиёде аз паёмбар (с) ривоят шуда, аҳодис ва осоре низ аз тарки он дар мавридҳое хабар додаанд. Ривоят шуда, ки расули Худо (с) вақте мардеро дид, ки (аз болои сари мардум) мегузашт, ба вай гуфт: Бинишин, ки озор додӣ ва ӯро ба гузоридани намозе амр накард. Аз Зайд ибни Аслам низ ривоят шуда, ки асҳоби расули Худо (с) ба масҷид медаромаданд, он гоҳ берун мешуданд ва намоз (-и таҳияи масҷид)-ро намегузориданд.

Ҳамон гуна ки дар ҳадиси боло омада, афзал аст, ки ду ракъат намози таҳияи масҷидро пеш аз нишастан ба ҷой оварад ва агар бинишаст, бархоста онро бигузорад, ки он бо нишастан аз вай фавт ва соқит намегардад. Аз Абӯзар (р) ривоят шуда: Ба масҷид даромадам, ки паёмбар (с) дар онҷо буд. Ба ман гуфт: «Оё намоз гузоридӣ? Гуфтам: не. Фармуд: Бархез ва ду ракъат намоз бигузор!».

Агар рӯзи ҷумъа дар аснои хутба хондани имом ба масҷид ворид шавад, назди аиммаи ҳанафӣ намози таҳияи масҷид аз вай соқит аст, бояд ба хутбаи имом гӯш фаро диҳад. Гузоридани намози таҳияи масҷид дар вақтҳое, ки намоз дар онҳо наҳй шудааст – вақти баромадан, завол ва нишастани офтоб, низ ҷоиз нест. Зеро гузоридани ҳар гуна намозе дар ин вақтҳо бо аҳодиси саҳеҳ ва ба таври муаккад наҳй шудааст.

Рӯзона агар борҳо ба масҷид ворид шавад ҳам, як бор гузоридани намози таҳия барояш кифоя аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Абдушарифи Боқизода, Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби ҳанафӣ, Душанбе — 2017
Ҳоҷат (намоз)

**Намози ҳоҷат** ( — *арз ё ҳоҷат* ) — намозе аст, ки мусулмонон ҳангоми ба ягон мушкиле дар зиндагӣ, сахтиҳои рӯзгор ва ниёзҳои динӣ ва дунявӣ рӯ ба рӯ гарданд ва ё дар ҳолати ногуворе қарор гиранд, ду ракъат намоз ба нияти рафъи ҳоҷат ва ҳалли мушкилоти худ мегузоранд.

## Дуъои намози ҳоҷат
Пас аз намоз ба даргоҳи Худованд банда ин дуъоро бихонад:
***«Ло илоҳа иллаллоҳу-л-ҳалиму-л-карим, субҳоналлоҳи рабби-л-ъарши-л-ъазим, ва-л-ҳамду лиллоҳи рабби-л-ъоламин. Ас-алука мӯҷиботи раҳматика ва ъазоима мағфиратика ва-л-ғанимата мин кулли биррин ва-с-саломата мин кулли исмин. Ло тадаъ лӣ занбан илло ғафартаҳу ва ло ҳамман илло фарраҷтаҳу ва ло ҳоҷатан ҳия лака ризан илло қазайтаҳо, ё арҳама-р-роҳимин».***

*«Ҳеҷ маъбуде ба ҷуз Худованди ҳалиму карим вуҷуд надорад, пок аст Худованд, ки соҳиби Арши бузург аст ва ҳамду ситоиш ҳама барои Худо, Парвардигори ҷаҳониён аст. Худоё! Мӯҷиботи раҳмат, ҳатмиёти мағфират, баҳрамандӣ аз ҳар некӣ ва саломатӣ аз ҳар гуноҳеро аз Ту хоҳонам.

*Ҳеҷ гуноҳеро аз ман нагузор, магар ин ки мавриди мағфирати хеш қарор деҳ ва ҳеч сахтӣ ва андӯҳеро фурӯ нагузор, магар онро бартараф гардон ва ҳеч ниёз ва ҳоҷатеро, ки ризои Ту дар он бошад, боқӣ нагузор, магар онро бароварда соз, эй аз ҳама раҳмкунандатарин!».*
 
Аз Усмон ибни Ҳунайф (р) ривоят шуда, ки марди нобиное назди паёмбар (с) омад ва гуфт: Худойро дуъо кун, то маро офият бахшад! Фармуд: ***«Агар хоҳӣ, дуъо кунам ва агар ҳам хоҳӣ, сабр намо, ки он бароят беҳтар аст»***. Гуфт: Дуъо кун! Он гоҳ ба вай амр кард, ки вузӯ гирад ва вузӯашро неку кунад ва бо ин дуъо (Худоро) дуъо кунад: ***«Аллоҳумма, иннӣ асъалука ва атаваҷҷаҳу илайка бинабиййика Муҳаммадин, набиййи-р-раҳмати, иннӣ таваҷҷаҳту бика ило Раббӣ фӣ ҳоҷатӣ ҳозиҳи литуқзо лӣ. Аллоҳумма, фашаффиъҳу фийя»***.

***«Худоё, аз Ту масъалат дорам ва бо паёмбарат (ҳазрати) Муҳаммад, ки паёмбари раҳмат аст, ба Ту рӯй меоварам. Эй Муҳаммад, ман дар ин ҳоҷатам бо ту ба сӯи Парвардгорам рӯй овардам, то бароям бароварда шавад! Худоё, пас ӯро дар (ҳаққи) ман шафеъ гардон!»**''.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Абдушарифи Боқизода, Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби ҳанафӣ, Душанбе — 2017
Доробқалъа

**Доробӣ**, **Доровӣ**, **Қалъаи Доробӣ, Доробқалъа** — ёдгории бос­то­нӣ дар қисми шимолу шарқи ноҳияи Файзобод, дар наздикии деҳаи Бобои Валӣ ва деҳаи Дороб. 

## Мушаххасот
Доробӣ теппаи дарозрӯяи махрутшакл буда, баландиаш 9–10 м, дарозии сатҳи поинӣ 78 м, паҳноӣ 34 м, дарозии қисмати болоӣ 50 м ва паҳноиаш 12 м аст. В. В. Бартолд қалъаи Доробиро ба харобаҳои шаҳри Илок мансуб донистааст. Аммо масофаи байни Вашгирд ва Илок, ки дар осори ҷуғрофию таърихӣ якрӯза роҳ муайян шудааст, ба масофаи байни Вашгирд ва қалъаи Доробӣ (тақр. 13–15 км) мутобиқат намекунад. Аз тарафи дигар қалъаи Доробӣ аз роҳи тиҷоратӣ дар канор буд. Аз Вашгирд дар масофаи якрӯза роҳ шаҳраки ҳозираи Оби Гарм ҷойгир аст, ки шояд бо Илоки асримиёнагӣ як бошад. Ёдгории бостонии Доробӣ то ҳол ҳафр нашудааст. Бос­тоншиноси тоҷик Ю. Яъ­қу­бов пас аз пайдо кардани сафолҳои сирдори давраи Сомониён аз атрофи қалъа, тахмин кард, ки асрҳои 9–10 дар ин мавзеъ корвонсарой вуҷуд дошт. 

## Нигористон

Доробқалъа аз дурӣ (н. Файзобод).jpg|Доробқалъа аз дурӣ
Баландии Доробқалъа (деҳаи Дороб, н. Файзобод).jpg|Баландии Доробқалъа
Доробқалъа аз самти шарқ (деҳаи Дороб, н. Файзобод).jpg|Доробқалъа аз самти шарқ
Доробқалъа аз сатмти ҷанубу ғарб (деҳаи Дороб, н. Файзобод).jpg|Доробқалъа аз самти ҷанубу ғарб
Доробқалъа аз самти ҷануб (деҳаи Дороб, н. Файзобод).jpg|Доробқалъа аз самти ҷануб
Доробқалъа (деҳаи Дороб, н. Файзобод).jpg|Доробқалъа аз самти шимол


## Ҳамчунин нигаред
* Деҳаи Дороб

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Довудӣ Д., Қурбонзода Ф. Вашгирд ёдгори бостон. Д., 2005.

Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ёдгориҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ноҳияи Файзобод
Гурӯҳ:Ҷамоати Қалаидашт
Пйер Абеляр

**Пйер Абеляр** (, ; 1079, Палле — 21 апрели 1142, дайри католикии Сен-Марсел) — файласуф, илоҳиётшинос ва шоири франсавӣ.

## Зиндагинома
Соли 1113 мактаби шахсии худро таъсис дод. Абеляр ба реализми ифротии Гиломи Шампоӣ ва номинализми Росселин зид баромада, таълимоти худро пешниҳод намуд, ки дар он баъзе хусусиятҳои таълимоти Арасту таҷдид шуда, минбаъд бо номи консептуализм машҳур гардид. Мувофиқи таълимоти Абеляр дар олами воқеӣ фақат ашёи ҷудогона вуҷуд доранд. Умури куллӣ мустақилона вуҷуд надошта, зимни ҷудо карда гирифтани сифатҳои алоҳидаи ашё, дар натиҷаи фаъолияти таҷридии ақл ҳамчун мафҳум пайдо мешаванд. Идроки ҳиссӣ асоси дониш аст; зимни муроқабаи ҳиссӣ инсон фақат чизҳои алоҳидаро дарк мекунад. Ғояҳо – идеяҳо танҳо дар ақли илоҳӣ вуҷуд доранд. Ақли илоҳӣ дар ҷараёни муроқаба ба дарки амиқи ҳама гуна касрати олами моддӣ қодир аст. Бар хилофи Анселми Кентерберӣ, ки ақлро дар асоси имон пайдошуда мепиндошт («бовар мекунам, то бифаҳмам»), Абеляр ақлро қисман аз имон ҷудо карда, онро шарти пешакии ба вуҷуд омадани имон мешуморид («мефаҳмам, то бовар кунам»). Албатта, мармузоти калисоро низ ба мисли «Каломи муқаддас» қаблан оқилона дарк кардан мумкин нест, вале эътибори ривояту аҳкоми динӣ бояд ба тавассути ақл санҷида шавад. Таҳлили мантиқии аҳкоми динӣ дар осори Абеляр дар баъзе ҳолатҳо аз шарҳу тафсири маъмул фарқ мекард. Калисои католикӣ ду бор – дар калисои ҷомеи Суассон (1121) ва Санс (1140) осори дар мавзӯи илоҳиёт навиштаи Абелярро маҳкум кард. Масъалаи асосии таълимоти ахлоқии Абеляр муайян намудани моҳияти гуноҳ аст. Инсон ҳангоми анҷом додани амали хайр ё шар бояд бо амри виҷдон ва оқилона рафтор кунад. Вале дар масъалаи наҷоти рӯҳи инсон Абеляр тарафдори таълимоти қазову қадар буд. Ӯ яке аз асосгузорони усули схоластикист.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Илоҳиётшиносон
Гурӯҳ:Файласуфон
Абулҳасани Лукарӣ

**Абулҳасани Лукарӣ**  маъруф ба **Лукарии Чангзан** (*Алӣ ибни Муҳаммади Ғазвонӣ* соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири форс-тоҷик (нимаи дуюми садаи X).

## Зиндагинома
Ҳаёт ва фаъолияти шоирии ӯ, асосан, дар Лукар (яке аз шаҳрҳои наздики Марв) гузаштааст. ӯ дар чангнавозӣ маҳорати хуб доштааст. Шоҳи сомонӣ Нӯҳ ибни Мансур ва вазири ӯ Убайдуллоҳ ибни Аҳмадро мадҳ кардааст. Муҳаммад Авфии Бухороӣ дар «Лубоб-ул-албоб» навиштааст, ки Абулҳасани Лукарӣ дар фанни шеър маҳорати баланд дошт. Абёти дастрасшудаи ӯ (ҷамъ 19 байт) дар анвои адабии қасида ва ғазал суруда шудаанд. Ба гуфтаи Муҳаммад Авфӣ Абулҳасани Лукарӣ аз ҷумлаи шоиронест, ки ибтидои қасидаи тамомматлаъро гузоштааст. Қасидаи тамомматлаи ӯ ин аст:

::Убайдуллоҳ ибни Аҳмад – вазири шоҳи сомонӣ,
::Ҳаметобад шуои дод аз он пурнур пешонӣ,
::Ба сурат одамӣ омад, ба маънӣ нури субҳонӣ,
::Бухоро хуштар аз Лукар, Худовандо, ҳамедонӣ,
::Валекин курд нашкебид аз дӯғи биёбонӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ, Д., 2007. У. Тоиров.

## Сарчашма
* 

## Сарчашма
Абулҳасани Меъмор

**Абулҳасани Меъмор**  (; ? — қарни XII) — меъмор ва ҳунарманди форс-тоҷик,

## Зиндагинома
Дар Хуросон таваллуд ва камол ёфтааст. Аз осори меъмории Абулҳасани Меъмор бинои Работи Шараф (Хуросон, 1171) боқист. Ин работ аз ҷумлаи биноҳои бисёр зебои он замон буда, дар сохтмонаш меъмор Алӣ ибни Муҳаммади Сарахсӣ низ иштирок кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Амирбек Ҳабибов

**Амирбек Ҳабибов** (*Амирбек Абибов*; (5 майи 1916, деҳаи Рин, ноҳияи Ишкошим — 17 ноябри 1998, Душанбе) — адабиётшиноси тоҷик, доктори илмҳои филология (1990).

## Зиндагинома
Хатмкардаи Универститети Давлатии Тоҷикисон (1957). Фаъолияти кориаш аз соли 1932 оғоз ёфтааст. Муаллим, директори мактаби миёна ва нозири маориф (1932 — 43), корманди соҳаҳои Иттифоқҳои касаба ва идораҳои Ҳизби коммунистӣ (1943 — 52), корманди Интитути Забон ва Адабиёти ба номи Рӯдакӣ ва ходими илмии Институти шарқшиносии АИ ҶШС Тоҷикистон (1958 — 92). Аз соли 1992 то охири умр ходими пешбари илмии Интитути Забон ва Адабиёт.

## Фаъолияти илмӣ
Аз солҳои 60 садаи XX Абибов бо роҳбарии академик Абиб Мирзоев ба ҷамъоварӣ, тадқиқ ва нашри осори адибони асрҳои 18 — 19 ва ибтидои садаи XX шурӯъ карда, зиёда аз 400 мақолаву рисолаву монография ба табъ расонда, осори адибони зиёдеро манзури хонандагон кард. Ҷанбаи асосии фаъолияти илмии Абибов таъйини хусусиятҳои адабии доираҳои адабии Бадахшон, Зарафшон, Хатлон, Ҳисор ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон буд.

Вай зимни пажӯҳиш ва тадқиқи сарчашмаҳои адабӣ — тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо зиндагинома ва осори шоирони доираҳои адабии Хатлон, Дарвоз, Қаротегинро муайян намуд (маҷмӯаи «Ганҷи парешон», 1984). Монографияи «Доираҳои адабии Бухорои Шарқӣ» (1984) ҷамъбасти таҳлилу баррасӣ, изҳори назариёти муаллиф оид ба доираҳои адабии номбаршуда мебошад. Шарҳи ҳол, намунаҳои осори шоирони Ҳисорро дар китоби «Аз ганҷинаи адабии Ҳисор» ҷой додааст. Ин китоб инчунин таҳлилу ибрози андешаҳои муҳаққиқонаи адабиётшиносии Абибовро дар бар мегирад. Абибов аз тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо маводи зиёде ҷамъ оварда, китобҳои «Рубоиёти халқӣ ва китобӣ» (1981), «Баёзи ҷавоҳироти сухан» (1987) ва ғайраро ба табъ расонидааст.

## Осор
* Аз таърихи адабиёти тоҷик дар Бадахшон, Д., 1971;
* Ганҷи Бадахшон, Д., 1972;
* Ганҷи Зарафшон, Д., 1984;
* Аз ганҷинаи адабии Ҳисор, Д., 1995.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абулҳасани Музнӣ

**Абулҳасани Музнӣ Муҳаммад ибни Муҳаммад** (cоли таваллуд номаълум — вафот 986) — муставфӣ ва вазири дарбори амир Нӯҳ ибни Мансур.

## Зиндагинома
Абулҳасани Музнӣ пас аз қатли Абулҳусайни Утбӣ дар соли 981 вазири Нӯҳ ибни Мансур таъйин гардид. Саъйи ӯ дар ҳифзи давлати сомониён натиҷаи дилхоҳ надод, чун иқтидор ва нуфузи сиёсӣ дар дасти сарварони сипоҳиён қарор дошт. Дар замони вазирии ӯ мушкили аслии давлати сомониён Абулҳасани Симҷур буд, ки ӯ дар пайи боз гирифтани ҳукумат ва сипаҳсолории Хуросон ба-д-он сӯ ҳаракат мекард. Дар ин ҳангом сипаҳсолор Абулаббоси Тош Абулҳасани Музниро аз вазорат барканор кард ва ҷои ӯро ба Абумуҳаммад Абдурраҳмон ибни Аҳмади Форсӣ (Порсӣ) дод. Абулҳасани Музнӣ бемор шуда фавтид. Абулҳасани Музнӣ фарде фозил, адиб, шоир ва пеш аз вазорат муставфии девон буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абулҳасани Муншӣ

**Абулҳасани Муншӣ** (? — 1853) — хаттоти тоҷик.

## Ҳунари хаттоти
Дар навиштани хатҳои арабӣ маҳорат дошт. Аз осори ӯ як нусхаи девони Носири Хусрав бо хати настаълиқ боқӣ мондааст, ки дар Китобхонаи миллии Теҳрон маҳфуз аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Абишхотун

**Абишхотун** (?, Шероз – 1286, Табрез) — намоянда аз сулолаи салғуриёни Форс – фармонравои садаи XIV-и Эронзамин
## Зиндагинома
Духтари Саъд ибни Абубакр (ҳукмронӣ 1260) ва Турконхотун. Баъди аз тарафи муғулон қатл шудани Салҷуқшоҳ аз хонадони салғурӣ танҳо Абишхотун ва хоҳараш Сулғум боқӣ монданд ва бо мувофиқаи умарои турк Абишхотун соли 1265 ба атобаки Форс интихоб гардид ва ба номаш пул сикка зада шуда хутба низ хонда шуд. Издивоҷи Абишхотун бо хони муғул – Мангу Темур боис гардид то Форс куллан зери назорати муғулон қарор гирад ва ин навоҳӣ муддати 20 сол аз номи Абишхотун идора мегардид. Тақрибан соли 1285 силсилаи Салғуриёни Форс аз байн рафт.

## Эзоҳ

## Сарчашма

Гурӯҳ:Салғуриён
Абулҳусайни Нурӣ

**Абулҳусайн Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Абдуллоҳи Нурӣ**, мулаққаб ба **«Амирулқулуб»** ва **«Қамаруссуфия»** (; ? — 907) — яке аз мутасаввифони машҳури форс-тоҷик (асри 10).

## Зиндагинома
Бо Ҷунайди Бағдодӣ низ аз наздик шинос будааст. Абулҳусайни Нурӣ табъу баёни шоирона доштааст. Сулламӣ дар «Ҳадоиқ-ут-тафсир» аз аҳволи ӯ зикр кардааст. Баъзе суханҳои Абулҳусайни Нурӣ дар китобе ба унвони «Рисолату мақомот-ул-қулуб» гирд омадаанд. Рисолаи мазкур бо муқаддима ва таълиқот дар Бейрут нашр шудааст. Ибни Ҷавзӣ дар «Талбиси иблис» ва Ибни Таймия дар рисолаи «Ар-рад ала-л-ҳурайрия» ақволеро ба ӯ мансуб донистаанд, ки эътиқоди ӯро нисбат ба ҳулул нишон медиҳанд.

## Дар боби тасаввуф
Абулҳусайни Нурӣ дар тасаввуф салиқаи хос доштааст. Дар боби ишқи илоҳӣ ба ақидаи муаллифи китоби «Ал-ламаъ фи-т-тасаввуф» байни Абулҳусайни Нурӣ ва фақеҳони исломӣ низоъ бархоста, ба таъқиб ва таҳрики Абулҳусайни Нурӣ ва ҳамфикрони ӯ анҷом ёфтааст. Ғулом Халил ном фақеҳ Абулҳусайни Нурӣ Абулҳусайни Нуриро барои афкори ирфониаш ба куфру зиндиқа айбдор намудааст. Абулҳусайни Нурӣ бар хилофи баъзе намояндагони асри аввали тасаввуф гӯшаи узлат ихтиёр кардани суфиёнро намеписандид. Бисёр нуктаҳои таълимоти ирфониро равнақ дода, ба муқобили таълимоти аҳкомпарастонаи дини ислом баромадааст. Аз ин рӯ, фақеҳон Абулҳусайни Нуриро ба куфру зиндиқа айбдор карда буданд. Роҷеъ ба таълимоти ирфонӣ ва каромоти ӯ дар тазкираҳои орифон маълумотҳо гирд омадаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абулҳасани Насавӣ

**Абулҳасани Насавӣ** (; ) — и хуросонӣ ва аз аъзои Дорулҳикма, ки дар нуҷум, мантиқ, фалсафа ва пизишкӣ ҳам кор кард.

## Зиндагинома
Дар сарчашмаҳо бо шакли навишти арабии Абу-л-Ҳасан Алӣ ибн Аҳмад ан-Насавӣ вомехӯрад. Абулҳасани Насавӣ шогирди Ҳушёри Гелонӣ (Ҷилӣ) буд. Фаъолияти илмиаш асосан дар шаҳрҳои Рай ва Исфаҳон дар дарбори султони сулолаи Бувайҳиён Маҷдуддавла ва дар шаҳри Ғазна дар дарбори Маҳмуди Ғазнавӣ ва ғазнавиён ва баъди барҳамхӯрии салтанати ғазнавиён боз дар Исфаҳон дар замони салтанати салҷуқиён гузаштааст.

## Осор
Рисолаҳои зерин намунаҳо аз осори ӯст:
* «Китоб ал-ишбоъ фӣ шарҳ аш-шакл ал-қитъа» («Китоб дар бораи фаҳмондадиҳии шакли қитъаҳо»),
* «Рисола фӣ маърифат ат-тақвим ва-л-устурлоб» («Рисола дар маърифати тақвим ва устурлоб»).
Рисолаи «Ал-муқнӣ фӣ-л-ҳисоб ил-ҳиндӣ» («Мукаммал дар бораи ҳисоби ҳиндӣ») ба забони форсӣ таълиф гардида, сипас ба арабӣ тарҷума шудааст. Нусхаи арабии он ҳоло дар китобхонаи Лейден маҳфуз аст. Рисола аз 4 боб иборат буда, дар он дар бораи амалҳо бо ададҳои бутун, касрӣ, касрҳои омехта ва ҳисоби шастӣ сухан меравад. Абулҳасани Насавӣ усули содатарини аз решаҳои квадратӣ ва кубӣ баровардани ададро пешниҳод кард, ки математикони аврупоӣ П. Руффинӣ (1804) ва У. Горнер (1819) онро такмил додаанд. Абулҳасани Насавӣ ба асарҳои олимони Юнони Қадим Менелай ва Архимед шарҳ навиштааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абкор-ул-афкор фӣ расоил ва-л-ашъор

**«Абкор-ул-афкор фӣ расоил ва-л-ашъор»** — қадимтарин маҷмӯаи номаҳо, қасидаҳо, қитъаҳо ва рубоиёти Рашиди Ватвот, ки дар миёни солҳои 1156 – 1173 тадвин шудааст. Аз 4 қисм иборат аст. Дар қисми якум 10 номаи арабӣ, дар қисми дуюм 10 қасидаи арабӣ ва чанд қитъа, дар қисми сеюм 10 нома ба забони форсӣ, дар қисми чорум 10 қасидаи форсӣ (дар мадҳи худойгони олам, малики муаззам Хоразмшоҳ), чанд ғазалу қитъа ва дубайтӣ ҷой гирифтаанд. Номаҳо ба сабки маъмули давраи дуюми Салҷуқиён нигошта шудаанд. Корбасти санъатҳо дар ҳади эътидол аст. Бахусус, аз ташбеҳоту истиорот фаровон истифода шудааст. Дар номаҳои расмӣ баёни эҳсосот ва отифаи шахсии нигоранда камтар, аммо дар номаҳои ғайрирасмӣ сухан гуфтан бештар мебошад. Нуктагӯӣ, ғазалгӯӣ, гилагузорӣ, латифапардозӣ, ҳазлу мазоҳ, нақли ашъори тӯлонӣ, таҳқиқот ва нуктасанҷиҳои илмиву адабӣ бадеияти номаҳоро пурқувват гардонидаанд. Як нусхаи аксии «Абкор-ул-афкор фӣ расоил ва-л-ашъор» дар Китобхонаи миллии Ҷумҳурии Исломии Эрон мавҷуд аст, ки асли он дар китобхонаи Донишгоҳи Истанбул маҳфуз мебошад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Мисбоҳиддини Нарзиқул. Таърих ва назарияи номанигорӣ (аз қадим то замони Амир Хусрави Деҳлавӣ), Д., 2009.

## Сарчашма
*
Абоқохон

**Абоқохон** (; 2 феврали соли 1234, Муғулистон – 1 апрели соли 1286, Ҳамадон, Эрон) — писари калонии Ҳалокухон, дуюмин хони муғул аз силсилаи Ҳалокуиёни Эрон.

## Зиндагинома
Духтари Саъд ибни Абубакр (ҳукмронӣ 1260) ва Турконхотун. Баъди аз тарафи муғулон қатл шудани Салҷуқшоҳ аз хонадони салғурӣ танҳо Абоқохон дар лашкаркашии падараш ба Эронзамин (1256) ширкат карда, бахусус дар ҷангҳои зидди ӯрдаи Заррин (солҳои 1261 – 62) хеле фаъол буд. Дар замони падараш волии Хуросон ва Мозандарон таъйин шуд. Пас аз марги падараш (1265) байни Абоқохон ва бародараш Яшмут муноқиша рӯй дод. Оқибат Абоқохон 19 июни 1265 ба тахт нишаст ва Шамсуддин Ҷувайниро, ки вазири хирадманди падараш буд, нигоҳ дошта, Табрез пойтахти салтанати худ қарор дод. Иртиботи ӯ бо хонҳои ӯрдаи Заррин ҳамоно душманона буд. Абоқохон ду маротиба ба Бухоро лашкар кашида (1273 ва 1276), шаҳрро ба андозае ғорат намуд, ки то ҳафт сол аз мардум холӣ монд. Оқбак (волии яке аз навоҳии Хуросони Шарқӣ) ва Шамсуддини Курт (ҳокими Ҳирот) алайҳи Абоқохон шӯриданд ва ӯ тавонист қиёми онҳоро фурӯ нишонад. Абоқохон соли 1280 ба Хуросон лашкар кашид ва ин навоҳиро дубора ба итоати худ даровард. Дар мағриби салтанати Абоқохон низ оромӣ набуд ва бо мақсади фурӯ нишондани наҳзатҳои истиқлолталабонаи ин мулкҳо чанд бор ба Миср, Сурия, Арманистони Сағир, Гурҷистон лашкар кашид. Охируламр 20 зулҳиҷҷаи соли 680 Абоқохон ногаҳон фавтид ва дар ҷазираи Шоҳии дарёчаи Ризоия дар канори падараш мадфун шуд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳалокуиён
Намози танҳогузор

**Намози танҳогузор**— намозе аст, ки мусулмонон тамоми намозҳоро дар алоҳидагӣ мехонанд, ғайр аз намози ҷумъа ва идайн.

## Эзоҳ
Абони Лоҳиқӣ

**Абон ибни Абдулҳамиди Лоҳиқӣ** (; ) — ,  ва адиби арабизабони эронитабор. Ӯ аз намояндагони шуъубия ва ситояндаи Бармакиён буд.

## Зиндагинома
Давраи ҷавонӣ ва таҳсилоташ дар Басра гузаштааст. Баъдан ба Бағдод рафт ва ба маҳфили адабии вазирони маъруфи эронии Хилофат — Бармакиён пайваст. Абон «Калила ва Димна», «Булуҳар ва Будосаф», «Китоби Синдбод» («Синдбоднома»), «Сирати Ардашер» («Корномаи Ардашери Бобакон»), «Сирати Анӯшервон» (Корномаи Анушервон), «Китоби Маздак»-ро, ки Ибни Муқаффаъ ба забони арабӣ тарҷума карда буд, инчунин асари Ибни Муқаффаъ «Адаб»-ро ба забони арабӣ ба назм даровардааст. Ибни Надим дар «ал-Феҳрист» ба шумори асарҳои ба назм даровардаи Абон инчунин «Китоб-ул-мантиқ» (зоҳиран «Мантиқ»-и Арастуст, ки онро Ибни Муқаффаъ аз паҳлавӣ ба арабӣ гардонда буд), «Зот-ул-ҳулал», «Китоб-ур-расоил», «Китоб Ҳулм ал-Ҳинд»-ро дохил кардааст. Ба қалами Абон яке аз нахустин маснавиҳо дар адабиёти араб «Фи-с-сиём ва-з-закот» (номи дигараш «Китоб-ус-сиём ва-л-иътикоф» — китоб доир ба рӯза ва гӯшанишинӣ), ғазалҳо, порчаҳои шеърӣ дар шаклҳои мадҳия, ҳаҷвия, марсия ва ғайра (тақрибан 600 байташон дастрас гардидааст) тааллуқ доранд.

## Осор
Ба қалами Абон яке аз нахустин маснавиҳо дар адабиёти араб «Фи-с-сиём ва-з-закот» (номи дигараш «Китоб-ус-сиём ва-л-иътикоф» — китоб доир ба рӯза ва гӯшанишинӣ), ғазалҳо, порчаҳои шеърӣ дар шаклҳои мадҳия, ҳаҷвия, марсия ва ғайра (тақрибан 600 байташон дастрас гардидааст) тааллуқ доранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Донишномаи Сомониён, ҷилди 1, Х., 2008.
Намози хавф

thumb|

**Намози хавф** ( — *намози хавф*) — намозе аст, ки мусулмонон дар ҳолати ҷанг ду даста шуда, намоз мегузоранд.

## Таърих
Бояд донист, ки намоз ҳеҷ гоҳ ва дар ҳеҷ ҳоле аз бандаи муъмин соқит намешавад. Ҳатто агар мусалмонон дар майдони ҷанг ва дар ҳолати рӯёрӯӣ ва задухӯрд бо душманон қарор дошта бошанд ҳам, бояд намозро ба ҳар сурате ки имкон дорад, баргузор намоянд. Бинобар ҳамин аҳамияти намоз аст, ки намози хавф ё намози ҳолати ҷанг аз ҷониби Худованд амр гардидааст.

## Ҳангоми набард
Ҳангоми набард ҳар гоҳ тарс аз ҳуҷуми душман шиддат гирад, мусалмонон намозашонро ба ин сурат адо мекунанд: Имом мардумро ба ду даста тақсим мекунад. Дастаеро дар муқобили душман қарор медиҳад ва бо дастаи дуюм ракъати аввали намозро адо менамояд ва ҳамин ки сарашро аз саҷдаи дуюм баланд кард, ин дастаи намозгузорон мераванд ва дар муқобили душман қарор мегиранд ва дастаи аввал омада, ба имом иқтидо мекунанд ва имом ракъати дуюмро бо онҳо хонда, салом медиҳад. Аммо иқтидокунандагон салом намедиҳанд, балки рафта, дар баробари душман меистанд.

Сипас он даста, ки дар муқобили душман қарор гирифта буданд, меоянд ва ракъати дуюмашонро бе қироат пурра намуда, салом медиҳанд. Баъд аз он онҳо рафта, дар баробари душман қарор мегиранд. Сипас дастаи дуюм бар мегарданд ва бақияи ракъаташонро бо қироат ба итмом расонида, салом медиҳанд.
 
Ин буд тафсили чигунагии баргузории ду ракъат фарзи намози хавф дар фаҷр (бомдод) ва ё ин ки намози қаср, агар имом мусофир бошад. Ва агар имом муқим бошад, дар фарзи намозҳои чаҳорракъатӣ бо ҳар дастае ду ракъат намоз мегузорад.

Дар намози мағриб (шом) имом бо дастаи аввал ду ракъат ва бо дастаи дуюм як ракъати намозро мехонад.

## Дар аснои хавфи шадид
Дар аснои намози хавф мусалмонон силоҳи худро ба замин намегузоранд. Агар шиддати хавф ба ҳадде бошад, ки натавонанд намозашонро бо ҷамоат барпо намоянд, метавонанд бар болои маркабҳояшон (аспҳо, харҳо ва дигар техникаи ҷангӣ) ва бо ишораи сар ва рӯ ба ҳар тарафе, ки доранд, намозашонро ба сурати инфиродӣ (танҳогузор) хонанд.

Агар дар вақти баргузории намоз душман ба онҳо ҳамла намояд ва онҳо маҷбур ба ҷанг шаванд ё роҳ раванд ва ё ин ки ба сӯи маркабҳояшон ҳаракат кунанд, намозашон ботил мегардад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Абдушарифи Боцизода, Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби ҳанафӣ, Душанбе—2017
Такбир

**Такбири таҳрима** (, *тәкбийр* [tækˈbiːr]; ёд кардани Худо ба бузургӣ) — бо гуфтани «Аллоҳу акбар» ба намоз дохил шудан.

## Такбири таҳрима дар Қуръон
Ояти 3-юми сураи Муддассир фарзияти такбири таҳримаро собит месозад, он ҷо, ки мефармояд: **«Ва Парвардигоратро ба бузургӣ ёд кун»**. Он такбир барои он такбири таҳрима номида шудааст, ки шахси намозгузор бо гуфтани он тамоми тааллуқоти дунявӣ ва кору бори зиндагиро дар муддати намоз бар худ ҳаром мегардонад. Пас бояд кӯшиш намояд, то андешаи худро низ дар ёди Худо тамаркуз бахшад. 

## Такбири таҳрима дар аҳодиси Паёмбар (с)
Паёмбари акрам (с) мефармояд: ***«Калиди (дари) намоз покист ва таҳрим (ҳаром гардонидани дунё баро)-и он такбир аст ва таҳлил (ҳалол намудани дунё дар охир)-и он бо салом додан аст»***.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Абдушарифи Боқизода, Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби ҳанафӣ, Душнбе—2017
In-N-Out Burger

**Дар-Н-Out Burgers, Inc.** ва хӯроки озмоишӣ аз Иёлоти Муттаҳидаи Майзай.
Абулҳасани Омирӣ

**Абулҳасан Муҳаммад ибни Абизар Юсуф Омирии Нишопурӣ** (; ) — файласуф, мантиқшинос ва мутасаввифи хуросонӣ.

## Зиндагинома
Дар зодгоҳаш ба таҳсили улуми динӣ пардохта, баъдҳо ба Балх сафар кард ва назди донишманд Абуязиди Балхӣ ба омӯзиши фалсафа пардохт. Баъди марги устодаш ба Бухоро ва аз он ҷо ба Чоч омад ва дар он ҷо назди фақеҳ Абубакри Каффол илми фиқҳ ва каломро омӯхт. Дубора ба Бухоро бозгашт. Асарҳои ӯ «Ал-аълом би маноқиб-ил-ислом», «Ал-амад ва-л-абад», «Ал-тақрир ло ваҷҳи-л-тақдир», «Ас-саодат ва-л-асъод фи сайр-ил-инсония» ном доранд. «Расоил»-и ӯ, ки иборат аз 4 асар мебошад, дар Уммон мунташир шудааст. Абулҳасани Омирӣ ҳамчун файласуфи соҳибназар дар кутубу расоилаш масоили офариниш ва маротиби он, назари дин ба он, ахлоқу сиёсат ва дигар матолиби фалсафию диниро матраҳ намудааст. Абулҳасани Омирӣ таъкид намудааст, ки агар ҳар кас мафҳумҳои луғату наҳву арӯзро ба як риштаи таҳрир кашида, дар ин кор маҳорат пайдо кунад, адиб аст ва ин сухан барои ҳандасию табиатшиносу мантиқшинос низ содиқ хоҳад буд. Вале касе, ки чунин корро анҷом дода, аз он истихроҷи маонии таквинӣ (эҷодӣ), кайҳонӣ ва илоҳӣ кунад, ӯ файласуф ё ҳаким аст.

## Ақидаи Абулҳасани Омирӣ
Абулҳасани Омирӣ маҳалли имонро қувваи оқилона ва маҳалли куфрро қувваи мутахаййила қаламдод намуда, аввалиро навъи эътиқоди содиқи яқинӣ низ медонад, ки аз вуҷуди ҳамоҳангӣ ва таносуб байни дину фалсафа шаҳодат медиҳад. ӯ ҳамчунин дар осораш дигар матолиби фалсафӣ, аз қабили фарқияти шинохти инсон нисбат ба шинохти умури муҷарраду рӯҳонӣ (фариштагон), илму огоҳӣ дар бораи мавҷудоти олами малакут, маротиби ваҳйро матраҳ намуда, роҳи оштӣ додани фалсафаю динро пеш гирифтааст. Дар ин робита ӯ истилоҳҳои «дини саҳеҳ» ва «ақли сареҳ»-ро истифода намуда, аввалиро дине медонад, ки аз ҳар гуна таҳрифу бидъат орӣ буда, ба таври мустақим аз сарчашмаи ваҳй нишот гирифта бошад. «Ақли сареҳ» дар назари ӯ ҷуз ақли холису холӣ аз шавоибу ибҳом (олудагиву норавшанӣ) чизи дигаре нест. Абулҳасани Омирӣ дар ташаккули афкори мактабу мазҳабҳои динию фалсафӣ нақши муҳим гузоштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абулҳасани Пушангӣ

**Абулҳасани Пушангӣ Алӣ ибни Аҳмад ибни Саҳл** (соли ва ҷойи таваллуд номаълум – 959, Нишопур) — ориф ва зоҳиди Хуросон, аз ҷумлаи аҳли футуввати  Хуросон, шогирди Абуҷаъфар Муҳамад ибни Абурраҳмони Шомӣ ва Ҳусайн ибни Идриси Ансорӣ.

## Зиндагинома
Аз аҳли Пушанги Ҳирот буд. Зодгоҳи худро дар овони ҷавонӣ тарк карда дар Нишопур иқомат ихтиёр намуд. Ҳангоми дар Ҳирот буданаш аз Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Абдурраҳмону Ҳасан Идриси Ансорӣ ва дар Нишопур аз Абуусмони Хайрӣ илми ҳадис омӯхт. Абулҳасани Пушангӣ дар илми тавҳиду муомилот аз машоихи бузурги замони худ маҳсуб мешуд ва дар футувват ном бароварда буд. Дастгирии мустамандонро ба худ воҷиб медонист. Ҳангоми дар Ироқ буданаш ӯро ба илҳод муттаҳам карданд. Сабаби он дақиқан маълум нест. Хоҷа Ансорӣ дар ин маврид гуфта, ки «магар дар ақида вайро хилале буда ва ё хатое дар сухан кардасри» Баъди баргаштан аз Ироқ дар Нишопур хонақоҳе барпо карда, дар он ба ибодату риёзат машғул шуд ва аз мардум канорагирӣ кард. Дар мазори Ҳамдуни Кассор мадфун аст. Аз Абулҳасани Пушангӣ таълифоте боқӣ намондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*Доират-ул-маорифи бузурги исломӣ, ҷ. 5, Т., 1383.
Абулҳасани Симҷур

**Абулҳасани Симҷурӣ Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Абиумрон** (? — 989, Нишопур) — сипаҳсолори Хуросон дар аҳди Сомониён.

## Зиндагинома
Абулҳасани Симҷурӣ маҷмӯан наздик ба сӣ сол дар мақоми сипаҳсолории ҳукумати Хуросон буд. То замони интихоби ӯ ба вазифаи шаҳнагии Нишопур (954) дар девони Бухоро фаъолият дошт. Пас аз қатли Бакр — сипаҳсолори Хуросон, мақоми сипаҳсолорӣ насиби Абулҳасани Симҷурӣ гардид. Аммо сиёсати ӯ чандон бомуваффақият набуд ва дар андак муддат аз вазифа сабукдӯш шуд.

## Солҳои фаъолият
Дар охирҳои давраи Абдумалик ибни Нӯҳ бо ҳимояти вазир Абуалии Балъамӣ (961) Абулҳасани Симҷурӣ дубора ба мақоми сипаҳсолорӣ расид ва фармон гирифт, ки бо Абумансур Абдураззоқи Тусӣ набард кунад. Пас аз саркӯбӣ ва қатли Абумансур Абулҳасани Симҷурӣ вориди Нишопур шуд ва наздик ба бисту як сол сипаҳсолор ва волии Хуросонро буд. Зоҳиран, дар ин навбат вай тавонист бо тағйири сиёсат оромишро дар Хуросон барқарор ва мавқеияти хешро ҳифз кунад. Абулҳасани Симҷурӣ дар ин муддат тавонист бо талоши хеш ва бо ҳамкории вазирон Абуҷаъфари Утбӣ ва Ибни Амид миёни Оли Буя ва Сомониён сулҳ эҷод намояд (972). Ин сулҳ бар нафъи амири сомонӣ буд. Бар мабнои ин қарордод Оли Буя пазируфт, ки солона маблағи 150 000 динор ба Мансур ибни Нӯҳ бипардозад. Тадриҷан байни амир Нӯҳ ва Абулҳасани Симҷурӣ дар мавзӯи интихоби вазири нав ихтилоф ба миён омад. Амир Нӯҳ бар хилофи назари Абулҳасани Симҷурӣ Абулҳусайни Утбиро ба вазорат гумошт. Миёни Утбӣ ва Абулҳасани Симҷурӣ низ зиддият ба вуҷуд омад. Вазир фармони азли Абулҳасани Симҷуриро содир намуд. Пас аз азли ӯ Абулаббоси Тош ба мақоми сипаҳсолорӣ гумошта шуд. Пас аз чанде дар як моҷаро вазир Абулҳусайни Утбӣ ба қатл расид ва вазорат ба уҳдаи Абулҳусайни Музнӣ вогузор шуд. Вазири нав Бодғис ва Ганҷи Рустоқро ба Абулҳасани Симҷурӣ тақдим намуд, вале аз умури давлатӣ барканор кард. Баъди ба вазирӣ расидани Абдуллоҳи Узайр бори сеюм Абулҳасани Симҷурӣ сипаҳсолори Хуросон таъйин гардид ва то охири умр сипаҳсолори Хуросон буд. Абулҳасани Симҷурӣ сиёсатмадори дурандеш, кордон, ҳушёр ва дар музокироти сиёсӣ тавоно буд. Равобити ӯ бо умаро ва волиёни Сомониён мусолиматҷӯёна сурат мегирифт. Вай аз таҷриба ва дониши дабирон ва уммоли девон ба хубӣ истифода мекард. Гурӯҳи таърихнигорон аз таваҷҷуҳи Абулҳасани Симҷурӣ ба олимон ва донишварон, аҳли адаб ва шеър ва ташкили маҷлисҳои илмию адабии ӯ дар дарбор сухан гуфтаанд. Як идда шоирони аҳди Сомонӣ дар васфи Абулҳасани Симҷурӣ мадҳияҳо сурудаанд. Абулҳасани Симҷурӣ таваҷҷуҳи хосе бар таъсиси биноҳои иҷтимоӣ (корвонсаройҳо, масҷидҳо ва ғайра) доштааст. Абулҳасани Симҷурӣ ба истиқрори қудрати худ ва истимрори нуфузи хонадони хеш дар Хуросон нақши босазое дошт. Баъд аз марги ӯ амири сомонӣ фарзанди Абулҳасани Симҷурӣ — Абуалии Симҷуриро вазир таъйин кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абри баҳор

**Абри баҳор** —  навъи санъати китобат ва усули оро додани саҳифаҳои китоб.

## Тарзи омода намудан
Дар зарфи махсус шилми дарахтро бо рангҳои мухталиф ва ширеш омехта, бо ёрии мӯйқалам бо навбат (аз ранги баланд ба ранги паст) пош медоданд. Тавассути шонаи махсус ҳар гуна тасвирҳо ҳосил намуда, болои онро бо коғаз мепӯшонданд; баъди чанд дақиқа коғазро оҳиста гирифта аз як гӯшааш дар ҷойи соя меовехтанд, то ки моеи рӯи коғаз шорад ва он хушк шавад. Устоҳо аз хатҳои каҷу килеб ва гулҳои «Абри баҳор» дар вақти тасвири ҳар гуна шаклҳои ҳандасӣ, рустаниҳо, ҳатто порчаҳои шеърӣ низ истифода кардаанд. Гулҳои «Абри баҳор», одатан, ба якдигар шабеҳ нестанд, лекин устоҳои моҳир қодир буданд, ки як нақшро якчанд маротиба бамавқеъ такрор кунанд. Ин навъи санъати китобат асрҳои 16 – 17 дар Ҳирот хеле ривоҷ ёфта буд. Дар Табрез, Қазвин, Исфаҳон ва ғайра дастхатҳои бо санъати «Абри баҳор» ородода вомехӯранд. Солҳои охир барои аз нав эҳё намудани ин санъати фаромӯшшуда кӯшишҳо шуда истодааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 
Гурӯҳ:Китобҳо
Абри оорт

thumb|250px|Рисунок, иллюстрирующий предполагаемый вид облака Оорта
**Абри оорт** —  абри курашакли системаи Офтоб, ки манбаи кометаҳои даврашон тӯлонӣ мебошад.

Мавҷудияти Абри Оортро бори аввал соли 1932 астрономи эстонӣ Э. Эпик пешниҳод карда буд. Соли 1950 астрономи нидерландӣ Я. Х. Оорт ин назарияро асоснок кард ва ба шарафи ӯ номи Абри Оорт гузошта шуд. Масофа аз Офтоб то ҳудудҳои Абри Оорт тақрибан 50 000 – 100 000 воҳиди астрономӣ ё як соли рӯшноӣ аст. Массаи Абри Оорт тақрибан 3•1025кг (ё 5,0 массаи Замин) буда, қариб 4,6 млрд. сол пеш ба вуҷуд омадааст ва якчанд триллион ядроҳои кометаҳо дорад. Унсурҳои Абри Оорт аз яхпораҳои дар таркибашон об, аммиак ва метан мавҷудбуда иборатанд. Онҳо дар наздикии Офтоб ташаккул ёфта, зери таъсири қувваҳои ҷозибавии сайёраҳои бузург дар фазои кайҳонӣ паҳн гардидаанд. Ин қувваҳо баъзан кометаҳоро ба маркази Системаи Офтоб тела медиҳанд, ки эҳтимолияти бархӯрди онҳоро бо сайёраҳо зиёд мекунад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Системаи офтобӣ
Гурӯҳ:Кометаҳо
Оғоҷии Бухороӣ

**Абулҳасани Оғоҷӣ Алӣ ибни Илёс**, маъруф ба **Оғоҷӣ** ё **Ағаҷӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири форс-тоҷик (асри 10).

## Зиндагинома
Ҷараёни зиндагӣ ва фаъолияти шоирии ӯ дар зодгоҳаш Бухоро гузаштааст. Баъди дар илму дониш ва шоирӣ шуҳрат ёфтан, ӯро соли 977 ба дарбори шоҳи сомонӣ – Нӯҳ ибни Мансур (ҳукмронӣ 976 – 997) даъват намуданд. Абулҳасани Оғоҷӣ ба забони арабӣ ва форсӣ-тоҷикӣ шеър эҷод мекард. Муаллифи тазкираи «Ятимат-уд-даҳр» Абумансури Саолибӣ қайд мекунад, ки Абулҳасани Оғоҷӣ аз шоирони cоҳибдевон буда, девони ашъораш дар Хуросон машҳур аcт. Мутаассифона, девони ашъори ӯ то ҳол дастрас нагардидааст. Аз мероси адабии ӯ имрӯз 39 байт дарёфт шудааст. Шоир дар абёти парокандаи худ аз носозгории замон, қадру қимат надоштани аҳли илму ҳунар шикоят кардааст. Абёти зерин аз ӯст: 
:Туро фазилат бар хештан тавонам дид,
:Валек фазлат – номардумисту бехирадӣ.
::: ***
:Дар гили ғурбат зи по башлиданам, 
:Нест мумкин рӯи ёрон диданам. 
::: ***
:Тар аст замин зи дидагони ман,
:Чун пой биниҳам – ҳаме фурӯ лағзам.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Заҳрои Хонларӣ, Роҳнамои адабиёти форсӣ, Т., 1340 ҳ. ш.; 
* Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ, Д., 2007.

## Сарчашма
*
Абулхайр Махдуми Ҳофиз

**Абулхайр Махдуми Ҳофиз** (1856, Самарқанд — 1916, ҳамон ҷо) — мусиқидон, сароянда ва навозандаи тоҷик.

## Зиндагинома
Дар оилаи донишманд, шоир ва ҳунарманд ба дунё омада, асосҳои илми мусиқиро аз падар, санъати навозандагӣ ва сарояндагиро аз ҳунарварони зодгоҳаш омӯхтааст. Абулхайр аслан риёзидон буда, овози басо фораму хуб дошт. Махсусан, мақомҳоро моҳирона иҷро мекард. Барои аз худ кардани асосҳои илмию амалии мақомҳо ба Бухоро рафта, аз устодони мақомхон Бобоҷалол Носирзода, Бобоғиёс Абдуғанизода, Қорӣ Каромат, Мирзо Назруллоҳ ва дигар роҳу равиши иҷрои мусиқии классикиро аз худ кардааст. Абулхайр баъди бозгашт аз Бухоро дар зодгоҳаш дастаи калони иҷроии касбии мусиқии халқӣ ва классикиро таъсис медиҳад. Ҳофизи машҳури тоҷик Ҳоҷӣ Абдулазиз то ба Бухоро рафтан дар ин даста асосҳои мақомхониро аз худ намудааст. Абулхайр дар инкишофи шашмақомхонӣ саҳми босазо гузошта, сабки сарояндагии ӯ дар Самарқанд ва атрофи он ҳаводорони зиёде пайдо карда буд. Бахусус қисматҳои созию овозии мақомҳои «Ироқ», Дугоҳ", «Сегоҳ», «Чоргоҳ», инчунин шохаҳои таронавии мақомҳои «Рост», «Бузург» ва сурудҳои халқӣ дар иҷрои ӯ таровати хосе пайдо мекарданд. Абулхайр чун оҳангсоз шуҳрати калон дошта, зимни мақомҳо асарҳо тасниф кардааст. Илова бар ин ӯ ба як силсила ғазалҳои Ҷомӣ, Ҳилолӣ, Бедил, Сайидо таронаҳои дилошӯб эҷод кардааст, ки аз байни онҳо «Нақши Махдумӣ», «Уфари Махдумӣ», «Савти Махдумӣ» ва ғайра дар ҳаёти мусиқии Самарқанд эътибори зиёд доштаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Баёзи Шашмақом, Д., 2008; Донишномаи Шашмақом, Д., 2009.
Аброр (хаттот)

**Аброр** (тав. номаълум - 1856)  — шоир ва хаттоти тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳи шоир Истаравшан буда, падараш Муҳаммадсолеҳ низ шоир будааст. Аброр маълумоти ибтидоиро дар зодгоҳаш гирифта, сипас таҳсилро дар мадрасаи Хоҷаҷони Истаравшан давом дод. ӯ чун донишманд ва шоир шуҳрат доштааст. Дар санъати хаттотӣ низ машҳур гашта, дар навиштани ҳафт навъи хати ислимӣ (кӯфӣ, таълиқ, насх, зулф, райҳон, риқоъ ва настаълиқ) ҳунарманд будааст.

## Осор
Ашъори парокандаи Аброр дар баёзу ҷунгҳо оварда шудаанд. Аброр асосан шоири ғазалсаро буда, мусаддас ва мусамман низ эҷод кардааст.

Ай гули тоза, ки бӯе зи вафо нест туро,

Хабар аз сарзаниши хори ҷафо нест туро.

Раҳм бар булбули бебаргу наво нест туро,

Илтифоте ба асирони бало нест туро.

Мо асири ғаму асло ғами мо нест туро,

Бо асирони бало раҳм чаро нест туро?!

Фориғ аз ошиқи ғамнок намебояд буд,

Моҳи ман ин ҳама бебок намебояд буд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Ҳунари интизоъӣ

** Ҳунари интизоъӣ** (), **абстраксионизм**  — шевае аз баёни таҷассумӣ, ки дар он ҳунарманд бо баҳрагирӣ аз зеҳнияти фардӣ ва иҷтиноб аз бознамоии падидаҳо ва ашколи табиъӣ ва маснуъ осори худро биёфаринад.

Абстраксионизм санъати мавҳум, ҷараёни иртиҷоӣ дар рассомӣ, ҳайкалтарошӣ ва графика, ки хилофи реализм аст. Дар як қатор мамлакатҳо охири садаи XIX ва аввали садаи XX ба вуҷуд омад. Абстраксионизмро дар санъати тасвирӣ, «санъати бе ашё», дар кинематография «антифилм», дар адабиёти бадеӣ «антироман» ва ғайра меноманд. Асосгузорони Абстраксионизм санъаткорони голландӣ П. Мондриан, франсавӣ Р. Делоне, испанӣ Ф. Пикабия, рус В. В. Кандинский ва К. С. Малевич буданд. Абстраксионизм чун мафкура зуҳуроти фалсафаи фардӣ, субъективӣ ва таълимоти идеалистии «санъат барои санъат» мебошад. Тарафдорони Абстраксионизм вазифаҳои ҷамъиятии санъатро ба инобат нагирифта, эҳсосоти шахсии рассомро воситаи асосии тасвир ҳисоб мекунанд ва барои «озодии мутлақ» аз воқеият ва ҷамъият мекӯшанд. Ба фикри назариётчиёни Абстраксионизм санъат ҳақиқатро не, балки эҳсосоти субъективии санъаткорро ифода мекунад. Барои ҳамин, онҳо аз тасвири ҳаққонии ҳодиса ва чизҳои объективӣ даст кашида, дар санъати рассомӣ ба воситаи рангу доғҳо ва хатҳои гуногун, дар ҳайкалтарошӣ бо шаклҳои бемазмун, дар мусиқӣ бо садоҳои гӯшхарошу нофаҳмо эҳсосот ва афкори худро ифода мекунанд. Абстраксионизм типикунонии ҳақиқати объективӣ, шаклу анъанаҳои миллӣ ва моҳияти иҷтимоии санъатро рад намуда, диди эстетикиро (зебопарастиро) нодуруст шарҳ медиҳад ва инсонро аз дарки зебоиҳои табиат ва ҳаёти иҷтимоӣ маҳрум месозад. Ҳоло Абстраксионизм дар зери таъсири равияҳои пешқадами санъати тасвирӣ мавқеи худро тадриҷан аз даст медиҳад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Қироат

**Қироат**, **илми қироат** — дониши шеваи хондани Қуръон аст. Қироат ба сурати таҳтуллафзӣ ба маънӣ хондан аст ва аз назар вожашиноси ба маънии шеваи хониш аст. «Қироот», ҷамъи «қироат» аст ва ҳокӣ аз гуногунии анвоъ қироат аст. Мақсуд аз «қироати саҳеҳи Қуръон» баёни алфози он ба ҳамон шевае аст, ки Муҳаммад (с) паёмбари ислом худ талаффуз мекард, ё дар ҳузури эшон хонда мешуд ва онро таъйид мекардааст.

## Қироат дар Қуръон
Худованд дар бораи қироат мефармояд: **«Пас (дар намозҳоятон) аз Қуръон он миқдоре, ки (бароятон) муяссар гардад, қироат намоед»**. 


## Эзоҳ

## Адабиёт
* Абдушарифи Боқизода, Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби ҳанафӣ, Душанбе—2017
Абстраксия

**Абстраксия** —  (аз лотини abstractio – ҷудо карда гирифтан), таҷрид, як навъи фаъолияти тафаккур.

Зимни он фард (субъект) аз маҷмӯи хосиятҳо нишонаҳои асосии ашё (объект)-ро ҷудо карда гирифта, аз он мафҳум ва тасаввур месозад ва аломату хусусиятҳои дуюмдараҷаю камаҳамиятро сарфи назар менамояд. Масалан, одам дар бораи ашёи монанду якхела фикр карда, аз бузургию андоза, шакл, ҳаракат, истифодаи онҳо дар ҳаёт ва ғайра дур шуданаш мумкин аст. Абстраксия маъмулан ҳангоми инъикоси ҳодисаҳои олами моддӣ пайдо мешавад. Он ҷиҳати назариявии образҳои воқеиро пурра мегардонад. Усули таҷрид усули умумии дониш аст. Он ҳам ба маънои субъективӣ (ҳама чизро ба мақулаи мантиқӣ гардондан) ва ҳам ба маънои объективӣ (ифодаи қонуниятҳои табиату ҷамъият) заминаи мантиқии фаҳмиши олами воқеӣ мебошад. Бе Абстраксия дониши илмӣ, тадқиқи моҳияту қонуниятҳои олами воқеӣ имконнопазир аст. Абстраксия ҳаду андоза дорад ва ҳудуди онро моҳияту табиати ашёи омӯхташаванда ва таҷрибаи инсон муайян мекунад. Аз ин ҳад гузаштан боиси аз воқеияти аслӣ дур шудани фикр ва ба вуҷуд омадани ҳар гуна хаёлот мегардад. Абстраксия шарти зарурии ташаккул ва инкишофи илму маърифати илмӣ мебошад. Меъёри ҳақиқӣ ва маҳсулнокии Абстраксия таҷриба аст. Дар кӯдак фаъолияти таҷридӣ аз фаъолияти таҷрибавии ӯ сар карда ташаккул меёбад ва дар синни мактабӣ қобилияти Абстраксиякунонӣ меафзояд. Минбаъд зимни таҳлилу муқоиса ва диг. амалҳои зеҳнӣ қобилияти таҷрид тараққӣ ва инкишоф меёбад. Абстраксия дар раванди таълим норавшан ифода кардани фикр аст. Ғайр аз ин, Абстраксия дар таълим ба маънои мафҳуми муҷаррад, хосият ва нишонаҳои мушаххаси як ашёро аз худи ҳамон ашё ҷудо кардан низ меояд. Абстраксия дар якҷоягӣ бо диг. равандҳои фикрӣ роҳи дарк намудан ва кушодани қонуниятҳо мебошад. Чунки аз аломатҳои дуюмдараҷа ҷудо кардани хосияти асосӣ танҳо дар натиҷаи ба ашё аз рӯи вазифаҳои муайян ва мақсади мушаххас наздик шудан имконпазир мегардад. Абстраксия дар кори фикрии хонандагон дар ҳамаи давраҳои аз худ кардани дониш, маҳорат ва малака мушоҳида мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абтарии Бадахшӣ

**Абтарии Бадахшӣ** (асри 16) — шоири форсизабони Ҳиндустон .

## Зиндагинома
Дар Бадахшон ба дунё омада, замони ҳукмронии Акбар (1556 — 1605) ба Ҳиндустон меравад ва ба хидмати дарбор дохил мешавад. Абтарии Бадахшӣ аз шоирони мутасаввиф, мӯътақиди таълимоти Ибни Арабӣ (1165 — 1240) буд. Тазкиранависон дар шеъргӯӣ маҳорату табъи равон доштани Абтарии Бадахширо зикр кардаанд.

## Осор
Аз осори ӯ шеърҳои пароканда боқӣ мондаанд, ки онҳо дар маъхазҳои гуногун сабт гардидаанд.

Гуфтӣ: «Вафо кунем ба аҳбоб ё ҷафо?»

Эй шӯх, бандаи сухани аввалем мо.
* * *
Миёни олиму ҷоҳил ҳамин қадар фарқ аст,

Ки ӯ кашидаинон асту ин гусастамиҳор.
* * *
Ҷифаи дунё надорад пеши мо ранге, ки лаъл

Мешавад мурдорсанг аз дасти истиғнои мо.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Абдулқодири Бадоюнӣ, Мунтахаб-ут-таворих, ҷ. 3, Калкатта, 1929;
* Ҳусайнқулихони Азимободӣ, Нештари ишқ, ҷ. 1, Д., 1981.
Валволиҷӣ

**Абуабдуллоҳи Валволиҷӣ** (*Муҳаммад ибни Валволиҷии Марвазӣ маъруф ба Навоеҳӣ*) — Шоири форс-тоҷик (асри 10).

## Зиндагинома
Аз сарчашмаҳои адабӣ бармеояд, ки вай дар аҳди Сомониён умр ба сар бурда, дар шоирӣ мартабаи баланд доштааст. Муҳаммад Авфии Бухороӣ дар «Лубоб-ул-албоб» менависад: «Дар аҳди Яминуддавла Маҳмуд ҷумлаи фузало хостанд, ки ду байти форсии ӯро ба тозӣ тарҷума кунанд, касеро муяссар нашуд, то он гоҳ ки Хоҷа Абулқосим – писари вазир Абулаббоси Исфароинӣ онро ба тозӣ тарҷума кард, чунонки ҳамаи фузало биписандиданд».

## Осор
Аз мероси адабии Абуабдуллоҳи Валволиҷӣ то замони мо ҳамагӣ ду порчаи шеърӣ (дар ҳаҷми 4 байт) боқӣ мондааст. Ин қитъа аз ӯст:

Симдандонаку басдонаку хандонаку шӯх,

Ки ҷаҳон он-к бари мо лаби ӯ зиндон кард.

Лаби ӯ биниву гӯӣ, ки касе зери ақиқ,

Ба миёни ду гул андар шакаре пинҳон кард.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ, Сталинобод, 1958.

## Сарчашма
*
Абулҳасани Ҳамадонӣ

**Абулҳасан Муҳаммад ибни Абдулмалик ибни Иброҳими Ҳамадонӣ**  (; 1070 — 1127) — таърихнигор ва нависандаи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аҷдодаш аз Хуросон. Як муддат дар Бағдод таърихнависи дарбори Салҷуқиёни Ироқ — Султон Муғисуддин Маҳмуди Сонӣ (1118—1131) буд.

## Таълифот
Асари машҳуртаринаш «Такмилаи Таърихи Табарӣ» буда, замимаест ба «Таърихи Табарӣ». Дар китоби худ ба ғайр аз шарҳи географӣ ва топографии шаҳрҳои Ҳамадон, Нишопур, Ҷом, Сабзавор, Астаробод, Бағдод, ҳамчунин оид ба этнографияи аҳолии ин шаҳрҳо маълумот додааст. Абулҳасани Ҳамадонӣ аксари маълумотро аз асарҳои таърихию географии пешина, монанди «Таърихи синни мулук»-и Ҳамзаи Ҳамадонӣ (асри 10) ва «Ҳудуд-ул-олам» (асри 10) пайдо кардааст. Ҷилди якуми асари ӯ «Такмилаи Таърихи Табарӣ» соли 1958 дар Бейрут ба табъ расидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Абулҳасани Харақонӣ

**Шайх Абулҳасан Алӣ ибни Аҳмади Харақонӣ** (; ? — 1034) — ориф, шайхи мутасаввиф ва шоири форс-тоҷик. Устоди Хоҷа Абдуллоҳи Ансорӣ.

## Зиндагинома
Пас аз таҳсили улуми мутадовила ва расидан ба иршод ба умури тасаввуф машғул шудааст. Бо касби деҳқонӣ рӯз мегузаронд. Дар замони зиндагиаш дар байни хосу ом шуҳратёр гардида буд. Мувофиқи маълумоти манобеи диниву адабӣ Абулҳасани Харақонӣ бо ашхоси бузурги муосири худ Абдуллоҳи Ансорӣ, Абусаиди Абулхайр, Абуали ибни Сино ва дигар ҳамнишину ҳамсуҳбат шудааст. Дар маноқиби Абулҳасани Харақонӣ китобе бо номи «Нур-ул-улум» тадвин шудааст. «Нур-ул-улум» асарест, ки аз шеваи озодфикронаи тасаввуфи Хуросон шаҳодат медиҳад. Абулҳасани Харақонӣ аз даҳ боб иборат буда, дар бораи маънои истилоҳоти ирфонӣ чун дарвешӣ, мурид, ғариб, ориф, ҷавонмардӣ ва ғайра тавзеҳоти мухтасар дорад. Дар «Нур-ул-улум» андешаҳои Абулҳасани Харақонӣ дар бораи назария ва амалияи тасаввуф ба таври ихтисор омада, бештар ба масъалаҳои ахлоқӣ ва иҷтимоӣ дахл доранд. Чунин истилоҳоти муҳими тасаввуф — ҳаяҷон, ваҳйи қалб, муҷоҳида, риёзат дар «Нур-ул-улум» дар қолаби панду насиҳат ва ҷумлаҳои пурмаъно ва гоҳо печида баён шудаанд. Таъсири ақидаҳои Абулҳасани Харақонӣ ба тасаввуфи Хуросон хеле равшан аст ва истинод ба афкори ӯ дар осори Ансорӣ, Аттор, Саноӣ, Мавлоно, Самъонӣ, Айнулқузот, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигарон бисёр аст. Гуфтаҳои Абулҳасани Харақонӣ, инчунин баъзе маълумоти тарҷумаиҳолӣ дар бораи ӯ дар «Тазкират-ул-авлиё»-и Аттор, «Нафаҳот-ул-унс»-и Ҷомӣ ва дигар китобҳои суфия оварда шудаанд. Ба Абулҳасани Харақонӣ инчунин баъзе қитъаҳои шеър ва рубоиҳоро нисбат медиҳанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Бертельс Е. Э., Суфизм и суфийская литература, М., 1965;
* Нурулум, Китоби якто аз орифи беҳамто Шайх Абулҳасани Харақонӣ, Т., 1369 ҳ. шаҳри Олимов К.. Хорасанский суфизм. Д., 1993;
* Олимов К,. Баррасиҳо дар тасаввуф. Д., 1998.
Қиём

thumb|240px|Намозгузорон дар вақти қиём
**Қиём** ( — * истодан*) — яке аз рукнҳои фарзие, ки намоз аз он шурӯъ мешавад.

## Қиём дар Қуръон
Худованд дар Қуръон мефармояд: **«Ва барои Худо хошеъона (ва фармонбарона) қиём намоед»**.


## Эзоҳ

## Адабиёт
* Абдушарифи Боқизода, Фиқҳи исломӣ бар асоси мазҳаби ҳанафӣ, Душанбе—2017.
Абуабдуллоҳи Зӯзанӣ

**Абуабдуллоҳ Ҳусайн ибни Аҳмади Зузанӣ** (; ) — адиб, забоншинос ва луғатнависи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ба забони арабӣ аз айёми хурдсолӣ таваҷҷуҳи зиёд дошт. Аз ин ҷост, ки дар баробари забони форсӣ ба забони арабӣ ҳам эҷод мекард. Ба муаллақот бо номи «Муаллақоти сабъа» шарҳ навиштааст. Китобҳои «ал-Луғат-ул-форсия» ва «ал-Масодир» (луғати дузабонаи арабӣ ба форсӣ) аз таълифоти ӯянд.

## Осор
Китобҳои «ал-Луғату-л-форсия» ва «ал-Масодир» (луғати дузабонаи арабӣ ба форсӣ) аз таълифоти ӯянд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Заҳрои Хонларӣ, Роҳнамои адабиёти форсӣ, Т., 1340 ҳ. ш.

Гурӯҳ:Луғатнависони форсу тоҷик
Абулҳасани Шозилӣ

**Абулҳасани Шозилӣ Алӣ ибни Абдуллоҳ**, мулаққаб ба **Тоҷуддин** (1196, Ғаммораи Тунис — 1258, саҳрои Айзоби Миср) — мутасаввифи машҳури араб, муассиси силсилаи шозилия.

## Зиндагинома
Айёми ҷавониаш дар Миср гузашта, баъд муқими ш. Шозилияи Тунис шуд. Аввал ба омӯхтани улуми шаръӣ пардохта, сипас ба тасаввуф гароид. Абулҳасани Шолизӣ хонақоҳнишин набудааст ва одобу тариқати хосе ҳам бунёд накардааст, вале муридонаш минбаъд аз рӯи асарҳои ӯ тариқати хосеро ба роҳ монда, онро ба Абулҳасани Шолизӣ нисбат додаанд. Абулҳасани Шолизӣ асарҳои бисёр дорад, ки муҳимтаринашон «Ҳизб-ул-фатҳ», «Ҳизб-ун-наср», «Ҳизб-ул-кабир» ва «Китоб-ул-ахавот» мебошанд. Асоси таълимоташ суханони баланди орифона ва мақсади ороаш вусул ба мақоми фано буд. Ба муридонаш одоби тариқатро омӯхта, ба назди шайхони дигар рафтанашонро ҷоиз медонист. Тариқаташ дар садаи XIX аз нав ривоҷ ёфт ва ҳоло пайравонаш дар Истамбул фаъолият доранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абуабдуллоҳи Маъсумӣ

**Абуабдуллоҳи Маъсумӣ** (соли таваллуд номаълум – вафот 1059, Исфаҳон),  — файласуф ва фақеҳи форс-тоҷик. 
## Зиндагинома
Шогирди Ибни Сино. Илмҳои замонаашро дар зодгоҳаш аз худ карда, пас аз шиносоӣ бо Ибни Сино донишу маҳораташро назди ӯ такмил дод. Ибни Сино дар бораи Абуабдуллоҳи Маъсумӣ гуфтааст, ки ӯ дар назди ман бад-он мақомест, ки Арасту дар назди Афлотун буд. Абуабдуллоҳи Маъсумӣ дар илмҳои табииёт, илоҳиёт ва фиқҳ дониши амиқ ва ҳарҷониба дошт. Пас аз вафоти Ибни Сино ӯ дар Исфаҳон ба таълиму тарбия машғул шуда, шогирдҳои бисёреро ба камол расондааст. Аксари муҳаққиқон мӯътақиданд, ки вақте Берунӣ ба Ибни Сино 18 савол фиристод, Шайхурраис ҷавоби он саволҳоро ба ихтиёри Абуабдуллоҳи Маъсумӣ вогузоштааст. Абуабдуллоҳи Маъсумӣ масъалаҳои мухталифи ҳикмати назарӣ ва амалиро таҳқиқ карда, асарҳои бисёре таълиф намудааст.

## Осор
Бино ба маълумоти сарчашмаҳо, ӯ роҷеъ ба ақл, нафс, маод ва афкори файласуфони пешин асарҳо эҷод кардааст. Мутаассифона, ҳатто номи онҳо то ба мо омада нарасидаанд. Ибни Сино «Рисолаи ишқ»-ро дар ҷавоби саволҳои ӯ нигоштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Султонов У., Муосирони Абуалӣ ибни Сино, Д., 1980.

## Сарчашма
*
Шиҳобуддин Умари Суҳравардӣ

**Шиҳобуддин Абулҳафси Умар ибни Абдуллоҳи Суҳравардӣ**, мулаққаб ба **Шайхулислом** (1144, Суҳраварди Эрон — 1234, Бағдод) — фақеҳи шофеъӣ, аз номдортарин шуюхи тасаввуфи форс-тоҷик ва муассиси силсилаи суҳравардия.

## Зиндагинома
Дар Бағдод назди амакаш Абдулқодири Суҳравардӣ улуми расмию шаръиро аз худ карда, сипас ба тасаввуф гароид. Аз Абдулқодири Гелонӣ улуми динӣ, махсусан фиқҳро омӯхт. Дар Басра муддате иқомат дошт. Сипас ба Бағдод омада, ба ваъзгӯӣ машғул шуд. Абулҳафси Суҳравардиро халифа Носируддин борҳо ҳамчун намояндаи худ ба дарбори салтанатии Руму Шом ва Хоразму Балх фиристодааст. Дар ин сафарҳояш ӯ бо Ибни Фориз, Ибни Арабӣ, Наҷмуддини Розӣ ва Саъдии Шерозӣ суҳбат оростааст.

## Осор
Абулҳафси Суҳравардӣ асарҳои бисёре навиштааст, ки мутаассифона ҳамаи онҳо то замони мо нарасидаанд. Аз осори боқимондаи ӯ «Футуватнома», «Рашф-ул-насоеҳ-ул-имония фӣ кашф-ил-фазоеҳ-ил-юнония», «Рисолату-с-сайр ва т-тайр», «Иршод-ул-уриддин», «Ҷазб-ул-қулуб ило мавосилот-ил-махсус» ва ғайраро ном бурдан мумкин аст. Бино ба маълумоти сарчашмаҳо «Рашф-ул-насоеҳ-ул-имония фӣ кашф-ил-фазоеҳ-ил-юнония» аз рӯи мазмуну мундариҷааш ба «Таҳофут-ул-фалосифа»-и Ғазолӣ ва «Масореъ-ул-фалосифа»-и Шаҳристонӣ монанд аст. Абулҳафси Суҳравардӣ ба забони форсию арабӣ низ шеър гуфтааст. Ақидаҳои суфиёнаи худро ӯ дар асари машҳураш «Авориф-ул-маориф» баён кардааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*