open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сурнай

**Сурнай** — (аз сур - ҷашни шодӣ ва най), сози мусиқии нафасист. Дар байни халқҳои эронитабору турки Осиёи Марказӣ, сокинони Қафқоз ва ғ. паҳн гардидааст.

Сараш васеъи махрутӣ ва қисми поёнаш нисбатан борик мебошад. Дарозии сурнай 45-56 см буда, аз чӯби чормағз ё зардолу сохта мешавад. Рӯяш 7 сӯрох ва зераш як сӯрохи овозбарор дорад, ки бо он найчаи филиззӣ ва забонаки тунуки қамиши пайваст буда, барои навохтан хидмат мекунад.
Сурнайи садаи XIX (қарни пешина низ) дар ҳамон шакле буд, ки дар замони ҳозира ҳаст: диатоникӣ бада, дар ҳаҷми як октава ва бо роҳи сахт пуф кардан, якуним октаваро дар бар мегирад.
Сурнайи такмилёфта, дар рӯӣ 6 сурохӣ ва зераш як сурохӣ овозбарор дорад. Диапазони (фосилаи мобайни садои аз ҳама паст ва аз ҳама боло) он хроматикӣ буда, аз нотаи ре-и октаваи якум то ре-и октаваи сеюмро дар бар мегирад. Нотааш дар калиди скрипка сабт мешавад ва дар партитура овозҳои регистри миёна ва баландро фаро мегирад. Сурнай ба воситаи забонак ҷӯр карда мешавад.
Садои сурнай пурқувват ва ҷарангдор буда, дар тамошоҳои анъанавӣ- дорбозӣ, лухтакбозӣ, тантанаву тӯй ва маросимҳои халқӣ бо ҳамовозии доира, таблак, нағора дастаи хосро ташкил намуда, ҳамчун созӣ якканавозӣ низ ба кор меравад.
Дар сурнай бештар асарҳои кантиленӣ (лирикӣ-эпикӣ)-ро иҷро мекунанд.  Ҳамчунин дар он иҷрои асарҳои техникӣ (рақсӣ) низ имконпазир аст. Алалхусус, роҳҳои навозиши сурнай дар ҳавои мақоми «Наво», «Шодиёна», «Муноҷоти сурнай», «Рақси калон», «Ашерон» ва ғ. хеле маъмул аст.
Сурнайнавозони моҳир бо роҳи бини нафас гирифта, бо даҳон садоро наканда беист менавозанд, ки ин тарзи иҷроиш мавриди сурнайнавозӣ то 30 дақиқа вақт давом меёбад. (Қорӣ Неъматуллои Кулобӣ). 
Базми карнаю сурнай имрӯз ҳам дар Тоҷикистон ҳангоми ҷашнҳои бузурги миллӣ, арӯсӣ ва хатнасур роиҷ аст, ки баробари баланд шудани садои карнаю сурнай ҳозирин чанд лаҳза хушҳолӣ, кафзанӣ ва рақсу шодмонӣ мекунанд. 
## Адабиёт
* Энциклопедияи  адабиёт  ва  санъати  тоҷик Ҷ.3. - Душанбе,2004
* Вьзго Т.С. Музыкальные инструменты средней Азии // Исторические очерки.-М, «Музыка», 1980; 
* Петросян А.И Инструментоведение // Узбекские народные инструменты.-Ташкент, 1980;  
## Адабиёт
* 
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Таблак

**Таблак**, (табли хурд), сози қадимаи зарбии мусиқист, ки аксаран дар кӯҳистони Тоҷикистон ва Эрону Афғонистон маъмул аст. Он кӯзашакл буда, масолеҳаш аслан аз сафолу чӯб аст,  вале гоҳо аз каду низ месозанд. Ба як тарафаш пӯст мекашанд. Онро дар нишаст, қисми борикашро зери бағал гирифта (онро рост истода ба гардан овехта), бо панҷаҳои ҳарду даст менавозанд. Дарозиаш 35-40 см қутраш 18-20 см мебошад. Таблак аз асрҳои миёна  инҷониб маъмул аст. Ҳоло таблак дар ансамблҳо ва оркестрҳои созии миллию мусиқии касбӣ эстрадӣ истифода мешавад.
 
## Адабиёт
* Энциклопедияи  адабиёт  ва  санъати  тоҷик Ҷ.3. - Душанбе,2004
* Вьзго Т.С. Музыкальные инструменты средней Азии // Исторические очерки.-М, «Музыка», 1980; 
* Петросян А.И Инструментоведение // Узбекские народные инструменты.-Ташкент, 1980.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии зарбӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Табл

**Табл**, (аз арабӣ - нақора), сози мусиқии зарбии қадими, ки маъмулан барои сафарҳои ҳарбӣ ва амалиёти размӣ таъйин шудааст. Табл шаклан мудавар буда, чанбарааш аз чӯбест, ки ду тарафи он пӯст кашида шудааст. Дарунаш холист. Қутраш 70-90, бараш 30-40 см. онро бо кӯбакҳои нарм менавозанд. Табл асосан дар асрҳои 12-10 то милод дар мамолики Шарқи Миёнаю Наздик маъмул буд. Таблро Суғдиён бо ресмон ё тасма ба китф овехта ( баъзан ба миён баста) менавохтанд. Азбаски сози мазкур калонҷуссаву дарунхолист, садояш валваладор буд. Мавлоно Абдураҳмони Ҷомӣ сухани бисёри пучро ба валвалаи табле, ки дарунаш холист, шабоҳот додааст:
Гуфтани бисёр на аз нағзӣ аст,
Валвалаи табл зи бемағзӣ аст.
Искандари Мақдунӣ табли шарқиро ба қатори созҳои ҳарбӣ дохил карда ва он дар ҳамовозии шайпури юнонӣ навохта мешуд. Баъдтар дар асрҳои аввали милод шакли табл тағйир ёфт. Он нисбат ба табли пешина хурдтар ва дарозрӯятар шуда, ба дуҳули муосири мардуми ҳинду афғон ва эрониву араб монандӣ пайдо кард. Чунин намуди табл дар давраи Сосониён ривоҷ ёфта, одатан онро бештар занон менавохтанд. Дар асрҳои миёна табл дар ду шакл (яке калон дигаре хурдтар) баробар истифода мешуд.
Ҳоло табли шаклан такмилёфта дар мусиқии муосир (оркестрҳои симфонии, созҳои халқӣ, эстрадӣ ва ғ) истифода мешавад. Шакли хурдаш (дуҳул) бештар дар Ҳиндустон, Эрон ва Афғонистон маъмул аст.

## Адабиёт
* Энциклопедияи  адабиёт  ва  санъати  тоҷик Ҷ.3. - Душанбе,2004
* Вьзго Т.С. Музыкальные инструменты средней Азии // Исторические очерки.-М, «Музыка», 1980; 
* Петросян А.И Инструментоведение // Узбекские народные инструменты.-Ташкент, 1980.
## Адабиёт
* 
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Думбура

**Думбура** сози мусиқии халқӣ аст.  Думбура сози дутораи миллии тоҷикон буда,дар байни халқҳои Осиёи Миёна паҳн гардидааст. Дар баъзе мавзеъҳо онро дуторча ё камонча меноманд. Думбура дар вилоятҳои Сурхандарёву Қашқадарёи  Ӯзбекистон ва шимоли Афғонистон низ маъмул аст. Дарозиаш 70-80 см буда, аз қисмҳои зерин иборат аст: гӯшак, даста, коса, тахта, харак, парда. Аз чӯби тут ва ё зардолу тарошида, тор ва зеҳашро аз рӯдаи буз тайёр мекунанд. Думбура асбоби якканавозӣ ва ҳамовозшаванда аст. Дар гӯрғулисарои думбура асбоби ягона ва асосист. Гӯрғулисароён яксар думбураҳои зиллро истифода мебаранд. Думбура бо сози кварта ҷӯр карда, мешавад. Дар асоси думбура сози дутораи миллии тоҷикон – дутор ба миён омадааст.
## Адабиёт
*  Энсиклопедияи советии тоҷик. – Душанбе. – 1980.-Ҷ 2 с. 347;

## Адабиёт
*  
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии торӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Ҳадиси ҷобир

**ҳадиси ҷобири** як ҳадӣс машҳӯр аст. номи ин ҳадис баргирифта аз номи Ҷобири ибни абдуллоҳи Ансорӣ, якӣ аз саҳобаи паёмбар ислом аст.

## матни ҳадӣси ҷобири
пас аз нузӯли оя итоат , Ҷобири ибни абдуллоҳи Ансорӣ аз паёмбар ислом пурсид : «Ай Расул худо, мо худо ва расӯл ӯро шанохтаим, лозим аст Улул Амр ро низи башносим.»
Паёмбар ислом посух дод :

ай Ҷобир, онон ҷонишинони ман ва имомони баъд аз мананд:
# нахустин онони Али ибни Абитолеб аст ва сипас ба тартиб:
# ҳасан ибни Али 
# ҳусин ибни Али 
# Али ибни ҳусин
# муҳаммад ибни Али , ки дар Турот ба "боқер" маърӯф аст ва ту дар ҳангоми пирйи ӯро хоҳии дид ва ҳар вақти ӯро диди, саломи маро ба ӯ рисон. пас аз Муҳаммади ибни Али низ ба тартиб
# Ҷаъфар ибни Муҳаммад
# Мусо ибни Ҷаъфар
# Али ибни Мусо
# Муҳаммад ибни Али
# Али ибни Муҳаммад
# ҳасан ибни Али ва пас аз эшони 
# ҳуҷат ибни ҳасан (маҳди) мебошад ки ҳам ном(Муҳаммад) ва ҳам кӯнйя ман (Абӯлқосем) аст. ӯст ки аз назари мардум пинҳон мешавад ва Ғибат ӯ тӯлонии мигардад то он ҷо ки фақат афроде ки Имон Росех доранд , бар ақида ба ӯ боқӣ мемонанд.

## манобеъ

Гурӯҳ:Ҳадис
Дутори алт

**Дутори алт** - сози навихтироъ буда, дастааш мисли дутори тенор дароз ва косааш бузургтар аст. Гӯшакҳояш филиззӣ, торҳояш аз капрон, 24 парда дорад. Ҳаҷми садодиҳиаш дар байни дуториҳо регистри мобайниро фаро мегирад. Нотааш дар калиди скрипка сабт шуда, аз навишташ як октава паст садо медиҳад. Торҳояш бо фосилаи кварта (тори якум «ля»-и октаваи якум, тори дуюм «ми»-и октаваи якум) ҷӯр мешаванд. Диапазонаш аз «ми»-и октаваи якум то «ля»-и октаваи сеюмро фаро мегирад. Тарзу услуби навохтанаш ба Д.-и тенор монанд аст. Дар дутори алт иҷрои терсия, кварта ва квинта қулай мебошад. Дутории алт дар оркестр асосан вазифаи якканавозӣ ва баъзан ҷӯрнавозиро иҷро мекунанд. Дар Тоҷикистону Ӯзбекистон маъмул аст.
## Адабиёт
* Қурбони Қурбониён. Навои дутор. - Душанбе, 1980,
* Қурбони Қурбониён. Савти дутор- Душанбе, 1980 1992, 
* Қурбони Қурбониён. Рози дутор- Душанбе,2003.
## Нигаред низ
* Дутор
* Дутори контрабас
* Дутори прима
* Дутори секунда
## Адабиёт
*  
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Дутори контрабас

**Дутори контрабас** - сози навихтироъ буда, ҳаҷми садодиҳиаш регистри аз ҳама пастро дар бар мегирад. Дастааш дарози ғафс, косахонааш хеле бузург. Нотааш дар калиди бас ва дар регистри баланд дар калиди тенор сабт шуда, аз навишташ як октава паст садо мебарорад. Чор тор дорад. Торҳояш бо фосилаи кварта ҷӯр мешаванд: тори якум «сол»-и октаваи хурд, тори дуюм «ре»-и октаваи хурд, тори сеюм «ля»-и октаваи калон, тори чорум «ми»-и октаваи калон. Бо мизроби калони аз чарми сахт сохташуда менавозанд. Техникаи навозиш дар дутори контрабас ба сабаби ғафсиву дарозии даста ва васеъ ҷойгир шудани пардаҳо маҳдуд аст. Вазифаи асосии он дар оркестр пурқувват кардани овозҳои баси октаваҳои поёнӣ мебошад. Дар Тоҷикистону Ӯзбекистон маъмул аст.
## Адабиёт
* Қурбони Қурбониён. Навои дутор. - Душанбе, 1980,
* Қурбони Қурбониён. Савти дутор- Душанбе, 1980 1992, 
* Қурбони Қурбониён. Рози дутор- Душанбе,2003.
## Нигаред низ
 
* Дутори алт
* Дутор
* Дутори прима
* Дутори секунда
## Адабиёт
*  
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Дутори прима

**Дутори прима** - сози навихтироъ буда, дар байни дуторҳо садои регистри аз ҳама баландро фаро мегирад. Дастааш аз дутори тенор як баробар кӯтоҳ ва косааш андаке доирашакл аст. 24 парда дорад. Нотаҳояш дар калиди скрипка сабт ва ду тораш бо фосилаи кварта ҷӯр мешаванд: тори якум «ля»-и октаваи якум, тори дуюм «ми»-и октаваи якум. Диапазонаш аз нотаи «ми»-и октаваи якум то «ля»-и октаваи сеюмро фаро мегирад. Торҳояш аз капрон тайёр карда мешаванд. Тарзи ангуштгузорӣ ба рубоби прима ва ғижак монанд аст. Дар дутори прима иҷрои фосилаҳои терсия, кварта ва квинта қулай мебошад. Бештар дар ансабли нотавии дуторнавозон дар иҷрои асарҳои бисёровоза истифода мешавад. Баъзан дар оркестр ҳамчун сози якканавозӣ ва ҷӯршаванда ба кор мебаранд.
## Адабиёт
* Қурбони Қурбониён. Навои дутор. - Душанбе, 1980,
* Қурбони Қурбониён. Савти дутор- Душанбе, 1980 1992, 
* Қурбони Қурбониён. Рози дутор- Душанбе,2003.
## Нигаред низ
* Думбура 
* Дутори алт
* Дутори контрабас
* Дутор
* Дутори секунда
## Адабиёт
*  
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Дутори секунда

**Дутори секунда** - аз дутори тенорхурдтар буда, нотаҳояш дар калиди скрипка сабт мешаванд. Ҳаҷми садодиҳиаш регистри мабайниро фаро мегирад. Торҳояш (аз капрон тайёр мекунанд) бо фосилаи кварта ҷӯр мешаванд: тори якум нотаи «ре»-и октаваи якум, тори дуюм нотаи «ля»-и октаваи хурд. Диапазонаш аз нотаи «ля»-и октаваи хурд то «ре»-и октаваи сеюмро фаро мегирад. 24 парда дорад. Тарзи ангуштгузорӣ то пардаи 12-ум ба дутори тенор ва аз ин парда боло ба Д. - и прима монанд аст. Дар Д.-и секунда иҷрои фосилаҳои терсия, кварта ва квинта қулай мебошад. Дар оркестр ҳамчун сози ҷӯршаванда вазифаи ҳамоҳангсозиро иҷро мекунад.
## Адабиёт
* Қурбони Қурбониён. Навои дутор. - Душанбе, 1980,
* Қурбони Қурбониён. Савти дутор- Душанбе, 1980 1992, 
* Қурбони Қурбониён. Рози дутор- Душанбе,2003.
## Нигаред низ
* Дутори алт
* Дутори контрабас
* Дутори прима
* Дутор
## Адабиёт
*  
## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Асъади Самарқандӣ

**Асъади Самарқандӣ** (; Саъдуддин Асъади Наҷҷор, соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири форс-тоҷик (охири садаи XII — ибтидои садаи XIII). 

## Зиндагинома
Наҷҷор (дуредгар) буд. Мувофиқи маълумоти манбаъҳои адабӣ, масалан, «Лубоб-ул-албоб»-и Авфӣ, Асъади Самарқандӣ аз шоирони Мовароуннаҳр будааст, ки баъд аз Султон Санҷар (ҳукмронӣ 1118—1158) зиндагӣ ва эҷод кардаанд. Авфӣ ӯро чун шоири боистеъдод ва дар рубоисароӣ шуҳратманд муаррифӣ намудааст. Аз 8 рубоии дар «Лубоб-ул-албоб» омада бармеояд, ки Асъади Самарқандӣ ба мавзӯъҳои ишқ, ҳаҷв, мадҳ ва ғайра таваҷҷуҳ доштааст. Абёти зерин аз ӯянд:
: Эй зулфи ту ранг бурдаву бӯй аз мушк,
: Чавгон шудаву бурда басе гӯй аз мушк.
: Як мӯй, ки аз фарқи ту афтад ба замин,
: Фарқаш накунад касе ба як мӯй аз мушк.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Шавкат Муҳаммадов

**Шавкат Абдулҳафизович Муҳаммадов** (тав. 05.12.1949, шаҳри Душанбе), ихтисос - муҳандис (инженер), афсари милитсия, подполковники Вазорати корҳои дохилии Тоҷикистон, «Аълочии милитсияи Тоҷикистон» (1985).
## Зиндагинома
Шавкат Муҳаммадов 5 декабри 1949  шаҳри Душанбе ба дунё омадааст. 
* 1965-1969 - харроти ДОПТ ва автобазаи № 1 Вазорати нақлиёти ҶШС Тоҷикистон, 
* 1969-1970 - дар курси тайёрии Инстиути ҳавопаймоии Рига (Латвия) таҳсил кардааст, 
* 1977 - факултети механикаи Донишкадаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон-ро хатм кардааст,  
* 1977-1982 - механик, сардори калонна, муҳандис оид ба истифодаи автомобил, 
* 1982-1990 - инспектори давлатии худрав, сардори шуъбаи назорати техникии Раёсати Бозрасии давлатии автомобилии Вазорати корҳои дохилии ҶШС Тоҷикистон, 
* 1990-1991 - ҷонишини Сардори Бозрасии давлатии автомобилии  ш. Душанбе, 
* 1991-1992 - сармутахассиси Саррарёсати мубориза бо ҷинояткории муташаккилонаи Вазорати корҳои дохилии ҶТ,  
* 1992-1994 - ҷонишини сардори баталони таъйиноти махсуси Вазорати корҳои дохилии ҶТ, 
* 1994-1995 - ҷонишини сардори шуъбаи тактикаи фаврии Вазорати корҳои дохилии ҶТ. Рутбаи низомӣ, подполковник.
Аз соли 1995 – нафақахӯр. 
## Ҷоизаҳо
* «Аълочии милитсияи Тоҷикистон» (1985).
* Бо 4 медал ва Ифтихорномаҳои соҳавӣ мукофотонида шудааст.   
 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон
Атабат-ул-катаба

**«АТАБÁТ-УЛ-КАТАБÁ»** (ар. **عتبت الکتبه**) –  маҷмӯи мактубот ва дигар санадҳои расмии давлатист, ки дар миё­ни солҳои 1133–1153 бо супориши ду вазири Салҷуқиён – Носируддини набераи Низомулмулк ва Муаййидуддавлаи Ҷувайнӣ (бобои Атомалики Ҷувайнии муаррих) гирд оварда шуд. Онро соли 1329 ҳиҷрии шамсӣ (1950) дар Теҳрон чоп кардаанд.

## Эзоҳ

*Мирхонд. Равзату-с-сафо / Бо пешгуфтор ва таълиқоти Н. Амиршоҳӣ. Ҷилди 1. Душанбе, 2004.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Таърих
Атавизм

thumb|Ҷанини думдори инкишофёфтаи инсон
**Атавизм** (лот. ** atavus** — аҷдод, сарнасл) — дар мавҷудоти зинда (организмҳо) пайдо шудани аломатҳое, ки дар авлоди наздикашон нест, вале дар аҷдоди дури онҳо вуҷуд доштаанд.
Масалан, ба вуҷуд омадани узви изофии думмонанд дар одам; дар паҳлуҳои ангушти миёнаи асп пайдо шудани ду ангушти изофӣ ва ғайра Дар раванди инкишофи фард аломатҳои хосси аҷдод баъзан то андозае такрор меёбанд. Ба ин тарз халалдор шудани инкишофи муътадил боиси дар организми болиғ то охири умр боқӣ мондани он аломатҳо мегардад. Вале дар ҷанин чунин аломатҳо пайдо шаванд ҳам, дар давраи инкишофи мин­баъда барҳам мехӯранд. Пайдо шудани аломатҳои аҷдо­ди дур ҳангоми таҷдид (регенератсия)-и узвҳо ба Атавизм мансубанд. Дар ин маврид узвҳо бо аломатҳое барқарор мешаванд, ки ба фардҳои қадим хос буданд. Масалан, дар таҷдиди думи калтакалос ҳалқаи пулакчаҳои он ба таври хеле сода ҳосил мешавад; дар мавриди таҷдиди қисми пеши тани баъзе ҳалқакирмҳо изофаҳои сармонанде ба вуҷуд меоянд, ки дар худи онҳо набуданд, вале дар авлодашон вуҷуд доштанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Биологияи таҳаввулӣ
Гурӯҳ:Офаринишшиносӣ
Атака (мусиқӣ)

**АТÁКА** (ит. ** аttaka**, дар шакли танҳо аз **attaccare** – бе таваққуф иҷро намудан), ифодаҳои нотавие, ки ба тағ­йир­ёбии суръати дохилии пйесаҳои мусиқӣ, ногаҳону бетаваққуф гузаштан аз як қисм ба қисми дигари оҳанг ишора менамояд: 1) омодасозии узвҳои сарояндагӣ аз ҳолати нафасгирӣ ба садобарорӣ (сурудхонӣ); 2) ҳангоми иҷрои асарҳои мусиқӣ беист аз як қисм ба дигар қисм гузаштан; 3) беихтиёр ва ногаҳон шахшавии дастони навозанда ҳангоми иҷрои аккордҳои заданок.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Мусиқӣ
Атакама

alt=Биёбони Атакама, намуд аз кайҳон, акс аз NASA World Wind|thumb|Биёбони Атакама, намуд аз кайҳон, акс аз NASA World Wind
**АТАКÁМА**  (исп. *Desierto de Atacama*) — биёбоне дар дар шимол Чили, дар нишебии қисми ғарбии куҳҳои Анд. Қад-қади соҳили Уқёнуси Ором (байни 22°–27° арзи ҷанубӣ) тақрибан 1000 км тӯл кашидааст, масоҳаташ 363 км2. Баландиаш аз сатҳи баҳр то 3200 метр (куҳи Кордилйери соҳилӣ) ва дар ғарб 4325 метр (нишеби Кордилйер-Домейко). Иқлимаш тропикии пассатӣ. Атакама хушктарин минтақаи кураи Замин аст (се-чор бориш дар сад сол). Дар қисми соҳилии Атакама рутубати ҳаво 82% ва абрнокӣ 85% аст; то баландии 600 метр ҳамеша тумандор аст. Барои обёрии киштзор дар баъзе минтақаҳояш рутубати атмосфериро ба воситаи таҷҳизоти махсуси ҷамъ­оварандаи меҳ (тӯрҳои резбофти капронӣ) ҷамъ оварда, об ҳосил мекунанд. Дар қисми соҳилиаш ҳарорати миёнаи январ наздики 20°С, июл тақрибан 13°С; бориши миёнаи солона 50 мм, он ҳам на ҳар сол. Биёбонро танҳо дарёи Лоа бурида гузашта, ба уқёнус мерезад. Заминаш шӯрахок ва набототаш хеле кам аст. Дар Атакама конҳои селитраи натрий ва калий, йод, намаки ошӣ ва захираҳои зиёди мис (дар Чукикамата, Эл-Салвадор ва ғайра) ёфт шудаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷуғрофиё
Гурӯҳ:Биёбонҳо
Атаксия

**Атакси́я** ( — беназмӣ) — халалдор шудани низоми ҳаракатҳои беихтиёр; ба ҳамдигар мувофиқат накардани кори мушакҳо.

Барои дуруст ҳаракат ва дар ҳолатҳои гуногун мувозанат доштани ҷисм фаъолияти муштараки мушакҳо зарур аст. Ҷунба (импулс)-ҳое, ки аз мушакҳо, рагу пай ва банду буғум меоянд, ба воситаи ҳароммағз ба мағзи сар интиқол меёбанд. Барои ҳаракати борабт, хусусан ҷунбаҳое, ки аз гӯши дарунӣ меоянд, хеле муҳимманд. Дар сурати халалдор шудани яке аз қис­матҳои он низоми ҳаракати мушакҳо ихтилол меёбад. Атаксия статикӣ (носозии мувозанат дар ҳоли рост истодан) ва динамикӣ (ноҷӯрии ҳаракатҳо) мушоҳида мешавад. Ҳангоми Атаксия ҳаракати аъзои бадан берабт мегарданд.

Атаксия чор навъ мешавад:
* сенситивӣ (маҳсусӣ),
* пешонавӣ,
* майначавӣ
* лабиринтӣ.
Атаксияи сенситивӣ ҳангоми ноҷӯрии силсилаи асабҳои канорӣ ба амал меояд. Аломати он нодурустии ҳаракат аст. Бемор пойҳояшро васеъ гузошта, калон-калон қадам мегузорад, базӯр пой мениҳад. Атаксияи пешонавӣ дар натиҷаи ихтилоли фаъолияти роҳҳои пешонаву майнача мушоҳида мешавад. Дар натиҷаи Атаксияи майначавӣ андозаи ҳаракат вайрон шуда, аз эътидол мебарояд (гиперметрия), иҷрои ҳаракатҳои тези пайдарпай (масалан, тез-тез чапу рост кардани кафи даст) номумкин мегардад. Бемор пойҳояшро васеъ гузошта, калавида-калавида роҳ меравад, аъзои бадан кашиш хӯрда меларзад, чашм мепарад, нутқ вайрон шуда, суст ва канда-канда ҳарф мезанад. Дар мавриди Атаксияи лабиринтӣ сарчархӣ, номураттабии мувозинати бадан ва ғайра ба назар мерасанд. Дар табобати Атаксия бемории асосиеро, ки сабабгори Атаксия шудааст, дармон кардан лозим аст. Аҳаммияти варзиши шифобахш низ кам нест.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳои асаб
Атерома

**Атеро́ма** ( аз  — шӯла +  — омос), **ҳосилаи омосшакли бехавф** —  ба андозаи аз нахӯд то тухми мурғ, ки дар пӯст ё зери он пайдо мешавад. 

Сабаби пайдоиши атерома баста шудани маҷрои моддаҳоест, ки ғадуди чарбӣ ҷудо мекунад. Атерома аз чарб, холестерин, ҳуҷайраҳои пӯст иборат аст. Атерома варам ва мадда карда, ҳуснро коҳиш медиҳад. Бинобар ин, онро бо роҳи ҷарроҳӣ бартараф мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст
Атака

**Атака**:
***[[Атака (мусиқӣ)|Атака]]** ифодаҳои нотавӣ дар мусиқӣ

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Истилоҳот
Коргардон

**Режиссёр** — **коргардон**и намоишҳои эҷодӣ дар саҳнаҳои муассисаҳои фарҳангӣ (театр, синамо, телевизион, даставу гурӯҳои касбӣ ва ҳаваскори эҷодӣ.

## Адабиёт
*  

Гурӯҳ:Коргардонҳо
Гурӯҳ:Касбҳои синамоӣ
Гурӯҳ:Касбҳои театрӣ
Атетоз

мини|220пкс
**Атетоз** (аз  — *нопойдор*), **рагкашӣ** — худ аз худ кашиш хӯрдани рагҳои ангуштон, дасту по, баъзан рӯ ва дигарон қисмҳои бадан.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нишонаҳои беморӣ аз рӯи алифбо
Атлант

200px|thumb|left|Атлант аз колексияи Фарнезе

**АТЛÁНТ**, 1) дар асотири Юнони Қадим паҳлавони азимҷусса, яке аз фарзандони Уран ва Гея. Атлант дар муборизаи қавиҷуссаҳо ба муқобили худоён ширкат карда, барои ин гуноҳаш аз тарафи Зевс ҷазо гирифт ва бо амри ӯ ба сари китфонаш гунбази фалакро бардошт. 2) Дар санъати меъморӣ муҷассамаи мардест, ки бокитфонаш сари забаррав, тоқи шиф­ти би­но, пешайвон ва ғайраро нигоҳ медорад. Атлант аз давраи атиқа (Маъбади Зев­си Олимпӣ дар Агриҷенто, Итолиё, садаи V то милод) маъмул буда, дар меъмории асрҳои 17–19 инкишоф ёфтааст (Атланти бинои маъмурии шаҳри Тулон дар Фаронса, 1656–57, ҳайкалтарош П. Пюже; Атланти соботи Эрмитажи Санкт-Петербург, 1844–1849, ҳайкалтарош А. И. Теребенёв).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Таърих
Атланта

**АТЛÀНТА** (анг. *Atlanta*) — шаҳр дар ИМА, пойтахти иёлати Ҷорҷия. Атланта дар пуштакуҳи Пидмонт, доман­кӯ­ҳи Аппалачи ҷойгир аст. Маркази муҳимми тиҷоратию саноатӣ дар ҷануби ИМА. Масоҳаташ 343 км2, аҳо­лиаш 520 ҳазор нафар (2010), бо агломератсия (ҳаволӣ) зиёда аз 5,5 млн нафар.

## Аҳолӣ
Аҳолӣ аз 61,1% амри­коиҳои африқоинажод, 33,61% са­фед­пӯстон, 2,93% осиёиҳо, 0,18% ҳиндиёни таҳҷоӣ ва ғайра иборат аст.

## Иқтисодиёт
Атланта дорои шабакаи калони роҳи оҳан, се шоҳроҳи автомобилии бай­нииёлатӣ (маҳалли ҳамдигар­ро буриданашон дар Атланта), аэропорти байналмилалии Харт­с­филд ва дигарон фурудгоҳҳои хурд (парвоз дар сайр­хатҳои дохилииёла­тӣ), метрополитен, 193 сайрхатти ав­то­бусӣ ва ғайра мебошад. Соли 1837 бо оғози сохтмони роҳи оҳании «Вестерн энд Атланта» чун қаряи Тёрминдс арзи ву­ҷуд карда, аз соли 1843 Мартасвил ва аз соли 1845 Атланта (аз исми роҳи оҳан) ном гирифт. Аз соли 1847 – шаҳр. Солҳои 60 садаи XX Атланта яке аз мар­казҳои мубориза барои ҳуқуқҳои табааӣ (фаъо­лияти Мар­тин Лютер Кинг) гардид. Ҳоло Атланта маркази байналмилалии тиҷорат, макони корхонаҳои бузурги саноати автомобил («Ҷене­рал Моторс» ва «Форд»), саноати авиатсионӣ ракетавию кай­ҳонӣ (дар шаҳраки Мариетта), радиоэлектронӣ, ки­миё, селлюлозаю коғаз, инчунин қароргоҳи ширкатҳои «Кока-Кола», «Тёрнер Брод­кастинг Систем», ширкатҳои авиатсионии «Делта Эйр­лайнз», «Ҷорҷия Пасифик Кор­порэйшн» мебошад. Маркази CNN (бо студияҳои телевизиониаш) низ дар Атланта қарор дорад.

## Меъморӣ
alt=Маркази шаҳр|left|thumb|387x387px|Маркази шаҳр
Биноҳои асосии Атланта пештар ка­мошёна буданд, аз солҳои 60 садаи XX маркази шаҳр бо услубҳои замонавии «ҳайтэк», модерн ва постмодерн бино шуда, маҷмӯи иморатҳои «осмонхарош»: марказҳои тиҷоратии Пичтри-Сентр-1 (67 ошёна), Уэстин-Пичтри-Плаза (71 ошёна) ва ғайра қомат афрохтанд. Бинои Бонки Американ-Плаза 312 метр баландӣ дорад.

## Фарҳанг
Дар Атланта Маркази миллӣ-таърихии М. Л. Кинг (бо хона ва марқадаш), Осорхонаи инфиродии нависанда Д. Ч. Ҳаррис, дониш­гоҳ­ҳои Эморӣ, Атланта, Ог­леторп, донишкадаи технологӣ, Маркази илмии Фернбанк, осорхонаи санъати нафиса, осорхонаи Кока-Кола, толори мусиқии симфонӣ, маркази санъати муосири «Нексус» ва ғайра ҷойгиранд. Соли 1996 дар Атланта Бо­зи­ҳои тобистонаи олимпӣ (ба муносибати 100-солагии ҳара­кати олим­пӣ) баргузор гардид. Марти 2008 дар Атланта тӯ­фони шадиди навъи EF-2 рух дода, ба Филипп-Арена, Парки олимпӣ, Маркази CNN ва Конгресс-Сентр зарари калон расонд. Дар наздикии Атланта сахраи бузурги Стоун-Маунтин ҳаст, ки дар он симоҳои пешвоёни конфедератсияи давраи Ҷанги шаҳрвандии с-ҳои 1861–1865 ҳаккокӣ шудаанд.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷуғрофиё
Елена Спиридонова

**Елена Владимировна Спиридонова** (22 феврали 1978) — хабарнигор ва барандаи барномаҳои телевизионӣ мебошад. Аз соли 2008 то соли 2013 дар шабакаи иттилоотӣ–таҳлилии «Эксперт-ТВ» кор мекард. Ҳоло дар ширкати телевизионии «РБК» ба сифати барандаи барномаи «Обозреватель» кор мекунад. Шавҳардор, ду фарзанд дорад.

## Эзоҳот

## Сарчашма
* Елена Спиридонова - Биография  // ТЕЛЕВЕДУЩИЕ РОССИИ: Самые красивые девушки на российском телевидении 
* Персоны: Спиридонова Елена Владимировна // Телеканал «Эксперт-ТВ» 

Гурӯҳ:Телевизион
Достон (истилоҳ)

**Достон** – истилоҳи адабӣ.

1) Қисса, ҳикоят, афсона, воқеа, моҷаро, овоза, шуҳрат.
 
2) Як асари адабӣ, асари манзумест, ки дар он воқеаҳои муҳиму калон тасвир шуда, хусусияти лирикӣ, эпикӣ ё лирикию эпикӣ дорад..
## Сарчашма
 

Гурӯҳ:Жанри адабӣ
Атласи ҷуғрофиёӣ

alt=Атлас - шоҳи афсонавии Либиё|thumb|Атлас - шоҳи афсонавии Либиё
**Атласи ҷуғрофиёӣ** — маҷмӯаи мураттаби харитаҳои ҷуғрофиёӣ, ки дар шакли китоб ё албом нашр шудааст. Бори нахуст номи «Атлас»-ро харитасоз Меркатор соли 1595 ба шарафи Атлас – шоҳи афсонавии Либиё, ки гӯё глобуси аввалини осмонро сохтааст, истифода бурд. Атласҳои ҷуғрофиёӣ аз рӯи мазмун, таъйинот ва ҳаҷм гуногунанд. Онҳо ба атласҳои дунё, мамлакатҳои алоҳида, вилоят, кишварҳо, Атласҳои умумии ҷуғрофиёӣ, Атлас – харитаҳои махсус, атласҳои мураккаб (ҷомеъ), сайёҳӣ, сафарӣ ва ғайра ҷудо мешаванд. Атласи мураккаб – «Атласи ҶШС Тоҷикистон» («Атлас Таджикской ССР») таҳти роҳбарии узви пайвастаи АИ ҶШС Тоҷикистон И. Қ. Нарзиқулов соли 1968 ба табъ расидааст. Соли 2010 дар назди АИ ҶТ Сарредаксияи «Атласи миллии Тоҷикистон» таъсис ёфт, ки вазифаи он нашри нави пурраи «Атласи миллии Тоҷикистон» бо дар назар доштани дигаргуниҳои иқтисодӣ, фарҳангӣ ва таърихии давлат дар солҳои истиқлол аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷуғрофиё
Гурӯҳ:Таърих
Атиқаи Ҳофиз

**Атиқаи Ҳофиз** (), **Атиқа бинти Шуҷоъ** (816—880, Бағдод) — овозхон ва навозандаи машҳури мактаби мусиқии Бағдод. Аз муҳоҷирони эронитабор, сароян­даи ашъор, осори асотирӣ, таърихӣ ва ситоишӣ.

## Зиндагинома
Асосҳои мусиқиро аз устодони эронитабори мусиқӣ Исҳоқи Мавсилӣ, Мансури Залзал ва дигарон омӯхтааст. Ӯ аввалин занест, ки ҳамчун сарвари Мактаби мусиқии Бағдод як силсила мутрибаҳо (Данонир, Олия, Ҳабиба, Салома ва ғайра)-ро тарбия намудааст. Антиқаи Ҳофиз сабки иҷроии хешро дар заминаи анъанаҳои мусиқии мардуми эронинажод устувор намуда, барои такмили ҳунараш бо мусиқидонони аҷамӣ қаринӣ дошт. Чанд муддат барои омӯзиши мусиқӣ ба кишварҳои Аҷам сафар карда, роҳу равиши созу овози мардуми онро меомӯзад. Аз муқаллидони сабки аҷамӣ аст, ки арабҳо ӯро «муқаллид-ул-аҷамӣ» номидаанд. Дастаи бонувони ҳунарвари таъ­сис­додаи ӯ низ аз муҳоҷирони эронӣ буданд. Антиқа дар мусиқӣ пайравони зиёде дошт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Раҷабов А. Мусиқӣ дар тамаддуни Сомониён. Душанбе, 2000;
* Раҷабов А. Суннат ва навоварӣ дар тамаддуни мусиқии замони Рӯдакӣ. Душанбе, 2008.
Атлетика

alt=Мусобиқаҳои Атлетика|thumb|300x300px|Мусобиқаҳои Атлетика
**АТЛЀТИКА** —  маҳорати афзун гардондани қувва, чолокӣ ва ғайра ба воситаи машғулиятҳои ҷисмонӣ. Мафҳуми атлетика аз калимаи юнонии  *ἀθλητής*  гирифта шуда, маънояш паҳлавон, варзишгар, шахси тануманди пурқувват аст. Дар тарбияи ҷисмонии муосир истилоҳи атлетика расман атлетикаи сабук ва атлетикаи вазнин номгузорӣ шудааст. Аммо атлетика ба ҳамаи навъҳои варзиш хос мебошад. Навъи санъати сирк. Ба барномаҳои сирк машқҳое, ки қувва ва чусту чолокиро талаб мекарданд, дар ибтидои садаи XIX дохил шудаанд.

## Нигаред низ
* Варзиш 
* Варзиши сабук

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Варзиш
Атмосфера (воҳиди ченак)

**АТМОСФЀРА** — воҳиди ғайрисистемавии фишор, ки тақрибан ба фишори атмосферӣ дар рӯии Замин (дар сатҳи Уқёнуси Ҷаҳонӣ) баробар аст. Атмосфера ду навъ аст: 
# Атмосфераи физикавӣ (ишораташ атм, atm) – фишоре, ки бо сутунчаи симобии 760 мм (дар ҳарор. 0&nbsp;°C, зичии симоб 13595,1 кг/м3, шитоби афтиши озод g = 9,80665 м/с2) мувозанат мешавад. 1 атм = 101325 Па = 1,01325 бар = 1,033 ат = 760,0 мм сутунчаи симобӣ (Hg) = 10,33 мм сутунчаи обӣ (H2O); 
# Атмосфераии техникӣ (ишораташ ат, at, кгқ/см2) – фишоре, ки ба сатҳи ҳамвори уфуқии масо­ҳаташ 1 см2 бо таъсири бори муназзам тақсимшудаи 1 кгқ оварда мешавад. 1 атм = 1,0332 ат = 101325 Н/м2 ; 1 ат = 0,967841 атм = 980665 Н/м2. Корбурди Атмосфера ба сифати воҳиди фишор аз 1.1.1980 манъ шуда, дар Манзумаи байналмилалии воҳидҳо ба ҷойи он воҳиди Паскал (Па) қабул шудааст.

## Эзоҳ

* Физический энциклопедический словарь. Т. 1. Москва, 1960; 
*Қодирӣ С. Луғати русӣ-тоҷикии истилоҳоти физика. Душанбе, 1985.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Атмосфера
Гурӯҳ:Воҳидҳои ченак
Атмосфера (маъноҳо)

**[[Атмосфера]]** (юн. *ατμός* — бухор ва *σφαῖρα* — кура):
*'''Атмосфера''' — воҳиди ғайрисистемавии фишор
*'''Атмосфера''' — қабати гази (геосфера)-и атрофи кураи Замин
*'''Атмосфера''' — қишри берунии газии сайёраҳо, ки бо қувваи ҷозиба нигоҳ дошта мешавад
Атмосфераи Миррих

alt=Акси «Викинга», 1976|thumb|Акси «Викинга», 1976
**Атмосфераи Миррих** — қишри газии ҳудуди тақрибан 110 км буда, бо таркиб ва нишондодҳои физикии худ аз атмосфераи Замин ба куллӣ фарқ мекунад. Дар сатҳи он фишор 0,7–1,155 кПа-ро ташкил медиҳад, ки ба 0,009 ҳис­саи фишори заминӣ ё муодили фишори заминӣ дар баландии даҳҳо км аст. Миррих ва Зуҳра майдони магнитии ниҳоят суст (дар муқоиса бо Замин) доранд ва аз ин сабаб боди офтобӣ атмосфераи онҳоро ба Кайҳон мебарад. 95 дарсади атмосфераи Миррих аз гази карбон ва омехтаи газҳои нитроген, аргон, оксиген ва ғайра иборат аст. Дар он инчунин изи метанро пайдо намудаанд, ки далели мав­ҷуд будани ҳаёт дар сайёра аст (чунки вулканҳои амалкунандаи метанро хориҷкунанда ёфт нашудаанд). Аз сабаби ниҳоят тунук будани атмосфера ҳарор. рӯзона дар хатти истиво аз +30ºС то –80ºС дар шаб тағйир меёбад, ки сабаби он афканиши бемумониати энергияи ҳароратӣ ба Кайҳон мебошад. Массаи атмосфера дар давоми сол аз сабаби конденсатсия (дар зимистон) ва бухоршавии (дар тобистон) миқдори зиёди гази карбон дар қутбҳо (кулоҳҳои қутбӣ) тағйир меёбад. Сохтори атмосфераи Миррих чунин аст: атмосфераи поёнӣ (0–45 км), атмосфераи миёна (45–110 км) ва термосфера (110–200 км).

## Эзоҳ

*Богородский А. Ф. Всемирное тяготение. Киев, 1971; 
*Гребеников Е. А., Рябов Ю. А. Поиски и открытия планет. Москва, 1975; 
*Тейфель В. Г. Уран и Нептун – далёкие планеты-гиганты. Москва, 1982; 
*Колдер Н. Комета надвигается. Москва, 1984; 
*Цесевич В. П. Что и как наблюдать на небе.Москва, 1984; 
*Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. Москва, 1986; 
*Горькавый Н. Н., Фридман А. М. Физика планетных колец. УФН. Т. 160, №2. Москва, 1990; 
*Кравчук П. А. Рекорды природы. Ленинград, 1993; 
*Логачев Ю. И. Лунная программа. Москва, 2001; 
*Пантелеев В. Л. Физика Земли и планет. Москва, 2001; 
*Джанлука Радзини. Космосоли Москва, 2002; 
*Жарков В. Н. Геофизические исследования планет и спутников. Москва, 2002; 
*Засова Л. В. и др. Строение атмосферы Венеры от поверхности до 100 км высоты//Космические исследования. №44, Москва, 2006; 
*Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. №2, Москва, 2008; 
*Левин А. Железная планета // Популярная механика. №7, Москва, 2008; 
*Солнечная система.Москва, 2008; Кусков О. Л. и др. Системы Юпитера и Сатурна. Москва, 2009; 
*Язев С. А. Лекции о Солнечной системе. СПб., 2011; 
*Кононович З. В., Мороз И. В. Общий курс астрономии. Москва, 2011.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Сохти атмосфера
Атмосфераи Моҳ

[alt=Тулуи Замин тавре, ки аз Моҳ дида мешавад. Акс аз Аполлон-15|thumb|Тулуи [Замин тавре, ки аз Моҳ дида мешавад. Акс аз Аполлон-15]]
**Атмосфераи Моҳ** аз қишри тунуки газӣ иборат буда, зичиаш назар ба зичии атмосфераи Замин миллионҳо маротиба кам аст (фишор дар сатҳи он 10 нПа) ва асосан аз ҳидроген, гелий, неон ва аргон иборат мебошад. Он ба Моҳ таъсире намерасонад ва ба зиндагии инсон мутобиқ нест. Манбаи атмосфера равандҳои дохилӣ (хориҷ шудани газҳо аз қаъри Моҳ ва вулканҳо) ва беруна (афтиши шиҳобҳо, боди офтобӣ) мебошанд. Ба сабаби қувваи ҷозибаи суст Моҳ газҳои аз сатҳаш хориҷшударо нигоҳ дошта наметавонад ва қисми зиёди онҳо ба Кайҳон паҳн мешаванд. Таҳқиқи атмосфераи Моҳ нишон дод, ки дар он атомҳои натрий ва калий низ вуҷуд доранд. Ғаноиши зарраҳо дар 1 см3 сатҳи Моҳ шабу (105) рӯз (104) фарқ дошта, аз нишондоди Замин (2,7•1019) хеле кам аст.

## Эзоҳ

*Богородский А. Ф. Всемирное тяготение. Киев, 1971; 
*Гребеников Е. А., Рябов Ю. А. Поиски и открытия планет. Москва, 1975; 
*Тейфель В. Г. Уран и Нептун – далёкие планеты-гиганты. Москва, 1982; 
*Колдер Н. Комета надвигается. Москва, 1984; 
*Цесевич В. П. Что и как наблюдать на небе.Москва, 1984; 
*Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. Москва, 1986; 
*Горькавый Н. Н., Фридман А. М. Физика планетных колец. УФН. Т. 160, №2. Москва, 1990; 
*Кравчук П. А. Рекорды природы. Ленинград, 1993; 
*Логачев Ю. И. Лунная программа. Москва, 2001; 
*Пантелеев В. Л. Физика Земли и планет. Москва, 2001; 
*Джанлука Радзини. Космосоли Москва, 2002; 
*Жарков В. Н. Геофизические исследования планет и спутников. Москва, 2002; 
*Засова Л. В. и др. Строение атмосферы Венеры от поверхности до 100 км высоты//Космические исследования. №44, Москва, 2006; 
*Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. №2, Москва, 2008; 
*Левин А. Железная планета // Популярная механика. №7, Москва, 2008; 
*Солнечная система.Москва, 2008; Кусков О. Л. и др. Системы Юпитера и Сатурна. Москва, 2009; 
*Язев С. А. Лекции о Солнечной системе. СПб., 2011; 
*Кононович З. В., Мороз И. В. Общий курс астрономии. Москва, 2011.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Сохти атмосфера
Атмосфераи ситораҳо

[alt=Офтоб - ситораи бузург аст. Дар расм забонаҳо намоёнанд.|thumb|283x283px|[Офтоб - ситораи бузург аст. Дар расм забонаҳо намоёнанд.]]
**АТМОСФЀРАИ СИТОРАҲО** — қабати берунии ситора, ки дар болои ҳаста (ядро)-и ситора, минтақаи тобишҳои он ва ҷараёнҳои ҳамрафти конвексия қарор дорад. Атмосфераи ситораҳо ба чанд соҳаи хурди гуногунхосият тақсим мешавад. Қисме аз асри санг, ки қобили мушоҳида ҳаст ва дар он нури рӯшноӣ тавлид мешавад, фотосфера (шедсиеҳр) ном гирифт. Фотосфера дар ҳамаи соҳаҳои намоёни тайфи бефосила мавҷҳои рӯшноӣ меафканад. Ҳарорати ин соҳа ба сӯи умқи ситора меафзояд ва барои ситораҳои мушобеҳи Офтоб то ба 4500–6500 К мерасад. Маҳз дар фотосфера «доғҳои ситорагӣ» – соҳаҳои сарди рахнашавии майдони магнитӣ падид меоянд. Фотосфераи ситораҳо ва Офтобро бо усулҳои спектрӣ (тайфӣ) ва фотометрӣ меомӯзанд. Болотар аз фотосфера соҳаи хромосфера ҷойгир аст, ки қабати тунуки онро (дар Офтоб қариб 10000 км аст) селҳои ришта-риштаи гази тафсон – спикулаҳо бурида мегузаранд. Ҳарорати хромосфера дар ибтидо муназзам тағйир ёфта, ба қадри аз сарҳадди фотосфера дур шудан баланд мешавад; сипас дар соҳаи гузариши начандон бузург ҷаҳишсон то ҳарорати қисми гармтарини атмосфера – то ҳарорати тоҷ меафзояд (ҳарорати тоҷи Офтоб то ба 2 000 000 К мерасад). Чунин ҳарорати баланд доштани тоҷ масъалаи ҳанӯз даркношудаи астрофизикаи муосир аст. Ин гуна соҳаҳои гузариш ва тоҷ на ҳама ситораҳоро хос аст. Эҳтимол дорад, ки баъзе ситораҳои бузург ва абарбузург тоҷ дошта бошанд. 
Атмосфераи Офтоб, ситораи ба Замин наздиктарин то дараҷае омӯхта шудааст. Дар вақти кусуфи пурраи Офтоб, ки фотосфераи онро дар чашми мушоҳид ноаён мегардонад, ҳалқаи тунуки хромосфера ва ҳолаи тоҷи Офтобро дидан мумкин аст. Ғайр аз ин асбобҳои махсуси тоҷнигорӣ – коронографҳо мавҷуданд, ки ба воситаи онҳо фотосфераи Офтобро ба таври сунъӣ пӯшонда, тоҷ ва ҳоларо муояна кардан осон мешавад.

## Эзоҳ

*Хойл Ф. Галактики, ядра и квазары. Москва, 1968; 
*Данлон С. Азбука звёздного неба. Москва, 1986; 
*Зигель Ф. Ю. Сокровища звёздного неба. Москва, 1996.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Физика
Гурӯҳ:Сохти атмосфера
Гурӯҳ:Ахтаршиносӣ
Ато ибни Абирабоҳ

**АТÓ ЍБНИ АБИРАБÓҲ** (ар. **عطاء بن أبي رباح**‎‎, 647–648 милодӣ, Ҷанади Яман – 732 милодӣ, Макка), Абумуҳам­мад Ато ибни Абирабоҳ ибни Аслами Қурайшии Маккӣ — фақеҳи маъруф, мавлои Қурайш ва аз тобеини ҷалил, муфтӣ ва муҳаддиси аҳли Макка, ки аз ҳар чаҳор Абдуллоҳ ва аз Оиша (раз) ҳадис ривоят кардааст ва имом Абуҳанифа ва дигарон аз ӯ ҳадис шунидаанд. Аз ҷумлаи шогирдони забардасти Ибни Аббос (раз.) дар илми фиқҳ, ҳадис ва тафсир мебошад. Имоми фуқаҳо Абуҳанифа дар бораи Ато ибни Абирабоҳ гуфтааст: «Касеро бофазлтар аз Ато ибни Абирабоҳ надидам». Ато ибни Абирабоҳ шоҳиди бевоситаи тамоми рӯйдодҳои иҷтимоӣ, низоъҳои сиёсӣ ва ҳаводиси талхе буд, ки пас аз қатли халифаи сеюм Усмон (раз) рух дода буданд ва аз ин рӯ аз афкори сиёсӣ ва моҳияти тафриқаафканонаи иҷтимоии фирқаҳои навзуҳур ва дурнамои онҳо хуб огоҳ буд.

## Эзоҳ

*Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ.  Шамоилу-н-набӣ. Душанбе, 2010
*عبدالواحدبکرابراهیمعابد. عطاابنابیرباحوتلاشهایتفسیرئاو. ۱۹۹۲؛
*دانشنامۀجهاناسلام. جلد۳. تهران،۲۰۰۴؛
*.دائرةالمعارفبزرگاسلامی. تهران،۲۰۰۶.

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Мутафаккирон:Ислом
Ато ибни Соиб

**Ато ибни Соиб** (ар. **عطا ابن سائب**) Сақафии Куфӣ (ё ибни Молик, ибни Зайд) — фақеҳ ва муҳаддиси машҳури Куфа. Аз табақаи панҷуми ровиён. Вай аз Иброҳими Нахаъӣ, Абумуслими Ағарр ва Анас ибни Молик ривоят кардааст. Аҳмади Ҳанбал ӯро муҳаддиси сиқа ва марди солеҳ гуфтааст. Ато ибни Соиб яке аз устодони имом Абуҳанифа буд. Дар ривояти ҳадис садуқ аст ва Бухорӣ ва асҳоби «Сунан»-и чаҳоргона аз тариқи ӯ ҳадис овардаанд. Ҳофизаи Ато ибни Соиб дар охири умраш тағйир ёфта, ривоятҳоро омехта мекард. Бинобар ин, ривоятҳое, ки ба давраи пеш аз ихтилоти ҳофизааш бармегарданд, ҳама саҳеҳанд. Со­ли 136 ҳиҷрӣ/753-754 милодӣ вафот кадааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ. Шамоилу-н-набӣ. Душанбе, 2010.;
* Боқизода А. Тафсири навини Қуръони карим. Лоҳур, 2011;
* الموسوعةالعربيةالعالميةالنسخةالالکترونية،الریاض،۲۰۰۴؛
* خیرالدینالزرکلی،الاعلام،بیروت،۲۰۰۵

Гурӯҳ:Мутафаккирон:Ислом
Амид Атоии Розӣ

**Ато ибни Яъқуб** (), маъруф ба **Нокук** (; ? — 1097) — шоири форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз соҳибмансабони дарбори султон Иброҳими Ғазнавӣ (ҳукмронӣ 1059—1099) буд. Бо сабаби номаъ­луме ба ғазаби султон дучор гашт ва ба зиндон афтод. Аз зиндон озод гардид ва ба Лоҳур бадарға шуд. Дар ин ҷо ӯ ҳашт сол шаҳрбанд буд. Бо Масъуди Саъди Салмон муносибати дӯстӣ ва равобити эҷодӣ доштааст. Дар Лоҳур вафот кард. Масъуди Саъди Салмон дар вафоти ӯ марсияе гуфтааст.
Ато ибни Яъқуб ба ду забон — форсӣ ва арабӣ шеър менавиштааст. Тазкиранигор Авфии Бухороӣ ба ду забон девон доштани ӯро таъкид кардааст. Девонҳояш мақбули аҳли адаб ва фозилони Арабу Аҷам будаанд. Абёти зерин намунае аз эҷодиёти Ато ибни Яъқуб мебошанд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Атобак

**Атобáк,** атобакон () — унвон ва ё лақабе, ки подшоҳони салҷуқӣ ба баъзе амирони боэътимод ё ғуломони воломансабтарбиятгарони шоҳзодагони худ дода буданд. Ваҷҳи тасмияи атобак аз вожаи туркии ато (ё ота) – падар ва бак (бек) – амир аст. Бад-ин минвол муҳаққиқин атобакро ба маънои маҷозии «падарбузург» ё «падархонд» шарҳ додаанд. Интихоби мураббӣ барои фарзандон дар байни туркони салҷуқӣ ва ғузҳо аз қадим расм будааст. Урфу одати атобакӣ бо додани иқтоъ ба соҳиби ин мансаб ҳамроҳ будааст ва бад-ин сабаб онҳо имкон пайдо карданд вазифаи худро хуб анҷом диҳанд. Бо оғози таназзули давлатдории Салҷуқиён атобакони салҷуқӣ, ки ба мақоми аморат расида буданд, ҳар яке дар ҳавзаи худ мустақил ё ниммустақил гардида буданд ва минбаъд мансаби худро меросӣ карданд. Ба ҳамин минвол атобакони Шом, атобакони Мавсил, атобакони Озарбойҷон, атобакони Форс ва атобакони Язд ба вуҷуд омаданд. Чунонки Туғтегин-атобак писари Тоҷуддавла дар соли 1104 силсилаи Атобакони Димишқ (1104–1154) ва Имомуддини Зангӣ аз ғуломзодагони Маликшоҳ – Атобакони Мавсил (1127–1250) ва Элдигиз-атобак Арслоншоҳ – Атобакони Озарбойҷонро (1148–1276) таъсис доданд. Ануштегин – падари Қутбуддин Муҳаммади Хоразмшоҳ ва Сулғур ҷадди Атобакони Форс (1148–1276) ҳам аз ҷумлаи ғуломон ё руасои лашкари салҷуқӣ буданд. Расми атобакӣ дар байни Хоразмшоҳиён ва салҷуқи­ёни Рум низ маъмул буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*تاریخایران. تهران،۱۳۸۸؛دانشنامۀایران. ج۱. تهران،۱۳۸۴.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Истилоҳот
Гурӯҳ:Атобакон
Гурӯҳ:Салҷуқиён
Атобакони Форс

**Атобакóни Форс** () — силсилае аз амирони туркнажоди Форс. Ин силсила ба иртиботи ҷадди ин хонадон (Сулғур) ба унвони Сулғуриён низ маъруфанд.

Амирони ин силсила ибтидо тобеи Салҷуқиён буданд ва баъдҳо таҳти итоати Хоразмшоҳиён ва пас аз ҳамлаи муғулон фармонбардори Элхониён гардиданд ва бо ҳамин тадбир сарзамини Форсро аз турктозиҳои қавми муғул ҳифозат карданд.

## Ҳукмронии Атобакони Форс
Силсилаи Атобакони Форс аз 10 тан амир иборат буда, мухтасаран асомии теъдоде аз онҳо, ки бузургтари онон буданд. Муддати зимомдориашон ба тариқи зайл аст:
* Сулғур ибни Мавдуд (1148–1162), амире, ки тобеи салоҷиқа буд ва дар ҳаволии Каҳчилуя шӯриш бардошта Шерозро дар соли 1148 тасарруф намуда, силсилаи Атобаконро таъсис дод. 
* Минбаъд Атобак Музаффаруддини Зангӣ ибни Мавдуд (1162–1175), 
* Тукла (1175–1195), 
* Туғрил ибни Сулғур (1195–1203), 
* Саъд ибни Зангӣ (1203–1226) ҳоким буданд. 
* Абубакр ибни Саъд (1226–1259) баъди фавти Саъд ба зимомдорӣ расид ва дар соли 1230 соҳилҳои Халиҷи Форсро аз ҳудуди Басра то соҳили Уқёнуси Ҳинд тасарруф кард. Намояндаи ин давр аз аҳли адаб Саъдии Шерозист.
* Сипас Муҳаммад ибни Саъд ибни Абубакр (1259–1262) 
* Муҳаммад ибни Сулғур (1262–1263) соҳиби ин тахту тоҷ буданд.
* Салҷуқшоҳ ибни Сулғур (1263) баъди азли (сабук­дӯшӣ) бародараш – Муҳаммад зимомдор гашт, вале Ҳулоку ба Форс лашкар кашида дар наздикии Козарун лашкари Салҷуқ­шоҳро шикаст дод ва худашро асир гирифта ба қатл расонд. 
* Абишхотун – духтари Атобак Саъд ибни Абубакрро баъд аз қатли Салҷуқшоҳ аҳолии Шероз атобак интихоб кард. 
Аз ҳамин давра Форс мавриди таваҷҷуҳи Элхониён қарор гирифт. Пас аз муддате Абишхотун бо Мангу Темур – писари Ҳулоку издивоҷ кард ва бад-ин восита Форс тобеи Элхониён шуд.

## Ҳамчунин нигаред
* Атобак

## Эзоҳ

## Адабиёт
*عزیزاللهبیات. کلیاتتاریخایران. تهران،۱۳۷۰

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърихи Осиёи Марказӣ
Гурӯҳ:Атобакон
Абдуссалом Атобоев

**Абдуссалом Атобоев** (тахаллус Атозода; 24.04.1934, Ноҳияи Исфара — 28.04.1985, Душанбе) — нависанда ва драматурги тоҷик. Узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аз соли 1974.

## Зиндагинома
Абдуссалом Атобоев хатмкардаи Институти давлатии педагогии Душанбе (1958). Солҳои гуногун дар рӯзномаи «Тоҷикистони советӣ», маҷаллаҳои «Занони Тоҷикистон», «Садои Шарқ», «Машъал» ва Вазорати фарҳанги ҶТ кор кардааст. Нахустин очерку ҳикояҳои Атобоев Абдуссалом солҳои 60 садаи XX чоп шудаанд. Аммо ӯ бештар чун драматург машҳур аст. Ӯ 28 апрели 1985 вафот кардааст.

## Эҷодиёт
Пйесаҳои ӯ асосан дар мавзӯъҳои таърихӣ таълиф ёфта­анд. Пйесаи «Суруди нотамом» (1971) аз тақдири фоҷиавии шоираи тоҷик Робиаи Балхӣ (асри 10) ва «Фоҷиаи инсон» (1973) дар бораи воқеаҳои аҳди қадими сарзамини Бохтар (асри 6 то милод) ҳикоят мекунад. Дар пйесаи публитсистии ӯ «Қиёми Лоҳутӣ» (1979)аз рӯзгори инқилобии А. Лоҳутӣ сухан меравад. Мазҳакаи «Иллоанта» (1977), пйесаҳои «Бонги хатар» (1974), «Парвози уқоб» (бо ҳамроҳии Ғ. Абдулло, 1975), пйеса барои театри лухтак «Қиссаи аввалин» (бо ҳамроҳии Е. Абрамян, 1978) ва ғайра низ ба қалами Атобоев Абдуссалом тааллуқ доранд. Пйесаҳои Атобоев Абдуссалом дар маҷмуаҳои ӯ «Суруди нотамом» (1982), «Шамшери меросӣ» (1984) ва дар «Тазкираи адабиёти бачагон» (ҷилди 5) ба табъ расидаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Намоишноманависон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Адибони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Намоишноманависони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи журналистони Тоҷикистон
Атобоева Ҳоҷалхон

**АТОБÓЕВА Ҳоҷалхон** (15. 01.1915, деҳаи Қумқӯрғони вилояти Намангони Ӯзбекистон), пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1948), Устоди пахтаи ҶШС Тоҷикистон (1949). Солҳои 1931–1938 аввал колхозчии колхози ба номи Сталини Ноҳияи Намангони вилилояти Намангон ва баъди ба Тоҷикистон омаданаш аз соли 1940 сардори звенои колхози «Коммунисти Тоҷикистон»-и Ноҳияи Ленин. Аз соли 1968 нафақагири шахсӣ. Звенои Атобоева Ҳоҷалхон солҳои 1946–1947 ҳосили фаровони пахта гирифтааст. Бо 2 ордени Ленин, медалҳо ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ "Кавалер", 2009. — Т. 3. — 181 с.
* Атабаева Ходжалхон, Герои страны

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Қаҳрамонони Меҳнати Сотсиалистӣ
Маҳмуд Атоев

**Маҳмуд Атоев** (1896, Файзободи Афғонистон – 1980, Душанбе), аз муборизони фаъоли барпо ва мустаҳкам кардани сохти Шӯравӣ дар Тоҷикистон.
## Зиндагинома
Аз оилаи деҳқони камбағалСолҳои 1917–1920 коргари заводи пахтаи ноҳияи Тирмиз, 1920–1926 афсари ихтиёрии Армияи Сурх буд. Солҳои 1926–1927 ҳамчун ҷонишини сардори Бонки хоҷагии қишлоқ, 1927–1928 ҷонишини раиси Комиҷроияи ш. Сталинобод, 1928– 1931 котиби Комитети ҳизби коммунистии ноҳияи Арал, 1931–1932 ҷонишини Вазири маорифи ҶШС Тоҷикистон кор кардааст. Солҳои 1932–1935 дар Донишгоҳи коммунистии ш. Москва таҳсил кардааст. Солҳои 1935–1936 вазифаи сардори шуъбаи сиёсии маркази мошин ва трактори (МТС) ноҳияи Ӯротеппа, 1936–1937 котиби Комитети ҳизби коммунистии ноҳияи Шаҳритус, 1937–1938 директори Донишкадаи омӯзгории ш. Сталинободро ба уҳда дошт. Инчунин дар вазифаи директори Дорулмуаллимини тоҷикии ш. Тошкент кор кардааст. Солҳои 1938–1941 директори курсҳои раисони комиҷроияҳои ноҳиявӣ дар назди Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон, 1941–1949 сардори Бонки хоҷагии қишлоқ, 1949–1950 Директори комбинати хӯроки ш. Сталинобод, 1950– 1962 директори коллектори китобхонаҳои Раёсати савдои китоби ҶШС Тоҷикистон буд. Барои хидматҳояш бо ордени «Ситораи Сурх» ва 8 медалҳои Иттифоқи Шӯравӣ, инчунин бо 4 ифтихорномаҳои Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон мукофотонида шудааст. Соли 1931 аъзои КМ Ҳизби Комунисти Тоҷикистон ва се маротиба  аъзои КИМ ҶШС Тоҷикистон интихоб гардидааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Шахтакиён

**ШАҲТАКИЁН** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Вашгирди ноҳияи Файзобод. Аз деҳа то маркази ноҳия 7 км. Аҳолиаш 602 нафар (2010), тоҷикон. Аз 76 хоҷагӣ иборат аст. Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, хонаи саломатӣ, магозаи хусусӣ, чойхонаи ҷамъиятӣ, дӯконҳои фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ, 42 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. Мардуми деҳа ба сабзавоткорӣ, ғаллакорӣ, боғу токдорӣ ва чорводорӣ машғуланд. Заминҳо аз дарёи Элок ба воситаи канали Гумбулоқ обёрӣ мешаванд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ноҳияи Файзобод
Гурӯҳ:Ҷамоати Вашгирд
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Дурахшон

**Дурахшон** (пештара Бунгакиён) — деҳа дар ҳудуди ҷамоати деҳоти Чашмасори ноҳияи Файзобод. Аз деҳа то маркази ноҳия 18 км. Аҳолиаш 1956 нафар (2010), тоҷикон. Аз 250 хоҷагӣ иборат аст. Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, нуқтаҳои хидматрасонии маишӣ, марказисаломатӣ, китобхона, 172 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ, 5 мағозаи хусусӣ, хоҷагии деҳқонии коллективии «Кӯҳдоман», 2 осиёи барқӣ, нерӯгоҳи хурди барқӣ, нерӯгоҳи бодӣ, масҷиди панҷвақта фаъолият доранд. Мардуми деҳа ба сабзавоткорӣ, боғдорӣ, ғаллакорӣ, чорводорӣ, занбӯриасалпарварӣ машғуланд. Заминҳо аз чашмаҳо обёрӣ мешавад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ноҳияи Файзобод
Гурӯҳ:Ҷамоати Чашмасор
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Чағона

**Чағона** - навъе аз созҳои зарбии қадимаи мусиқист, ки аз чӯби дарозиаш 30-40 см сохта шуда, як нӯги онро сӯрох мекунанд ва чанд зангӯларо ба он меовезанд. Ҳангоми навохтани мусиқӣ чағонаро ба ҳаракат даровардан, зарбу усулро нигоҳ медоранд. Дар садаи XV Мавлоно Ҷомӣ дар ашъораш сози чағонаро ёд овардааст:
:Муғаннӣ бо овози чангу чағона,
:Чи хуш гуфт вақти сабуҳ ин тарона.
Чағона дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Қашғар (вилояти Синсзяни Хитой) бо номи «Сафоил» низ маъмул аст;

**Чағона** - номи оҳангест дар мусиқии асримиёнагии форс-тоҷик. Дар мусиқии классикии имрӯзаи  тоҷик вуҷуд надорад.
## Сарчашма
* 
* Раҳимов И. Чағона  //Энциклопедияи  адабиёт  ва  санъати  тоҷик Ҷ.3- Душанбе,2004

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Лабчанг

**Лабчанг** -  (чангқовуз, чангқавуз), сози мусиқии филиззии камоншакли забончадор, ки аз қадимулаём бо номҳои гуногун дар байни бисёр халқҳои ҷаҳон машҳур аст.
 
Ҳангоми навохтан онро байни лабон гузошта бо дандонҳо озодона медоранд ва забонро аз паси он каме қафотар нигоҳ медоранд. Лабчангро аз думчааш  медоранд ва бо ангушти дасти рост забончаи ба мисли неши каждум каҷашро мувофиқи зарбу усули ин ё он нағмае ба ларзиш меоранд. Барои ба вуҷуд овардани нағма ҷараёни нафасро ба ҳаракати забон тағйир медиҳанд.
Дарозии лабчанг тахминан 8-12 см мешавад.

Дар Тоҷикистон лабчанг машҳур буда, онро асосан занҳо менавозанд. Бинобар ин созро баъзан «Чанги занона» низ мегӯянд. Лабчанг якчанд шаклу намуд дорад. Бо вуҷуди аз физзилоти гуногун: оҳан, биринҷӣ, мисс ва нуқра сохта шудан ҷиҳати овозиаш фарқ намекунад. Лабчанг (чангқобуз) дар байни халқҳои Сибир, Шарқи Дур, Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, Европа, Африка ва ғ. маъмул аст. Дар садаи XIX дар як қатор мамлакатҳои Европа ҳамчун сози мусиқии консертӣ истифода мешуд. Ҳоло ҳамчун сози якканавозӣ ва ансамблӣ маъмул аст.
## Адабиёт
* Энциклопедияи  адабиёт  ва  санъати  тоҷик. Ҷ.3 - Душанбе,2004,
* Вьзго Т.С. Музыкальные инструменты средней Азии // Исторические очерки.-М,   «Музыка», 1980.
## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Асбобҳои мусиқӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Созҳои мусиқӣ