Қалъаи Хуҷанд

**Қалъаи Хуҷанд** — истеҳком, ёдгории бос­тонӣ, таърихӣ ва маданӣ дар маркази шаҳри Хуҷанд, дар со­ҳили чапи Сирдарё. Масоҳат 6,3 га (200×320 м). Арк (80×80м) дар шимолу шарқи қалъа ҷойгир аст. Атрофи қалъаро де­вор (қисман хароба) иҳота кардааст. 

## Ковишҳо
мини|Харобаҳои қалъа
Қалъаи Хуҷанд тавассути Экспе­дитсияи бостоншиносии комплексии шимоли Тоҷикистон зери роҳбарии академик Нуъмон Неъматов таҳқиқ гардид (аз 1964). Қабатҳои қадимии маскунии хандақ ва куҳан диз ба аср­ҳои 8−5 то м. мансубанд. Қалъа (мансуб ба қа би лаҳои са­коӣ) дар асрҳои 8−5 бино шуда, атрофаш аввал бораи хо­кӣ, сипас девори ғафси хиштӣ дошт. Атрофи шаҳру ар ки он (қисми таркибии шаҳри қадимии Хуҷанд) бо девори алоҳида ва ҳандақи паҳну амиқи пуроб иҳота шуда буд. Қабати дув­вуми маскунии Қалъаи Хуҷанд ба асрҳои 4−3 то м тааллуқ дорад. Дар зери куҳандизи Қалъаи Хуҷанд ва қисми ғарбии он димнаи шаҳри атиқӣ (масоҳат 20 га) кашф гардид, ки донишмандон онро ба харобаҳои Искандарияи Ақсо нисбат медиҳанд.

Дар натиҷаи рушди иқтисодиёт, савдо ва афзудани шу­мораи аҳолӣ, шаҳр васеъ ва қалъаи нави Хуҷанд бунёд шуд (асрҳои 6−7), ки он аз куҳандиз, шаҳристон ва работ ибо­рат буд. Солҳои 721−722 арабҳо барои шикастани истеҳко­моти қалъа аз манҷаниқ истифода карданд, вале хуҷандиён онҳоро дар назди дарвозаи работи шаҳр торумор намуданд. Дар замони истилои муғул (1219−1220) шаҳр дар муҳосираи лашкар (25 ҳазор) ва асирони маҳаллӣ (50 ҳазор) афтод. Дар набарди назди Қалъаи Хуҷанд (дар ҷазираи рӯди Сир) фидоиёни хуҷандӣ бо сардории Темурмалик сипоҳи муғулро шикаст доданд. Дар натиҷаи истилои муғул Қалъаи Хуҷанд хароб шуд. Мувофиқи маълу­моти Бобур, куҳандизи қалъа дар охири асри 15 таъмир шу­да, ба қароргоҳи ҳокими маҳаллӣ табдил ёфт.

Дар ибтидои асри 18 бо ташаббуси ҳоким Оқбутабек Қалъаи Хуҷанд бо деворҳои ғафси похсагин, бора, бурҷҳои мудав­вару росткунҷа, дарвозаҳои истеҳкомдор мустаҳкам гар­дид. Ҳамчунин, куҳандизи шаҳр таъмир ва дар арк қасри нави ҳокимнишин бунёд шуд. Дар асрҳои 18−19 борҳо ба майдони задухӯрди сипоҳиёни Аморати Бухоро ва хонии Хӯқанд табдил ёфт. Соли 1866 ба арсаи бархурди шади­ди мардум ва сарбозони ҳокими маҳаллӣ бар зидди сипо­ҳиёни Руссияи Подшоҳӣ мубаддал шуда, хеле хароб гар­дид. Куҳандиз то соли 2015 қароргоҳи қисмҳои низомӣ буд.thumb|Куҳандиз, ки то соли 2015 қароргоҳи қисмҳои низомӣ буд.

## Бозёфтҳо
Ковишгарон аз ин мавзеъ дар натиҷаи ковишҳои бостоншинохтӣ косаву табақҳои сафолин, хуму кӯзаҳои гу­ногуншакл, симобкӯзачаҳо (бо нақшҳои ҳандасию набо­тӣ), зарфҳои шишагину филиззӣ, маснуоти заргарӣ, тан­га ҳои мисину нуқрагин (мансуб ба замони Сомониён, Қа­рахониён, Темуриён) маснуоти кулолӣ (хумҳои хурду ка­лон), дегу обҷӯшҳои гуногуншакл, дӯлчаҳои дастадор, ҷом, хурма, чароғи сиёҳ, миҷмар, шақшақа ва ғайра пайдо карданд. Бозёфтҳо қис­ман дар Осорхонаи таърихии вилояти Суғд, Осорхонаи археология ва фортификатсияи Хуҷанд ба номи академик Нуъмон Неъ­матов маҳфузанд. Ҳамчунин, ҷузъи асосии Маҷмааи таъ­рихию фарҳангии «Қалъаи Хуҷанд» дар феҳристи Меро­си таърихӣ­-фарҳангии Тоҷикистон сабт ва лоиҳаи тармим ва бозсозии Қалъаи Хуҷанд аз ҷониби Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардидааст.
## Осорхонаи таърихӣ

мини|Даромадгоҳ ва саҳни Осорхонаи таърихии вилояти Суғд
Осорхонаи таърихии вилояти Суғд соли 1986 ба муносибати таҷлили 2500 солагии шаҳри Хуҷанд таъсис ёфта буд. Баъд аз тармими даромадгоҳ ва деворҳои қалъа бо қарори ҳукумати вилоят дар соли 1999 дар дохили қалъаи Хуҷанд Осорхонаи таърихии вилояти Суғд ҷойгир карда шудааст.

Моҳи июли соли 2003 хишти нахустини Осорхонаи таърихии вилояти Суғд дар назди урдуи шаҳр гузошта шуд. Сохтмон ба маблағи 3 миллиону 800 ҳазор сомонӣ бунёд ёфт, ки 500 ҳазори он аз хазинаи Президенти кишвар ҷудо гардид. Бинои муҳташаму мунаққаши толорҳои намоишии таъриху фарҳанги халқи тоҷик, ки дар масоҳати зиёда аз 3 ҳазору 365 метри мураббаъ қомат афрохтааст, аз як гумбази асосӣ, ду гумбази миёна ва 4 гумбази хурд иборат мебошад.

## Маҷмааи таърихию фарҳангӣ
мини|Даромадгоҳи Маҷмааи таърихиву фарҳангии «Қалъаи Хуҷанд»
Дар асоси лоиҳа деворҳои атрофи «Қалъаи Хуҷанд», арку дарвозаҳои он барқарор гардида, бунёди бинои маъмурӣ, растаҳои ҳунармандон, ошхонаи миллӣ, намунаи хонаву ҳавлиҳои қадимаи шаҳри Хуҷанд, меҳмонхонаву осорхона, чойхона, растаҳои болопӯшида барои омода намудани таомҳои миллии мардуми тоҷик, ҳаммому нуқтаҳои хизматрасонӣ ва дигар иншооти ёрирасон сохта шудааст.

Дар қисмати ҷанубии Қалъаи Хуҷанд мутобиқ ба талаботи замони имрӯз 8 растаи барҳавои ҳунармандӣ ташкил гардида, дар онҳо маҳсули кори ҳунармандон, ба монанди навъҳои зиёди маҳсулоти қаннодӣ, наққошӣ, кулолгарӣ, кундалнигорӣ, мусаввараҳо, кордҳои гуногун, қолинҳои дастӣ, либосҳои миллии мардонаю занона, адрасу атлас, маснуоти заргарӣ, армуғонҳо ва созҳои миллии мусиқӣ ба намоиш гузошта шудааст.

Майдони қалъа ва роҳравҳои дохили он бо истифода аз сангҳои Хорои Хуҷанд дар масоҳати 12 ҳазору 500 метри мураббаъ оро дода шуда, 5 ҳазор метри мураббаъ сабзкорӣ шудааст. Дар ҳудуди қалъа ду фаввораи калон ва чор суҳбаткадаи чӯбӣ, ки аз ҷониби ҳунармандони чирадасти шаҳри Исфара бо роҳнамоӣ ва маслиҳату машварати Усто Бурҳон ба таври барҷаста кандакорӣ карда шудааст.

### Қасри Қалъаи Хуҷанд
мини|Қасри Қалъаи Хуҷанд
Дар ороиши бинои «Қалъаи Хуҷанд», ки 5 толори намоишӣ дорад, санъати миллии меъмории тоҷик, ба монанди кандакорӣ, наққошӣ, кундалкорӣ, коркарди бадеии чӯб, санг, гачкорӣ, кошинкорӣ, буриш ва ғайра ба таври васеъ истифода шудааст.

Дар толори «Ҳавзаи илмӣ-адабии Хуҷанд», ки бо санъати миллии меъморӣ наққошӣ шудааст, вобаста ба ҳаёту фаъолияти олимони Хуҷандшаҳр, шоирони номвари тоҷик ва ҳунармандони машҳур маълумот гирдоварӣ шуда, дар васфи Хуҷанд ва қалъаи он гуфторҳои олимону зиёиёни замони гузашта ва имрӯз, суханронии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба таърихи қалъа ва дигар маводи зарурӣ мавҷуд мебошад. Дар ҳамин толор муҷассамаи 4 шахси номвари Хуҷанд — Зиёуддини Хуҷандӣ, Шайдои Хуҷандӣ, Садруддини Хуҷандӣ ва Султон Умаров, инчунин нигораҳо вобаста ба илму адаб, аз қабили дастхатҳо, қаламдон, лавҳ, даводдон, кӯзачаву обдастаҳои навиштаҷотдор ба намоиш гузошта шудааст.

Толори «Санъати тасвирӣ ва ҳунарҳои амалӣ» харитаи маҳаллаҳои ҳунармандони шаҳри Хуҷанд ва акси ҳунармандони чирадасти вилоят ва қисме аз намунаи ҳунарҳои мардумӣ, ба монанди ҳунари рассомӣ, кашидадӯзӣ, мисгарӣ, кундалсозӣ ва созҳои мусиқиро дар бар мегирад.

Толори «Истиқлоли Тоҷикистон» аз барелеф, ки аз тарафи ҳунармандон Даврон Раҳматзод ва Мунира Турсунова омода гардидааст, шурӯъ мегардад. Ин барелеф аз эълон гардидани Эъломияи Истиқлолият оғоз гардида, дар он давраҳои ҷанги шаҳрвандӣ, раванди Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, роҳбари давлат интихоб шудани Эмомалӣ Раҳмон, татбиқи ҳадафҳои стратегӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ, сиёсати дохилию хориҷии кишвар ва ташабуссҳои ҷаҳонии Пешвои миллат инъикос ёфтааст.

Дар қисмати таҳхона толори намоиши бозёфтҳои бостонии минтақаи миёнаоби Сирдарё, сиккаҳои гуногуни давраҳои таърихӣ ва дигар нигораҳо ҷойгир карда шуда, ҳамзамон ҷой барои баргузории конфронсу ҷаласаҳо, мулоқоту вохӯриҳо, ҳуҷраҳои хизматию техникӣ ва устохонаҳои рассомӣ мавҷуд мебошад.

### Маҳаллаи қадимии Хуҷанд
Дар қисми шимолу шарқии қалъа маҳаллаи қадимии Хуҷанд мебошад. Хонаву ҳавлиҳо асосан мансуби табақаи коргар, тоҷиру ҳунарманд ва дигар қишри ҷомеаи мадании шаҳр буда, эҳё ва бунёди он имкон фароҳам овардааст, ки анъанаҳои қадимаи шаҳрнишинӣ дар Хуҷанд ба ҷаҳониён муаррифӣ шавад. Ин хонаҳо пурра бо маводи табиӣ, аз ҷумла лойу гил ва чӯб сохта шуда, дарвоза, сутун ва сақфи манзилҳои қадима пурра кандакорӣ шудаанд ва амалҳои нақшу нигорро асосан рассомони соҳибтаҷриба иҷро намудаанд. Дар ин маҳаллаи қадима истифодаи самараноку оқилонаи заминҳои наздиҳавлигӣ низ нишон дода шуда аст. Дар ин 8 ҳавлии қадима, ки масоҳати ҳар кадоми он 6 садяк заминро дар бар мегирад, ҳунармандон ба хаттотӣ, кундалнигорӣ, рассомӣ, наққошӣ, қолинбофӣ, адрасбофӣ, сӯзанидӯзӣ, дуредгарӣ, дӯзандагӣ, сангтарошӣ, оҳангарӣ ва кулолгарӣ машғул мешаванд.

Қалъаи Хуҷанд (32018).jpg|
Қалъаи Хуҷанд (маҳаллаи қадимӣ, хонаи наққош).jpg|
Қалъаи Хуҷанд (маҳаллаи қадимӣ, хонаи рассом).jpg|
Қолинбофӣ, Қалъаи Хуҷанд.jpg|
Қалъаи Хуҷанд (маҳаллаи қадимӣ, хона кӯлолӣ).jpg|
Қалъаи Хуҷанд (14200).jpg|
Қалъаи Хуҷанд (маҳаллаи қадимӣ, хонаи кулолгар).jpg|
Қалъаи Хуҷанд (маҳаллаи қадимӣ).jpg|
Қалъаи Хуҷанд (33186).jpg|


Дар ин ҷо ҳамзамон ҳаммом, меҳмонхона ва чойхонаи миллӣ ҳамчун рукни маҳалладории таърихӣ сохта шудааст. Дар чойхонаи миллӣ, ки дар ҳудуди Қалъаи Хуҷанд барои 60 нафар пешбинӣ гардидааст, иҷрои ҳунари волои кандакорӣ, гачкорӣ, кундалнигорӣ ва наққошии бемисл ба зебогии намои берун ва дохили бино шукӯҳи бештар бахшидаааст. Дар шафати чойхонаи миллӣ ҳамзамон растаи омода кардани нону самбӯсаҳои гуногун ва номгӯи зиёди таомҳои миллӣ бо фарогириии чор оташдон ва танӯр сохта шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Раҳимов Н. Т. Таджикистан: археологические памятники средней Сырдарьи на Великом Шёлковом пути (Фергано­Сырдарьинс­кий коридор). Д., 2018;
* Раҳимов Н., Азизов М. Асрори Қалъаи Хуҷанд // Мероси Ниёгон. №21, 2019.

Гурӯҳ:Ёдгориҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҷозибаҳои гардишгарии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Қалъаҳои таърихии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Биноҳо ва иншоотҳо дар Хуҷанд