Науру

**Науру** ( / n ɑː uː <span style="border-bottom:1px dotted" title="'r' в 'rye'">r</span> <span style="border-bottom:1px dotted" title="/uː/ долгий 'oo' в 'goose'">uː</span> / , ё / n <span style="border-bottom:1px dotted" title="/aʊ/ 'ou' в 'pout'">aʊ</span> <span style="border-bottom:1px dotted" title="'r' в 'rye'">r</span> <span style="border-bottom:1px dotted" title="/uː/ долгий 'oo' в 'goose'">uː</span> / , наур. Naoero ), расман - **Ҷумҳурии Науру** ( наур. *Repubrikin Naoero* ) — давлати хурдакак дар ҷазираи марҷонии ҳамном бо қисми ғарбии Уқёнуси Ором бо масоҳати  ва аҳолии 10,084 нафар (2011).

Ҷазираи Науру  ҷануби экватор ҷойгир аст. Ҷазираи наздиктарин - Банаба —  дар шарқ ҷойгир аст ва ба  Ҷумҳурии Кириботӣ тааллуқ дорад. Ин ҷазира дар шимолу ғарби Тувалу, 1300 км шимолу шарқи ҷазираҳои Соломон , шимолу шарқи Папуа Гвинеяи Нав, ҷанубу шарқи  Иёлоти Микронезия ва ҷануби ҷазираҳои Маршалл ҷойгир аст.

Науру хурдтарин ҷумҳурии мустақили рӯи замин, хурдтарин давлати ҷазиравӣ, хурдтарин давлати берун аз Аврупо ва яке аз ду давлати ҷаҳон (ҳамроҳ бо Швейтсария) мебошад, ки пойтахти расмӣ надоранд  (пойтахти ғайрирасмии Науру шаҳри Ярен, ки дар он парламент ва фурудгоҳи кишвар ҷойгиранд).

Дар солҳои 1000 пеш аз милод аз Микронезия ва Полинезия сокинонида шуд. Дар охири асри XIX, Науру замима карда шуд ва мустамликаи империяи Олмон эълон карда шуд. Пас аз Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ, Науру мандати Лигаи Миллатҳо гардид, ки онро Австралия, Зеландияи Нав ва Бритониёи Кабир идора мекарданд. Дар давоми Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ, Науру аз ҷониби нерӯҳои Ҷопон забт карда шуд ва иттифоқчиён тавассути уқёнуси Ором аз он убур карданд. Пас аз хатми ҷанг, кишвар ба идораи СММ гузашт. Науру соли 1968 истиқлол ба даст овард ва соли 1969 узви Ҷамъияти Уқёнуси Ором гардид.

Иёлот ҷузъи Иттиҳоди Миллатҳост. 14 сентябри 1999 Ҷумҳурии Науру ба узвияти Созмони Милали Муттаҳид пазируфта шуд. Науру узви Комиссияи ҷанубии Уқёнуси Ором мебошад.

## Таърих
мини|281x281пкс| Ҷанговари Науруӣ (1880)
Дар ҷазираи Науру тақрибан 3 ҳазор сол пеш микронезиён ва полинезиён маскун шуданд. Мувофиқи яке аз фарзияҳо, аввалин муҳоҷирон ба Науру аз Галаҷазираи Бисмарк омаданд ва этноси прото-уқёнусиро, ҳатто пеш аз пароканда шуданаш ба Меланезия, Микронезия ва Полинезия, намояндагӣ мекарданд . Одатан сокинони ҷазира пайдоиши модариашонро ба назар мегирифтанд. То омадани аврупоиён аҳолии ҷазираи Науру аз 12 қабила иборат буд , ки он дар ситораи дувоздаҳкунҷа дар парчам ва герби муосири Ҷумҳурии Науру инъикос ёфтааст. Аввалин дар байни аврупоиҳо Науруро 8 ноябри соли 1798, капитани англис Ҷон Фирн, ки аз Зеландияи Нав ба Чин шино мекунад, кашф кард, ки ба ин ҷазира номи "Гуворо" гузошт () , ки 90 сол боз фаъолона истифода мешавад. Дар он вақт, ташаккули системаҳои миёнаи мураккаби табақаҳои иҷтимоӣ дар Науру мушоҳида мешуд. Палмаи какос ва пандамус кишт мекарданд. Науруён дар харсангҳо бо заврақ ва бо ёрии паррандаҳои махсус омӯзонида - фрегатҳои калон моҳидорӣ мекарданд. Онҳо ҳатто тавонистанд моҳии ханосро акклематизонанд, ки манбаи иловагии ғизост. Танҳо мардон ба моҳидорӣ машғул буданд.

Дар асри XIX, аввалин аврупоиҳо дар ҷазира ҷойгир шудан гирифтанд. Инҳо маҳкумшудагон, гурезагон аз киштиҳои наҳангрезӣ, ки ба ҷазира меоянд, ва баъдтар савдогарони инфиродӣ буданд. Аҷнабиён (аврупоиҳо) ба ҷазира бемориҳои зӯҳравӣ меоварданд, наураҳои маст буданд ва ҷангҳои байнихудиро бармеангехтанд, ки аз ҳисоби истифодаи силоҳи оташфишон .
[чап|мини| Ҷазираи Науру дар соли 1888 ба [Олмон ҳамроҳ карда шуд]]
16 апрели соли 1888, ҷазираи Науру ба Олмон ҳамроҳ  ва дохили протекторати  Ҷазираҳои Маршал зери назорати ширкати "Ҷалуит" шуданд . Аҳолии ҷазира андозбандӣ карда шуд, аммо чанд муддат ҷазира зиндагии хилвати худро идома дод. Пас аз кашф шудани конҳои калони фосфоритҳо дар ин ҷо вазъ тағир ёфт. Дар соли 1906, ширкати австралиягии "Пасифик фосфет компанӣ" () барои таҳияи онҳо иҷозат гирифт. Ин дар тамоми таърихи минбаъдаи Науру осори амиқ гузошт.

17 августи соли 1914 ҷазираи Науру дар давраи Ҷанги Якуми Ҷаҳон  Дастаи хурди ҳарбӣ дар киштии мутааллиқ ба ширкати "Пасифик фосфет компанӣ" ҷойгир карда шуд.

Австралиягиҳо аз ҷопониҳо, ки ба онҳо низ амр дода шудааст, ки ҷазираи бойи фосфорит дошта бошанд, каме пештар буданд. *Австралиягиҳо чандин ҳадафҳоро дунбол карданд* :аввал, халалдор кардани системаи олмонии "Этаппендиенст"  бо забти як истгоҳи интиқолдиҳанда дар ҷазира муҳим буд (истгоҳ ҷузъи шабакаи радиостансияҳое буд, ки иртибот бо киштиҳо ва киштиҳои олмониро таъмин мекарданд); дуввум, ҳукумати Иттиҳоди Австралия нисбат ба амали Ҷопон эҳтиёткорона муносибат карда, ба таври дуруст ба охирин забткории он шубҳа кард. Дар натиҷаи ҷанг дар соли 1923, Науру мақоми қаламрави ваколатдори Лигаи Миллатҳоро гирифт ва таҳти назорати муштараки Бритониё, Австралия ва Зеландияи Нав гузашт, аммо маъмуриятро Австралия ба амал овард . Ин кишварҳо аз як ширкати хусусӣ тамоми ҳуқуқҳои худро ба конҳои фосфорит хариданд ва як ширкати муштараке таъсис доданд, *Бритиш фосфейт комишн* () барои коркарди конҳои фосфорит ва фурӯши онҳо. Рушди интенсивии фосфоритҳо то Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ сурат мегирифт, аммо мардуми бумӣ танҳо маоши ночиз мегирифтанд.
мини|Тупи зиддиҳавоии Ҷопон дар давраи ҷанг
[мини|180x180пкс| Науру аз [Consolidated B-24 Liberator|бомбгузории бомбаандози В-24 Либератор аз нерӯҳои Артиши ҳавфтуми ҳавоии ИМА  (1943)]]
Дар аввали моҳи декабри соли 1940, крейсерҳои ёвари Олмон "Комета" ва " Орион" дар наздикии Науру як киштии савдои Норвегия ва Бритониёро ғарқ карданд. Баъзеи онҳо мунтазири боркунии фосфоритҳо дар соҳили ҷазира буданд. Дуди интиқолдиҳандаи фурӯзони фосфоритии "Триадика" аз соҳили Науру намоён буд. Радиостансияи ҷазира бонги хатарро, ки киштии "Комета" фиристодааст, қабул кард. Маълумоти гирифташуда тавассути радиограмма ба қароргоҳи нерӯи баҳрии Австралия интиқол дода шуд. Шикастпораҳои киштиҳои ғарқшударо мавҷҳо ба соҳили Науру партофтанд; қариб ҳамаи аъзоёни асир ва мусофирони асир аз ҷониби немисҳо 21 декабр ба ҷазираи Эмирау дар архипелаги Бисмарк фуруд оварда шуданд. Баъзеи онҳо тавонистанд ба зудӣ ба шаҳри Кавиенг расанд ва австралиягиҳоро дар бораи ҳамлаи дарпешистода ба ҷазираи Науру хабардор кунанд, аммо Австралия дар ин минтақа киштиҳои ҷангӣ надошт, то рейдро пешгирӣ кунанд. 27 декабри соли 1940 крейсери «Комет» барои бомбаборон кардани иншоотҳои бандарӣ ба Науру баргашт. "Комет" дар болои ҷазира истода, парчами низомии Криегсмаринро барафрошт ва бо фармони тоза кардани чоҳҳо ва захираи нафт сигнали радио фиристод, аммо издиҳоми одамони кунҷков пароканда нашуданд ва танҳо як тири ҳушдор ҷазираҳоро пароканда кард. Пас аз тирборон дар маҳалли бандар танҳо харобаҳои боқӣ монданд. Оташ дар натиҷа як тӯдаи калони фосфоритҳоро нобуд кард, ки онро аллакай японҳо харидаанд .

25 августи соли 1942 ҷазираи Науру аз ҷониби Ҷопон забт карда шуд  ва 13 сентябри соли 1945 озод карда шуд. Дар ҷараёни ишғоли Ҷопон, 1200 науругиҳо ба ҷ. Чуук баргардонида шуданд, ки дар он 463 аз онҳо ба ҳалокат расидааст. Дар моҳи январи соли 1946, наурусиёни наҷотёфта ба ватани худ баргаштанд.

Аз соли 1947, Науру ба қаламрави эътимоди Созмони Милали Муттаҳид табдил ёфт, ки идоракунии муштаракро аз ҷониби Подшоҳии Муттаҳида, Австралия ва Зеландияи Нав идома медиҳад; маъмуриятро боз Австралия ба дасти худ гирифт. Дар миёнаи солҳои 70-ум истеҳсол ва содироти солона то  чинси фосфат  ба маблағи 24 миллион  доллари Австралия расид. Соли 1927 Шӯрои пешвоёни интихобкардаи аҳолӣ таъсис дода шуд, ки ба он танҳо ваколатҳои маҳдуди машваратӣ дода шуда буд. Дар солҳои 1940 ва 1950 дар ҷазира як ҷунбиши истиқлолхоҳӣ ташаккул ёфт. Дар соли 1951 Шӯрои сардорон ба Шӯрои ҳукуматҳои маҳаллии Науру, як мақоми машваратии назди маъмурияти мустамлика табдил ёфт. То соли 1966 ба ташкили шӯроҳои маҳаллии қонунгузорӣ ва иҷроия, ки худидоракунии дохилиро дар Науру таъмин мекарданд, ноил гардидан мумкин буд. Истиқлолият 31 январи соли 1968 эълон шудааст.

Дар охири солҳои 60-ум — аввали солҳои 70-ум, дар қаламрави Амрикоии Ҷазираҳои Уқёнуси Ором пешниҳодҳо оид ба ташкили давлати ягона дар қаламрави Микронезия ва як қисми ҷазираҳои Полинезия пешниҳод карда шуданд, ки ба он Науру дохил мешуд . Аммо, ин нақшаҳо амалӣ намешуданд ва худи қаламрави эътимод ба чор давлат - ҷазираҳои Маршалл, Палау, ҷазираҳои Марианаи Шимолӣ ва  Иёлоти Микронезия тақсим карда шуд.
### Ҳаракати табиӣ
Дар асоси барӯйхатгирии соли 2011, аҳолии ҷазира ҷавонон ва босуръат меафзояд; шумораи умумии аҳолӣ дар вақти барӯйхатгирии аҳолӣ 10,084 нафарро ташкил медод (5,105 мард ва 4979 зан), ки ин нисбат ба соли 2006 бо 9233 нафар аҳолӣ зиёдтар аст; аҳолӣ аз соли 2006 инҷониб 9,22% ё 851 нафар афзудааст. Суръати миёнаи солонаи афзоиш дар ин давра 1.844% -ро ташкил дод, яъне афзоиши солонаи аҳолӣ дар ҳудуди 170 нафар дар як сол, барои давраи солҳои 2006-2011 буд. Аммо, афзоиши аҳолӣ дар ҳоли ҳозир аз 1,8% хеле баландтар аст, зеро сатҳи таваллуд дар Науру тақрибан 29 ‰ меафзояд, яъне афзоиши тақрибан 300 нафар дар як сол. Дар сатҳи баланди ҳозираи афзоиш аҳолӣ ду маротиба афзоиш ёфта, дар соли 2038 ба 20000 нафар аҳолӣ мерасад .

Афзоиши коэффитсиенти умумии таваллуд аз ҳисоби барқароршавии ҳаёти иқтисодӣ ба назар мерасад; коэффитсиенти умумии таваллуд (КУТ) аз 3,4 таваллуд дар як зан дар соли 2004 ба 4,3 дар соли 2010 афзоиш ёфт. Дар давраи солҳои 2007-2011, ба ҳисоби миёна, дар як сол 350 таваллуд ба қайд гирифта шудааст, ки ин тақрибан ба сатҳи таваллуди 35 ‰ баробар аст.

Коэффитсиенти ҳосилхезии наврасон хеле баланд аст - шумораи таваллуд дар занони 15-19 сола ба 81 кӯдак ба 1000 зан рост меояд.

### Давомнокии умр
Давомнокии умр ҳангоми таваллуд дар давраи солҳои 2007-2011 мутаносибан барои мардон ва занон 57,5 ва 63,2 сол буд; дарозии умр барои мардон бетағйир боқӣ мондааст, дар ҳоле ки барои занон дарозии умр 5 сол афзудааст, дар ҳоле ки дар давраи солҳои 2002-2006 умри умумии мардон 57,5 сол ва барои занон 58,2 сол буд .

### Аҳолӣ
чап|мини|150x150пкс| Деҳа дар Науру (1896)
Мувофиқи барӯйхатгирии моҳи октябри соли 2011, аҳолии Ҷумҳурии Науру 10084 нафар, аз ҷумла 5105 мард ва 4979 занон. Зичии аҳолӣ — 473,43 нафар дар км². Ғайр аз ин, дар ҷазира як урдугоҳи гурезаҳо мавҷуд аст, ки мехостанд ба таври ғайриқонунӣ ба Австралия ворид шаванд; дар охири моҳи июни соли 2016 он 442 нафар, аз ҷумла 338 мард, 55 зан ва 49 кӯдакро дар бар мегирифт; қисми зиёди гурезагон аз Афғонистон, Эрон ва Ироқ омадаанд .

Дар соли 1968, ҳангоми эълони истиқлол, аҳолӣ 

Сатҳи таваллуд дар Науру , фавт — , афзоиши табиии аҳолӣ — 1,781% ҳисоб карда мешавад . Фавти тифлон дар соли 2007 ба ҳар 1000 кӯдаки навзод 9,6 тахмин зада шудааст.

Ҳиссаи кӯдакони то  дар соли 2007 37,8% (), аҳолии калонсоли аз 15 то 60-сола - 59,3% ( ), аз 60-сола боло - 2,9% ()-ро ташкил доданд.. Давомнокии миёнаи умри мардҳо дар соли 2011 , занон .

Дар ҷазира пойтахт ё шаҳрҳои расмӣ нестанд. Ҷойгоҳи президент дар музофоти Мененг, дар ҳоле ки идораҳои ҳукуматӣ ва парлумон дар музофоти Ярен ҷойгиранд. Тамоми аҳолии ҷазира дар соҳили баҳр, инчунин дар атрофи кӯли Буада зиндагӣ мекунанд.
алт=Половозрастная пирамида Науру 2011|мини| Пирамидаи синну сол ва ҷинсии Науру 2011

### Сохтори синну сол ва ҷинс
Аҳолии доимии ба қайд гирифташуда дар соли 2011 5.105 мард ва 4.979 духтар буд. Шумораи мардон аз занон 126 нафар зиёд буд, ки дар натиҷа таносуби ҷинсӣ 103, яъне ба 100 зан 103 мард рост меояд. Аммо, аз соли 1992 инҷониб таносуби ҷинсӣ коҳиш ёфта, ба 100 зан 105 мард рост меояд.

; Динамикаи синну сол
:

### Таркиби этникӣ
Таркиби аҳолии Науру асосан натиҷаи саноати маъдан мебошад. Коргарон дар солҳои 30-юм аз қисматҳои гуногуни ҷаҳон барои кор дар конҳо оварда мешуданд. Сабтҳои барвақт нишон медиҳанд, ки дар соли 1939 аҳолии хориҷӣ ба  аҳолии аслии Науру баробар буданд. Дар соли 1977, ин миқдор 60% аҷнабиён ва 40% аҳолии таҳҷоӣ буд. Ин таносуб дар соли 1992 ба 70% хориҷиён зиёд шуд. Дар соли 2006, дар натиҷаи хуруҷи азими муҳоҷирони меҳнатӣ ва оилаҳои онҳо, бинобар фурӯпошии саноати маъдани фосфат, ҳиссаи хориҷиён то 6% коҳиш ёфт. Саноати фосфат иқтисодиёти Науру, тиҷорат ва робитаҳои хориҷиро ҳавасманд мекунад ва эҳтимол дорад, ки дар оянда ба аҳолӣ таъсири возеҳ ва мустақим дошта бошад . Тақрибан 91% (  ) аҳолии Науру мардуми таҳҷоии ҷумҳурӣ - наурусҳо мебошанд . Аз шумораи умумии аҳолӣ Науру, муҳоҷирон аз дигар ҷазираҳои уқёнуси Ором (асосан фиҷиҳо) 4%, аврупоиҳо - 1,6%  , чиниҳо — 1,5% )-ро ташкил медиҳанд. Ҳиссаи шаҳрвандони хориҷӣ дар аҳолии кишвар баланд аст.
## Пайвандҳо

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Кишварҳои Уқёнусия
Гурӯҳ:Давлатҳои ҷазиравӣ
Гурӯҳ:Науру
Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода
Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд