open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шоҳҳусайн Соқии Исфаҳонӣ

**Шоҳҳусайн Соқии Исфаҳонӣ** (; ? — 1534) — и зарофатгӯ ва ҳаҷвнигори форс-тоҷик.

## Эзоҳ
Лисонии Шерозӣ

**Лисонии Шерозӣ** (; ? — 1535, Табрез) — и форс-тоҷик, шарикдарси Соммирзо.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мулло Ёрии Хонанда

**Мулло Ёрии Хонанда** (?, Ҳирот — 1537/38, Бухоро) — хонанда, навозанда, оҳангсоз, таронасоз ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ҳаёт ва фаъолияти эҷодию ҳунарии Мулло Ёрӣ дар Ҳирот ҷараён гирифта, санъати овозхонӣ, сознавозӣ, шеърро ибтидо аз падараш омӯхт, сипас назди Ғулом Шодӣ такмил дод. Мулло Ёрӣ дар шаклу анвои шеърию мусиқии «савт», «қавл», «амал» ва «рехта» (дар усули мақомҳои «Ироқ», «Ҳусайнӣ», «Рост») таснифоти «Савти дилбарон», «Нақши моҳи сари кӯҳ», «Рехтаи Наво» ва ғайра офарида, ду силсилаи овозии «Ману мастона дар як ҷо», «Дили моро чӣ дархостест» назди устодони созу овози Ҳирот, Самарқанд, Бухоро, Балх, Марв маъмул ва мавриди иҷро будаанд.

Мулло Ёрӣ табъи хуби шоирӣ дошт ва ғазалу маснавӣ, мусаддасоти рангин гуфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — , 2009. — С. 167. — ISBN 978-99947-49-13-3.
Мир Девонаи Шаҷминӣ

**Мир Девонаи Шаҷминӣ** (?, Бухоро — 1539, Ҳирот) — мусиқидон, оҳангсоз, хонанда,  ва донишманди форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Илму фарҳанги замонаашро дар Бухоро фаро гирифта, асосҳои ибтидоии шеъру мусиқиро аз падараш меомӯзад. Сониян барои такмили донишу ҳунар ба шаҳрҳои Самарқанд, Марв, Машҳад, Ҳирот рафта, аз устодони созу овоз, адаб ҳунар андӯхтааст. Дар мусиқии назарӣ бештар кӯшиши зиёди омӯзишӣ ба харҷ дода, назди Кавкабии Бухороӣ, Мирзоалии Чангӣ сознавозӣ, равиши эҷоди мусиқиро такмил медиҳад. Дар созҳои уд, қонун, танбӯр маҳорати хуби иҷроӣ касб карда ва дар ин созҳо ихтирооти ҷолиб намуда, дар сарояндагӣ бештар дар иҷрои «савт», «амал», «қавл», «рехта», «нақш» корҳои ҳунарӣ карда, рангомезиҳои тараннумӣ ворид сохтааст. Дар зарбу усулҳои мақомҳои «Рост», «Бузург», «Ҳусайнӣ», «Ушшоқ» тазминҳои рангини мусиқӣ сохта, махсусан асарҳояш «Савти Мирдевона», «Савти ошуфта», «Пешраво ошуфта», «Нақши Шаҷмин» ва ғ. дар ҳавзаҳои эҷодию иҷроии Бухоро, Самарқанду Ҳирот шуҳрати зиёд касб кардаанд. Шеърро некӯ (ғазал, қасида, рубоӣ, маснавӣ) мегуфтааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — , 2009. — С. 156. — ISBN 978-99947-49-13-3.
Мирхатиби Хонанда

**Мавлоно Мирхатиби Хонанда** (?, Бухоро — 1540, Бухоро) — мусиқидон, навозанда, хонанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ҳунари мусиқӣ, шеърро аз падараш меомӯзад. Мирхатиб Барои такмили дониши мусиқиаш муддате назди Кавкабии Бухороӣ асосҳои мусиқии назариро омӯхта, сониян ба Самарқанд рафта, аз Хоҷа Ҷаъфари Қонунии Самарқандӣ, Амир Алиакбари Қонунии Самарқандӣ сознавозӣ (қонун), таркиботи шеъру мусиқиро андӯхтааст. Мирхатиб дар ҳунари овозхонӣ равияи хоси хонандагиро дар иҷрои манзумаҳои ҳамосӣ, ишқӣ ва ирфонӣ ба ҳаёти мусиқии Самарқанду Бухоро ворид карда, дар ин равия пайравони зиёд дошт.

Ӯ дар шаклу анвои созию овозии «амал», «савт», «нақш», «қавл», «тарона»-ҳои гуногунмавзӯъ сохта, «Савти дилбаро», «Амали Хатиб», «Таронаи Мирхатиб», ки дар тазмини зарбу усулҳои мақомҳои «Раҳовӣ», «Рост» тасниф кардаашро ба Алидӯсти Ноӣ бахшидааст. Бо ҳамкории Алидӯсти Ноӣ дар тазмини усули шӯъбаи «Ҳисор» асари бисёрқисмаи «Пешрави Ҳисор», «Савти Ҳисор», «Таронаи Ҳисор»-ро тасниф карда, ба ҳокими Ҳисори Шодмон эҳдо намудааст. Мирхатиб табъи хуби шоирӣ дошт ва дар шеъру шоирӣ бо тах. «Хатиб» ғазалу мухаммас, мустазоду соқиномаҳо сурудааст.
## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — , 2009. — С. 161—162. — ISBN 978-99947-49-13-3.
Забони ормурӣ

**Забони ормурӣ** як забони эронии шарқист.

Гурӯҳ:Забонҳо
ормурӣ
Рустамалии Хуросонӣ

**Камолуддин Рустамалӣ** (; қарни XV — 1536, Ҳирот) — хушнавис, музаҳҳиб, мусаввир ва чеҳранигори тоҷик, хоҳарзодаи Камолуддин Беҳзод.

## Зиндагинома
Дар Ҳирот таваллуд шуда, дар Қазвин вафот кардааст. Санъати наққоширо аз Камолуддин Беҳзод ва Оқо Мирак омӯхтааст. Дар ҳунари тазҳиб «бебадали замон» будааст. Муддате дар китобхонаи Ҳусайни Бойқаро вазифаи сармузаҳҳибиро ба зимма доштааст. Девонҳои Ҷомӣ, Навоӣ ва Ҳотифиро ҷадвалкашию лаввоҳӣ кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Ибни Ҳумоми Шерозӣ

**Ибни Ҳумоми Шерозӣ** (; ? — 1542, Шероз) — муфассир, фақеҳ, ориф, файласуф ва донишманди форс-тоҷик, муаллифи «Асрори дил», «Равзату-л-қулуб» ва «Фатҳнома».

## Эзоҳ
Ихтиёри Ҳиравӣ

**Хоҷа Маҳмуд Ихтиёри Ҳиравӣ** (? — қарни XVI) — наққоши форс-тоҷик, шогирди Миралии Наққош.

## Зиндагинома
Бештари умрашро дар Хуросон гузаронидааст. Соли 1528/29 Убайдуллоҳхони Шайбонӣ Ҳиротро забт намуда, Ихтиёри Ҳиравиро ҳамроҳи як гурӯҳ ҳунармандон ба Бухоро бурд. Дар Бухоро Ихтиёри Ҳиравӣ дар китобхонаи дарбор наққошӣ мекард.
Намунаҳои эҷодиёташ боқӣ намондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шиҳобуддин Шиҳоби Ҳиравӣ

**Шиҳобуддин Шиҳоби Ҳиравӣ** (; ? — 1536) —  ва муаммосарои форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Вай бо Заҳируддин Бобур ба Ҳиндустон рафт ва назди вай муқарраб буд. Дар муаммогӯӣ даст дошта ва ғазалро некӯ месурудааст. Аз вай девони шеър ва манзумҳ‏ое дар муаммо боқист.

## Эзоҳ
Камолуддин Ҳусайн Хоразмии Фонӣ

**Камолуддин Ҳусайн Хоразмии Фонӣ** (? — 1546) — , қозӣ ва донишманди форс-тоҷик ва муаллифи «Шарҳи шавоҳиди Муғанию-л-лабиб» ва «Ҳошияи шарҳи Таҷрид».

## Зиндагинома
Дар Хоразм таҳсил карда, нашунамо ёфтааст. Қозии Хоразм буд. Тазкиранависон ӯро чун шахси фозилу донишманд тавсиф кардаанд. Аз осораш абёти парокандаи ғазалиёташ боқӣ мондаанд, ки мазмуни ишқӣ доранд. Масалан:

Рисолаҳои «Шарҳи шавоҳиди муғанниюллабиб», «Ҳошияи шарҳи таҷрид» ва «Шарҳи матолеъ»-ро ба ӯ нисбат додаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Маҳмуди Ғиждувонӣ

**Маҳмуд ибни Шайх Алӣ ибни Имомуддини Ғиждувонӣ** () —  ва сайёҳи форс-тоҷик, шогирди Шайх Камолуддин Ҳусайни Xоразмӣ, муаллифи «Мифтоҳу-т-толибин».

## Зиндагинома
Маҳмуди Ғиждувонӣ ҳамроҳи устодонаш Шайх Камолуддин Ҳусайни Xоразмӣ ва Шайх Ҳоҷимуҳаммади Хабушонӣ ба шаҳрҳои Осиёи Миёнаву Эрон сафар кардааст. Соли 1543 дар асоси хотироти худ асари «Мифтоҳу-т-толибин» («Калиди толибилмон»)-ро навишт. Фаслҳои алоҳидаи асар ба воқеаву ҳодисаҳои таърихие, ки дар Хоразм, Бухоро, Са­марқанд, Машҳад, Марв, Ҳирот ва Нисо ба вуқӯъ омадаанд, бахшида шудаанд. Маҳмуди Ғиждувонӣ инчунин роҷеъ ба урфу одат, тарзи зиндагӣ, савдо, табиат, шаклҳои заминдории халқҳои Осиёи Миёна маълумоти пурарзиш медиҳад. Шоири узбек Огаҳӣ (а. 19) ин асарро аз забони тоҷикӣ ба узбекӣ тарҷума кардааст. Нусхаи ягонаи тарҷумаи асар дар захираи дастнависҳои АИ Ҷумҳурии Узбекистон, таҳти рақами 8473 маҳфуз аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Маҳмуд ибни Исҳоқи Сеторӣ

**Маҳмуд ибни Исҳоқи Сеторӣ** (?, Бухоро — 1547, Бухоро) — навозанда, хонанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Мусиқӣ, шеъру шоириро аз падараш омӯхта, аз Кавкабии Бухороӣ асосҳои амалӣ ва назарии мусиқиро андӯхта, сипас назди Устод Амир Алиакбари Қонунӣ сетор, қонун ва ҳунари сарояндагиашро такмил дод. Муддати тӯлонӣ дар хидмати Шайбониён (15001599, Абӯсаид 1530—1533, Убайдуллохон 1533—1539, Абдулазизхон 1540—1549) ба сифати мутриб (сеторӣ, хонанда), дафтардор хидмат кардааст. Дар ҳунари сеторнавозӣ дар ҳавзаҳои ҳунарии Бухоро, Самарқанд, Марву Ҳирот шӯҳрат ёфта, шогирдону мубаллиғони зиёд дошт. 

Дар шаклу анвои созию овозӣ барои сетор таснифоти («амал», «нақш», «савт», «пешрав», «қавл», «тарона») зиёд офарида, махсусан «Пешрави сетор», «Сарахбори сетор», «Нақши сетор», «Амали сетор» ба усулҳои зарбию оҳангии мақомҳои «Бузург», «Бусалик», «Наво», «Ироқ» аз ихтирооти ӯст. Ба таснифоташ «Савти Сетори», «Чанбари Исҳоқӣ» мусиқидонон Ҳофизи Вазир, Ҳофизи Авзали Навҷавони Бухороӣ тазминҳои мусиқӣ намуда, сабки эҷодию иҷроии Маҳмуд ибни Исҳоқи Сеториро идома додаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — , 2009. — С. 148. — ISBN 978-99947-49-13-3.
Қаҳрамонии ҷудои ҷаҳон

**Қаҳрамонии ҷудои ҷаҳон** — мусобиқоти ҷаҳонии ҷудо болотарин сатҳи мусобиқоти байналмилалӣ дар риштаи ҷудо пас аз Бозиҳои олимпӣ аст. Ин мусобиқот ба сурати солона (ба ҷуз солҳои баргузории Бозиҳои олимпӣ) тавассути Федератсиюни байналмилалии ҷудо баргузор мешавад. Мусобиқот дар ду бахш - инфиродӣ ва даставӣ (аз соли 1994) анҷом мешавад. Мусобиқоти мардон аз соли 1956 оғоз шуд ва то кунун тағйироте дар равиши баргузории он анҷом шудааст.

## Таърих
Нахустин давраи мусобиқот дар соли 1956 дар Токио баргузор шуд. Дар он давра, дараҷабандии вазнӣ вуҷуд надошт ва ду ҷудокорони ҷопонӣ ба бозии ниҳоӣ роҳ ёфтанд. Дувумин давра низ ду сол баъд, дар Ҷопон баргузор шуд. Нахустин даврае, ки мусобиқоти хориҷ аз Ҷопон буд, соли 1961 буд, ки дар Порис баргузор шуд ва як ҷудокори олмонӣ қаҳрамон шуд. 

Мусобиқоти ҷаҳонии ҷудо 1965 дар Риу де Женеру баргузор шуд ва барои нахустин бор дараҷабандии вазнӣ роиҷ гардид. Ҷудо дар Бозиҳои олимпии тобистонии соли 1964 ба унвони як риштаи олимпӣ муаррифӣ шуд ва пас аз Бозиҳои олимпии тобистонии соли 1968, ки баргузор нашуд, ҳамвора дар Бозиҳои олимпӣ ҳузур доштааст. 

Нахустин мусобиқоти ҷаҳонии занон дар соли 1980 дар Нию Йорк баргузор шуд ва то соли 1987 ба сурати дусолона дар солҳое, ки мусобиқоти мардон анҷом намешуд, баргузор мешуд. Дар мусобиқоти ҷаҳонии ҷудои соли 1987 дар Исн, мусобиқот ду бахш - мардон ва занон бо якдигар якҷоя шуд. Мусобиқот ба ҳамин сурат то соли 2009 ба сурати дусолона баргузор шуд.

## Дараҷаҳои вазнӣ
 

## Мусобиқот

### Миёни мардон

### Дар байни занон
Миргарав

**Миргарав** (? — 1547/48, Ҳирот) — мусиқидон, навозанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ҳунари мусиқӣ, шеър ва улуми инсониро ибтидо аз падараш омӯхта, сониян назди устодони мусиқӣ Юсуф Мавлуди Дуторӣ, Хоҷа Исҳоқи Шиҳобӣ, Устод Маъсуми Хонанда ва дигарон асосҳои сознавозӣ, овозхонӣ ва таркиботи назарии онро меомӯзад. Созхои қонун, нузҳат, уд ва танбӯрро бар пояи сабки мусиқидонони Ҳирот омӯхта, дар ин созҳо таснифоти рангин дар жанру анвои созию овозии «савт», «амал», «пешрав», «қавл», «кор», «рехта», «саҷъ» ва ғайра офаридааст.

Мас. «Амали Бузург» (бар усули «Барафшон»), «Пешраво Сабо» (бар усули «Шодиёна»), «Савти Мухаммас» (бар усули «Мухаммас»), «Соқиномаи Миргарав» (бар усули «Соқинома» ва «Уфар») ва ғайра назди аҳли мусиқии Ҳирот пазируфта ва назираҳои зиёде мутрибон сохтаанд. Миргарав ба Кирмон, Рай, Шероз ва Осиёи Хурд (Қустантания) сафар карда, ба муридону пайравони Мавлонои Рум мусоҳибаҳо карда, ба ғазалиёти Мавлоно «савт», «амал», «тарона», «қавл», «рехта» сохта, аз ҷумла «Савти най» («Нолаи най») дар ҳавзаи ҳунарии Рум шӯҳрати зиёд доштааст. Ғазалу рубоиро ба сабки хуросонӣ мегуфт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — , 2009. — С. 157. — ISBN 978-99947-49-13-3.
Липестк

**Липетск** — шаҳр дар Руссия, маркази маъмурии вилояти Липеск. Масоҳаташ 330,15 км2. Аҳолияш 496447 нафар (2022). Дар қисми шарқии вилоят, дар соҳили д. Воронеж ва маҳалли рехтани  дарёи Липовка ба он воқеъ аст. Истгоҳи роҳи оҳан, роҳи автомобилгард ва фурудгоҳ дорад.

## Таърих
Липетск соли 1703 ҳамчун шаҳрак дар назди корхонаи оҳани Липски Боло бунёд шуд. Дар чаҳоряки асри 18 дар корхонаҳои оҳангудозии Липетск 1,2 ҳазор тонна чугун истеҳсол мешуд. 

## Илм ва маориф
Липетск яке аз марказҳои бузурги маориф, илм ва фарҳанги вилоят мебошад. Бузургтарин муассисаҳои илмиву таълимӣ ва фарҳангии шаҳр инҳоянд:  Липетск Донишгоҳи давлатии омӯзгорӣ (1949), Донишгоҳи давлатии техникии (1956), Донишкадаи шаҳрии ҳуқуқ ва иқтисод (2001),  Донишкадаи фарҳанг ва санъат (2001), 3 мактаби олии ғайридавлатӣ, филиалҳо ва намояндагии мактабҳои олии шаҳрҳои Белгород, Воронеж, Маскав, Тамбов ва ғайра дорад. Китобхонаҳо: илмию унверсалӣ, бачагона (1959), китобхонаи махсус барои нобиноён (1958). Осорхонаҳо: кишваршиносӣ (1909), осорхонаи бадеии ба номи В.С. Сорокина (1992), Осорхонаи ба номи Г.В. Плеханов (1928), театри драмавии ба номи Липетск Н. Толстой (1921), театри лухтак (1965), театри мунисипалии драмави (2000), филармонияи давлатӣ (1959) ва ғ. 

### Саноат
Соҳаҳои асосии саноатии Л; филиззоти сиёҳ, мошинсозӣ, истеҳсоли масолеҳи бинокорӣ, саноати хӯрокворӣ, кимиё, мебел, дӯзандагӣ. Ҳамчунин, комбинати шир, комбинати нон ва ширкатҳои шаробпазӣ, оби ҷав, оби менерали мавҷуданд. Дар Липетск яке аз осоишгоҳҳои қадими Руссия мавҷуд аст.
мини|250x250пкс| Маъмурияти вилояти Липецк

## Қайдҳо

## Сарчашмаҳо

* Воротникова Р. В. Из истории Липецкого края — Воронеж: Центрально-Чернозёмное издательство, 1965.
* Христорождественский кафедральный собор города Липецка. Изд-во Липецкой и Елецкой епархии.
* 
* 
* Е. Маханько*.* Липецк. Взгляд сквозь время: прогулки по городу и области. — Воронеж: Новый взгляд, 2012.
* Рудаков Л. Е. По следам легенд — Воронеж: Центрально-чернозёмное книжное издательство, 1980.
* Черменский П. Н. Прошлое Тамбовского края. — Тамбов, 1961.
* Созидатели / гл. ред. В.&amp;nbsp;Х.&amp;nbsp;Соломин. — Липецк: Липец. изд-во, 2001. — 703 с. — Т.1.
* Созидатели / гл. ред. В. Х. Соломин. — Липецк: Ориус, 2004. — 975 с. — Т.2.
* Созидатели / гл. ред. В. Х. Соломин. — Липецк: Неоновый город, 2009. — 565 с. — Т.3.
* Медведев В. А. Знаете ли вы свой край? Краеведческая викторина по Липецкой области. — Воронеж, Центр.- Чернозёмное кн. изд-во, 1982.

## Адабиёт

* 
* 

## Пайванд

* Сомонаи расмии ҳукумати шаҳр 
*   шабакаи  
* Суратхои шахри Липецк
*
Индер

**Индер** (инчунин **кӯли Индер**) — кули шӯри баста дар қисми шимолии вилояти Антир (собиқ вилояти Гурев)-и Ҷумҳурии Қазоқистон. Дар пастии назди Каспий, 10 км дуртар аз шарқи д. Урал, 150 км аз шимоли баҳри Каспий, дар доманаи кӯҳҳои Индер воқеъ аст. Масоҳаташ, тақр. 110 км².

## Тавсиф
Шаклаш доирамонанди аз шимолу ғарбӣ моил ба ҷанубу шарқӣ мебошад. Диаметри кӯл аз 10 то 13,5 км. Ягон намуди дарё ба кул намерезад. Манбаи ғизояш обҳои зеризамиӣ ва чашмаҳои сершумори шӯр мебошад. Дар қаъри кул аз такшиншавии доимӣ намаки аълосифат ҷамъ мешавад, ки дар таркибаш калий, бром ва бор дорад. Ғафсии қабати намаки Индер ба 10-15 м мерасад. Дар асри 19 геологҳои рус ба омӯзиши кул шуруъ намуданд ва аввалин маротиба рустании сич(сечак)-и индериро дар ҳамин ҷо пайдо намуданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Валяшко М. Г.* Изучение физико-химического режима озера Индер и получение солей из его рассолов (диссертация), 1943.
*
Илмен

**Илмен** (Илмер — дар таърихномаҳо, дар гуфтори славянҳои қадим — баҳри Словенск) — кӯл дар Русия, дар вилояти Новогород, дар қисми поинии пастиҳои Приилменск (Наздиилмен) ҷойгир аст. Масоҳаташ (ҳангоми сатҳи миёна) 982 км²; аз ҳисоби сатҳи об аз 733км² то 2090км² тағйир меёбад.

## Тавсиф
Дарозиаш тақрибан 45 км, бараш то 35 км, умқаш 10 м. Ба Илмен зиёда аз 50 дарё мерезад. Калонтаринашон: Мста, Пола, Ловат, Шелон. Аз Илмен д. Волхов ҷорӣ мешавад. Манбаи асосиаш оби дарёҳову борон. Дар қисми поинаш дамбаи НБО-и Волховск ҷойгир аст. Дар кӯл моддаҳои гуногуни органикӣ мавҷуданд ва об ранги зард дорад. Яхбандӣ аз моҳи ноябр то моҳи апрел. Киштигард аст. Илмен аз моҳӣ бой аст (симмоҳӣ, налим, шӯртана). Ба воситаи дарёи Мста, наҳри Приилменск ва дарёи Волхов ба Шабакаи обии Вышневолодск мепайвандад. 6 км дуртар аз Илмен дар соҳили д. Волхов шаҳри Новогоди Бузург ҷойгир аст. Дар мавриди этимологияи номи Илмен ақидаҳо зиёд аст. Дар ҳамосаи "Достон дар бораи Словен ва Рус " номи ин кӯл ба шарафи хоҳари онҳо Илмер гузошта шудааст. Асли калима бошад, аз забони словянии Илмер аст, ки дар навбати худ аз финландии Ilma-järvi- кӯли осмонранг гирифта шудааст.
мини| Тасвири кайҳонии кӯл (феврали 2019)
мини|250x250пкс| Соҳили ҷанубӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *Озерецковский Н. Я.* «Саёхати академик Н. Озерецковский дар кад-кади кулхои Ладога, Онега ва атрофи Ильмен» (1792 ва 1812).
*
Зинҳор Насрӣ

**Зинҳор Насрӣ** (*Зинҳор Насриддинзода*; 16 май 1999, деҳаи Искодар, ноҳияи Айнӣ) — барномасоз, соҳибкор, блогер, фаъоли иҷтимоӣ ва викинависи тоҷик. Ҳаммуассис ва мудири ширкати фанноварии «Navju», техноблогери сол (2023).

## Зиндагинома
Зинҳор Насрӣ 16 майи соли 1999 дар деҳаи Искодари ноҳияи Айнӣ дар хонадоне илмдӯст шашумин фарзанд, ва аз ҳама хурдӣ ба дунё омадааст. Давраи наврасиаш дар шаҳри Душанбе сипарӣ шуда, мактаби № 50-и шаҳри Душанберо хатм кардааст. Вай айни хатми мактаб мехост, ки тарҷумон ё сафир шавад, аз ин рӯ, ихтисоси тарҷумони забони олмониро дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон омӯхт.

## Корнома
Зинҳор Насрӣ фаъолияти барноманависиро аз даврони мактабӣ бо худомӯзӣ аз худ карда, чанд лоиҳаи худро дар даврони донишҷӯйи месозад.

Зинҳор соли 2017 ҳамроҳи дӯсташ Зубайдуллои Абдуқаюм лоиҳаи «Донишхона»-ро тарҳрезӣ намудаву муаррифӣ кард ва чун мутахассиси соҳаи IT шиноха шуд. «Донишхона» аз соли 2017 то 2019 аз ҷониби Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиш пуштибонӣ мешуд.

Соли 2020 бо Хайёми Сарахон ширкати фанноварии «Navju»-ро таъсис дода, ҳамчун ҳаммуассис ва мудири технологӣ фаъолият мекунад. Фаъолияти асосии ширкати «Navju» ба сохтани веб-сомонаҳо, барномаҳои мобилӣ, веб-платформаҳо мебошад.

Соли 2022 Зинҳор Насрӣ роҳбари Ассотсиатсияи стартапҳои Тоҷикистон интихоб шуда, то соли 2024 роҳбарии онро ба дӯш дошт.

Соли 2024 дар доираи ширкати «Navju» лоиҳаи абрии «Navju Cloud» — ро таъсис медиҳад, ки ба хариди домен ва хостинг, SSL-сертификат ва почтаи корпоративӣ барои муштариён пешниҳод мекунад.

## Блогинг
Зинҳор Насрӣ фаъолияти блогерии худро аз оғози соли 2023 дар Инстаграм оғоз менамояд. Муҳтавои асосии блогҳояш ба омӯзиши фанноварӣ, лайфхакҳо дар самти барномаҳои мобилӣ ва қиссаву таърихи ширкатҳои фанноварии дунё мебошад. Зинҳор Насрӣ дар оғози фаъолияти блогерӣ таҳти никнейми «Zinhor Lifehack» баромад мекунад ва дертар соли 2024 онро ба «Zinhor Digital» иваз мекунад.

Соли 2023 дар маросими «Беҳтарин блогери 2023 сол», ки аз ҷониби Ассотсиатсияи блогерони Тоҷикистон баргузор гашт, Зинҳор Насрӣ ҳамчун «Техноблогери соли 2023» интихоб гашт.

Аз соли 2024 бо муассиси ширкати фанноварии Ливо Ҷаҳонгир Ҷалолов дар сабт ва баровардани подкастҳои якҷоя маслиҳад намуда, худи ҳамон сол дар якҷоягӣ 2 подкасти Youtube-и «Digital Millat» мебароранд.

## Викинависӣ
Зинҳор Насрӣ аз соли 2019 ба викинависӣ шурӯъ намуда, соли 2021 расман бо ному насаби худ дар лоиҳаҳои Wikimedia сабти ном мекунад. Соли 2024 Зинҳор Насрӣ яке аз ташкилкунандагони асосии маросими «20-солагии Википедияи Тоҷикӣ» ба ҳисоб меравад. Сентябри ҳамон сол ӯ дар CEE Meetiing 2024 дар Истанбули Туркия аз номи Tajik Wikimedians User Group иштирок мекунад.

Соли 2025 дар Digital Fest 2025 Зинҳор Насрӣ оиди Викимедиа ва лоиҳаҳои он ва муҳим будани Википедия дар рушди забони тоҷикӣ баромад мекунад.

Аз апрели 2025 ӯ ҳамчун шахси калидӣ дар Tajik Wikimedians User Group барои 2 соли минбаъда интихоб мегардад.

## Ҷоизаҳо
* Техноблогери сол (Душанбе, 2023)

## Эзоҳ
Маҳдии Астарободӣ

**Маҳдии Астарободӣ** (; ? — 1548) — и дарвешмашраби форс-тоҷик, бародари Низомуддини Астарободӣ.

## Эзоҳ

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шоҳ Тоҳири Даканӣ

**Шоҳ Тоҳири Даканӣ** (; ? — 1549) — ориф, , мутакаллим ва муфассир, муаллифи «Ҳошия бар тафсири Байзовӣ».

## Эзоҳ
Фасеҳии Табрезӣ

**Фасеҳии Табрезӣ** (; ? — 1549, Табрез) — , донишманд ва ҳунарманди форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар давраи шоҳ Таҳмосби Сафавӣ мезист. Ӯ муосири мавлоно Шарифи Табрезӣ, балки муқорини ӯ буд ва аксар ғазалҳои онҳоро бо ҳам месруданд. Вай дар Табрез даргузашт. Аз ӯ аст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Амонуллоҳи Понипатӣ

**Абдулмалик ибни Абдуғафури Ансорӣ** (), маъруф ба **Амонуллоҳи Понипатӣ**  (; ? —1550, Понипат) — ориф ва и форсизабони Ҳинд, осори машҳураш «Миръоту-л-ҳақиқа ва ашиъату-л-аҳадия» ва «Исботу-л-аҳадия».

## Эзоҳ
Рӯҳии Бухороӣ

**Рӯҳӣ Табиби Бухороӣ** (; ? — 1550, Бухоро) — , файласуф ва пизишки форс-тоҷик, муаллифи маснавиҳои «Гулу булбул» ва «Шамъу парвона».

## Эзоҳ
Шамсуддини Хафрӣ

**Шамсуддин Муҳаммад ибни Аҳмади Хафрӣ** (; ) — , , ҳаким ва каломшиноси форс-тоҷик, муаллифи «Рисола фӣ рамал» ва «ат-Такмила фӣ шаҳри-т-тазкира».

## Эзоҳ

## Адабиёт
* George Saliba (1994), A Sixteenth-Century Arabic Critique of Ptolemaic Astronomy: The Work of Shams al-Din al-Khafri, Journal for the History of Astronomy, XXV, p. 15.
Иброҳим ибни Ҷарир

**Иброҳим ибни Ҷарир** (; ? — баъди 1550) — и форсизабон ва ходими дарбори Темуриёни Ҳинд, муаллифи «Таърихи Ҳумоюнӣ».

## Эзоҳ
Ҳорун Роъун

**Ҳоруни Роъун** (, номи аслӣ: **Муҳаммадҳоруни Муҳаммадшариф**; ) — , таронасаро ва достоннависи аҳли Афғонистон. Узви Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон (2006), Шӯрои машварати бунёди фарҳанги Тоҷикистон ва Фарҳангистони шеъри ҷаҳон.

## Зиндагинома
Ҳоруни Роъун  10 июни 1972 дар дар Кобул ба дунё омадааст. Падараш аз вилояти Тахор, вулусволии Рустоқ ва модараш зодаи Кундуз аст. Падарбузургаш (Муҳаммадисмоил) аз табор бедилшиносон буд ва падари модараш, Муҳаммадисмоили Мулзам, аз дастаи шоирони мубориз вақт будааст.

Таҳсилоти миёнаро дар зодгоҳаш ба итмом расонд ва дар сол 1372 ба Тоҷикистон муҳоҷират кард ва то соли 2006 дар Душанбе зиндагӣ мекард. Нахустин маҷмӯъаи шеърашро Бунёд байнулмилалии забони тоҷикӣ-форсӣ дар сол 1379 дар шаҳри Душанбе мунташир кард. Дар шаҳри душанбе бо Исмоили Хуросонпур ва Зиё Мусаддиқ Ҳофизӣ анҷуманеро ба номи Анҷумани посдорони фарҳанги ориёно эҷод карданд, ки то муддате фаъолият дошт. Ӯ бо мусофираташ ба Конодо Конуни фарҳангии корвони шеър (Ясно)-ро дар шаҳри Торонто бунёдгузорӣ кард, ки токунун фаъолияти ин конун дар шаҳр Торонто идома дорад.

## Осор
* Бебоғбон (маҷмӯъаи шеър)
* Бирка дар оташ, маҷмӯъаи шеър (ба расмулхатти форсӣ ва сирилик)
* Муборакбор, маҷмӯъаи шеъри гунаҳои абрики (ба расмулхатти форсӣ ва сирилик)
* Қаламрави муҳраҳо, маҷмӯъаи шеър
* Агар дубора наёӣ, маҷмӯъаи ашъори ошиқона
* Маҷмӯаи мақолоти дуктор Нурулҳақ (тадвин)
* Обистани ғуруб, (ба расмулхатти сирилик)
* Тасвири тароват (ба расмулхатти сирилик)
* Уқда, маҷмӯъаи достонҳои кӯтоҳ
* Ҷарас, маҷмӯъаи шеър (тадвин)

## Эзоҳ
Низоми Астарободӣ

**Низоми Астарободи** (; ? — 1516) —  ва муаммосарои и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Мувофиқи маълумоти тазкираҳо («Туҳфаи Сомӣ», «Рӯзи равшан», «Маҷмаъу-л-фусаҳо» ва ғайраҳо) Низоми Астарободӣ шахси донишманд ва аз номварони Астаробод будааст. Дар ҷавонӣ санъати муамморо омӯхта ва шоириаш низ аз сурудани муаммо оғоз ёфтааст. Навоӣ дар «Маҷолису-н-нафоис» ба ин ҳунари Низоми Астарободӣ ишора намуда, ба таври намуна яке аз муаммоҳояшро меорад. Қасида, ғазалҳои ишқӣ, ҳасбиҳолӣ, тарҷеъбандҳо дорад. Дар чанде аз ғазалҳояш афкори пандуахлоқӣ ва тарбиявӣ ифода ёфтаанд. Дар поёни умр Низоми Астарободӣ равияи эҷодии худро дигар кард. Тақрибан 4 ҳазор байт қасида ва тарҷеъбандҳое, ки махсули эҷо­дии охири умри шоиранд, ба васфи пайғамбару оли ӯ оиданд. Дар баробари ин гуна ашъори динӣ ва аз ҷиҳати ғоявӣ паст Низоми Астарободӣ ашъори рангин ва сухану лафзи ороста бо санъатҳои бадеӣ дорад. Ин абёт намунаест аз шеъри ӯ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Дӯстмуҳаммади Ҳиравӣ

**Дӯстмуҳаммад ибни Сулаймон Кушвонии Ҳиравӣ** (; ? — 1550) — хушнавис, музаҳҳиб, наққош ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Д. аз аҳли Кӯшвон, яке аз деҳаҳои атрофи Ҳирот буд. Дӯстмуҳаммад хатҳои настаълиқ, насх, сулс, рифоъ ва шикастаи таълиқро хуб менавишт. Ӯ шогирди Мавлоно Қосими Шодбашоҳ буд. Дӯстмуҳаммад аз Ҳирот ба китобхонаи шоҳ Таҳмосп рафта, дар он ҷо бо хаттотӣ машғул шудааст. Бо дастури шоҳзода Абулфатҳ Баҳроммирзо маъмури гирдоварии анвои хат ва мусаввараҳо гардида, рисолаеро бо номи «Ҳолоти ҳунарварон» (1544–45) тасниф намудааст. Ин рисола ҳоло дар осорхонаи Тӯпкоп-саройи Истанбул нигаҳдорӣ мешавад. Дар ин рисола дар бораи таърихи пайдоиши хат, устодони хушнависи хатти таълиқ ва настаълиқи Осиёи Марказӣ, санъати мусаввирӣ ва мусаввирони замон (аз ҷумла Абдулҳай Ҷаҳонгири Бухороӣ ва дигарон) маълумот дода шудааст. Аз осори ӯ инчунин нусхаи «Маҷолису-л-ушшоқ» ба хатти настаълиқ (1564, Китобхонаи Мадрасаи Сипаҳсолор, Теҳрон), нусхаи маснавии Шайх Аттор ба хатти настаълиқи олӣ (Китобхонаи оммавии Санкт-Петербург ба номи Салтиков-Шедрин) ва ғ. боқӣ мондаанд. Дар осорхонаи Қуръони остони Қудси Разавии Эрон нусхае ба хатти ин хушнавис мавҷуд аст, ки бо номи «Қуръони панҷтафсира» маъруф мебошад. Дар қисмати васати Қуръон тарҷумаи форсӣ ва дар атрофи он мадорик аз тафсирҳои Кошифӣ (Ҳусайнӣ ё Воизӣ ҳам мегӯянд), Кашшоф, Ҷалолайн, Байзовӣ мавҷуданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Муҳаммад Адимии Исфаҳонӣ

**Муҳаммад Адимии Исфаҳонӣ** (? — қарни XVI) — наққош ва мусаввири форс-тоҷик.

## Зиндангинома
Аз наққошони Ҳирот, ҳамасри Алишери Навоӣ. Ас­лан аз Исфаҳон буда, дар мактаби Ҳирот тарбия ёфтааст. Дар илми ҳандасаю нуҷум, дар наққошию суратгарӣ шeҳрат доштааст. Муҳаммади Адимии Исфаҳонӣ аз ҷумлаи шахсонест, ки аз Ҳирот ба Каэвин бурда буданд. Дар поёни умр дар китобхонаи Бахроммирзо бо Дӯстмуҳаммади Ҳиравӣ ҳамкорӣ мекардааст. Намунаи осораш дар музей ва китобхонаҳои Ҳироту Эрон маҳфуз аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мирзо Муҳаммад Ҳайдари Дуғлот

**Мирзо Муҳаммад Ҳайдари Дуғлот** (; ) — ҳокими Кашмир, таърихнигор ва и форсизабони Ҳинд, муаллифи «Таърихи Рашидӣ».

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Таърихи Рашидӣ

«**Таърихи Рашидӣ**» () — асари Мирзомуҳамад Ҳайдар, ки таърихи Кошғар, Ҳафтрӯд, қисман Мовароуннаҳр ва Афғонистонро дар бар мегирад.

«Таърихи Рашидӣ» ба забони форсӣ навишта шуда, аз 2 қисм (дафтар) иборат аст. Дар қисми якум таърихи Муғулистону Кошғар дар миёнаҳои асрҳои 14—16 ва дар қисми дуюм воқеаҳои муҳими сиёсии солҳои 1609—1651 дар Мовароуннаҳр, Кошғар, Афғонистон, ки худи муаллиф шоҳиди онҳо буд, тасвир ёфтаанд. Дар «Таърихи Рашидӣ» таъсиси хони Қазон, сабабҳои барҳам хӯрдани давлати ӯзбекҳои бодиянишин зикр ёфта, инчунин дар бораи ҳукуматдорони узбекҳои бодиянишпн ва Муғулистон (асри 16), муносибати муғулу қалмоқҳо ва Кошғару Бадахшон маълумот ҳаст. Солҳои 1849—1850 «Таърихи Рашидӣ»-ро Муҳаммадсодиқ ба забони уйғурӣ, 1895—1898 Денисон Росс ба забони англисӣ тарҷума кардаанд.
Баъзе қисмҳои «Таърихи Рашидӣ» ба забонҳои русӣ, франсавӣ, англисӣ ва ӯзбекӣ низ тарҷума шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Боязиди Румӣ

**Боязиди Румӣ** (, **Боязид Халифа ибни Абдуллоҳи Туркӣ** (), **Боязиди Дарвеш**, **Боязиди Сонӣ**; қарни XVI) —  ва орифи турк.

## Зиндагинома
Пас аз омӯзиши улуми мутадовилаи давр ва касби камол ба тасаввуф рӯй овард. Муршидаш Ҷамолуддини Хилватӣ машҳур ба Халифа Чалабӣ буд. Роҳи тариқатро тай намуд ва худ муршид шуд. Пайравони бисёре дошт. Ба сабаби иродаташ ба Боязиди Бастомӣ лақаби Боязиди Сониро гирифта буд.

Дар ашъо­раш, ки ба забони содаву равон гуфта шудаанд, ақоиду назариёти тасаввуфиро иброз доштааст. Дар шеър ба вазну қофия кам эътибор додааст. Аз осори Боязиди Румӣ манзумае ба забони туркӣ (5500 байт) бо номи «Сирри ҷонон» мавҷуд аст. Дар ин асар мавзӯъҳои тасаввуф дар таъсири Ибни Арабӣ шарҳу тафсир шудаанд. Нусхаҳои асар дар китобхонаҳои Истанбул мавҷуданд. Асари дигари ӯ «Сиҷанҷалу-л-арвоҳ» дар шарҳу тафсири сураи «Фотиҳа» мебо­шад. Дар ин бобат дар «Кашфу-з-зунун»-и Ҳоҷӣ Халифа, донишномаҳои туркӣ оид ба забону адабиёт ва ислом ит­тилоъ дода шудааст.

Ба қалами ӯ инчунин асарҳои дигаре «Баёну-л-асрор ли-л-аҳрор фӣ баводи-л-Малики-л-Ҷаббори-л-Ғаффор», "Ҳошия бар «Анвору-т-танзил»-и Байзовӣ, "Ҳошия ало «Фусуси-л-ҳикам», «Рисолату-л-вуҷуд», «Шарҳу-н-нусус», «Тури Сино», "Шарҳи «Фусусу-л-ҳикам» тааллуқ доранд. Нусхае аз ин асар дар китобхонаи Сулаймонияи Туркия маҳфуз аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Институти математика (АМИТ)

Институти математикаи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон  соли 1973 дар заминаи Шӯъбаи математика бо Маркази ҳисоббарории Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода шудааст. Нахустин директор-муассиси он академик А.Ҷ.Ҷӯраев (солҳои 1973-1987) буд. Дар солҳои минбаъда институтро академик З.Ҷ. Усмонов (солҳои 1987-1999) роҳбарӣ намуд. Аз соли 1999 то соли 2024 сарварии онро акдемики АИ ҶТ З.Ҳ.Раҳмонов ба зима доршт.. Бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 29 феврали соли 2024 №126) Раҳимзода Алишер Орзу директори Институти математикаи ба номи А.Ҷӯраеви Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон таъин шудааст..
## Сохтор ва ҳайати пажӯҳишгоҳ
Дар айни замон ба ҳайати институт 5 шӯъба дохил мешаванд:

• шӯъбаи муодилаҳои дифференсиалӣ;

• шӯъбаи назарияи функсияҳо ва таҳлили функсионалӣ; 

•  шӯъбаи назарияи ададҳо, алгебра ва топология;

•  шӯъбаи моделсозии математикӣ;

•  шӯъбаи математикаи амалӣ ва механика.

Аз шумораи умумии кормандони институт 4 нафар Аъзои пайвастаи АМИТ, 1 нафар Аъзои вобастаи АМИТ, 9 нафар доктори илм ва 19 нафар номзади илм мебошанд.
Институт робитаҳои илмиро бо Институти математикаи ба номи В.А. Стеклови Академияи илмҳои Россия,  Донишгоҳи давлатии Москва ба номи  М.В.Ломоносов, мустаҳкамтар намуда, ҳамчунин бо марказҳои илмӣ ва олимони алоҳида аз ИМА, Олмон Хитой, Ҷопон, Канада, Эрон, Исроил, Австрия ва ғайра ҳамкорӣ дорад.

Кормандони институт дар Конгрессҳои байналмилалии математикӣ дар Москва, Беркли, Хельсинки, Варшава, Киото, Берлин, Барселона, Пекин, Ҳайдаробод иштирок намуданд; ҳамчунин дар бисёре аз конференсияҳои байналмилалӣ иштирок карда, лексияҳо хонданд  ва корҳои муштараки илмиро дар Россия, ИМА, Олмон, Франсия, Ҷопон, Полша, Словения, Италия, Украина, Белорус, Қазоқистон, Исроил, Эрон, Австрия анҷом доданд.
## Нигаред низ
* Институти асторофизикаи АМИТ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Пажӯҳишгоҳҳои илмӣ аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Академияи илмҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон
Мактаби олии барномасозӣ

**Мактаби олии барномасозӣ** (, ) — муассисаи таълимӣ мебошад, ки дар соҳаи барномасозӣ, дизайни графикӣ, муҳандисии системавӣ ва таҳияи веб хидматҳои таълимӣ ва касбиро пешкаш мекунад. Муассисаи таълимӣ соли 1996 дар кишвари Забайкалье таъсис ёфтааст.

Мактаби олии барномасозӣ дар Краснодар аз соли 2011 фаъолият мекунад, дар аксари маҳаллаҳои шаҳри Краснодар ҷойҳои омӯзишӣ мавҷуданд. Муассиса инчунин санҷиши нармафзор, барномасозии веб, дизайни веб ва таҳлили маълумотро таълим медиҳад, мактаб маҳфили забони англисӣ ва лагери тобистона барои мактаббачагони аз 9 то 14 сола ташкил мекунад.

Муассиса инчунин ба таври ройгон роҳнамоии касбиро бо таъмид дар ҳар як кафедра пешниҳод мекунад, ки пас аз он донишҷӯён метавонанд дар асоси дониши гирифташуда ва фаҳмиши роҳнамоии касбӣ маълумоти огоҳона ва дурусти ихтисоси худро интихоб кунанд. Бо ин роҳ донишҷӯён соҳиби касби дилхох ва дипломи хатмкардаи тахассус мегарданд.

## Усулҳои таълим
Омӯзиш ба таҷрибаи шахсии мураббиён/муаллимон/инструкторҳо, ки таҷрибаи амалии кор дар ширкатҳои IT доранд, асос ёфтааст. Барномаи таълим асбобу анчом, тачхизот ва масолехи хозиразамонро дарбар мегирад. Планхои тематикй ба талабхои кор-хонахо пурра чавоб дода, барои хатмкунандагон чустучуи корро осон мегардонанд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ширкатҳои Русия
Вилояти Арманистон

**Вилояти Арманистон** як музофоти (вилояти) ноиби Кавкази империяи Русия буд, ки аз соли 1828 то 1840 вуҷуд дошт. Он ба қисми зиёди Арманистони марказии имрӯза, вилояти Иғдири Туркия ва эксклави Нахчувони Озарбойҷон рост меояд. Маркази маъмурии он Ереван буд, ки онро ба забони русӣ Эриван (Эриван) меноманд.
Гурӯҳ:Давлатдориҳо дар таърихи Арманистон
Хонии Ереван

**Хонии Ереван** хони (яъне вилоят) буд, ки дар асри 18 дар Эрони Афшориён таъсис ёфтааст. Он тақрибан 19,500 км2 масоҳатро дар бар гирифта, ба қисми зиёди Арманистони марказии имрӯза, вилояти Иғдир ва ноҳияи Кағизмони вилояти Карс дар Туркияи имрӯза ва ноҳияҳои Шарур ва Садараки Ҷумҳурии Мухтори Нахчувони Озарбойҷони ҳозира рост меояд.
Гурӯҳ:Давлатдориҳо дар таърихи Арманистон
Гурӯҳ:Давлатдориҳо дар таърихи Озарбойҷон
Мирзоаҳмади Камонча

**Мирзоаҳмади Камонча** (; ? — 1554) — мусиқидон, оҳангсоз, навозанда ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ҳунари мусиқиро дар зодгоҳаш Ҳирот омӯхта, бо бародараш ба Ҳиндустон рафт ва он ҷо муддати дароз зиндагӣ кард. Аз санъаткорони Ҳинд нозукиҳои мусиқиро омӯхт. Дар назарияи мусиқӣ низ пешдасти замони худ гардид. Аз созҳои мусиқӣ ғижжакро накӯ навохта, бо номи «Камонча» шӯҳрат ёфт. Шеъру рубоиро накӯ месурудааст. Ба маномҳои «Ушшоқ», «Наво» таснифоти зиёде, мисли «Пешрави Камонча», «Амали Камонча», «Савти Камонча» эҷод кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Фарҳанг ва санъат (маҷалла)

**Маҷаллаи илмии «Фарҳанг ва санъат»**— нашрияи даврии Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода мебошад. Ношир  - редаксияи маҷаллаи «Фарҳанг ва санъат» ва муассис - Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода аст. .
## Таърих
Маҷалла аз ҷониби Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 апрели соли 2001, бо номи «Олами ҳунар» номнавис шуда, то соли 2017 даҳ шумораи он ба табъ расидааст.  

Шурӯъ аз соли 2017 маҷаллаи «Олами ҳунар» ба нашрияи «Фарҳанг ва санъат» табдили ном кард.

Дар маҷаллаи «Фарҳанг ва санъат» натиҷаҳои илмию пажӯҳишии рисолаҳои илмии дарёфти дараҷаи илмии номзади илм ва доктори илм нашр мегарданд. Дар маҷалла мақолаҳои илмии омӯзгорону профессорон, магистрон, аспирантон ва доктор (PhD) — и донишкада, инчунин дигар муассисаҳои таҳсилоти олии касбии мамлакат, кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ва хориҷи дуру наздик, аз ҷумла Федератсияи Россия ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон ба нашр расонда мешаванд.
## Сохтор
Маҷалла дар як сол 4 маротиба аз чоп баромада, он аз се бахши илмӣ: фарҳангшиносӣ ва фаъолияти иҷтимоӣ-фарҳангӣ, санъатшиносӣ — (мусиқӣ, театр, кино, санъати тасвирӣ, рақс, хореография) ва китобдорӣ — иттилоотӣ ва рӯзноманигорӣ иборат мебошад. Ҳамаи мақолаҳои илмии аз ҷониби муаллифон пешниҳодшуда ба аъзои ҳайати таҳририяи маҷалла ва дигар муҳаққиқони дорои дараҷаҳои илмии доктор ва номзади илм барои тақриз супурда мешаванд. Ба муаллифон нусхаи тақризи манфӣ бо нишон додани сабабҳои чоп нагардидани мақола ирсол мегардад.

Маҷаллаи  илмии «Фарҳанг ва санъат»-и Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода дар асоси қарори Раёсати Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва хулосаи Шӯрои экспертӣ аз 3 апрели соли 2019 ба Феҳристи маҷаллаҳои (нашрияҳои) илмии тақризшавандаи Ҷумҳурии  Тоҷикистон ворид карда шуд..
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Маҷаллаҳо
Гурӯҳ:Маҷаллаҳо ба забони тоҷикӣ
Мир Мансури Мусаввир

**Мир Мансури Мусаввир** () — мусаввир, чеҳранигор ва хаттоти форс-тоҷик, яке аз шогирдони Камолуддини Беҳзод.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Welch, S. C. Persian Paintings: Five Royal Safavid Manuscripts of the Sixteenth Century. N-Y. 1976
Сайфуддин Маҳмуд Раҷоии Исфаҳонӣ

**Сайфуддин Маҳмуд Раҷоии Исфаҳонӣ** (; ? — 1555) — , , котиб, муншӣ ва донишманди форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Раҷоӣ илмҳои маъмули замонашро ба хуби азхуд карда буд. Дар тазкираҳо шавқу ҳаваси беандозааш ба ҳисобу ҳандаса (математика) қайд гардидааст. Раҷоӣ дар дарбори ҳукмрони давраш котиби расмӣ буда, муомилоти девонӣ ва дафтардориро ба хубӣ анҷом медод.

Раҷоӣ аз авлодоии Камолуддини Исмоили Исфаҳонӣ буда, яке аз шоирони маъруфи замонаш ба шумор мерафт. Соммирзои Сафавӣ дар бораи Раҷоӣ чунин менависад: «… чуй тақрироташ дар ваҷҳи маъқулӣ ва адои калимоташ дар ниҳояти ширинӣ ва мақбулӣ, ман ӯро хушлаҳҷа гуфтаам». Дар навъҳои гуногуни шеър (қасида, ғазал, рубоӣ ва ғайра) асарҳо офаридааст. Дар ҳаҷву мутойиба маҳорати калон доштааст. Аз миқдори ашъор ва ё девони Раҷоӣ тазкиранависон ҳеҷ гуна иттилое надодаанд. Рубоии зерин аз эҷодиёти Раҷоӣ аст, ки дар «Тӯҳфаи Сомӣ» оварда шудааст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Миряҳёи Қазвинӣ

**Носируддин Миряҳё ибни Абдуллатиф** (), маъруф ба **Сайфии Қазвинӣ** (; 1481, Қазвин — 1555, Исфаҳон) — ,  ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Илмҳои расмии даврро дар зодгоҳаш омӯхта, ба камол расидааст. Ӯро сарвари сунниҳои Қазвин эълог карда, гунаҳкор донистанд ва ба фармони шоҳ Таҳмоспи сафавӣ маҳбус гардид. Дар зиндони Исфаҳон вафот кард.

Аз Сайфии Қазнавӣ абёти парокандаи ғазалиёт ва асари таърихии «Луббу-т-таворих» (соли алҷоми таълифаш 1542) боқӣ мондааст. Ин асар аз чор қисми калон, ки ба фаслҳо, мақолаҳо, бобҳо тақсим шудаанд, иборат буда, таърихи Муҳаммад ва имомон, шоҳони тоисломии Эрон, халифаҳо, таърихи сулолаҳот темурӣ, шайбонӣ, сафавиро дар бар мегирад. Дар Бумбай (1884) ва Теҳрон (1936) нашр шудааст.

## Эзоҳ
Шавқии Яздӣ

**Шавқии Яздӣ** (; ? — 1555, Ҳирот) — и ғазалсаро ва рубоисарои форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Шавқии Яздӣ асосан дар ҳирот зиндагӣ ва эҷод кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Муҳаммад Фузулӣ

**Муҳаммад ибни Сулаймон** (), мутахаллис ба **Фузулӣ**  (; ) —  ва мутафаккири форсигӯи Озарбойҷон, муаллифи қасидаи «Анису-л-қалб» ба форсӣ.

## Зиндагинома
Асарҳояш ба забонҳои туркӣ (озарбойҷонӣ), форсӣ ва арабӣ таълиф шудаанд. Фузулӣ дар назди падараш савод бароварда, таҳсилро дар мадрасаи Бағдод давом дод. Чанд сол дар мадрасаи Бағдод мударрис буд.

Фузулӣ дар забонҳои форсӣ, туркӣ ва арабӣ се девони ғазалиёт ва қасоид дорад. Девони форсии ӯ 392 ғазал, девони туркиаш 295 ғазалро дар бар мегирад. Фузулӣ ғазалҳояшро дар пайравин Ҳофиз эҷод кардааст. Дар ғазалиёти ӯ олами маънавии инсон, туғёни ҳиссиёт тасвир ёфта, одамони ҷоҳилу разил сахт мазаммат шудаанд. Ғазалиёташ аз таъсири тасаввуф холӣ нест. Фузулӣ шаклу мазмуни ғазалро содда карда, шеваи наверо пеш гирифтааст, ки онро ғазали фузуливор гуфтаанд. Достони «Лайлӣ ва Маҷнун» (1536—37) аз ҷумлаи беҳтарин асарҳои Фузулӣ мебошад.

У дар ин достон, ки бо «Лайлй ва Маҷнун»-и Ҷомӣ ва Ҳотифӣ ҳамбастагӣ дорад, ба рӯзгори қаҳрамонони худ тағйироти ҷиддӣ даровардааст. Як ҷиҳати ҷолиби диққати достони Фузулӣ дар он аст, ки шоир барои боз ҳам беҳтар ифода намудани ҳиссиёти қаҳрамонон аз вазну сюжети асосии асар берун рафта, дар он бисёр ғазалҳои худро истифода бурдааст. Ин достон дар байни халқҳои туркизабон шӯҳрати зиёде доштааст. Дигар асарҳои Фузулӣ «Матлаъу-л-эътиқод» (рисолаи фалсафӣ), «Суҳбату-л-асмор», «Бангу Бода», «Ҳафт ҷом» (манзум),. «Сиҳату мараз», «Ринду Зоҳид» (мансур), «Шикоятнома» ва ғайра мебошанд. Фузулӣ мухлиси таърих, забон ва адабиёти форс-тоҷик буда, аз таҷрибаи эҷодии намояндагони барҷастаи он баҳраҳо бардоштааст. Ба таъбири адабиётшиноси эронӣ Беглӣ, «Фузулӣ мазмун, маънӣ ва сурати дилкаши шеъри форсиро барои халқҳои туркигӯй дар шакли гуворое мерасонд». Худи Фузулӣ ҳам дар сарсухани «Девони форсӣ» навиштааст; «Туркӣ аслу насаби ман аст, арабӣ забони илм мебошад ва форсӣ ба коми дили ман аст». Қасидаи ӯ «Анисул-қалб» дар асоси анъанаҳои қасидасароии Хоқонӣ, Амир Хусрав ва Абдурраҳмони Ҷомӣ ба забони форсӣ эҷод шудааст. Фузулӣ ба эҷодиёти Абдурраҳмони Ҷомӣ ҳам муҳаббат доштааст. Ӯ «Чиҳил ҳадис»-и Ҷомиро аз форсӣ ба озарбойҷонӣ гардонда, худ ҳадиси 41-ро зам кардааст, қи дар ситоиши Ҷомӣ мебошад. Тарҷумаи озарбойҷонии асари Воизи Кошифӣ «Равзату-ш-шуҳадо» (бо номи «Бахтлилар бағӣ») низ ба қалами ӯ тааллуқ дорад. Шоирони тоҷик (Исо-махдум, Кошифи Хуҷандӣ, Комили Ҳисорӣ, Айнӣ, Лоҳутӣ) ғазалҳои Фузулиро назираву тазмин кардаанд. Асарҳои Фузулӣ ба забонҳои русӣ, арабӣ ва форсӣ ба табъ расидаанд. Дар Боку ҳайкали ӯ гузошта шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Назрии Бадахшӣ

**Назрии Бадахшӣ** (нимаи дуюуми қарни XVI) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз зодгоҳаш барои таҳсил ба Мовароуннаҳр омад ва илмҳои замонро омӯхта, шахси фозилу донишманде гардид. Мутрибӣ дар тазкирааш аз илму дониши Назрии Бадахшӣ сухан ронда, чанде дар назди ӯ шогирд буданашро зикр мекунад. Назрии Бадахшӣ дар ҳунари хаттотӣ (хати настаълиқро хуб менавишт), зарнишон кардани тиркаш, мӯҳр кандан моҳир будааст. Мероси адабии Назрии Бадахшӣ тавассути тазкираву баёзҳо то замони мо расидааст. Мут­рибӣ аз ӯ ду ғазал, як қитъа ва се ҳикояти латиф меорад. Матлаъ ва мақтаи як ғазали Назрии Бадахшӣ ин аст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Улфатмо Мамадамбарова

**Улфатмо Мамадамбарова** () — овозхони тоҷик, Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон (1994).

## Зиндагинома
Улфатмо Мамадамбарова соли 1967 шуъбаи англисии факултаи забонҳои хориҷии Институти педагогии шаҳри Душанберо хатм намудааст, вале меҳри ҳунар боло гирифтаву чанде дар Филармонияи давлатии Тоҷикистон сарояндагӣ кардаст. Си­пас беш аз сӣ сол дар дастаҳои ҳунарии Кумитаи телевизион ва радиои Тоҷикистон хидмат намуд. 

## Сурудаҳо
Бо овози ширадор сурудро бо ҷӯшу хурӯш, сами­мияту дилгармӣ адо мекард, оҳангнокии каломи мусиқиро асоси суруд­ҳои хуб ва иҷрои хуби онҳо медонист. «Ба офтоб», «Дилоро», «Зараф­шон», «Ватани номвар», «Тоҷикистон», «Рӯди дӯстӣ», «Тори ишқ», «Фа­рёди дил», «Файзи саҳар», «Лабҳои сард», «Оҳанги дил», «Кӯи ҷонон», «Масти нози Лайло», «Ёри ҷон», «Гуфтам ба чашм», «Бе ту ҳолам чун бувад», «Пайдо кард», «Офарин дил», «Боди Наврӯз», «Дар сари чаш­ма», «Нек медонам», «Ман донаму дил», «Вақти кор омадааст», «Шод бош, эй дил», «Моҳи Шуғнонам», «Бодаи лаб» номгӯи нопурраи тарона­ҳояш мебошанд.

## Даргузашт
Улфатмо Мамадамбарова 5 майи соли 2024 дар шаҳри Хоруғ даргузашт ва ҷанозаи ӯ дар оромгоҳи деҳаи Поршнев ба хок супурда шуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Мамадамбарова Улфатмо // Энсиклопедияи бонувони шинохтаи тоҷик (муаллиф-мураттиб Раъно Мирзоева). — , 2021. — С. 556. — 520 с. — ISBN 978-999-75-68-20-5.

Гурӯҳ:Ҳунарпешагони шоистаи Тоҷикистон
Дӯстии Бадахшӣ

**Дӯстмуҳаммад Дӯстии Бадахшӣ** (; 1504—1553) — и форс-тоҷики бадахшонӣ ва аз шогирдони Қудсии Ҳисорӣ.

## Зиндагинома
Дӯстмуҳаммад соли 1504 ба дунё омадааст. Пас аз омӯхтани улуми мадрасаӣ ба сафар баромад. Дар Ҳисор таваққуф намуда, дар шеъру шоирӣ ба Қудсии Ҳисорӣ шогирд шуд. Дар девони ашъораш абёте дар васфи маҳрӯёну ширинлабони Хуросону Ҳиндустон вомехӯрад ва аз онҳо бармеояд, ки шоир дар ин кишварҳо будааст.

Бештари умрашро дар Ҳиндустон гузаронда, сипас ба Бадахшон баргаштааст. Аз баъзе абёташ бармеояд, ки дар 50-солагиаш дар Гуҷарот будааст (дар як қитъа шеър ӯ моддаи таърихи вафоти се ҳукмрони шаҳрҳои гуногуни Ҳиндустонро дар 1553/54 овардааст). Аз Дӯстии Бадахшӣ девони ашъори шомили 249 ғазал, 53 рубоӣ, 8 қитъа, 2 мухаммас боқӣ мондааст (ин девонро муҳаққиқи афғон Раҳимуллоҳи Раҳнавард дар маҷаллаи «Ориёно», 1340, шумораи 4 тавсиф намудааст).

Ба ғайр аз ин дар тазкираҳову баёзҳо ашъори парокандаи Дӯстии Бадахшӣ вомехӯранд. Дӯстии Бадахшӣ аслан, шоири ғазалсаро будааст. Дар мавзӯъҳои ишқӣ, пандуандарзӣ, ҳасбиҳолӣ ва ғайра шеър сурудааст. Дар рубоӣ ба Умари Хайём тақлид кардааст. Дар иншои моддаи таърих моҳир будааст. Абёти зер намунае аз шеъри ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Матлаъии Бадахшӣ

**Матлаъии Бадахшӣ** (1490, Бадахшон — 1557, ҳамон ҷо) — и форс-тоҷик, ки дар тазкира ва баёзҳои гуногун беш аз 1500 байти ашъораш боқӣ мондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ

**Ҳаким Шоҳшмуҳаммади Қазвинӣ** (; ? — 1558, Шероз) — , пизшик ва и форс-тоҷик, тарҷумони асари «Ҳаёту-л-ҳаявон»-и Дамирӣ ба туркӣ.

## Зиндагинома
Айёми шубоби ӯ дар зодгоҳаш – Қазвин гузашт, аз пайи идомаи таҳсил ба Шероз омад ва дар назди Ҷалолуддин Муҳаммади Давонӣ – аз донишмандони маъруфи ин шаҳр – мантиқ, фалсафа, риёзиёт, ҳадису тафсир, фиқҳу калом ва шеъру ҳикмат омӯхтааст. Ба гуфтаи муаллифони «Шақоиқу-н-Нуъмония»-и Тоши Куброзода, «Кашфу-з-зунун»-и Ҳоҷӣ Халифа ва «Қомусу-л-аълом»-и Шумсуддини Сомӣ, Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ то охири умр дар дарбори ҳокимони Шероз – Султон Боязидхон, Султон Салимхон ва Султон Сулаймон чун надиму табиб хидмат кардааст. Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ муаллифи тафсири мухтасар ва ҳавошии «Ҳидоя», «Насафӣ», «Шарҳ бар Исоғузӣ», «Кофия», «Муҷаз» буда, асари «Ҳаёту-л-ҳаявон»-и Дамириро ба туркӣ баргардон кардааст. Ҳамчунин, бо тарҷумаи «Маҷолису-н-нафоис»-и Навоӣ (1522–23) шуҳрат дорад. Қитъаи таърихи тарҷумаи мазкур ин аст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ғурбатии Ҳисорӣ

**Ғурбатии Ҳисорӣ** (; ? — 1558, Агра) — и форсизабони Ҳиндустон, аз ходимини дарбори Акбар.

## Адабиёт
Дар зодгоҳаш таҳсил карда, нашъу намо ёфт. Ба тасаввуф таваҷҷуҳ дошт. Ба Ҳиндустон рафта, хидмати дарбори Акбарро ба уҳда гирифт. Девонаш то ҳол дастрас нест. Намунаҳои ашъораш дар тазкираҳо омадаанд. Ин байтҳо аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Бузурги Бадахшӣ

**Мирзо Шамсуддин ибни Мир Ҷалолуддини Бадахшӣ**, маъруф ба **Бузурги Бадахшӣ** (; ? — 1585) — и форс-тоҷики аҳли Бадахшон.

## Зиндагинома
Таълими ибтидоиро дар назди падараш, ки аз шахсиятҳои маъруфи Бадахшон буд ва сипас дар назди уламои Файзободи Бадахшон гирифтааст. Дар Кобул аз суҳбати аҳли илму адаб баҳравар гардидааст. Дар манбаъҳои адабии марбути Бадахшон, мас., тазкираи «Баҳори Бадахшон», намунаҳои бисёре аз ашъораш сабт гардидаанд.

Байтҳои зерин намунае аз ашъори ӯянд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* شاه عبدالله بدخشی. ارمغان بدخشان. کابل، ۱۳۶۷ ه. ش .
Камолуддин Абулхайр

**Камолуддин Абулхайр** (; ?, Балх — 1560, Балх) —  ва хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Балх. Дар мадрасаҳои Балх ва Ҳироту Бухоро таҳсили илм кардааст. Дар шеър «Ошиқ» тахаллус доштааст. Дар тазкираҳо аз ашъораш (ғазалҳо, рубоиёт) намунаҳо оварда шудаанд. Дар пайравии «Шоҳ ва Дарвеш»-и Бадруддини Ҳилолӣ маснавие эҷод карда будааст. Дар рубоиёташ оҳангҳои озодандешӣ ба назар мерасанд.

Камолуддин Абулхайр хатти настаълиқро хуб менавиштааст.

Намунае аз эҷодиёти ӯ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
Фонии Бухороӣ

**Фонии Бухороӣ** (? — 1560/66, Бухоро) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар Бухоро ба дунё омада, савод бароварда, камол ёфта, тақрибан дар байни солҳои 1560—66 дар ҳамон ҷо фавтидааст. Аз табаҷқаи поёни аҳолӣи. Дар ваҷҳи маош бебизоат буда, бо душвори умр ба сар бурда бошад ҳам, ба дарбори хонҳои шайбонӣ рӯ наоварда, тамаъро аз хислатҳои пасти одам донистааст. Фонии Бухороӣ дар эҷоди ғазал ва рубоӣ дасти тавоно ва истеъдоди баланд дошта, рубоии мустазодро хеле ривоҷ додааст. Дар татаббуъи рубоиёти Фонии Бухороӣ як зумра шуарои асри 16 ва пасин Нисорӣ, Симӣ, Лутфуллоҳи Нишопури ва гайра рубои эчод кардаанд.

Намунае аз ашъори Фонии Бухорои:

Фонии Бухороиро сохибдевон ёд кардаанд. То хол девони ашъораш нопайдост.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Мирзо Кофӣ

**Мирзо Кофӣ** (? — 1561, Қазвин) —  ва хаттоти форс тоҷики дарбори Сафавиён.

## Зиндагинома
Аз авлоди Насируддини Тӯсӣ. Бино бар гуфтаҳои Шамсуддини Сомӣ («Қомусу-л-аълом») аз Урдуобод буда, дар иншои шеър маҳорати хубе доштааст. Пас аз хатми таҳсили улуми мутадовилаи шеър ба дарбори Сафавиён роҳ ёфт ва чун муншӣ хидмат кард. Дар манбаъҳои адабӣ чун шоири моҳиру тавоно ва хаттоти чирадаст дар навиштани хатҳои настаълиқ ва шикаста тавсиф шудааст. Охири ҳаёташ дар Қазвин гузаштааст. Қабраш дар Машҳад.

Ғазалҳои Кофӣ дар баёзу маъхазҳои адабии асрҳои 16-19 ба назар мерасанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Иброҳими Исфаҳонӣ

**Мирзо Иброҳими Исфаҳонӣ** (; ? — 1581, Қазвин) — , хаттот ва фарҳангнависи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Падараш Мирзо Шоҳҳусайни Исфаҳонӣ аз мансабдорони дарбори Шоҳ Исмоили I (1502—1524) буд. Бо дастгирии падараш илмҳои замонашро омӯхта, ба ҳунари хушнависӣ бештар рағбат пайдо кард. Пас аз қатли падар ба Қазвин рафта, бо фазилат, зеҳни бурро ва истеъдоди фавқулодааш зуд машҳур шуд. Хонаи ӯ маркази ҷамъомад ва маҳфилҳои шоирону донишмандон буд. Дар навиштани хатти настаълиқ ҳамто надошт. Хаттотони маъруф Ҳасаналии Машҳадӣ, Сайидаҳмади Машҳадӣ, Мирмуиззии Кошонӣ ва Шоҳмуҳаҳаммад пайравони ӯ буданд.

Иброҳими Исфаҳонӣ фарҳанги тафсирие ба форсӣ низ навиштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Хаттотони тоҷик
Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Мирзо Шоҳҳусайни Исфаҳонӣ

**Мирзо Шоҳҳусайни Исфаҳонӣ** (; ) — давлатмарди форс-тоҷик, вазир ва вакилуссалтанаи Шоҳ Исмоили I (1514—1523) ва падари Мирзо Иброҳими Исфаҳонӣ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Шараф Ҷаҳони Қазвинӣ

**Мирзо Шараф Ҷаҳони Қазвинӣ** (), мутахаллис ба **Шараф** (; 1506, Қазвин — 1561, ҳамон ҷо) — хаттот, адиб ва и форс-тоҷик, муаллифи «Соқинома».

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Хушнависони эронӣ
Иброҳими Урдубодӣ

**Иброҳими Урдубодӣ** (; ) — и форсигӯ, домоди риёзидони маъруфи он давра Муҳаммадбоқири Яздӣ.

## Зиндагинома
Дар миёнаҳои умр ба Ҳиндустон рафта, ба дарбори Шоҳҷаҳон роҳ ёфт ва масъули тарбияту тадриси фарзандони Ҷаъфархон — вазири Шоҳҷаҳон таъйин шуд. Пас аз чанде ба молу сарвати фаровон расид, аммо дере нагузашта дил аз тааллуқоти дунявӣ бурид ва ба суфигарӣ рӯ овард. Аз Ҳинд ба Исфаҳон баргашта, дар он ҷо вафот кард. Аз девонаш маълумоте дар даст нест, аммо дар тазкираҳо аз чанд рубоиву байти парокандаи ирфониаш ёд мешавад.

Рубоии зер аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони асри XVI
Ҷалолуддин Муҳаммади Табрезӣ

**Ҷалолуддин Муҳаммади Табрезӣ** (; ) — ашрофзода ва давлатмарди форс-тоҷик, вазири Шоҳ Исмоили I (1523—1524).

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Ҷалолуддин Муҳаммади Соъидӣ

**Хоҷа Ҷалолуддин Муҳаммад Соидӣ** (; ; ? — 1536) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Аз хонадони Соидиëни Исфаҳон. Авлоди ӯ пешвоёни мазҳаби шофеӣ буданд. Соид аз анвои шеъри форсӣ бештар ба ғазал таваҷҷӯҳ доштааст, ки намунаи онҳо дар тазкираҳо масбутанд. Ин байт аз ӯст;

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Фатҳуллоҳ Орифӣ

**Фатҳуллоҳ ибни Котиби Шерозӣ**, мутахаллис ба **Орифӣ** (; ? — 1562) —  ва и форс-тоҷик дар замони Усмониён.

## Зиндагинома
Асарҳояшро ба забонҳои форсӣ ва туркӣ эҷод карда­аст. Шоҳномачии (шахсе, ки таърихи манзуми ҳукмронии султонҳои Туркияи усмониро менавишт. Султони Туркия Сулаймони I (ҳукмронии 1520—1566) буд.

Ба қалами ӯ таърихҳои манзум дар шакли маснавӣ — «Таворихи оли Усмон» (ба забони форсӣ, 16000 байт), «Шоҳномаи Сулаймонӣ» (ба забони форсӣ 22 000 байт) тааллуқ доранд.

Орифӣ таълифи таърихи мансури султонҳои усмониро бо номи «Ҳунарнома» cap карда буд. Ин кори ӯро минбаъд муаррихон Афлотуни Шервонӣ мутахаллис ба «Асирӣ» ва Сайид Луқмони Ҳусайнӣ идома доданд. Дастнависи асарҳои Орифӣ дар китобхонаҳои Туркия маҳфузанд. Орифӣ рассом ва хаттот низ буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*