Дерматофитоз

**Дерматофитоз**, инчунин бо номҳои **тинеа** ва **темира** (ringworm) маъруф аст — ин сирояти занбӯруғии пӯст (як дерматомикоз), мебошад, ки метавонад ба пӯст, мӯй ва нохунҳо таъсир расонад. Одатан он боиси пайдоиши доғҳои сурх, хоришдор, пулакчадор ва доирашакл мегардад. Дар минтақаи зарардида рехтани мӯй метавонад ба амал ояд. Аломатҳо аз чор то чордаҳ рӯз пас аз сироятшавӣ оғоз мешаванд. Намудҳои дерматофитозҳо одатан вобаста ба қисми бадан, ки зарар дидааст, номгузорӣ мешаванд. Дар як вақт якчанд минтақаи бадан метавонад зарар бинад.

Тақрибан 40 намуди занбӯруғҳо метавонанд боиси дерматофитоз шаванд. Онҳо одатан аз навъҳои *Trichophyton*, *Microsporum*, ё *Epidermophyton* мебошанд. Омилҳои хавф истифодаи ҳаммомҳои ҷамъиятӣ, варзишҳои тамосӣ ба монанди гӯштин, арақкунии зиёд, тамос бо ҳайвонот, фарбеҳӣ ва функсияи заифи масуният-ро дар бар мегиранд. Темира метавонад аз ҳайвонот ё дар байни одамон паҳн шавад. Ташхис аксар вақт дар асоси намуди зоҳирӣ ва аломатҳо гузошта мешавад. Он метавонад бо ёрии кишти микробиологӣ ё муоинаи харошаи пӯст дар зери микроскоп тасдиқ карда шавад.

Пешгирӣ аз хушк нигоҳ доштани пӯст, бо пои бараҳна нагаштан дар ҷойҳои ҷамъиятӣ ва муштарак истифода набурдани ашёи шахсӣ иборат аст. Табобат одатан бо кремҳои зиддизанбӯруғӣ ба монанди клотримазол ё миконазол сурат мегирад. Агар пӯсти сар зарар дида бошад, шояд доруҳои зиддизанбӯруғии даҳонӣ ба монанди флуконазол лозим шаванд.

Дерматофитоз дар саросари ҷаҳон паҳн шудааст ва то 20%-и аҳолии ҷаҳон метавонад дар ҳар лаҳза ба он сироят ёбад. Сироятҳои қадкаш дар мардон бештар маъмуланд, дар ҳоле ки сироятҳои пӯсти сар ва бадан дар ҳарду ҷинс баробар ба амал меоянд. Сироятҳои пӯсти сар дар кӯдакон бештар маъмуланд, дар ҳоле ки сироятҳои қадкаш дар пиронсолон бештар дида мешаванд. Тавсифи темира ба таърихи қадим бармегардад.

## Намудҳо

Дар пайдоиши дерматофитоз якчанд намуди занбӯруғҳо иштирок мекунанд. Дерматофитҳо аз ҷинсҳои *Trichophyton* ва *Microsporum* барандагони маъмултарин мебошанд. Ин занбӯруғҳо ба қисмҳои гуногуни бадан ҳамла карда, ба ҳолатҳои дар поён зикршуда оварда мерасонанд:
* Дерматофитоз
** Дерматози пой (пои варзишгар): сирояти занбӯруғии пойҳо
** Tinea unguium: сирояти занбӯруғии нохунҳои даст ва по
** Tinea corporis: сирояти занбӯруғии дастҳо, пойҳо ва тана
** Tinea cruris (хориши ҷокей): сирояти занбӯруғии минтақаи қадкаш
** Tinea manuum: сирояти занбӯруғии дастҳо ва кафи даст
** Tinea capitis: сирояти занбӯруғии пӯсти сар ва мӯй
** Tinea faciei (занбӯруғи рӯй): сирояти занбӯруғии рӯй
** Tinea barbae: сирояти занбӯруғии мӯйҳои рӯй (риш)
* Дигар микозҳои сатҳӣ (темираи классикӣ нестанд, зеро аз ҷониби дерматофитҳо ба вуҷуд намеоянд)
** Tinea versicolor: аз ҷониби *Malassezia furfur* ба вуҷуд меояд
** Tinea nigra: аз ҷониби *Hortaea werneckii* ба вуҷуд меояд

## Нишонаҳо ва аломатҳо
Сироят дар бадан метавонад боиси пайдоиши ҳалқаҳои сурхи баландшуда гардад. Сироят дар пӯсти пойҳо метавонад пои варзишгарро ба вуҷуд орад, дар қадкаш бошад — хориши ҷокей. Зарар дидани нохунҳо онихомикоз номида мешавад.

Ҳайвонот, аз ҷумла сагҳо ва гурбаҳо низ метавонанд ба темира гирифтор шаванд ва беморӣ метавонад дар байни ҳайвонот ва одамон гузарад, ки ин онро бемории зоонозӣ мегардонад.

Нишонаҳои махсус метавонанд инҳо бошанд:

* пиллаҳои сурх, пулакчадор, хоришдор ё баландшуда
* пиллаҳо метавонанд дар канорҳои берунӣ сурхтар бошанд ё ба ҳалқа монанд шаванд
* пиллаҳое, ки ба ихроҷ кардан оғоз мекунанд ё обила пайдо мекунанд
* ҳангоми сирояти пӯсти сар метавонанд минтақаҳои бемуй пайдо шаванд

## Сабабҳо
Занбӯруғҳо дар ҷойҳои намнок ва гарм, ба монанди либосхонаҳо, солярийҳо, ҳавзҳои шиноварӣ ва чинҳои пӯст хуб месабзанд; мувофиқан, онҳое, ки боиси дерматофитоз мешаванд, метавонанд тавассути истифодаи дастгоҳҳои варзишӣ, ки пас аз истифода безарар карда нашудаанд, ё тавассути муштарак истифода бурдани дастмолҳо, либосҳо, пойафзол ё шонаҳо паҳн шаванд.

## Ташхис
Сироятҳои дерматофитиро метавон дар асоси таърих, муоинаи ҷисмонӣ ва микроскопияи гидроксиди калий (KOH) ба осонӣ ташхис кард.

## Пешгирӣ
Маслиҳатҳои маъмул иборатанд аз:

* Аз муштарак истифода бурдани либос, таҷҳизоти варзишӣ, дастмол ё рахти хоб худдорӣ кунед.
* Либосҳоро пас аз тамоси эҳтимолӣ бо темира дар оби гарм бо собуни фунгисидӣ шӯед.
* Аз пои бараҳна гаштан худдорӣ кунед; ба ҷои ин дар либосхонаҳо пойафзоли муҳофизатии мувофиқ ва дар соҳил сандалӣ пӯшед.
* Аз ламс кардани ҳайвоноти хонагӣ, ки минтақаҳои бемуй доранд, худдорӣ намоед, зеро онҳо аксар вақт барандагони занбӯруғ мебошанд.

### Ваксинатсия
 ягон ваксинаи тасдиқшудаи инсонӣ бар зидди дерматофитоз мавҷуд нест. Барои аспҳо, сагҳо ва гурбаҳо ваксинаи ғайрифаъолшудаи тасдиқшуда бо номи *Insol Dermatophyton* (Boehringer Ingelheim) мавҷуд аст, ки муҳофизати маҳдуди вақтро бар зидди якчанд штаммҳои занбӯруғҳои trichophyton ва microsporum таъмин мекунад. Дар говҳо ваксинатсияи системавӣ ба назорати самарабахши темира ноил шуд. Аз соли 1979 инҷониб ваксинаи зиндаи русӣ (LFT 130) ва баъдтар ваксинаи зиндаи чехословакӣ бар зидди темираи говҳо истифода мешавад. Дар кишварҳои Скандинавия барномаҳои ваксинатсия бар зидди темира ҳамчун ҳифзи саломатии пешгирикунанда барои беҳтар кардани сифати пӯст истифода мешаванд. Дар Русия ҳайвоноти мӯйнадор (рӯбоҳи нуқрагин, рӯбоҳҳо, рӯбоҳҳои қутбӣ) ва харгӯшҳо низ бо ваксинаҳо табобат карда шудаанд.

## Табобат
Табобатҳои зиддизанбӯруғӣ воситаҳои маҳаллӣ-ро ба монанди миконазол, тербинафин, клотримазол, кетоконазол, ё толнафтат, ки дар як рӯз ду маротиба то рафъи аломатҳо — одатан дар давоми як ё ду ҳафта истифода мешаванд, дар бар мегиранд. Табобати маҳаллиро бояд пас аз рафъи аломатҳои намоён боз 7 рӯзи дигар идома дод, то такроршавӣ пешгирӣ карда шавад. Давомнокии умумии табобат одатан ду ҳафта аст, аммо метавонад то се ҳафта давом кунад.

Дар ҳолатҳои вазнинтар ё темираи пӯсти сар, табобати системавӣ бо доруҳои даҳонӣ (ба монанди итраконазол, тербинафин ва кетоконазол) таъйин карда мешавад.

Барои пешгирии паҳншавии сироят, захмҳоро набояд ламс кард ва гигиенаи хубро бо шустани дастҳо ва бадан риоя кард.

Ташхиси нодуруст ва табобати темира бо стероиди маҳаллӣ, ки табобати стандартии питириази гулобӣ мебошад, метавонад ба tinea incognito оварда расонад — ҳолате, ки занбӯруғи темира бе хусусиятҳои хос, ба монанди канори барҷастаи фарқкунанда, мерӯяд.

## Таърих
Дерматофитоз ҳанӯз пеш аз соли 1906 маъмул буд, ки он вақт темира бо пайвастагиҳои симоб ё баъзан сулфур ё йод табобат карда мешуд. Минтақаҳои мӯйдори пӯст барои табобат хеле душвор ҳисобида мешуданд, бинобар ин пӯсти сар бо рентген табобат карда мешуд ва сипас доруҳои зиддизанбӯруғӣ истифода мешуданд. Табобати дигар аз ҳамон давра истифодаи хокаи арароба буд.

## Истилоҳот
Истилоҳи маъмултарин барои сироят, "ringworm", як истилоҳи нодуруст аст, зеро ин ҳолат аз ҷониби занбӯруғҳо аз намудҳои гуногун ба вуҷуд меояд, на аз ҷониби кирмҳои паразитӣ.

## Ҳайвоноти дигар
Темира, ки аз ҷониби *Trichophyton verrucosum* ба вуҷуд меояд, як ҳолати маъмули клиникӣ дар гову моли калон мебошад. Ҳайвоноти ҷавон бештар зарар мебинанд. Захмҳо дар сар, гардан, дум ва қадкаш ҷойгиранд. Захми маъмулӣ як қабати мудаввари сафедтоб аст. Якчанд захмҳо метавонанд бо ҳам пайваст шуда, намуди "харитамонанд" пайдо кунанд.


File:Toplin des dieles tiesse vea.jpg|Захмҳои сершумор дар сар
File:Dieles åtoû d' l' ouy åmea.JPG|Дар атрофи чашмҳо ва гӯшҳо
File:2 dieles mashale.jpg|Дар рӯй: захми қабатнок (рост)
File:Viye diele did près.JPG|Захмҳои куҳна бо мӯйҳои дубора сабзидаистода
File:Diele vea waerot.jpg|Дар гардан ва тахтапушт
File:Dieles cawî åmea.JPG|Дар минтақаи дум


Дерматофитози клиникӣ инчунин дар гӯсфанд, саг, гурба ва асп ташхис карда мешавад. Барандагони он, ба ғайр аз *Trichophyton verrucosum*, *T. mentagrophytes*, *T. equinum*, *Microsporum gypseum*, *M. canis* ва *M. nanum* мебошанд.

Дерматофитоз инчунин метавонад дар голотип-и ширхӯри давраи бор *Spinolestes* мавҷуд бошад, ки ин пайдоиши ин бемориро дар Мезозой нишон медиҳад.

### Ташхис
Темира дар ҳайвоноти хонагӣ метавонад аксар вақт бе нишона бошад, ки дар натиҷаи он ҳайвон барандаи беморӣ мегардад ва дигар ҳайвонотро сироят мекунад. Дар баъзе ҳолатҳо, беморӣ танҳо вақте пайдо мешавад, ки дар ҳайвон ҳолати иммунодефитсит инкишоф меёбад. Минтақаҳои мудаввари бемуй дар пӯст ташхисро пешниҳод мекунанд, аммо ягон захм комилан хоси занбӯруғ нест. Минтақаҳои шабеҳ метавонанд аз аллергия, хоришак ва дигар ҳолатҳо ба амал оянд. Се намуди занбӯруғҳо 95%-и дерматофитозро дар ҳайвоноти хонагӣ ба вуҷуд меоранд: инҳо *Microsporum canis*, *Microsporum gypseum* ва *Trichophyton mentagrophytes* мебошанд.

Байторҳо барои муайян кардани сирояти темира ва намудҳои занбӯруғҳои барандаи он якчанд санҷишҳо доранд:

Санҷиши Вудс: Ин нури ултрабунафш бо линзаи калонкунанда мебошад. Танҳо 50%-и *M. canis* дар зери нури ултрабунафш дар пояи мӯй ҳамчун флуорессенсияи сабзи себмонанд намоён мешавад. Дигар занбӯруғҳо намоён намешаванд. Маводи флуорессентӣ худи занбӯруғ нест, балки маҳсули хориҷшудаи занбӯруғ аст, ки ба мӯйҳо мечаспад. Пӯсти сироятшуда флуорессенсия намекунад.

Санҷиши микроскопӣ: Байтор мӯйҳоро аз атрофи минтақаи сироятшуда мегирад ва онҳоро ба маҳлули рангкунанда мегузорад, то дар зери микроскоп бубинад. Спораҳои занбӯруғро мустақиман дар пояи мӯй дидан мумкин аст. Ин усул сирояти занбӯруғиро дар тақрибан 40%-70%-и ҳолатҳо муайян мекунад, аммо намуди дерматофитро муайян карда наметавонад.

Санҷиши кишт: Ин усули самарабахштарин, вале аз ҳама тӯлонитарин барои муайян кардани мавҷудияти темира дар ҳайвон аст. Дар ин санҷиш байтор мӯйҳои ҳайвонро ҷамъ мекунад ё спораҳои занбӯруғро бо шоткаи дандоншӯӣ мегирад ва ба муҳити занбӯруғӣ барои кишт мегузорад. Ин киштҳоро метавон дар зери микроскоп дид ё ба лабораторияи патологӣ фиристод. Се намуди маъмули занбӯруғҳоро, ки одатан боиси темираи ҳайвонот мешаванд, бо спораҳои хоси онҳо муайян кардан мумкин аст.

### Табобат
#### Ҳайвоноти хонагӣ
Табобат ҳам табобати системавии даҳонӣ бо аксари доруҳое, ки дар одамон истифода мешаванд — тербинафин, флуконазол, ё итраконазол — ва ҳам терапияи маҳаллии "тар кардан"-ро талаб мекунад.

#### Гову мол
Дар гову мол, сироятро табобат кардан душвор аст, зеро табобати системавӣ аз ҷиҳати иқтисодӣ фоидаовар нест. Табобати маҳаллӣ бо пайвастагиҳои йод вақти зиёдро талаб мекунад, зеро он харошидани захмҳои қабатнокро талаб мекунад.

## Эпидемиология
Дар саросари ҷаҳон, сироятҳои занбӯруғии сатҳӣ, ки аз ҷониби дерматофитҳо ба вуҷуд меоянд, тахминан дар 20-25%-и аҳолӣ дида мешаванд ва гумон меравад, ки дерматофитҳо 10-15%-и аҳолиро дар тӯли ҳаёташон сироят мекунанд. Микозҳои сатҳӣ бештар дар минтақаҳои тропикӣ маъмуланд.

## Инчунин нигаред
* Лихени ҳамвор
* Микобиота (инсон)

## Сарчашмаҳо

## Барои мутолиаи иловагӣ
* Pietro Nenoff, Constanze Krüger, Gabriele Ginter-Hanselmayer, Hans-Jürgen Tietz (2014). *Mycology* – an update. Part 1: Dermatomycoses: Causative agents, epidemiology and pathogenesis
* 

## Пайвандҳои беруна
* Китобхонаи аксҳои Tinea дар Dermnet 

Гурӯҳ:Микозҳо
Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ