Бемории брутселлёз

**Бруселёз** () — сирояти зоонозӣ, ки аз ҳайвоноти бемор ба инсон мегузарад ва бо зарари мутааддиди узвҳо ва системаҳои организми инсон хос аст. Бактерияҳое, ки ин бемориро ба вуҷуд меоранд, соли 1886 аз ҷониби олими англис Дэвид Брюс кашф карда шудаанд. Ба шарафи ӯ онҳоро бруселлаҳо ва бемориро бруселёз номиданд. Ҳама намудҳои ҳайвоноти хонагӣ ва инчунин инсон ба ин сироят ҳассос мебошанд.

## Сабабҳо
Се намояндаи ҷинси бруселлаҳо барои инсон патогенӣ мебошанд: ангезандаи бруселёзи чорвои майда (*Brucella melitensis*), ангезандаи бруселёзи чорвои калон (*Brucella abortus*) ва ангезандаи бруселёзи хук (*Brucella suis*). Ҳолатҳои беморшавӣ бо бруселёз пас аз тамос бо штаммҳои *Brucella canis* низ тавсиф шудаанд (ин ҳолатҳо нодир ҳисобида мешаванд). Бруселлаҳо ниҳоят хурд ва беҳаракат буда, спора ҳосил намекунанд, аммо дар шароити муайян метавонанд капсула ташаккул диҳанд. Полиморфизми ҳуҷайраҳои микробӣ хос аст — дар як препарат метавон шаклҳои коккӣ, овоидӣ ва палочкашакл-ро дучор омад. Онҳо бо ҳама рангҳои анилинӣ ба осонӣ ранг гирифта, грамотрицателӣ мебошанд.

## Этиология
Бруселлаҳо дар муҳитҳои ғизоии оддӣ, асосан дар агари ҷигар, дар муҳитҳои бо иловаи глюкоза ва глицерин мерӯянд. Қобилияти паразитӣ дар дохили ҳуҷайраро доранд. 6 намуди ангезандаҳои бруселёз ва 17 биовар маълуманд. Манбаи асосии бруселлаҳои барои инсон хатарнок — бузҳо, гӯсфандҳо (*Br. melitensis*), говҳо (*Br. abortus bovis*), хукҳо (*Br. abortus suis*) ва сагҳо (*Br. canis*) мебошанд, ки ангезандаро бо шир, пешоб ва оби ҷанин хориҷ мекунанд. Интиқолдиҳандагон мӯйсафедҳо ва канаҳо мебошанд. Сироятёбии инсон ҳангоми тамос бо ҳайвоноти интиқолдиҳанда, газидани ҳашарот ва ҳангоми истеъмоли маҳсулоти сироятёфта — шири хом, панири аз шири нопастеризатсияшуда сохташуда рух медиҳад. Интиқоли беморӣ аз инсон ба инсон низ имконпазир аст.

Гоҳе бруселлаҳо дар соҳибони нотипӣ низ ошкор мешаванд. Инчунин бруселлаҳо дар ҳайвоноти ширхӯри баҳрӣ, аз қабили китшаклҳо (делфинҳо), палмоспаҳо (тюленҳо) ва дар моҳиҳо, амфибияҳо ва рептилияҳо низ ҷудо карда шудаанд.

## Устуворӣ
Дар муҳити беруна бруселлаҳо муддати тӯлонӣ зинда мемонанд: дар хок — то 100 ва зиёда рӯз, дар чанг — то 44 рӯз, дар об — аз 6 то 150 рӯз, дар гӯшти шӯр — аз 80 то 100 рӯз. Дар ҳарорати паст бруселлаҳо то 160 рӯз ва зиёда қобилияти зинда монданро доранд. Ҷӯшонидан бруселлаҳоро фавран мекушад.
## Нишонаҳо ва аломатҳо

Аломатҳои беморӣ ба нишонаҳои бисёр бемориҳои дигари табдор шабоҳат доранд, аммо бо шиддати бештари дард дар мушакҳо ва арақкунии шабона фарқ мекунанд. Давомнокии беморӣ метавонад аз якчанд ҳафта то чанд моҳ ё ҳатто солҳо тағйир ёбад.

Дар марҳилаи аввали беморӣ бактериемия (мавҷудияти бактерияҳо дар хун) ба амал меояд, ки ба сегонаи классикии нишонаҳо оварда мерасонад: таби пасту баландшаванда (мавҷнок), арақкунӣ (аксар вақт бо бӯи хоси нохуши бадбӯй ё бӯи алафи тар) ва артралгия (дарди буғумҳо) ва миалгия-и (дарди мушакҳо) зудгузар. 

Таҳлилҳои хун маъмулан лейкопения (кам шудани шумораи ҳуҷайраҳои сафеди хун) ва анемия-ро нишон медиҳанд. Инчунин сатҳи ферментҳои ҷигар, ба монанди аспартатаминотрансфераза ва аланинаминотрансфераза баланд шуда, аксуламалҳои мусбати Роз-Бенгал ва Ҳаддлсон мушоҳида мешаванд. Аломатҳои меъдаю рӯда дар 70%-и ҳолатҳо пайдо мешаванд ва инҳоро дар бар мегиранд: дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, камшавии иштиҳо, вазнинии бесабаб, дарди шикам, қабзият, дарунравӣ, гепатомегалия (калоншавии ҷигар), гепатит (илтиҳоби ҷигар), абсесси ҷигар ва спленомегалия (калоншавии испурҷ).

Ин маҷмӯи аломатҳо, ҳадд ақал дар Португалия, Исроил, Фаластин, Сурия, Эрон ва Урдун бо номи "таби Малта" маъруф аст. Дар вақти хуруҷи таби Малта, мавҷудияти брутселлаҳоро дар хун одатан бо истифода аз кишти хун дар муҳити триптозӣ ё муҳити Албини исбот кардан мумкин аст. Агар беморӣ табобат карда нашавад, он метавонад ба шакли музмин (хроникӣ) гузарад. Осебҳои маҳаллии брутселлёз одатан дар устухонҳо ва буғумҳо ба амал меоянд; остеомиелит ё спондилодит-и сутунмӯҳраи камар, ки бо сакроилиит ҳамроҳӣ мекунад, барои ин беморӣ хеле хос аст. Орхит (илтиҳоби тухмдон) низ дар байни мардон маъмул аст.

Оқибатҳои сирояти *Brucella* хеле гуногунанд ва метавонанд артрит, спондилит, тромбоcитопения, менингит, увеит, неврити оптикӣ, эндокардит ва ихтилоли гуногуни асабро, ки бо номи умумии "нейробрутселлёз" маъруфанд, дар бар гиранд.

## Патогенез
Дарвозаи воридшавӣ — микроҷароҳатҳои пӯст, пардаи луобӣ-и узвҳои ҳозима ва роҳҳои нафас мебошанд. Бруселёз ба ҷараёни музмин майл дорад. Иммунитет ташаккул меёбад, аммо на дарозмуддат (пас аз 3—5 сол реинфексия имконпазир аст). Навъи бруселла ба зуҳуроти беморӣ таъсир мерасонад. Вазнинтарин ҷараёни бруселёзро намуди **Brucella melitensis** ба вуҷуд меорад.

## Анатомияи патологӣ
Ҳангоми таҳти микроскоп тафтиш кардани узвҳо ва бофтаҳои аз бруселёз зарардида, гранулёмаҳо-и хос дида мешаванд, ки ба гранулёмаҳои сил хеле монанданд, аммо хеле кам ба некрози казеозӣ дучор мешаванд. Истисно ин сирояти *B. suis* аст, ки дар он абсессҳо аксар вақт мушоҳида мешаванд.

## Клиника
Давраи инкубатсионӣ аз 5 рӯз то 4 моҳ, ба ҳисоби миёна 2 ҳафта аст. Беморӣ одатан тадриҷан инкишоф меёбад. Зуҳуроти системӣ гуногун буда, қариб ҳамаи узвҳоро фаро мегиранд:

* **Системаи устухону мушакҳо**: артрит, остеомиелит-и сутунмӯҳра, миалгия.
* **Дил**: эндокардит, миокардит, перикардит.
* **Системаи нафаскашӣ**: бронхит ва пневмония.
* **Системаи ҳозима**: гепатит, анорексия ва талафоти вазн.
* **Системаи пешоб-таносул**: орхит, простатит, пиелонефрит.
* **Системаи асаби марказӣ**: менингит, энсефалит, миелит.

## Ташхис

* **Маълумоти анамнез:** тамос бо ҳайвонот, истеъмоли маҳсулоти чорводорӣ-и аз ҷиҳати термикӣ коркарднашуда.
* **Тасвири клиникӣ**.
* **Ташхиси лабораторӣ:**
** кошти хун дар муҳитҳои ғизоӣ;
** реаксияи Райт;
** реаксияи Кумбс;
** реаксияи Хеддлсон;
** санҷиши пӯсти Бюрне;
** ПҶР (PCR) барои ошкор кардани КДН-и бруселла.

## Табобат
Антибиотиктерапия: ду ё се дору, аз қабили тетрасиклин, стрептомитсин, доксисиклин, рифампитсин, гентамисин. Дар табобат фторхинолонҳо (сипрофлоксатсин, офлоксатсин) низ самарабахшанд.

Антибиотикҳо ба монанди тетраcиклинҳо, рифампитсин ва аминогликозидҳо (стрептомитсин ва гентамитсин) бар зидди бактерияҳои *Brucella* самарабахшанд. Аммо истифодаи зиёда аз як антибиотик дар давоми чанд ҳафта зарур аст, зеро бактерияҳо дар дохили ҳуҷайраҳо инкубатсия мешаванд.

Стандарти тиллоии табобат барои калонсолон тазриқи ҳаррӯзаи байнимушакии стрептомицин ба андозаи 1&nbsp;г дар давоми 14 рӯз ва истеъмоли дохилии (даҳонӣ) доксисиклин 100&nbsp;мг ду бор дар як рӯз дар давоми 45 рӯз (ҳамзамон) мебошад. Гентамицин ба андозаи 5&nbsp;мг/кг тавассути тазриқи байнимушакӣ як бор дар як рӯз дар давоми 7 рӯз ҷойгузини муносиб аст, вақте ки стрептомицин дастрас нест ё истифодааш зиддинишондод мебошад. Реҷаи дигари васеъ истифодашаванда доксициклин ва рифампицин ду бор дар як рӯз дар давоми ҳадди аққал 6 ҳафта мебошад. Ин реҷа бартарии истеъмоли даҳониро дорад. Табобати сегона бо доксициклин, рифампицин ва ко-тримоксазол барои табобати бомуваффақияти нейробрутселлёз истифода шудааст. Реҷаи доксициклин ва стрептомицин (дар давоми 2 то 3 ҳафта) нисбат ба реҷаи доксициклин ва рифампицин (дар давоми 6 ҳафта) самарабахштар аст.

Доксициклин метавонад аз монеаи хуну мағз гузарад, аммо барои пешгирии такрори беморӣ (рецидив) илова кардани ду доруи дигарро талаб мекунад. Табобат бо сипрофлоксатсин ва ко-тримоксазол бо сатҳи хеле баланди такроршавии беморӣ алоқаманд аст. Ҳангоми эндокардит-и брутселлёзӣ барои натиҷаи беҳтарин ҷарроҳӣ зарур аст. Ҳатто бо табобати оптималии зиддибрутселлёзӣ, такроршавии беморӣ дар 5 то 10%-и беморони гирифтори таби Малта ба амал меояд.
## Пешгирӣ

### Ваксинакунии чорво ва назорати беморӣ
Ваксинакунӣ усули самарабахштарини назорати брутселлёз дар байни чорво мебошад. Дар говҳо ваксинаҳои маъмултарин штаммҳои *Brucella abortus* 19 ва RB51 мебошанд, дар ҳоле ки барои бузу гӯсфандон штамми *B. melitensis* Rev-1 истифода мешавад. Усулҳои дигар скрининги мунтазами серологӣ ва нобуд кардани ҳайвоноти сироятшударо дар бар мегиранд, ки барои пешгирии паҳншавии беморӣ кӯмак мекунанд. Дар бисёр кишварҳо барномаҳои ҳатмии ваксинакунӣ ва сиёсати "санҷиш ва куштан" коҳиши назарраси сатҳи гирифторӣ ба брутселлёзро дар байни чорво нишон доданд.

### Амнияти ғизоӣ ва пастеризатсия
Брутселлёз одатан ба одамон тавассути истеъмоли маҳсулоти  шири пастеризатсиянашуда, махсусан шири хом ва панир мегузарад. Пастеризатсия яке аз усулҳои самарабахши нест кардани *Brucella* мебошад. Бисёр кишварҳо ин усулро ҷорӣ карда, маъракаҳои омӯзишии ҷамъиятиро барои даст кашидан аз истеъмоли маҳсулоти шири хом ба роҳ мондаанд.

### Манбаъҳои табиӣ дар байни ҳайвоноти ваҳшӣ ва назорати беморӣ
Ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бизонҳо, оҳуҳо ва хукҳои ваҳшӣ ҳамчун манбаи табиии *Brucella* хизмат мекунанд. Гузаштани сироят аз ҳайвоноти ваҳшӣ ба чорвои хонагӣ мушкилоти доимиро ба вуҷуд меорад. Тадбирҳои назоратӣ минтақаҳои маҳдуди ғизодиҳӣ ва барномаҳои таҷрибавии ваксинакунии ҳайвоноти ваҳширо дар бар мегиранд. Ба шикорчиён ва шахсоне, ки бо гӯшти шикор сарукор доранд, тавсия дода мешавад, ки дастпӯшакҳои муҳофизатӣ пӯшанд ва гӯштро пурра пазанд.

### Амнияти меҳнат ва чораҳои эҳтиётӣ дар озмоишгоҳ
Брутселлёз барои байторон (ветеринарҳо), деҳқонон, коргарони забҳхонаҳо ва кормандони озмоишгоҳҳо хатари касбӣ дорад. Чораҳои асосии пешгирикунанда истифодаи таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (ТМИ), таҳвияи (вентилятсияи) дуруст дар забҳхонаҳо ва риояи протоколҳои бехатарии биологии озмоишгоҳҳоро дар бар мегиранд.

### Маорифи тандурустии ҷамъиятӣ ва огоҳии аҳолӣ
Ташаббусҳои таълимӣ барои коҳиш додани интиқоли брутселлёз муҳиманд, махсусан дар ҷамоатҳои деҳот, ки истеъмоли маҳсулоти шири хом ҳанӯз васеъ паҳн шудааст. Маъракаҳои тандурустӣ ба аҳамияти донишҳои асосӣ дар бораи беморӣ, коркарди бехатари ғизо ва риояи қоидаҳои ваксинакунӣ таъкид мекунанд.

### Кӯшишҳои байналмилалӣ ва ҳамгироии "Саломатии ягона" (One Health)
Назорати брутселлёз ба равиши "Саломатии ягона" (One Health) такя мекунад, ки саломатии одамон, ҳайвонот ва муҳити зистро муттаҳид менамояд. Ташкилотҳои ҷаҳонӣ ба монанди СУТ (WHO), ФАО (FAO) ва Созмони ҷаҳонии солимии ҳайвонот (WOAH) ҷонибдори стратегияҳои ҳамгирошуда барои пешгирии пандемияҳои оянда мебошанд. Кӯшишҳои муштарак барои муайян кардани омилҳои хавф, назорати хуруҷи беморӣ ва танзими қоидаҳои амнияти ғизоӣ равиши устуворро дар идоракунии беморӣ таъмин мекунанд.

## Маълумоти таърихӣ
Беморӣ аз замони Гиппократ маълум аст. Дар асри XVIII онро зери номҳои «таби малта», «таби миёназаминӣ» тавсиф мекарданд. Дар соли 1887 табиби англис Дэвид Брюс тавонист фарҳанги ангезандаро ҳосил кунад.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Справочник по инфекционным болезням, проф. Л. А. Тришкова, доц. С. А. Богатырёва.
* Справочник по дифференциальной диагностике инфекционных болезней. Под редакцией профессора А. Ф. Фролова, профессора Б. Л. Угрюмова, д-ра мед. наук Е. К. Тринус. Киев.

## Пайвандҳои беруна

* Бруселёз 

* https://web.archive.org/web/20070309020656/http://www.cbwinfo.com/Biological/Pathogens/BM.html
* https://web.archive.org/web/20070113231531/http://www.aphis.usda.gov/vs/nahps/brucellosis/
* https://web.archive.org/web/20160417045047/http://www.cdc.gov/NCIDOD/DBMD/DISEASEINFO/brucellosis_g.htm
* https://web.archive.org/web/20070205105419/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/zoonoses/brucellosis/gen_info.htm
* http://www.emedicine.com/emerg/topic883.htm
* http://www.wrongdiagnosis.com/b/brucellosis/intro.htm
* College of Veterinary Medicine. The University of Georgia 
* Department of Health
* Бруцеллёз 
* Международное рабочее совещание в НИЦ ТБП (Серпуховский район)
* Бруцеллёз . Санитарные правила СП 3.1.085-96 Ветеринарные правила ВП 13.3.1302-96 
* Всероссийский научно-исследовательский институт бруцеллёза и туберкулёза животных Российской академии сельскохозяйственных наук

Гурӯҳ:Зоонозҳо
Гурӯҳ:Бемориҳои ҳайвонотӣ
Гурӯҳ:Сироятҳои бактериявӣ
Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо