open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Худнигора

[thumb|200px|Автопортрети [Рембрандт Харменс ван Рейн|Рембрандт, тахминан 1655]]
**Худнигора** (), **автопортрет** — нигораи рассом, як навъи жанри портрет, ки дар он рассом симои худашро меофарад (бо ёрии як ё якчанд оина).

Дар автопортрет рассом, одатан, тимсоли маънавӣ ва шахсияти худро кушода, зимни робитаи фарду ҷамъият қисмати ҳамзамонон, синфҳо ва табақаҳои ҷудогона, инчунин афкору ғояҳои мухталифи эҷодиро таҷассум месозад. Аксар вақт рассом автопортретро барои ҳамтарафа донистани сирату сурати хеш бо мақсади таҷрибаю ҷустуҷӯҳои эҷодӣ меофарад.

## Таърих
Офариниши автопортрет дар санъати атиқа (Фидий) ва асрҳои миёна (ҳайкалтароши новгородӣ Аврам) маълум буд. Рассомони италиявии давраи аввали Эҳё (Мазаччо, Доменикко, Гирландайо, Ботичеллӣ) шабеҳаи худро ба сужети композитсияҳои динӣҷой медоданд. Автопортрет чун жанри ҷудогонаи портретнигорӣ дар садаи XVI шакл гирифт. Автопортрет дар санъати давраи Эҳё мақоми ҷамъиятӣ ва худшиносии рассом (Рафаэл, Автопортрет Дюрер) ва дар санъати манеризм таҳрикоти олами ботиниро (Титсиан, Тинторетто) ифода мекунад. Дар автопортретҳои садаи XVII тасвири драматизм ва эҳтиросоти психологӣ инкишоф ёфта, симои иҷтимоии рассом, тарафҳои гуногуни муносибати ҷамъиятию шахсӣ ва ақидаю афкори эҷодии ӯро мекушояд (Н. Пуссен, П. П. Руббенс ва Рембрандт). Дар садаи XVIII тасвири ҷиҳатҳои маҳрамона, муҳи­ти корӣ ва оилавӣ афзалият пайдо кард (Ж. Б. Шарден, Ҷ. Рейнолдс, Ф. И. Шубин). Бузургтарин рассомони садаи XIX (Ж. Л. Давид, О. Рунге, И. Н. Крамской) дар тимсоли худ на танҳо қимати эҷодии шахс ва ҳаёти маънавии он, балки мақсаду мароми ҳамзамонон ва гурӯҳи иҷтимоии худро таҷассум кардаанд. Дар санъати реалистии пешқадами садаи XX (К. Колвите, Д. Ривера, Р. Гуттузо), ҳамчунин дар санъати тасвирии шӯравӣ (С. Т. Конёнков, М. С. Сарян, П. П. Кончаловский) автопортрети беҳтарин ягонагӣ ва равобити фарду омма ва афзудани мақоми ҷамъиятии рассомро ифода месохт. Рассомони тоҷик А. Ашӯров, Р. Абдурашидов, Н. А. Матасов низ А. офаридаанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Авторадиография

**Авторадиография** — радиоавтография, тарзи фотоэмулсионии тақсимоти моддаҳои радиоактив дар объекти тадқиқшаванда. Фотоэмулсияи ба нурҳои радиоактив ҳассосро дар рӯи объект молида муддати муайян мегузоранд. Моддаҳои радиоактиви таркиби объект гӯё тасвирашонро дар эмулсия худашон сабт мекунанд. Аз ин ҷост, ки равандро авторадиография номидаанд. Тасвири фотографии тақсимоти моддаҳои радиоактивро дар объекти тадқиқшаванда, ки бо усули авторадиография ҳосил карда мешавад, авторадиограмма ё радиоавтограф меноманд. Барои муайян кардани тақсимоти моддаҳои радиоактив дараҷаи сиёҳшавии фотонаворҳои объекти тадқиқшаванда ва намунаи эталониро муқоиса мекунанд (макрорадиография) ё адади изҳои дар фотоэмулсия гузоштаи зарраҳои ионзоро ба воситаи микроскопи оптикӣ ё электронӣ мешумуранд (микрорадиография). Усули авторадиографияро дар ҳама мавридҳои истифодаи индикаторҳои изотопӣ (дар физика, техника, биология, тиб, кишоварзӣ ва ғайра) татбиқ менамоянд. Усули мазкур на фақат дар таркиби объект чӣ хел ҷойгиршавии радиоизотопҳоро муқаррар мекунад, балки барои муайян кардани миқдори онҳо низ имкон медиҳад, зеро ададҳои донаҳои барқароргардидаи нуқраи таркиби эмулсия мутаносиб мебошанд. Авторадиография имкон медиҳад, ки дар бораи миқдори элементҳои радиоактиви таркиби намунаҳои маъданӣ, тақсимот ва ҳаракати элементҳои радиоактиви табиӣ дар бофтаҳои организми набототу ҳайвонот ва ғайра маълумоти аниқ ба даст оварда шавад. Масалан, истифодаи фосфори радиоактив ва авторадиография имкон дод, ки дар устухони сабзидаистода мавҷуд будани мубодилаи фаъоли моддаҳо муқаррар карда шавад; корбасти радиоиод ва Авторадиография баҳри аниқ намудани қонуниятҳои фаъолияти ғадуди сипаршакл мусоидат кард ва ғайра.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Автореферат

**Автореферат** (аз юнон. *autos* – худ ва лот. *refero* — маълумот медиҳам) — баёни мухтасари асари илмӣ, ки худи муаллиф навиштааст (масалан Автореферати рисолаҳои илмии номзадӣ ва докторӣ).

## Нигаред
* Диссертатсия

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Илм
Гурӯҳ:Дараҷаи илмӣ
Гурӯҳ:Маълумоти олӣ
Гурӯҳ:Сатҳи таҳсилот
Гурӯҳ:Таҳсилоти касбӣ
Гурӯҳ:Илм ва омӯзиш
Автометаморфизм

**Автометаморфизм** (юнонӣ autos – худ ва metamorphosis – мубаддалшавӣ) — тағйир ёфтани ҷинсҳои кӯҳии магмавӣ дар рафти сахтшавии он аз таъсири маҳлул ва моддаҳои бухоршавандаи магмаи сардшаванда.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Автопоезд

**Автопоезд** (аз авто… ва русӣ поезд — қатора) — воситаи нақлиёти мураккаб, ки аз ядакмошин ва притсеп иборат аст. 

Автопоездҳо аз воситаҳои нақлиётии сабукрав, боркаш ва мусофиркаш таркиб ёфта метавонанд. Дар нақлиёти мусофиркаш ба сифати автопоезд автобус, троллейбус ва трамвайҳои ба ҳам пайвастшударо истифода мебаранд. Автопоезди боркаш, одатан, аз ядакмошин ва притсеп (ё систерна)-и ба он васлшуда таркиб ёфтааст. Бо автопоездҳо нисбат ба автомобилҳои одӣ шумораи зиёди мусофирон ё миқдори бештари борҳо кашонида мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нақлиёт
Автоматонии барномасозӣ

**Автоматонии барномасозӣ** — аз навиштани рамзи барномавӣ қисман ва ё пурра озод кардани одам, ки бо роҳҳои зерин ба даст оварда мешавад: таҳияи олат барои ташаккул додан ва гузоштани масъала ба мошин (забони одам – мошин); пешниҳоди олати мазкур дар шакли истилоҳоти соҳаи тахассуси одам – амалгар; сохтани таҳлилгари маълумоти воридотӣ ва табдил додани маълумот ба забони мошин; ҷамъбаст намудани системаи баҳисобгирӣ ва таҳрири хатоҳои бавуҷудомада. Нигар низ Барномасозӣ.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Барномасозӣ
Агломератсия

**Агломератсия** (аз лотинӣ agglomero – пайваст мекунам, ҷамъ мекунам) — дар металлургия, раванди термикии дар мошинҳои агломерат ғурӯша кардани резаҳои маъдан бо роҳи тафсонда ба ҳам часпондани онҳо. Дар натиҷаи агломератсия маъдани хокаву реза ба шакл ва хосиятҳои барои гудозиш мувофиқ соҳиб мегардад. Ҳангоми аз ғаш қисман тоза кардан ва аз як ҷо ба ҷойи дигар кашондан маъдан реза мешавад. Ғайр аз ин, дар ҷараёни газҳои аз дудкаши домна хориҷшаванда низ зарраҳои шихта мавҷуданд, ки онҳоро бо усулҳои махсус ҷамъ мекунанд. Барои истифодаи маводи резаю хока онҳоро дар мошинҳои махсуси агломерат «пухта», порчаву ғурӯшаҳои калон-калон (агломерат) ҳосил мекунанд. Маъданрезаҳои андозаашон 2 – 3 мм, хокаи домна ва сӯзишвориро ба дӯл меандозанд. Он аз дӯли меъёргир ба асбоби омезанда ва аз он ба олати намкунанда интиқол дода мешавад. Баъди то дараҷаи муайян нам шудан, омехта ба қуттии поёнсӯрохи тасмаи конвейер мерезад. Қуттии пур аз омехтаро конвейер ба зери тафсонанда меорад ва омехта аланга мегирад. Дар минтақаи сӯзиш, ки ҳарорати то 1200 – 15000С мерасад, қисми муайяни шихта гудохта мешавад. Ҳангоми ба қабатҳои поёнии шихта гузаштани минтақаи сӯзиш қабати нимгудохташудаи боло сард шуда, маводи майдаро ба ҳам мечаспонад ва агломерати яклухт ба вуҷуд меояд. Онро майда карда, ба порчаву ғурӯшаҳо табдил медиҳанд. Маҳсули кори чунин мошинҳои агломерат дар як соат ба 200 т мерасад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Автотрансформатор

**Автотрансформатор** — намуди трансформаторест, ки дар он симпечҳои аввалӣ ва дуюмӣ мустақиман пайваст буда, аз ин ҳисоб на фақат алоқаи электромагнитӣ, балки алоқаи электрикӣ низ доранд. Барои ҳосил кардани коэф. хурди трансформатсия Автотрансформатор назар ба трансформаторҳое, ки симпечи бисёр доранд, сабук ва арзон аст. Автотрансформатор дар олати корандозии муҳаррикҳои электрикии пуриқтидори ҷараёни тағйирёбанда чун табдилдиҳандаи шиддати электрикӣ, дар схемаҳои ҳимояи релеӣ барои тадриҷан танзим кардани шиддат ва ғайра хидмат мекунад. Дар автотрансформатори танзимшаванда ба туфайли ҷойивазкунии механикии расиши симпечи дуюм, ҳангоми дар симпечи якум тағйир ёфтани шиддат, дар симпечи дуюм шиддати зарурӣ доимӣ нигоҳ дошта мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Агрегати мошину трактор

**Агрегати мошину трактор** — маҷмӯи техникие, ки аз трактор (манбаи энергия) ва як ё якчанд мошин (олот) иборат буда, онҳо ба ҳамдигар ба воситаи асбобҳои васлгарӣ, системаҳои идора, танзим ва назорат пайваст шудаанд. Агрегати мошину трактор барои иҷрои корҳои кишоварзӣ пешбинӣ гаштааст. Агрегати мошину трактор гуногун мешавад: аз рӯи таъйинот — технологӣ (шудгоркунанда, тухмипош, ҳосилғундор ва ғайра), нақлиётию технологӣ (масалан, нурипош), нақлиётӣ, боркунандаю борфарор; аз рӯи тарзи кор — сайёр, муқимӣ, муқимию сайёр; аз рӯи тарзи ба трактор пайвастан — ядакӣ, нимядакӣ (нимовеза), овеза; аз рӯи миқдори мошинҳои агрегат — якмошина ва бисёрмошина; аз рӯи кор — сода, мураккаб, комплексӣ; аз рӯи ҷойгирии мошин нисбат ба трактор ва меҳвари он — аз пеш, мобайн, қафо, паҳлӯ ва муштарак. Агрегати мошину тракторҳое, ки барои парвариши рустаниҳои каландӣ истифода мешаванд, агрегати мошину трактори нармкунанда ном доранд. Қисмҳои ҳаракат ва кори онҳо ба васеии байни ҷӯякҳо ва баландии зироат мувофиқ аст. Барои шудгор, молакунӣ, кишти зироати ғалладона, нурипошӣ ва ғайра агрегати мошину тракторҳои таъйиноташон умумӣ истифода мешаванд. Муқовимати кашиши мошинҳо (олат, қисмҳои корӣ) дар агрегати мошину трактор бояд ба қувваи кашиши трактор созгор бошад. Агрегати мошину тракторро дар саҳро месанҷанд. Таркиби агрегатҳои трактории нақлиётӣ (адади ядакҳо, вазн ва иқтидори борбардорӣ) вобаста ба самти ҳаракат, дарозӣ, хел ва ҳолати роҳ муайян карда мешавад. Пешрафти истеҳсолоти кишоварзӣҷорӣ намудани технологияи сермаҳсули парвариши зироатро тақозо менамояд. Агрегати мошину трактор дар соҳаи боғу токдорӣ низ васеъ истифода мешавад. Барои нуриандозӣ, нарм кардани бехи ниҳолҳо, пошидани дору, кашондани меваҷот, токбурӣ, ғундоштани токпилла ва дигар корҳо агрегати мошину тракторҳои махсус вуҷуд доранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Худрави варзишӣ

**Худрави варзишӣ** — худрави сабукрав, ки барои машғулиятҳои варзиши худрав ҷиҳозонида шудааст.

## Мушаххасоти худрави варзиши
Мувофиқи таснифоти Федератсияи байнулмилалии худравҳо худрави варзишӣ аз рӯйи ҳаҷми кори муҳаррик (л) ба 15 синф (ҳаҷми зиёдтарин 6 л) тақсим мешавад; вазни камтарини автомобил аз 450 то 800 кг. худрави варзишӣ болопӯшида ва болокушод мешавад, 2 ё 4 ҷойи нишаст дорад. Дар худрави варзишӣ зарфи сӯзишвории бехатар аз таркиш, сӯхторхомӯшкунак, тасмаҳои амният ва ғайра насб мегарданд. Дар системаи тормози чархҳои пеш ва ақиби худрави варзишӣ ҳаракатовари ҷудогона истифода мешавад. Шаклҳои барои роҳҳо таъйиншуда ва махсуси худрави варзишӣ мавҷуданд. Худрави варзишӣ барои роҳҳо таъйин шударо дар асоси автомобилҳои сериявӣ месозанд. Онҳо барои иштирок дар пойга ва мусобиқаҳо дар роҳҳои кӯҳӣ, аз ҷумла гузоштани рекорди суръат пешбинӣ шудаанд ва нисбат ба мошинҳои сериявӣ хеле пурқувват мебошанд. Худрави варзишии махсус бо истифода аз баъзе қисмҳои худрави сериявӣ сохта мешавад. Масалан, аз муҳаррикҳо одатан зонунавард, блок ва сарпӯши силиндрро истифода мекунанд. Дар натиҷаи насби 2 наварди тақсимкунанда (барои ҳар қатори силиндрҳо), истифодаи клапанҳои қутрашон калонтар ва ғайра қудрати ин муҳаррикҳо нисбат ба ҳамин навъи худрави сериявӣ 2 — 2, 5 маротиба меафзояд. Асосан барои пойгаҳои масофаашон калон дар роҳҳои ҳалқавӣ истифода мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Худрав
Худрави зиреҳпӯш

**Худрави зиреҳпӯш** — худрави чархдори ҷангии зиреҳпӯш ва мусаллаҳест, ки барои разведка, муҳофизат ва алоқа таъйин шудааст.

Аввалин худрави зиреҳпӯши бо тӯпу пулемётҳо мусаллаҳ дар Англия сохта шуд (1900—1902) ва дар ҷанги англису бурҳо (1899—1902) истифода гардид. Артиши рус охири Ҷанги ҷаҳонии якум (1914—1918) бо 160 худрави зиреҳпӯш мусаллаҳ буд. Дар давраи Ҷанги ҷаҳонии дувум (1939−1945) худрави зиреҳпӯшро артишҳои гуногун истифода бурданд. Аслиҳаи худрави зиреҳпӯш аз тӯпу пулемётҳо, экипажи он аз 3 — 4 кас иборат аст. Суръати баландтарини худрави зиреҳпӯш — 90 — 100 км/соат, захираи гашт — 500—750 км. Худрави зиреҳпӯши ҳозиразамон метавонад рӯ-рӯйи об шино кунад ё таг-таги об аз убургоҳе гузарад, ки то 1, 4 м чуқур аст. Чунин худрави зиреҳпӯш асбобҳои гуногуни оптикии мушоҳида ва биниши шабона, радиостансияҳо ва ғайра дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Худрав
Надежда Кучер

**Надежда Кучер** (тав. 18 майи 1983, Минск, ИҶШС) — овозхони театри опера (сопрано).
Автомобилист (варзишгоҳ)

«**Автомобилист**» — варзишгоҳи Шӯрои ҷумҳуриявии ҷамъияти варзишии иттифоқҳои касаба. Соли 1969 дар шаҳри Душанбе кушода шуд. Масоҳаташ умумиаш 3, 6 га. Майдони алафпӯши футбол (105 х 72 м), нишастгоҳ барои 200 ҷой, ду майдони машқи футбол (60 х 40 м; барои футболи хурд истифода кардан мумкин аст), роҳи чорхатаи асфалтпӯш барои давидан, бахшҳои ҷаҳидан, майдонҳои волейболу баскетбол, ҷойи либоскашӣ, маркази барқароркунии саломатӣ, сауна дорад. Дар «Автомобилист» аз рӯйи намудҳои мухталифи варзиш мусобиқаҳо доир мегарданд, инчунин бо гурӯҳи «Тандурустӣ» ва коллективи Мактаби варзишии бачагону наврасон корҳои таълимиву машқдиҳӣ мегузаронанд. Дар як рӯз ба 400 нафар хидмат мерасонад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Варзишгоҳҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Варзишгоҳҳои футбол дар Тоҷикистон
Худрави ҳамаҷогард

**Худрави ҳамаҷогард** — воситаи нақлиёти заминии қобилияти гузароишаш зиёд барои ҳаракат дар шароити мавҷуд набудани роҳ.

Ба худрави ҳамаҷогард таҳвилнаворҳои тасмачарх, ботлоқгард, ядаки тасмачарх, барфу ботлоқгард, мотоҳамаҷогард, квадротсикл ва ғайра шомиланд. Автомобили ҳамаҷогард аз рӯи воситаи ҳаракат (чархдор, тасмачарх, ҳавоболин, шнеку роторӣ), муҳаррик (бензинӣ, дизелӣ), гузаштани монеа (хушкигард, дубаҳра), тарзи истифода (мусофиркаш, бору мусофиркаш, ядак) ва рамаашон (ягона, шарнирӣ, омехта) фарқ мекунад. Аввалин худрави ҳамаҷогардро соли 1903 Я. Спайкёри ҳолландӣ сохта буд. Ӯ ҳамроҳи лоиҳакаш Ф. Брандт барои иштирок дар пойгаи Париж — Мадрид худрави сабукраве сохт, ки ҳамаи чархҳояш баранда буданд. Корҳои сохтани худрави ҳамаҷогарди тасмачарх солҳои 1910—1916 аз тарафи ихтироъкор А. Кегресс оғоз шуда буданд. Ӯ барои баланд кардани қобилияти гузароии автомобил аз болои барфу ботлоқ истифодаи тасмачархҳоро пешниҳод кард. Ғояи сохтани худрави ҳамаҷогардро дар ИҶШС соли 1936 Г. И. Покровский пешниҳод карда, соҳаҳои асосии истифодаи онҳоро нишон дод. Автомобили ҳамаҷогард, одатан, барои кашондани борҳои гуногун, гузарондани корҳои илмиву тадқиқотӣ, экспедитсияҳои геологӣ, амалиётҳои наҷотдиҳӣ ва ғайра дар шароитҳои дастнораси иқлимиву маҳаллӣ васеъ истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Худрав
Адабиёти методӣ

**Адабиёти методӣ** — маводи раҳнамунсози таълимӣ. Аз рӯи аҳамият ва истифода ба гурӯҳҳои зерин ҷудо мешавад: Адабиёти методие, ки роҳ, усул, тарзу тариқ ва воситаҳои таълими фанҳои алоҳидаро фаро мегиранд. Аз онҳо бештар муаллимону мушовирон истифода мебаранд. Адабиёти методие, ки барои хонандагон, падару модарон ва дигар шахсон пешниҳод мешаванд. Адабиёти методие, ки барои омӯзиш, таҳлилу тадқиқ, инчунин муназзам сохтани корҳои илмӣ офарида мешаванд. Адабиёти методие, ки ба худомӯзӣ, худинкишофу худривоҷдиҳӣ мусоидат менамоянд. Адабиёти методӣ алоҳида, дар таркиби китобҳои дарсӣ, барномаҳо, маҷмӯаҳо, дар шакли мақола ба табъ мерасанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Адабиёт
Адабиёти советӣ (маҷалла)

**«Адабиёти советӣ»** — маҷаллаи адабии мусаввари яҳудиёни тоҷикзабони Осиёи Марказӣ, нашрияи Кумитаи халқии маориф (Наркомпрос) ва ИН Ӯзбекистон. Солҳои 1931 – 1941 дар Тошканд ба забони тоҷикӣ ба табъ мерасид. Дар ҳайати таҳририяи он М. Аминов, Анқабой, Ю. Кӯраев (муҳаррир), М. Бачаев (Муҳиб) шомил буданд. Дар маҷалла оид ба дигаргуниҳои сиёсӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва навигариҳои фарҳангиву адабӣ мақолаҳо дарҷ мегардиданд. Маҷалла дорои саҳифаҳои назм, наср, танқиди адабӣ, библиография буд. Дар саҳифаҳои маҷалла намунаҳо аз эҷодиёти адибони маъруф С. Айнӣ, А. Лоҳутӣ, А. С. Пушкин, А. П. Чехов, А. М. Горкий, В. Маяковский ва дигарон ба табъ мерасиданд. 

Нигоштаҳои навқаламон, махсусан, аъзои маҳфили адабии «Маърифат» (роҳбар С. Айнӣ) дар саҳифаҳои «адабиёти советӣ» чоп мешуданд. Оид ба зиндагӣ ва эҷодиёти нависандаи фарансавӣ Э. Золя маълумот дода шуда, як  ҳикояташ чоп шудааст. Дар «Адабиёти советӣ» (1941, № 5) хабари муфассал оид ба Даҳаи адабиёт ва санъати тоҷик дар Москва (апрели 1941), истиқболи хуши тамошобинон, операҳои «Коваи оҳангар», «Шӯриши Восеъ», драмаҳои «Отелло»-и Шекспир ва «Калтакдорони сурх»-и С. Улуғзода чоп шуда буд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Маҷаллаҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Маҷаллаҳо ба забони тоҷикӣ
Адабиёти таълимӣ

**Адабиёти таълимӣ** — маводе, ки ҳамчун манбаъ дар донишандӯзӣ, ҳосил намудани маҳорату малака, худомӯзӣ ва рушди мутаносиби ҷаҳонбинии хонандагон истифода мешавад. Адабиёти таълимӣ мутобиқи зарурат ва дараҷаи истифода ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) адабиёти таълимии чопӣ: китобҳои дарсӣ, хрестоматияҳо, маълумотномаҳо, луғату донишномаҳо, фарҳангҳо, харитаю глобус, мусаввараҳо, адабиёти илмию оммавӣ, ёддоштҳо; 2) чизҳо ва ашёи табиӣ, маводи истеҳсолӣ. Адабиёти таълимӣ дар шакли аёнӣ ва воситаҳои техникию электрикӣ пешниҳод мегардад. Адабиёти таълимии аёнӣ маводи ёрирасони таълимию тарбиявист, ки дар шакли тасвир ё варақаҳои алоҳида ба табъ мерасанд ва се хел мешаванд: 1) тасвирӣ (харитаҳо, нақшаю ҷадвалҳо, нусхаи асарҳои рассомон, аксҳо); 2) аслӣ (натуралӣ) ё маводи табиӣ; 3) воситаҳои таълимие, ки омӯзгорону хонандагон аз маводи партов месозанд. Воситаҳои техникию электрикии таълим (ВТБТ) ҳамаи он воситаҳое мебошанд, ки омӯзгорону хонандагон дар ҷараёни таълим ва машғулиятҳои берун аз синфу берун аз мактаб истифода мебаранд. Ба ВТБТ инҳо дохил мешаванд:

– диапроекторҳо ва кадропроекторҳо;

– дастгоҳҳои овозӣ (магнитофонҳо, диктофонҳо, қартамонакҳои электромеханикӣ);

– кинофилмҳо, видеофилмҳо, компютерҳо, дискҳо, диапозитивҳо…;

– кабинетҳои лингофонӣ, интернет.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Адабиёт
Дорандагони ҷоизаи байналмилалии ИДМ «Ситораҳои Иттиҳод» аз Тоҷикистон

## Инчунин нигаред
* Нусрат Раҷабов 
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони ҷоизаи байналмилалии ИДМ «Ситораҳои Иттиҳод» аз Тоҷикистон
Адабиёти таърихӣ

**Адабиёти таърихӣ** — як навъи адабиёти асрҳои миёна, ки воқеаҳои таърихиро дар перояи бадеӣ ифода мекунад. Дар ин гуна асарҳо, аз як тараф, тасвир ба андозае ҷамъбаст шуда, аз воқеият дур гардидааст ва шакли бадеиро гирифтааст. Аз тарафи дигар, дар баробари офаридани воқеаҳо қоидаи барқарор кардани ҳодисаҳои таърихӣ низ риоя шуда, дар якҷоягӣ онҳо тасвири воқеиро ба вуҷуд меоваранд. Хусусияти бадеии адабиёти таърихӣ, пеш аз ҳама, дар тасвири образҳои ашхоси таърихию асотирӣ зоҳир мешавад: подшоҳони таърихию асотирӣ, пайғамбарон аз дигар пешвоёни дину сарони давлат дар шакли идеалӣ, мувофиқи ҷаҳонбинии муайян ва анъанаи таърихӣ тасвир гардидаанд. Ин гуна анъанаҳо бо ҷаҳонбинии замон махлут шуда, на танҳо рафтори воқеии шахс, балки шакли тасаввурии шахсро ҳам ба вуҷуд меоваранд. Масалан, Рашидуддини Фазлуллоҳ дар «Ҷомеъ-ут-таворих» Чингизхонро аз ин қиёс тасвир кардааст. Бинобар ин дар китобҳои гуногуни таърихӣ симои шахсони таърихию асотирӣ якрангу якнавохт нест. Дар онҳо шахс асосан аз қиёси некию бадӣ ва муносибат ба дину оин ва ҷаҳонбинии нависанда тасвир мешавад. Адабиёти таърихӣ дар инкишофи услуби насри классикии тоҷик ҳам мавқеи намоёне дорад. Китобҳои таърихи давраи аввал, монанди «Таърихи Байҳақӣ»-и Абулфазли Байҳақӣ гарчанде бо услуби насри тарассул (рисоланависӣ) навишта шудаанд, аз ҷиҳати забонӣ душворӣ надоранд. Дар онҳо саҷъ нест ё кам истифода шудааст. Аввалин китобе, ки дар шакли душвори маснӯъ навишта шуд, «Таърихи Яминӣ»-и Утбист. Ин китоб ба забони арабӣ буд, вале ба зудӣ ба форсӣ тарҷума шуда, пайравони зиёде пайдо кард. Атомалики Ҷувайнӣ дар китоби «Таърихи ҷаҳонкушо» ва махсусан муаллифи «Таърихи Вассоф» дар роҳи истифодаи санъат ва саҷъу тарсеъ иқдоми тозае ниҳоданд. Китобҳои таърихӣ, одатан, ба масъалаҳои таърихи кишвар, ягон маҳаллу вилоят ва ё силсилаи подшоҳон бахшида шудаанд. Муҳимтарин китобҳои таърихӣ «Таърихномаи Табарӣ» мансуб ба Абӯалии Балъамӣ, «Таърихи гузида»-и Ҳамдуллоҳи Қазвинӣ, «Зубдату-т-таворих»-и Абулқосим Абдуллоҳи Кошонӣ, «Муҷмалу-т-таворих ва-л-қисас» (муаллифаш номаълум), «Ҷомеъ-ут-таворих»-и Рашидуддини Фазлуллоҳ, «Таърихи кабир»-и Ҷаъфарии Яздӣ, «Равзат-ус-сафо»-и Мирхонд, «Ҳабиб-ус-сияр»-и Хондамир ва ғайра мебошанд. Китобҳои таърихӣ дар бораи шаҳру вилоят ва хонадонҳо ҳам хеле бисёранд. Дар ҷамеи ин китобҳо ба ғайр аз ахбори қиссамонанди таърихӣ асотир, нақлу ривоят, қиссаву достон, амсолу ҳикам ва латифаю зарбулмасалҳои фаровоне оварда шудаанд, ки маҷмӯи онҳо як хазинаи бузурги адабию маънавиро ташкил мекунад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Адабиёт
Агрофитосенозҳо

**Агрофитосенозҳо** (аз агро…, юнонӣ phyton – рустанӣ ва kainos – умумӣ) — агросенозҳо, ҷамоаи набототе, ки инсон бо роҳи сунъӣ ба вуҷуд овардааст. Агрофитосенозҳо вобаста ба нашъунамо ва намуди рустаниҳо, таъсири мутақобила, майдони ғизо ва ғайра гуногун мешаванд: Агрофитосенозҳои аз худшуда –ҷамоаи табиии наботот, ки дар натиҷаи истифода бурдан тағйир ёфтааст (масалан, беша ва марғзоре, ки мунтазам истифода мешаванд); Агрофитосенозҳои роғӣ – ҷамоаи сунъии наботот, ки нашъунамои онҳоро мунтазам танзиму назорат намекунанд (масалан, ниҳолзор ва марғзорҳои бисёрсолаи кишта); Агрофитосенозҳои боғӣ – ҷамоаи сунъии наботот, ки нашъунамои онҳоро инсон мунтазам танзиму назорат менамояд (масалан, боғот, ниҳолзорҳо, киштзорҳо); Агрофитосенозҳои хонагӣ (дастпарвар) – ҷамоаи набототе, ки барои нашъунамои онҳо на фақат хок, балки обу ҳаво ҳам муҳайё ва танзим карда мешаванд (масалан, зироати гармхонаҳо, аэропоника, гидропоника ва ғайра).

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Зистшиносӣ
Адади дараҷаҳои озодӣ

**Адади дараҷаҳои озодӣ** (дар механика) — ҳаракати имконпазири байнан новобастаи системаҳои механикӣ.

Адади дараҷаҳои озодӣ бо адади координатаҳои новобаста, ки ҳаракати системаро пурра ифода мекунанд, муайян карда мешавад. Адади дараҷаҳои озодӣ ба адад ва навъи пайвастҳое, ки дар система мавҷуданд, вобаста аст. Адади дараҷаҳои озодии системаи дорои n нуқтаҳои материалӣ ва r пайвастҳои геометрӣ, бо формулаи S = 3n – r ҳисоб карда мешавад. Нуқтаи материалие, ки аз рӯи хати рост ҳаракат мекунад, як дараҷаи озодӣ, нуқтаи материалие, ки дар сатҳи ҳамвор ҳаракат мекунад, ду дараҷаи озодӣ дорад. Ҳаракати нуқтаи материалии озод дар се тири координата ба амал омада, вазъияташ ҳангоми ҳаракати пешравӣ бо ин координатаҳо муайян карда мешавад. Яъне нуқтаи мазкур се дараҷаи озодӣ дорад. Системае, ки аз ду саққои ба ҳам мазбут пайвастшуда иборат аст (мисли гантел), се ҳаракати пешравӣ (дар се тири координата) ва ду ҳаракати чархзанӣ дорад, чунин система панҷ дараҷаи озодиро дорост. Системае, ки аз се саққои мазбут пайвастшуда иборат аст, се ҳаракати пешравӣ ва се ҳаракати чархзанӣ дорад, пас вай шаш дараҷаи озодиро соҳиб аст. Ҷисми мутлақ сахти дар атрофи меҳвари беҳаракат чархзананда як дараҷаи озодӣ ва ҷисми сахти озод шаш дараҷаи озодӣ дорад. Дар назарияи кинетикии газҳои идеалӣ барои ҳисоб кардани дади дараҷаҳои озодии молекулаҳо молекулаи якатомаро чун нуқтаи материалӣ, молекулаи дуатомаро чун гантел, молекулаи сеатомаро чун системаи механикии саққоӣқабул мекунанд. Азбаски энергияи кинетикии миёнаи газ ба дараҷаҳои озодӣ баробар тақсим мешавад, бо назардошти Адади дараҷаҳои озодӣ энергияи дохилӣ ва гармиғунҷоиши газро ҳисоб мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Иқтидоргароӣ

**Иқтидоргароӣ** (), **авторитаризм** (аз  — ҳокимият, нуфуз) — сохти давлатдорӣ, шакли идоракунии мамлакат. Дар чунин тарзи идоракунӣ ҳокимияти давлатӣ новобаста аз ирода ва хоҳиши аксарияти мардуми кишвар аз ҷониби элитаи идоракунандаи сиёсӣ ташкил карда мешавад. Дар тарзи идоракунии авторитарӣ ҳокимият ба як мақоми давлатӣ, ё ки ба дасти як лидери сиёсӣ (президент, диктатор ва ғайра) мегузарад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шаклҳои давлат
Авторитет

**Авторитет**, эътибор (лотинӣ abtoritas – ҳокимият, нуфуз) — таъсири аз тарафи умум эътирофгардидаи шахс ё ташкилот.

## Ҳамчунин нигаред
* Обрӯ
* Иқтидор

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷамъият
Хӯса

thumb
**Хӯса** — аломату сурате, ки дар фолизҳову киштзорҳо насб кунанд то ҷонварон аз дидани вай бигрезанд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳифзи рустанӣ
Ҷорҷ Бернард Шоу

**Ҷорҷ Бернард Шоу** (; 26 июли 1856, Дублин, Ирландия — 2 ноябри 1950, Хартфордшир, Англия) — драматург ва романнависи барҷастаи ирландӣ, барандаи ҷоизаи Нобел дар бахши адабиёт ва яке аз машҳуртарин арбобони адабии ирландӣ. Ходими ҷамъиятӣ (ҷомеашинос-фабианист, ҷонибдори ислоҳоти алифбои англисӣ). Яке аз асосгузорони Мактаби иқтисод ва илмҳои сиёсии Лондон. Дуюмин (баъд аз Шекспир) аз рӯи маъруфияти драматург дар театри англисӣ.

## Зиндагинома
Ҷорҷ Бернард Шоу дар Дублин 26 июли соли 1856 дар оилаи Ҷорҷ Шоу тоҷири ғалладона, ва Люсинда Шоу, овозхони касбӣ ба дунё омадааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Шо, Джордж Бернард // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.

## Пайвандҳо
* 
* 
* Переход к демократическому социализму (оригин.текст — Fabian essays in socialism. London. 1889; перевод с англ. В. В. Мархинина-мл.) 
* Афоризмы Джордж Бернарда Шоу 
* Известные высказывания и цитаты Бернарда Шоу
* Луначарский о Бернарде Шоу — Подборка статей А. В. Луначарского
* Страничка Джордж Бернард Шоу в Электронной библиотеке
Аймоқ (мазмунҳо)

* **Аймоқ** — номи авлод, қабила ва гоҳо халқ дар забонҳои туркӣ, муғулӣ ва қисман тунгусу манҷурӣ. Дар давраи феодалӣ мулки калон, вилоят, баъзан хонӣ (дар муғулҳо);
* **Аймоқ** — номи маҳаллии воҳиди маъмурӣ — ноҳияҳо дар Бурятия ва Олтойи Кӯҳии Федератсияи Россия;
* **Аймоқ** — дар Муғулистон воҳиди асосии маъмурию ҳудудӣ. Мақоми олии ҳокимияти аймоқ маҷлиси (хурал) депутатҳои халқист.
 

Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Абдухолиқӣ

**Абдухолиқӣ** — навъе аз зардолуҳои маҳаллӣ. Дарахташ зудсабз (7 – 11 м қад мекашад), сершоху барг (қутри пояаш 130 см), навдаҳояш ғафси сурхчасри баргаш дилшакли нӯгтез, дандонадор, сабзи баланд. Аввали апрел гул карда, мевааш охири июл мепазад. Мевааш калон-калон (вазнаш андаряк 40 – 45 г), байзашакл, зарди кушод (тобиши сурхча дорад), пӯсташ нафису пашмакдор, гӯшташ хамираки сершира ва хуштамъ; донакаш калон, паҳн, пурра, мағзаш ширин. Дарахташ дарозумр буда, 90 – 110 сол месабзад. Аз як бехи 95-солааш 68 кг мева ғундоштан мумкин аст. Ҳосилашро тар мехӯранд, мехушконанд ва аштак мекунанд. Дар вақти тайёр кардани аштак донаки зардолуро аз тарафи думчааш бароварда, ба ҷояш мағзи бирён ҷой мекунанд ва ба ресмон ҳамел карда мехушконанд (45 – 47% ғӯлинг ва 27 – 28 % аштак ҳосил мешавад). Абдухолиқӣ дар заминҳои санглоху нишебиҳо хуб месабзад. Асосан дар деҳаи Оббурдани ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ мерӯяд. Дарахтони ҷудогонаашро дар деҳаҳои Реомутк ва Пастиғав низ дучор омадан мумкин. Дарахташ ба сармо ва камобӣ тобовар аст. Бештар аз ҳашарот ва касалиҳои занбӯруғӣ зарар мебинад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Плодовые Среднего Таджикистана, Л., 1935;
*Костина К. Ф., Абрикос, М., 1936.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Навъҳои зардолу
Аберратсия

**Аберратсия** (лотинӣ aberratio – каҷравӣ, майлкунӣ, инҳироф) — 1) дар физика майлкунии шуои рӯшноӣ назар ба самте, ки дар системаи идеалии оптикӣ бояд паҳн шавад; 2) дар астрономия тағйир ёфтани мавқеи диди ҷирми мунири осмонӣ бар асари ниҳоии паҳншавии суръати рӯшноӣ, ҳаракати ҷирми мушоҳидашаванда ва мушоҳид; 3) дар морфология ва физиология ҳар гуна инҳирофи сохт ва функсия аз намуди асосӣ; 4) дар систематикаи баъзе гурӯҳҳои ҳайвонот (шапалакҳо, гамбускҳо, моҳиҳо) инҳирофи тасодуфии ҷузъӣ дар ранг, нақш ва сохти ҷилд; 5) дар генетика тағйири тӯлонии сохтори хромосомасри.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Ҳамидҷон Абдуллоев

**Ҳамидҷон Абдулло́ев** (20 июли 1945, деҳаи Рӯмон, ноҳияи Хуҷанд) — зистшинос, доктори илмҳои биология (1990), профессор (1997), узви вобастаи АИ ҶТ (2001).

## Зиндагинома
Хатмкардаи Институти давлатии педагогии Ленинобод (1966). Ассистенти кафедраи ботаникаи Институти давлатии педагогии Ленинобод (1966 — 67), аспиранти Институти физиология ва биофизикаи рустаниҳои АИ ҶТ ва Институти физикаи биологии АИ СССР (шаҳри Москва, 1967 — 70), ходими хурд (1970 — 73) ва калони илмӣ (1973 — 75), мудири кабинети микроскопи электронии Институти физиология ва биофизикаи рустаниҳои АИ ҶТ (1975 — 79), мудири Озмоишгоҳи генетикаи фотосинтез ва маҳсулнокии рустаниҳо (1980—2003), ҷонишини директор оид ба корҳои илмии Институти физиологияи рустанӣ ва генетикаи АИ ҶТ (2003 — 05). Аз соли 2005 академик-котиби Шуъбаи илмҳои биология ва тибби АИ ҶТ.

## Фаъолияти илмӣ
Абдуллоев олими шинохтаи соҳаи физиологияи рустанӣ, генетика ва селексияи пахта буда, барои омӯзиши генетикаи фотосинтез, коркарди тест-аломатҳои физиологӣ, беҳтар намудани фаъолияти фотосинтез бо мақсади баланд бардоштани ҳосили зироати кишоварзӣ тадқиқот анҷом додааст. Абдуллоев якҷоя бо Ш. Т. Бурнашев чанд навъи зудрас, серҳосил ва ба касалии вилт тобовари пахтаи миёнанахро кашф намудааст («Гулистон», «Гулистон-2», «Шавкат-80»), ки дар хоҷагиҳои пахтакори шаҳри Кӯлоб, ноҳияҳои Данғара, Фархор, Хуросон ва Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ кишт мешаванд. Абдуллоев муаллифи 150 таълифоти илмӣ, аз ҷумла як монография, ду шаҳодатнома ва ду патент барои ихтирои навъҳои пахтаи миёнанах аст. Таҳти роҳбарии ӯ 9 нафар рисолаи номзадӣ, 2 нафар рисолаи докторӣ дифоъ намудаанд.

## Унвону ҷоизаҳо
Бо унвони «Арбоби шоистаи илм ва техникаи Тоҷикистон» (1999) сарфароз гаштааст.

## Осор
* Индексы фотосинтеза в селекции хлопчатника, Д., 2001;
* Методы селекции растений, Д., 2002.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Аберратсияи системаҳои оптикӣ

**Аберратсияи системаҳои оптикӣ** — хатоӣ ё нуқсонҳои тасвир дар системаҳои оптикӣ. Дар натиҷаи аберратсияи системаҳои оптикӣ тасвирҳои оптикӣ дар баъзе мавридҳо возеҳу равшан набуда, ба асли воқеиашон монанд нестанд ё канорҳояшон ранга мебароянд. Навъҳои маъмулаш инҳоанд: аберратсияи куравӣ (сферавӣ) – ноқисии тасвирҳои оптикӣ, ки дар натиҷаи он шуоъҳои рӯшноии аз наздикии меҳвари оптикӣ ва дуртар аз он гузаранда дар як нуқта ҷамъ намеоянд. Ин нуқсонро бо истифодаи комбинатсияҳои махсус интихобшудаи линзаҳо пурра бартараф кардан мумкин аст; кома – нуқсони тасвири оптикиест (тасвири нуқта намуди доғи ғайрисимметрии дарозрӯяро мегирад), ки дар натиҷаи каҷхатта гузаштани шуоъҳои рӯшноӣ аз системаи оптикӣ ба амал меояд; астигматизм – ҳодисаи оптикиест, ки мавҷи рӯшноии куравӣ дар вақти гузаштан аз системаи оптикӣ шаклан тағйир ёфта, ба дастаи нури мураккаб табдил меёбад. Дар натиҷа шуоъҳо ҳамдигарро на дар як нуқта, балки дар ду порчаи хати рост, ки дар ягон масофа нисбат ба ҳамдигар амудӣ ҷойгиранд, мебуранд; дисторсия – гуногунии калонкунии хаттӣ дар ҳудуди майдони тасвир, ки боиси вайроншавии монандии геометрии байни объект ва тасвири он мегардад. Дар системаҳои оптикӣ дар як вақт якчанд намуди аберратсия рух медиҳад, ки бартараф намудани онҳо душвор аст. Навъҳои зикршудаи аберратсияи системаҳои оптикӣ аберратсияҳои геометрӣ мебошанд. Ғайр аз ин аберратсияи хроматикӣ (ранга) мавҷуд аст, ки пайдоиши он ба вобастагии нишондиҳандаи шикаст ба дарозии мавҷи рӯшноӣ вобаста мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нуршиносии ҳандасӣ
Адабиёти космографӣ

**Адабиёти космографӣ** — як намуди махсуси адабиёти илмии оммавист, ки ибтидои асрҳои миёна ба вуҷуд омадааст. Адабиёти космографӣ бо истилоҳи «аҷоибот» низ маълум буда, дар он бештар тасаввуроти ибтидоии инсон дар бораи оламу одам ва рӯйдодҳои аҷоиби табиат инъикос гардидааст. Дар адабиёти космографӣ, тибқи ақидаи муаллифонаш, бояд зуҳуроти тамоми воқеаҳои табиат дар алоқаи диалектикӣ бо кайҳон (макрокосм) ва инсон (микрокосм) ба таври илмию бадеӣ тасвир мешуд. Аввалин намунаи чунин асар ба қалами шоири форс-тоҷик Абулмуайиди Балхӣ тааллуқ дорад. Асари ӯ «Аҷоиб-ул-булдон» ном дошта, баъзе порчаҳояш имрӯз боқист. Асари дигар «Китоб-ул-аҷоиб»-и Ибни Фақеҳ мебошад, ки то ҳол дастрас нашудааст. Дар адабиёти араб Ибни Русто (асри 9) ва Ҷоҳиз (вафот 869) чунин асарҳо навиштаанд. Дар адабиёти космографӣ тасвири сирф илмии сатҳи замин ва олами набототу ҳайвонот мушоҳида намешавад. Адабиёти космографӣ, баробари маълумоти адабиёти таърихию ҷуғрофӣ ва этнографӣ, ситорашиносӣ (илми нуҷум), табиатшиносӣ ва тибби амалиро, ки ба таҷрибаи олимони давраҳои гуногуни Шарқ ва сарчашмаҳои ҳиндию юнонӣ ва эронию арабӣ асос ёфтаанд, дар бар мегирад. Илова бар ин дар адабиёти космографӣ аксар мавридҳо аҷоиботи баҳру бар ба ривояту мушоҳидоти норавшан асос ёфта бошанд ҳам, руйдодҳо асоси воқеӣ низ доранд. Маълумоти таърихию хуҷҷатӣ дар адабиёти космографӣ бо афсонаю ривоятҳои халқӣ омехта шудаанд. Асарҳои космографӣ, маъмулан, бо харитаҳои географии шаҳру манзараҳои табиат, тасвири қасру қалъаҳо, бутхонаҳо, инчунин бо минётураҳое, ки дар онҳо акси одамон, ҳайвонот ва рустаниҳо кашида шудаанд, зинат меёфтаанд. Адабиёти космографӣ аз рӯи мазмуну мундариҷа ба асарҳои ҷуғрофӣ («Аҷоиб-ул-арз», «Аҷоиб-ул-баҳр», «Аҷоиб-ул-Ҳинд»), биологӣ («Аҷоиб-ул-ҳайвонот»), дидактикӣ («Аҷоибнома», «Аҷоиб-ул-ҳикоёт»), динӣ («Аҷоиб-ут-таҷвид», «Аҷоиб-ул-қисас»), умумӣ (аз қабили «Аҷоиб-ул махлуқот ва ғароиб-ул-мавҷудот») ва ғайра тақсим мешавад. Ин адабиёт дар Хуросон ва Мовароуннаҳр ба вуҷуд омада, тараққӣ кард ва баъд дар миёнаи садаи XII, хусусан дар мамлакатҳои Шарқи Наздик ва Миёна машҳур гардид. Баъдтар асарҳои космографӣ аз форсӣ ба забонҳои туркӣ, арманӣ, гурҷӣ, забонҳои қадими славянӣ тарҷума шуданд. Дар асрҳои 13 – 14 адабиёти космографии Шарқ дар Европаи Ғарбӣ низ муқаллидон пайдо кард. Осори онҳо бо истилоҳи лотинӣ «mirabilia» («аҷоибот») маъруф гардид. Адабиёти космографӣ дар садаи XIX мавқеи худро гум кард.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Адабиёт
Авторотатсия

**Авторотатсия** (аз авто… ва лотинӣ rotatio – гардиш) — реҷаи гардиши винти ҳавоии аппарати париш ё турбинаи муҳаррик, ки ҳангоми он энергияи барои гардиш зарурӣ аз сели боди ба винт расанда гирифта мешавад.

## Таърихи авторотатсия
Истилоҳи авторотатсия солҳои 1915 – 1920 дар давраи коркарди аввалин чархбол (вертолёт)-ҳо пайдо шуда, маънояш гардиши винти бардоштабаранда бе иштироки муҳаррик мебошад. Дар самолётҳое, ки ба сифати баҳаракатоваранда винтҳои ҳавоиро истифода мебаранд, Авторотатсияи винт (гардиш аз сели расанда) ҳангоми дар вақти парвоз хомӯш гаштани муҳаррик ба амал меояд. Дар натиҷа нисбат ба сели ҳаво муқовимати калон ба вуҷуд омада, идораи аппарати париш душвор мегардад ё ба афтиши он оварда мерасонад. Барои пешгирии ин ҳодиса ҳамаи муҳаррикҳои турбовинтии муосир системаи автоматӣ ва дастии флюгиронӣ доранд, ки дар мавриди аз кор мондани муҳаррик ҳангоми парвоз винти ҳавоиро ба самти сели ҳаво мутобиқ мекунанд. Дар ин лаҳза винт муқовимати рӯ ба рӯи камтарин дошта, чарх намезанад. Барои ба кор даровардани муҳаррики турбовинтӣҳангоми парвоз винт аз ҳолати флюгиронӣ бароварда шуда, муҳаррикро давр мезанонад. Пас аз соҳиб шудан ба зудии муайяни даврзанӣ системаи афрӯзиш ва таъмини сӯзишвории муҳаррик ба кор медароянд. Турбинаи муҳаррикҳои турбореактивӣ низ дар мавриди аз кор мондан ҳангоми парвоз аз сели ҳаво дар реҷаи Авторотатсия чарх мезананд. Ҳангоми парвози чархбол бо муҳаррики фаъол сели ҳаво аз болои винт дохил шуда аз поёни он мебарояд. Лекин дар реҷаи Авторотатсия винти асосии чархбол аз сели боди мухолиф чарх зада, дар як вақт қувваи болобардорандаро ҳосил мекунад. Дар мавриди аз кор мондани муҳаррики чархбол бо истифода аз авторотатсия онро бе садама шинондан мумкин аст. Рекорди давомноктарини авторотатсияро Жуан Боуле бо чархболи худ соли 1972 гузоштааст. Вақте ки ӯ ба баландии 12 440 м расид, аз сабаби сардии ҳарорат (– 630 С) муҳаррики чархбол аз кор монд. Ӯ усули Авторотатсияро истифода бурда, чархболро бе осеб ба замин шинонд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Истилоҳоти ҳавоӣ
Абидос

**Абидос** (юнонии қадим; номи қадимаи маҳалли Абеҷу, номи ҳозирааш Ал-Араба-ал-Мадфуна) — яке аз қадимтарин шаҳрҳои Мисри Қадим, маркази бузурги динӣ (аз миёнаи садаи IV то милодӣ). Дар соҳили ғарбии дарёи Нил воқеъ гардидааст. Абидос бо дахмаи «Гиреҳи нафас» машҳур буд, ки қибтиён ба умеди мисли худо Осирис эҳё шудан дар он обидаҳо мегузоштанд. Мутобиқи ривоёт гӯё худованд Осирис дар абидос ба қатл расонида шуда, ҳамон ҷо мадфун буд ва аз он ҷо эҳё гардид. То ҳол боқимондаҳои қасрҳои сулолаи дуюм, дахмаҳо ва меҳробаҳои маъбадҳои шоҳона (чун ибодатгоҳи Сети I) бо нақшунигори ҷолибашон маҳфуз мондаанд. Абидос зиёратгоҳ ҳам мебошад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*Коростовцев М. А., Религия древнего Египта, М., 1976.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Абидос
Аблятсия

**Аблятсия** (лотинӣ ablatio – рабудан, камшавӣ) — 1) дар техника қисман нест кардани массаи сатҳи ҷисми сахт бо ҷараёни газҳои гарме, ки ин сатҳро шорида мегузаранд. Аблятсия дар натиҷаи эрозия, гудозиш ва сублиматсия ба амал меояд. Дар вақти бо суръати баланд ҳаракат намудани шиҳобҳо ва аппаратҳои париши кайҳонӣ дар атмосфера мушоҳида мешавад. Аблятсияро барои ҳимояи (сардсозии) қабатҳои берунаи қисмҳои аппарати париши кайҳонӣ ва дохили муҳаррикҳои ракетаҳо, ки дар натиҷаи ҷараёни газҳои гарм сахт метафсанд, истифода мебаранд. Дар ин маврид бо ёрии энергияи гармӣ ҷисми сахт гудохта ё якбора ба газ табдил дода мешавад, ё сатҳи тафсидаро бо қабати моддаи махсус рӯйпӯш мекунанд. Маҳсули сублиматсия ба поён шорида, қабати газиеро ташкил  медиҳад, ки он девораҳои аппарати париши кайҳониро аз алоқа бо атмосфера ё маҳсулоти сӯзиш муҳофизат менамояд; 2) дар глятсиология камшавии массаи пирях ё қабати барф дар натиҷаи обшавӣ, бухоршавӣ ё вайроншавии механикӣ. Аблятсия асосан ба шароити иқлим вобаста буда, се намуд мешавад: зерпиряхӣ, дохилӣ ва сатҳӣ.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Абразия

**Абразия**, (лотинӣ abrazio – тарошидан) — аз бархӯрдани (латмазании) мавҷҳои об вайрон шудани соҳилҳои уқёнус, баҳр, кӯл ва обанборҳои калон. Омилҳои асосии бавуҷудоии абразия нишебии сатҳи соҳил, таркиби геологии он, дараҷаи қувваи мавҷ мебошанд. Абразия дар сатҳи аз об баланди соҳилҳо суфа ва зинаҳои ба ном абразиявӣ ва поёнтар суфаҳои аккумулятивӣ (тӯдаи шағал, рег ва ғайра) ба вуҷуд меоварад. Абразия бештар дар обанборҳои нав ё ҷойҳои баландшавии сатҳи об ба мушоҳида мерасад ва зери бинову иншооти наздисоҳилиро хароб карда, хисороти иқтисодӣ ва экологӣ мерасонад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:География
Авҳади Сабзаворӣ

**Фахруддин Муставфӣ Авҳади Сабзворӣ** (; 1384, Сабзвор — 1463, ҳамон ҷо) — шоир ва матншиноси форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар зодгоҳаш таҳсил карда, чун донандаи илмҳои тиб, иншо, таърих, сарфу наҳв, риёзиёт ва ғайра шуҳрат ёфта буд. Дар сарчашмаҳои адабӣ Авҳад чун шоири соҳибдевон ёд шудааст. Қасидаҳо, ғазалиёт ва қитъаҳои ӯ дар байни аҳли адаб шуҳрат доштанд. Алишери Навоӣ аз суҳбати Авҳад файз бардоштааст. Авҳад бо Амир Шоҳии Сабзворӣ робитаи дӯстӣ дошта, худро шогирди ӯ медонистааст. Авҳад дар китобхонаи шахсии худ зиёда аз 1 ҳазор ҷилд китобҳоро ба забонҳои форсии тоҷикӣ ва арабӣ гирд оварда буд. Ин китобҳоро бо нусхаҳои аслу муътабар муқобала карда, бо хати худаш ба онҳо ислоҳ даровардааст. Ашъори боқимондаи Авҳад гувоҳи табъи баланди шоирии ӯянд:
:: Эй зи бӯстони ҷамолат чашму ҷонро зебу зайн,
:: Гашта бар наргис ҳаводории чашмат фарзи айн.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Абрақ

thumb|347x347px|right|Сангпора бо абрақ
**Абрақ** — минерали алюмосиликатие, ки сохташ варақин аст. Абрақ гармитобовар буда, ҷараёни электрикиро намегузаронад ва таркиби химиявиаш мураккабу тағйирёбанда мебошад. Формулаи умумиаш: R1(R2)3 [AlSi3O10](OH, F)2, ки дар ин ҷо R1 = К, Na; R2 = Al, Mg, Fe, Li мебошад.

## Таркиб
Аз рӯи таркиб абрақ магнию оҳандор (фогопит, биотит, лепидомелан), алюминийдор (мусковит, парагонит) ва литийдор (лепидолит, синнвалдит, тайниолит) мешавад. Системаи кристаллбандиаш моноклинӣ. Кристаллҳояш варақ-варақ, тахта-тахта ё пулакчамонанд шуда, дар кундалангӣ то ба 1 м мерасанд. Сахтии кристаллҳои абрақ аз рӯи шкалаи минералогӣ 2,5 – 3, зичиашон 2700 – 3200 кг/м3 мебошад. Абрақ дар табиат бисёр вомехӯрад ва чун минерали ҷинсофарин дар таркиби бисёр ҷинсҳои интрузивӣ (гранитҳо, сиенитҳо, диоритҳо), метаморфӣ (гнейсҳо, варақсангҳои кристаллӣ ва ғайра) дучор меояд. Абрақ масолеҳи муҳим барои термоизолятсия ва электроизолятсия буда,  дар соҳаи эклектротехника, авиатсия ва радиотехника васеъ истифода мешавад. Аз липидолитҳо шишаҳои махсуси оптикӣ месозанд. Резамайдаҳои абрақро дар сохтмон, саноати резина, истеҳсоли пластмасса, ранг ва ғайра васеъ ба кор мебаранд. Дар Тоҷикистон кони хурди абрақ дар қаторкӯҳи Ишкошим мавҷуд аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Абрақ
Муҳаммад Авфӣ

**Нуриддин Муҳаммад Авфӣ ибни Тоҳир ибни Усмони Бухороӣ** () — тазкиранигор, , , адабиётшинос, файласуф ва мантиқдони форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар зодгоҳаш — Бухоро таҳсили ибтидоиро гузаронда, сипас ба омӯзиши илмҳои адаб, фиқҳ, ҳунари хаттотӣ ва ғайра машғул шуд. Солҳои 1201—1203 дар Самарқанд зиста, дар дарбори ҳокими ин шаҳр то ба мансаби соҳиби девони иншо расид. Авфӣ дар Самарқанд аз донишмандони замон Абубакри Насафӣ ва Шамсуддини Боқилонӣ сабақ гирифт. Соли 1203 ба сафар баромад. То соли 1219 дар шаҳрҳои Марв, Хоразм (1203), Ҳирот, Нисо (1206), Систон (1207), Нишопур (1210), Қазвин, Исфизор ва дигар ҷойҳо буду бош намуд, донишу таҷрибаи зиндагӣ андӯхт.

## Фаъолияти эҷодӣ
Соли 1219 ба Бухоро баргашт. Дар охири соли 1221 ба Мовароуннаҳр муғулҳо ҳуҷум намуданд. Авфӣ бо мақсади раҳо ёфтан аз теғи муғул ба Ҳиндустон ҳиҷрат кард. Дар вилояти Синд ба хидмати Носируддини Қубоча (ҳукумрони 1206—1228) дохил шуд; бо вазири ӯ Айнулмулук Фахруддин дӯстиву рафоқат пайдо намуд. Бо хоҳиши Айнулмулук дар байни солҳои 1221—1222 Авфӣ тазкираи «Лубоб-ул-албоб»-ро навишт. Дар шаҳри Канбояти Ҳиндустон муддате қозӣ буд ва дар он ҷо соли 1223 асари Абуалии Танукӣ (асри 10) «ал-Фараҷ баъд уш-шидд»-ро аз арабӣ ба форсӣ тарҷума кард. Бо хоҳиши Носируддини Қубоча ба навиштани асари дигари худ «Ҷавомеъ-ул-ҳикоёт ва лавомеъ-ур-ривоёт» сар кард. Ҳокимияти Носируддин соли 1228 барҳам хӯрд ва Авфӣ дар қатори дигарон дарбориён ба ихтиёри ҳокими Деҳлӣ Шамсуддин Илтутмиш (ҳукмронӣ 1211—1236) афтод. Бо хоҳиши вазири ҳокими номбурда Низомулмулки Ҷунайдӣ навиштани «Ҷавомеъ-ул-ҳикоят»-ро идома дод ва онро соли 1233 ба итмом расонд. Инчунин Авфӣ дар пайравӣ ва вазни «Ҳадиқат-ул-ҳақиқат»-и Саноӣ «Мадоеҳ-ус-султон» ном маснавие навишта будааст, ки он то ҳол пайдо нагардидааст. Ду байт аз ин маснавӣ дар боби 12-уми «Ҷавомеъ-ул-ҳикоёт» омадааст. Оид ба ҳаёт ва эҷодиёти минбаъдаи Авфӣ дар сарчашмаҳои адабиву таърихӣ маълумоти дигар ба назар намерасад. Аз осори манзуми Авфӣ пораҳои қасоид, ғазалҳо ва абёти пароканда ба тавассути тазкираҳо то замони мо расидаанд.

Абёти зерин аз ӯст:

:: Соҳибо, қиссаи доӣ ба карам асғо кун,
:: Ки масал гашт кунун қиссаи ӯ дар афвоҳ…
:: Муддате умр баромад ба ҳусули ағроз,
:: Ҳамчу дарбони гарон мӯътакифи ҳар даргоҳ.
:: Рангу бӯи карам аз кас чу надиду нашунид,
:: Бо чунин туҳфа ба дарбори ту овард паноҳ.
:: Зоти ӯҳаст наботе, ба карам обаш деҳ,
:: Чу шавад тоза пас аз вай самари тоза бихоҳ…

## Осор
* Гулчини «Ҷавомеъ-ул-ҳикоёт», Д., 1966;
* Ҷавомеъ-ул-ҳикоёт ва лавомеъ-ул-ривоёт, Т., 1335 ҳ. ш.;
* Қиссаҳои Ҷавомеъ-ул-ҳикоёт, Т., 1386 ҳ. ш.;
* Лубоб-ул-албоб, Лейден, 1903.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик
Гурӯҳ:Шоирони асри XIII
Сомонаи расмӣ

** Сомонаи расмӣ ** – маҷмӯи иттилооти расмӣ дар намуди электронӣ ва воситаҳои муколамаи интерактивӣ, ки аз тарафи вазорату идораҳо, мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот ба шаҳрвандон дар шабакаи Интернет пешниҳод мешаванд.
## Нигаред
* Онлайн
## Сарчашма

Гурӯҳ:Мафҳумҳои иттилоот
Валдирғон

**Валдирғо́н**, **балдирғон**, **куруш**, **курух** () — як навъ рустанӣ. Мансуби чатргулҳост.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Пояаш ғафси дарунхолӣ, дароз (1-3 м қад мекашад), баргаш калони думчадароз (100—120 см), хӯшагулаш сергул, гулаш майдаи сафед, самараш байзашакл. Тухмаш майда (вазни 1000 донааш 13-15 г); дар шароити табиӣ аз як бех валдирғони сесола то 120 г тухм гирифтан мумкин аст. Тухми валдирғонро дар шароити иқлими Душанбе моҳҳои сентябр — октябр кишт мекунанд. Валдирғон моҳҳои июл — август гул мекунад.

## Густариш
Асосан дар Помиру Олой ва Тиёншони Ғарбӣ дучор меояд. Дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Қаротегин, Пётри I дар баландиҳои 1000—2500 м аз с. б. мерӯяд. Дар таркиби баргу пояи хушки валдирғон 18-20 % протеин, 14-16 % сафеда, 2-3 % равған, 45-48 % моддаҳои қиёмии бенитроген, витамин ва намакҳои минералӣ мавҷуданд. Дар узвҳои гуногуни валдирғон кумаринҳо (ангелисин, бергаптен, псорален, пинпиниллин, изопинпиниллин ва ғайра) тақрибан 0,1-2,71 дарсадро ташкил мекунанд. Кумаринҳо ва фурокумаринҳо барои истеҳсоли доруҳои гуногуни бемориҳои пӯст (барас, қубоъ ва ғайра) истифода мешаванд.

## Корбурдҳо
Валдирғон хӯроки хуби чорвост. Соқаи онро то давраи тухмбандӣ тару тоза истеъмол мекунанд.

## Хосияти шифоӣ
Барг ва решааш давои бемориҳои ҷигар, гурда ва дигар узвҳост. Бино ба ақидаи мутахассисон, валдирғон ташаннуҷи рагҳоро рафъ сохта, фишори хунро мефурорад, таъсири дардзудоӣ ва зиддиуфунатӣ дорад, гуворишро беҳтар ва илтиҳобро бартараф месозад. Онро чун давои пешоброн низ истифода мекунанд. Ба ақидаи табибони қадим, агар барги валдирғонро як шаборӯз дар сирко тар карда, сипас бо асал истеъмол намоянд, таби рӯздармиён, дарди сина, зардпарвин, истисқо, ҳикак, радикулитро нафъ доштааст. Шираи тару тозаи валдирғон давои саръ, зиқи нафас ва тангнафасӣ мебошад, якҷо бо равғани зайтун кабудии зери чашмро бартараф месозад. Бо хокаи барги валдирғон захмҳои хӯранда ва бавосирро дармон мебахшанд. Хосияти давоии решаи валдирғон нисбат ба алафи он бештар аст. Агар онро кӯфта ба омос, ханозир ва захми пӯст гузоранд, нафъ доштааст. Бо ҷӯшобаи решаи валдирғон бемориҳои ҷигарро муолиҷа мекардаанд. Табибони мардумӣ самғи валдирғонро низ давои бисёр бемориҳо медонанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Ходжиматов М., Наврузшоева Г. Всхожесть семян и развитие проростков Heracleum lehmannianum Bunge в естественных условиях//Известия АН РТ. Отд. биол. и мед. наук. 2008, № 3 (164);
* Ходжиматов М., Наврузшоева Г. О кумаринах из плодов Heracleum lehmannianum Bunge//Доклады АН РТ. 2008. Т. 51. № 5 — № 7;
* Наврузшоева Г., Ходжиматов М. Средниазиатские виды Heracleum L//Известия АН РТ. Отд. биол. и мед. наук. 2010, № 3 (172).
Нармафзор

thumbnail|Open Office Writer

** Нармафзор (ба ) **– мафҳуми умумие, ки барномаҳоро барои дастгоҳҳои алоқа (компютерҳо, телефонҳои мобилӣ, смартфонҳо ва ғайра) дар фарқият аз таркиби дастгоҳии онҳо тавсиф мекунад 

**Нармафзор**, аввалин бор Ҷон Тoки дар соли 1958 ин вожаро ба ин маъно ба кор бурдааст. Эҳтимол ин вожа дар муқобили Сахтафзор (ба ) ба кор бурдаанд, ки бисёр пеш аз пайдоиши роёна (ба маънои асбоб ва ашъё) ба кор мерафатааст.

Нармафзори компютерӣ барномаҳои компютерӣ, китобхонаҳо ва додаҳои вобастаи ғайри иҷрошавандаро (монанди мустанадоти онлайн ва расонаҳои рақамӣ) дар бар мегирад. Сахтафзор ва нармафзори компютерӣ ба ҳам ниёз доранд ва ҳеҷ кадомашон худ ба худ пурра истифодашаванда нест.

## Гурӯҳҳо
**Нармафзори компютерӣ ду намуд** **мешавад:**

* **[[Нармафзори системавӣ]]**
* **[[Нармафзори корбарӣ]]**

**Нармафзори корбарӣ** барномаҳое мебошанд, ки корбар истифода мекунад, дар ҳоле ки **нармафзори системавӣ** идоракунии компютерро бар ӯҳда дорад. Муҳимтарин нармафзори системавӣ **системаи омилӣ** мебошад.

## Нигаред низ
* Нармафзорҳои муштарак

## Адабиёт
* Аз Википедиаи Форсӣ

## Нигаред низ
* Онлайн
## Сарчашма

Гурӯҳ:Мафҳумҳои иттилоот
Абразивҳо

**Абразивҳо** (фаронсавӣ abrasif – суфтакунанда, сайқалдиҳанда, лотинӣ abradere – тарошидан, зудудан), маводи ниҳоят сахт, ки барои коркарди сатҳи масолеҳи гуногун истифода мешаванд. Абразивҳоро дар техника дар равандҳои суфтакунӣ, сайқалдиҳӣ, буриши масолеҳ ва ғайра истифода мебаранд. Абразивҳо аз рӯи сахтӣ, сохти химиявӣ ва андозаи заррачаҳои суфтакунанда табиӣ (алмос, ақиқи сурх, кварс, корунд, бӯр, пемза, шпати саҳроӣ ва ғайра) ва сунъӣ (дажғоли минералӣ, резамайдаи пӯлод, алмоси сунъӣ, карбиди бор, карбиди силитсий, нитриди силитсий, нитриди алюминий, оксиди хром ва ғайра) мешаванд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Шабакаи таҳвили маълумот

** Шабакаи таҳвили маълумот  ** –якҷоя кардани ду ё зиёда дастгоҳ (масалан, компютерҳо) барои таҳвили маълумот байни ин дастгоҳҳо 
## Нигаред
* Таъминоти барномавӣ
## Сарчашма

Гурӯҳ:Мафҳумҳои иттилоот
Смарт-корт

** Смарт-корт ** – корти пластикӣ бо резпардозанда (микропротсессор)-ҳои дохилӣ. Смарт - кортҳоро метавон барои анҷом додани пардохтҳои электронӣ, барои дастрасӣ ба хадамоти шабакавии онлайнӣ ва дигар хидматрасониҳо истифода бурд
## Нигаред
* Шабакаи таҳвили маълумот
## Сарчашма

Гурӯҳ:Мафҳумҳои иттилоот
Телекоммуникатсияҳо

** Телекоммуникатсияҳо ** – маҷмӯи воситаҳои техникӣ, ки барои интиқоли иттилоот дар масофа муайян шудаанд 
## Нигаред
* Онлайн
## Сарчашма

Гурӯҳ:Мафҳумҳои иттилоот