Идораи ҳаракат

**Идораи ҳаракат дар қайҳоннавардӣ** — ҳангоми парвози кайҳонӣ мувофиқи матлаб тағйир додани мавқеъ ва ҳаракати аппарати париши кайҳонӣ (АПК) нисбат ба маркази массаи он ва маркази массаи АПК нисбат ба фазои кайҳон. Идораи ҳаракат дар кайҳоннавардӣ асосан самтгирӣ, устуворкунӣ ва тасҳеҳи ҳаракатро дар бар мегирад.

Маҷмӯъ (комплекс)-и кайҳонӣ, ки аз мушаки баранда ва объекти кайҳонии ба мадор баровардашаванда иборат аст, вобаста ба қисми масири парвоз ва иҷрои вазифааш ҳаракати хос дорад. Аз ин сабаб, на ҳама марҳалаҳои парвози АПК-ро кори муҳаррикҳои реактивии он анҷом медиҳанд, балки қисми зиёди парвоз (мас., баъди ба мадор бароварда шудани объект) бе кори муҳаррикҳо, аз ҳисоби инерсия давом мекунад. Аз ин рӯ, ҳаракати мушаки баранда ва объекти кайҳониро ба 2 навъ ҷудо мекунанд: 1) ҳаракате, ки бе кори муҳаррики реактивӣ (ҳангоми мавҷуд набудани таъсири қувва ва моментҳои калони беруна) ба амал меояд; 2) ҳаракате, ки дар натиҷаи кор карда истодани муҳаррики реактивӣ (ҳангоми мавҷудияти таъсири қувва ва моментҳои калони беруна) анҷом меёбад. Қисми бештари парвози кайҳонӣ ба ҳаракати навъи 1 мансуб буда, ҳаракати навъи 2 ба бакорандозӣ ва ба мадор баровардани объект, фуруд овардану нишонидани он ва тағйиру ислоҳи масири парвоз алоқаманд аст.

Хусусияти асосии ҳаракати навъи 1 мустақилӣ ва новобастагии ҳаракати маркази масса (м. м.) ва гардиши кунҷӣ дар атрофи м. м. мебошад. Дар ин маврид қувваи ба объект таъсиркунанда танҳо қувваи ҷозибаи ҷаҳонӣ мебошад, ки таъсири он ба мавқеи кунҷии объект дар фазо вобаста нест. Дар ҳолати мазкур, қатъи назар аз он ки объекти кайҳонӣ дар атрофи м. м. бе ягон тартиби муайян чарх мезанад ё не, ё худ мавқеи кунҷии объект нисбат ба Офтоб ва ситораҳои дигар тағйир меёбад ё не, масири он дигар намешавад. Дар рафти ҳаракати навъи 1 идора кардани мавқеи кунҷии объекти кайҳонӣ (АПК) самтгирӣ ва системае, ки онро ба вуқӯъ меорад, системаи самтгирӣ номида мешавад (нигар Самтгирии аппаратҳои париши кайҳонӣ). Ҳангоми иҷрои самтгирӣ гардиш дар атрофи м. м.-и объекти кайҳонӣ ба ҳаракати худи м. м. таъсир намерасонад. Самтгирӣ барои ба сӯи Офтоб гардондани АПК (бо мақсади аз Офтоб гирифтани энергия), ба сӯи Замин нигарондани самти амали антенна; ба сӯи ситораҳо, минтақаҳои муайяни Замин, фазои кайҳон ва дигар ҷисмҳои кайҳонӣ рӯ овардани АПК (бо мақсади навигатсия, мушоҳида ва таҳқиқоти илмӣ), пеш аз оғози кори муҳаррики реактивии объект самти матлуб додан ба қувваи кашиш ва дигар мавридҳо истифода мешавад. Ҳаракати навъи 2 низ идора кардани мавқеи кунҷии АПК-ро талаб мекунад, зеро дар ин ҳол самти таъсири қувваи кашиши муҳаррик ё қувваҳои аэродинамикӣ (ҳангоми парвоз дар атмосфера), яъне самти он қувваҳое, ки масири ҳаракати м. м.-ро муайян мекунанд, ба мавқеи кунҷии АПК вобаста аст. Аз ин рӯ, ҳангоми дар парвоз кор карда истодани муҳаррик дар атрофи м. м.-и худ тоб хӯрдани АПК ҳаракати худи м. м.-ро, яъне масири парвозро тағйир медиҳад. Дар ин маврид идора кардани мавқеи кунҷии АПК-ро устуворшавӣ меноманд, ки он тавассути системаи устуворшавӣ ба амал оварда мешавад. Дар ҳолати аз масофаи дур барои пайвастшавӣ наздик шудани 2 АПК (бо роҳи баъди фосилаҳои муайян ба муддати кӯтоҳ ба кор андохтани муҳаррики реактивӣ) тамоми раванди наздикшавӣ бо роҳи пайдарҳам ва бо навбат иҷро кардани самтгирӣ ва устуворшавӣ анҷом меёбад.

Ҳангоми бакорандозии мушаки баранда ва ба мадор баровардани объекти кайҳонии он зарур аст, ки мушак ҳаракати худро ба таври амудӣ оғоз кунад, сипас тадриҷан моил шуда, ниҳоят дар баландии муайян ба ҳаракати даврагӣ дар атрофи Замин шурӯъ намояд. Барои чунин масири зарурии ҳаракатро мувофиқи барномаи додашуда ба даст овардан, муттасил амали устуворкунӣ анҷом дода мешавад. Устуворкунӣ барои дақиқу саҳеҳ нигоҳ доштани масири фурудоӣ ва шинонидани АПК ба сатҳи сайёраҳо (хусусан ҳангоми атмосфера надоштани онҳо) низ муҳим аст. Ҳангоми идора кардани парвоз баробари устуворкунӣ, инчунин танзими бевоситаи суръати ҳаракати объект низ анҷом дода мешавад, ки он бо роҳи тағйир додани қувваи кашиши муҳаррик ба вуқӯъ оварда мешавад. Ҳадаф аз ин ба натиҷаҳои ҳисобу китоби пешакӣ мувофиқкунонии масири ҳаракат ва лаҳзаҳои аз нуқтаҳои хосси масир гузаштани АПК мебошад.
 
Вазифаи дигари муҳимми идораи ҳаракат муайян кардани масири парвоз ва ислоҳи он (тасҳеҳи ҳаракат) мебошад. Масири ҳаракати АПК-ро бо андозагириҳое, ки аз рӯи Замин ба воситаи таҷҳизоти радиотехникӣ анҷом дода мешаванд (системаи навигатсияи ғайриавтономӣ), ё ки бо таҷҳизоту дастгоҳҳои дар борти объект ҷойгир кардашуда (системаи навигатсияи автономӣ) муайян мекунанд. Тасҳеҳ дар асоси андозагириҳои масир ва масири бо ин андозагириҳо пешгӯишуда, дар натиҷаи бо импулси муҳаррикҳои реактивии бортӣ тағйир додани самт ва суръати ҳаракати АПК амалӣ мегардад. Умуман, идораи ҳаракат ҳам ба тарзи автоматӣ ва ҳам дастӣ (бо иштироки кайҳоннавард) анҷом дода мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Меркулов И. А. Полет ракет в мировое пространство. М., 1958;
* Раушенбах Б. В. Управление движением космических аппаратов. М., 1986;
* Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов. М., 2003.

Гурӯҳ:Кайҳоннавардӣ