Танбоку (ашёи хом)

**Танбоку (ашёи хом)**— баргҳо ва пояҳои хушкшуда, майдашуда ва ферментатсияшудаи баъзе намудҳои растаниҳои ҳамном, ки барои кашидан, бӯй кашидан (шакли хока) ё хоидан истифода мешаванд. 2 намуди ҷинси Тамоку парвариш карда мешавад — Тамокуи оддӣ ва Махорка. Истеъмоли тамоку бо роҳҳои гуногун (тамокукашӣ, хоидан, бӯй кашидан) эҳсоси муваққатии оромиш ва нерӯ бахшида, дар оянда боиси вобастагӣ мегардад. Яке аз моддаҳои асосии таъсиркунанда алкалоиди никотин мебошад. Бисёре аз моддаҳои ҳамроҳи тамокукашӣ канcерогенӣ мебошанд.

## Таърих

То асри XVI танбоку танҳо дар Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ мерӯид. Соли 1556 Андре Теве тухми тамокуро аз Бразилия ба Франсия овард. Соли 1560 тамоку дар дарбори шоҳи Испания Филипп II ҳамчун растании ороишӣ пайдо шуд. Сафири Фаронса дар Португалия Жан Нико тамокуи бӯйкаширо ба Париж овард, ки он зуд мӯд шуд. Тамокукаширо англисҳо пас аз соли 1565 дар ҷаҳон паҳн карданд.

Дар айни замон тамоку дар бисёр кишварҳои ҷаҳон парвариш карда мешавад. Баргҳои хушки баъзе намудҳои тамокуро барои тамокукашӣ истифода мебаранд.

Дар соли 1976 олимони фаронсавӣ дар шиками мумиёи Рамсес II баргҳои майдашудаи тамокуро пайдо карданд. Аммо аксари олимон инро ҳамчун далели робитаи Амрико бо ҷаҳони қадим қабул надоранд, зеро эҳтимол дорад тамоку аз ҷазираҳои уқёнуси Ором ворид шуда бошад.

## Парвариши тамоку

Намудҳои муҳимтарини тамокуи барои кишт инҳоянд:

* Тамокуи паҳнбарг (*[[Nicotiana macrofilla]]*);
* Тамокуи виргинӣ (*[[Nicotiana tabacum]]*) — гулҳои гулобӣ дорад;
* Махоркаи оддӣ (*[[Nicotiana rustica]]*) — гулҳои зардчатоб дорад.

Баргҳои тамоку барои кашидан, бӯй кашидан ва хоидан истифода мешаванд. Барои тамокукашӣ ду навъ: сигорӣ ва попиросӣ истифода мешавад. Сӯхтани тамоку хосияти муҳим барои муайян кардани сифати он аст. Мавҷудияти намакҳои хлор дар баргҳо ба сӯхтани пурраи он халал мерасонад.

Беҳтарин хок барои тамоку хокҳои сиёҳзамин, гилхок ва регии дорои оҳак, калий ва нитроген ба шумор мераванд. Барои нури додани тамоку бештар аз поруи чорво истифода мебаранд.

Растании тамокуро аввал дар ниҳолхонаҳо мепарваранд ва сипас ба плантатсияҳо мекӯчонанд. Тухми тамоку хеле хурд аст, бинобар ин барои баробар коштани онҳоро бо хокистар ё арра омехта мекунанд. Ниҳолҳоро вақте ки қадашон ба 2—2,5 дм мерасад, бегоҳирӯзӣ ё саҳари барвақт ба саҳро мешинонанд.

## Коркарди танбоку

Пас аз ҷамъоварии ҳосил, растаниро дар зери офтоб ё дар биноҳои махсус бо гармии сунъӣ хушк мекунанд. 

**Ферментатсия** — ин раванди тағйирёбии кимиёвии баргҳост, ки бӯй ва таъми хоси тамокуро ба вуҷуд меорад. Хушккунӣ одатан се марҳила дорад: "пажмурдашавӣ" (дар ҳарорати 40 °C), худи хушккунӣ (дар 77—100 °C) ва хушк шудани появу рагҳои баргҳо.

## Таркиб
Дар дуди тамоку беш аз 500 пайвастагиҳои гуногун мавҷуданд. Ба ғайр аз никотин, дар дуди тамоку оксиди карбон, сулфиди гидроген, кислотаи синилӣ ва як қатор пайвастагиҳои органикӣ мавҷуданд, ки ҳангоми сӯхтан ба канцерогенҳо — бензпирен ва ҳосилаҳои он табдил меёбанд. Инчунин баргҳои тамоку аз ҳаво полоний-210-и радиоактивиро ҷаббида мегиранд.

## Заҳролудшавӣ аз тамоку
Заҳролудшавӣ метавонад ҳангоми истеъмоли аз ҳад зиёди тамоку ё ворид шудани ҷӯшоби он ба организм ба амал ояд.

Нишонаҳои заҳролудшавӣ: дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, сӯзиши пардаҳои луобӣ, дарди меъда, сустшавии набз, халалдор шудани нафаскашӣ, дарди сахти сар, рахш (судорога) ва гум кардани ҳуш.
Ҳангоми заҳролудшавӣ аз дуди тамоку, беморро бояд ба ҳавои тоза бароварда, дастрасии оксигенро таъмин кард.

## Бозори байналмилалии тамоку
То соли 2017 содироткунандагони бузургтарини тамокуи коркардшуда Нидерланд (14%), Олмон (13%) ва Италия (11%) буданд. Воридкунандагони асосӣ — Ҷопон (15%), Олмон (7%) ва Алҷазоир (6%) мебошанд.
Бозори ҷаҳонии ашёи хоми тамокуро Бразилия (1,99 млрд доллар) ва ИМА (997 млн доллар) роҳбарӣ мекунанд.

## Танбоку дар фолклор
Дар заминаи мамнуъиятҳои танбоку, ки дар Русияи то замони Пётр вуҷуд доштанд, мавзӯъҳо бар зидди тамокукашӣ ва афсонаҳои мардумӣ дар бораи бӯйкашҳо ва тамокукашҳо ба вуҷуд омаданд. Масалан, «Қиссаи тамоку» (асри XVII), афсонаҳои украинии дар бораи он ки тамоку аз ҷасади духтари подшоҳи Инҷил Ирод рӯидааст ва «шайтон бӯйкашҳоро таъриф кардааст». Афсонаҳои мушобеҳ дар байни русҳо ва беларусҳо низ сабт шудаанд. Ҳамин тавр, тибқи боварҳои омиёнаи русӣ, тамоку растании нопок ва шайтонист, ки аз пӯсидаи бадани шайтон, ки аз осмон ба болои дарахти Булут афтода буд, сабзидааст. Бино ба фарзияи дигар, тамоку аз хуни шайтон, ки бо баргҳои дуб омехта шуда буд, рӯидааст. Мувофиқи фарзияи севум — растанӣ аз қабри зани бадкоре сабзидааст. Инчунин гуфта мешуд, ки шайтонҳо метавонанд шахси ба ибодатгоҳ равандаро ба ҷангал фиреб дода баранд ва ба онҳо кашидани трубка ё бӯй кашидани тамокуро омӯзонанд.

Афсонае вуҷуд дорад, ки одамонро ба ду гурӯҳ: тамокукашҳо ва бӯйкашҳо тақсим мекунад (ва гурӯҳи охир номатлуб дониста мешавад). Боре модари шайтоне вафот мекунад ва шайтонҳо ба дафни ӯ ҷамъ мешаванд; онҳое, ки тамоку мекашиданд, мудом туф карда, ҷасади модари шайтонро аз сар то по олуда карданд, аммо онҳое, ки тамокуро бӯй мекашиданд, аз чашмонашон ашк ҷорӣ мешуд ва мисли одамони гирёну азодор менамуданд. Шайтон гурӯҳи дувумро таъриф карда, аввалиҳоро ронд. Аз ҳамон вақт инҷониб одамон ба бӯй кашидани тамоку одат карданд. Дар байни куҳнабоварон (старообрядҳо) то ҳол нуқтаи назари мамнуъият ҳукмфармост.

Дар афсонаи муғулӣ тамоку дар ҷойи наздикии маҳрамонаи бародар бо хоҳар рӯидааст. Ривояти руминӣ дар бораи пайдоиши тамоку дар асари А. Н. Веселовский оварда шудааст.

Дар сурудҳои олмонии нимаи аввали асри XIX тамоку дар қатори дигар «лаззатҳо» (мисли шароб ва қаҳва) зуд-зуд ситоиш карда мешавад.

Тибқи афсонаи Африқои Ҷанубӣ, роҳзане бо номи  бо шайтон мусобиқа кард, ки кӣ метавонад бештар дуди тамокуро берун кунад ва сулфа накунад; ӯ дар мусобиқа ғолиб омад, аммо маҷбур шуд, ки ҳар сол онро такрор кунад, ки ин боиси пайдоиши абрҳо дар болои Кӯҳи Мизи мегардад.

## Намудҳои тамоку аз рӯи таъйинот

Трубкагӣ

Сигаретӣ

Сигорӣ

Тамокуи бӯйкашӣ (снафф)

Тамокуи Хоиданӣ

Тамокуи бедуд

## Маҳсулоти тамоку
* Барои кашидан: папирос, сигарет, сигарилла, сигар.
* Барои бӯй кашидан: снафф.
* Барои макидан: насвай, снюс.
* Барои хоидан.
* Стикҳои тамоку.

## Нигаред инчунин
* Тамоку
* Рӯзи ҷаҳонии бидуни тамоку 
* Тамокукашӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт

Трахтенберг И. М., Белоусов А. А. Яды Популярная энциклопедия. — К.: Издатель Л. Д. Россинский, 2011. — 640 с.

## Пайвандҳо

Бойгонии маҷаллаҳои «ТОБАККО-РЕВЮ» (маҷаллаи байналмилалии касбӣ дар бораи тиҷорат ва истеҳсоли тамоку).