open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чак-Чак (шираворӣ)

**Чак-Чак** — навъи шираворест, ки  аз хамир тайёр мекунанд. Тайёркунии чак-чак чунин корҳоро дар бар мегирад: хамир кардан, угро буридан ва бирён кардани он; тайёр кардани шарбат, омехтани шарбату угрочаҳои бирён; ороиши он. Орди гандумро бехта, ба он шир, равған ва тухми бо шакар омехтаро илова намуда, хамир мекунанд. Рӯи хамирро 40-50 дақиқа бо сачоқча пӯшонда мемонанд ва баъд онро тунук карда (на камтар аз 3-4 мм) чун угро мебуранд.  Угроро дар равған бирён мекунанд ва баъди сурх шудан бо чавлӣ ба зарфе мебардоранд. Шарбатро аз омехтаи асалу шакар тайёр мекунанд ва барои ин ба асал шакар андохта, сипас онро то хуб омехташавӣ рӯи оташ нигоҳ медоранд. Угрочаҳои бирён ва хунуккардаро ба зарфи сирдор ё чинӣ андохта, аз болояш шарбат мерезанд. Бо дастони ба оби хунук  таркардашуда  онро ба шакли дилхоҳ медароранд ва болояшро бо мағзи писта, чормағз ё худ бо карамелҳои рангоранг оро медиҳанд. Барои 1 кг чак-чак ин чизҳо лозиманд: барои хамир  3 истакон орди гандум, 4 дона тухм, 2 қошуқ равған, 2 қошуқ шакар, 0,5 истакон шир, 0,5 қошуқча намак; барои шарбат - 1 истакон асал, 1 истакон шакар; барои ородиҳӣ - 1 қошуқ чормағзи реза ё мағзи писта, ё худ 50г карамели рангоранг; барои бирён кардани угро - 500 г равғани рустанӣ. Зардии тухмро дар зарфе меомезанд ва сипас ба он каме намак ва ба миқдори даркорӣ орд андохта хамир мекунанд. Хамирро печонда мемонанд, ки дам гирад. Баъд онро, ҳамон тавре ки дар усули якум оварда шудааст, тунук карда, угрочаҳо мебуранд ва бирён мекунанд. Барои тайёр кардани якто чунин чак-чак (чак-чаки андозааш миёна) 1 кг орд, 10 дона тухм, 0,5 қошуқча содаи хӯрокӣ, 0,5 қошуқча намак, 1кг асал, 1 истакон шакар ва 1,5 кг равғани маска ё равғани пахта лозим аст. Ин ширавор барои он чак-чак ном гирифтааст, ки аввалҳо онро тавассути ба равғани доғ чаккондани қиёми орд ва тухм ҳосил мекарданд.

## Нигаред
*Қаннодӣ
## Адабиёт
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П–Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – М: Советская Энциклопедия, 1969, - c. 609.  
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Қаннодӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Салла (шираворӣ)

**Салла**(шираворӣ) - навъи маъмултарини хӯрдании хамирист, ки хелҳои гуногуни онро дар тӯю маърака ва идҳо мепазанд. Ба орд, шир ё об, тухм, шакар ва намак андохта, хамир мекунанд. Баъд аз он зуволаҳо гирифта, тунук мекунанд (ғафсиаш 1,5-2 мм) ва бо саллабурак тасмаю ромбшакл, инчунин дар шакли гулҳои бобуна, садбарг ва ғайра  мебуранд. Онро дар равғани бисёре то хурморанг шуданаш бирён мекунанд. Ба рӯи саллаҳои тайёр қанди кӯфта мепошанд. Ба 5 истакон орди гандум 2 дона тухм, 2 қошуқ шакар, 3 истакон шир, ним қошуқча намак, 1 қошуқ қанди кӯфта ва барои бирён кардани салла 2 коса равғани наботот лозим аст.

## Нигаред
*Қаннодӣ
## Адабиёт
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П–Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – М: Советская Энциклопедия, 1969, - c. 609.  
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Қаннодӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Нишолло

**Нишолло́**, нишалло (; ;  ) — як навъ шираворӣ.

## Омодасозӣ
Тайёр намудани нишолло аз чанд амалиёт иборат аст: аввал бех (решаи як навъи гиёҳ)-ро тоза шуста, майда реза карда ба зарфи обдор меандозанд ва 20–30 дақиқа меҷӯшонанд. Баъд дар деги мис аз шакару об қиём мепазанд. Оби бехро аз дока гузаронида, ба деги равғаннарасида андохта, бо чилчӯб лат мезананд. Баъди пайдо шудани кафк ба он сафедии тухм андохта, латзаниро давом медиҳанд. Сипас тадри­ҷан қиёмро низ ба дег рехта, хеле вақт то пайдо шудани кафки ғафс бо чилчӯб лат мезананд. Қиёму кафкро ҳар қадар бештар лат зананду ба ҳам омезанд, ҳамон қадар нишолло болаззат гашта, ба зудӣ об ҷудо намекунад. Барои хуштаъ­мӣ ба қиём ҷавҳари лиму ва ванилин меандозанд. Агар шакари шӯшабаста об шаваду қиём аз кафк ҷудо шуда наистад, нишолло тайёр аст.

Ранги нишолло сафед буда, ҳангоми бо белчаи махсуси чӯбин гирифтани нишолло он ғоз медиҳад. Нишолло дар байни мардуми тоҷик аз асрҳои миёна маълум буда, онро ҳалвопазҳо дар арафаи иди Наврӯз, моҳи Рамазон ва дигар маросимҳо мепазанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Аминов С., Ванукевич А. Таомҳои тоҷикӣ. — Д., 1967.
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П-Ҷ./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. — М: Советская Энциклопедия, 1969, — c. 609.
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. — Душанбе: Дониш, 2015.


Гурӯҳ:Қаннодӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот
Парварда (шираворӣ)

**Парварда** — як навъи ширинист. Қандро то қиём шуданаш дар об каме ҷавҳари лимӯ андохта меҷӯшонанд. Баъд қиёмро ба зарфи мисин ё сирдори равғанмолида андохта, ба даруни деги калони пур аз об мегузоранд ва то хунук шуданаш босуръат давр мезанонанд. Ҳангоми даврзанӣ қиём паҳн шуда, ба деворҳои зарф мечаспад. Қиёмро чанд маротиба ба мобайн ғун ва рӯгардон мекунанд. Ҳамин ки қиём хунук шуд, онро каме ба орди тозаи гандум меғелонанд. Сипас, калобавор дароз карда, то сафед шудани қиём дар мехи сутунии махсус печутоб медиҳанд. Қиём, ки сафед шуд, онро дар рӯи гарди орд зувола мегиранд. Зуволаро борику дароз карда, майда-майда мебуранд. Баъд ба он боз гарди орд пошида, ба зарфе мегиранду болояшро чанд соат бо кӯрпача ва ё ягон чизи ғафс мепӯшонанд. Сипас, парвардаро аз орд тоза карда мегиранд. Барои тайёр кардани 1 кг парварда 0,5 кг орд, 5 истакон шакар ё қанди кӯфта, 1 истакон об ва як қошуқча маҳлули ҷавҳари лиму лозим аст.

## Нигаред
* Қаннодӣ

## Адабиёт
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П-Ҷ./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. — М: Советская Энциклопедия, 1969, — c. 609.
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. — Душанбе: Дониш, 2015.

## Пайвандҳо



Гурӯҳ:Қаннодӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот
Раиси шаҳри Душанбе

**Раиси шаҳри Душанбе** — намояндаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳокимияти иҷроияро дар шаҳри Душанбе амалӣ сохта, аз рӯи усули яккасарварӣ фаъолият менамояд, вазифаи роҳбарии давлатиро дар қаламрави пойтахт анҷом медиҳад ва ҳамзамон ҳокимияти намояндагиро дар қаламрави шаҳр сарварӣ мекунад; бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин ва аз кор озод карда шуда, фармони мазкур дар иҷлосияи Маҷлиси шаҳрӣ ба тасвиб мерасад.

Дар ҳоли ҳозир (аз 12 январи соли 2017) иҷрокунандаи вазифаи раиси шаҳри Душанбе Рустами Эмомалӣ мебошад.

## Таърих
То 6 ноябри 1994 мақомоти ҳокимияти давлатии пойтахт Шӯрои депутатҳои халқии шаҳри Душанбе ва мақомоти иҷроияву амрдиҳандаи он Кумитаи иҷроия (Комиҷроия)-и шаҳри Душанбе буд. Раисони Комиҷроия (Кумитаи инқилобӣ)-и шаҳри Душанбе:

# Мирзошариф Раҳимов (1925–1926)
# Ҷумъа Зиёев (1926–1928)
# Бобоназар Мирзоев (1928–1929)
# С. Вазиров (1929–1930)
# Ҷ. Яъқубов (1930–1931)
# Л. Ризоев (1931–1932)
# Бобо Ҳамдамов (1932–1933)
# А. Ёрмуҳаммадов (1933)
# Абдукарим Розиқов (1933–1937)
# Ҷ. Шанбезода (1937–1938)
# М. В. Калитин (1938–1940)
# Т. Е. Сараев (1940–1943)
# Ш. Юсуфов (1943–1947)
# Г. М. Яъқубов (1947–1950)
# К. Р. Иброҳимов (1950–1953)
# А. Асроров (1953–1956)
# Х. Х. Солеҳбоев (1956–1957)
# Н. З. Бобоҷонов (1957–1960)
# М. Нарзибеков (1960–1967)
# М. Наимов (1967–1969)
# Х. Мамадназаров (1969–1976)
# К. М. Назиров (1976–1982)
# Н. Шораҳмонов (1982–1986)
# М. М. Икромов (1986–1992)

## Раисони шаҳри Душанбе аз соли 1991
* Мирзотемур Мирзоев (1992—1993)
* Ҷамолиддин Мансуров (1993—1994)
* Юрий Поносов (1994—1996)
* Маҳмадсаид Убайдуллоев (1996—2017)
* Рустами Эмомалӣ (аз соли 2017)
## Нигаред низ
* Шаҳрдор
* Раиси ҷамоат

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Раисони шаҳри Душанбе
Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1991 дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳокимияти маҳаллӣ
Юрий Поносов

**Юрий Поносов** (; ) — арбоби давлатӣ ва ҳизбии шӯравию ва Тоҷикистон. Депутати Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон. Раиси шаҳри Душанбе (1994–1996).

## Зиндагинома
Юрий Поносов соли 1961 Техникуми ҷангали Читаро аз рӯи ихтисоси «техник», соли 1974 Донишкадаи инженери нақлиёти роҳи оҳани Тошкандро ғоибона ва Мактаби олии ҳизбии Тошкандро дар соли 1982 хатм кардааст.

## Фаъолияти меҳнатӣ
Фаъолияти корияшро соли 1961 ба ҳайси коргари дастгоҳи Раёсати сохтмони «Саноатшаҳрвандсоз»-и ноҳияи Орҷоникидзеобод (ҳоло Ваҳдат) оғоз кард. Хидмат дар Артиши Шӯравӣ (1963–66). Сартехнолог (1966–72), ҷонишини директори Комбинати хонасозии ноҳияи Орҷоникидзеобод (1972–73), ҷонишини раиси комиҷроияи Шӯрои депутатҳои меҳнаткашони ноҳияи Орҷоникидзеобод, котиби дуюми кумитаи ҲК шаҳри Орҷоникидзеобод (1975–80), мудири шуъбаи кори ташкилии ҳизб (1982–83), котиби якуми кумитаи ҲК шаҳри Кӯлоб (1983–85), котиби дуюми ҲК ВМКБ (1985–88), ҷонишини якуми раиси комиҷроияи Шӯрои депутатҳои халқи шаҳри Душанбе (1988–90), Вазири сохтмон, раиси ширкати холдингии давлатии «Тоҷиксоз» (1990–93), ҷонишини вазири сохтмони Ҷумҳурии Тоҷикистон (1993–94). Раиси шаҳри Душанбе (декабри 1994 – марти 1996).

Аз соли 2000 сардори Раёсати корҳои Кумитаи давлатии сохтмони Русия (Госстрой) мебошад.

## Ҷоизаву медалҳо
Бо 2 ордени «Нишони Фахрӣ» ва медалҳо сарфароз гардидааст.

## Даргузашт
Юрий Поносов 20 апрели соли 2024 дар Маскав бар асари сактаи дил дар роҳ ба беморхона дар мошини ёрии таъҷилӣ дар 83-солагӣ даргузашт.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон
Гурӯҳ:Раисони шаҳри Душанбе
Гурбашаклҳо

**Гурбашаклҳо** () — оилаи ҳайвонҳои ширхӯр аз қатори дарандаҳо.

## Тавсифоти зоологӣ
Дарозии гурбашаклҳои хурдтарин 34 см ва вазнашон то 1 кг (гурбаи зарди холдор) аст; дарозии гурбашаклҳоҳои калонтарин то 3,8 м ва вазнашон зиёда аз 300 кг (бабр) мешавад. Дарозии думашон 10-114 см. Пои пеши гурбашаклҳо 5, пои ақибашон 4 ангушт дорад. Чанголи гурбашаклҳо, ба ғайр аз юз ва гурбаи суматравӣ, ҳангоми роҳ рафтан ба дарун кашида мешавад. Дандонҳои гурбашаклҳо нисбат ба дандонҳои да­ран­даҳои дигар кам (28-30 адад) аст, бинобар ин фуки онҳо хурд ва сарашон лунда мебошад. Забони гурбашаклҳоро пис­тонакҳои хормонанд фаро гирифтаанд, ки барои аз устухон канда гирифтани гӯшт ва лесида тоза кардани бадан ёрӣ мерасонанд. Мӯи гурбашаклҳо кӯтоҳ аст; намудҳои ши­молӣ ва баландкӯҳии гурбашаклҳо нисбат ба намудҳои тропикии онҳо сер­мӯйтаранд. Ранги гурбашаклҳои зард ё тираи рах-рах ва холдор мешавад. Узви биноӣ ва шунавоии онҳо хуб, узви шоммаашон суст тараққӣ кардаТаснифотаст.

## Таснифот
Зиёда аз 37 намуди гурбашаклҳо, ки ба 3 ҷинс мансубанд, дар ҳама ҷо, ғайр аз ҷануби Мадагас­кар, Австралия, Гренландия, Антарктида ва Гвинеяи Нав паҳн гаштаанд. Дар Тоҷикистон 6 намуди гурбашаклҳо аз ҷинси паланг ва гурба дучор меоянд. Гурбашаклҳо бештар шом­го­ҳон ва шаб фаъол мебошанд. Танҳо ё оила-оила зиндагӣ мекунанд. Гурбашаклҳои хурдҷусса (масалан, гурба) соле то 5-8, гурбашаклҳои калонҷусса дар ду сол 2-4 бача мезоянд, ки онҳоро асосан гурбашаклҳои модина нигоҳубин мекунанд. Гурбашаклҳо то 30 сол умр дида, хояндагони зараррасонро нобуд мекунанд; метавонанд ба соҳаи чор­во­дорӣ зарар расонанд. Бабр, манул ва юз ба «Китоби сурх» дохил карда шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Соколова Е. В. Жизнь животных. М., 1989;
* Йозеф Райхолф, Казанцевой С. Млекопитающие. М., 2001;
* Константинов В. М., Шаталова С. П. Зоология позвоночных. М., 2004.
Тандуркабоб

**Тандуркабоб** Кабобӣ танӯрӣ
Тандир-кабоб ё тандир-кавоп ( уйғ. tono kavap, ӯзбекӣ: tandir kabob ; аз "танӯр" ва "кабоб" ) — таоми гӯшти бирёншуда (кабоб), ки дар танӯр пухта мешавад. Дар байни бисёре аз халқҳои Осиёи Марказӣ (уйғурҳо, дунганҳо, узбекҳо, тоҷикон) маъмул аст ва дар байни узбекҳо яке аз таомҳои миллӣ ва аломати фарқкунандаи таомҳои узбекӣ ба ҳисоб меравад.
Кабобе, ки маъмулан аз гӯшти гӯсфанд, баъзан аз гӯшти гову буз дар танӯр пухта мешавад. Ба оташи он ҳезуми бурс ё арча ва гиёҳҳои хӯшбӯй меандозанд. Дар вилояти Суғд, водии Ҳисор фаъол аст.

Мисли бисёр кабобҳои дигар, тандур-кабоб аз замонҳои қадим маълум буд, ки дар аввал ҳамчун хӯроки кӯчманчиёни турк, ҷанговарон ва сайёҳон буд; баъдтар он дар байни сокинони муқими Мовароуннаҳр ва Хоразм паҳн шуд.

Ин таом одатан бо гӯшти гӯсфанди думдор ва дар минтақаҳои кӯҳӣ бо гӯшти буз тайёр карда мешавад. Таомҳое, ки аз гӯшти гов ва барраи думдор тайёр карда мешаванд, ғайриаслӣ ҳисобида мешаванд.

Ҳангоми пухтан, гӯштро бо сӯзанбаргҳои арча мазза медиҳанд, ки ба он маззаи беназир медиҳад ва шохаҳои арчаро низ барои мазза додани дуд дар оташ мегузоранд. Аммо азбаски арча дар Осиёи Марказии муосир нодир шудааст (ва дар бисёр ҷойҳо буридани он манъ аст), аксар вақт ивазкунандаи он дар шакли тут, ток ва дигар растаниҳои чӯбӣ истифода мешавад, ки ҳангоми сӯзондан ва гарм кардан бӯи қавӣ медиҳанд.

Омезиши гармии шадид ва дастрасии маҳдуди ҳаво дар тандур ба гӯшт сохтори махсусан нарм мебахшад. Кабоби нимтайёри тандур барои анҷом додан дар варақаи нонпазии оҳанин паҳн карда мешавад. Таоми пурра пухта бо сабзавоти тару тоза буридашуда (пиёз, помидор), гиёҳҳо, нони хамиртуруш ( танӯр ) ва чойи гарми сабз пешкаш карда мешавад.

Ҳангоми пухтани хӯрокҳои гӯштӣ миқдори зиёди равған ҷудо мешавад, ки дар табақе, ки дар болои ангишт истодааст, ҷамъ карда мешавад ва барои тайёр кардани шӯрбо истифода мешавад.
## Адабиёт
* Кабоби танӯрӣ // Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. Д., 1988, с. 127. С. 144
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015  
 
## Нигаред низ
* Кабоб

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ошпазии тоҷикӣ
Гурӯҳ:Ошхонаи ӯзбекӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Нурӣ

**Нурӣ** — ин поруест, ки барои баланд бардоштани ҳосилнокии замин истифода мешавад.

Нурӣ ду хел мешавад: нуриҳои органикӣ ва маъданӣ.

Нуриро аз рӯи меъёри муқарраршуда андохтан шарт аст. Нурии барзиёд метавонад ба нашъунамои рустанӣ зарар расонад. Агар нуриро сари вақт ва аз рӯи қоидаи муқарраршуда андозем, ҳосили зироатҳои кишоварзӣ фаровон хоҳад шуд.

## Нигаред низ
* Нурии органикӣ
* Нурии маъданӣ
Нурии органикӣ

**Нуриҳои органикӣ** (аз калимаи организм) — моддаҳое мебошанд, ки дар натиҷаи фаъолияти ҳаётии рустаниҳо ва ҳайвонот, инчунин дар натиҷаи пӯсиши боқимондаҳои нобудшудаи онҳо ба вуҷуд меоянд. Чунончи, торф, порухок, пору, саргини паррандагон ва ғайраҳо, дар таркибашон тамоми моддаҳои ғизоии ба рустанӣ зарурро доранд. Ин моддаҳои органикӣ танҳо пас аз он ки бо таъсири микроорганизмҳо пӯсида ба моддаҳои маъданӣ табдил меёбанд, барои рустанӣ ҳамчун ғизо хидмат мекунанд. Яке аз нуриҳои маъмултарини органикӣ - пору мебошад. Дар пору моддаҳое мавҷуданд, ки дар таркибашон нитроген, фосфор ва калий барин элементҳои барои ҳаёти рустаниҳо зарурбударо доранд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Нуриҳо
Кабоби танӯрӣ

**Кабоби танӯрӣ**

Гӯшти камравғани гӯсфанд ё говро 100-150-граммӣ (ғафсиаш 2-3 см) пора мекунанд. Каме дар намакоб нигоҳ дошта, баъд ба рӯяш орд, мурчу зира мепошанду ба танӯр часпонда, то сурх шудан мепазанд. Кабоби пухтаро ба табақчаҳо мегузоранд. Аз ҷигар ҳам кабоби танӯрӣ тайёр кардан мумкин аст. Дар ин маврид  ҷигарро ғафстар бурида, дар намакоб нигоҳ намедоранд.
Ба 600-700 г гӯшт 3-4 қошуқ орд, 1 қошуқчагӣ мурч ва зира мувофиқи табъ намак лозим аст.

## Нигаред
*Таомҳои миллии тоҷик
* Кабоб

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Кабкбирён

**Кабкбирён**

Кабкбирён навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад: гӯшти кабки паркандаро намак зада, аз болои тӯшаш чарбу мепечонанд. Сипас, ба тобаи чуқур ё деги равғани зардаш тафсон меандозанд ва то сурхшавӣ бирён мекунанд. Баъд онро бо тахтапушташ ба тафдон мегузоранд ва ҳар замон ба рӯяш шираи аз гӯшти бирён ҷудошударо мерезанд. Кабкбирён, одатан пас аз 35-45 дақиқа тайёр мешавад. Онро ба қисмҳо ҷудо карда ба табақ мегузоранд, равғани обшуда ва гӯштоберо, ки дар он кабк бирён шуда буд, ба болояш мерезанд ва бо барги ҷаъфарӣ оро медиҳанд.
Гӯшти кабкро  барои кабобу оши палав низ истифода мебаранд.

## Нигаред
*Таомҳои миллии тоҷик
* Кабоб

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Ҷигаркабоб

**Ҷигаркабоб**, ҷигарбирён
Ин навъи хӯрок бештар дар иду маъракаҳо пухта мешавад. Барои омода кардани ин хӯрок ҷигари тозаи гов ё гӯсфандро бо намак дар равған сурх карда, ба дег каме пиёз, мурч, қаламфури ширин ва об омехта менамоянд ва сарпӯши дегро пӯшида, дам медиҳанд. Баъзан ба он дунбаи гӯсфандро низ илова мекунанд. Навъи дигари ҷигаркабоб дар сихҳо кашида шуда, рӯйи оташ пухта мешавад. Дар саросари кишвар фаъол аст.
 
## Адабиёт
*Ҷигаркабоб // Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Д., 1988, – С.128. 
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015  
 
## Нигаред
* Кабоб 
## Манобеъ


Гурӯҳ:Ошпазии тоҷикӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Кӯзакабоб

**Кӯзакабоб**, кӯзашўрбо
Тарзи тайёр намудани Кӯзакабоб: Дар даруни кӯза ё хурмачаи сафолӣ гӯшти равғандори гов ё гӯшту дунбаи гӯсфанд, об, пиёз, картошка ва сабзиро реза карда, меандозанд. Барои хуштаъмӣ ба он олучаи туршак, мурчу зира ҳамроҳ мекунанд. Сипас кӯзаро ба болои лахчаи оташи танӯр ё оташдон мегузоранд ва даҳони танӯрро мепўшонанд. Дар давоми 2-3 соат кӯзакабоб омода мешавад. Дар ҳоли аз байнравӣ қарор дорад.
 
## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015
* Неменова Р.Л. Таджики Варзоба. – Д., 1998.
## Адабиёт
 
## Нигаред
* Кабоб 
## Манобеъ


Гурӯҳ:Ошпазии тоҷикӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Мурғкабоб

**Мурғкабоб** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад: Мурғро пар кандаю тоза карда, 40-50-граммӣ реза ва дар равғани доғ то сурх шуданаш бирён мекунанд. Пиёзи резаро ба он андохта, 5-6 дақиқаи дигар таф медиҳанд. Пас аз ин, ба дег помидори реза ё хамираи помидори пухта андохта, боз 2-3 дақиқаи дигар бирён мекунанду баъд ба дег каме об рехта, сарпӯш мекунанд, 15-20 дақиқа пеш аз пухтани таом намак, адвиёту кабудии резакардашударо меандозанд.
Ба мурғкабоб картошка низ ҳамроҳ кардан мумкин аст. Барои ин картошкаро пӯст канда, 20-25 дақиқа пеш аз пухтани гӯшт ба дег меандозанд. Таомро ба табақ кашида, ба рӯяш кабудии резашуда мепошанд. Ба 1 мурғ, 250 г пиёз, 80 г равған, 2-3 дона помидор, 1 қошуқ хамираи помидори пухта, як бандча кабудӣ, мувофиқи табъ намак ва адвиёт лозим аст.

## Нигаред
*Таомҳои миллии тоҷик
* Кабоб

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Кабоби буғӣ

**Кабоби буғӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад: Гӯшти лаҳми гӯсфандро 30-40-граммӣ реза намуда, бо пиёзи маҳин резакардашуда, намак, мурч, зира ва сирко меомезанду ба зарфи сирдор ё чинӣ андохта, 2-3 соат дар ҷои салқин мегузоранд.
Ба болои лаълиҳои деги манту ҳамаи гӯштрезаҳоро  гузошта, мисли манту дар буғи об мепазанд. Агар деги манту набошад, ба деги муқаррарӣ  каме об андохта, ба даруни он чамбараи филизиро тавре мегузоранд, ки он ба об пурра нағӯтад. Баъд ба рӯи лаълии якчанд сӯрохидошта ё дигар зарфи тӯрдор гӯштрезаҳоро чида, сарпӯши дегро мепӯшанд ва обро меҷӯшонанд. Баъди пухтан кабобро ба табақ кашида, ба рӯяш кабудии реза ва сирко мепошанд. Ба 1кг гӯшти лаҳм 200 г пиёз, 1 бандча кабудӣ, 1 қошуқ сирко ва мувофиқи табъ намаку адвиёт лозим аст.

## Нигаред
*Таомҳои миллии тоҷик
* Кабоб

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Кабоби дегӣ

**Кабоби дегӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад: Аввал равғанро ба деги тасфон меандозанд. Гӯштро пора карда, ба дег  андохта, бо оташи паст бирён мекунанд, пас аз он ки гӯшт сурх шуд,  ба дег пиёзро пора карда меандозанд, то сурх  шуданаш бирён мекунанд, картошкаро низ  тоза  карда, аз рӯи табъ пора мекунанд ва ба рӯи гӯшт меандозанд. Онро якҷоя накарда,  даҳони дегро мепӯшонанд  ва оташро паст мекунанд.  Аз рӯи хоҳиш зира, кабудӣ, райҳони хушк ва ғайра илова мекунанд. Пас аз пухтани картошка ба табақ аввал картошкаро ва баъд гӯштро мекашанд. Пухтани кабоб ҳар хел мешавад, ин як намуди кабоби тоҷикӣ буд. Барои тайёр  кардани  кабоб  0,5 кг равғани дунба, 1кг гӯшти гӯсфанд, 1кг гӯшти гов,  0,5 кг пиёз, 1 кг картошка  ва хушбӯиҳо аз рӯи хоҳиш зарур аст.

## Нигаред
*Таомҳои миллии тоҷик
* Кабоб

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Пиёзбирён

**Пиёзбирён**, Пиёздоғак
 
Ин намуди хўрокро, асосан, дар фасли зимистон субҳгоҳон истеъмол мекунанд. Пиёзи сурхро ҳалқа-ҳалқа реза карда, дар равғани зағер бирён карда, каме намак мепошанд. Баъзан пиёзи одиро дар равғани рустанӣ ё равғани зард низ мепазанд. Инчунин пиёзбирёнро ҳамчун хўриш ба дигар таъомҳо ҳамроҳ тановул мекунанд. Он хўроки гарммизоҷ буда, барои рафъи зуком, сармохўрӣ ва иллати рўдаҳо даво аст. Дар саросари кишвар фаъол аст.
## Адабиёт
* Ершов Н. Пища // Таджики Каратегина и Дарваза. Вып.2, – Душанбе, 1970.  
* Пиёзбирён // Энсиклопедияи мухтасари рўзгордорӣ. – Душанбе 1988.  
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015  
 
## Нигаред
* Кабоб 
## Манобеъ


Гурӯҳ:Ошпазии тоҷикӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Евгений Никитин

**Евгений Руфимович Никитин** (тав. 10 августи 1957, Фурманов, вилояти Иванов, ҶШФСР) — ҳунарпешаи шӯравӣ ва белорус, овозхон.

## Эзоҳ
Дамламаи гӯштӣ

**Дамламаи гӯштӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад: Гӯшт ва равғани дунбаро лӯнда-лӯнда реза ва устухонҳоро бо гӯшташ 2-3-сантиметрӣ пора карда, бо пиёзи реза, намак ва зиравор  омехта мекунанд. Ба дег аввал равған, баъд устахону гӯшти резашударо қабат-қабат мечинанд. Ба ҳар қабат андохтани барги ғор, мурчи кӯфта, шибит тавсия мешавад. Таом дар деги сарпӯшдор  (барои набаромадани буғ ба атрофаш сачоқ мепечонанд) дар давоми 40 дақиқа бо дам мепазад.

Барои дамлама 2 кг гӯшт, 2 кг пиёз, 100 г равған, 5-6 дона барги ғор, 2 бандча шибит, мувофиқи табъ мурчи кӯфта, намак лозим аст.
## Нигаред
* Таомҳои миллии тоҷик
* Дамлама

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Дамламаи биҳигӣ

**Дамламаи биҳигӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:      Гӯшти серравғанро лӯнда-лӯнда  реза мекунанд, қабурғаҳоро майда карда, бо намак ва зира меомезанд. Навъи биҳии туршакро шуста, тухмашро тоза ва 1-сантиметрӣ реза мекунанд. Масолеҳро ба деги тасфон андохта, сарпӯши дегро мепӯшанд. Таомро дар алови паст 40-45 дақиқа  дам дода мепазанд. Гӯшту биҳиро ба табақча ва қиёмашро ба коса кашида, ба дастархон мегузоранд.

Барои тайёр кардани дамламаи биҳигӣ  2 кг гӯшти серравғани гӯсфанд 1 кг биҳӣ,  мувофиқи табъ намак, зиравор  ва кабудӣ зарур аст.
## Нигаред
* Таомҳои миллии тоҷик
* Дамлама

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Пору

[thumb|right|Поруи [асп дар чарогоҳ]]
**Пору** — нурии органикиест, ки одатан аз ахлоти ҳайвонот ва омехтаҳои дигар таркиб ёфтааст.

## Истифодабарӣ
Поруро ҳамчун нурӣ аз замонҳои қадим инҷониб истифода мебаранд. Пору дар хоҷагиҳои деҳқонии то замони инқилоб нурии асосӣ буд. Дар СССР бо вуҷуди афзудани истеҳсоли нуриҳои минералӣ ҳар сол ба киштзор тақрибан 500 млн тонна нуриҳои органикӣ асосан пору меандохтанд. Поруро махсусан хоҷагиҳое, ки парвардахона ва гармхона доранд ба миқдори зиёд барои тайёр кардани компост истифода мебаранд.

## Таркиб
Дар таркиби пору нитроген ва ҳамаи элементҳои ғизоии барои рустанӣ зарур ҳастанд. Моддаҳои органикии пору (қисми асосии моддаҳои хушки ин нурӣ) таркиби хок, режимҳои об ва ҳаво, хосияти физикию кимёии хокро беҳтар мекунад. Ca ва Mg-е, ки дар таркиби пору ҳастанд, дараҷаи туршии хокро паст мекунанд, микроорганизмҳои судманд мебошанд, фаъолияти биологии онро вусъат медиҳанд. Пору яке аз манбаъҳои CO2 мебошад, ки синтези моддаҳои органикии рустаниро метезонад. Таъсири пору ба ҳосил якчанд сол давом мекунад.

## Таркиби кимиёӣ
Таркиби тахминии (коҳ) поруи тару тоза, %% (поруи омехта — поруи ҳайвоноти гуногун)

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нуриҳои органикӣ
Дамламаи кадугӣ

**Дамламаи кадугӣ** - навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:      Кадуи аз пӯст ва тухм тозашударо ба андозаи қуттии гӯгирд реза карда, ба рӯяш намак мепошанд ва дар равғани зард каме мебирёнанд, аз болояш қаймоқ рехта, дар алови хеле паст  30 дақиқа дам мепартоянд.
## Нигаред низ
* Таомҳои миллии тоҷикон
* Дамлама

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Бодинҷондӯлма

**Бодинҷондӯлма** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:       Бодинҷонро шуста, думчаҳояшро бурида мепартоянд. Баъд ба дарозиаш дукафон карда, бо қошуқча тухмҳояшро мегиранд. Пиёз, сабзӣ, кабудӣ, помидору сирпиёзро реза карда, намак  мепошанд ва дар равған таф медиҳанд. Баъди пухтан ба даруни бодинҷон қимаи сабзавотӣ андохта, ҳар кадоме онро бо ришта мебанданд,  то ки кушода шуда қимааш нарезад. Дар деге, ки аз помидор, картошка, пиёзу равған ва об қайла тайёр карда шудааст, бодинҷонҳоро болои ҳам чида, дегро сарпӯш мекунанд ва дар оташи паст мепазанд. Дӯлмаи тайёрро бо таомҳои гӯштӣ ё худашро чун хӯриш  истеъмол мекунанд.

Барои 1 кг бодинҷон 500 г  сабзӣ, 300 г пиёз, 1 бандча кабудӣ, 100 г равғани рустанӣ, 1 дона сирпиёз,  2-3 помидор ё як қошуқ хамираи  помидори пухта ва мувофиқи табъ намаку адвиёт лозим аст.
## Нигаред
* Таомҳои миллии тоҷик
* Дӯлмашӯрбо

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Карамдӯлма

**Карамдӯлма** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:      Гӯштро аз гӯштқимакунак мегузаронанд. Баъд онро бо бодинҷон, пиёзи реза, намак, мурч, оби 2-3 помидор ва як дона тухм хуб меомезанд. Баргҳои карамро аз ҳам ҷудо карда, дар оби ҷӯш 10-15 дақиқа нигоҳ медоранд. Сипас, ба барги мулоимшуда қима гузошта мепечонанд. Ба дег устухони аз гӯшт ҷудокардаро андохта ба рӯяш карамдӯлмаро мечинанду каме об рехта, болояшро мепӯшонанд. Ба шӯрбои дӯлма қаламфуру кабудӣ андохтан мумкин аст. Дӯлмаро 30-35 дақиқа дар оташи паст мепазанд. Таоми пухтаро ба табақҳо бо обаш кашида истеъмол менамоянд.

Барои як карами  2-2,5-килоӣ 1кг гӯшти серравған, 200 г биринҷ, 1 дона тухм, 3-4 дона пиёз, 2-3 дона помидор, мувофиқи табъ намак ва мурч, барои шӯрбояш 1 дона қаламфур, 1 қошуқча намак, 2-3 дона барги ғор лозим аст.
## Нигаред
* Таомҳои миллии тоҷик
* Дӯлмашӯрбо

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Чарбудӯлма

**Чарбудӯлма** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:          Ба гӯшти қима пиёзу зира ҳамроҳ мекунанд. Баъд чарбуи гӯсфандро 10х10 сантиметрӣ бурида ба ҳар кадомаш як қошуқи қима андохта мепечонанд ва дар дег чида, аз болояш об мерезанду дар оташи паст 1 соат мепазанд. Таом, ки пухт, ба табақ кашида истеъмол мекунанд.

Барои чарбуи 100-150-граммӣ 400 г гӯшти камравған, 400 г пиёз, мувофиқи табъ намак, мурч ва адвиёт лозим аст.
## Нигаред
* Таомҳои миллии тоҷик
* Дӯлмашӯрбо

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Мантуи кадугӣ

**Мантуи кадугӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:       Қимаро аз каду тайёр мекунанд; кадуро нахӯдӣ  карда, пиёзи реза, ҷаззаи кӯфта ё равғани дунба ва ё равғани зард меандозанд ва қаламфуру намак пошида, ба ҳам меомезанд. Давоми кор айнан ба мисли мантуи гӯштӣ идома меёбад. Мантуи кадугӣ дар 30-40 дақиқа мепазад. Ба рӯи он равғани гарм ё қаймоқ молида мехӯранд.
## Нигаред
* Манту
## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Гурӯҳ:Мантуҳо
Мантубирён

**Мантубирён** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:             Мантуро тайёр карда, то сурхшавӣ дар равған таф медиҳанд. Барои он ки гӯшт пазаду хамир мулоим шавад, дар деги манту боз дар буғ 35-40 дақиқа мепазанд. Дар сурати набудани деги манту деги  дӯлмапазиро истифода мебаранд. Барои ин ба даруни дегча табақи чуқур монда, қабат ба қабат мантуро мечинанд, рӯи табақчаи мантудорро пӯшонда, ба дегча камтар об мерезанд ва бо сарпӯш маҳкам намуда, дар оташи паст 20-25 дақиқа мепазанд. Ё ин ки аввал мантуро дар буғ 20-30 дақиқа пухта, сипас дар равған таф медиҳанд. Мантуи тайёрро ба косаҳо кашида, ба рӯяш кабудӣ мепошанд.
## Нигаред
* Манту
## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Гурӯҳ:Мантуҳо
Кулчакабоб

**Кулчакабоб** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:Гўштро реза карда, дар табақи чўбин бо кафгир мекўбанд ва ба он пиёзи хурд резашударо бо баъзе намуди зираворӣ, масалан, мурч ё зира омехта, каме намак ҳамроҳ мекунанд. Аз таркиби ҳосилшуда кулчаҳои баробар ба даҳани пиёла сохта, онро ба танӯри тафсон часпонида, мепазанд. Дар Рашт, Дарвоз, Ҳисор, Файзобод нимфаъол аст.
 
## Адабиёт
* Ершов Н. Пища // Таджики Каратегина и Дарваза. Вып.2, – Душанбе, 1970.  
* Энсиклопедияи мухтасари рўзгордорӣ. – Душанбе 1988, с. 127.  
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015  
 
## Нигаред низ
* Кабоб 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ошпазии тоҷикӣ
Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Дамламаи помидорӣ

**Дамламаи помидорӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:      Дар равғани тафсон гӯшти лӯнда-лӯнда резашудаю пиёзро бирёнда, намак, барги ғор, 1 қаламфур меандозанд ва аловро паст карда мемонанд. Ӯзаки помидорро бурида, дар рӯи гӯшт бутун-бутун мечинанд. Таомро дар алови паст 40 дақиқа мепазанд.

Барои дамламаи помидорӣ 2 кг гӯшт, 1 кг помидор, 300 г равған, 1 дона қаламфур, мувофиқи табъ намак, зиравор ва кабудӣ зарур аст.
## Нигаред
* Таомҳои миллии тоҷик
* Дамлама

## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Мантуи дунбагӣ

**Мантуи дунбагӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:      Равғани дунбаро мураббашакл (1х1х1см) бурида, шакар ё  наботи кӯфташуда пошида, омехта мекунанд. Дар оби гарм хамиртурушро ҳал карда, хамири сахт мешӯронанд ва зуволаҳоро бо дастархон мепӯшанду дар ҷои гарм мегузоранд, то ки хамир дам гирад. Пас зуволаҳоро ба андозаи чормағз бурида, ҳамчун кулча (ғафсиаш 3-4 мм) тунук мекунанд. Ба ҳар як кулча дунбаи ба шакар омехтаро гузошта, лӯнда ё тухмшакл манту мепечонанду  дар буғ 40-45 дақиқа мепазанд. Мантуи тайёрро ба косаҳо кашида, бо ҷурғот истеъмол мекунанд.Ба рӯи он равғани гарм ё қаймоқ молида мехӯранд.
## Нигаред
* Манту
## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Гурӯҳ:Мантуҳо
Тушбераи кадугӣ

**Тушбераи кадугӣ** навъи маъмули хӯроки миллии тоҷикон буда, бо чунин тарз тайёр карда мешавад:      Тарзи тайёр карданаш мисли тушбераи муқаррарист, вале ба ҷои гӯшт қимаи каду меандозанд. Барои тайёр кардани қима кадуро тоза карда, аз турбтарош мегузаронанд ва пиёзи резаю равғанро омехта, намаку адвиёт мепошанд.
Тушбераҳои кадугиро баъди пухтан бо чавлӣ ба табақ мегиранд ва равған ё ҷурғот мерезанд.
## Нигаред
* Манту
## Адабиёт
* Шовалиева М. История кулинарной культуры таджикского народа. – Душанбе: Дониш, 2015.
* Энсиклопедияи мухтасари рӯзгордорӣ. – Душанбе, 1988

## Эзоҳ
 


Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Гурӯҳ:Мантуҳо
Ричард Фолтс

**Ричард Фолтс** (; соли таваллудаш 1961) эроншинос, мутахассиси таърихи динҳо, бавижа ислом ва зардуштӣ, профессор дар Раёсати динҳо ва фарҳангҳо дар Донишгоҳи Конкордия, Монреал, Канада. Фолтс дараҷаи докториро дар шарқшиносӣ аз Донишгоҳи Ҳарвард гирифтааст.

## Китобҳо
* *The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus* (Осетҳо: Скифҳои муосири Қафқоз), Лондон, 2021 (ба забони англисӣ).
* *A History of the Tajiks: Iranians of the East* (Таърихи тоҷикон: Эрониёни шарқӣ), Лондон (2019) ва  Кобул (2020)(нашрияҳои англисӣ ва дарӣ).
* *Эрон дар таърихи ҷаҳон*, Нью-Йорк ва Теҳрон, 2016 (нашрияҳои англисӣ ва форсӣ).
* *Динҳои Эрон*, Лондон (2013) ва Теҳрон (2017) (нашрияҳои англисӣ ва форсӣ).
* *Динҳои Ҷодаи Абрешим*, Нью-Йорк (1999, 2010) ва Теҳрон (2007) (нашрияҳои англисӣ ва форсӣ).
* *Mughal India and Central Asia* (Бобур Ҳиндустон ва Осиёи Марказӣ), Қарочӣ ва Ню-Йорк, 1998 (ба забони англисӣ).

## баъзе мақолаҳо
* «Таджикский язык и идентичность в современном Узбекистане», *Туран-наме*, 6/2 (2022), c. 65-80 (ба забони русӣ).
* «Что означает термин „Таджик“?», *Весь мир — тело, Иран — сердце…,* р. Сафар Абдулло, Алматы, 2019, c. 100—111.
* «Тюрки: строители империй и защетники персидской культуры», *Духовно-исторические связи народов Ирана и Дашти Кипчака,* р. Сафар Абдулло, Алматы, Издательский дом «Библиотека Олжаса», 2018, с. 63-86 (ба забони русӣ).
* «Ричард Фрай ва таьрихи Тоҷикон », *Озодагон* 12/516 (19 марти соли 2018), с.  8-9, 15 (ба забони Тоҷикӣ).
* «Co-opting the Prophet: The Politics of Tajik and Kurdish Claims to Zarathustra and Zoroastrianism» (Дарназардошти бар Паёмбар: Дар сиёсати изҳор намудани курдҳо ва тоҷикҳо ба Зардушт ва дини зардуштӣ), дар Alan Williams, Sarah Stewart, and Almut Hintze, муҳаррирон, *The Zoroastrian Flame: Exploring Religion, History and Tradition*, Лондон, 2016, c. 325-41 (ба забони англисӣ).
* «Islamic Communities in Central Asia (Ҷомеаҳо исломӣ дар Осиёи Марказӣ)», дар Mark Juergensmeyer, муҳаррир, *A Handbook of Global Religions*, Нью-Йорк, 2006, с. 457-464 (ба забони англисӣ).
* «The Tajiks of Uzbekistan (Тоҷикони Ӯзбекистон)», *Central Asian Survey* 15/2 (1996), с. 213—216 (ба забони англисӣ).

## Пайвандҳо
•	"Мардуматонро хушҳол ва меҳмондӯст дарёфтам" , *Овози тоҷик*, 07 Июн соли 2022 (ба забони тоҷикӣ).

•	''История таджиков: Иранцы Востока'': Интервью с автором, *CAA-network*, 15 mай 2019 (ба забони русӣ).

•	Камолиддин Абдуллаев, "Таджики – иранцы Востока?", *ASIA-Plus*, 18 марти соли 2019 (ба забони русӣ).

•	Шариф Ҳамдампур ва Одили Нозир, "Ричард Фолтс: Агар Сомониён набуд, Эрон набуд!" *Тоҷикистон*, 29 майи соли 2018 (ба забони тоҷикӣ).

•	Саҳифаи Донишгоҳи Конкордия http://www.concordia.ca/artsci/religions-cultures/faculty.html?fpid=richard-foltz (ба забони англисӣ).

•	Шаби Бухоро ба ифтихори Ричард Фолтс дар шаҳри Теҳрон http://bukharamag.com/1395.03.13628.html (ба забони форсӣ).

•	Суханронӣ дар хотираи Ричард Фрай дар донишгоҳи Калифорния https://vimeo.com/156639031 (ба забони англисӣ).
Ричард Нелсон Фрай

**Ричард Нельсон Фрай** (; (10.01.1920, Бирмингем, ИМА – 27.03.2014, Бостон, ИМА) — шарқшинос-эроншиноси амрикоӣ, профессор (1969), доктори ифтихории Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (1991).

## Зиндагинома
Соли 1941 Университети Принстонро бо ихтисоси таъриху фалсафа ба итмом расонда, дар Университети Лондон ба омӯзиши забонҳои форсӣ, арабӣ ва туркӣ машғул шудааст. Аз соли 1946 дар Университетҳои Гарвард, Колумбия (ИМА), Гамбургу Франкфурт (Олмон) ва макотиби олии дигар давлатҳо аз фалсафаю таърихи фарҳанги шарқ дарс додааст. Солҳои 1970-1975 вазифаи директори Институти Осиёии Университети Шерозро (Эрон) иҷро карда, 1990-1992 дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон чун профессор аз таъриху фалсафаи Шарқ сабақ додааст. 
Оид ба масоили таърихи қадими Осиёи Марказӣ ва Эрон, осори хаттии адабиёти қадими мардуми эронинажод, сиккаҳои давлатҳои қадима, сангнавиштаҳои форсии миёна ва портӣ, динҳои қадими эронинажодҳо, адабиёти классикии форс-тоҷик ва ғайра зиёда аз сад таълифот ба табъ расондааст. «Таърихи Бухоро»-и Наршахиро ба англисӣ тарҷума ва бо шарҳу тафсир нашр сохтааст. Китобаш «Мероси Эрон» ба форсӣ, русӣ, немисӣ, фаронсавӣ, ва дигар забонҳо чоп шудааст.

## Осор

ба забони русӣ ва тоҷикӣ:

* Наследие Ирана. – М., 1972; 
* Мероси Осиёи Миёна. – Д., 1991;
* Наследие Центральной Азии. От древности до тюркского нашествия. – Душанбе, 2000
* Наследие Ирана. – М.: Издательство Восточная литература, 2002

ба забони англисӣ:

* *The Near East and the Great Powers*, Harvard University Press, 1951
* *Iran*, George Allen and Unwin, London, 1960
* *The Heritage of Persia: The pre-Islamic History of One of the World's Great Civilizations*, World Publishing Company, New York, 1963. Reprinted by Mazda Publishers, 2004. www.mazdapublishers.com
* *Bukhara: The Medieval Achievement*, University of Oklahoma Press, 1965. Reprinted by Mazda Publishers, 1997. 
* *The Histories of Nishapur*, Harvard University Press, (Harvard Oriental Series, 45) 1965
* *Corpus Inscriptionum Iranicarum, vol. III*, Dura-Europos, London, 1968
* *Persia* (3rd edition) Allen and Unwin, London, 1969
* *The United States and Turkey and Iran*, Archon Books, 1971
* *Sasanian Remains from Qasr-i Abu Nasr. Seals, Sealings, and Coins*, Harvard University Press, 1973
* *Neue Methodologie in der Iranistik*, Wiesbaden, 1974
* *The Golden Age Of Persia: The Arabs in the East*, Weidenfeld & Nicolson, London, 1988
* *The Heritage of Central Asia from antiquity to the Turkish expansion* Markus Wiener, Princeton, 1996
* *Notes on the Early Coinage of Transoxania; Numismatic Notes, 113*, American Numismatic Association, New York
* *Greater Iran*, Mazda Publishers, 2005, ISBN 1-56859-177-2
* *Ibn Fadlan's Journey To Russia*, 2005, Markus Wiener Publisher, ISBN 1-55876-366-X

## Пайвандҳо
* вуруд донишнома ''Эроника'' дар бораи Ричард Фрай (ба забони англисӣ)
* Ричард Фолтс, "Ричард Фрай ва таьрихи Тоҷикон", *Озодагон* 12/516 (19 марти соли 2018): 8-9, 15 (ба забони Тоҷикӣ).
Ҷоми миллатҳои Африқо 2017

thumb|Харитаи кишварҳои ширкаткунандаи Ҷоми миллатҳои Африқо 2017|236x236px
**Ҷоми миллатҳои Африқо 2017** (; ) — 31-уми бозии Ҷоми миллатҳои Африқо, ки аз 14 январ аз 5 феврали соли 2017 дар Габон баргузор мегардад. Дар ибтидо кишвари баргузоркунанда Либиё интихоб шуд, вале дар моҳи августи соли 2014 Конфедератсияи футболи Африқо Либиёро бо сабаби ҷанги шаҳрвандӣ, ки аз баҳори соли 2014 оғоз гардидааст, аз мусобиқот маҳрум кард. Ғолиби мусобиқа ҳуқуқи бозӣ дар Ҷоми конфедератсия 2017ро, ки дар Русия мегузарад, ба даст меорад. Ин Ҷоми 60-солагии мусобиқотро таҷлил мекунад.

## Ширкатдорон

## Марҳилаҳои гурӯҳӣ
Ранги сабз дастаҳоеро ишора мекунад, ки ба чорякниҳоӣ баромадаанд. 

### Гурӯҳи А

### Гурӯҳи B

### Гурӯҳи C

### Гурӯҳи D

## Плей-офф

** 1/4 финал **


```
Миср –	Марокко	 1:0
```



```
Конго – Гана	1:2
```

  

```
Сенегал – Камерун	0:0 (4:5)
```



```
Буркина-Фасо –	Тунис	 2:0
```

  
** 1/2 финал **


```
Камерун - Гана   2:0
```



```
Миср - Буркина-Фасо   1:1 (4:3)
```


**Бозӣ барои ҷойи 3-ум** (4.02.2017)


```
Буркина-Фасо –	Гана  1:0
```


**Финал** (5.02.2017)


```
Камерун - Миср   2:1
```


**Ғолиби Ҷоми миллатҳои Африқо 2017  —  Камерун [[Акс:Flag_of_Cameroon.svg|border|22x22px|Камерун]]**

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Футбол
Гурӯҳ:Ҷомҳои футбол
Роял

right|250x250px
**Роял** (аз  — шоҳӣ, шоҳона) — асбоби мусиқии клавишдори тории зарбӣ. Бо фарқияташ аз пианино навъҳои дигари ин соз - дар роял болопӯш, торҳо, механикааш ба тарзи уфуқӣ ҷойгир шудаанд. Қаноти болмонанди шакли хоси тана, ки ба 3 поя устувор аст, боис шудааст ба фарқияти дарозии торҳо: садоҳои басӣ (бамӣ), чунон ки маълум аст, нисбат ба садоҳои регистри болоӣ торҳои ғафстару дарозтарро талаб мекунанд.

Ҳоло се навъи роял маъмул аст:  консертӣ (дарозиаш 3 м), долонӣ (салонӣ, тақрибан 2 м), ҳуҷравӣ (кабинетӣ, дарозиаш 1,6 м) ва минйон (1,1 — 1,5 м). Диапазони ҳар кадоми роялҳо 7 октаваро дар бар мегиранд. Роял сози консертӣ – якканавозӣ ва ҷӯршаванда буда, бо садои пурқувату хушсадояш аз фортепиано фарқ мекунад. Ҳамчун асбоби якканавозӣ ва ҷӯршаванда дар ансамбл, баъзан дар оркестр истифода мешавад.

## Ҳамчунин нигаред
* Фортепиано
* Пианино

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Созҳои мусиқии клавишдор
Ҷадвали электронӣ

thumb|LibreOffice Calc
**Ҷадвали электронӣ** — нармафзори компютерӣ, ки иҷрои ҳисобкуниро бо додаҳо, пешниҳоднамоӣ дар шакли массивҳои дученака, монандсозии ҷадвали коғазиро иҷоза медиҳад. Баъзе барномаҳо маълумотро дар «варақаҳо», пешниҳод, ҳамин тавр, ченкунии сеюм ташкил мекунанд.

## Таърих
Идеяи ҷадвали электронӣ  бори аввал олими амрикоии аслаш австриягӣ Рихард Маттезих () мураттаб сохта, соли 1961 ин тадқиқот таҳти унвони «Budgeting Models and System Simulation» мунташир шуд. Соли 1970 Пардо () ва Ландау () консепсияро илова намуда, дархост барои патенти дахлдор (U. S. Patent 4 398 249) пешниҳод карданд. Идораи патентӣ дархостро рад карданд, вале муаллифон ба воситаи суд ин қарор бароварданд.

Асосгузори ҷадвали электронӣ ҳамчун синфи алоҳида нармафзорҳо Дан Бриклин, ки якҷоя бо Боб Фрэнкстон барномаи VisiCalc дар соли 1979 тарҳрезӣ кардаанд, ба шумор меравад. Ин ҷадвали  электронӣ барои компютери Apple II ниҳоят машҳур гардида, компютери фардиро аз бозича барои технофилҳо ба як абзори бузург барои тиҷорат табдил дод.

Баъдан дар бозор маҳсулоти сершумори ин синф пайдо гардид — SuperCalc, MultiPlan, Quattro Pro, Lotus 1-2-3, Microsoft Excel, OpenOffice.org Calc, ҷадвалҳои AppleWorks ва gnumeric, Spread32-и минималистӣ.

Барои телефонҳои мобилӣ ва смартфонҳо низ ҷадвалҳои электронӣ, аз ҷумла SpreadCE мавҷуд аст.

## Номгӯи маҳсулоти нармафзор

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* *Колесников, Е. А.* Эволюция электронных таблиц, 2008. (1.7 МБ)
* VisiCalc — первые в мире электронные таблицы 

Гурӯҳ:Нармафзорҳо
Гурӯҳ:Ҷадвалҳои электронӣ
Балбал

200px|thumb|Балбал
**Балбáл** — ҳайкали зан, ки аз санг тарошида, болои қабр ё теппа мегузоштанд. Баландиаш аз 1 то 4 метр мебошад. Аз дарёи Днестр дар Ғарб то ба Қаззокистону Муғулистон дар Шарқ вомехӯрад. Қадимтаринаш ба асрҳои 5-4 то милод, навтаринаш ба асрҳои 13-14 милодӣ мансуб аст. Олимон гузоштани «Балбал»-ро ба парастиши аҷдод марбут медонанд.

Дар Балбалҳо номи подшоҳони ғолибомада навишта мешуданд. Дар баъзе ҷойҳо якбора 300—350 балбалро дида метавонем.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Муҷассамаҳо
Хуршед Нӯъмонов

**Хуршед Эшонқулович Нӯъмонов** – олим, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор (2012), генерал-майори милитсия. «Аълочии милитсия» (1980). 
## Зиндагинома
Хуршед Эшонқулович Нӯъмонов 6 марти соли 1952 дар Душанбе дар оилаи академик Эшонхон Нӯъмонов ба дунё омадааст. Факултети  химияи  = УДТ ба номи В.И.Ленин  (1974) ва Мактаби олии милитсияи Тошкандро (1991)  хатм кардааст. Инспектр, инспектори калони Управленияи ҷустуҷӯи ҷиноии  ВКД Тоҷикистон (1974-1980; 1981-1989). Корманди мақомоти Саруправленияи ҷустуҷӯи ВКД Федератсияи Русия  ш. Москва (1989-2004 ), корманди Бунгоҳи (Штаби) ВКД  Федератсияи Русия, шаҳри Москва (2004-2011). Аз соли  2011 профессори  кафедра дар  Академияи ВКД  Федератсияи Русия  шаҳри Москва. Бо зиёда аз 30 орден ва медалҳо, аз ҷумла орденҳои «Ситораи Сурх», «Шуҷоат», «Барои хидмат дар роҳи ватан», медалҳои «Барои диловарӣ дар ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ», «Сарбози интернатсионалист» ва ғ (Федератсияи Русия) мукофотонида шудааст.     
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон
Енисей

**Енисей** () — дарёест, ки дар қитъаи Осиё равон аст. Дарё дар давлати Федератсияи Русия мерезад.
Дарозиаш 3487 км, паҳноияш 2 580 000 км²-ро ташкил мекунад. Резишгоҳ баҳри Кар, Уқёнуси яхбастаи шимолӣ. Яке аз дарёҳои бузургтарини ҷаҳон ва Русия ба шумор меравад.

## Ном
Номи дарё аз калимаи эвенкӣ «Ионесси» — ҳамчун *«оби калон»* тарҷума мешавад. Сокинони Сибир, куллан, дарёро «Енисеё-падар» () номбарӣ мекунанд.

## Ҷуғрофия
Яке аз дарёҳои бузурги ҷаҳон: дарозии дарё аз ҷойи якшавии Енисейи калон ва Енисейи хурд — 3487 км, аз сарчашмаҳои Енисейи хурд — 4287 км, аз сарчашмаҳои Енисейи калон — 4092 (4123) км. Дарозии роҳи обӣ: Идэр — Селенга — кӯли Байкал — Ангара — Енисей 5550 километрро ташкил мекунад. Аз рӯи масоҳати ҳавз (2580 тыс. км²) Енисей ҷойи 2-юм дар байни дарёҳои Русия ва Авруосиёро ишғол мекунад (пас аз дарёи Об) ва 7-ум чой дар байни дарёҳои ҷаҳон. 

## Адабиёт
* *[[Бурыкин, Алексей Алексеевич|Бурыкин А. А.]]* Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири // Новые исследования Тувы. 2011, № 2-3.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* ''Енисей'' в «Словаре современных географических названий» 
* Лоция р. Енисей (участок Ворогово — Игарка 10,1 Mb)

## Инҷоро ҳам бингаред
Лена (дарё)
Ҳомидҷон Орифов

**Ҳомидҷон Обидович Орифов** – олим, номзади илмҳои геология (1990). Узви вобастаи Академияи муҳандисии Тоҷикистон (аз соли 1988), котитиби Кумтаи миллии Комиссияи байналмилалии Олмон оид ба сарбандҳои Тоҷикистон  – Taj COLD (аз с. 2005).
      
## Зиндагинома
Ҳомидҷон Обидович Орифов факултети геофизикаи Институти маъданшиносии Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург (ФР)-ро хатм кардааст (1971). Корманди  Институти сохтмони ба зилзила тобовар ва зилзилашиносии Академияи илмҳои Тоҷикистон  (1971-1975), мудир (1975-2000), сардори шуъбаи озмоишгоҳи тадқиқотии комплексии геофизика ва кофтукови Шуъбаи тадқиқоти илмии энергетикаи Тоҷикистон Академияи илмҳои Тоҷикистон (2000-2009). Ҷонишини директор оид ба корҳои илмии тароҳии пажӯҳишгоҳи “Нурофар” (2009), сардори шуъбаи захираҳои сӯзишворӣ ва радиоактивии Саридораи геологияи назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (2009-2010). Аз соли 2010 сардори Ширкати саҳҳомии кушодаи Холдингии «Барқи Тоҷик" буд. Муаллифи зиёда аз 100 асару мақолаҳои илмӣ доир ба  зилзилашиносӣ, сохтмони сарбандҳои нерӯгоҳҳои барқии оби Тоҷикистон.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Геологони Тоҷикистон‎
Гурӯҳ:Зодагони Самарқанд