open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Воқеанигорӣ

**Воқеанигорӣ**, **публисистика** () — тарзи иттилоотии рӯзноманигорӣ, ки ягон ҳодисаву воқеаро фавран бо ҷузъиёти заруриаш возеҳан пешкаши муштариён мегардонад ва шоҳиди он худи воқеанигор аст.

Маҳз воқеанигор маҷмӯи иттилоотро гирдоварӣ мекунад, ки боиси шавқоварӣ ва рангорангии матолиби рӯзномаҳо, оҷонсиҳои иттилоотӣ, намоишҳои телевизионӣ, гуфторҳои радиоӣ ва блокҳои интернетӣ мегарданд.

Воқеанигор иттилоъро бештар аз се манбаъ гирдоварӣ мекунад:

# асноду ҳуҷҷат ва сабту забт; 
# мусоҳиба. 
# мушоҳидаи шахсӣ.
 
Адибони маъруфи ҷаҳон, монанди Ч. Диккенс, В. Гиляровский, М. Колсов, В. Песков ва дигарон фаъолияти худро чун воқеанигор оғоз карда, ба комёбиҳои назаррас ноил гардидаанд. Дар расонаҳои хабарии Тоҷикистон воқеанигорӣ аз солҳои 30 садаи XX аз обёрии водии Вахш, бунёди иншооту корхонаҳои азими саноатӣ, кандани наҳрҳои Ҳисору Фарғона, сохтмони роҳҳои мошинагарди Душанбе – Хуҷанд, Душанбе – Хоруғ оғоз гардида, минбаъд вобаста ба бунёди НБО-и Норак, маҷмӯи корхонаҳои азими саноатии ҷануби Тоҷикистон, бавижа корхонаҳои бузурги 3-ди алюминийи Тоҷикистон, 3аводи нуриҳои нитрогендори Вахш густариш ёфт. 
## Эзоҳ

## Адабиёт
* Усмонов И., Давронов Д. Таърихи журналистикаи тоҷик. Д., 2008;
* Усмонов И. Назарияи публитсистика. Д., 2009.	

## Сарчашма
* 


Гурӯҳ:Рӯзноманигорӣ
Воқеъот

**Воқеъот** () — тибқи табақабандии фуқаҳои ҳанафӣ, табақаи сеюми масъалаҳои фиқҳӣ, ки аз фатвоҳо иборат аст.

Воқеъот масъалаҳоеанд, ки онҳоро муҷтаҳидони баъди пешвоёни мазҳаб, аз қабили шогирдони имом Муҳаммад ва қозӣ Абуюсуф, шогирдони шогирдони онҳо ва дигар муҷтаҳидон ҳангоми дучор омадан ба воқеоте, ки аз пешвоёни мазҳаб оид ба онҳо ҳеч ривояте наомадааст, ба иҷтиҳоди худ вориди илми фиқҳ кардаанд. Аввалин китобе, ки оид ба воқеъот таълиф шудааст, «ан-Навозил»-и фақеҳ Абулайси Самарқандӣ (фавт 986) мебошад, ки онро соли охири зиндагии худ ба тариқи имло таълиф кардааст. Дар ин китоб муаллиф фатвоҳои муҷтаҳидони баъд аз имомони мазҳабро фароҳам оварда, масъалаҳои худ ихтиёркардаро низ ёд кардааст. Сипас ба тадриҷ китобҳои дигаре таълиф шудаанд, ки дар онҳо ҳар се табақаи масъалаҳоро якҷо ва омехта ба ҳам овардаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* حاجى خليفة. كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون. الجزء الثانى. بيروت، ۲۰۰۷؛
* محمد عبد الحىّ اللكهنوى. عمدة الرعاية فى حل شرح الوقاية. دهلى،۱۹۱۴.ر

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Фиқҳ
Воқеъоти Кашмир

«**Воқеоти Кашмир**» () — асари таърихнигор Муҳаммад Аъзами Дидамарӣ, ки ба султон Муҳаммадшоҳ (1719–1748) бахшида шудааст. 

«Воқеъоти Кашмир» дар пайравии мактаби таърихнигории маҳаллӣ таълиф ёфта (1755), оид ба таърих, шарҳи ҳоли олимон, орифон ва шоирони Кашмир маълумот медиҳад. Ба қавли муаллиф, сабаби таълифи китоб дар он буд, ки таърихнигорони пешин Мулло Ҳусайни Қорӣ ва Мирзо Муҳаммадҳайдари Дуғлот – муалифи «Таърихи Рашидӣ» зимни навиштани таърихи минтақа ба ситоиши ҳокимони замон пардохта, аз сабти рӯйдодҳои муҳим чашмпӯшӣ кардаанд. «Воқеъоти Кашмир» аз муқаддима, се фасл ва хотима иборат аст. Муқаддимаи «Воқеъоти Кашмир» ба тавсифи Кашмир, фасли аввал ба таърихи тоисломии минтақа, фасли дуввум ба таърихи давлатдории мусулмонон то давраи забт шудани Кашмир аз ҷониби Акбаршоҳ бахшида шуда, фасли сеюм таърихи Кашмирро дар давраи ҳукмронии Темуриёни Ҳинд дар бар мегирад. Забони асар содаву равон буда, муаллиф шарҳи ҳоли донишмандон ва шоиронро ба тартиби замонӣ, дар охири ҳар давраи ҳукмронии шоҳон зикр кардааст. «Воқеъоти Кашмир» соли 1886 дар Лоҳур бо номи «Таърихи Кашмири Аъзамӣ» чоп шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Адабиёти Кашмир
Кишоварзии густарда

**Кишоварзиии густарда** ё **зироъати густарда** () — гунае аз кишоварзӣ аст, ки нерӯи инсонӣ, нурӣ ва сармояи андаке ба нисбати мизони замине, ки кишт мешавад (маъмулан бузург) дар он истифода мешавад.

## Нигаред низ
* Кишоварзии фишурда

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Кишоварзӣ
Вокруг света

**«Вокру́г све́та»** — нахустин маҷаллаи илмӣ-оммавии Русия.

## Таърих
Соли 1861 аз ҷониби ношири петербургӣ М. О. Волф таъсис ёфтааст. Соли 1869 чопи он қатъ гардида, соли 1885 аз нав барқарор шуд. Соли 1931 ба нашрияи собиқ КМ ИЛКҶУ табдил ёфт. То соли 1938 дар шаҳри Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург) чоп мешуд. Аз соли 1939 дар шаҳри Маскав ҳар моҳ ба нашр мерасад. «Вокруг света» инчунин дар Украина ва Қазоқистон (бо забони русӣ) ва Булғория (ба забони булғорӣ) бо иҷозатномаи нашрияҳои маҳаллӣ интишор мегардад. «Вокруг света» маводди марбут ба осори таърихӣ ва фарҳангӣ, ҳаёти мардуми кишварҳои гуногун, тамаддуни имрӯзӣ ва қадим, саёҳатҳо, экспедитсияҳои бостоншиносию мардумшиносӣ, асарҳои илмию фантастикӣ ва пурмоҷаро, мақолаҳои илмию оммавӣ чоп мекунад. Маводди бештари он аз гузоришҳое иборат аст, ки махсус барои маҷалла омода мекунанд. Маҷалла асосан дар Русия паҳн шуда, дар хориҷа низ обуначиён дорад. Адади нашраш 250 000 нусха (2014).
## Эзоҳ

## Адабиёт
* Человек открывает Землю: По страницам журнала «Вокруг света». М., 1986;
* Новая российская энциклопедия. Т. IV (1). М., 2007.

## Сарчашма
*
Кишоварзии фишурда

**Кишоварзии фишурда** ё **кишоварзии мутамаркиз** () — гунае сомонаи тавлидӣ дар кишоварзӣ аст, ки дорои мизони ҳадаррафти кам ба муқобили бакоргирии фаровони сармоя, коргар, офаткушҳо, ва нуриҳои химиявӣ дар минтақаи зери кишт аст.
* Кишоварзии густарда

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Кишоварзӣ
Воқеъоти Оламгирӣ

«**Воқеъоти Оламгирӣ**» () — асари таърихнигор ва шоири форсизабони Ҳиндустон Оқилхони Хофӣ (1614–96), ки ба султон Аврангзеби Оламгир (1658–1707) бахшида шудааст.

Бо сабаби зикр нагардидани номи муаллиф дар «Воқеъоти Оламгирӣ» дар маъхазҳои таърихӣ бо номҳои «Ҳолоти Оламгирӣ», «Вақоеи Оламгирӣ», «Зафарномаи Оламгирӣ» ва «Иқболномаи Оламгирӣ» ёд мешавад. Муаллиф тақр. 50 соли ҳаёташро ҳамроҳ бо Аврангзеб гузаронида, «Воқеъоти Оламгирӣ»-ро дар асоси мушоҳида ва хотироти шахсиаш аз давраи дӯстиаш бо шоҳзода Аврангзеб то замони ҳокими ш. Деҳлӣ буданаш таълиф намудааст (1663). «Воқеъоти Оламгирӣ» тартиб ва танзиме хоссе надошта, бе муқаддима бо мадҳи Аврангзеб оғоз мешавад. Аз рӯйи тарҳи нигориш «Воқеъоти Оламгирӣ» ба ду қисм тақсим мешавад: давраи волии Дакан будани Аврангзеб (1636–1658) ва панҷ соли салтанати Аврангзеб (1658–63). Қисмати аввал таҳти унвонҳои хос ва қисмати дуввуми «Воқеъоти Оламгирӣ» ба тартиби солнома таълиф ёфтааст. «Воқеъоти Оламгирӣ» барои омӯзиши муборизаҳои ҳокимиятхоҳии шоҳзодагон Шуҷоъ, Дорошукӯҳ, Аврангзеб, Мурод ва сарнигун шудани Шоҳиҷаҳон аз тахт (1658), дастгир гардидани шоҳзода Муродбахш, ба тахт нишастани Аврангзеб, қатли Дорошукӯҳ, 
Муродбахш ва шоҳ Шуҷоъ маъхази муҳим мебошад. «Воқеъоти Оламгирӣ» соли 1935 дар Лоҳур чопи сангӣ шуд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* آفتاب اصغر. تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان، لاهور. ۱۹۵۷؛
* دیوان عقل خان رازی خوافی. به کوشش محمد امین عامر، دهلی نو، ۲۰۱۰.ر

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Осори таърихӣ
Воқеъоти Темурӣ

«**Воқеоти Темурӣ**» () — тарҷумаи форсии шарҳи аҳволи Темури Курагонӣ, ки руйдодҳои замони зиндагии амирро аз 7-солагӣ то охири умраш дар бар мегирад. 

Ба қавли тарҷумон Мир Абутолиб Ҳусайнии Турбатӣ, «Воқеъоти Темурӣ» тарҷумаи «Тузуки Темурӣ» аст, ки аз ҷониби Амир Темур ба забони туркӣ навишта шуда буд. Баъдтар бо фармони султони Темуриёни Ҳинд Шоҳиҷаҳон (ҳукмронӣ 1628–1658) матни тасҳеҳшудаи «Воқеъоти Темурӣ» дар муқоиса бо «Зафарнома»-и Шарафуддин Алии Яздӣ ва дигар асарҳои таърихӣ бо номи «Малфузоти Соҳибқирон» аз ҷониби Муҳаммадафзали Бухорӣ таҳия карда шуд. Гарчи донишмандони бузург Ч. А. Стори ва Ч. Риё ба қалами амир Темур мансуб будани «Воқеъоти Темурӣ»-ро рад кардаанд, аммо дар ҳар сурат барои омӯзиши таърихи Осиёи Марказӣ, Хуросон ва Ҳинд аҳаммият дорад.
 
## Эзоҳ

## Адабиёт
* Стори Ч. А. Персидская литература. Био-библиографический обзор (в трех частях). Часть II. М.,1972;
آفتاب اصغر. تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان. لاهور، ۱۹۵۷.ر

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Осори таърихӣ
Ҳиндустони Ғарбӣ

**Ҳиндустон Ғарбӣ** () — яке аз минтақаҳои Ҳиндустон аст. 
## Бахшбандии минтақавӣ
Ба минтақаи  Ҳиндустони Ғарбӣ  иёлатҳои  Гоа, Гуҷарот, Маҳараштра ва қаламравҳои иттифоқии Ҳиндустон Домон ва Диу ва  Додро ва Ногор Ҳовели дохил мешаванд. Инҳо иёлатҳое мебошанд, ки аз ҷиҳати саноатӣ нисбатан рушдкарда буда, бо ҳиссаи зиёди шумораи аҳолии шаҳрӣ мебошанд. 

Ҳудуди он бо биёбони Тар, дар  шимолу ғарб, кӯҳҳои Виндхия дар шимол ва дар ғарб бо баҳри Араб ҳамсарҳад аст. Аксари қисми  Ҳиндустон Ғарбӣ, дар якҷоягӣ бо Ҳиндустони Ҷанубӣ, дар қаторкӯҳи паҳноирӯи Декан ҷойгир шудааст. 

Минтақаи Ҳиндустони Ғарбӣ (Ҳиндустон), аз Ҳиндустони Ғарбие, ки дар Амрико ҷойгир аст - ()  () (тарҷумашуда - Ҳиндустон Ғарбӣ) фарқ намудан роиҷ аст.

## Таърих
Қисми иёлати Гуҷарот қаламрави тамаддуни водии Ҳинд () буд. 

Номи Гоа ба забонҳои аврупоӣ аз Португалия омадааст, аммо пайдоиши дақиқи он ҳанӯз номаълум аст. Тибқи гузоришҳо, ин ном аз калимаи «Goy» аз забони Конкани, ки маънои *порчаи алафи баланд*ро дорад, гирифта шудааст.

## Нигаред
* Ҳиндустонӣ Шарқӣ 
* Ҳиндустонӣ Шимолӣ  
* Ҳиндустони Ҷанубӣ
* Ҳиндустони Шимолу Шарқӣ 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Минтақаҳои Ҳиндустон
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд
Воқеъоту-л-Ҳисомӣ

«**Воқеоту-л-Ҳисомӣ**» () — мусаммо ба «ал-Аҷнос», асари ас-Садру-ш-Шаҳид Ҳисомуддин Умар ибни Абдулазиз ал-Бухорӣ (фавт 1141) дар фиқҳ ба забони арабӣ.

Китоб асосан аз табақаи сеюми масъалаҳои фиқҳӣ (масъалаҳои иҷтиҳодии маъруф ба воқеот) иборат аст. Муаллиф дар он ҳамаи масъалаҳои фиқҳии китобҳои «Навозил»-и фақеҳ Абулайси Самарқандӣ, «Воқеот»-и Аҳмад ибни Умари Нотифӣ (фавт 1054), «Фатово»-и Абубакр Муҳаммад ибни Фазл ва «Фатовои аҳли Самарқанд»-ро гирд овардааст. «В.» аз ҷиҳати таркиб ба китобҳо, ҳар як китоб ба бобҳо тақсим шудааст. Муаллиф китобҳоро ба тартиби «Мухтасар»-и Ҳокими Шаҳид ва бобҳоро ба тартиби бобҳои «Навозил»-и фақеҳ Абулайс мураттаб сохта, марҷаъҳои масъалаҳоро бо аломатҳои шартӣ ифода кардааст. Мас., «Воқеот»-и Нотифиро бо ҳарфи «вов», «Фатово»-и Абубакр Муҳаммадро бо ҳарфи «бо» ва «Фатовои аҳли Самарқанд»-ро бо ҳарфи «син» ёд кардааст. Фуқаҳо минбаъд онро мавриди омӯзиш ва шарҳу таҳзиб қарор додаанд. Аз ҷумла, Муҳаммад ибни Муҳаммади Кошғарӣ соли 1288 дар Арбил масъалаҳои ин китобро таҳзибу танқеҳ карда, онро ба шакли мунтахаб даровардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* حاجى خليفة. كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون. جلد 2.بيروت، ۲۰۰۷

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Китобҳои фиқҳӣ
Воқидӣ

**Муҳаммад ибни Умари Саҳмӣ**, маъруф ба **ал-Воқидӣ** (; 747, Мадина, — 823, Бағдод) — муаррих ва сиранигори машҳури ислом.

## Зиндагинома
Дар ибтидо ба тиҷорати гандум машғул буд ва баъди аз даст додани сармояаш соли 797 ба Бағдод омад ва бо Яҳё ибни Холиди Бармакӣ робитаи дӯстӣ барқарор кард. Яҳё Воқидӣ-ро ба халифа Ҳорунаррашид наздик гардонд. Пас аз мулозамати кӯтоҳе халифа мансаби қозии Бағдодро ба ӯ вогузор кард, ки то рӯзи вафоташ бар он боқӣ монд.

Воқидӣ дар бораи зиндагии Паёмбар (с) ва аҳди хилофати рошидӣ маълумоти фаровон дошт. Шогирдаш Саъд ибни Манеъ, маъруф ба Котиби Воқидӣ, тақр. нисфи ривоёти «Табақот»-и худро аз ӯ нақл кардааст. Маълумоти таърихии Воқидӣ сарчашмаи умдаи таълифоти муаррихони баъдӣ, ба монанди Ибни Исҳоқ, Калбӣ, Табарӣ, Ибни Касири Димишқӣ ва дигарон будааст. Осори зиёде дар риштаи таърих ба Воқидӣ нисбат дода шудааст. Аз ҷумла, «ал-Мағозӣ-н-набавия», «Фатҳу Ифриқия» (дар ду ҷилд), «Фатҳу-л-Аҷам», «Фатҳу Миср ва-л-Искандария», «Ахбору Макка», «ат-Табақот», «Футуҳу-л-Ироқ», «Футуҳу-ш-Шом», «ат-Таърих ва-л-мағозӣ ва-л-мабъас», «ат-Таъриху-л-кабир», «ас-Сира», «Тафсиру-л-Қуръон» ва ғ. Аз аксари онҳо танҳо номашон дар маъхазҳо боқӣ мондааст.

Воқидӣ тамоми даромадҳои молии худро ба мустамандон мебахшид ва ба хариди китоб сарф мекард. Ҳангоми интиқол аз шарқи Бағдод ба ғарби он саду бист шутур бори китобаш буд, вале ҳангоме вафот кард, аз моли худаш кафание наёфтанд ва кафанвориашро Маъмун фиристод. Ба қавли Ибни Надим, Воқидӣ ду бардае дошт, ки шабу рӯз ба нусхабардории китобҳояш машғул буданд ва ба ҳангоми вафот шашсад кӯлвор китоб аз худ бар ҷой гузошта, ки ҳар кӯлвореро ду марди тавоно бармедоштанд («ал-Феҳрист», ҷ. 1. саҳ. 111).

Воқидӣ яке аз муассисон ва поягузорони таърихи катбии ислом ба равиши табақот ва солнома замонбандишуда (ҳавлиёт) мебошад. Аксари асҳоби ҷарҳу таъдил Воқидӣ-ро дар ривояти ҳадис заиф ва матрук донистаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* محمد بن اسحاق المعروف بابن النديم وابي اسحاق الوراق. الفهرست في اخبار العلماء المصنفين من القدماء والمحدثين واسماء كتبهم. تهران، ۱۹۷۱؛
*كتاب المغازي للواقدي. تحقيق مارسدن جونس. بيروت، ۱۹۸۴

## Сарчашма
*
Воқиф (шоир)

**Воқиф** (; асри 16) — и тоҷик.

## Зиндагинома
Мувофиқи маълумоти тазкиранигор Малеҳои Самарқандӣ, Воқиф аслан аз мардуми Қандаҳор будааст. Ба Исфаҳон омада, ба хидмати ҳукмрони давр ворид гардид. Малеҳо бо ӯ вохӯрда, намунаҳои ашъорашро барои тазкирааш гирифтааст. Ашъорашро «бисёр-бисёр намакин ва матин» гуфтааст. Абёти зерин намунае аз шеъри ӯянд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* مذاکرالاصحاب یا تذ کرةالشعراء ملیحای سمرقندی. دوشنبه. ۱۳۸۵هـ. ش

## Сарчашма
*
Мулло Насруллоҳи Воқиф

**Воқиф** (), **Мулло Насруллоҳи Халхолӣ фарзанди Муҳаммадумари Халхолӣ** (фавт 1554) —  ва донишманди эронӣ.

## Зиндагинома
Дар Исфаҳон таҳсил карда, касби камол намуд. Улуми диниро хуб омӯхта буд ва дар ин бобат чун донишманд ном баровард. Азбаски пайрави мазҳаби суннӣ (шофеӣ) буд, аз Эрон ба шаҳри Ҳалаб, ки он замон дар қаламрави Туркияи Усмонӣ қарор дошт, ҳиҷрат намуд. Дар яке аз мадрасаҳои Ҳалаб ба тадрису кори илмӣ машғул буд. Аз осораш шарҳҳо ба рисолаи «Исботу-л-воҷиб»-и Ҷалолуддини Давонӣ ва «Ҳидоя»-и Майбудӣ, китобе бо номи «Маҷмӯату-л-ҳисоб» маълуманд. Аз Воқиф девони шомили ғазалиёт (дар манбаъҳои адабӣ ӯро устоди ғазал донистаанд), рубоиёт, қитъаҳо боқӣ мондааст. Инчунин дар ҷавоби «Хамса»-и Низомӣ панҷ маснавӣ нигошта будааст, ки онҳо дастраси муҳаққиқон нагардидаанд. Дар шеър ба Низомии Ганҷавӣ ва Ҷалолуддини Румӣ пайравӣ мекардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Алиев Г. Ю. Темы и сюжеты Низами в литературах народов Востока. М., 1985;
* نفیسی سعید. تأریخ نضم و نثر در ایران و درزبان.فارسی. تهران، 1344 هـ. ش.؛
* نصرآبادی. تذکرۀ نصرآبادی. تهران، 1317 هـ. ش.ر

## Сарчашма
*
Воқиф, Мулло Алиқули Халхолӣ

**Воқиф** (), **Мулло Алиқули Халхолӣ** (фавт 1554) — и форс-тоҷик (асри 16).

## Зиндагинома
Номаш дар «Тазкираи Насрободӣ», «Донишмандони Озарбойҷон», «Фарҳанги суханварон» ва ғ. ёд шудааст. Дар Исфаҳон муаллим будааст. Дар навъҳои гуногуни адабӣ шеър гуфтааст, ки онҳо дар девонаш фароҳам омадаанд. Абёти зерин намунае аз шеъри ӯянд: 

## Эзоҳ

## Адабиёт
*.دهخداعلی اکبر. لغتنامه. جلد 15، تهران، 1377 هـ. ش

## Сарчашма
*
Муллопаноҳи Воқиф

**Воқиф** (), **Мулло Паноҳ** (1717, деҳаи Қайроқи Салоҳлӣ, ҳозира ноҳияи Казохи Озарбойҷон — 1797, Шуша, Озарбойҷон) —  ва ходими давлатӣ, яке аз асосгузорони адабиёти вуқӯъгаройии Озарбойҷон.

## Зиндагинома
Таълими ибтидоиро дар зодгоҳаш гирифта, ба ҷуз адабиёти классикии форсию озарӣ аз илмҳои расмии замон, мусиқӣ, нуҷум ва ғ. ба хубӣ огоҳӣ дошт. Воқиф забонҳои форсӣ ва арабиро медонист. Ба қавли акад. АИ Озарбойҷон Азиз Мираҳмадов: «Воқиф бо мероси ҷаҳонии олами адаби Шарқ — Фирдавсӣ, Хайём, Низомӣ, Хоқонӣ, Насимӣ, Ҳофиз, Ҷомӣ ва Фузулӣ сабзидаву ба камол расидааст». Баъдан ӯ мактабдор шуда, дар байни мардум эътибори бузург пайдо кард. Ҳокими Қарабоғ ӯро ба дарбор даъват намуда, вазири корҳои хориҷӣ таъйин намуд. Воқиф дар охири умр қурбони дасисаҳои дарборӣ гардида, ба қатл расонда шуд. Душманони Воқиф хонаи ӯро ғорат карда, нусхаҳои дастнависи осорашро оташ заданд. Аз сабаби он ки шеърҳои Воқиф байни омма машҳур буданд, аз байн нарафтанд. Бори нахуст маҷмӯаи ашъораш аз зеҳни мардум гирдоварӣ шуда, соли 1856 дар Тифлис ба забони озарӣ ва соли 1945 нашри мукаммали он дар Боку ба табъ расонда шуд. Воқиф дар анвои адабии ғазал, дубайтӣ, мухаммас, мустазод ва ғ. шеър гуфтааст. Ғазалҳояшро ба вазни арӯз ва дубайтиҳояшро ба вазни ҳиҷоӣ эҷод кардааст. Воқиф дар шеърҳои ишқиаш аз ишқи заминӣ (воқеӣ) ва маҳбубаи заминӣ сухан рондааст. Шеърҳояш бештар ба ашъори ошиқонаи Ҳофиз ва Фузулӣ ҳамоҳангӣ доранд.

Ашъори ошиқонааш воқеӣ ва ҳаётдӯстона буда, ба таронаҳои ишқии мардумони Қафқоз рӯҳпайвандӣ доранд. Дар шеърҳояш тасвири воқеъбинона ҳис мешавад. Соли 1968 халқи Озарбойҷон ва дигар мардумони Қафқоз 250-солагии Воқиф-ро ҷашн гирифтанд.

## Осор
* Вагиф М. П. Эсэрлэри. Бакы, 1968.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Самад Воқиф Аз қаъри Хазар то авҷи Зуҳал. Д., 1991;
* Мираҳмадов А. «Вагиф кулур.ағлайыр» (Воқиф механдад ва мегиряд.) // Рӯзномаи «Адабиййат ва инҷесенет» (19. 02. 1977).

## Сарчашма
*
Воқифа

**Воқифа** () — номи умумиест барои ҳар гурӯҳи диние, ки дар мавриди ягон масъала дар тасдиқ ё инкори раъйи аксарият таваққуф мекардаанд.

Масалан, гурӯҳе аз муътазила, монанди Абуалии Ҷубоӣ ва писараш Абуҳошим, ки на Алӣ ибни Абутолибро бар дигар саҳоба афзал медонистанд ва на дигар саҳобаро бар вай, «воқифӣ» хонда мешуд. Ё касонеро, ки баъди даргузашти имоми ёздаҳум назди имомия на имомати бародари ӯ Ҷаъфари Каззоб ва на имомати фарзанди ғоиби мунтазараш — имоми дувоздаҳумро пазируфтанд, истилоҳан Воқифа мехонанд. Ҳамчунин ба он фирқаҳои шиа, ки даргузашти имом Мусои Козимро инкор менамуданд ва имоматро ба ӯ қатъ карда, мункири имомати фарзандаш шуданд, лақаби Воқифа дода буданд. Муҳаммад ибни Умари Кашӣ дар китоби «Риҷол»-и худ меорад, ки ҳангоми маҳбус будани имом Мусои Козим ду вакили ӯ дар Кӯфа сӣ ҳазор динор бобати саҳми имом ҷамъоварӣ карда, бо он пул барои худ хонаҳову чизҳои дигар хариданд. Чун хабари марги имомро шуниданд, барои ин ки пулҳоро барнагардонанд, бо камоли бешармӣ мункири марги ӯ шуданд ва дар ин маврид диранг карданд. Аз ин ҷиҳат пайравони он ду нафарро Воқифа хонданд.

Бархе аз фирқаҳои каломӣ Қуръонро қадим ва бархи дигар ҳодис мехонданд, вале гурӯҳе аз онҳо гуфтанд: Агар гирди он сухан нагардӣ, ки Қуръон қадим аст ё ҳодис, балки байни иқрор ва инкор таваққуф намоӣ, ба тариқи саломат ва роҳи истиқомат наздиктар бошад. Гурӯҳи мазкур Воқифа лақаб гирифтанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* محمد بن عبد الكريم شهرستاني. الملل و النحل (ترجمۀ فارسی افضل الدین صدر ترکه). تهران، 1321 ش.؛
* میرزا محمد علی مدرس خیابانی تبریزی. ريحانة الادب. جلد 6. تهران، 1326 ش.؛
* ابو سعيد نشوان الحميرى. الحور العين. القاهرة، 1948؛
* ابو الحسن على بن اسماعيل اشعرى. مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلينن. المجلد الثانى. القاهرة، 1954؛
* سعد بن عبدالله ابي خلف الاشعرى القمى. المقالات و الفرق. تهران، 1963؛
* محمد جواد مشكور. فرهنگ فرق اسلامی. چاپ سوم. مشهد، 1375 ش.؛
* رجال كشي. تهران، 1382

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мазоҳиби исломӣ
Филми коргоҳӣ

[thumb|Кадр аз филми «[Шерлок Ҳолмз ва бонги ваҳшат» (1942)]]
**Филми корогоҳӣ** () — филме ки дар он ҷустуҷӯи шахсияти аслии филм, ки маъмулан корогоҳ ё маъмури полис ё рӯзноманигор ё вакил аст, ба ифшои асрори як ҷиноят мунтаҳӣ мешавад.

## Эзоҳ


Гурӯҳ:Жанрҳои синамо
Воқифи Лоҳурӣ

**Тойиббек Воқифи Лоҳурӣ** (, маъруф ба **Бектой**, мулаққаб ба **Нурулайн**; 1689, Батола, Патёлаи Лоҳур – 1781, ҳамон ҷо) — и форсизабони Ҳинду Покистон.

## Зиндагинома
Гузаштагонаш аз аҳли илму маърифат буданд ва дар мавзеи Патёлаи Лоҳур ба қазоват шуғл меварзиданд. Воқифи Лоҳурӣ дар ш.-ҳои Лоҳур ва Деҳлӣ улуми мутадовилаи замонашро фаро гирифта, дар шоирӣ ном баровард. Бо шоирони машҳури замонаш Мир Муҳаммад Маъсуми Виҷдони Лоҳурӣ, Биндробан Доси Хушгӯ ва Офарини Лоҳурӣ дӯстиву мушоират дошт. Нахуст «Нурулайн» тахаллус мекард. Бо пешниҳоди Ҳаким Абдуллоҳхони Кашмирӣ онро ба «Воқиф» иваз намуд. Воқифи Лоҳурӣ дар замони ноамнӣ ва пурошӯб – давраи тохтутозҳои ҳукмрони Афғонистон Аҳмадшоҳи Дурронӣ дар Ҳинду Покистон зиндагӣ мекард. Зиндагиаш дар фақру тангдастӣ мегузашт. Аз ҳисоби даромад дар даргоҳи ҳокимони давр, аз ҷумла, писари Аҳмадшоҳи Дурронӣ – Темуршоҳи Дурронӣ таъмини маош менамуд.

## Осор
Аз Воқифи Лоҳурӣ девони ашъор ва маснавие бо номи «Мирзо ва Саҳбо» боқӣ мондааст. Як нусхаи хаттӣ аз маснавии Воқифи Лоҳурӣ дар Музейи миллии Покистон (Карочӣ) таҳти шумораи N M 1968–738 маҳфуз аст. Девон ва ашъори парокандаи ӯро муҳаққиқи покистонӣ Ғулом Раббонӣ ҷамъ оварда, ба шакли маҷмӯаи мукаммале (1200 ғазал, қитъаҳо, як мухаммас, як тарҷеъбанд ва як маснавии кӯтоҳ) соли 1960 ба табъ расондааст. Воқифи Лоҳурӣ дар ашъораш бештар ба шоирони бузурги гузаштаи форс-тоҷик Саъдӣ, Ҳофиз, Ҷалолуддини Румӣ пайравӣ кардааст. Забони ашъораш содаву равон, баръакси сабки замонаш аз печидагиҳо ва мазмунҳои дур аз зеҳн орист. Мавзӯъҳои ашъораш мавзӯъҳои анъанавии адабиёти форс-тоҷик ва ҳасби ҳол, шикоят аз замони пурошӯб ва нодориву тангдастӣ мебошанд. Абёти зерин намунае аз ашъори ӯянд: 

## Осор
* دیوان واقف لاهوری. لاهور 1960 ؛
* دیوان غزلیات نورالعین واقف. کا بل، 1384 هـ. ش.ر
## Эзоҳ

## Адабиёт
* : میرغلام علی آزاد بلگرامی. خزانۀ عامره. کانپور،1955؛
* بندرابن داس خوشگو. سفینۀخوشگو. دفتر سوم، پتنه، 1959 ؛
* عبدالحکیم حاکم. تذکرۀ مردم دیده. لاهور ، 1961؛
* دانشنامۀ ادب فارسی. ادب فارسی در شبه قاره(هند، پاکستان، بنگلدیش). جلد چهارم، بخش سوم، تهران، 1380 هـ. ش.ر	

## Сарчашма
*
Воқифи Хуҷандӣ

**Нуруддин ибни Амонуллоҳ Воқифи Хуҷандӣ** (; нимаи аввали садаи XIX) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Аз осори ӯ девони мунтахабе дастрас гардидааст, ки дар ИЗАШМХ АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳфуз аст. Дар девони мазкур 14 ғазал, 17 рубоӣ ва 3 фард фароҳам омадаанд. Ба ғайр аз ин дар баёзҳо якчанд ғазали ӯ сабт гардидааст. Дар ғазалиёти Воқифи Хуҷандӣ мавзӯъҳои ишқӣ-ирфонӣ, танқиди зулму золимӣ, мазаммати баъзе шайхону суфиёни риёкор ва ғ. ба назар мерасад. Сабки эҷод, тарзи баён ва забони шеъри Воқифи Хуҷандӣ равону дилкаш аст. Баъзе шоирон, масалан, Нодими Истаравшанӣ, ба ғазалҳои ӯ мухаммас бастаанд. Ин байт аз эҷоди ӯст:
 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Феҳристи дастхатҳои шарқии Академияи фанҳои ҶШС Тоҷикистон. Ҷ. V. Д., 1974.
Воқифии Бадахшонӣ

**Воқифии Бадахшонӣ** () — и тоҷик (асри 16).

## Зиндагинома
Аз Бадахшон барои таҳсили илм ба Самарқанд рафта, аз улуми мутадовила баҳраманд гардидааст. Муддате дар хидмати ҳокими вақти Самарқанд Ҷавонмардалихон қарор доштааст. Мутрибии Самарқандӣ ӯро чун марди воқиф аз шеъру шоирӣ ёд кардааст. Дар ашъори ба воситаи тазкираҳову баёзҳо расидааш аз ҷуду караму саховат, дурӣ ҷустан аз нокасон ва ғ. сухан кардааст:

Ғазали зерин аз сурудаҳои ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* مطربئ سمرقندی. تذکرةالشعرأ. تهران، ۱۳۷۷ هـ. ش	

## Сарчашма
*
Воқифии Балхӣ

**Воқифии Балхӣ** () — и тоҷик (асри 17).

## Зиндагинома
Зодгоҳаш шаҳри Балх. Дар ҳамин ҷо таҳсил карда, касби камол намуд. Мувофиқи маълумоти «Баҳру-л-асрор»-и Мир Фахруддини Балхӣ, Воқифии Балхӣ муддате дар Бағлон шайхулислом будааст. Дар охири умр ба Ҳиндустон сафар карда, ҳамон ҷо аз дунё гузаштааст. Воқифии Балхӣ дар назм табъи равон дошт ва аз худ ашъори гуногун ба ёдгор мондааст. Абёти зерин намунае аз шеъри ӯянд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* افغنستان.آريا نا. دائرة المعا رف. كابل، 1955

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шоирони асри XVII
Воқифии Машҳадӣ

**Воқифии Машҳадӣ** (; қарни XVII), **Хоҷа ибни Алии Ҳиравӣ** — и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Машҳад. Мувофиқи маълумоти Қотеии Ҳиравӣ, Воқифии Машҳадӣ аз таҳсилдидагони мадрасаҳои Ҳирот аст ва аз илми сиёқ ба хубӣ огоҳ будааст. Ба Ҳиндустон рафта, дар хидмати Акбаршоҳ (1542—1605) буд. Сипас дар вилояти Дакан ба мартабаи «аёлат» расидааст. Тақии Кошӣ дар «Хулосату-ш-шуаро» навиштааст, ки Воқифии Машҳадӣ «аз некони Машҳад аст ва аз улуми мутадовила воқиф аст». Соҳибдевон аст. Девони ашъорашро ба Муҳаммад Маъсуми Фарнахудӣ, писари Муинуддини Фарнахудӣ — бинокунандаи масҷиди Агра, бахшидааст. Абёти зерин намунае аз эҷодиёти Воқифии Машҳадӣ мебошанд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* احمد گل چین معانی. کاروان هند. جلد دوم. مشهد. 1369هـ. ش؛
* نصرآبادی. تذکرۀ نصرآبادی. تهران 1317 هـ. ش.ر

Гурӯҳ:Шоирони асри XVII
Вола, Абдулҳақ

**Абдулҳақ Вола** (; 1926, Кобул — 1978 ҳамон ҷо) — , муҳаққиқ ва ходими ҷамъиятии Афғонистон.

## Зиндагинома
Баъди хатми Донишгоҳи Кобул дар матбуот ва радиои Кобул ба кор даромад ва чун намояндаи ВАО-и Афғонистон дар Лондон ва Вашингтон кор кардааст. Вола ба забони дарӣ эҷод мекард. Мавзӯи ашъори ӯ аз ситоиши муборизаи мардуми Афғонистон бар зидди ишғолгарони англис, истиқлоли ватан, тараннуми табақаи заҳматкаши ҷомеа, баробарҳуқуқиву озодии занон, ишқу муҳаббати поки инсонӣ ва ғ. иборат аст. Вола ҳамчун муҳаққиқи таъриху адабиёти Афғонистон ва публитсист машҳур аст. Силсиламақолаҳои илмиву публитсистии ӯ дар саҳифаҳои нашрияҳои «Ислоҳ», «Анис», «Ориёно», «Жвандун» («Зиндагӣ») ва «Паштун жағ» («Садои паштун») мундариҷанд. Осори манзуми Вола дар маҷмӯаҳои «Чанд ғазал», «Роҳу расми зиндагӣ» ва «Ранги насим» нашр шудаанд. Вола чанд бор ба Тоҷикистон омадааст. Ӯ дар Симпозиуми шеъри форсӣ (Душанбе, 1967) иштирок ва суханронӣ намуд. Намунаҳои ашъори Вола дар саҳифаҳои маҷаллаи «Садои Шарқ» ва маҷмӯаҳои «Занҷири гусаста» (1968), «Мушоира» (1967) ва «Баҳори Кобул» (1977) ба табъ расидаанд.

## Намунаи ашъор
Намунае аз ашъори Вола:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Баҳори Кобул. Д., 1977; Баёзи меҳр (Намунаҳои шеъри тоҷикии-форсӣ-дарии садаи ХХ). Д., 2005.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Эшонхоҷаи Вола

**Эшонхоҷаи Вола** (; ? — 1868/69) — и тоҷик.

## Зиндагинома
Аз содоти Самарқанд. Дар Янгиқӯрғони Самарқанд зиндагӣ ва эҷод менамуд. Аз маълумоти Қорӣ Раҳматуллоҳи Возеҳ дар «Туҳфату-л-аҳбоб фӣ тазкирати-л-асҳоб» бармеояд, ки донандаи Қуръон будааст. Возеҳ инчунин ӯро хушсуҳбату некумуҳовара, дар боби ёфтани моддаи таърих ва шикофтани муаммо салиқаманд тавсиф кардааст. Ба форсӣ ва туркӣ содаву ба фаҳми омма наздик шеър мегуфтааст. Намунаҳои ашъораш дар тазкираву баёзҳои садаи XIX сабт гардидаанд. Абёти зерин намунае аз офаридаҳои Вола мебошанд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ганҷи Зарафшон // Тартибдиҳанда ва муаллифи сарсухан А. Абибов. Д., 1991;
* واضح قا رى رحمت الله. تحفة الا احبا ب فى تذ كرة الاصحا ب. دوشنبه 1977

## Сарчашма
*
Вола ва Султон

«**Вола ва Султон**» () — маснавии ишқиест ба забони форсӣ аз Фақири Деҳлавӣ дар саргузашти шоир ва тазкиранигор Алиқулихон Волаи Доғистонӣ ва ишқи вай ба духтари амакаш Хадиҷасултон.

Чунонки дар достон омадааст, ахтаршиносон дар тақдири Вола ишқу ошиқиро пешгӯӣ карда буданд. Ӯ аввал ба духтари амакаш ошиқ ва сипас номзад шуда буд, вале ба сабаби баъзе ноамниҳо дар рӯзгор Вола ба висоли дӯстдоштааш нарасид. Модари духтар ӯро ба яке аз саркардаҳои афғон, ки муддате Исфаҳонро забт карда буданд, ба занӣ дод. Вола дар либоси дарвешӣ ба назди хонаи Хадиҷасултон мерафт ва онҳо мулоқот мекарданд. Аз ғаму андӯҳи фироқу ҳиҷрон Вола тарки ватан кард ва 14 сол сокини Ҳиндустон гардид. Дар ин муддат ҳам Вола ба Хадиҷа нома менавишт ва ҷавоб мегирифт. Дар Ҳиндустон Вола қиссаи ишқи нокомашро ба шоир Фақири Деҳлавӣ, ки ҳамзамон надими ӯ буд, ҳикоят кард ва ин шоир соли 1747 достоне дар 3230 байт дар вазни «Лайлию Маҷнун»-и Низомии Ганҷавӣ иншо намуд. Дар достон ҳам воқеияти таърихӣ — зиндагии Вола ва ҳам хаёлоти бадеии шоир ба ҳам махлут шудаанд. Баъзе лаҳзаҳои ин асар лаҳзаҳоеро аз «Лайлию Маҷнун»-и Низомӣ ба ёд меоваранд.

Абёти зерин аз ин маснавиянд: 

Дар видои Вола бо Хадиҷа чунин гуфтааст:

Маснавӣ соли 1903 дар Лондон ва соли 1976 дар Теҳрон ба табъ расидааст.
; Нашр:
* واله و سلطان. تهران 1354، هـ. ش

## Эзоҳ

## Адабиёт
* دا نشنا مۀ اد ب فا رسی. اد ب فا رسی در شبه قا ره (هند، پا کستا ن، بنگلد ش). جلد چها رم، بخش سوم، تهرا ن، 1380 هـ. ش.ر

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Адабиёти форсӣ
Волаи Аҷамӣ

**Волаи Аҷамӣ** (), **Сайидмуҳаммад фарзанди Муҳаммадбоқири Аҷамии Мусавӣ** (? — 1770) — нависанда ва и форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Аз Хуросон ба Ҳиндустон кӯчида, дар Ҳайдаробод ба хидмати ҳукмрони он дохил шуд. Осори манзуму мансури боқимонда аз ӯ бад-ин қароранд: «Дастури назм» (таълифаш 1727) — дар усули шоирӣ ва илми арӯз. Аз муқаддима, се боб ва хотима иборат аст. Дар ин рисола ба авзони гуногуни арӯз шеърҳо аз шуарои форсигӯй ва худи В. А. оварда шудаанд. Нусхаҳояш дар Китобхонаи Осорхонаи Британия (№ Add 26237/3), Китобхонаи Осафияи Дакан (№ 14/1), Анҷумани осиёии Бангола (№ 1209) маҳфузанд; Маснавии ирфонии «Наҷму-л-ҳудо»-и ӯ (таълифаш 1736) дар асоси оёти қуръонӣ ва аҳодиси набавӣ эҷод шудааст (як нусхааш дар Анҷумани осиёии Бангола зери № 158 маҳфуз аст); «Қонунчаи иншо» — оид ба номанигорӣ, намунаҳои номаҳову арзадоштҳо оварда шудаанд, дар Китобхонаи Осафия (№ 14/2) ва Осорхонаи миллии Покистон дар Карочӣ маҳфуз аст (№ N M 1972-21); «Рисолаи кабӯтарбозӣ», «Кашфу-р-румуз», «Мирзонома» — достони ишқи Мирзо Шерафкани Гуҷаротӣ (шахси таърихӣ, ҳамзамони муаллиф). Се асари охирин низ дар китобхонаҳои номбаршудаи Ҳиндустон мавҷуданд. Дар Анҷумани осиёии Бангола асаре бо номи «Девони Вола» нигаҳдорӣ мешавад, ки онро низ ба Волаи Аҷамӣ мансуб медонанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* دا نشنا مۀ اد ب فا ر سی. اد ب فا ر سی در شبه قا ره (هند، پا کستا ن، بنگلد ش) جلد چهارم، بخش سو م، تهرا ن، 1380 هـ. ش.ر

## Сарчашма
*
Волаи Дарвозӣ

**Волаи Дарвозӣ** (; тахаллусаш **Вола**), **Ҳомидхоҷа фарзанди Хоҷа Раҳматуллоҳ** (1795, деҳаи Хури Тавилдара — 1868, ҳамон ҷо) — и тоҷик.

## Зиндагинома
Илмҳои ибтидоиро аз падараш, ки шахси таҳсилдида буд, гирифта, дар мадрасаи зодгоҳаш таҳсилро идома додааст. Барои такмили дониш аз Дарвоз ба Ҳиндустон рафта, баъди бозгашт дар Дарвоз зиндагӣ кардааст ва ба таълиму тарбияи ҳамдиёронаш дар деҳаи Хур машғул шудааст. Вола дар байни мардуми Дарвоз обрӯву эътибор пайдо мекунад. Бо шоирону олимони Дарвоз (мас., бо Нодири Дарвозӣ) равобити хуби дӯстона доштааст. Аз бозмондагони Волаи Дарвозӣ писараш Саидалихоҷа Маҳҷури Дарвозӣ ва наберааш Суфӣ Муллокарим бо тахаллуси Акрами Дарвозӣ шоирони соҳибдевон гузаштаанд. Девони ашъори Волаи Дарвозӣ, мутаассифона, то ба имрӯз (2015) дастраси муҳаққиқон нагардидааст. Аммо намунаҳо аз эҷодиёташ ба таври пароканда дар баёзу ҷунгҳо мавҷуд аст. Дар татаббуъ ба ашъори Ҳофизи Шерозӣ ғазал мегуфтааст.

## Намунаи осор
Намунае аз мухаммаси Вола бар ғазали Ҳофиз:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ҳабибов А. Ганҷи парешон. Д., 1984;
* Ғуломмуҳаммад Ҳиҷрати Дарвозӣ. Маҷмуаи адабиёти Дарвоз. Д., 2008; 
* افغانستان، آریانا. دائرةالمعارف. کابل، 1955؛
* احمد نجیب بیضایی. سخنوران دروازی. کابل.1387 هـ. ش.ر

## Сарчашма
*
Волаи Доғистонӣ

**Алиқулихони Баҳодур Волаи Доғистонӣ** (, мутахаллис ба «**Вола**», маъруф ба **Шашангуштӣ**; 1712, Исфаҳон — 1757, Деҳлӣ) —  ва тазкиранигори форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Шаҷараи авлодияш ба Аббос — амаки пайғамбари ислом Муҳаммад (с) мерасидааст. Сабаби «Доғистонӣ» нисба гирифтанаш дар он аст, ки яке аз ашхоси авлоди ӯ дар замони ҳуҷуми муғулҳо ба Доғистон ҳиҷрат кард ва дар ҳамон ҷо муқимӣ шуд. Эрон бо Қафқоз, аз ҷумла Доғистон, робитаҳо дошт. Аз гузаштагони ба Доғистон кӯчидаи Волаи Доғистонӣ падараш — Муҳаммадалихон ба Исфаҳони Эрон меояд ва бо зани эронӣ издивоҷ мекунад. Аз ин издивоҷ Волаи Доғистонӣ ба дунё омад. Волаи Доғистонӣ дар хурдӣ аз падар маҳрум шуд. Дар синни 5-солагӣ ба мактаб рафт. Бо духтари амакаш Хадиҷасултон якҷо мехонд. Бо ҳам унс гирифтанд ва сипас номзад шуданд. Вале ин ду ҷавон ба висол расида натавонистанд, чунки саркардаи сипоҳи афғон — Каримдодхон, ки он замон Исфаҳонро забт карда буд, ба Хадиҷа талабгор шуд ва ба зӯр ӯро ба никоҳи худ даровард. Қиссаи ишқи Волаи Доғистонӣ ва Хадиҷасултонро шоир, дӯсту ҳамнишин, надими Волаи Доғистонӣ Фақири Деҳлавӣ бо номи «Вола ва Султон» ба назм даровардааст.
 
Волаи Доғистонӣ фироқу ҳиҷрони Хадиҷаро таҳаммул накарда, роҳи Ҳиндустонро пеш гирифт. Дар ин ҷо ӯ дар дарбори Темуриёни Ҳинд — Муҳаммадшоҳ (ҳукмронӣ 1719-48) ва Аҳмадшоҳ (ҳукмронӣ 1748-54) хидмат карда, ба мансабҳои «чаҳорҳазорӣ», «шашҳазорӣ», унвони «хон», «Баҳодур Зафарҷанг» расид. Дар Ҳинд Волаи Доғистонӣ ҳамнишину ҳамсуҳбати шоирон, адибон, орифон, аз ҷумла Офарини Лоҳурӣ, Абдулҳакими Ҳоким, Озоди Балгиромӣ, Шайх Ҳазини Лоҳиҷӣ ва дигарон буд.

Аз Волаи Доғистонӣ девони ашъор шомили 6 ҳазор байт қасоиду ғазалиёт, рубоиёту қитъаҳо (як нусхаи дастнависаш маҳфуз дар Осорхонаи миллии Покистон ‒ Карочӣ, шумораи N M 1962—144/4) ва тазкираи бузургҳаҷми умумии «Риёзу-ш-шуаро» боқӣ мондааст. Мураттиби девонаш Фақири Деҳлавӣ буд. Волаи Доғистонӣ шоире будааст салисгуфтор ва балоғатшиор. То нафаси охирин шеър мегуфт. Рубоии зерин аз охирин сурудаҳои ӯст:

Абёти зерин низ намуна аз шеъри Волаи Доғистонӣ мебошанд:

## Осор
* تذکرۀ رياض الشعرا. تهران،1374 هـ. ش.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* مير غلآم علی خان آزاد بلگرامی. خزانۀ عا مره. کا نپو ر، 1900؛
* دا نشنا مۀ اد ب فا رسی. اد ب فا رسی در شبه قا ره (هند، پا کستا ن، بنگلد ش). جلد چها رم، بخش سوم، تهرا ن، 1380 هـ. ش.؛
* ذبيح الله صفا. تأريخ اد بيات در ايران. جلد 5. بخش 3. تهران، 1387 هـ. ش.ر.

## Сарчашма
*
Волаи Исфаҳонӣ

**Волаи Исфаҳонӣ** (; 1739—1814) —  ва хушнависи форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Номи аслиаш Муҳаммадкозим. Бо мақсади зиёрату тиҷорат ба кишвари Ироқ сафар кард. Ӯ сарфу наҳв, арӯз, қофия, ҳикмату ирфон ва илми тасаввуфро хуб медонист. Дар анвои гуногуни адабӣ − ғазалу қасида, қитъа, маснавию дубайтӣ ва рубоӣ бо забонҳои форсӣ ва арабӣ шеър сурудааст, вале ба эҷоди ғазалу рубоӣ бештар майл дошт. Нусхаҳои девони Волаи Исфаҳонӣ то ба имрӯз боқӣ мондаанд. Нусхае, ки аз ҷониби Ризо Абдулҳай бо муқаддима ва тасҳеҳ чоп шудааст (1993), девони аз ҳама комили Волаи Исфаҳонӣ ба ҳисоб меравад. Волаи Исфаҳонӣ инчунин муаллифи «Тазкираи Волаи Исфаҳонӣ» мебошад, ки дар он оид ба 97 шоир маълумот додааст. Ҳунари дигари Волаи Исфаҳонӣ хушнависӣ, буд агарчи баъзе аз муосирон шеърашро сутудаанд, вале бисёриҳо бар он ақида будаанд, ки дар шеъру шоирӣ мавқеи миёна дошт. Волаи Исфаҳонӣ як нусхаи «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Румӣ ва як нусха аз «Куллиёт»-и Саъдии Шерозиро ба хатти зебои настаълиқ китобат намудааст. Осораш дар китобхонаҳо, бахусус дар китобхонаи Маҷлиси Шӯрои исломӣ (Эрон) мавҷуд аст. Ин абёт аз ӯст:

## Осор
*. دیوان والۀ إصفهانی. تهران، ۱۳۷۱ هـ.ش

## Эзоҳ

## Адабиёт
* آقا محمد کاظم. والۀ إصفهانی//کیهان فرهنگی، سال ۱۰ شمارۀ ۱۰۷. تهران، ۱۳۷۲ هـ. ش.ر

## Сарчашма
*
Волаҳии Ҳиравӣ

**Волаҳии Ҳиравӣ** () — и тоҷик (асри 15).

## Зиндагинома
Дар Ҳирот зиндагӣ ва эҷод кардааст. Тибқи маълумоти тазкираҳои «Риёзу-ш-шуаро»-и Волаи Доғистонӣ ва «Маҷолису-н-нафоис»-и Алишери Навоӣ, аз шоирони давраи Султон Ҳусайни Бойқаро будааст. Намунаҳое аз ашъори Волаҳии Ҳиравӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* افغا نستان. آریانا دائرةالمعارف. کابل، 1955

## Сарчашма
*
Волаҳӣ

**Волаҳӣ** (; ? — 1569) — и тоҷик.

## Зиндагинома
Давраҳои кӯдакӣ ва таҳсили ибтидоияш дар зодгоҳаш ˗˗ Балх гузаштааст. Аз шоирони маъруфи замонаш буда, аз илми шеър вуқуфи комил ва дар байни аҳли адаб, алалхусус, шоирони замон обрӯю эътибори зиёд доштааст. Шеър ба анвои гуногун ба забони форсӣ навишта, хусусан ғазал ва рубоиро неку мегуфтааст. Соҳибдевон аст. Абёти зерин аз ӯянд:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* افغانستان. آريا نا. دائرة المعا رف، کا بل، 1955

## Сарчашма
*
Волаи Ҳиравӣ

**Мулло Муҳаммаддарвеш Волаи Ҳиравӣ** (; асри 17) —  ва хаттоти форсизабони Ҳиндустон.

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Ҳирот. Мувофиқи маълумоти муаллифи тазкираи «Рӯзи равшан», Волаи Ҳиравӣ дар назди Мулло Фасеҳии Ансорӣ машқи шеър менамуд. Дар аҳди ҳукмронии султон Шоҳҷаҳон (1627-57) ба Ҳиндустон рафтааст. Ӯ умри худро дар ш. Бангола гузаронидааст. Мирзо Абдулқодири Бедил дар ин диёр бо ӯ ҳамсуҳбат шудааст. Бедил дар «Чаҳор унсур» аз ӯ ёд мекунад. Дар назди ҳокими Бангола — Қосимхон Ҷувайнӣ (1628—1631) соҳиби обрӯю эътибори зиёд гардид. Сархуш дар тазкирааш «Калимоту-ш-шуаро» аз Волаи Ҳиравӣ шоири соҳибмаънӣ, ки «як байти ӯ баробари лак [сад ҳазор] байт аст», ёд кардааст. Соҳибдевон аст. Намунае аз ашъори Волаи Ҳиравӣ:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* احمد گلچین معانی. کاروان هند. جلد دوم. مشهد. 1369هـ. ش.ر

## Сарчашма
*
Саълабиҳо

**Саълабиҳо** () — як оилаи гиёҳҳои бисёрсола, эпифитҳо (бештар дар тропика) ва баъзе лианаҳоро гӯянд.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Саълабиҳое, ки дар замин месабзанд, одатан решапоя ё решаи лӯндашакл доранд. Онҳо асосан дар маргзор, шибарзамин, беша, соҳили рӯдҳои кӯҳӣ мерӯянд. Эпифитҳо, яъне саълабиҳое, ки дар шохаву танаи дарахтон месабзанд, решаи овезони ҳавоӣ доранд. Дар решаи баъзеи онҳо фотосинтез мешавад. Барги саълабиҳо таназзул ёфта, ба пулакчаи беранг мубаддал шудааст. Пояи баъзеи онҳо ғафс аст, ки «саълаб» (туберидия) мегӯянд; онҳо об ва моддаҳои ғизоиро гирд меоранд.

Гули гуногунранги як ё дуҷинса, хӯшагули сергул (дарозиаш баъзан то 2—3 метр), ғӯзаи 3— 6-паллаи сертухм (дар як ғӯза то 3—4 миллион дона) дорад. Тухми онҳоро шамол пош медиҳад.

## Ҷинс ва намудҳо
Саълабиҳо қариб 800 ҷинс ва то 30 ҳазор намуди рустаниҳоеро дар бар мегиранд, ки дар бисёр кишварҳои дунё (махсусан дар ноҳияҳои серрутубати бешазори тропикӣ ва субтропикии Осиё ва Америка) маъмуланд. Дар Тоҷикистон 9 намуди саълабиҳо маълуманд

## Корбурдҳо
Саълабиҳо рустаниҳои ороишианд. Меваи баъзеи онҳоро дар қаннодӣ ва атриёт истифода мебаранд. Аз лӯндабехи онҳо дору тайёр мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Флора Таджикской Советской Социалистической Республики, том 2, Москва — Ленинград, 1963;
* Селезиева В. А., Тропические и субтропические орхидеи, Москва, 1965.

## Сарчашма
*
Саълаб

**Саълаб** () — ҷинси рустании бисёрсола .

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
[thumb|left|[Саълаби нар. ]]
Решаи лӯидаи яклухт ё панҷашакл, барги нештаршакл, гули одатан бунафш ё нофармони арғувонӣ ва ғӯза дорад.

## Гунаҳо
Саълаб (қариб 80 намуд) дар Аврупо, минтақаи мӯътадили Осиё, Африқои Шимолӣ ва ғайра бисёр аст.

Дар СССР 36, аз ҷумла дар Тоҷикистон 4 намуди саълаб мерӯяд

## Корбурди пизишкӣ
Дар тиб лӯндаи саълаб маъмул аст. Онро барои табобати қабзияти рӯдаи кӯдакон, инчунин ҳамчун позаҳр истифода мебаранд. Дар тибби халқӣ доруи «саълаб»-ро барои табобати фалаҷ, рагкашӣ, санги ҷигар ва ғ. тавсия мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Атлас лекарственных растений Союза Советских Социалистических Республик СССР, М., 1962;
* Флора Таджикской Советской Социалистической Республики, т. 2, М.— Л, 1963.

## Сарчашма
*
Волаҳии Қумӣ

**Мир Муҳаммадюсуф Волаҳии Қумӣ** (; ? — 1616) — , таснифсоз ва мусиқидони форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Дар зодгоҳаш — Қуми Эрон таҳсил карда, касби камол намудааст. Сафаре ба Ҳинд доштааст. Шоири тавоно, мусиқидону шеършинос будааст. Дар девонаш (иборат аз 6 ҳазор байт) қасоид, ғазалиёт, рубоиёт ва дигар анвои шеъри сурудааш фароҳам омадаанд. Аз обрӯву эътибори Волаҳии Қумӣ он далел низ гувоҳ аст, ки аксари тазкиранависон — Озар, Соммирзои Сафавӣ, Ҳусайни Сабо, муаллифони «Шамъи анҷуман», «Хулосату-л-ашъор ва зубдату-л-афкор», умуман зиёда аз 25 тазкиранавис дар борааш маълумот дода, намунаҳои ашъорашро сабт кардаанд. Мас., дар «Хулосату-л-ашъор» беш аз 200 байти ӯ оварда шудааст. Байти зерин аз ӯст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Чароғи роҳнамо

**Чароғи роҳнамо**, ё **чароғаки роҳнамо**, ё **чароғи роҳнамоӣ** () — як васила ё намоди роҳнамоӣ ва ронандагӣ аст. Ин чироғ дар буриши ҷодаҳо, чорроҳаҳо, пиёдаравҳо, вурудӣ ва хурӯҷии гузаргоҳҳо ва бархе маконҳои дигар насб мешавад ва ҷараёни омадурафтро ҳидоят мекунад. Ин васила ҳаққи убурро ба кумаки се ранги нурии стандарт (сурх, зард, сабз) мушаххас месозад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Барномарезии таробарӣ
Ҳиндустони Ҷанубӣ

**Ҳиндустони Ҷанубӣ ** — минтақаест, ки аз иёлатҳои Телингоно, Андра Прадеш, Карнатака, Керала ва Тамилнад ва инчунин минтақаҳои иттифоқии Локшодвип ва Пудучерӣ иборат аст. 
thumb|300px|Иёлатҳо ва қаламравҳои иттифоқии Ҳиндустони Ҷанубӣ

## Демография
Сокинони Ҳиндустони Ҷанубӣ бо панҷ забони дравидӣ - каннада, малаялам, томилӣ, телугу ва тула сухан мегӯянд . 

Тақрибан 83% аҳолии Ҳиндустони Ҷанубӣ ҳиндуияро эътироф мекунанд. Ислом дар шумораи пайравони ин минтақа дар ҷои дуюм аст - 11%, дар ҳоле ки 5% аҳолӣ ба дини насронӣ ҳастанд. 

Сатҳи миёнаи маълумотнокӣ дар Ҳиндустони Ҷанубӣ тақрибан 73% (дар Ҳиндустон, ба ҳисоби миёна 60%) аст. Сатҳи баландтарини саводнокӣ дар Керала  - 91% (аз байни иёлатҳои Ҳиндустон) мебошад. 

## Ҷуғрофия
Ҳиндустони Ҷанубӣ бо баҳри Араб дар ғарб , уқёнуси Ҳинд дар ҷануб ва дар шарқ бо гулугоҳи Бенгал иҳота шудааст. 

Дар Ҳиндустон Ҷанубӣ Платои Декан ва қаторкӯҳҳои Ғатҳои Ғарбӣ ва Ғатҳои Шарқӣ мавҷуданд. Годавари, Кришна, Тунгабхадра ва Кавери дарёҳои муҳиме мебошанд, ки тӯлонӣ ҷорӣ нестанд. 

## Иқтисод

## Нигаред
* Ҳиндустони Шарқӣ 
* Ҳиндустони Ғарбӣ 
* Ҳиндустони Шимолу Шарқӣ 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Минтақаҳои Ҳиндустон
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд
Volvo

**Aktiebolaget Volvo** (*Volvokoncernen*, дар ИМА маъруф ба *Volvo Group*) — ширкати шведии истеҳсоли худравҳо, боркаш, автобусҳо, муҳаррикҳо ва таҷҳизоти гуногун. Дар шаҳри Гӯтебург (Шветсия) қарор дорад.

## Таърих
«Волво» солҳои қаблӣ автомобилҳои сабукрав низ истеҳсол мекард, вале соли 1999 бахши мошинҳои сабукрави худро бо номи «Volvo personvagnap» ба ширкати «Ford» фурӯхт (ҳоло он дар ихтиёри ширкати «Geely» аст). «Волво»-ро соли 1915 Ассар Габриэлссон ва Густаф Ларссон ҳамчун ширкати фаръии истеҳсоли подшипникҳои SKF таъсис додаанд. 14 апрели 1927 худрави аввалин – Jakob OV4, ки дорои 28 қувваи асп буда, бо суръати 90 км/с ҳаракат мекард, истеҳсол карда шуд. Соли 1935 «Волво» истиқлоли комил ба даст оварда, соли 1956 содироти автомобилҳои аввалинро ба ИМА ба роҳ монд (соли 1957 ба ИМА 5000 автомобил фурӯхт). Солҳои 70 садаи XX ширкати «Волво» соле 205 ҳазор автомобил истеҳсол мекард. Соли 1960 истеҳсоли худрави тамғаи Р1800 – мошини варзишии дуҷоя роҳандозӣ шуд. Соли 1966 истеҳсоли Volvo–144 оғоз ёфт.

## Истеҳсолот
Ҳоло ширкати «Волво» автомобилҳои тамғаи «Renault Truckc», «Mack», «Wissan Diesel», «Prevost» ва «Hova Bus»-ро истеҳсол мекунад. «Волво» ба 9 ширкати истеҳсолӣ ва 11 бахши тиҷоратӣ тақсим мешавад. Ширкатҳои истеҳсолии «Волво»: «Volvo Truckc» (истеҳсоли автомобилҳои боркаш); «Mack» (истеҳсоли автомобилҳои баркаши тамғаи «Mack»); UD Truckc (истеҳсоли автомобилҳои боркаш, автобусҳо, шассии автобусҳо ва муҳаррикҳои тамғаи «Nissan»); «Volvo Bussar» (коркад ва истеҳсоли автобусҳо ва муҳаррикҳои тамғаи «Volvo»); «Volvo Construction Equipment» (коркард, истеҳсол ва хадамоти техникаи бинокории тамғаи «Volvo», таҷҳизоти бинокорӣ); «Volvo Penta» (коркард ва истеҳсоли муҳаррику дастгоҳҳои нерубахш барои киштиҳо); «Volvo Aero» (коркард ва истеҳсоли ҷузъҳои муҳаррикҳо барои тайёраҳо ва ракетаҳои кайҳонӣ); «Volvo Financial Services» (хадамоти молиявӣ). Солҳои 2000 автомобилҳои ширкати «Волво» ба бозорҳои Тоҷикистон низ роҳ ёфтанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Худрав
Михаэл Волгемут

**Михаэл Волгемут** (, 1434, Нюрнберг — 30 ноябри 1519, ҳамон ҷо) — мусаввири олмонӣ, ҳаккок, кандакори рӯйи чӯб, сарвари корхонае, ки дар охири садаи XV дар Нюрнберг кор мекард. Ҳамчун устоди А. Дюрер маъруф аст.

## Зиндагинома
Нахуст дар назди падараш Валентин Волгемут, баъд дар назди Х. Плайденвирф таълим гирифтааст. Меҳробҳо, нигораҳо, ангора барои равзанаҳои шишаӣ, ороиши китобҳо бо усули ксилографӣ ва ғ. аз тавлидоти умдаи корхонаи Михаэл Волгемут буд.

## Маъруфтарин осор
Маъруфтарин осоре, ки ба Михаэл Волгемут мутааллиқ медонанд: ретабли (тоқи паси меҳроби) асосии калисои Яъқуби Муқаддас дар Штраубинг (1479), меҳроби Мариенкирх дар Свикау (1476-79), ретабли калисо дар Фейхтванген (1486-90). Михаэл Волгемут-ро муаллифи чандин портрет низ мешуморанд («Портрети Х. Тухера», 1481; «Портрети марди ҷавон», 1486; «Портрети Х. Перкмайстер», 1496). Дар асарҳои Михаэл Волгемут афзалияти тасвир бар тобиш ё обуранги он, ки яке аз вижагиҳои хосси мактаби нюрнбергиҳо будааст, ба назар менамояд. Михаэл Волгемут дар рушди ксилография саҳми босазое гузошт; ӯ яке аз нахустин шахсоне буд, ки аҳаммияти ҳамкории мусаввир ва ҳаккокро дарк кард. Беҳтарин намунаи кори ӯ дар ин замина китоби рангаи «Таърихчаи Нюрнберг» (1491—1494) бо ҳамкории хоҳарзодааш Михаэл Волгемут Плайденвирф мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Ҷондорони дасткоришудаи женетикӣ

**Ҷондорони дасткоришудаи женетикӣ** ё **ҷондорони муҳандисишудаи женетикӣ** () — мавҷудоте ҳастанд, ки сохтори женетикишон ба василаи равишҳои муҳандисии женетик тағйир пайдо кардааст. 
 
Ҷондорони дасткоришудаи женетикӣ барои тавлиди бисёре аз доруҳо ва ғизоҳои ислоҳшудаи женетикӣ ва ба тавре густурда дар таҳқиқоти илмӣ ва тавлиди маҳсулоти дигар истифода мешаванд. 
 
## Эзоҳ
Телингоно

**Телингоно** (, ) — яке аз 29 иёлатҳои Ҳиндустон мебошад, ки дар Шарқи кишвар воқеъ аст. Маркази маъмурӣ — шаҳри Ҳайдаробод. Масоҳат — 	112 077 км² (ҷойи 12-ум аз рӯи масоҳат). Аҳолӣ — 35 193 978  наф. (2011) (ҷойи 12-ум аз рӯи шумораи аҳолӣ). Яке аз 2 иёлати аҳолиаш иборат аз халқи *телугу* (иёлати дуюм Андра Прадеш. Иёлати Телингоно аз даҳ ноҳияи иёлати Андра Прадеш таъсис дода шудааст. Шаҳри Ҳайдаробод барои ҳар ду иёлат маркази маъмурӣ мебошад.

## Таърих
Таърихи таъсис - 2 июни 2014 
## Бахшбандии кишварӣ
Иёлати Телингоно аз даҳ ноҳияи иёлати Андра Прадеш таъсис дода шудааст. Шаҳри Ҳайдаробод барои ҳар ду иёлат маркази маъмурӣ мебошад. Барои Андра Прадеш Ҳайдаробод 10 соли оянда ҳамчун пойтахт боқӣ мемонад.. 
## Иқтисодиёт
## Аҳолӣ
 
## Фарҳанг
### [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]]
### Дин
 
## Пайвандҳо
 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Иёлоти Телингоно
Гурӯҳ:Иёлатҳо ва қаламравҳои Ҳиндустон
Волаҳия

**Волаҳия** () — гурӯҳи диние, ки худро дар маърифати Худованд волаву ҳайратзада ва саргардон арзёбӣ карда, муътақид буданд, ки ҳеч кас ҳаққи маърифати Ӯро надорад ва Ӯро шинохта наметавонад. Агар кас бидонад, ки аз шинохти Ӯ оҷиз аст, пас ҳамин эътиқод худ маърифат аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* العراقي ابو محمد عثمان بن عبدالله بن الحسن الفرق المفترقة بین اهل الزيغ و الزندقة انکارا 1961؛
* محمد جواد مشكور. فرهنگ فرق اسلامی. چاپ سوم. مشهد، 1375 ش.ر 

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Мазоҳиби исломӣ
Ҳиндустони Шимолӣ

**Ҳиндустон Шимолӣ** — иёлатҳои Ҷамму ва Кашмир, Химачал Прадеш, Пенҷаб, Харяна, Уттар Прадеш, Раҷастон , Чхаттисгар, Уттаранчал,  Мадхя Прадеш.

## Иқлим
Ҳиндустон Шимолӣ асосан дар минтақаи ҳарорати мӯътадили шимолии сайёраи мо ҷойгир аст. Бо вуҷуди зимистони сард ва хунук, тобистони гарм ва шамолҳои мӯътадил, Ҳиндустони Шимолӣ яке аз минтақаҳои аз ҷиҳати иқлимӣ мухталиф дар рӯи замин аст. Ҳароратҳои шадид аз −45 ° дар Драс, Ҷамму ва Кашмир ва то 50,6 ° дар Роҷистон. Драс дуввумин ҷои хунуктарин дар ҷаҳон аст.

## Таърих
Соли 1826 Саид Аҳмад Барелви бо тарафдоронаш ба Пешовар омад. Бо кумаки қабилаҳои маҳаллии паштун тавонист дар муддати кӯтоҳ қудратро ба даст орад ва дар Пешовар давлате созад, ки мувофиқи қонунҳои шариат зиндагӣ кунад . Аммо, дар охири соли 1830 норозигии аҳолии маҳаллӣ аз сиёсати андоз ба шӯриш сар зад ва маҷбур намуд, ки Барелви ва тарафдорони ӯро гурезонанд.

## Нигаред
* Ҳиндустони Ҷанубӣ 
* Ҳиндустони Ғарбӣ 
* Ҳиндустони Шарқӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Минтақаҳои Ҳиндустон
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд
Волеҳи Исфаҳонӣ

**Волеҳи Исфаҳонӣ** (; ), **Мирзо Муҳаммадюсуфи Исфаҳонӣ** — таърихнигор, адиб ва и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Волеҳи Исфаҳонӣ дар ҷавонӣ баъди фарогирии илмҳои замон ба корҳои девонӣ ҷалб гардид. Баъди чанде бо пуштибонии бародараш Ваҳиди Қазвинӣ (вазир ва муаллифи «Аббоснома») ба хидмати девони олӣ ворид шуда, дар сафарҳои шоҳ, аз ҷумла ҳангоми лашкаркашии шоҳ Аббос ба Қандаҳор (соли 1648) ширкат дошт. Дар замони шоҳ Аббоси II (1642—1666) Волеҳи Исфаҳонӣ сарвари вазорати тӯпхона таъйин шуда (соли 1656), то замони ҳукмронии шоҳ Сулаймон (1666—1694) ин мансабро бар уҳда дошт. Волеҳи Исфаҳонӣ нахустин маъмурияти низомияшро дар сарҳадди Хуросон бар зидди Субҳонқулихони Аштархонӣ анҷом дод.

Аз ҷумлаи осори таърихии Волеҳи Исфаҳонӣ «Хулди барин» мебошад, ки дар заминаи таърихи умумӣ таълиф ёфтааст (1667). «Хулди барин» воқеаҳои таърихиро аз замони офариниши Одам то аҳди шоҳ Сулаймони Сафавӣ дар бар мегирад. Волеҳи Исфаҳонӣ рисолаи кӯтоҳе дар шарҳи хонадонаш дорад, ки гӯё бахши «Хулди барин» аст. Волеҳи Исфаҳонӣ дар назму наср маҳорат дошта, бо тахаллуси «Волеҳ» шеър мегуфт. Ашъоре аз вай дар тазкираҳо омадааст:

Панҷ писари Волеҳи Исфаҳонӣ амалдорони девонӣ ва хушнависони давраи сафавӣ буданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Стори Ч. А., Персидская литература. Био-библографический обзор. Часть 1-2, М., 1972;
* دهخدا. لغت نامه. جلد ۱۵. تهران، ۱۳۷۷ش؛ محمد طاهر نصرآبادی. تذکرة الشعرا. تهران، ۱۳۷۸ ش.ر

Гурӯҳ:Шоирони асри XVII
Волия

**Ҳусниҷаҳонхонум Волия** () — аи эронӣ (асри 19).

## Зиндагинома
Духтари шоҳи Эрон Фатҳалишоҳи Қоҷор (ҳукмронӣ 1797—1834). Дар манобеи адабӣ ва таърихӣ чун зани фасеҳбаён ёд шудааст. Писари ҳокими Курдистон ӯро ба занӣ гирифт, вале пас аз муддате бо зани дигаре хонадор шуд. Волия ба ҷойи валиаҳд — фарзанди ноболиғаш иҷрокунандаи умури ҳукумати Курдистон буд. Соҳибдевон аст. Беш аз 700 ғазал иншо кардааст. Рубоиҳо ва китобе бо номи «Бисоту нишот» низ дорад. Забони ашъораш содаву равон аст.
Намунае аз шеъри Волия:

Рубоие аз Волия:

## Эзоҳ

## Адабиёт
*.کشاورز صدر. از رابعه تا پروین. تهران، 1333 هـ. ش

## Сарчашма
*
Волии Бадахшӣ

**Волии Бадахшӣ** (), **Мир Султоншоҳ ибни Мир Юсуфалихон** (? — 1882) — и тоҷик.

## Зиндагинома
Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш дар манбаъҳои адабӣ наомадааст. Бо тахаллуси «Волӣ» шеър мегуфтааст. Аз девон доштанаш иттилое дар даст нест. Намунаҳои осораш дар тазкираҳо ва баёзҳо сабт гардидаанд. Ҳунари хаттотӣ низ доштааст. Абёти зерин аз як марсияи Волии Бадахшӣ дар сӯги Мир Маҳмудшоҳи Оҷиз ном шахс аст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* افغانستان آریانا. دائرةالمعارف. کابل، 1955

## Сарчашма
*