open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дирижёрӣ

**Дирижёрӣ** — маҳорату ҳунари роҳбарӣ кардани коллективҳои мусиқӣ (оркестр, ансамбл, хор). 
## Таърих
Ҳунари мазкур таърихи қадима дорад. Ҳанӯз дар Юнони Қадим роҳбари хор вуҷуд дошт ва бо пой задан тақтро муайян месохт ва хорсароён ба ритм гӯш андохта, сурудро якҷоя иҷро мекарданд. Чунон ки аз маъхазҳо маълум аст, папаи (саррӯҳонии католикҳо) Рум Григории Бузург мактаберо бо номи Schola cantorum (мактаби сарояндагон) таъсиса дод, ки дар роҳбарии хор баъзе ҳаракатҳои аниқи дастро истифода мебурданд. Дар садаҳои XVII–XVIII вазифаи дирижёрро мусиқачие, ки дар клавесин ё орган менавохт, иҷро мекард, баъзан ин корро скрипкачии пешбари оркестр ба ҷо меовард. Дар хори халқӣ вазифаи дирижёрро яккахон иҷро мекард. Ба сабаби инкишофи мусиқии симфонӣ ва зиёд шудани ҳайати оркестр дар нимаи аввали садаи XIX дирижёр ҳамчун ҳунарманд мустақил шуд. Минбаъд «батутта» (чӯбчаи дирижёрӣ) ба ҷои камончаи скрипка маъмул гардид. Онро бори аввал И. Мозел (1812), К. М. Вебер (1817) ҷорӣ карданд. Вале асосгузори ҳунари Д. Л. Бетховен, Г. Берлиоз, Р. Вагнерро меҳисобанд. То давраи Вагнер дирижёр рӯ ба тарафи тамошобинон меистод, баъдтар тарзи рӯ ба тарафи оркестр истодан қабул шуд, чунки ғайр аз ҳаракати дастон, боз ҳангоми Дирижёрӣ қиёфа, нигоҳ ва имову ишораи дирижёр мавқеи муҳим дорад. Мавриди Дирижёрӣ ҳаракати дастон қариб, ки мустақиланд. Чунон ки дар урфият мегӯянд: дасти рост нақш мекашад ва дасти чап онро рангубор мекунад.

Аввалин дирижёре, ки шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо карда буд, Х. фон Бюлов (Олмон) мебошад. Х. Рихтер (Маҷористон), Р. Штраус (Олмон), Г. Маллер (Австрия), В. Сафонов, С. Рахманинов (Русия) дар охири садаи XIX аввали садаи XX ҳамчун дирижёрони машҳур шинохта шудаанд. 
Соли 1938 Озмуни 1-уми умумииттифоқии дирижёрон санъати баланди мактаби дирижёрии шӯравиро намоиш дод. Беҳтарин намояндагони он Евгений Мравинский, А. Малик – Пошшоев, К. Иванов, Н. Рахлин ва М. Паверман дониста шудаанд.

## Дирижёрони Тоҷикистон
Дар замони Иттифоқи Шӯравӣ санъати касбии тоҷик низ рушд ёфт. Дар ин ҷода дирижёрони тоҷик Эдуард Айрапетянс, Ибодулло Абдуллоев, Берон Меробов , А. Ниёзмамадов (дирижиёрони оркестри симфонӣ), Аъзам Камолов, Фозил Солиев, Усмон Мадёров, Амон Ҳамдамов (дирижиёрони оркестри созҳои халқӣ) касб карданд.
Дирижёрӣ фанни махсуси таълимиест, ки дар коллеҷҳои мусиқӣ ва консерватория таълим дода мешавад.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Касб
Гурӯҳ:Дирижёр
Исаак Осипович Дунаевский

**Исаак Осипович Дунаевский** (1900-1955) — композитори барҷастаи Шӯравӣ (ИҶШС) ва дирижёр. 
## Зиндагинома
Дунаевский Консерваторияи Харковро бо ихтисосҳои скрипка ва композитсия хатм намудааст. Дар солҳои ҷавонӣ дар оркестрҳо соз менавохт, ба намоишномаҳо мусиқӣ менавишт. Д. дар соли 1924 ба Москва кӯчида, корашро дар театрҳо давом додааст (мудири қисми мусиқӣ, дирижёри Театри Волно, театри Корш, Театри ҳаҷвӣ ва ғайра). С-ҳои 1929-1941 дирижёри мюзик-холи Ленинград; 1937 роҳбари ансамбли суруд ва рақси ленинградии Қасри пионерон; 1938-48 роҳбари ансамбли суруд ва рақси Хонаи маданияти маркази роҳиоҳанчиён буд. Дунаевский яке аз асосгузорони опереттаи Шӯравӣ мебошад. Дар соли 1927 опереттаи Дунаевский – «Домодҳо» намоиш дода шуд. Солҳои баъдӣ опереттаҳои «Водии тилоӣ», «Писари масхарабоз», «Ақоқиёи сафед» ва ғ. дар театрҳо намоиш дода шудаанд. Солҳои 30 эҷодиёти Дунаевский дар соҳаи кино оғоз гардид. С. 1934 мусиқии филми «Ҷавонони шодмон»-ро навишт, ки он кори аввалини ӯ дар ин ҷода буд ва ба вай шуҳрат овард. Баъдан ӯ ба якчанд филм мусиқӣ эҷод намуд («Дарвозабон», «Сирк», «Фарзандони капитан Грант», «Консерти Бетховен», «Волга-Волга», «Баҳор» ва ғайра) ва маҳорати барҷастаи Дунаевский дар жанри суруд кушода шуд. Ӯ як қатор суруд эҷод намуд, ки баъзеи онҳо дар ҷаҳон машҳур шуданд («Суруд дар васфи Ватан», «Валси мактаббачагон» ва ғайра).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XX
Гурӯҳ:Оҳангсозони Русия
Антонин Дворжак

**Антонин Дворжак** (1841-1904), композитори барҷастаи чех, омӯзгор, дирижёр. 
## Зиндагинома
Дворжак мусиқачӣ бо қобилияти ҳартарафа,  скрипканавози моҳир, алтнавоз, пианинонавоз ва арғунуннавоз буд. Аммо шуғли асосӣ дар ҳаёташ эҷодиёти мусиқӣ боқӣ монд. Дворжак – муаллифи 10 опера, оратория ва кантата, 9 симфония, 5 достони симфонӣ, 6 увертюра, ду силсилаи «Рақсҳои славянӣ» ва асарҳои дигар барои оркестр; консертҳо барои фортепиано, барои скрипка, барои виолончел бо оркестр, асарҳои камеравӣ – созӣ, пиесаҳо барои фортепиано ва ғ. Дворжак — яке аз асосгузорони мусиқии классикии чех, давомдиҳандаи анъанаҳои ватандӯстонаи В. Сметана ва офарандаи симфонияи миллӣ мебошад. Якчанд сол ӯ профессор ва директори Консерваторияи Париж, инчунин директори Консерваторияи миллӣ дар Ню-Йорк буд. Минбаъд на фақат композитор, ҳамчунин ба ҳайси дирижёр, Дворжак тез-тез дар шаҳрҳои гуногуни Аврупо аз асарҳои худаш баромад кардаст (дар с. 1890 дар Маскав ва Петербург сафари ҳунарӣ дошт). Дар асарҳои ӯ – суруд ва рақсҳои фолклории славянӣ асос доранд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Композиторони Чехия
Клод Дебюсси

**Клод Ашил Дебюсси** (1862-1918) — композитори барҷастаи фаронсавӣ, пианинонавоз, дирижёр, мунаққиди мусиқӣ.
## Зиндагинома
Клод Ашил Дебюсси хатмкунандаи Консерваторияи Порис (Париж), кадоме омӯзгоронаш А. Мармонтел (фортепиано), А. Лавиняк (назарияи мусиқӣ), Э. Гиро (композитсия) буданд. Мусиқии Дебюсси бо болатофатию хушманзарӣ, ҳиссиёти чуқур, рангубори тоза, навовариҳои равшани садодиҳӣ, бо латофатии шакл ва сабкаш фарқ мекунад. Мусиқичӣ – навовари пурилҳом операи «Пеллеас ва Мелизанда» (аз рӯйи драмаи М. Метерлинка), 3 балет (аз он ҷумла бачагона «Сандуқ бо бозичаҳо»), асарҳои симфонӣ – прелюдия, ноктюрнҳо, ангораҳои (эскиз) симфонӣ «Баҳр» ва ғайра; Фантазия барои фортепиано бо оркестр; асарҳои зиёде барои фортепиано, 24 прелюдия, 12 этюд, сонатаҳо барои ансамблҳои созӣ, квартет, зиёда аз 50 романс ва суруд офаридааст. Дебюсси – намояндаи бузурги импрессионизм дар мусиқӣ; вай унсурҳои таъсирбахшии мусиқиро васеъ истифода намуда, навоварӣ даровард, асарҳои навъи тозае эҷод кард. Дебюсси солҳои 1880, 1881-82 дар Русия зиндагӣ карда, дар соли 1913 ба Маскав ва Петербург омада, асарҳояшро дар консерт худаш иҷро кард.
## Нигаред
* Равел Морис Жозеф
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони Фаронса
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XIX
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XX
Гаудапада

**Гаудапада** (тахминан дар ҳудуди байни асрҳои 7-8 зистааст) — мутафаккири Ҳинд, муаллифи нахустин тафсири муназзами адвайта-веданта. 

Устоди Говинда, ки Шанкара дар назди ӯ таълим гирифта буд, ба шумор меравад. Асари асосии Гаудапада «Мандукя-карика» аз 4 фасл иборат аст. Фасли аввал фарогири баёни мухтасари матни Упанишада буда, дар он 4 ҳолати шуур шарҳ дода шудааст. Дар фасли дуввум роҷеъ ба воқеият надоштани ашёе, ки дар хоб эҳсос мешаванд ва дар қиёс бо ин мавҳум будани ҳамаи ашёе, ки дар бедорӣ дарк мешаванд, сухан меравад. Гаудапада ба шабоҳати куллии ҳолатҳои бедорӣ ва хоббинӣ исрор меварзад. Фасли севвум аз баёни мавқеи муайян ва равшани Адвайта: Воқеияти ягона будани Атман-Браҳман ва хаёл будани ғайри он иборат аст. Гаудапада ба омӯзиши аҷата-вада, яъне, таълимоти тавлиднашавандагӣ пардохтааст. Дар фасли чаҳорум Гаудапада ба баёни воситаҳое пардохтааст, ки тибқи андешаи ӯ, бо ёрии онҳо метавон ва бояд аз хаёли дугонагӣ раҳоӣ ёфт. Дар ин китоб Гаудапада ҳамчунин муҳимтарин мавзӯъҳои адвайта-веданта: айнияти атман ва браҳман, майя, ҳикмат (ҷняна) ҳамчун омили раҳоӣ, донистанашаванда будани зоти мутлақ ва ғ.-ро мавриди таҳлил қарор додааст. Бисёр андешаҳои Гаудапада ба таълимоти буддоӣ монандӣ дошта, буддоия (хусусан мантиқи манфии мадҳямика) ба ӯ таъсири зиёд расондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Радхакришнан С. Индийская философия /Перевод с английского. Т. 2. М., 1957;
* Философский энциклопедический словарь. М., 1989;
* Исаева Н. В. Слово, творящее мир. От ранней веданты к кашмирскому шиваизму: Гаудапада, Бхартрихари, Абхинавагупта. М., 1996;
* Mahadevan T. M. P. Gaudapada; a study in early advaita. Madras, 1954.

## Сарчашма
*
Антонио Гауди

**Анто́ни Пла́сид Гилйéм Гауди́-и-Корне́т** (ҳамчунин Анто́нио;  , ; 25 июни 1852, Реус, Каталония — 10 июни 1926, Барселона) — меъмори испониёӣ.

## Матни унвон
Дар мактаби дайри шаҳри Реус (1863-68) ва курсҳои тайёрии омӯзиши меъмории факултаи илмҳои табиии Донишгоҳи Барселона (1869-74) таҳсил кардааст. Замони таҳсил дар Омӯзишгоҳи музофотии меъмории Барселона (1873-77) чандин лоиҳа, аз ҷумла лоиҳаи Бемористони марказӣ ва бандарро кашидааст. Аз назарияи Э. Виолле-ле-Дюк, ки усули меъмории готиро инкишоф дода, зери таъсири меъмории суннатии маҳаллии тавъам бо равишҳои аврупоию шарқӣ ва мавританӣ (сабки мудеҳар) буд, илҳом гирифтааст. Аз рӯйи лоиҳаҳои Гауди биноҳои Каса Висенс ва Эл Каприччо — хонаи берун аз шаҳри Диаса де Кихано дар Комиляс (1878-88), берун аз ҳудуди Брюссел бо сабки озоди готикаи нав кохи мазҳабии Астрог (1887-93), қасри Каса Ботинес дар Леон (1891-94), работ барои Э. Гуэл дар Педралбес (1885-88), кохи шаҳрӣ дар Палау Гуэл (1886-89) сохта шудаанд. Бинои Калветаро (1898—1900) метавон аз олитарин сохтмонҳои Гауди шумурд. Солҳои 1900-09 бинои «Белиесгуард» («Намуди зебо»)-ро барои Мария Сагес дар сабки дижҳои асримиёнагӣ месозад. Солҳои 1900-14 болои лоиҳаи парки бузург дар Гарсиа, ки онро Гуэл фикр карда буд, кор мекунад. Навовариҳои Гауди (тоқҳои параболӣ, пояҳои моил, равоқҳои сабук) асоси хонаҳои машҳури Каса Батло (1904-06) ва Каса Мила (1906-10)-ро ташкил медиҳанд. Боҳашаматтарин эҷоди Гауди маъбади бузурги Хонадони Муқаддас (Саграда Фамилиа, 1883—1926) буд. Худи Гауди ин биноро дар қатори калисоҳои ҷомеи комилан нав нахустин ибодатгоҳ шумурда, ба он ҳамчун рамзи муҳташами эҳёи миллию иҷтимоии Каталония аҳаммияти хос додааст. Сохтмони ин маъбад ба сабаби марги Гауди нотамом монд. Соли 1910 дар Порис Ҷамъияти миллии ҳунарҳои зебо намоиши осори Гауди-ро ташкил кард, ки дар он лоиҳаҳои сершумори ӯ ба намоиш гузошта шуданд. Ин ягона намоишгоҳи даврони зиндагии ӯ дар хориҷ аз кишвараш буд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Райнер Цербет. А. Гауди. М., 2000;
* Хенсберген Гауди А. Гауди. Биография. М., 2003;
* Хворостухина С. А. Шедеври Гауди (Памятники всемирного наследия). М., 2003.
* Дьяков Л. А. А. Гауди. М., 2003. Новая российская энциклопедия. Т. IV (2). М., 2003.

## Сарчашма
*
Сэмюэл Гаудсмит

**Сэмюэл Абраҳам Гаудсмит** (; 11 июли 1902, Гаага — 4 декабри 1978, Рино, Невада) — и амрикоӣ. Узви Академияи илмҳои миллии ИМА (1947).

## Зиндагинома
Хатмкардаи донишгоҳҳои Лейден ва Амстердам. Солҳои 1927-46 дар Университети Мичиган дарс додааст. Проф. Университети Нортуэстерн (1946-48). Баъди шиносоӣ бо Ф. Пашен аз соли 1921 ба таҳқиқоти тайфшиносӣ машғул шуд ва худи ҳамон сол нахустин мақолаи илмии худро оид ба шарҳи релятивистии дублетҳои филиззоти ишқорӣ чоп кард. Сэмюэл Абраҳам Гаудсмит бо Ҷ. Уленбек дар натиҷаи таҳқиқоти якҷо соли 1925 спини электронро кашф карданд: дар асоси таҳлили тайфшиносии додаҳо пешниҳод намуданд, ки электрон бояд чун фирфира (чархзананда)-и дорои моменти механикии хосси баробар ба h/2 ва моменти магнитии хос (ки ба магнетони Бор баробар аст) баррасӣ гардад. Аз соли 1927 дар Университети Мичиган кор кардааст. Сэмюэл Абраҳам Гаудсмит бо Уленбек дар ҳамин университет мактаби тобистонаи физикҳоро кушоданд, ки дар он ҷо бисёр физикҳои номӣ: Эренфест, Крамерс, Ферми, Паули, Зоммерфелд, Дирак ва дигарон бо маърӯзаҳо баромад карданд. Соли 1933 Сэмюэл Абраҳам Гаудсмит бо шогирдаш Роберт Бэчер монографияе нашр карда, кӯшиш намуданд, ки дар он бори нахуст маълумот дар бораи савияи энергияи атом аз таҳқиқоти тайфшиносӣ бадастомадаро ҷамъбаст кунанд. Сэмюэл Абраҳам Гаудсмит соли 1948 дар лабораторияи Брукхейвен кор кардааст. Солҳои 1952—1960 сардори лабораторияи шуъбаи физика интихоб шуд. Солҳои 1951-74 — сармуҳаррири маҷаллаи Physical Peview (ахбори физикӣ). Сэмюэл Абраҳам Гаудсмит доктори фахрии Институти Кейза (1958), доктори Ун-тҳои Чикаго ва Юти (1972), доктори фахрии Университети шимолу ғарб (1975) буд. Барои хидматҳои шоён дар соҳаи физика бо орденҳои империяи Британия (1948), Оранж-Нассау (1977) ва медалҳои ба номи Карл Каптон (1974), «Озодӣ» (1946), ба номи Макс Планк (1964) сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Гаумот

**Гаумото**, **Гаумот**, **Гавмард**, **Бардияи дурӯғин** (; ) — севумин подшоҳи Ҳахоманишӣ, писари Куруш. Гуфта мешавад пас аз Камбуҷияи II Гаумоти муғ тахти подшоҳиро аз худ намуд.

## Ҳукмат
Гаумот дар Катибаи Бесутуни Дорои 1 марди муғе аз Мод зикр шудааст. Гаумот аз лашкаркашии Камбуҷия ба Миср (526—522 то м.) истифода бурда, дар Экбатана даст ба ошӯб зад ва ҳокимиятро ғасб намуд (11 марти 522 то м.). Камбуҷия барои саркӯб сохтани ошӯби Гаумот роҳи Порсро пеш гирифт, вале дар роҳ фавтид. Дар фурсати муносиб Гаумот бо пуштибонии мардуми Порс, Мод ва Бобил тахту тоҷи сулолаи Ҳахоманиширо соҳиб шуд. Гаумот барои қонунӣ гардонидани ҳукуматаш худро Бардиё — писари Куруш ва бародари Камбуҷия эълон карда, духтари калонии Куруши Кабир — Отусоро ба ҳамсарӣ пазируфт ва насабашро ба сулолаи ҳукмрон пайваст. Баъди таъқиб ва шикаст додани рақибон Гаумот се сол мардумро аз пардохти андоз озод карда, ба хидмати сипоҳ ҷалб шудани ҷавононро манъ кард.

Аз рӯи нигориши Катибаи Бесутун Дорои I бо пуштибонии ҳафт тан пешвои бонуфузи хонадони порсҳо — Утан (Отан), Виндафарн (Интаферн), Гобрия (Гаубарува), Видарн, Бугубахш ва Адуманиш бо роҳи сӯиқасд (29 сентябри 522 то м.) Гаумот-ро дар Сакаяувати ном дижи Мод ба қатл расонд. Таърихнигорони юнонӣ Ҳеродот ва Ктесий Гаумот-ро бо номҳои Смердис ва Таниоксаркс зикр намуда, аз аҳли муғон будан ва Бардия ном гирифтанашро таъкид намудаанд. Фоҷианигори юнонӣ Эсхил дар фоҷиаи «Порсҳо» Гаумот-ро бо номи Мард зикр кардааст. Ҳукмронии Гаумот чандон тӯлонӣ набошад ҳам, пояҳои давлатдории Ҳахоманишиниёнро суст карда, шоҳаншоҳиро аз хонадони Куруши II Кабир ба шохаи дигари ин сулола — Дорои I интиқол дод. Баъд аз саркӯбсозии ошӯби Гаумот тахти шоҳӣ (соли 522 то м.) ба Дорои I расида, ӯ тайи ду сол беш аз нуҳ ошӯби ҷонибдорони Гаумот-ро пахш кард. Аксари таърихнигорон — И. М. Дяконов, Р. Фрай, М. А. Дандамаев, И. Алиев ва дигарон ошӯби Гаумот-ро инқилоби иҷтимоӣ ва мазҳабӣ донистаанд.

## Нигаред низ
* Бардиё

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Геродот. История. Л., 1972; Дьяконов И. М. История Мидии. М., 1956;
* Алиев И. История Мидии. Баку, 1960; Дандамаев М. А. Иран при первых Ахеменидах. М., 1963;
* Фрай Ричард. Наследие Ирана. М., 1972;
* Дандамаев М. А., Луконин В. Гаумот Культура и экономика древнего Ирана. М., 1980;
* Поротников В. Дарий. М., 2004;
* Саймиддинов Д. Форсии бостон. Д., 2007;
* Фаррух Кова. Персы. Армия великих царей. М., 2009.

Гурӯҳ:Ҳахоманишиён
Кубо (мойё)

**Кубо** () — харобаҳои маданияти мойё дар 40 км шимолу ғарби Тулуми Мексика. Ин сохтмонҳои ҷашнӣ дар давраи рушди классикии маданияти мойё (тақрибан 250—900 милодӣ) сохта шудаанд. Дар давраи рушди тамаддуни Мойёя Кубо яке аз калонтарин шаҳрҳо дар нимҷазираи Юкатан буд . Бо сабабҳои то имрӯз номаълум, шаҳрро пас аз расидани испаниҳо ба нимҷазира қабилаҳои мойё тарк карданд.

Дар Кобе панҷ гурӯҳи сохтмонҳо мавҷуданд. Ба гурӯҳи Нохоч-Мул аҳроми Эл-Кастилло дохил мешавад, ки баландиаш 42 метр аст. То болои манора 120 зина сохта шудааст. Дар болои аҳром як ҳуҷраи хурди маросим бо қурбонгоҳ аст, ки тахминан барои қурбонӣ ба худоҳо истифода мешуд. Ҳоло қисмати ками биноҳо аз сабаби набудани маблағ аз ҷониби ҳукумати Мексика барои барқарорсозии харобаҳо барои сайёҳон боз аст. Тибқи омор, масоҳати сохтмонҳои мойё то 120 км² фаро мегиранд.

## Нигористон

Акс:Cobá, Nohoch Mul Pyramide.jpg|
Акс:Trees puram.jpg|
Акс:Tonnel in peru.jpg|
Акс:Climbing pyram.jpg|


## Эзоҳ

## Адабиёт
* *COBA: A Classic Maya Metropolis*. William J. Folan, Ellen R. Kintz, Laraine A. Fletcher. New York: Academic Press, 1983.
* *The Ancient Maya*. (Third Edition) Stanford University Press, Stanford. 1963
* *A Preliminary Study of the Ruins of Coba, Quintana Roo, México*. Washington, D.C. Carnegie Institution of Washington, Publication No. 424. 1932
*  
* Коба, апокалиптический город света
* Фотографии Кобы

Гурӯҳ:Шаҳри мойё
Ҳауптвахта

[мини|300x300пкс| [Санкт-Петербург|Санкт Петербург, Қалъаи Петропавловск, бинои асосии ҳаупвахта ]]
**Ҳаупвахта** (аз  айнан — *посбони асосӣ)* — хонае, ки дар он хидматчиёни ҳарбии гумонбар ё айбдор эътирофшуда ва судшавандаро муваққатан нигоҳ медоранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Хидмати ҳарбӣ
Герҳорт Ҳоуптмон

**Герҳорт Юҳонн Роберт Ҳоутмон** (; 15 ноябри 1862, Оберсалзбрун — 6 июни 1946, Агнетендорф) — намоишноманависи олмонӣ. Барандаи Ҷоизаи Нобели адабиёт дар соли 1912 .

## Зиндагонӣ ва ҳунар
Дар Силезиёи Поёнӣ дар хонаводаи молики меҳмонхона Роберт Ҳоутмон ва занаш Мориё ба дунё омадааст. Герҳорт ду бародари бузург — Геюрг ва Корл — ва хоҳарбузург Юҳонно дошт.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Сочинения Гауптмана на сайте Lib.ru: Классика
* Дом-музей Нобелевский лауреат Герхарт Гауптман — король острова Хиддензе. Репортаж Deutsche Welle
* Разговор с Герартом Гауптманом — очерк А. В. Луначарского
* О Гауптмане в кн.: Зарубежная литература ХХ века / под редакцией Л. Г. Андреева. — М.: Высшая школа, 1996 

Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи Нобел дар бахши адабиёт
Гурӯҳ:Нависандагони Олмон
Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи Нобел ба тартиби алифбо
Ҳаусманит

**Гаусманит** Mn2+Mn23+O4 — минерал аз гурӯҳи шпинел, формулаи кимиёиаш Mn2+Mn23+ O4.

Таркибаш 62% MnO ва 38,0% MnО2 иборат буда, ҳамчунин FeO ва FeO2  дорад. Сингонияаш тетрагонӣ. Сохтори кристаллҳояш ба сохтори шпинел монанд аст. Агрегатҳояш маъмулан массаҳои тӯдаии донадор буда, баъзан кристаллҳои тетрагонии ба кристаллҳои браунит монанд ҳосил мекунад. Рангаш сиёҳи қаҳваӣ. Ранги хокааш сурхи моил ба бӯр. Ҷилои сатҳи тозааш алмосӣ ё нимфилиззӣ. Сахтиаш 5-5,5. Зудшикан. Вазни хоссаш 4,7-4,9. Гаусманит дар натиҷаи дигаргуншавии захираҳои таҳнишини манган, дар шароити нарасидани оксиген ба вуҷуд меояд. Ҳамроҳи браунит, манганит ва дигар минералҳои мангандор вомехӯрад. Дар шароити сероксиген фарсоиш ёфта, ба псиломелан ва пирозолит мегузарад. Захираҳои саноатиаш дар кони рагаҳои гармобии Спалск (Нижний Тагил), кони маъданҳои дигаргуншудаи таҳнишинии Қараҷол (Қазоқистон), Инфелд (Олмон) мавҷуд аст. Гаусманит минералест, ки аҳаммияти саноатӣ дорад ва бо дигар ҷинсҳои кӯҳии мангандор барои истеҳсоли чӯян ва навъҳои махсуси пӯлод истифода мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Годовиков А. Л. Минералогия. М., 1975;
* Булах А. Гаусманит Минералогия с основами кристаллографии. М., 1989;
* Ҷанобилов М. Минералогия. Д., 2012.

## Сарчашма
*
Қурбоналӣ Ёқубов

**Қурбоналӣ Ёқубов** —  мутриб, омӯзгори шинохтаи тоҷик. Ҳунарпешаи хизматнишондода ҶШС Тоҷикистон (1988), Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон (2010), Аълочии маорифи халқии СССР (1983).

## Зиндагинома
Қурбоналӣ Ёқубов хатмкардаи омӯзишгоҳи мусиқии шаҳри Душанбе (ҳоз. коллеҷи санъати ба номи А. Бобоқулов 1968), факултети санъати Институти давлатии педагогии ба номи Т.Г. Шевченко (ҳоз. ДДОД ба номи С. Айнӣ, 1973). Солҳои донишҷӯияш дар мактаб-интернати махсуси мусиқии ба номи М. Собирова (ҳоло ба номи М. Атоев) аз сози най ба шогирдон ҳунар меомӯхт. Аз соли 1973 дар ДДСТ ба номи М. Турсунзода аз сози най дарс мегӯяд. Дар як вақт бо ҳайати ансамбли эстрадии «Гулшан», ансамбли рақсии «Зебо» ҳамкорӣ намудааст.

Навоҳои иҷрокардаи ӯ дар хазинаи мусиқии радио ва телевизион (беш аз 40 савту наво) сабт гардидаанд. Ёқубов шогирдони зиёдеро тарбия намудааст, ки онҳо дар театр, оркестр, ансамблҳо ва мактабу коллеҷҳои санъат кору фаъолият доранд. Найнавозони чирадаст Сайдалӣ Сангов, Нуралӣ Шерматов шогирдони ӯянд. Ёқубов дар озмуни I-уми ҷумҳуриявии навозандагони созҳои халқӣ (1986) лауреат шуд. Ӯ ба як қатор мамлакатҳо: Австрия (1975), Сурия (1983), Тайланд (1986), Руминия (1987) ва ғ. сафарҳои ҳунарӣ кардааст. Ёқубов бо ордени «Шараф» сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мутрибони тоҷик
Гурӯҳ:Мутрибони асри XX
Гурӯҳ:Мутрибони асри XXI
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Мусиқишиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода
Гурӯҳ:Ҳунарпешагони мардумии Тоҷикистон
Эдвард Григ

**Эдвард Ҳагеруп Григ** (;  — оҳангсоз, пиёнунавоз, раҳбари мусиқӣ ва асосгузори мактаби мусиқии норвеж. Узви Академияи мусиқии Шветсия (1872), Академияи ҳунарҳои нафисаи Фаронса (1889), Академияи Берлин (1897). Доктори фахрии донишгоҳҳои Кембриҷ (1893) ва Оксфорд (1906).

## Зиндагинома
Маълумоти мусиқиро дар Консерваторияи Лейпсиг (1858—1862) гирифтааст. Шогирди К. Рейнек (композитсия) ва И. Мосиелес (фортепиано). Замони дар Копенгаген буданаш (1863) ҳамроҳи оҳангсози норвегӣ Р. Нудрок ва гурӯҳе аз навозандагони даниягӣ ҷамъияти мусиқии байнискандинави «Евтерпа»-ро таъсис дод; пас аз бозгашт ба Норвегия ҳамроҳ бо Ю. Свенсен (1866) Академияи мусиқӣ ва Ҷамъияти мусиқиро (1973) бунёд гузошт; яке аз созмондиҳандагони нахустин фестивали мусиқии норвег (Бреген, 1898). Ӯ бо консертҳояш фаъолияти оҳангсозӣ, педагогӣ-публитсистӣ, мусиқишиносӣ ва маорифпарвариро дар кишвараш ва хориҷ аз он (Олмон, Ҳолландия, Дания, Фаронса, Британия) тавъам сохт. Солҳои 1880—1890 ҳамчун оҳангсоз ва навозанда дар ҷаҳон шуҳрат пайдо кард.

## Эводиёт
Эдвард Григ дар осори хеш самтҳои асосии рушди фарҳанги мусиқии кишварашро пешниҳод намудааст. Ӯ мусиқии миллии норвегро ба дараҷаи мусиқии классикии ҷаҳонӣ расонд, мусиқии халқиро эҷодкорона аз нав такмил дод. Осори Эдвард Григ композитсияҳои сершумори гуногунжанрро дар бар мегирад. Асари маъруфи ӯ мусиқии драмаи «Пер Гюнт»-и Эдвард Григ Ибсен (1875) мебошад. Осори Эдвард Григ: мусиқӣ бар драмаи Бернсон «Сигурди Салибдор» (1872); симфония (1864), увертюраи «Дар тирамоҳ» (1887); «Рақсҳои симфонӣ» (1898); сюитаи «Аз даврони Холберг» (1885); консерт барои фортепиано бо оркестр (1868), ансамблҳои камеравӣ — 3 соната барои ғиҷак ва фортепиано (1865, 1867, 1887), квартети торӣ (1878), «Пйесаҳои лирикӣ» (барои фортепиано) дар 10 дафтар (1867—1901), тақр. 100 романсу суруд; такмили суруду рақсҳои мардумӣ; ҳамчунин мақолаву очеркҳое, ки ба Ҷ. Верди, В. А. Мотсарт, Р. Шуман, Р. Вагнер бахшида шудаанд.

## Осор
* Избранное статьи и письма. М., 1966.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Музалевский В. Э. ГриЭдвард Григ Л., 1935;
* Бенестад Ф., Шельдеруп — Эббе. Д. Э. Григ — человек и художник. М., 1986;
* Михеева Л. В. Э. ГриЭдвард Григ Краткий очерк жизни и творчества. М., 1998.

Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XX
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XIX
Кристоф Виллибалд Глюк

**Кристоф Виллибалд фон Глюк** (; ) — оҳангсози олмонӣ, намояндаи класситсизм.

## Зиндагинома
Дар мактаби рустоӣ (дар Чехия) баробари савод омӯхтан, илми мусиқӣ (навохтани клавир, арғунун, ғиҷҷак) ва забонҳои қадимиро (лотинию юнонӣ) аз бар намуд. Солҳои 1731—1734 донишҷӯи Донишгоҳи Порис буд, мусиқиро мукаммал фаро гирифта, дар хорҳо суруд мехонд. Солҳои 1735-36 дар Вена, дар дарбори княз Ф. Лобковите хидмат кард. Замоне, ки дар Итолиё буд (1737—1745), баробари дӯстӣ бо Ҷ. Б. Саммартини, ҳамроҳи ӯ 4 сол таҳсил кард. Дар Лондон (1746) ду асари хешро ба саҳна гузошт ва ба таълифоти Георг Фридрих Гендел ошно шуд. Солҳои 1746—1749 дар ҳамкорӣ бо гурӯҳи операи сайёри бародарон Глюк ва А. Мингатти дар шащрҳои Ҳамбург, Дрезден, Лейпсиг, Копенҳаген консертҳо намоиш медиҳад.

## Эҷодиёт
Солҳои 1737—1752 авҷи камолоти эҷодии Глюк шумурда мешавад, ки ӯро аз як ходими мусиқии маъмулӣ ба як соҳибмаълумоти аврупоӣ, оҳангсози шоистаи эътирофи умум, капелмейстер, басаҳнагузоранда ва тарғибгари осори хеш табдил дод. Дар ин солҳо дар сабки итолиёии операҳои «Артаксерс» (1741), «Деметрий» (1742), «Тигран» (1743), «Этсио» (1751), «Иссипиле» (1752), «Титаи меҳрубон» (1751)-ро таълиф кард. Аввали солҳои 1750 ба Вена бозгашта, бо дар назар доштани ҳавасмандии шунавандагони австриягии операҳои мазҳакавии фаронсавӣ мазҳакаҳои мусиқии «Канизи қалбакӣ» (1758), «Ҷазираи Мерлини ё Қиёмат» (1758), «Беназмӣ ё ҷашни Аҳриманӣ» (1759), «Кадии фиребхӯрда» (1761) ва балетҳои «Александр» (1756), «Дон-Жуан» (1761), «Семирамида» (1765, хореографияи Глюк Анҷолини)-ро менависад. Глюк анъанаҳои пешинаро ба куллӣ тағйир дода, операро аз шаклпарастӣ, арияҳоро аз дабдабаи хушку холӣ озод карда, диққати асосиро ба драматизми он равона кард: операҳои «Орфей ва Эвриди» (1762), «Алсеста» (1767). Ӯ операро ба фоҷиаи мусиқӣ табдил дод. Операҳои «Парис ва Елена» (1770), «Армида» (1777) ва ғ. операҳои сифатан нав ва пур аз драматизм буданд.

Операҳои типи нави Глюк, ки дар натиҷаи талаботи баланди эстетикию этикии замон манзур шуданд, бо тарҳрезии оҳангсозони олмонию забони муоширати чехӣ, бо ваҳдати устодони шинохтаи итолиёӣ ва ба заминаҳои австриягию фаронсавӣ ба вуҷуд омадаанд, ки самараи ҷустуҷӯҳои тақр. 40-солаи муаллиф мебошанд. Эҷодиёти Глюк ба В. А. Мотсарт, Л. Бетховен ва Р. Вагнер таъсир расондааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Рыцарев С. А. *К. В. Глюк.* М., 1987;
* Кириллина Л. В. *Реформаторские оперы Глюка.* М., 2006;
* *Новая российская энциклопедия.* Т. IV (2). М., 2008.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Оҳангсозон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони Олмон
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XVIII
Гулчеҳра Иноятова

**Гулчеҳра Аҳмадовна Иноятова** (тав.26.3.1957, шаҳри Душанбе) — пианинонавози барҷастаи тоҷик, омӯзгор, профессор. Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон‎ (1996), профессори кафедраи фортепианои махсуси Консерваторияи давлатии Синяни Чин. 
## Зиндагинома
Гулчеҳра Иноятова соли 1975 мактаби марказии миёнаи мусиқии назди Консерваторияи давлатии Москва ба номи П.И. Чайковский ва соли 1980 ҳамин консерваторияро бо ихтисоси фортепиано хатм кардааст. Солҳои 1982-1984 ассистент-коромӯз (рӯзона) дар КДМ ба номи П.И. Чайковский маҳорати касбиашро такмил додааст. Устодонаш Н.В. Ширинская, профессор Л.В. Рошина, профессори Т.П. Николаева буданд. Солҳои 1980-1982; 1984-2000 омӯзгори калон, дотсент, мудири кафедраи фортепианои махсуси Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М.Турсунзода, 2000-03 мудири кафедра (аз с.2002 профессор)-и Институти давлатии мусиқӣ-педагогии Тамбов ба номи С.В.Рахманинов (Россия), 2003-2010 профессори (эксперти хориҷӣ)-и кафедраи фортепианои махсуси Консерваторияи давлатии Синяни Чин. Аз с.2010 то ҳол (2018) профессори кафедраи фортепианои махсуси (эксперти хориҷӣ)-и Университети педагогии Чини Ҷанубӣ кору фаъолият дорад.

## Эҷодиёт
Гулчеҳра Иноятова чун пианинонавоз иҷрокунанда дар иҷрои асарҳои композиторони тоҷик бештар шуҳрат пайдо кардааст. Як миқдор аз ин асарҳо дар фонди Радиои умумииттифоқӣ маҳфузанд.
Ӯ бо як зумра дирижёрони шинохта, аз ҷумла, А.Ведерников, Ф.Мансуров, С.Скрипка, З.Ҳақназаров ва диг. ҳамкорӣ намудааст. И. дар кори фестивалҳои мусиқии байналхалқӣ, дарсҳои маҳорат иштирок варзида, аъзои жюрии озмунҳои пианинонавозон дар ИМА, Канада, Гонконг, Чин, Чехия, Россия, Венгрия, Тоҷикистон ва Туркманистон буд. 
## Ҷоизаҳо
Бо медали фахрии «Астана»-и Ҷумҳурии Қазоқистон сарфароз гардидааст (1999). Солҳои 2004-2018 барои ғалабаи шогирдонаш дар озмунҳои миллӣ ва байналхалқии пианинонавозон бо унвони фахрии «Педагоги Барҷаста» (27 маротиба) мукофотонида шудааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мутрибон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Мутрибони тоҷик
Гурӯҳ:Мутрибони асри XX
Гурӯҳ:Мутрибони асри XXI
Гурӯҳ:Мутрибони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешагони шоистаи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрии байналмилалӣ аз Тоҷикистон
Гаусс

**Гаусс** — воҳиди индуксияи магнитӣ дар системаи воҳидҳои сантиметр-грамм-сония СГС (системаҳои Гаусс ва сантиметр-грамм-сония-метр СГСМ). 

Ба шарафи олими олмонӣ Карл Фридрих Гаусс номида шудааст. Ишорааш Гс (Gs). 1 Гаусс ба индуксияи майдони магнитии якҷинсае баробар аст, ки дар он ба ноқили мустақими яксантиметрии нисбат ба вектори индуксияи майдон амудӣ ҷойгиршуда (ҳангоми аз он ҷорӣ будани ҷараёни баробар ба 1 воҳиди ҷараёни СГСМ) қувваи баробар ба 1 дин таъсир мерасонад. Гауссро инчунин индуксияи магнитие шумурдан мумкин аст, ки ҳангоми он аз буриши масоҳаташ 1 см2 (ки ба самти хатҳои индуксия амудӣ мебошад) сели магнитии 1 максвелл мегузарад. Таносуби байни воҳидҳои индуксияи магнитӣ дар системаҳои воҳидҳои СГС ва системаи воҳидҳои байналмилалӣ СИ чунин аст: 1 Гс=104 Тл. Дар амалия воҳиди килогаусс (1000 Гс)-ро низ истифода мебаранд. 
## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:СГС
Сойбург

мини|Нил Ҳорбисун як фаъоли сойбург ва бунёнгузору раиси Бунёди Сойбург
**Сойбург** (аз  (), ихтисораи «**cyb**ernetic **org**anism»), **киборг** — дар тибб — организми биологии дорои ҷузъҳои механикӣ ё электронӣ, дурагаи мошину инсон.

## Таърих
Консепсияи одам-мошин ҳамеша ҳамчун тасвире дар ривоят ва эҷодкорӣ мавҷуд буд, сар карда аз бузургҷуссаи сунъии Талос аз афсонаҳои юнонӣ то Ҳанси Оҳанин аз афсонаи бародарон Гримм бо ҳамон ном ба итмом мерасад. Дар адабиёти англис, асосгузори ғояи илмии шахсе, ки ҷузъҳои механикӣ дорад, Эдгар Аллан По ҳисобида мешавад. Дар ҳикояи «Марде, ки пора шуд» (1843), як афсари солхӯрдаро тасвир кардааст, ки дар вақти ҷанг бо ҳиндуҳо сахт захмӣ ва маҷрӯҳ шудааст (ба истиснои бадан, як даст ва сар) ва аз протезҳо иборат аст.

* 1987 — филм дар бораи милисаи киборг «Робокоп».
* 1996 — Дар китоби «Рибофанк»-и Пол Ди Филиппо назарияе муаррифӣ шудааст, ки трансгенҳо — одамони аз ҷиҳати генетикӣ тағйирёфта дар оянда ҷойгузини киборгҳо шуда метавонанд.

## Назария
Афзоиши вобастагии шахс аз механизмҳо, инчунин иваз кардани узвҳо бо дастгоҳҳои механикӣ (протезҳо, имплантҳо) барои тадриҷан аз одам ба кирборг гузаштани организм мусоидат мекунад. Дар технология шахс худашро тарҳрезӣ мекунад, бино бар ин таҳаввулоти муштараки инсон ва технология дар киборг як раванди объективӣ мебошад.

## Эзоҳ
Иҷрокунанда

thumb|Найнавоз (муссавараи Вафо Назаров)

**Иҷрокунанда** — сознавоз, ҳофиз, мутриб, ки асари мусиқиро ё ягон-то партияро дар ансамбл, оркестр, хор иҷро мекунад. Фаъолияти иҷрокунандагӣ - ташкилӣ эҷодиёти махсусест (ниг. Интерпретатсия), ки ба ҷуз аз маҳорати касбӣ, аз мутриб донишу фарҳанг ва истеъдоди баркамолро тақозо мекунад. Ӯ касби худро мебояд дар сатҳи ниҳоят баланд аз бар карда бошад.
## Нигаред низ
* Навозанда
* Мутриб
* Интерпретатсия
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Касб
Интерпретатсия

**Интерпретатсия** (лот. interpretatio – шарҳдиҳӣ, тафсир кардан) — тафсири асари мусиқӣ дар ҷараёни иҷро намудани матни нотавӣ. Интерпретатсия талаб мекунад, ки ҳунарманд нисбат ба мусиқии иҷрошаванда, муносибати фардӣ ва фаъол дошта, назари эҷодкоронаи худро бо фикри муаллиф ҳамоҳанг созад.
Дар а. XIX санъати интерпретатсия бо эҷодиёти композиторон зич алоқаманд буд: чун қоида композиторон асарҳояшонро худашон иҷро мекарданд. Дар таҷрибаи иҷрокунандагӣ навъи нави мусиқичӣ – тавсиркунанда – иҷрокунандаи асарҳои дигар композиторон тасдиқ гардид (К. Шуман, Х. Фон-Бюлов ва ғайра). Дар баробари ин анъанаи иҷрокунандагии муаллиф низ идома меёфт. Тафсиркунандагони нозукадои асарҳои дигар муаллифон – Ф. Лист, А.Г. Рубинштейн, С.В. Рахманинов буданд. Аз нимаи дуюми асри XIX назарияи мусиқии Интерпретатсия ба вуҷуд омад, ки то ибтидои асри XX ба яке аз соҳаи муҳими мусиқишиносӣ ташаккул ёфт. Ба ибораи образноки А. Рубинштейн: «иҷронамудан – эҷоди дувумин» аст. 
## Нигаред
* Мутриб
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Инструментовка

**Инструментовка** — таҳияи оркестрӣ, мувофиқ намудани асари мусиқӣ барои оркестр. Ба ибораи дигар, ягон асари оркестриро барои созҳо муҳайёкунии «пӯшок» (опера, симфония, консерт, сюита ва ғайра). Асарро эҷод намуда, чун қоида таҳияи оркестрии он қисми ҷудоинопазирии рафти кори эҷодист: ба ақидаи Н. Римский-Корсаков, он - «яке аз самтҳои ҷону дили асар мебошад». Пайдоиши «инструментовка» ва аввалин партитураҳо  ба композиторони итолёвӣ (охири садаи XVI ва аввали садаи XVII) тааллуқ дорад. Асли шукуфоии санъати «инструментовка» дар  садаҳои XIX-XX ба қуллаҳои баландтарин расид (Берлиоз, Глинка, Римский-Корсаков, Вагнер, Дебюси, Равел, Стравинский).
Мутахассисе, ки асари дигаронро таҳия мекунад, бояд на танҳо имкониятҳои таъсирбахшию образнокии созҳоро донад, балки имконияту бо ҳам омезиши тембрҳо, имкониятҳои техникӣ, диапазону тарзу услуби навохтани созҳоро хуб донад ва сабки (стили) он композиторро нағз дарк кунад. Маҳз ҳамин сифатҳо ба Н. Римский-Корсаков ва дертар Д. Шостакович даст дод, ки операи М. Мусоргскийро барои оркестр таҳия кунанд. Аммо А. Глазунов увертюраро аз операи «Княз Игор», ки ӯ ҳангоми дар фортепиано навохтани А. Бородин як бор шунидааст, дар ёд дошта, барои оркестри симфонӣ «инструментовка» кардаст.

Ба сабаби он ки мусиқии тоҷик дар гузашта яковоза (алалхусус дар сурудан) буд, услуби «инструментовка» вуҷуд надошт. Ба кор бурдани инструментовка дар асарҳои мусиқии тоҷик аз солҳои 30 садаи XX оғоз гардид: Инструментовкаҳо барои оркестри созҳои халқии тоҷикӣ  – «Рақси духтарони пахтачин» ва «Пахта-пахта»-и Аъзам Камолов (1931), «Сюитаи тоҷикӣ» барои оркестри симфонии А. Ленский (1937-1938), операи «Шуриши Восеъ»-и С. Баласанян (1939), «Лола» – намоиши мусиқӣ-театрикуно¬нидашудаи С. Урбах (1939) ва ғ. нахустин асарҳои бисёровозаи мусиқии тоҷик мебошанд, ки партитура («инструментовка») гардидаанд. Минбаъд Ф. Солиев, Н. Пӯлодов, Ш. Бобокалонов, Ш. Соҳибов, А. Ҳамдамов, З. Шаҳидӣ, Ф. Шаҳобов асарҳои худро барои оркестрҳои гуногун «инструментовка» кардаанд. Баъди солҳои 50 садаи XX композиторон асарҳои бисёровозаи худро барои ҳайати пурраи оркестрҳо навиштаанд. Фанни «инструментовка» бо барномаи махсус дар коллеҷҳои санъат ва консерватория омӯзонида мешавад.
## Нигаред
* Алтератсия
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гектор Берлиоз

**Берлиоз Гектор** (1803-1869) — композитори барҷастаи фаронсавӣ, дирижёр, нависандаи соҳаи мусиқӣ. Узви Институти Фаронса (1856). 
## Эҷодиёт
Берлиоз Гектор Консерваторияи Парижро аз синфи композитсия Ж.Ф. Лесюэр хатм намудааст. Асари нахустини ӯ – Симфонияи фантастикӣ («Лавҳае аз ҳаёти артист») – Берлиозро ба қатори композиторони барҷастаи Фаронса ба ҷои якум монд, ҳамчунин дар оянда чун офарандаи жанри нав – мусиқии симфонии барномавӣ эътироф шуд. Сужети асарҳояшро Берлиоз асосан аз адабиёти асарҳои нависандагони бузург: Байрон (увертюраи «Корсар», симфонияи «Гаролд дар Италия»), Шекспир (увертюра «Корол Лир», операи комедиявӣ «Беатриче ва Бенедикт», симфонияи драматикии «Ромео ва Юлия»), Ҳёте (қиссаи драмавии «Таънаомезии Фауст») ва ғ. Берлиоз такмили таъсирноки «Марселеза»-ро барои хори калон ва оркестр иҷро кард. Ба хотираи қурбониҳои инқилоби Фаронсаи с. 1848 Берлиоз Симфонияи мотамӣ-музуфариятиро бахшид ва ғ. Композитор-навовар ба шаклҳои мусиқӣ навоварӣ даровард, худро ҳамчун нобиғаи оркестровка нишон дод. Берлиоз дирижёри мумтоз ва нависандаи мусиқӣ буд. Ӯ дар Фаронса ва дигар мамлакатҳо консетрҳои зиёд дода, ба Россия низ сафарҳои ҳунарӣ доир намудааст (1847 ва 1867-68). Берлиоз рисолаи бузург барои инструментовка ва мақолаҳои зиёде дар хусуси мусиқӣ ва мусиқичиён навиштааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XIX
Гурӯҳ:Оҳангсозони Фаронса
Гаусторийҳо

**Ҳаусторийҳо** ( — нӯшанда) — ҷиҳози макандае, ки рустаниҳо ба воситаи он аз тана ё узвҳои наздиктари рустании дигар маводди ғизоиро меҷабанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Реша
Гаҳворапӯш

**Гаҳворапӯш** — ҷиҳози гаҳвора, ки аз матоъи гуногун (асосан аз фаранг, махмал, духоба, шоҳӣ ва ғайра) медӯзанд.

Гаҳворапӯш зимистона ва тобистона мешавад. Гаҳворапӯши зимистониро аз матоъи бадошти гарм (махмал) ва патдор, тобистониро аз матоъи сабуку нафис ва бе пахта (фақат як абраву астар) медӯзанд. Агар матоъ якранг бошад, онро ҳатман гулдӯзӣ мекунанд. Гаҳворапӯшро баъзан зардӯзӣ ҳам мекунанд.

Аз рӯйи анъана ва расму ойини ниёгон рӯзи гаҳворабандон баъди ба гаҳвора бастани тифл ба болои гаҳворапӯш 7 қабат чиз (дастархон, пӯстак, ҷойнамоз, кӯрпа, дос ва ғайра) мепартоянд. Пеш онҳое, ки тифли дардманд доштанд, Гаҳворапӯшро аз қуроқ медӯхтанд ва умед доштанд, ки бо ин роҳ тифлро аз дард наҷот диҳанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Гавҳора
Иоганнес Брамс

**Брамс Иоганнес** (1833-1897) — композитори барҷастаи олмонӣ, пианинонавоз ва дирижёр.

Брамс Иоганнес дар оилаи мусиқидонаш тарбият гирифтааст; аз с. 1863 дар шаҳри Вена исқтиқомат бурдааст. Брамс аз 14 –солагӣ ҳамчун солист – пианинонавоз баромад мекард; баъдтар ҳамчун ансамблнавоз ва дирижёри моҳир шинохта шуд. Асарҳои асосии Брамс - 4 симфония, Консерт барои скрипка, 2 консерт барои фортепиано, Марсияи олмонӣ, квинтети фортепианӣ ва ғ. дар санъати мусиқии ҷаҳонӣ мавқеи намоён доранд. Брамс асарҳои барҷастаи симфонӣ ансамблӣ ва мусиқии фортепианӣ офаридааст. Инчунин Романсу сурудҳо, асарҳои хорӣ, силсилаи «Рақсҳои венгерӣ» ба Брамс обурӯи арзанда овардаанд. 
## Нигаред
* Людвиг ван Бетҳовен
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XIX
Гурӯҳ:Оҳангсозони Олмон
Композитсия

**Композитсия** (лот. compositio – тасниф, тартиб додан, эҷод кардан, пайвастан) — бандубаст ва алоқаву муносибати унсурҳои мухталиф дар асари бадеист. Эҷоди мусиқӣ, намуди эҷодии бадеияш. Асари мусиқӣ, меваи эҷодист. Ғайр аз маданияти умумӣ ва истеъдод, фаъолияти композиторӣ боз донистани би-сёр донишҳо аз қабили фанҳои махсус: назарияи мусиқӣ, гармония, полифония, таҳлили асарҳои мусиқӣ, оркестровка ва ғ. ҳатмист. Зуд-зуд бо мафҳуми Композитсия сохти асари мусиқӣ, таносуб ва ҷобаҷогузории бахшҳои алоҳидаи он дар назар аст. Аз ин рӯ, мегӯянд: «Композитсияи мутаносиб», «Композитсияи возеҳ» ё баракс, «Композитсияи ковок» ва ғ. 

## Нигаред
* Композитор
* Назарияи мусиқӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Консерватория

**Консерватория** (ит. concervatorio – ятимхона, паноҳгоҳ; дар асрҳои миёна муассисаи олии таълими мусиқӣ (бисёр мактабҳои аврупоӣ, ки дар онҳо ба тарбияи мусиқӣ бештар аҳамият медоданд, чунин номида мешуданд). Якумин Консерваторияҳо дар аввали а. XIX дар шаҳрҳои калони Аврупо пайдо шуданд (то ин вақт Консерватория фақат дар Порис вуҷуд дошт). Консерватория дар ҳама марказҳои мусиқии дунё вуҷуд доранд. Консерваторияҳои қадимтарини русӣ дар Санкт-Петербург (1862) ва дар Маскав (1866). Дар ИҶШС қариб 20 Консерватория (бо таҳсили 5-сола) вуҷуд доштанд. Консерваторияи миллии Тоҷикистон с. 2003 таъсис дода шуд. Дар мамлакатҳои хориҷӣ муассисаҳои олии таълими мусиқӣ на фақат Консерватория ном бурда мешаванд, балки онҳоро академияи мусиқӣ, мактаби олии мусиқӣ, институт ва ғ. ном мебаранд.
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Муассисаҳои фарҳангӣ
Кантата

**Кантата** (лот. cantare - сурудан), асари мусиқии тантанавӣ, лирикӣ ё эпикии аз чанд қисми мукаммал иборат, ки барои овозхон – яккахон, ҳамчунин хор бо ҷӯршавии оркестр офарида мешавад.

Кантата аз рӯи сохт ва хусусияташ ба жанри оратория шабоҳат дорад, вале бо мазмуну сюжет аз он фарқ мекунад (Кантата ҳаҷман хурд аст). Ба қавли Э. Гейзер: «Кантата садаи 17 дар Итолиё аввал дар шакли асари яккахонии лирикӣ ба вуҷуд омада, минбаъд бо операи камеравӣ қаробат пайдо кард. Дар Итолиё кантата мазмуну мундариҷаи дунявӣ ва дар Олмон моҳиятӣ динӣ дошт. Образҳои барҷастаи динию дунявии Кантата хусусан дар эҷодиёти И.С. Бах (Кантатаҳои дунявии «Қаҳвахона», «Деҳқон») ифода ёфтааст. Зинаи нави инкишофи жанри К. бо эҷодиёти В.А. Мотсарт алоқаманд аст. Ӯ зимни кантата ва муноҷотҳояш услуби шаклан нави хорро ба вуҷуд овард, ки бо номи «Марсияҳо» машҳур аст. Дар Россия жанри кантата дар садаи 18 пайдо шуд. Намунаи классикии Кантатаро П.И. Чайковский («Москва»), Н.А. Римский-Корсаков («Аз силсилаи Гомер»), С.Н. Танеев, С.В. Рахманинов ва дигарон офариданд. Композитори Шӯравӣ К.-ро ба замонию ҳозира мувофиқ кунонда, мавзӯъ ва моҳияти ҷамъиятию оммавии онро тақвият доданд. Дар кантатаҳои Шӯравӣ мақоми хор баланд шуда ва сурудҳо тобишҳои халқию оммавӣ гирифтанд. Баробари мавзӯъҳои таърихии ватанпарварӣ («Александр Невский»-и С. Прокофев, «Дар майдони Куликов»-и Ю. Шапорин) дар мавзӯъҳои ҳозира низ кантатаҳо («Кантата дар бораи Ватан»-и А. Арутюнян, «Рӯзи меҳнат»-и С. Агабабов) эҷод шуданд».
Як зумра композиторони тоҷик низ дар жанри Кантата бо рангубори хоси миллӣ асарҳои пурмазмун офаридаанд, ки кантатаи «Садои Осиё»-и Х. Абдуллоев (шеъри М. Турсунзода, 1956), 4 Кантатаи А. Ленинский, «Кантата ба васфи Сталинобод» (шеъри А. Лоҳутӣ, 1940), «Ғалаба» (шеъри Миршакар, 1945) ва ғайра; 3 Кантатаи Ф. Баҳор («Зери парчами ту», шеъри М. Раҳимӣ, 1973) ва ғайра; 3 Кантатаи А. Одинаев «Аҳура Маздо» (1991) ва ғайра; 10 Кантатаи Я. Сабзанов «Ҷашни фирӯзӣ» (шеъри А. Сидқӣ, 1982), «Бахти рангин» (шеъри Лоиқ, 1984) ва ғайра; 5 Кантатаи З. Шаҳидӣ – «Кантата барои хор» (шеъри  Миршакар, 1949), «Кантатаи идона», (шеъри Б. Раҳимзода, 1964) ва ғайра; Кантатаҳо барои хори бачагона ва оркестри симфонии М. Атоев «Дар оғӯши Ватан» (1974) ва  А. Латифзода «Кантата» (1990) ва ғ. аз ҳамин қабиланд.

## Нигаред
* Ария
* Cюита
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Канон (мусиқӣ)

**Канон** (юн. kanon – қоида, меъёр), 1) шакли мусиқиест, дар он ҳамаи овозҳо ҳамон оҳанги ягонаро иҷро менамояд, аммо онро дар вақтҳои гуногун бо услуби имитатсия оғоз мекунанд. Ҳар як овози баъдина (як, ду ва зиёд) пештар дохил мешавад, аз он оҳанге, ки овози баъдина дохил мегардад. Оҳанг метавонад аз ҳамон нота (Канон дар прима) ё аз нотаи дигар (ба квинта, октава ва ғайра), дар ҳамон ритм ё дар дарозиҳои дигар (мас., нотаи ду баробар калон ё ду баробар хурд) такрор шавад.

Канонҳои дутогӣ низ вуҷуд доранд, ки онҳо дар як вақт дар шакли Канон бо овозҳои гуногун гузаронида мешаванд (ниг. Канони беохир). 2) Дар мусиқии динӣ – композитсияи калони хорӣ, ки аз 9 шуъба, ҳар кадоми он аз якчанд муноҷот иборат аст.

## Нигаред
* Кантата
* Назарияи мусиқӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Капелла

thumb|263x263px|Акапелла
**Капелла** (ит. cappella – калисои хурд), 1) ибодатхонаи хурди католикон ва англисҳо. Ҷойи махсус барои ибодати аҳли оилаи ашрофон ва сарояндагони хор; 2) хори сарояндагон. Капелла дар ҳамовозӣ бо созҳои мусиқӣ ва бе ҳамовозии онҳо иҷро мешавад.

Капеллаи бе ҳамовозии созҳои мусиқӣ иҷрошавандаро А’капелла (a cappella) меноманд. Капелла аввал хусусияти мусиқии вокалӣ дошт. Баъдан, дар натиҷаи такомули созҳои мусиқӣ Капелла ба ансамбли муштараки сарояндагону навозандагон табдил ёфт.

Ба Капеллаҳои ҷудогона комозиторони барҷаста монанди И.С. Бах, Й. Ҳайдн ва дигарон роҳбарӣ мекарданд. Дар Русия Капелла аз садаи XVIII (асосан дар хонадони сарватмандон) паҳн шудааст. Капеллаи сарояндагони дарборӣ аз қабили Капеллаҳои машҳуртарин буд, ки дар он Д.С. Бортянский, М.И. Глинка, Н.А. Римский-Корсаков, М.А. Балакирев ва дигарон кор кардаанд. Дар гузашта бисёр оркестрҳои шаҳрӣ, дарборӣ ва театрҳо номи Капелларо гирифта буданд. Дар ИҶШС баъзе дастаҳои иҷрокунандагонро низ Капелла меномиданд (мас., Капеллаи бандуранавозони Украина).

## Нигаред
* А’капелла
* Мусиқии вокалӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Энрико Карузо

**Энрико Карузо** () — овозхони барҷастаи итолиёӣ (тенори драматикӣ). Мусиқичӣ — боистеъдоди худомӯз.
Энрико Карузо қариб 30-сол чун ситораи намоёни услуби сурудхонии белканто байни намояндагони истеъдоди барҷастаи итолиёӣ дурахшидааст. Энрико Карузо маҳз бо овози зебои ҳайратангези пурқувваташ шуҳрати ҷаҳонӣ ба даст овард. Ӯ дар беҳтарин саҳнаҳои Аврупо ва Амрико бо муваффақият ҳунарнамоӣ кардааст. Қуллаи баландтарини санъати вокалӣ — саҳнавии Энрико Карузо нақшҳои Хосе («Кармен»-и Бизе), Манрико («Трубадур»-и Верди), Радамеса («Аида»-и Верди), Канио («Паятси»-и Леонковалло), Каварадосси («Тоска»-и Пуччини) ва дигарон буд. Ҳамчунин Энрико Карузо беҳтарин иҷрокунандаи романсҳо ва сурудҳои халқии итолиёӣ ба ҳисоб мерафт.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Сарояндаҳо ва сарояндазанҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Сарояндаҳо ва сарояндазанҳо
Квартет

**Квартет** (лот. guattuor - чор) — ансамблест иборат аз 4 иҷрокунанда бо партияҳои мустақил барои ҳар яки аз онҳо. Ҳамчунин асарҳои барои чунин ансамбл таълифшударо низ Квартет меноманд. Квартетҳои вокалӣ (занона, мардона, омехта) ҳамчунин жанр ва номераҳои алоҳида дар операҳо, ораторияҳо, кантатаҳо вуҷуд доранд. К.-ҳои созӣ – жанри камеравӣ; яке аз навъҳои муҳими мусиқии камеравӣ – Квартети торист (2 скрипка, алт, виолончел); ба Квартети фортепианӣ (фортепиано ва 3 сози торӣ), нисбат ба Квартети торӣ кам аҳамият дода мешавад. Квартетҳо барои ҳайати созӣ қабул шудааст, ҳамон асарҳоеро ном баранд, ки дар шакли силсилаи соната эҷод шудаанд; пиесаҳое, ки дар шаклҳои дигар навишта шудаанд, ба худ дигар ном доранд. Квартетҳои тории Й. Ҳайдн, В. Мотсарт, Л. Бетҳовен, Ф. Шуберт, И. Брамс, Б. Барток, П. Чайковский, А. Бородин, С. Танеев, Д. Шостакович васеъ маъмуланд.
Композиторони тоҷик – Д. Дустмуҳаммедов, Ю. Мамедов, А. Мусоев, Б. Пиговат, Ш. Пӯлодӣ, Я. Сабзанов, Т. Сатторов, А. Солиев ва дигарон барои Квартети торӣ низ асар эҷод намудаанд. 

## Нигаред
* Мусиқии камеравӣ
* Мусиқии вокалӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Квинтет

**Квинтет** (итол. guintetto, лот. guindus – панҷ), ансамблест иборат аз 5 иҷрокунанда бо партияҳои мустақил барои ҳар яки аз онҳо. Ҳамчунин асарҳои барои чунин ансамбл таълифшударо низ Квинтет меноманд. Квинтетҳои вокалӣ бо бартарии чун номераи алоҳида дар операҳо (мас., Квинтети «Ман метарсам» аз операи «Моткаи қарамашшоқ»-и П. Чайковский) ба назар мерасанд. Квинтетҳои созӣ – жанри камеравӣ; навъи муҳимтарини ин жанр – Квинтети фортепианӣ (ниг. К.-и фортепианӣ). Дар солҳои охир дар таҷрибаи консертӣ ба Квинтети созҳои нафасӣ (флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна) бештар аҳамият медодагӣ шуданд. Квинтетҳо барои ҳайати созӣ қабул шудааст, ҳамон асарҳоеро ном баранд, ки дар шакли силсилаи соната эҷод шудаанд. Дар мусиқии тоҷик Квинтет дар операи «Бозгашт»-и Я. Сабзанов (Квинтет ва хор аз намоиши якум) ва Квинтети фортепиании Ш. Ашуров (фортепиано, флейта, скрипка, алт, виолончел) истифода шудааст.

## Нигаред
* Мусиқии камеравӣ
* Мусиқии нафасӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳи мусиқӣ
Гурӯҳ:Назарияи мусиқӣ
Ария

**А́рия** () — суруди мукаммали шаклан итмомёфта, порча аз опера, оратория, ки ҳофиз дар ҳамоҳангии оркестр иҷро мекунад.

Ария, одатан, барои ифшои эҳтиросоти ботинӣ, хислат ва майлу рағбати қаҳрамони опера ёрӣ мерасонад ва санъати баланди сарояндагиро тақозо менамояд. Дар мусиқии Аврупои Ғарбӣ ария ҳанӯз қарни 15 маълум буд. Дар Фаронса (қарни 16) навъҳои гуногуни ария пайдо шуданд. Баъзе композиторони франсавӣ (М. Ламбер, М. Лабар) арияро шаклан такмил дода, ба он бандҳои иловагии вариатсиядорро илова намуданд. Марҳилаҳои дигари инкишофи ария бо эҳёи мусиқии вокалӣ-операвии италиявии қарни 17 — 18 вобастагӣ доранд. ария минбаъд дар санъати операи ҷаҳонӣ тадриҷан нақши намоён пайдо кард (масалан, арияи Кармен аз операи «Кармен»-и Ж. Бизе, арияи Баттерфляй аз операи «Чио-Чио Сан»-и Пуччини, арияи Мефистофел аз операи «Фауст»-и Ш. Гуно). Авҷи инкишофи ария дар мусиқии операвии рус ба эҷодиёти М. И. Глинка иртибот дорад. Имконият ва ҷиҳатҳои хоси ария дар эҷодиёти композиторони собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ С. С Прокофев, Д. Д. Шостакович, Д. Б. Кабалевский, З. П. Палиашвилӣ, А. А. Спендиаров, М. А. Ашрафӣ ва дигарон фаровон истифода шудааст.

Оҳангсозони тоҷик барои ифшои эҳсосот ва эҳтироси ботинии қаҳрамонони операҳо аз ария моҳирона истифода намудаанд (арияи Комде аз операи «Комде ва Мадан»-и З. Шаҳидӣ, арияи Пӯлод аз операи «Пӯлод ва Гулрӯ»-и Шарофиддин Сайфиддинов). Инчунин ария дар операҳои «Бозгашт»-и Ёқуб Сабзанов, «Лаънаткардаи халқ» ва «Қишлоқи тиллоӣ»-и Д. Дӯстмуҳаммадов, «Рустам ва Сӯҳроб»-и Талабхӯҷа Сатторов ва дигарон хеле рӯҳнавоз истифода шудааст. Ариетта, ариозо, каватина, каболетта ва ғайра навъҳои ария мебошанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Истилоҳоти опера
Гурӯҳ:Истилоҳоти санъатшиносӣ