Эпилепсия

**Эпилепсия ё саръ** (аз  — «гирифторшуда, дастгиршуда»), инчунин арх. **падучая** (аз ) —  неврологӣ, ки дар майли организм ба пайдоиши ногаҳонии хуруҷҳои рахш (судорога) зоҳир мешавад. Ба эпилепсия на танҳо одамон, балки дигар ширхӯрон низ, масалан: сагҳо, гурбаҳо, мушҳо, бузҳо гирифтор мешаванд.

Номи дигари маъмули ин хуруҷҳои ногаҳонӣ — **хуруҷи эпилептикӣ** мебошад.

## Мафҳуми эпилепсия

Бино ба тасаввуроти муосир, эпилепсия — ин гурӯҳи гуногуни бемориҳост, ки нишонаҳои клиникии ҳолатҳои музмини он бо хуруҷҳои такроршавандаи рахш тавсиф мешаванд. Дар асоси патогенези ин беморӣ ихроҷҳои пароксизмалӣ дар нейронҳои мағзи сар меистанд. Моҳияти беморӣ ба ангезиши аз ҳад зиёд ва/ё боздории нокифоя дар системаи асаб вобаста аст.

Эпилепсия асосан бо хуруҷҳои такрории хусусиятҳои гуногун тавсиф мешавад (инчунин эквивалентҳои хуруҷҳои эпилептикӣ дар шакли ихтилоли ногаҳонии рӯҳия (дисфория) ё ихтилоли хоси ҳуш (хусуфати ҳуш, сомнамбулизм) мавҷуданд). Дар шахсони мубталои эпилепсия зуд-зуд мигрен ё депрессия мушоҳида мешавад.

Агар пайдоиши хуруҷҳои эпилептикӣ бо патологияи соматикӣ алоқамандии исботшуда дошта бошад, пас сухан дар бораи эпилепсияи симптоматикӣ меравад. Инчунин эпилепсияи чаккагӣ (височная)-ро ҷудо мекунанд, ки дар он манбаи рахш дар ҳиссаи чаккагии мағзи сар ҷойгир аст.

Эпилепсия ба соҳаи неврология мансуб аст, ҳарчанд қаблан тасаввуроти нодуруст мавҷуд буд, ки беморони эпилепсияро бояд равонпизишкон (психиатрҳо) табобат кунанд.

## Истилоҳот
 ду таърифи эпилепсияро медиҳад.
Мувофиқи таърифи соли 2005, **эпилепсия** — ихтилоли мағзи сар аст, ки бо майли устувор ба хуруҷҳои эпилептикӣ, инчунин бо оқибатҳои нейробиологӣ, когнитивӣ, психологӣ ва иҷтимоии ин ҳолат тавсиф мешавад.
Таърифи амалии соли 2014 мегӯяд, ки эпилепсия бемории мағзи сар аст, ки ба яке аз ҳолатҳои зерин мувофиқат мекунад:

Мавҷудияти на камтар аз ду хуруҷи эпилептикии бесабаб (ё рефлекторӣ) бо фосилаи зиёда аз 24 соат.
Мавҷудияти як хуруҷи бесабаб бо эҳтимоли такроршавии хуруҷҳо дар 10 соли оянда (зиёда аз 60%).
Ташхиси синдроми эпилептикӣ.
## Таснифи хуруҷҳо
Аз нуқтаи назари амалӣ ду категорияро ҷудо кардан мумкин аст:

### Хуруҷҳои аввалиндараҷаи генерализатсияшуда
Ин хуруҷҳо дутарафаи симметрӣ буда, дар лаҳзаи пайдоиш нишонаҳои манбаъгӣ (очаговый) надоранд. Ба онҳо ду намуд дохил мешавад:

хуруҷҳои тоникӣ-клоникӣ (grand mal);

абсансҳо (petit mal) — давраҳои кӯтоҳи гум кардани ҳуш.

### Хуруҷҳои парсиалӣ (фокалӣ)
Хуруҷҳои парсиалӣ — зуҳуроти бештари эпилепсия мебошанд. Онҳо ҳангоми осеб дидани ҳуҷайраҳои асаб дар минтақаи муайяни яке аз нимкураҳои мағзи сар ба вуҷуд меоянд:

оддӣ — бе халалдор шудани ҳуш;

мураккаб — бо халалдор шудан ё тағйир ёфтани ҳуш;

дуюминдараҷа-генерализатсияшуда — дар аввал ҳамчун парсиалӣ оғоз шуда, сипас ба тамоми гурӯҳҳои мушакҳо паҳн мешаванд.

## Хуруҷи эпилептикӣ

Баъзан пеш аз хуруҷи эпилептикӣ аура (калимаи юнонӣ, маънояш «вазиши бод») ба амал меояд. Зуҳуроти аура хеле гуногунанд ва аз ҷойгиршавии қисми мағзи сар, ки вазифааш вайрон шудааст, вобастаанд.

## Ташхиси эпилепсия

### Электроэнцефалография

Барои ташхиси эпилепсия усули электроэнсефалография (ЭЭГ) васеъ истифода мешавад. Мавҷудияти маҷмӯи фокалии «пик-волна» ё мавҷҳои сусти асимметрӣ, ки мавҷудияти манбаи эпилептикиро нишон медиҳанд, аҳамияти калон дорад. Бояд дар хотир дошт, ки ЭЭГ метавонад ҳатто ҳангоми хуруҷҳои тез-тез муқаррарӣ бошад.

## Сабабҳои марг ва ёрии аввалин
Оқибати хатарноктарин — статуси эпилептикӣ мебошад, ки дар он хуруҷҳо пай дар пай меоянд ва бемор дар байни онҳо ба ҳуш намеояд. Ин ҳолат метавонад ба варами мағзи сар ва марг оварда расонад. Сабабҳои дигари марг: ғарқ шудан дар об, осеби сар ҳангоми афтидан, асфиксия (нафасгирӣ) бо болишт ё қай ҳангоми хуруҷ.

Shutterstock

**Ёрии аввалин ҳангоми хуруҷи эпилепсия:**

Барои пешгирии баста шудани роҳҳои нафас, беморро ба паҳлӯ гардонед.

Ҳеҷ гоҳ чизеро ба байни дандонҳо нагузоред (ин метавонад боиси шикастани дандон ё осеби роҳҳои нафас шавад).

Ба зери сар чизи мулоим гузоред.

Хуруҷро бо зӯрӣ боздошта накунед.

Агар хуруҷ зиёда аз 5 дақиқа давом кунад, ёрии таъҷилиро даъват кунед.

## Пешгӯи ҳангоми эпилепсия
Дар асри XIX ин тасаввурот паҳн шуда буд, ки эпилепсия ногузир боиси паст шудани сатҳи зеҳн, ақибмондагии зеҳнӣ ва деменсия-и эпилептикӣ мегардад. Дар асри XX ин ақида бознигарӣ шуд: маълум гардид, ки бад шудани фаъолияти когнитивӣ танҳо дар ҳолатҳои нисбатан кам ба мушоҳида мерасад ва коэффисиенти зеҳнӣ (IQ) дар шахсони гирифтори эпилепсия аксар вақт ба сатҳи баланд мерасад.

Тадқиқоти сершумор нишон доданд, ки агар хуруҷҳо таҳти назорати хуби доруҳои зидди таشنҷ (антиконвульсантҳо) бошанд, прогноз нисбати ихтилоли зеҳнӣ мусоид аст.

Тақрибан дар 70% беморон ҳангоми табобат ремиссия ба даст меояд, яъне дар давоми 5 сол хуруҷҳо дигар такрор намешаванд. Дар 20—30% ҳолатҳо хуруҷҳо идома меёбанд ва дар чунин мавридҳо аксар вақт истифодаи якчанд намуди доруҳо лозим мешавад.

## Эпилепсия ва шахсият
Дар асри XIX муаллифони асарҳои психиатрӣ тахмин мекарданд, ки хуруҷҳои эпилептикӣ боиси харобшавии шахсият мешаванд. Баъдтар маълум шуд, ки ин ақидаҳо дар натиҷаи мушоҳидаи беморони вазнин дар шифохонаҳо пайдо шудаанд. Муоинаи бемороне, ки дар ҷомеа зиндагӣ мекунанд, нишон дод, ки танҳо ақаллияти онҳо мушкилоти шахсиятӣ доранд ва ин мушкилот одатан хусусияти хосе надоранд. Далелҳо дар бораи робитаи эпилепсия ва агрессивӣ будан хеле каманд.

## Табобат

Табобати беморӣ ҳам ба таври амбулаторӣ ва ҳам статсионарӣ гузаронида мешавад. Танҳо 8—10% беморон ба табобати статсионарӣ ниёз доранд.

### Табобати доруворӣ
Барои табобат асосан доруҳои зидди ташануҷ истифода мешаванд, ки метавонанд дар давоми тамоми ҳаёт қабул карда шаванд. Дар аввал истифодаи як дору тавсия мешавад. Агар он самара надиҳад, ба доруи дигар мегузаранд.

## Муносибат ба эпилепсия

Эпилепсия яке аз қадимтарин ҳолатҳои тиббӣ мебошад (аз соли 4000 то милод). Дар тӯли асрҳо одамон ба эпилепсия бо тарсу нофаҳмӣ муносибат мекарданд, ки боиси дискриминатсия ва стигматизатсияи иҷтимоӣ мешуд.

Имрӯз низ бисёре аз беморон бо муносибати номусоиди ҷомеа ва ҳамкорон рӯ ба рӯ мешаванд, ки онҳоро маҷбур мекунад бемории худро пинҳон кунанд. Дар бисёр кишварҳо қонунҳое қабул шудаанд, ки дискриминатсияи беморони эпилепсияро манъ мекунанд.

Муҳим: Раск кардани даҳони бемор ҳангоми хуруҷ бо қошуқ ё дигар ашё хатои хатарнок аст, ки метавонад боиси шикастани дандон ё осеби роҳҳои нафас шавад.

## Эзоҳ
## Сарчашмаҳо

*Сапольски, Роберт.* Всё решено. Жизнь без свободы воли. — М.: Альпина нон-фикшн, 2025. — 536 с. — ISBN 978-5-00223-158-4.