Ботулизм

**Ботули́зм** (аз  — ҳасиб) — бемории вазнин, ки бо осеби системаи асаб, асосан мағзи дарозрӯя ва ҳароммағз тавсиф ёфта, бо бартарии синдромҳои офталмоплегикӣ ва булбарӣ ҷараён мегирад.

Он дар натиҷаи ба организм ворид шудани маҳсулоти хӯрокворӣ, об ё аэрозолҳо, ки дорои ботулотоксин мебошанд, инкишоф меёбад. Ин токсин аз ҷониби чӯбчаи спораҳосилкунандаи *Clostridium botulinum* ҷудо карда мешавад. Ботулотоксин мотонейронҳои шохҳои пеши ҳароммағзро осеб медиҳад, ки дар натиҷа асабгузаронӣи мушакҳо вайрон шуда, норасоии шадиди нафас авҷ мегирад.

Дарвозаҳои вурудӣ пардаҳои луобӣи роҳҳои нафас, тракти меъдаю рӯда, пӯсти осебдида ва шушҳо мебошанд. Ботулизм ҳангоми истеъмоли маҳсулоти бо микробҳои ботулинӣ (бештар навъҳои А ва В) олудашуда пайдо мешавад. Сироят аз одам ба одам намегузарад. Сарфи назар аз он ки ботулизм нисбат ба дигар сироятҳои рӯда ва заҳролудшавиҳо хеле камтар ба қайд гирифта мешавад, он ҳамчун бемории муҳим ва барои ҳаёт хавфнок боқӣ мемонад.

## Таърих
Тахмин меравад, ки одамон дар тӯли тамоми давраи мавҷудияти башарият бо ботулизм бемор мешаванд. Чунончи, императори Византия Лев VI истеъмоли ҳасиби хуниро аз сабаби оқибатҳои барои ҳаёт хавфнок манъ карда буд. Аммо аз ҷиҳати ҳуҷҷатӣ беморӣ танҳо дар соли 1793 ба қайд гирифта шуд, вақте ки дар Вюртемберг 13 нафар пас аз истеъмоли ҳасиби хунӣ бемор шуданд ва 6 нафари онҳо фавтиданд. Номи худро беморӣ аз маҳсулоте гирифтааст, ки боиси сар задани он шуда буд.

Баъдтар, дар асоси мушоҳидаҳои солҳои 1817—1822, Ю. Кернер аввалин тавсифи клиникию эпидемиологии бемориро пешниҳод кард. Дар монографияи соли 1822  нашркардааш, ӯ нишонаҳои ботулизм (беҳолӣ, дилбеҳузурӣ, дарунравӣ ва ғайра)-ро тасвир намуда, инчунин тахмин кард, ки вояҳои хурди ботулотоксин метавонанд дар табобати гиперкинезҳо муфид бошанд. Дар Империяи Русия ин беморӣ дар асри XIX борҳо бо номи «ихтиизм» тасвир шуда, ба истеъмоли моҳии шӯр ва дуддодашуда вобаста дониста мешуд. Аввалин тадқиқоти муфассалро дар Русия соли 1845 Э. Ф. Зенгбуш анҷом дод.

Дар охири асри XIX дар Белгия 34 навозанда, ки барои иштирок дар маросими дафн омодагӣ медиданд, гӯшти хуки хоми худсохтро истеъмол карданд. Дар тӯли як шабонарӯз дар аксари навозандагон нишонаҳои ботулизм пайдо шуданд. Дар натиҷа 3 нафар ба ҳалокат расида, 10 нафари дигар дар тӯли як ҳафта дар ҳолати вазнин дар беморхона бистарӣ буданд. Аз боқимондаи гӯшт ва сипурзи осебдидагон бактериолог Эмиль ван Эрменгем ангезандаро ҷудо карда, онро *[[Bacillus botulinus]]* номид. Инчунин ӯ муайян кард, ки токсин на дар организми бемор, балки дар дохили гӯшт ҳосил мешавад. Дар ҳамин давра аввалин хунобаи масунӣ (иммунӣ) барои табобати ботулизм сохта шуд. Тадқиқотчӣ Алан Скотт дар соли 1973 аввалин озмоишҳои ботулотоксинро дар макака-резусҳои калонсол барои коҳиш додани фаъолияти мушакҳои гиперкинетикӣ гузаронд, ва сипас, дар соли 1978, таҳти роҳбарии ӯ озмоишҳои ангезанда дар одамон тибқи протоколи тасдиқшудаи FDA оғоз ёфтанд.

Ҳоло низ, мисли пештара, ботулизм ҳам ба таври инфиродӣ ва ҳам ба таври гурӯҳӣ зоҳир мешавад. Дар солҳои 1818—1913 дар Империяи Русия 98 хуруҷи гурӯҳии заҳролудшавии ғизоӣ ба қайд гирифта шуда буд, ки дар натиҷа 608 нафар осеб диданд. Дар давраи солҳои 1974—1982 81 хуруҷ ба амал омад, ки ба ҳисоби миёна ба ҳар хуруҷ 2,5 бемор рост меомад. Дар даҳсолаҳои охир ҳолатҳои бемории марбут ба истеъмоли консерваҳои худсохт васеъ паҳн шудаанд.

## Таснифот
Мувофиқи тавсияҳои ТУТ чор категорияи ботулизмро фарқ мекунанд:

ботулизми ғизоӣ (беморӣ пас аз истеъмоли ғизои дорои токсини ботулинии ҷамъшуда пайдо мешавад);

ботулизми захмӣ (ҳангоми бо хок олуда шудани захм, ки дар он шароити зарурӣ барои сабзиши *<u>Clostridium botulinum</u>*-и аз хок воридшуда ва пайдоиши токсин фароҳам меояд, инкишоф меёбад);

ботулизми кӯдакона (дар кӯдакони асосан то 6-моҳа, ҳангоми сироят ёфтани онҳо бо спораҳои *<u>Clostridium botulinum</u>* ба амал меояд);

ботулизми табиаташ номуайян (муайян кардани ягон алоқаи беморӣ бо маҳсулоти ғизоӣ муяссар намегардад).

Аз рӯи дараҷаи вазнинӣ шаклҳои сабук, миёна ва вазнини бемориро фарқ мекунанд. Ҳангоми ҷараёни сабук синдроми фалаҷ бо осеби мушакҳои ҳаракатдиҳандаи чашм маҳдуд мешавад; дар ҳолати миёна мушакҳои ҳалқ ва ҳанҷара осеб мебинанд. Ҷараёни вазнин бо норасоии нафас ва вайроншавии шадиди булбарӣ тавсиф меёбад.

## Этиология
Ангезандаи ботулизм *<u>Clostridium botulinum</u>* ба ҷинси *[[Clostridium]]*, оилаи *[[Clostridiaceae]]* тааллуқ дорад. Ин чӯбчаи анаэробӣ, мутаҳаррик, граммусбат ва спораҳосилкунанда мебошад. Ангезанда аз сабаби спораҳояш шакли ракеткаи теннисиро дорад (ки бо ин аз дигар клостридияҳо фарқ мекунад). 7 навъи ангезанда (серовар) маълум аст — А, В, С, D, Е, F ва G, ки аз рӯи сохти антигении экзотоксини ҷудошаванда фарқ мекунанд. Аз инҳо навъҳои A, B, E ва камтар F барои одам патогенӣ мебошанд.

Дар Русия асосан навъҳои А, В, Е вомехӯранд. Ангезандаҳои ботулизм дар табиат васеъ паҳн гашта, дар хок зиндагӣ мекунанд. Бактерия дар ҷараёни фаъолияти ҳаётӣ афзоиш ёфта, токсин ҳосил мекунад. Шароити мусоид барои афзоиши шаклҳои вегетативӣ — фишори ниҳоят пасти кислород ва реҷаи ҳарорат дар ҳудуди 28—35 °C мебошад. Дар ҷараёни фаъолияти ҳаётӣ газҳосилкунии хос ба амал меояд (дар маҳсулоти консервашуда ҳамчун «бомбаж» — варамидани сарпӯш мушоҳида мешавад). Гӯр кардан дар ҳарорати 80 °C дар тӯли 30 дақиқа боиси нобудшавии шаклҳои вегетативӣ мегардад, аммо шаклҳои споравии он метавонанд дар тӯли чанд соат дар ҳарорати 100 °C зинда монанд. Токсини бактерия ба таъсири пепсин ва трипсин устувор аст, дар маҳсулоти дорои намаки зиёд (то 18 %) нобуд намешавад. Дар муҳити ишқорӣ хуб безарар мегардад.

Ботулотоксин яке аз пурқувваттарин ядҳои табиӣ мебошад (вояи марговар барои одам — 5—50 нг/кг вазни бадан). Дар тибби муосир ботулотоксин ҷузъи фаъоли воситаи косметикии «Ботокс» («Диспорт») мебошад, ки барои ҳамвор кардани узвҳо ва кам кардани арақкунӣ истифода мешавад.

## Эпидемиология
Механизми интиқоли ботулизм — фекалӣ-оралӣ ё тамосӣ (ҳангоми ботулизми захмӣ) мебошад. Роҳҳои интиқоли беморӣ метавонанд ғизоӣ, ҳавоӣ-гардӣ (дар кӯдакони ширхор) ё тамосиву маишӣ бошанд. Дар ин ҳолат масуният (иммунитет) пас аз беморӣ ташаккул намеёбад.

Хуруҷи ботулизм бештар аз сабаби токсини навъи А, камтар — навъҳои В, С, E, F ба амал меояд. Сарчашмаи табиӣ ва обанбори ангезанда хок, ҳайвоноти гармхун ва сардхун мебошанд, ки спораҳои *Clostridium botulinum*-ро бо об ва хӯрок фурӯ мебаранд.

Ворид шудани шаклҳои вегетативии C. botulinum ва спораҳо ба организми одам одатан боиси беморӣ намегардад, зеро барои ҳосил шудани токсин шароити қатъии анаэробӣ лозим аст. Истисно ботулизми захмӣ ва ботулизми навзодони то 6-моҳа мебошанд.

Заҳролудшавӣ танҳо ҳангоми истеъмоли маҳсулоте имконпазир аст, ки дар онҳо дар шароити анаэробӣ афзоиши ангезанда ва ҷамъшавии токсин ба амал омадааст. Дар айни замон консерваҳои истеҳсоли заводӣ кам боиси беморӣ мешаванд. Асосан сироятёбӣ дар натиҷаи истеъмоли занбӯруғ, сабзавот, моҳӣ ва гӯшти худсохти консервашуда ба амал меояд.

### Патогенез ва патоморфология

Нақши асосиро дар патогенези ботулизм токсин мебозад. То имрӯз патогенези ботулизм ҳанӯз ба қадри кофӣ омӯхта нашудааст, дар масъалаи таъсири токсин ба системаи марказии асаб, системаи асаби вегетативӣ ва дигар сохторҳо ихтилофи назарҳо мавҷуданд. Ҳангоми сироятёбии муқаррарӣ, он ба организм ҳамроҳ бо ғизо ворид мешавад, ки дорои шаклҳои вегетативии ангезандаҳо — истеҳсолкунандагони заҳр низ мебошанд. Ботулотоксин аз пардаи луобӣ ё шушҳо ҷаббида мешавад. Дар меъда таҳти таъсири кислотаи хлориди шарбати меъда ботулотоксин нобуд намешавад. Воридшавии токсин тавассути пардаи луобии меъда ва рӯдаи борик бештар аҳамият дорад, ки аз он ҷо он ба хун гузашта, ба тамоми организм паҳн мешавад ва фаъолияти ҳуҷайраҳои асабро, ки барои интиқоли ангезиш ба мушакҳо масъуланд, вайрон мекунад.

Ҳангоми ботулизм ҳамаи аъсоби косахонаи сар, ба ғайр аз аъсоби ҳассос, ба монанди асаби бӯй, асаби биноӣ ва асаби даҳлезию лабзиндаӣ осеб мебинанд. Дар навбати аввал мушакҳои чашм, ҳалқ ва ҳанҷара, сипас мушакҳои нафаскашӣ осеб мебинанд. Мотонейронҳои ҳароммағз ва мағзи дарозрӯя ба ботулотоксин ҳассосияти махсус доранд, ки ин бо инкишофи синдроми булбарӣ ва фалаҷ зоҳир мегардад. Ботулотоксин хориҷшавии ацетилхолинро дар синапсҳои холинергикӣ блок мекунад, ки боиси инкишофи фалаҷҳои периферикӣ мегардад. Фаъолияти холинэстеразӣ дар синапсҳо амалан тағйир намеёбад.

Инчунин дар патогенези ботулизм гипоксия нақши калон мебозад. Инкишофи норасоии шадиди нафас дар натиҷаи суст шудани фаъолияти мотонейронҳои калони шохҳои пеши ҳароммағз, ки мушакҳои нафаскаширо асабнок (иннерватсия) мекунанд, ба амал меояд. Гипоксия ҳангоми баста шудани бронхҳо бо массаҳои қайкунӣ, лаоб ва ғизо зиёд мешавад, ки ин ба парези мушакҳои ҳанҷара, ҳалқ ва забончаи ҳанҷара вобаста аст. Аз сабаби камшавии оби даҳон пардаи луобии даҳонвартақ илтиҳоб меёбад ва дар натиҷаи сирояти болораванда паротити чиркдор инкишоф ёфта метавонад. Марг одатан аз норасоии нафас ва баъзан аз бозмонии ногаҳонии дил фаро мерасад. Токсинемия боиси суст шудани ферментҳои шунти пентозофосфатӣ, боздории насосҳои ҳуҷайравии Na<sup>+</sup>/K<sup>+</sup> шуда, боиси инкишофи гипоксияи гемикӣ мегардад.

Таъсири фармакологии токсинҳо пайвастшавии занҷири Н-ро бо мембрана, ҷаббидани токсин ва тавассути занҷири L таҷзия кардани сафедаи SNAP-25 — яке аз сафедаҳои оилаи SNARE — дар мембранаи ҳубобчаҳои синаптиро дар бар мегирад, ки ин омезиши ҳубобчаҳои синаптиро бо мембранаи пресинаптигии интиҳои асаб блок мекунад.

Патогенези ботулизми захмӣ ва ботулизми навзодон бо он фарқ мекунад, ки сироят бо спораҳо ба амал меояд, ки онҳо дар шароити анаэробии захм ё дар натиҷаи хусусиятҳои флора ва фаъолияти ферментии рӯдаи кӯдакони ширхор ба шаклҳои вегетативӣ мубаддал мешаванд. Синдромҳои гастроэнтерит ва заҳролудшавӣи сироятӣ дида намешаванд.

**Тағйироти патологоанатомӣ** ҳангоми ботулизм хусусияти ғайрихос доранд. Онҳо дар натиҷаи гиперемия, пуробии узвҳои дохилӣ, варами мағзи сар, хунрезиҳои нуқтагӣ ба пардаи луобӣи тракти меъдаю рӯда ба вуҷуд меоянд. Нишонаҳои вайроншавии хурдгардиши хун дар мағзи сар зоҳир мегарданд. Дар ин ҳолат тағйироти харобиовари ҳуҷайраҳои асаб мӯътадил мебошанд.

## Нишонаҳои клиникӣ
Давраи инкубатсионӣ (ниҳонӣ) аз чанд соат то 2—5 рӯз давом мекунад ва ба ҳисоби миёна 18—24 соатро ташкил медиҳад. Ҳангоми кӯтоҳтар будани давраи ниҳонӣ, ҷараёни беморӣ вазнинтар мушоҳида мешавад. Манзараи клиникии ботулизм аз се синдроми асосӣ иборат аст:

* фалаҷӣ;
* меъдаю рӯдаӣ;
* заҳролудшавии умумӣ.

Одатан, беморӣ шадидан бо синдроми заҳролудшавии ғизоӣ (дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, баъзан дард дар шикам, наҷосати обакӣ) оғоз меёбад. Қайкунӣ ва дарунравӣ кӯтоҳмуддат буда, натиҷаи токсинемия мебошанд. Сипас эҳсоси дамкунии меъда, метеоризм, қабзият ба амал меояд, ки ин маънои оғози парези тракти меъдаю рӯдаро дорад.

Нишонаҳои неврологӣ ё ҳамзамон бо нишонаҳои меъдаю рӯда ё пас аз нопадид шудани онҳо пайдо мешаванд. Нишонаҳои барвақти хостарини ботулизм вайроншавии биноӣ, хушкӣ дар даҳон ва сустии мушакҳо мебошанд. Беморон аз «туман», «тӯр дар пеши чашмон» шикоят мекунанд, ашёҳои наздикро бад мебинанд, хондан аз сабаби парези аккомодатсия ва дубинӣ душвор ё ғайриимкон мегардад.

Ҳангоми муоина беморон беҳол, беҳаракат буда, рӯй ниқобмонанд мешавад. Птози яктарафа ё дутарафа дида мешавад. Гавҳаракҳо васеъ шудаанд, ба нур суст ҷавоб медиҳанд ё умуман ҷавоб намедиҳанд; нистагм, чашмкаҷӣ, вайроншавии конвергенсия ва аккомодатсия имконпазир аст. Анизокорияи сабук буда метавонад. Забон бо душворӣ бароварда мешавад. Дарди сар, беҳолӣ пайдо мешавад, ҳарорати бадан, чун қоида, мӯътадил ва камтар ҳолатҳо субфебрилӣ мебошад. То охири шабонарӯз гипермоторикаи МРӮ бо атония иваз мешавад.

Сустии мушакҳо аввал дар мушакҳои пушти гардан зоҳир мешавад, ки дар натиҷа сар хам мешавад ва беморон маҷбуранд онро бо дастҳояшон нигоҳ доранд. Бинобар сустии мушакҳои байниқабургагӣ нафаскашӣ сатҳӣ ва базӯр намоён мешавад. Ҳангоми паст шудани фаъолияти ҳаракатӣ ҳассосият пурра боқӣ мемонад.

Пардаи луобӣ, ҳалқ — сурхи дурахшон аст, дар фазои болои ҳанҷара луоби ғафс ва часпак ҷамъ мешавад, ки ин баъзан боиси ташхиси нодурусти ангина мегардад. Ботулизм бо вайроншавии вазифавии системаи дилу раг ҳамроҳӣ мекунад. Ҳангоми таҳлили клиникии хун лейкоцитози мӯътадил мушоҳида мешавад.

Шифоёбӣ ҳангоми ботулизм оҳиста ба амал меояд. Яке аз нишонаҳои аввалини беҳбудӣ барқароршавии оби даҳон мебошад. Нишонаҳои неврологӣ тадриҷан нест мешаванд. Барқароршавии пурраи биноӣ ва қувваи мушакҳо аз ҳама дертар ба амал меояд. Вайроншавии биноӣ метавонад чанд моҳ давом кунад. Сарфи назар аз вайроншавиҳои вазнини неврологӣ, дар шахсони аз ботулизм шифоёфта ягон оқибати беморӣ боқӣ намемонад.

## Ташхис

### Усулҳои ташхис
Усулҳои умумиклиникии ташхис, ба монанди таҳлили пешоб, наҷосат, ягон хусусияти хоси ботулизмро надоранд. Бо назардошти вайроншавиҳои вазнини метаболикӣ, назорати ҳолати кислотаю ишқорӣ дар динамика нишон дода мешавад. Ҳангоми ташхиси тафриқавӣ бо сироятҳои асаб, таҳқиқи ликвор (ки ҳангоми ботулизм тағйир намеёбад) аҳамияти калон дорад.

Мавод барои *таҳқиқи бактериологӣ* наҷосат ва массаҳои қайкунӣи бемор, обҳои шустушӯии меъда ва рӯда, мундариҷаи захмҳо (ҳангоми ботулизми захмӣ) ва ғизои гумонбаршуда мебошанд. Азбаски фавран гузоштани ташхиси «ботулизм» дар бемори калонсол душвор аст, дар маводи таҳқиқшаванда мавҷудияти токсинро муайян мекунанд.

Таҳқиқот дар мушҳои сафед гузаронида мешавад. Ба онҳо ба дохили шикам моеъеро, ки пас аз сентрифуга кардани хунобаи хуни бемор бо омехтаи хунобаи зиддиботулинии навъҳои А, В, Е гирифта шудааст, мегузаронанд.

Таҳқиқот 4 рӯз давом мекунад. Дар ин муддат мушҳое, ки бо он навъи антитоксине, ки бемориро дар бемор ба вуҷуд овардааст, муҳофизат нашудаанд, нобуд мешаванд. Мушҳое, ки ба онҳо хунобаи мувофиқ ба навъи токсини дар хуни бемор буда гузаронида шудааст, зинда мемонанд.

Таҳқиқоти серологӣ гузаронида намешавад, зеро беморӣ бо ҳосилшавии титрҳои баланди антителоҳо ҳамроҳӣ намекунад, ки ин ба вояи ночизи токсин вобаста аст.

### Меъёрҳои ташхис
Дар рӯзҳои аввали беморӣ муайян кардани ташхис хеле душвор аст. Ба гузоштани ташхис мавҷудияти омилҳои зерин кӯмак мерасонад:

* истеъмоли ғизое аз ҷониби бемор, ки метавонад бо токсини *<u>Clostridium botulinum</u>* олуда бошад;
* набудани табларза;
* авҷ гирифтани сустии мушакҳо;
* камшавии оби даҳон (хушкии даҳон);
* дамкунии шикам, нигоҳдории наҷосат;
* мавҷудияти нишонаҳои чашмӣ (норавшании биноӣ, мидриаз ва ғайра);
* нишонаҳои норасоии нафас;
* эҳсоси нороҳатӣ, тағйир ёфтани тембри овоз.

### Ташхиси тафриқавӣ
Сарфи назар аз манзараи клиникии возеҳ, шумораи зиёди хатогиҳо ҷой доранд, ки ин ба кам вохӯрдани беморӣ ва шиносоии нокифояи табибон бо он вобаста аст.

Бештар ба ҷои ташхиси «ботулизм» сирояти заҳролудшавии ғизоӣ, вайроншавии гардиши хуни мағзи сар, буҳрони гипертоникӣ, энцефалит, заҳролудшавӣ аз занбӯруғ ва миастения ташхис карда мешаванд.

## Табобат

### Алгоритми табобати беморон
Алгоритми табобати интенсивии беморони ботулизм инҳоро дар бар мегирад:

* Шустани меъда барои хориҷ кардани боқимондаҳои токсин аз меъда;
* диализи рӯда (бо маҳлули 5 %-и сода);
* хунобаи зиддитоксинӣ (навъҳои А, C, Е бо 10 000 ME, навъи В — 5 000 ME);
* гузаронидани маҳлулҳо бо мақсади дезинтоксикатсия ва ислоҳи вайроншавиҳои обу электролитӣ;
* табобати зиддибактериявӣ;
* оксигенатсияи гипербарӣ ҳамчун воситаи рафъи гипоксия;
* табобати осиятҳо.

### Табобати умумӣ
Табобати ботулизм аз ду самт иборат аст. Аввал — пешгирии ҳосилшавии токсин дар организм, хориҷ кардани заҳр аз организм ва безарар гардонидани токсини дар хун буда. Дуюм — рафъи тағйироти патологии дар натиҷаи ботулотоксин ба амал омада.

Ҳамаи беморон ва шахсони гумонбар ба ботулизм бояд ҳатман дар беморхона бистарӣ карда шаванд. Табобатро аз шустани меъда ва рӯда бо маҳлули 2 %-и гидрокарбонати натрий (сода) оғоз мекунанд. Шустани меъда дар 1—2 рӯзи аввали беморӣ, вақте ки дар меъда ҳанӯз метавонад ғизои олуда боқӣ монда бошад, муфид аст. Шустанро бо истифода аз зонд анҷом медиҳанд.

Инчунин энтеросорбентҳо (полифепан, энтеродез ва ғайра) таъин карда мешаванд. Ҳар рӯз ба дохили раг 400 мл лактасол, пешобронҳо (фуросемид, лазикс 20—40 мг) мегузаронанд. Назорати мувозинати обу электролитҳо зарур аст. Воситаҳои дастгирии метаболикӣ, ба монанди омехтаҳои глюкоза-калий-магний, рибоксин, АТФ, витаминҳо (асосан гурӯҳи В) таъин карда мешаванд.

Глюкокортикоидҳо ҳамчун пульс-терапия барои пешгирии аксуламалҳои аллергӣ ҳангоми гузаронидани хунобаҳои зиддитоксинӣ ва барои табобати бемории хунобавӣ истифода мешаванд.

Дар табобати ботулизм инчунин аз антибиотикҳо истифода мебаранд. Онҳоро барои пешгирӣ ва табобати илтиҳобҳо, ки аз ҷониби ангезандаи ботулизми ба рӯда воридшуда ба амал меоянд, инчунин барои пешгирии осиятҳо (пневмония, цистит) таъин мекунанд. Агар фурӯбарӣ вайрон нашуда бошад, левомицетин ба миқдори 0,5 грамм 4 бор дар як шабонарӯз дар тӯли 5 рӯз ё ампициллин таъин карда мешавад.

### Хунобаи зиддитоксинӣ
Хунобаҳои зиддитоксинӣ бо роҳи эмкунии аспон бо вояҳои афзояндаи анатоксинҳо гирифта мешаванд. Таъсири хунобаҳо ба безарар гардонидани токсинҳои аз ҷониби ангезанда ҳосилшуда нигаронида шудааст. Таъсири табобатии хуноба аз ташаккули комплекси заҳрноки токсин — антитело ҳангоми тамоси мустақим байни ботулотоксини дар хуни бемор буда ва антителоҳои хунобавӣ иборат аст.

**Табобат бо хунобаи зиддитоксинӣ**

Барои пешгирӣ ва табобати ботулизм хунобаҳои зиддитоксинии зиддиботулинӣ истифода мешаванд. Хуноба пас аз муайян кардани ҳатмии ҳассосияти бемор ба сафедаи асп бо ёрии санҷиши дохилипӯстӣ истифода мешавад. Ба беморон ва ҳамаи шахсони маҳсулоти боиси заҳролудшавиро истеъмол карда, хунобаи поливалентии зиддитоксинӣ таъин карда мешавад.

Як вояи табобатӣ барои антитоксинҳои навъи А, С, Е 10 000 ME ва навъи В — 5 000 ME-ро ташкил медиҳад.

Ҳангоми шакли сабук — дар шабонарӯзи аввал — ду воя, рӯзи дигар як воя аз ҳар се навъи хунобаи А, В, С. Ҳамагӣ барои курси табобат 2—3 воя. Хуноба ба дохили раг ё мушак пас аз десенсибилизатсияи пешакӣ (усули Безредка) гузаронида мешавад.

Ҳангоми шакли миёна ва вазнин миқдори вояҳо ва зудии гузаронидани онҳо зиёд карда мешавад.

Ҳатман санҷиши ҳассосият ба сафедаи бегона гузаронида мешавад. Аз хуноба осиятҳои гуногун ба амал омада метавонанд, ки хатарноктарини онҳо шоки анафилактикӣ мебошад. Дар ҳафтаи дуюми беморӣ метавонад бемории хунобавӣ инкишоф ёбад.

## Пешгирии бемориҳо ва заҳролудшавӣ
Пешгирии ботулизми ғизоӣ бинобар паҳншавии васеи ботулина дар табиат ва устувории он ба шароити номусоиди муҳити атроф душвор аст. Чораҳои асосии пешгирикунанда фароҳам овардани шароите мебошанд, ки ба афзоиш ва зиёдшавии спораҳои бактерияҳо монеъ мешаванд ва пешгирии воридшавии ангезанда ба ғизо мебошад.

Маҳсулоти консервашудаи худсохт дар зарфҳои сахт басташуда барои одам хатарноктарин мебошанд, зеро дар шароити хона ба нобудшавии пурраи *<u>Clostridium botulinum</u>* ноил шудан ғайриимкон аст. Ин бештар ба занбӯруғҳо дахл дорад. Пеш аз истеъмоли консерваҳо, зарур аст, ки зарфҳои кушодашуда дар ҳарорати 100 °C дар тӯли 30 дақиқа (дар оби ҷӯшон) барои нест кардани токсин гарм карда шаванд. Маҳсулоти ғизоие, ки аз коркарди ҳароратӣ намегузаранд (моҳии шӯр ва дуддодашуда, чарбу, ҳасибҳо), бояд дар ҳарорати на баландтар аз 10 °C нигоҳ дошта шаванд.

Пешгирии ботулизми захмӣ ба коркарди аввалияи ҷарроҳии захм вобаста аст.

## Пешгӯӣ
Ҳангоми барвақт гузаронидани хунобаи зиддиботулинӣ пешгӯӣ мусоид аст. Бе истифодаи усулҳои муосири табобат фавт метавонад 30—60%-ро ташкил диҳад. Марг, чун қоида, аз фалаҷи мушакҳои нафаскашӣ ва гипоксияи минбаъда (норасоии нафас) фаро мерасад. Табобати саривақтии беморӣ фоизи фавтро то 10% ва дар марказҳои махсусгардонидашуда то 3—4% коҳиш медиҳад. Дар сурати набудани имконияти гузаронидани таҳвияи сунъии шуш, 65%-и беморон нобуд мешаванд. Давраи барқароршавӣ якчанд моҳ давом карда, бо шифоёбии комил анҷом меёбад.

## Ботулизм дар дигар ҳайвонот
Бисёр намудҳои ширхӯрон ва паррандагон ба ботулизм гирифтор мешаванд. Дар шароити табиӣ хуруҷи ботулизм дар байни ҳайвоноти намудҳои алоҳида бо токсинҳои навъҳои ҷудогона ба амал меояд. Дар аспон ботулизм бештар аз ҷониби токсини гурӯҳи В, камтар — токсинҳои А ва С; дар говҳо — токсинҳои навъҳои D ва С ба вуҷуд меояд; гӯсфандон, норкаҳо ва мурғон ба токсини навъи С ҳассос мебошанд.

## Эзоҳ
## Адабиёт
* Руководство по инфекционным болезням. Под ред. Ю. В. Лобзина. — СПб.: «Фолиант», 2000. — 932 с.
*