Биатлон

**Биатло́н** (аз  — ду карат ва  — мусобиқа, мубориза) — мусобиқаи муосири зимистона аз рӯйи ду намуди варзиш: лижаронию тирандозӣ. 

Масофаи мусобиқа 20 км тӯл кашида, дар чор нуқтаи муайяншудаи он (аз панҷум то ҳаждаҳум км) варзишгар аз туфанг тир холӣ мекунад (ду маротиба рост истода ба ҳадафи қутраш 30 см ва ду бор дароз кашида ба ҳадафи қутраш 30 см ва ду маротиба дароз кашида ба ҳадафи қутраш 15 см). Дурии ҳадаф 150 м. Барои ҳар як тири хатохӯрда ду дақ. ҷарима дода мешавад, ки он ба вақти тайкардаи ӯ илова мегардад. Биталон аз соли 1960 ба барномаи Бозиҳои олимпии зимистона дохил карда шудааст.

Аз соли 1994 мусобиқаҳои расмии байналмилалӣ оид ба биатлон, аз ҷумла Ҷоми ҷаҳон ва чемпионатҳои ҷаҳон, таҳти сарпарастии Иттиҳоди байналмилалии биатлончиён баргузор мегарданд.

Қаӣлан биатлон мусобиқаҳои патрулҳои ҳарбӣ ба шумор мерафт— навъи варзишие, ки қоидаҳои баргузории он ба мусобиқаи даставии биатлони муосир монанд аст. Имрӯз намудҳои гуногуни биатлон мавҷуданд, ки унсурҳои зеринро дар бар мегиранд: пойгаи лижаронӣ ва тирпаронӣ бо камони варзишӣ; пойга бо кафшҳои барфгард ва тирпаронӣ бо туфанг (биатлон бо кафшҳои барфгард); пойга бо лижаҳои шикорӣ ва тирпаронӣ бо туфанги шикорӣ (биатлони шикорӣ). Дар байни намудҳои ғайризимистонаи биатлон биатлони тобистона низ  мавҷуд аст, ки давидан ва тирпарониро муттаҳид мекунад (кросс-биатлон), инчунин пойга бо лижароллерҳо ва тирпаронӣ (биатлони лижероллерӣ) ва пойга бо дучархаҳои кӯҳӣ (маунтин-байк) ва тирпаронӣ (биатлон бо маунтин-байк). Аз ҳамаи намудҳои биатлон танҳо биатлони «классикӣ»-и зимистона, биатлон бо кафшҳои барфгард ва биатлони тобистона таҳти сарпарастии Иттиҳоди ҷаҳонии варзиши дугона қарор доранд.

## Таърих
Шикор бо лижа аз қадим қисми зиндагии бисёр халқҳои шимолӣ буд. Аммо, баррасӣ кардани ин фаъолият ҳамчун як навъи мусобиқаҳои варзишӣ танҳо аз асри XVIII оғоз шуд. Аввалин мусобиқаҳои расмӣ, ки ба биатлон каме шабоҳат доштанд, соли 1768 баргузор шуданд. Онҳоро марзбонони сарҳади Шветсия ва Норвегия ташкил карданд. Сарфи назар аз чунин зуҳури барвақт, биатлон дар кишварҳои дигар паҳн нагардид. Бори аввал дар мусобиқаҳои калони байналмилалӣ, сабқатҳое, ки ба биатлони муосир шабоҳат доштанд, соли 1924 ба  Бозиҳои олимпии зимистона дар Шамони-и Фаронса дохил карда шуданд. Онҳо «мусобиқаи патрулҳои низомӣ» номида мешуданд ва ҳамчун мусобиқаҳои намоишӣ баргузор гаштанд (гарчанде баъдтар ба иштирокчиёни онҳо расман медалҳо супорида шуданд). Дар мақоми мусобиқаҳои намоишӣ, мусобиқаи патрулҳои низомӣ баъдтар дар Олимпиадаҳои зимистонаи 1928, 1936 ва 1948 муаррифӣ шуданд ва пас аз он бинобар афзоиши рӯҳияи сулҳхоҳӣ дар ҷаҳон пас аз анҷоми Ҷанги дуюми ҷаҳон аз тақвими расмӣ хориҷ карда шуданд.

3 августи соли 1948 Иттиҳодияи байналмилалии панҷҳарбаи муосир (, UIPM — УИПМ) таъсис ёфт, ки аз соли 1953 ба сарпарастии биатлон шурӯъ кард. Соли 1954 Кумитаи байналмилалии олимпӣ биатлонро ҳамчун намуди варзиш эътироф намуд. Соли 1957 УИПМ дар Стокҳолм худро масъули баргузории мусобиқаҳои зимистонаи биатлон эълон кард. Аллакай соли оянда, 1958, аввалин мусобиқаи калони байналмилалии биатлон — қаҳрамонии ҷаҳон дар Залфелден-и Австрия баргузор шуд. Пас аз ду сол биатлон ба барномаи расмии Бозиҳои олимпии зимистона дохил карда шуд. Соли 1967 бори аввал дар қаҳрамонии ҷаҳон наврасон (юниорон) ба мусобиқа шурӯъ карданд. Аз соли 1978 инчунин таърихи Ҷоми ҷаҳон оғоз меёбад. Дар аввал мусобиқаҳо танҳо пойгаҳои мардонаро дар бар мегирифтанд. Аз соли 1983 занон дар Ҷоми Аврупо (ҳоло — Ҷоми IBU) ба мусобиқа шурӯъ карданд ва соли баъд аввалин Қаҳрамонии ҷаҳони занона дар Шамонии Фаронса баргузор шуд. Аз мавсими 1987/1988 риштаҳои занона ба тақвими Ҷоми ҷаҳон дохил карда шуданд ва аз мавсими баъдӣ риштаҳои мардона дар тақвими Ҷоми Аврупо пайдо шуданд. Дар ҳамон сол Кумитаи байналмилалии олимпӣ қарор қабул кард, ки риштаҳои занонаро ба барномаи Бозиҳои олимпии зимистонаи соли 1992 дар Албервил-и Фаронса дохил кунад.

30 ноябри соли 1992 дар шаҳри Амели-ле-Бен-Палальда-и Фаронса қарор дар бораи ҷудо кардани биатлон аз панҷҳарбаи муосир қабул шуд. 2 июли соли 1993 дар Лондон дар Конгресси фавқулодаи Иттиҳодияи байналмилалии панҷҳарбаи муосир ва биатлон расман дар бораи таъсиси Иттиҳодияи байналмилалии биатлонбозон эълон карда шуд. 12 декабри ҳамон сол дар Залтсбург ситоди марказии созмони нави байналмилалӣ ба кор шурӯъ кард. Бо ҷудо шудани биатлон аз панҷҳарбаи муосир васеъшавии формати мусобиқаҳо оғоз ёфт. Соли 1994 дар Контиолахти-и Финляндия аввалин қаҳрамонии Аврупо ва пас аз ду сол аввалин мусобиқаҳои калони байналмилалӣ оид ба биатлони тобистона — қаҳрамонии ҷаҳон дар Хохфилcен-и Австрия баргузор гаштанд. 26—28 июни соли 1998 Конгресси сеюми мунтазами Иттиҳодияи байналмилалии биатлонбозон баргузор шуд, ки дар он қарор дар бораи ҷудошавии ниҳоӣ аз Иттиҳодияи байналмилалии панҷҳарбаи муосир ва биатлон қабул гардид.

## Паҳншавӣ ва маҳбубият
Биатлон пеш аз ҳама дар кишварҳои Аврупои Марказӣ, Шимолӣ ва Шарқӣ, аз ҷумла дар Русия маҳбуб аст. Муваффақиятҳои бештаринро дар тамоми таърихи биатлон варзишгарони ҶДО, Олмон ва Норвегия ба даст овардаанд. Биатлон инчунин дар Русия, Фаронса, Австрия, Беларус, Шветсия, Украина, Итолиё, Чин ва дар кишварҳои Амрикои Шимолӣ, аз қабили Канада ва ИМА паҳн шудааст. Афзоиши назарраси маҳбубияти биатлон ҳамзамон бо беҳтар шудани натиҷаҳои варзишгарон дар кишварҳои Аврупои Шарқӣ мушоҳида мешавад. Дар маҷмӯъ, дар мусобиқаҳои байналмилалӣ варзишгарон аз 43 кишвар иштирок мекунанд (то соли 2013). Ҳамзамон, федерасияҳои 68 кишвар аъзои Иттиҳодияи байналмилалии биатлонбозон мебошанд.

## Созмонҳои биатлон
То соли 1948 созмоне мавҷуд набуд, ки барои рушди биатлон ҳамчун намуди варзиш ва тасдиқи қоидаҳои баргузории мусобиқаҳои марбута масъул бошад. Аз соли 1948 ба биатлон созмонҳои байналмилалии зерин сарпарастӣ мекарданд:

* солҳои 1948—1966 — Иттиҳодияи байналмилалии панҷҳарбаи муосир;
* солҳои 1967—1992 — Иттиҳодияи байналмилалии панҷҳарбаи муосир ва биатлон;
* солҳои 1993—1998 — Иттиҳодияи байналмилалии биатлонбозон;
* аз соли 1998 Иттиҳодияи байналмилалии биатлонбозон (ИББ) созмони мустақил мебошад, ки аз ҷониби Кумитаи байналмилалии олимпӣ ҳамчун масъули баргузории чорабиниҳои байналмилалии биатлон эътироф шудааст.

ИББ бо дигар созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла бо Кумитаи байналмилалии олимпӣ, Кумитаи байналмилалии параолимпӣ, Федерасияи байналмилалии варзиши донишҷӯён, ЮНЕСКО, Шӯрои байналмилалии варзиши низомӣ ва ғайра ҳамкории зич дорад. Федерасияҳои миллии биатлон аъзои ИББ мебошанд, ки манфиатҳои ғайритиҷоратии онҳоро дар сатҳи байналмилалӣ муаррифӣ мекунанд.

Ҳуҷҷатҳои асосии ИББ инҳоянд (вироишҳои амалкунанда):

* соли 1993 — Конститутсияи ИББ (бо тағйиротҳои минбаъда дар солҳои 1994, 1996, 1998, 2000, 2004, 2006 ва 2008);
* соли 1994 — Қоидаҳои интизомии ИББ (бо тағйиротҳои минбаъда дар солҳои 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006 ва 2008):
* соли 1998 — Қоидаҳои мусобиқаҳои ИББ ҳамроҳ бо замимаҳо (бо тағйиротҳои минбаъда дар солҳои 2000, 2002, 2004, 2006 ва 2008);
* соли 2008 — Қоидаҳои зиддидопингии ИББ.

Федерасияи миллии биатлон дар Русия Иттиҳодияи биатлонбозони Русия (ИБР) мебошад, ки соли 1992 таъсис ёфтааст. Он созмони ҷамъиятиест, ки барои рушди биатлон дар Русия ва баргузории чорабиниҳои биатлон дар қаламрави он масъул аст. ИБР федерасияҳои минтақавии биатлонро дар субъекти Федератсияи Русия назорат мекунад.

## Қоидаҳо ва таҷҳизот

Дар биатлон услуби озоди ҳаракат бо лижа истифода мешавад. Дарозии лижа ба қади варзишгар вобаста аст — онҳо набояд аз қади варзишгар тарҳи 4 см кӯтоҳтар бошанд, дарозии максималӣ маҳдуд нест. Паҳнои минималии лижа — 4 см, вазнаш — на камтар аз 750 грамм. Лижаҳои муқаррарӣ ва чӯбдастҳои лижаронӣ барои пойгаи лижаронӣ истифода мешаванд (дарозии чӯбдастҳо набояд аз қади варзишгар зиёд бошад; чӯбдастҳои дарозиашон тағйирёбанда ва қувватдиҳандаи такони пой иҷозат дода намешаванд).

Барои тирандозӣ милтиқҳои дорои вазни минималии 3,5 кг истифода мешаванд, ки ҳангоми пойга дар пушт интиқол дода мешаванд. Аслиҳаи автоматикӣ ва худпуршаванда (самозарядное) мамнӯъ аст. Ҳангоми пахш кардани триггер ангушти ишорат бояд ҳадди аққал ба қувваи 500 г ғолиб ояд. Нишонгири милтиқ набояд дорои эффекти калонкунии ҳадаф бошад, нишонгири диоптрикӣ истифода мешавад. Калибри тирҳо 5,6 мм аст (то соли 1977 — 7,62 мм; инчунин милтиқҳои калибри 6,5 мм). Суръати тир ҳангоми тирандозӣ дар масофаи 1 м аз даҳони милтиқ набояд аз 380 м/с зиёд бошад.

Дар майдони тирандозӣ масофа то ҳадафҳо 50 метр аст (то соли 1977 — 100 метр). Ҳадафҳое, ки дар мусобиқаҳо истифода мешаванд, одатан ранги сиёҳ доранд ва дар як лавҳаи сафеди пластикӣ ба шумораи панҷ дона гузошта шудаанд. Ҳангоми расидани тир ба ҳадаф, он бо даричаи сафед баста мешавад, ки ин ба биатлонбоз имкон медиҳад натиҷаи тирандозии худро фавран бубинад. Ҳар як ҳадаф як доираи сиёҳ дар чуқурии лавҳа бо қутри 115 мм мебошад. Ҳангоми тирандозӣ дар ҳолати истода, расидан ба дилхоҳ минтақаи доира ҳисоб карда мешавад, ҳангоми тирандозӣ дар ҳолати хобида бошад — танҳо ба доираи сиёҳи хурд бо қутри 45 мм, ки марказаш бо маркази доираи 115 мм мувофиқат мекунад. Дар ҳама намудҳои пойга, ба истиснои эстафета, дар ҳар як марҳилаи тирандозӣ биатлонбоз панҷ тир дар ихтиёр дорад. Дар эстафета метавон се тири иловагиро дар ҳар як марҳила истифода бурд, ки бо даст пур карда мешаванд.

Бештар милтиқҳои олмонии Anschütz ва русии «Биатлон» паҳн шудаанд. Варзишгар ҳангоми наздик шудан ба марҳилаи тирандозӣ одатан амалҳои зеринро иҷро мекунад:

* сарпӯши муҳофизатии даҳони милтиқро мекушояд
* чӯбдастҳои лижарониро ба замин мегузорад
* лижаҳоро накашида, дар болои колинчаи махсус меистад (ё мехобад)
* милтиқро аз китф мегирад
* тирдонро (магазин) ҷой мекунад
* сарпӯши нишонгири диоптрикиро мекушояд
* тасмаи тирандозиро ба даст мебандад (барои устуворӣ, одатан танҳо ҳангоми хобида)
* ба ҳадафҳои худ нигариста, рақами онҳоро месанҷад
* ба парчамчаҳои бодсанҷ нигариста, самти бодро ба назар мегирад
* ба ҳадафҳо тир мепарронад ва пас аз ҳар тир милтиқро бо дастаки он аз нав пур мекунад.

## Намудҳои пойга

Имрӯз дар доираи мусобиқаҳои калони байналмилалии биатлон ҳашт намуди пойга гузаронида мешавад:

* пойгаи инфиродӣ
* спринт
* пойгаи даставӣ
* пойгаи патрулҳо
* пойгаи таъқибӣ (пасьют)
* масс-старт
* эстафета
* эстафетаи омехта
* эстафетаи омехтаи инфиродӣ
* суперспринт

Дар мавриди ҷаримаҳо барои хато дар тирандозӣ, дар як намуди пойга — пойгаи инфиродӣ — он ба дақиқаи ҷаримавӣ баробар аст, дар дигар намудҳо варзишгарон бояд доираи ҷаримавиро тай кунанд, ки дар эстафетаи омехтаи инфиродӣ ва суперспринт ба 75 метр ва дар дигар пойгаҳо ба 150 метр баробар аст.

Дар спринт ва дар ҳар як марҳилаи намудҳои даставии пойга биатлонбозон ду бор тир мепаронанд — аввал хобида, сипас — истода. Дар пасьют (пойгаи таъқибӣ) ва масс-старт чор тирандозӣ мавҷуд аст: аввал ду бор дар ҳолати хобида, сипас боз ду бор дар ҳолати истода. Дар пойгаи инфиродӣ низ чор тирандозӣ ҳаст, аммо тирандозӣ бонавбат сурат мегирад: дар марҳилаҳои якум ва сеюм аз ҳолати хобида, дар марҳилаҳои дуюм ва чорум — аз ҳолати истода.

Инчунин намуде бо номи *мега масс-старт* вуҷуд дорад, ки ба Ҷоми ҷаҳон дохил намешавад.

## Намудҳои мусобиқаҳо
Мусобиқаҳои биатлон дар сатҳҳои гуногун гузаронида мешаванд. Шартан ҳамаи мусобиқаҳоро ба ду гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст — гуногуннамуд, ки ба ғайр аз риштаҳои биатлон намудҳои дигари варзишро низ дар бар мегиранд, ва мусобиқаҳои хоси биатлон, ки ба ҷомӣ ва ғайриҷомӣ тақсим мешаванд. Ба ғайр аз ин, мусобиқаҳои гуногуни тиҷоратии ғайрирасмии биатлон низ гузаронида мешаванд.

### Биатлон дар мусобиқаҳои гуногуннамуд
Дар мусобиқаҳои гуногуннамуд қарор дар бораи дохил кардани биатлон ба тақвими сабқатҳо аз ҷониби созмони байналмилалии масъул якҷоя бо Иттиҳодияи байналмилалии биатлонбозон қабул карда мешавад. Ҳангоми баргузории мусобиқаҳои гуногуннамуд қоидаҳои ИББ вобаста ба хусусияти мусобиқаҳо ва ҳайати иштирокчиёни онҳо метавонанд каме тағйир дода шаванд. Масалан, дар Бозиҳои зимистонаи умумиҷаҳонии собиқадорон (мастерҳо) иштирокчиёни аз 60-сола боло милтиқро бо худ дар масир намебаранд, балки онро дар майдони тирандозӣ мегузоранд.

Муҳимтарин ва оммавитарин мусобиқаи гуногуннамуд, ки дар он биатлон муаррифӣ шудааст, Бозиҳои олимпии зимистона мебошад. Биатлон дар шакли муосираш дар ин мусобиқаҳо аз соли 1960 муаррифӣ шудааст (оғози мусобиқаҳои занона танҳо аз соли 1992 шурӯъ шуд), гарчанде ки ҳанӯз аз соли 1924 мусобиқаи патрулҳои низомӣ баргузор мешуд, ки аҷдоди биатлон гардид. Барномаи муосири олимпии биатлон мусобиқаҳо дар пойгаи инфиродӣ, спринт, пасьют, масс-старт, эстафетаи омехта ва эстафетаро дар байни мардон ва занон дар бар мегирад.

### Мусобиқаҳои ҷомии биатлон

Дар байни мусобиқаҳои ҷомии биатлон муҳимтаринаш Ҷоми ҷаҳон мебошад. Он дар байни мардон аз мавсими 1977/1978 ва дар байни занон аз мавсими 1987/1988 гузаронида мешавад ва аз як силсила мусобиқаҳо иборат аст, ки ба марҳилаҳо тақсим шудаанд. Дар давоми тамоми мавсими биатлон аз рӯи натиҷаҳои Ҷоми ҷаҳон рейтинги биатлонбозон ҳам дар риштаҳои алоҳида ва ҳам дар маҷмӯъ (ҳисоби умумии Ҷоми ҷаҳон) бурда мешавад.

Мусобиқаи дуюми муҳими ҷомӣ Ҷоми кушоди Аврупо мебошад, ки инчунин ҳамчун Ҷоми IBU маъруф аст. Ҷоми IBU аз ҷиҳати аҳамият танҳо аз Ҷоми ҷаҳон ақиб мемонад. Он инчунин ба марҳилаҳо тақсим шудааст. Ба ғайр аз Ҷоми ҷаҳон ва Ҷоми IBU, дар сатҳи байналмилалӣ боз ду мусобиқаи ҷомии қоравӣ мавҷуданд — Ҷоми Амрикои Шимолӣ ва Ҷоми Амрикои Ҷанубӣ. Баргузории Ҷоми Осиё низ пешбинӣ шудааст.

### Мусобиқаҳои ғайриҷомии биатлон
Қаҳрамонии ҷаҳон оид ба биатлон — аввалин мусобиқаи калони байналмилалӣ мебошад, ки бори аввал соли 1958 дар Зальфельден-и Австрия баргузор гашт. То имрӯз он аз ҷиҳати аҳамият бузургтарин чорабинии байналмилалии биатлон ба ҳисоб меравад ва аз рӯи эътибор танҳо аз Бозиҳои олимпии зимистона ақиб мемонад. Дар аввал дар қаҳрамониҳои ҷаҳон танҳо мардон мусобиқа мекарданд, аз соли 1967 қаҳрамониҳои ҷаҳон дар байни наврасон шурӯъ шуданд. Барномаи муосири қаҳрамониҳои ҷаҳон барои калонсолон мусобиқаҳо дар пойгаи инфиродӣ, спринт, пасьют, масс-старт ва эстафетаро дар байни мардон ва занон, инчунин эстафетаи омехтаро дар бар мегирад.

### Мусобиқаҳои тиҷоратии биатлон
Мусобиқаҳои тиҷоратӣ мақоми ғайрирасмӣ доранд ва барои ҷалби шумораи зиёди тамошобинон нигаронида шудаанд. Аз ин рӯ, дар онҳо одатан шумораи зиёди биатлонбозони машҳур аз кишварҳои гуногун иштирок мекунанд ва қоидаҳои баргузории пойгаҳо вобаста ба формати мусобиқа хеле тағйир дода шудаанд. Дар байни мусобиқаҳои тиҷоратии биатлон метавон World Team Challenge (Пойгаи солинавии ситораҳои биатлон), мусобиқаҳо барои Ҷоизаи хотираи Виталий Фатянов ва Пойгаи қаҳрамонон дар Маскавро ном бурд.

## Иштирокчиёни мусобиқаҳо

### Тақсимот ба синфҳо
Дар мусобиқаҳои расмии байналмилалии ҷомӣ ва ғайриҷомии биатлон ҳамаи варзишгарон ба се синф тақсим мешаванд:

* мардон ва занон;
* юниорон ва юниоркаҳо (наврасони калонсол);
* писарон ва духтарон (наврасони хурдсол).

Варзишгароне, ки то 31 декабри соле, ки мавсими биатлон оғоз шудааст, 21-сола (мувофиқи қоидаҳои нав 22-сола) шудаанд, **«**мардон**»** ва **«**занон**»** номида мешаванд ва ҳуқуқ доранд танҳо дар мусобиқаҳои калонсолони ҳамон мавсим иштирок кунанд. Шахсоне, ки то санаи зикршуда 19-сола шудаанд, **«**юниорон**»** номида мешаванд. Онҳо ҳуқуқ доранд ҳам дар мусобиқаҳои наврасон ва ҳам дар мусобиқаҳои калонсолон иштирок кунанд. Шахсоне, ки ба синну соли зикршуда нарасидаанд, «писарон» ва «духтарон» номида мешаванд. Онҳо ҳуқуқ доранд дар ҳама сатҳҳои мусобиқаҳо иштирок кунанд.

### Аввалин ғолибон
Аввалин ғолибони ҳисоби умумии Ҷоми ҷаҳон соли 1978 биатлонбоз аз ҶДО Франк Ульрих ва соли 1987 биатлонбози норвегиягӣ Анне Элвебакк гардиданд. Аввалин қаҳрамони олимпӣ дар биатлон соли 1960 швед Клас Лестандер, аввалин қаҳрамони ҷаҳон соли 1958 — низ швед Адолф Виклунд шуданд. Аввалин қаҳрамонҳои олимпӣ дар таърих занони ғолиби Бозиҳои соли 1992 гардиданд: дар спринт — Анфиса Резцова, дар пойгаи инфиродӣ — Анте Харви (Мизерски), дар эстафета — дастаи Фаронса дар ҳайати Коринн Ниогре, Вероник Клодель ва Анн Бриан. Биатлонбози шӯравӣ Венера Чернишова дар аввалин қаҳрамонии ҷаҳони занона соли 1984 қаҳрамони мутлақи ҷаҳон дар ҳар се ришта — пойгаи инфиродӣ, спринт ва эстафета гардид. Дар Бозиҳои олимпии соли 2002 дар Солт-Лейк-Сити ба барномаи мусобиқаҳо бори аввал «пойгаи таъқибӣ» дохил карда шуд. Аввалин қаҳрамонҳои олимпӣ дар ин намуд Уле Эйнар Бйорндален ва Олга Пилева шуданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*