Антропологияи ғизоӣ

**Антропологияи ғизоӣ**
 (ё антропологияи нутритсиологӣ) — омӯзиши робитаи мутақобилаи байни биологияи инсон, низомҳои иқтисодӣ, вазъи ғизоӣ ва амнияти озуқаворӣ мебошад. Агар тағйироти иқтисодӣ ва экологии ҷомеа ба дастрасӣ ба ғизо, амнияти озуқаворӣ ва саломатии парҳезӣ таъсир расонанд, пас ин робитаи мутақобилаи байни фарҳанг ва биология, дар навбати худ, бо равандҳои васеътари таърихӣ ва нишондиҳандаҳои иқтисодӣ, ки бо ҷаҳонишавӣ (глобализатсия) алоқаманданд, вобастагӣ дорад. Вазъи ғизоӣ ба ҳолати умумии саломатӣ, иқтидори кории инсон ва имкониятҳои умумии рушди иқтисодӣ (хоҳ аз нигоҳи рушди инсон ва хоҳ аз рӯи моделҳои суннатии ғарбӣ) барои ҳар як гурӯҳи мушаххаси одамон таъсир мерасонад.

## Иқтисодиёти умумӣ ва ғизо
### Хулосаи иқтисодии умумӣ
Aксари олимон иқтисодро ҳамчун раванди истеҳсол, тақсим ва истеъмоли молҳо ва хидматҳо дар дохили ҷомеа ва байни ҷомеаҳо мефаҳманд.Консепсияи калидӣ дар омӯзиши васеи иқтисодиёт (бархлофи омӯзиши мушаххаси эконометрикии бозорҳои саҳомӣ ва молҳо) муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад. Масалан, бисёре аз антропологҳои иқтисодӣ изҳор медоранд, ки мубодилаи мутақобилаи туҳфаҳо (ресипрокалӣ), мубодилаи рақобатии туҳфаҳо ва мубодилаи бозории ғайришахсӣ ҳама инъикоскунандаи парадигмаҳои бартари муносибатҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаи додашуда мебошанд.Шаклҳои асосии иқтисод дар аксари қисматҳои ҷаҳони имрӯза, дар чаҳорчӯби модели соддаи истеҳсол, тақсим ва истеъмол, иқтисодиёт дар асоси ниёзҳои ҳаётӣ (истеъмолӣ) ва иқтисоди бозорӣ мебошанд. Истеъмоли ҳаётӣ (Subsistence) ба истеҳсол ва истеъмол дар миқёси хурди хонавода ё ҷамоа ишора мекунад, дар ҳоле ки иқтисоди бозорӣ миқёси хеле васеътари истеҳсол, тақсим ва истеъмолро дар бар мегирад. Иқтисоди бозорӣ инчунин мубодилаи молро ба асъор дар назар дорад, бархлофи мубодилаи мол ба мол (бартер) ё уҳдадориҳои мутақобилаи туҳфадиҳӣ. Ин маънои онро надорад, ки иқтисодҳои бозорӣ бо иқтисодҳои истеъмолӣ ва дигар шаклҳо ҳамзистӣ намекунанд, балки як намуд одатан дар ҷомеаи мушаххас бартарӣ дорад. Бо вуҷуди ин, шумораи зиёди таҳқиқот мавҷуданд, ки нишон медиҳанд, ки аҳамияти иқтисоди бозорӣ дар миқёси ҷаҳонӣ бо суръат афзоиш меёбад, ҳатто дар ҷомеаҳое, ки ба таври суннатӣ бештар ба истеҳсоли истеъмолӣ такя мекарданд. Ин тағйироти иқтисодӣ паёмадҳои ғизоӣ дорад, ки дар ин мақола минбаъд баррасӣ хоҳанд шуд.

### Усулҳои истеҳсолот ва ғизо
Қадами муҳимтарин дар фаҳмидани робитаи байни иқтисод ва ғизо ин дарки усулҳои асосии истеҳсолот мебошад, ки ҷомеаҳо барои истеҳсоли молҳо (ва хидматҳо)-и мавриди ниёзи худ дар тӯли таърихи башарият истифода бурдаанд. Ин усулҳо иборатанд аз: ҷамъоварии ғизо (ғизоҷӯӣ), киштукори тағйирёбанда, чорводории кӯчӣ, кишоварзӣ ва индустриализм (Park 2006).

Ҷамъоварии ғизо (ғизоҷӯӣ), ки бо номи шикор ва ҷамъоварӣ низ маъруф аст, стратегияи зиндамониест, ки дар он гурӯҳи одамон растаниҳои худрӯйро ҷамъ оварда, ҳайвоноти ваҳширо шикор мекунанд, то ғизо ба даст оранд. Ин стратегия ягона усули мавҷудияти инсон дар тӯли аксари таърихи башарият буд (аз ҷумла тибқи бозёфтҳои археологӣ ва сангшудаҳо) ва то миёнаҳои асри 20 аз ҷониби баъзе гурӯҳҳо идома ёфт. Ин усули истеҳсолот одатан бо гурӯҳҳои хурди кӯчманчӣ, ки аз панҷоҳ нафар зиёд нестанд ва бо номи "тӯда" (band) маъруфанд, алоқаманд аст. Аксарияти ҷомеаҳои шикорчӣ-ҷамъовар моликияти истисноии замин ё дигар захираҳои асосиро эътироф намекунанд, гарчанде ки онҳо ҳуқуқи аввалиндараҷаи истифодаро барои гурӯҳҳо эътироф мекунанд ва афрод метавонанд соҳиби ашё ё асбобҳои хурд, ба монанди камон ё абзорҳои буранда бошанд. Азбаски ҷамъоварии ғизо одатан ҳаракати доимиро дар бар мегирад ва ба ҷои тағйир додани манзара барои истеҳсолот, гирифтани ғизои табиии мавҷударо талаб мекунад, бисёре аз олимон қайд мекунанд, ки ҷамъоварии ғизо дар муқоиса бо дигар усулҳои истеҳсолот таъсири манфии ҳадди ақал ба муҳити зист дорад. Ҳарчанд ҷамъоварандагони ғизо одатан бо миқдори мутлақи ғизои мавҷуда дар як минтақаи мушаххас маҳдуданд, гурӯҳҳои шикорчӣ ба монанди мардуми Кунг дар биёбони Калахари аксар вақт ҳамчун намунаи дорои парҳези гуногунранг ва сарфи вақти камтар дар як ҳафта барои дарёфти ғизо нисбат ба ҷомеаҳои кишоварзии интенсивӣ зикр мешаванд.

Киштукори тағйирёбанда як усули истеҳсолот мебошад, ки истеҳсоли каминтенсивии ғизоҳои растанигиро дар бар мегирад; ин усул дар баъзе матнҳо бо номи боғдорӣ ё "кишоварзии сӯзондан" (slash and burn) низ маълум аст. Ҷомеаҳои боғдорӣ одатан дар деҳаҳои нимкӯчманчии иборат аз чандсад нафар зиндагӣ мекунанд, ки майдонро тоза карда, растаниҳои буридашударо месӯзонанд, то خاکстарро барои ғизо додани хок истифода баранд. Сипас, гурӯҳ дар ин майдони тозашуда зироат мекоранд ва онро дар тӯли чанд сол барои киштукор истифода мебаранд. Дар охири ин давра, тамоми деҳа ба ҷои нав мекӯчад ва равандро аз сар оғоз мекунад ва майдони кӯҳнаро барои даҳсолаҳо "партов" (fallow) мегузорад, то тавассути сабзиши дубораи растаниҳои худрӯй барқарор шавад. Ин маҳсулоти хурдро метавон тавассути парвариши чорво, шикори ваҳшӣ ва дар бисёр ҳолатҳо бо ҷамъоварии растаниҳои худрӯй такмил дод (Miller 2005; Park 2006). Ҳарчанд кӯчиши даврагӣ моликияти доимии мутлақи заминро истисно мекунад, баъзе ҷомеаҳои боғдор ҳудудҳои кунунии худро сахт муҳофизат мекунанд ва бар зидди гурӯҳҳои ҳамсоя зӯроварӣ нишон медиҳанд. Масалан, Наполеон Шаньон (1997) мардуми Янамамо дар Венесуэла ва Бразилия-ро ҳамчун "Одамони ҷанговар" тасвир мекунад, ҳарчанд дигарон ба гузориши Шаньон дар бораи ин ҷомеа хеле интиқодӣ муносибат кардаанд. Боғдорӣ инчунин метавонад парҳези васеъ ва дар баъзе ҳолатҳо ғизои бештарро дар як воҳиди замин нисбат ба ҷамъоварии ғизо таъмин кунад. Гарчанде ки зичии аҳолии боғдорон нисбат ба ҷамъоварандагони ғизо бештар аст, онҳо одатан нисбат ба онҳое, ки дигар усулҳои истеҳсолотро истифода мебаранд, зичии камтар доранд. Агар дар миқёси хурд, дар майдони калон ва бо давраҳои тӯлонии истироҳати замин амалӣ карда шавад, боғдорӣ нисбат ба кишоварзӣ ё индустриализм таъсири манфии камтар ба муҳити зист дорад, вале нисбат ба ҷамъоварии ғизо бештар аст (Miller 2005). Одатан, боғдорӣ бо иқтисодиёти навъи истеъмолӣ дар робита ба истеҳсолот ва тақсим мувофиқат мекунад.

Чорводории кӯчӣ, ки ҳамчун вобастагӣ ба маҳсулоти чорво дар якҷоягӣ бо анъанаи кӯчи мавсимии рамаҳо таъриф мешавад, ба боғдорӣ шабоҳат дорад, зеро он дар истифодаи майдони замин васеъ аст. Гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаҳои чорводор аз ҷиҳати шумора ва зичии аҳолӣ ба ҷомеаҳои боғдор монанданд. Ҷомеаҳои чорводор аксар вақт маҳсулоти ҳайвонотро бо ҷомеаҳои кишоварзӣ ба молҳои растанигӣ мубодила мекунанд, то парҳези худро пурра кунанд. Ҳаракати зуд-зуд маънои онро дорад, ки чорводории кӯчӣ таъсири экологии шабеҳ ба боғдорӣ дорад, ҳарчанд дар баъзе ҳолатҳо чаронии беш аз ҳад ва таназзули замини натиҷавии он (нигаред ба зерфасли Глобализатсия ва Ғизо) мушоҳида шудааст. Чорводории кӯчӣ одатан вобастагии бештарро ба гӯшт ё дигар маҳсулоти ҳайвонот, ба монанди шир ё хун, нисбат ба дигар усулҳои истеҳсолот дар назар дорад. Ин усули истеҳсолот профили ҳуқуқи истифодаи шабеҳ ба киштукори тағйирёбанда дорад. Ба таври суннатӣ, чорводорӣ бо иқтисодиёти ба истеъмол асосёфта мувофиқат мекард, аммо дар даҳсолаҳои охир баъзе ҷомеаҳои чорводор, ба монанди Муғулистон, рамаҳои ҳайвонотро парвариш карда, тарзи зиндагии кӯчманчиро идома медиҳанд, вале чорворо асосан барои мубодилаи бозорӣ истеҳсол мекунанд.

Кишоварзӣ, ки баъзан ҳамчун кишоварзии интенсивӣ номида мешавад, тоза кардан ва истифода бурдани ҳамон як қитъаи заминро барои муддати тӯлонӣ, баъзан чанд насл, дар бар мегирад; он инчунин истифодаи испор (плуг) ва ҳайвоноти кашанда-ро дар омодасозии замин барои кишт ва парвариши зироатҳо дар назар дорад. Кишоварзӣ аксар вақт зичии хеле баланди аҳолиро нисбат ба дигар усулҳои истеҳсолот (ба истиснои индустриализм) дастгирӣ мекунад ва ҷомеаҳои кишоварзӣ метавонанд аз чанд ҳазор то миллионҳо нафарро дар бар гиранд. Гарчанде ки кишоварзӣ дар як воҳиди майдони замин нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда ғизои бештар истеҳсол мекунад, тамоюли ҷомеаҳои кишоварзӣ ба тамаркуз ба зироатҳои нисбатан кам маънои онро дорад, ки ин ҷомеаҳо нисбат ба ҷомеаҳои шикорчӣ ва боғдор парҳезҳои хеле камтар гуногун доранд. Баъзе далелҳои археологӣ ва сангшудаҳо мавҷуданд, ки нишон медиҳанд аҳолие, ки аз ҷамъоварии ғизо ба кишоварзӣ мегузаранд, майл ба коҳиши қад, заифии мушакҳо ва дигар нишонаҳои норасоии ғизо (малнотритсия) доранд. Таҳқиқотҳо нишон доданд, ки кишоварзӣ ба таври парадоксалӣ ба аҳолии бештар, вале камтар солим дар як минтақаи муайян иҷозат медиҳад. Пайдоиши кишоварзӣ дар бисёр қисматҳои ҷаҳон оғози табақабандии иҷтимоиро бо тафовутҳои ҷиддӣ дар дастрасӣ ба захираҳо байни бахшҳои як ҷомеа нишон дод. Ин усули истеҳсолот инчунин эҳтимоли бештар дорад, ки моликияти доимии инфиродӣ ё оилавии қитъаҳои муайяни заминро нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда дар назар дошта бошад. Кишоварзӣ ҳам бо иқтисодиёти истеъмолӣ ва ҳам бо бозорӣ ҳамроҳӣ кардааст, ки аксар вақт як ҷомеа то дараҷае ҳарду намуди иқтисодро нишон медиҳад ва нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда ба муҳити зист таъсири манфитар мерасонад.

Индустриализм кишоварзиро бо истеҳсоли саноатии механиконидашудаи молҳо тавассути истифодаи сӯзишвории истихроҷшаванда муттаҳид мекунад. Илова бар ин, ҷомеаҳои индустриалӣ таҷҳизоти механиконидашударо барои омода кардани замин барои кишт, ҷамъоварии ҳосил ва интиқоли ғизо ба маконҳои дур аз ҷое, ки зироатҳои аслӣ шинонда шудаанд, истифода мебаранд. Индустриализм тамоюлҳои шабеҳи кишоварзиро аз ҷиҳати зичии аҳолӣ ва таъсири экологӣ нишон медиҳад, аммо ба дараҷаи хеле бештар. Гуногунии парҳезӣ дар шароити усули истеҳсолоти индустриалӣ метавонад хеле тағйирёбанда бошад ва аз як тараф аз дастрасӣ ба ғизоҳои барои ниёзи маҳаллӣ истеҳсолшуда ва аз тарафи дигар аз сатҳи даромад ва қудрати харидории одамон нисбат ба ғизоҳои дар бозорҳои озуқаворӣ мавҷудбуда вобаста бошад (Leatherman and Goodman 2005). Гуногунии парҳезӣ ва саломатии ғизоӣ аксар вақт бо дараҷаи табақабандии иҷтимоӣ дар дохили ҷомеаи индустриалӣ ва баъзан байни ҷомеаҳо алоқаманд аст. Ба истиснои давлатҳои модели Шӯравӣ, ҷомеаҳои индустриалӣ ба консепсияи ҳуқуқи моликияти хусусӣ ва ҷамъоварии фоида тавассути "соҳибкории озод" сахт асос ёфтаанд.

Тамоюли умумӣ барои бисёре аз ҷомеаҳо дар тӯли чанд ҳазорсолаи охир ба сӯи кишоварзӣ ва дар ду асри охир ба сӯи индустриализм буд. Ҳарчанд ин ду усули истеҳсолот аз ҳеҷ нигоҳ нисбат ба дигар усулҳо комилан бартарӣ надоранд, ин воқеият, ки ҷомеаҳои истифодабарандаи онҳо майл ба доштани аҳолии калонтар, зичии бештари аҳолӣ ва сохтори мураккабтари иҷтимоӣ доранд, бо густариши ҷуғрофии ҷомеаҳои кишоварзӣ ва индустриалӣ бар ҳисоби ҷомеаҳое, ки ба дигар усулҳои истеҳсолот таъкид мекунанд, алоқаманд аст. Ҳамзамон бо ин тамоюл ба сӯи истеҳсолоти пуршиддати кишоварзӣ ва саноатӣ, болоравии парадигмаи иҷтимоӣ ва иқтисодии капитализм ба вуқӯъ пайваст, ки истеҳсол ва фурӯши молҳо ва хидматҳоро дар бозор бо мақсади ба даст овардани фоида дар назар дорад. Ин тамоюлҳо барои вазъи ғизоии инсон дар миқёси ҷаҳонӣ паёмадҳои амиқ доштанд. Барои муайян кардани он, ки чӣ гуна тамоюлҳои васеътари иқтисодӣ ва экологӣ ба низомҳои озуқавории ҷамоа, амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, муҳим аст, ки яке аз муҳимтарин падидаҳои иқтисодӣ ва экологии имрӯза — ҷаҳонишавӣ-ро мухтасар шарҳ диҳем. Бахши навбатӣ робитаҳои байни тамоюлҳои иқтисодӣ ва идеологии асрҳои охир ва омилҳои экологии сиёсӣ-иқтисодиро, ки ба дастрасӣ ба ғизо ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, баррасӣ мекунад.

## Ҷаҳонишавӣ ва ғизо
### Хулосаи умумии ҷаҳонишавӣ
Гарчанде ки миқёс ва ҷанбаҳои ҷаҳонишавӣ (глобализатсия) дар шакли муосираш пайдоиши нисбатан нав доранд, падидаи васеътари робитаҳои ҷаҳонӣ тавассути паҳншавии фарҳангӣ ва тиҷорат чанд аср собиқа дорад. Сар аз охири асри понздаҳум, қудратҳои аврупоӣ берун аз қитъаи Аврупо густариш ёфта, дар Амрико, Осиёи Шарқӣ, Осиёи Ҷанубӣ, Австралия ва Океания мустамликаҳо (колонияҳо) бунёд карданд. Ин густариш аз нигоҳи тавлиди сарват дар Аврупо ва истихроҷи он дар ҷойҳои дигар, тағйироти фарҳангӣ дар аксари ҷомеаҳои ҷаҳон ва падидаҳои биологӣ, ба монанди ворид шудани чандин бемориҳои сироятӣ ба Нимкураи ғарбӣ, ки боиси халалдоршавии азим ва коҳиши аҳолии ҷомеаҳои бумии он ҷо шуд, таъсири амиқ гузошт. Ин рӯйдодҳо на ба таври тасодуфӣ, балки дорои робитаҳои синергетикӣ буданд; дар як мисоли равшан, нобудшавии аҳолии Амрикои бумӣ тавассути бемориҳои сироятӣ аксар вақт пеш аз фатҳҳои минбаъдаи қудратҳои аврупоӣ сурат гирифта, онро осон мекард. Чунин фатҳҳо, дар навбати худ, аксар вақт ба ҳамбастагии дохилӣ, қобилияти аҳолӣ барои ба даст овардани захираҳои кофӣ барои истеъмоли худ ва уҳдадориҳои анъанавии иҷтимоӣ ва муҳити маҳаллии ҷомеаҳои мустамликашуда таъсири манфии ҷиддӣ расониданд. Барои фаҳмидани таъсири ҷаҳонишавӣ ба вазъи ғизоӣ ва амнияти озуқаворӣ, фаҳмидани шароити таърихие, ки ба ҷаҳонишавии муосир оварда расонидаанд ва то ҳол дар тафовутҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, моддӣ ва ҷисмонӣ/саломатӣ байни (ва дар дохили) халқҳои гуногуни ҷаҳони имрӯза зоҳир мешаванд, муҳим аст.

"The Rise of the Merchant, Industrialist, and Capital Controller", ки аз ҷониби Ричард Роббинс дар соли 2005 навишта шудааст, сенарияи фарзии хонандаро ҳамчун "тоҷири саргузаштҷӯ" истифода мебарад, то таърихи иқтисодии ҷаҳонро аз соли 1400 муфассал баён кунад. Дар соли 1400, Чин эҳтимолан мураккабтарин ҷомеаи космополитӣ ва технологӣ дар ҷаҳон буд. Он маркази тиҷорат дар канори Шарқи Наздик, Африқои Шарқӣ ва бандарҳои Баҳри Миёназамин маҳсуб мешуд. Аврупои Гарбӣ, ҳарчанд дар ин шабака нақш мебозид, ба ҳеҷ ваҷҳ дар он бартарӣ надошт; дар воқеъ, метавон дар бораи маргинализатсияи аврупоиҳо баҳс кард. Ин вазъият вақте тағйир ёфт, ки аврупоиҳо Амрикоро "кашф" карданд ва равандеро оғоз намуданд, ки бисёр ҷомеаҳоро халалдор ва аҳолии бумии Нимкураи Ғарбиро нобуд сохт. Парадигмаи бартари иқтисодии ин давра Меркантилизм буд, ки тавассути он тоҷирони аврупоӣ дар бозорҳои ҷаҳонӣ ва дар робита бо аристократияҳои ҳукмрони аврупоӣ ба қудрат расиданд. Роббинс мисолҳои муҳофизати ҳукуматро зикр мекунад, ки меркантилизмро дар шакли ҳуқуқҳои истисноии моликият ба ширкатҳои тиҷоратӣ ва артишҳое, ки дар сурати зарурат барои ҳифзи тиҷорат бо зӯр истифода мешуданд, осон мекарданд. Ӯ тафсилоти муҳофизати ҳукуматро баён мекунад, ба монанди он ки чӣ гуна Британияи Кабир саноати нассоҷии Ҳиндустонро нобуд кард ва он ҷомеаро ба воридкунандаи матоъ табдил дод. Дар баррасии Империализм, капитализм ва болоравии корпоратсияҳо, Роббинс минбаъд тарзи табдил додани минтақаҳо/халқҳои гуногунро аз ҷониби "Ғарб" аз иштирокчиёни фаъол дар шабакаҳои тиҷоратии ҷаҳонӣ ба манбаъҳои ашёи хом ва истеъмолкунандагони содироти Аврупо ё Амрикои Шимолӣ муфассал шарҳ медиҳад. Ин таърихи тиҷорати ҷаҳонӣ барои баррасии масъалаҳои кунунии нобаробарии қудрат ва сарват муҳим аст.

Интиқодҳои зиёде нисбат ба сиёсатҳои Бонки ҷаҳонӣ ва Сандуқи байналмилалии пул (IMF) дар тарғиби сармоягузории баланди сармоя дар кишварҳои рӯ ба рушд мавҷуданд (масалан, Weller et al. 2001; Fort et al. 2004). Нобаробариҳо дар дохили кишварҳо ва афзоиши сатҳи камбизоатӣ дар бисёр миллатҳо низ далелҳои боэътимод дар бораи он медиҳанд, ки мукофотҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ дар беҳтарин ҳолат нобаробаранд. Дар бораи ҷаҳонишавӣ ва афзоиши нобаробарии саломатӣ ҳам дар байни кишварҳо ва ҳам дар дохили онҳо адабиёти зиёде мавҷуд аст.

Дар ниҳоят, Амартя Сен бо асари худ *[[Development as Freedom]]* (1999) меояд; дар ин ҷо Сен дар бораи он ки оё камбағалони ҷаҳон боз ҳам камбағалтар мешаванд ё на, розӣ нест, аммо инчунин таъкид мекунад, ки ин меъёр муҳимтарин нест. Ӯ баҳс мекунад, ки нобаробариҳои нисбӣ ва тафовутҳои қудрат муҳимтарин мушкилоти ҷаҳонишавӣ мебошанд. Сен изҳор медорад, ки афзоиши алоқаи байни ҷомеаҳои ҷаҳон метавонад манфиатҳои мусбат дошта бошад, аммо нобаробариҳо ва имкониятҳои истисмор бояд то ҳадди имкон коҳиш дода шаванд, агар онҳоро комилан нест кардан имконнопазир бошад. Сен заминаро барои як мавқеи мутавозин байни тарафдорон ва мухолифони ашаддии ҷаҳонишавӣ омода мекунад.

Густариши босуръати капитализми ғарбӣ аз нигоҳи ҷуғрофӣ, сиёсӣ ва идеологӣ на танҳо мавриди интиқод, балки дар бисёр доираҳо мавриди ситоиш ҳам қарор гирифтааст. Оҷонсиҳои байналмилалӣ ва дуҷониба, аз қабили Бонки ҷаҳонӣ, СБП ва Агентии ИМА оид ба рушди байналмилалӣ (USAID), назарияҳои капиталистии бозори озодро дар барномаҳои рушд дар бисёр гӯшаҳои ҷаҳон васеъ истифода бурдаанд, ки ҳадафашон мусоидат ба рушди иқтисодӣ барои ҷамоаҳо ва давлатҳо ва коҳиш додани камбизоатӣ мебошад. Ба ҳамин монанд, шахсиятҳои маъруф ба монанди раиси собиқи Захираи федералии ИМА Алан Гринспен ва рӯзноманигори муқими ИМА Томас Фридман дар бораи имкониятҳои беҳбудии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар кишварҳои пешрафта ва рӯ ба рушд, асосан тавассути афзоиши дастрасӣ ба таҳсилоти мувофиқ, технологияҳои мураккаби иртиботот ва нақлиёт ва парадигмаи "чандирии" иҷтимоӣ ва иқтисодӣ изҳори назар кардаанд. Ин идеологияи бозори озод инчунин дар сиёсатҳо ва расмиёти Созмони ҷаҳонии тиҷорат (СҶТ) ва бисёре аз корпоратсияҳои трансмиллӣ (TNC), ки аксари онҳо қароргоҳҳояшон дар кишварҳои пешрафта мебошанд, бартарӣ дорад. Болоравии капитализм ва ҷомеаи бозори озод дар воқеъ ноамнии озуқавориро дар байни камбағалони ҷаҳон аз сабаби сохтор ва вазифаи ҷомеаи капиталистӣ зиёд ва шадидтар кардааст, ки дар он танҳо онҳое, ки метавонанд ғизо бихаранд, ба захираи озуқавории бехатар ва кофӣ дастрасӣ доранд. Ғизо дигар ҳуқуқи инсон ба ҳаёт ва саломатӣ нест, аз сабаби муносибати капиталистӣ ба молсозии (коммодификатсия) ғизо дар ҷомеаи бозори озод, ки дар натиҷаи ҷаҳонишавӣ дар тамоми ҷаҳон паҳн шудааст. Корпоратсияҳои трансмиллӣ ва созмонҳои тиҷоратӣ ба монанди NAFTA ин муносибатро тавассути ҷорӣ кардани қонунҳо ва қоидаҳое, ки нобаробарии сарват ва тақсимоти нобаробари молҳои умумӣ, ба монанди ғизоро байни сарватмандон ва камбағалон боз ҳам амиқтар мекунанд, осон месозанд.

Бархлофи модели иқтисодии "ғарбӣ", аксари таҳқиқоти ибтидоии иҷтимоӣ дар бораи иқтисод бартарии ресипрокалиро (мутақобила) ҳамчун қувваи асосии пешбаранда дар ҷомеаҳои суннатии ғайриғарбӣ таъкид мекарданд. Марсел Мосс ба туҳфа ҳамчун "падидаи куллии иҷтимоӣ", ки бо расму оинҳо ва аҳамияти иҷтимоию сиёсӣ ва инчунин моддӣ саршор аст, ишора мекард. Гарчанде ки баъзе ашёҳо, ба монанди дастбандҳо ё гарданбандҳои садафӣ дар ҳалқаи кула (kula ring), ки тавассути якчанд гурӯҳҳои ҷазираҳо дар наздикии соҳили Папуа Гвинеяи Нав мегузарад, метавонанд боиси ягон намуди рақобат дар асоси эътибор шаванд, шартҳои мубодила аз муомилаи пулӣ дар низоми муосири капиталистӣ ба таври назаррас фарқ мекунанд. Гарчанде ки Аппадураи дар воқеъ ашёи маросимиро ҳамчун як намуди мол тасвир мекунад, ӯ онҳоро таҳти шартҳои ба таври назаррас фарқкунанда аз намудҳои моли бозорӣ, ки одатан аз ҷониби иқтисоддонҳо баррасӣ мешаванд, мегузорад. Аннет Винер асарҳои қаблиро дар антропология ва ҷомеашиносӣ, ки ҷомеаҳои "содда"-ро ҳамчун истифодабарандаи версияи соддаи ресипрокалӣ тасвир мекарданд, интиқод мекунад. Новобаста аз мавқеи назариявии олимони иҷтимоӣ дар бораи иқтисодҳои суннатии ғайриғарбӣ, консенсус (иттифоқи оро) мавҷуд аст, ки чизҳои зарурии ҳаётӣ ба монанди ғизо ва об нисбат ба дигар намудҳои мол ё хидматҳо озодтар тақсим мешуданд. Ин динамика бо ворид шудани иқтисоди бозорӣ ба ҷомеа тағйир меёбад ва ғизо бештар ҳамчун мол баррасӣ мешавад, на ҳамчун неъмати иҷтимоӣ ё ҷузъи муҳими саломатӣ ва зиндамонии инсон.

Сарфи назар аз нуқтаи назари умумии кас ба хароҷот ва манфиатҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ, дар таҳқиқоти иҷтимоӣ намунаҳои зиёди гурӯҳҳои одамоне мавҷуданд, ки пас аз ворид шудани иқтисоди бозории капиталистӣ ба минтақае, ки қаблан бештар ба истеҳсоли ҳаётӣ ва ресипрокалӣ асос ёфта буд, аз коҳиши вазъи ғизоӣ ранҷ мебаранд. Гарчанде ки амнияти озуқавории баъзе одамон метавонад бо дастрасӣ ба даромади доимӣ беҳтар шавад, бисёр одамон дар ҷамоаҳое, ки то кунун иқтисоди ҳаётӣ доштанд, метавонанд аз сабаби нокифоя будани даромад барои иваз кардани ғизоҳое, ки дигар дар хонавода истеҳсол намешаванд, ноамнии бештари озуқаворӣ ва вазъи бади ғизоиро эҳсос кунанд. Новобаста аз он ки афзоиши ноамнии озуқаворӣ ва нобаробарии иҷтимоию иқтисодӣ дар бисёр қисматҳои ҷаҳон дар даҳсолаҳои охир ҷузъи ҷудонашавандаи ҷаҳонишавӣ аст ё як "дарди муваққатии рушд" то он даме, ки рушди иқтисодӣ ба самаранокии комили худ расад, мавзӯи баҳс аст, аммо намунаҳои зиёди таҷрибавии ҷамоаҳо мавҷуданд, ки аз воситаҳои суннатии истеҳсоли ғизо ҷудо шудаанд ва наметавонанд дар иқтисоди нави бозорӣ музди кофӣ пайдо кунанд, то парҳези мутавозин ва аз ҷиҳати калориянокӣ кофиро таъмин намоянд. Якчанд омилҳое, ки ба амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, аз падидаҳои бештар ҷисмонӣ, аз қабили таназзули замин ва азхудкунии замин, то чизҳои бештар фарҳангӣ ва сиёсӣ-иҷтимоӣ, ба монанди зироаткории пулии содиротӣ (cash cropping), делокализатсияи парҳезӣ ва молсозии ғизоро дар бар мегиранд; як огоҳии муҳим ин аст, ки ҳамаи ин тамоюлҳо бо ҳам алоқаманданд ва дар зери категорияи васеи халалдоршавии иҷтимоию фарҳангӣ ва иқтисодӣ дар доираи парадигмаи кунунии ҷаҳонишавӣ қарор мегиранд.

### Таназзули замин
Гарчанде ки Blakie ва Brookfield ҷанбаҳои проблемавии таърифи таназзули замин-ро эътироф мекунанд (бо тафовутҳои таърифӣ, ки асосан аз олим ё ҷониби манфиатдор вобаста аст), онҳо идеяи умумии коҳиши ҳосилнокии хок ва коҳиши қобилияти як минтақаи муайяни заминро барои таъмини ниёзҳои зиндагии одамон дар муқоиса бо давраҳои қаблии таърихи башарият дар ҳамон минтақа баён мекунанд. Пол Фармер таъсири таназзули заминро дар қисми марказии Гаити ба қобилияти мардуми маҳаллӣ барои истеҳсоли ғизои кофӣ барои оилаҳои худ дар атрофи ҷамоаҳои худашон баррасӣ мекунад. Фармер норасоии ғизоро дар як деҳаи Гаити бо осебпазирӣ ба бемориҳои сироятӣ, аз ҷумла туберкулез ва ВИЧ/СПИД, ҳам аз нигоҳи эҳтимоли сироят ва ҳам шиддати симптомҳо барои шахсони сироятшуда вобаста медонад. Ҳарчанд фоизи ниҳоят пасти аҳолии ИМА, ки ба кишоварзӣ машғуланд, нишон медиҳад, ки дастрасии мустақим ба замини корам зарурати мутлақ барои амнияти озуқаворӣ ва саломатии ғизоӣ нест, таназзули замин дар бисёр кишварҳои рӯ ба рушд суръати муҳоҷират аз деҳот ба шаҳрро бо суръати бештаре нисбат ба он ки аксари шаҳрҳои калон қобилияти қабул доранд, метезонад. Leatherman ва Goodman инчунин ба таназзули замин ишора мекунанд, ки ҳамзамон бо коҳиши амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ дар баъзе ҷамоаҳои иёлати Мексика-и Quintana Roo ба вуқӯъ меояд. Уолтер Эдгар робитаи байни таназзули замин ва халалдоршавии иқтисодӣ, инчунин мушкилоти ғизоиро дар иёлати Каролинаи Ҷанубӣ-и ИМА дар даҳсолаҳои пас аз давраи Реконструксия баррасӣ мекунад. Дар якҷоягӣ бо азхудкунии замин (land expropriation), таназзули замин таъсири кашидани истеҳсолкунандагони ноомодаи ҳаётӣ ё дигар деҳқононро ба иқтисоди бозории зудҳаракат ва мураккаб дорад, ки таҳти таъсири шадиди сиёсатмадороне мебошанд, ки аз ташвишҳо ва ҷаҳонбинии деҳқонони хурд дар кишварҳои рӯ ба рушд хеле дуранд.

### Азхудкунии замин (Экспоприатсия)
Бо сабабҳои гуногун рух дода, азхудкунии замин ё халалдор кардани моликияти суннатии замин аз ҷониби манфиатҳои пурқувваттар, аз қабили нухбагони маҳаллӣ, ҳукуматҳо ё корпоратсияҳои трансмиллӣ, инчунин метавонад ба вазъи ғизоӣ таъсири ҷиддӣ расонад. Роббинс намунаҳоро дар Мексика муфассал баён мекунад, ки деҳқонон дар натиҷаи муттаҳидшавии Агробизнес дар доираи Шартномаи тиҷорати озоди Амрикои Шимолӣ (NAFTA) бо азхудкунии замин рӯ ба рӯ мешаванд; дар бисёр ҳолатҳо, ин истеҳсолкунандагони ҳаётӣ маҷбуранд ё ба шаҳрҳо муҳоҷират кунанд ё ба таври тасодуфӣ ҳамчун коргарони кишоварзӣ кор кунанд. Азбаски дар ин шароит аксари ғизо, агар на ҳамаи он, бояд харида шавад, амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоии ин иловаҳои нав ба сафи қувваи кории каммаҳорати камбағал аксар вақт коҳиш меёбад. Ангезаи дигари маъмул барои азхудкунии замин "рушди иқтисодӣ"-и ғайрикишоварзӣ, аксар вақт дар шакли сайёҳӣ (туризм) мебошад. Дар як мисол, Доналд МакЛеод маҳдуд кардани фаъолиятҳои ҳаётӣ, асосан моҳидорӣ ва киштукорро дар минтақаҳои Ҷазираҳои Канар дар баробари фишорҳои манфиатҳои сайёҳӣ, ки мехоҳанд зебоии "беолоиш"-и маконҳои барои олмониҳо ва дигар сайёҳон аз кишварҳои ИА хизматрасонро монополия кунанд, тасвир мекунад. Аҷиб ин аст, ки мардуми маҳаллӣ аз афзоиши сайёҳӣ манфиати пулии нисбатан кам мебинанд, зеро бисёр сафарҳо аз ҷониби ширкатҳои сайёҳии олмонӣ ба нақша гирифта шудаанд ва пеш аз расидани сайёҳон ба макони истироҳат пардохт карда мешаванд. Leatherman ва Goodman ва Daltabuit ба маҳдуд кардани заминҳои мавҷуда барои истеҳсоли суннатии боғдории "милпа" дар ҷамоаҳои иёлати Кинтана Роои Мексика дар баробари афзоиши талабот ба замин барои осоишгоҳҳо аз ҷониби манфиатҳои сайёҳӣ, таҳти сарпарастии ҳукумати миллии Мексика ишора мекунанд. Як сенарияи азхудкунии замин бо таърихи тӯлонӣ ин киштукори пулии содиротӣ (cash cropping) мебошад, ки дар он зироатҳои барои даромад аз содирот парваришёбанда нисбат ба зироатҳои барои истеъмоли маҳаллӣ парваришёбанда афзалият дода мешаванд.

### Киштукори пулии содиротӣ (Cash cropping)
Дар асари *[[Sweetness and Power]]*, ки аз ҷониби Сидни Минтс дар соли 1985 навишта шудааст, намунаҳои кишти якказироатӣ (монокультура) ё шинондани майдонҳои азим бо як зироати пулӣ дар чандин ҷазираҳои Кариб, аз ҷумла Куба, муфассал баён шудаанд. Ӯ изҳор медорад, ки Куба аз як макони аз ҷиҳати иқтисодӣ гуногун бо бисёр истеҳсолкунандагони хурди ҳаётӣ ба як низоми плантатсияи якказироатӣ табдил ёфт, ки ба даромад аз зироати шакар ва воридоти зиёди ғизо дар асрҳои охири давраи мустамликадории Испания вобаста буд. Ӯ Кубаро ҳамчун намунаи афзоиши камбизоатӣ ва норасоии ғизо дар баробари афзоиши тамаркузи замин ва дигар захираҳо дар дасти афроди камшумор тасвир мекунад. Gross ва Underwood намунаи миёнаҳои асри бистумро дар бораи пайдоиши истеҳсоли сизал дар Шимолу шарқи Бразилия нишон медиҳанд. Ин муаллифон давраи бади ваъдаҳои иҷронашудаи истеҳсоли сизал-ро барои хоҷагиҳои хурд муфассал баён мекунанд; азбаски соҳибони мошинҳои коркарди сизал хоҷагиҳои хурдро сазовори вақти худ намедонистанд, соҳибони хурд наметавонистанд сизали худро коркард кунанд ва фурӯшанд ва аксар вақт маҷбур мешуданд, ки ҳамчун коргар дар хоҷагиҳои калон кор кунанд. Сизал ҳамчун зироати махсусан зараровар зикр мешавад, зеро пас аз ворид шудан нест кардани он душвор аст ва истеҳсоли минбаъдаи ҳаётиро амалан ғайриимкон месозад. Ин мақола як вазъияти маъмулии хонаводаҳоро баррасӣ мекунад, ки дар тақсимоти ғизо ба мардони коргар афзалият дода, кӯдакони рӯ ба рушдро дар баробари норасоии ғизо, махсусан камғизоӣ ва норасоии микронутриентҳо ва ҳамаи мушкилоти марбути он қарор медиҳанд. Эдгар баррасӣ мекунад, ки чӣ гуна шинондани истисноии пахта дар ҷанубу шарқи Иёлоти Муттаҳида дар охири асри нуздаҳ ва аввали асри бистум боиси таназзули ҷиддии замин гашта, ба азхудкунии зиёди замин аз деҳқонони хурд оварда расонд ва дар заминаи норасоии густурдаи ғизо ба вуқӯъ пайваст. Махсусан дар версияи мураккаб ва босуръати ҷаҳонишавии имрӯза, киштукори пулии содиротӣ бо делокализатсияи парҳезҳо ва молсозии ғизо зич алоқаманд аст ва барои амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ паёмадҳои амиқ, ҳарчанд гуногун дорад

**Делокализатсия ва молсозии ғизо**

Дар мақолаи "Diet and Delocalization: Dietary Challenges since 1750", Пелто ва Пелто рушди таърихии ҳамзамони капитализми ҷаҳонӣ ва делокализатсияи парҳезиро пайгирӣ мекунанд — раванде, ки дар он қисми афзояндаи парҳези хонавода ё ҷамоа аз масофаҳои торафт дуртар аз худи он ҷамоа ворид мешавад. Олимони соҳаи ғизо ба таври возеҳ қайд мекунанд, ки делокализатсия ҳатман боиси афзоиши ноамнии озуқаворӣ ва норасоии ғизо намегардад, балки дастрасӣ ба парҳези мувофиқ торафт бештар аз назорати маҳаллӣ берун шуда, ба дастрасӣ ба пули нақд ё дигар захираҳои қиматбаҳои ғайриғизоӣ вобаста мешавад. Лезерман ва Гудман натиҷаи ҷолиби таҳқиқоти худро дар Кинтана Роо баррасӣ мекунанд, ки дар он ҳам гурӯҳҳои дорои амнияти озуқавории беҳтарин ва ҳам гурӯҳҳои дорои бадтарин вазъи ғизоӣ дар соҳаҳои хидматрасонии марбут ба сайёҳӣ кор мекарданд, дар ҳоле ки гурӯҳи миёна ҷамоаи боғдории "милпа" буд. Онҳо байни шахсони дорои шуғли устувор ва даромад, ки мунтазам ба намудҳои гуногуни ғизо дастрасӣ доранд ва онҳое, ки шуғли тасодуфӣ дошта, барои таъмини калорияи кофии хонавода мубориза мебаранд ва гуногунии парҳезии паст доранд, тафовут мегузоранд. Хулосаи асосии ин мисолҳо на дар он аст, ки делокализатсия комилан манфӣ мебошад, балки он майл дорад нобаробарии амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоиро дар дохили гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва байни онҳо афзоиш диҳад, ки дар натиҷа баъзе бахшҳо аз таназзули шадиди ҳарду ранҷ мебаранд.

Бо делокализатсия молсозии (коммодификатсияи) ғизо зич вобаста аст, ки он баррасии ғизоро пеш аз ҳама ҳамчун моли бозорӣ дар назар дорад, на авлавият додан ба истифодаҳои дигар, аз қабили зиндамонӣ, ҳуқуқи инсон ё муносибатҳои иҷтимоӣ. Дюи таъсири зараровари молсозии ғизоро барои ҷамоаҳои деҳоти Амрикои Марказӣ, аз ҷумла коҳиши амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоиро тасвир мекунад. Бисёре аз адабиёти марбут ба сайёҳӣ афзоиши назарраси молсозии ғизоро пас аз ворид шудани сайёҳӣ ҳамчун шакли рушди иқтисодии бозорӣ нишон медиҳанд. Дюи ва Роббинс инчунин қайд мекунанд, ки вақте ғизо пеш аз ҳама ҳамчун мол аз ҷониби доираҳои пурқувват дида мешавад, ин идеология на танҳо делокализатсияро зиёд мекунад, балки боиси таназзул ва азхудкунии замин низ мегардад, зеро соҳибони нухбаи замин ё корпоратсияҳои трансмиллӣ дар раванди кишти якказироатӣ дар масоҳати васеъ бо мақсади ба даст овардани фоидаи максималӣ аз фурӯши хориҷӣ, халалдоршавии азими иҷтимоӣ ва экологӣ эҷод мекунанд. Дар воқеъ, делокализатсия ва молсозӣ дорои иқтидори назаррас барои коҳиш додани амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ дар ҷамоаҳои камбағали бисёр минтақаҳои ҷаҳон мебошанд.

**Саломатии парҳезӣ**

Дар робита ба амнияти озуқаворӣ ва гуногунии парҳезӣ, ки мувофиқан ҳамчун дастрасии боэътимод ба калорияи кофӣ ва дастрасӣ ба намудҳои гуногуни макро ва микронутриентҳо барои нигоҳ доштани мувозинати ғизоӣ таъриф мешаванд, молсозии ғизо дар коҳиш додани назорати аҳолии маҳаллӣ бар истеҳсоли маҳсулоти ҳаётии худашон нақши калидӣ мебозад. Делокализатсияи низомҳои озуқаворӣ, ки Пелто ва Пелто онро ҳамчун берун овардани истеҳсоли ғизо аз заминаи истеъмоли маҳаллӣ ва пайваст кардани он ба низомҳои бозории ҷуғрофӣ васеътар таъриф мекунанд, метавонад боиси халалдоршавии шадиди фарҳангӣ ва ғизоӣ гардад. Ба ҳамин монанд, молсозии низомҳои озуқаворӣ, ки ҳамчун тағйири парадигма аз истеъмоли ҳаётӣ ё аҳамияти иҷтимоӣ ба сӯи муносибат ба ғизо ҳамчун моли бозорӣ таъриф мешавад, метавонад ба саломатии парҳезӣ ва инчунин ҳувияти коллективӣ таъсир расонад. Молсозӣ майл дорад амнияти озуқаворӣ ва гуногунии парҳезиро аз шабакаҳои мутақобилаи хешутаборӣ ё дигар шабакаҳои тақсимоти ресипрокалӣ ба сӯи масъалаи рақобати озод дар бозор равона кунад; дар воқеъ, молсозӣ аксар вақт бо харобшавии низомҳои "имтиёзҳои озуқаворӣ" (food entitlements) алоқаманд аст, ки ҳамчун меъёрҳои фарҳангӣ ё иҷтимоӣ барои таъмини дастрасӣ ба ғизо барои ҳамаи аъзоёни як гурӯҳи иҷтимоӣ таъриф мешаванд.

Таъсири зараровари норасоии сабук ва мӯътадили ғизо (MMM) на танҳо ба нокифоягии калория (ки аксар вақт бо ноамнии озуқаворӣ алоқаманд аст), балки ба гуногунии пасти парҳезӣ, махсусан маҳдудияти дастрасӣ ба сафедаҳо, карбогидратҳои мураккаб, руҳ (синк), оҳан ва дигар микронутриентҳо дахл дорад. Роҳҳои таъсири мутақобилаи камғизоӣ ва норасоии микронутриентҳо бо дигар паёмадҳои саломатӣ хеле зиёданд. Намоёнтарин зуҳуроти MMM ин қадпастӣ (stunting) мебошад, ки ҳамчун қад ва/ё вазни камтар аз меъёри стандартӣ барои як гурӯҳи синну соли мушаххас таъриф мешавад. Бо вуҷуди ин, қадпастӣ на танҳо фарқияти оддӣ дар қад ва вазн аст, балки бо доираи васеи таъсирот ба саломатӣ алоқамандӣ дорад. Сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ, ки бо қадпастӣ зич вобаста аст, бо вазъи ғизоӣ робитаи мустақим дорад ва ба рушди кӯдак таъсир мерасонад. Кӯдакони гирифтори камғизоии музмин нисбат ба гурӯҳҳои дорои ғизои иловагӣ ё онҳое, ки ғизои мувофиқ мегиранд, фаъолияти ҷисмонии камтар нишон медиҳанд.

Шояд муҳимтарин паҳлӯҳои рушди инсон, ки бо сатҳи ғизо алоқаманданд, рафтор ва маърифат (когнитивӣ) мебошанд; рушд дар ин ду соҳа метавонад ба имкониятҳои зиндагии афрод ва аҳолӣ таъсири амиқ расонад. Дар муқоисаи гурӯҳи кӯдакони ҷануби Мексика, ки гирифтори MMM буданд, бо гурӯҳи ҳамон минтақа, ки иловаҳои ғизоӣ мегирифтанд, Чавез ва ҳамкоронаш робитаи байни MMM ва нишондиҳандаҳои пасти мактабиро нишон доданд; кӯдакони бе иловаҳои ғизоӣ иштироки камтар, дараҷаи баланди парешонии диққат дар дарс, хоб рафтан дар синф ва натиҷаҳои паст дар тестҳои стандартиро нишон доданд. Илова бар ин, кӯдакони камғизо дар тестҳои зариби ҳуш (I.Q.) нисбат ба ҳамсолони худ, ки ғизои хуб мегирифтанд, холҳои камтар ба даст оварданд.

Аз ҳамаи ҷанбаҳои мавҷудияти инсон, тавлиди ҷинсӣ метавонад муфассалтарин робитаро бо камғизоӣ дошта бошад. Дар байни аҳолии гирифтори MMM, давраи ҳайз (менархе) дертар (15,5 сол) нисбат ба аҳолии дорои ғизои мувофиқ оғоз мешавад; яائсгии барвақти миёна (40,5 сол) давраи репродуктивиро барои занон дар минтақаи таҳқиқоти Чавез ва ҳамкоронаш нисбатан кӯтоҳ мекунад. Аз сабаби давраҳои тӯлонии аменореяи пас аз таваллуд, фосилаи байни таваллудҳо ба ҷои 19 моҳ ба ҳисоби миёна 27 моҳро ташкил медод. Ҳарчанд фосилаи тӯлонии байни таваллудҳо метавонад ба назорати афзоиши аҳолӣ кӯмак кунад, далелҳои пешниҳодкардаи Чавез ва ҳамкоронаш маҳдуд шудани интихоби репродуктивӣ ва мутобиқшавиро аз сабаби камғизоӣ нишон медиҳанд. Ин таҳқиқот инчунин MMM-и модаронро бо маргу мири баланди навзодон ва кӯдакони хурдсол алоқаманд кард.

Дигар таъсири MMM, ки барои имкониятҳои зиндагӣ муҳим аст, қобилияти корӣ мебошад; MMM як шакли даврии коҳиши қобилияти корӣ ва мукофотҳои онро нишон дода, мушкилотро боз ҳам шадидтар мекунад. Аллен робитаи байни коҳиши нишондиҳандаҳои VO2 max дар байни аҳолии MMM ва коҳиши қувваи мушакҳо ва тобовариро дар иҷрои корҳои вазнини ҷисмонӣ дарёфт кард. Ҳарчанд ангезаи шахсӣ метавонад ба иҷрои кори фардӣ таъсири мусбати қавӣ дошта бошад, рушди беҳтари мушакҳо, ки бо таърихи ғизои мувофиқ алоқаманд аст, қобилияти умумии кориро новобаста аз кӯшиш зиёд мекунад. Дар байни найшакарбурони Ямайка, онҳое, ки ҷуссаи муътадил доштанд, нисбат ба онҳое, ки қадпаст буданд, найшакари бештар мебуриданд. Як тафовути фарҳангӣ дар ин тамоюл дар байни коргарони MMM-и Гватемала мушоҳида шуд, ки кӯшиши кории баробар ба ҳамкорони хубғизои худро ба харҷ медоданд, аммо майл доштанд, ки вақти холии худро ба ҷои фаъолиятҳои фароғатӣ ё иҷтимоӣ, ба истироҳат сарф кунанд. Дар иқтисодҳои музднок, ки коргарон мутаносибан ба маҳсулнокии худ музд мегиранд, коҳиши қобилияти корӣ метавонад ба коҳиши амнияти озуқаворӣ ва афзоиши хатари MMM табдил ёбад.

Илова бар ин, камғизоӣ ва бемориҳои сироятӣ робитаи синергетикӣ доранд, ки метавонад боиси бадшавии пай дар пайи саломатӣ гардад. Тибқи гуфтаи Аллен, сатҳи пайдоиши бемориҳои сироятӣ байни аҳолии MMM ва аҳолии дорои ғизои мувофиқ ба таври назаррас фарқ намекунад, аммо давомнокӣ ва шиддати давраҳои беморӣ барои аҳолии MMM бештар аст. Сабаби асосии ин тафовут дар он аст, ки бемории сироятӣ аксар вақт боиси бад шудани истеъмоли ғизо ва ҷабби моддаҳои ғизоӣ мегардад. Одамони бемор на танҳо кам хӯрок мехӯранд, балки он чизе, ки мехӯранд, аз сабаби дилбеҳузурӣ ва исҳол аксар вақт манфиати ҳадди ақал дорад.

Дар канори MMM аз ҳисоби камғизоӣ ё норасоии микронутриентҳо, зиёдғизоӣ (over-nutrition), ки ҳамчун истеъмоли аз ҳад зиёди калория нисбат ба ҳаҷми бадан ва сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ таъриф мешавад, инчунин ба як мушкили торафт муҳим барои аксари нуқоти ҷаҳон табдил меёбад. Зиёдғизоӣ бо фарбеҳӣ алоқаманд карда шудааст, ки онро USDA ва МакЮэн ва Симан бо афзоиши хатари диабети навъи II, Бемориҳои дилу раг ва сактаи мағзӣ алоқаманд медонанд. Зиёдғизоӣ инчунин аксар вақт бо ҳамзамонии кифоятии калория (ё зиёдатии он) ва норасоии микронутриентҳо алоқаманд аст, ки ин ҳолат бештар дар ҷойҳое дида мешавад, ки ғизоҳои коркардшуда (дорои калорияи баланд, вале моддаҳои ғизоии кам) дар парҳез бартарӣ пайдо мекунанд. Лезерман ва Гудман ва Гест ва Ҷонс ҳамоҳангии афзояндаи қадпастӣ ва дигар нишонаҳои MMM-ро бо фарбеҳӣ дар кишварҳои рӯ ба рушд, баъзан дар дохили як ҷамоа, баррасӣ мекунанд. Ин тамоюлро метавон бо тағйирёбии иқтисод ва рафтори ғизоӣ дар қисми зиёди ҷаҳон таҳти ҷаҳонишавии иқтисодии муосир вобаста кард.

Инчунин таҳқиқоти гузаронидаи Батен ва Блум тағйиротро дар таъсири парҳези мушаххаси аҳолӣ байни солҳои 1870 ва 1989 нишон доданд. Бозёфти муҳими таҳқиқот ин буд, ки таъсири сафеда ба қади афрод дар нимаи дуюми давраи мушоҳида (яъне солҳои 1950-1989) аҳамияти камтар пайдо кард. Гузашта аз ин, манбаъҳои асосии сафеда низ тағйир ёфтанд. Ин ба рушди технологияҳо ва тиҷорати ҷаҳонӣ вобаста буд, ки ба ҳамин тартиб норасоии ғизоро коҳиш доданд.

## Нигаред инчунин

* Ҷуғрофияи ғизо
* Ихтиёри озуқаворӣ

## Ёддоштҳо

## Манобеъ
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*