Инсони хирадманд

**Одами хирадманд** (  ), инчунин аксар вақт ҳамчун **одам**  —навъҳои сершумор ва паҳншудаи приматҳо мебошад. Ба *ҷинси (Homo)* аз оилаи гоминидҳо (аз оилаи — инсоннамоён) тааллуқ дорад ва бо мавқеи рост роҳ гардон , истифодаи нутқ барои муошират бо дигар намояндагони ин намуд, истифодаи асбобҳо, инчунин қобилиятҳои когнитивии ба таври истисно инкишофёфта, ки аз андозаи калон ва майнаи худ, фарқ мекунад.

**Одами анатомияи муосир** ()  тақрибан  ба вуҷуд омадааст дар Африқо, ки аз одами Ҳейделберг (ё марди Родезия) ба вуҷуд омадааст, пас аз он ӯ аз Африқо муҳоҷират карда, тадриҷан бо ҳам пайвастан ва иваз кардани дигар одамони архаикӣ шуд.

Дар тӯли таърихи худ, одамон шикорчӣ ва тарзи ҳаёти бодиянишин буданд.

## Истилоҳот
Ҳама одамони муосир ба намуди *Homo sapiens* тааллуқ доранд, ки бори аввал Карл Линней соли 1735 дар асари худ *Системаи табиат*  тавсиф кардааст. Номи илмии ҷинси Инсон, *Homo*, дар асри XVIII истифода шуда ва аз лотинии  омадааст, ки маънояш инсон (аз ҳарду ҷинс) аст  . Калимаи "одам"-ро метавон ба ҳама навъҳои ин ҷинс истифода кард, аммо дар гуфтори маъмулӣ он одатан танҳо ба *Homo sapiens*, ягона намуди зиндаи одам ишора мекунад.

мини| Олими шведӣ Карл Линней лектотипи намуди ''Homo sapiens'' мебошад

## Таърих
Аввалин одамон шикорчиён ва ҷамъоварии кӯчманчӣ буданд. Тақрибан 10, 000 пеш аз милод. Одамон ба азхудкунии хоҷагии қишлоқ шуруъ карданд, инқилоби неолит ба амал омад. Баробари рушди кишоварзӣ афзоиши аҳолӣ ва ташаккули аввалин тамаддунҳои ҷаҳони қадим ба амал омад .
рост|мини|200x200пкс| Таҷдиди косахонаи сари «Одами Пекин» («Синантроп»). Дар антропологияи муосир онро ҳамчун ''Homo erectus'' тасниф мекунанд
[мини| 96% [Биомасса|биомассаи ширхӯрон дар сайёра аз одамон ва ҳайвонҳое иборат аст, ки аз ҷониби онҳо ром карда шудаанд (мутаносибан 34% ва 62%)  .]]

## Биология
### Намуди зоҳирӣ, анатомия ва физиология
[мини| Хусусиятҳои асосии анатомияи одамон, мард ва зан. Моделҳои дар тасвир волосы на теле (ба истиснои пойҳои мард) ва на лице (дар мард) гирифта шуда, [Мӯй|мӯйҳои сари худро тарошидаанд. Зан нохуни пойҳояшро сурх ранг карда, дар дасташ ангуштарин ва дар гӯш гӯшвора дорад.]]
Сохтори анатомияи одамон ба анатомияи дигар приматҳо монанд аст. Тафовутҳои равшантарини беруна таносуби андозаи устухонҳои скелетӣ, ҳаҷми майна ва мӯйҳои пӯст мебошанд.

#### Майна
Одамон майнаи хеле инкишофёфта доранд. Таносуби массаи майна ба массаи бадан нисбат ба бисёр ҳайвоноти дигар (ба истиснои паррандаҳои хурд , маймунҳои тортанак ё маймунҳои тортанак  ) зиёдтар аст ва массаи мутлақи майна танҳо дар филҳо ва китсиҳо  зиёдтар аст. Дараҷаи инкишофи майнаро, аз ҷумла, аз рӯи таносуби массаи ҳароммағз ба майна арзёбӣ кардан мумкин аст. Инак, дар гурбахо — 1:1, дар сагхо — 1:3, дар маймунхои паст — 1:16, дар одамон — 1:50. Майнаи одамони палеолити боло назар ба майнаи одамони муосир ба таври назаррас (10-12%) калонтар буд  .

### Намуди зоҳирӣ
[мини|339x339пкс| Иллюстратсия аз " [https://ru.wikisource.org/wiki/fr:Dictionnaire%20raisonné%20de%20l’architecture%20française%20du%20XIe%20au%20XVIe%20siècle Луғати меъмории фаронсавии асрҳои 11-16] " аз ҷониби меъмор Виолле-ле-Дюк (1854-1868) дар бораи таносуби бадани инсон дар асоси расмҳои аслии Пикар Виллар де Хоннекур (тақрибан 1195-1266) сохта шудааст.](https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D1%81:Croquis.Villard.de.Honnecourt.2..png)

#### Сарпӯши мӯй

## Эзоҳ
**Сарчашмаҳо**

## Адабиёт

* *Капица С.П.* Назарияи умумии рушди инсон: чӣ қадар одамон дар рӯи замин зиндагӣ мекарданд, зиндагӣ мекарданд ва хоҳанд монд. М.: Илм, 1999. ISBN 5-02-008299-6
* 

## Пайвандҳо

* Пайдоиш ва эволютсияи инсон  дар *evolbiol.ru*
* 
* Хронометражи инсонӣ // Смитсониан (августи 2016)

Гурӯҳ:Инсони хирадманд