Ҷалол Холиқии Мутлақ

**Ҷалол Холиқи Мутлақ** (таваллуд 19 сентябри 1937) нависанда, забоншинос, эроншинос ва шоҳномпажӯҳ аст. Кори асосии пажӯҳишаш дар бахши *[[Шоҳнома]]* ва ҳамосасароӣ дар Эрон будааст. Дӯстдорони фарҳанги эрон Холиқии Мутлақро бузургтарин шоҳномпажӯҳи ҳамаи авдор  медонанд, зеро маъмулан бар ин назаранд, ки ӯ тавонист беҳтарин тасҳеҳи Шоҳномаро ироа кунад. Вай узви Шӯрои сарпарастон ва муовини раиси Бунёди Фирдавсӣ  буда, солҳои зиёд дар Донишгоҳи Ҳамбурги Олмон дарс додааст.

Холиқии Мутлақ, бештар аз панҷоҳ сол аз умри худро сарфи мутолиаву пажӯҳиш дар заминаи Шоҳнома кардааст . Аз ӯ ба унвони яке аз таъсиргузортарин шахсиятҳои таърихи забону адаби порсӣ ёд мешавад, зеро тавонистааст илми тасҳеҳи мутунро чанд гом ба пеш бибарад . Таҳқиқоти ӯ дар заминаҳои мухталифи Эроншиносӣ, ба вижа дар шоҳномашиносӣ, ҳамвора маҳали муроҷиаи аҳли фан будааст. Вай собиқаи баргузории даҳҳо суханронӣ дар донишгоҳҳои муътабари дунё монанди Принстон , Чикаго , Сурбун, Вена , Фройбург , Лейден ва Берклии Калифорнияро дорад . Ӯ ҳамчунин узви ҳайати гузиниши китобу ҷоизаи бунёди мавқуфоти доктор Маҳмӯд Афшор аст .

## Зиндагинома
Ҷалоли Холиқии Мутлақ дар 20 шаҳривари 1316 ( баробар бо 11 сентябри 1937 ) дар Теҳрон мутаваллид шуд .Ба гуфта худаш , хонаводаи ӯ аз хонаводаҳои асили теҳронӣ буданд ва дар қайду банди суннату таассуботи суннатӣ набуданд . Аз ин рӯи Ҷалол дар хонаводае бо озодии нисбӣ зиндагӣ мекард. Ҷалоли таҳсилоти дабистону дабиристониро дар Теҳрон ба поён бурд . Давраи дабистонро дар мадрасаи Нӯшервон (воқеъ дар хиёбони мавлавӣ ) ва давраи дабиристонро дар мадрасаи Марвӣ (воқеъ дар хиёбони Носири Хусрав ) гузаронад .Алоқаи ӯ ба шеъру адабиёт, аз давраи таҳсил дар дабистон намоён буд .Баъд аз он дар мақтаъи дабиристон, Ҷалоли раис ва узви анҷумани адабии мадраса буд . Ӯ чандини бор ба радио даъват шуд . Ҷалол аз нависандагони рӯзномаи мадрасааш бо ном «Пайки Марвӣ» буд ва низ яке аз поягузорон коргоҳҳои адабӣ ки ба шеърхониву иҷроӣ намоиш мепардохтанд, буд .Холиқӣ мегӯяд , дар эҷоди алоқа ва тавваҷуҳи вай нисбат ба шоҳнома, писари тағояш, ки дар ҳини тамрини куштӣ шоҳнома мехонд, таъсиргузор буд .  Ҷалол мегӯяд ки писари тағояш дар хонаи падарбузурги онҳо, китоби шоҳномаро боз мекарду ағлаб аз рӯй достони Рустаму Ашкбӯс бо садои баланд мехонд . Дар ин ҳангоми Ҷалол низ дар канори писари тағояш менишасту ошиқи он аксе буд ки Рустам, тирро аз камон ба тарафи синаи Ашкбӯс раҳо мекунад . 

## Таҳсил дар Олмон
Пас аз итмоми дабиристон, Холиқӣ барои идомаи таҳсил ба Олмон азимат кард .Барои таҳсил дар бахши докторантура , Ҷалоли Холиқии Мутлақ дар се риштаи шарқшиносӣ, олмоншиносӣ ( жермонистик ё мутолиъоти Олмонӣ ) ва мардумшиносӣ дар донишгоҳи Кёлни Олмони сабт ном кард . Алоқаи холиқии мутлақ ба шоҳнома аз замони таҳсил шурӯ шуд Заминаи пажӯҳишии ӯ дар риштаи мардумшиносӣ , қавми маяи сурхпӯстон буд . Дар риштаи олмонишиносӣ, Холиқии Мутлақ барои нахустин бор бо ҳамосаҳоу устураҳои Олмону дигар милал ба шеваи илмӣ - пажӯҳишӣ ошно шуд ва сипас барои таҳқиқ ба Шоҳнома рӯй овард .Дар воқеъи ошноии ӯ бо фунуни баррасии устураҳову ҳамосаҳо, аз ҳамосаҳову устураҳои ғайриэронӣ шурӯъ шуд ва сипас ба Шоҳнома расид . Албата ӯ Шоҳномаро қаблан аз рӯйи алоқаи шахсӣ мутолиа карда буд аммо ба равиши илмӣ - пажӯҳишӣ , баъд аз инки ҳамосаҳои дигари милалро мутолиа кард, ба Шоҳнома пардохт. Мавзӯи поённомаи(рисолаи доктории) доктории ӯ «Занони Шоҳнома» буд ва тавонист дар соли 1349 ( 1970 милодӣ ) аз донишгоҳи Кёлни Олмон дар се риштаи шарқшиносӣ, олмонишиносӣ ва мардумшиносӣ мадраки доктуро бигирад .

## Иқомат дар Ҳамбург
Як соли баъд аз фориғ-ут-таҳслӣ, Холиқии Мутлақ ба Ҳамбург рафт. Ва аз он замон то кунун дар он ҷо сукунат доштааст. Албата Холиқии Мутлақи борҳо ба ҷиҳати чопи китобҳояшу ҳузур дар ҳамоишҳо, маросимҳову барномаҳои мухталиф, ба Эрон бозгаштааст. Дар соли 1350 ( 1971 ) Холиқии Мутлақ дар бахши Ховари Миёна дар донишгоҳи Ҳамбурги Олмони машғул ба кор шуд. Холиқии Мутлақи 35 сол дар ин Донишгоҳ ба тадриси забони форсиву фарҳанги Эрон пардохт то ин ки дар соли 1385 (2006 милодӣ) бознишаста шуд .

## Баррасии дастнависҳои Шоҳнома
Дар солҳои 1967 то 1970 ки Холиқии Мутлақ дар Институтии ховаршносӣ дар донишгоҳи шаҳри Кёлни Олмони саргарми навиштани рисолаи доктории худ дар бораи «Занони Шоҳнома» буд, дар тайи кори бад ин нукта пай бурд, ки панҷ чопи аслии Шоҳнома (яъне чопҳои Тернер Мокон, Жӯл Мул, Ионус Флорес , Брухим ва Маскав ) дорои нақоиси бузурганд,ҳеч кадоме қобили итминон нестандва ниёзи пажӯҳишҳои илмӣ дарборам Шоҳномаро ба хубӣ бароварда намекунанд, вале аз сӯйи дигар, кӯшиш барои таҳияи як матни интиқодивуу мунаққаҳ аз Шоҳнома низ, бидуни баррасии шумори бузурге аз дастнависҳои он, кори беҳуда аст ва натиҷаи он чизеи фаротар аз чопи Маскав нахоҳад буд.Яъне ниёз ба нусхаҳои бештару равиши беҳтар барои тасҳеҳи Шоҳнома ҳаст . Ин шуд ки Холиқии Мутлақ, бе он ки ҳатман қасди пироиши ин китобро дар сар дошта бошад, даст ба баррасии дастнависҳои Шоҳнома зад .

## Нахустин тасҳиҳи шоҳнома
Аз соли 1980,  Холиқии Мутлақ кори пероиши матнро бар асоси шонздаҳ дастнависи муътабартар ба изофаи тарҷумаи арабии Биндорӣ оғоз кард . Тарҷумаи арабии шоҳномаи тавассути Биндории Исфаҳонӣ , бар асос дастнависе буда ки мутаъаллиқ ба қарни шашум аст ва ин дар ҳолест, ки ҳеч кадом аз дастнависҳои мавҷуд дар ҳоли ҳозир, мутаъаллиқ ба қарни шашум ё қабл аз он нестанд . ин пероиши дафтар ба дафтар дар Амрико мунташир мешуд .

## Фаъолиятҳои дигар

#### Ҳамкорӣ дар таълифи донишномаи Иронико
Ҷалоли Холиқии Мутлақ, яке аз нависандагони донишномаи Иронико ба шумор меояд ва дар ин замина бо Эҳсон Ёршотирӣ ҳамкории густардае доштааст. Донишномаи Иронико, бузургтарину ҷомеътарин пуружаи Эроншиносӣ дар тӯл таърих аст ки 65 мақолаи (мадхали) онро Холиқии Мутлақ навиштааст . Мақолоти Холиқии Мутлақ дар Иронико ба забони англисии таълиф шудаанд ва тайфи васеъӣ аз шохаҳои Эроншиносиро дар бар мегиранд . Фарҳоди Аслонӣ Маъсумаи Пуртақӣ, маҷмӯъаи мақолоти Холиқии Мутлақ дар донишномаи Ироникоро ба забони форсӣ тарҷума кардаанд ва онҳоро дар китобӣ ба номи шоҳнома ва фарҳанги Эрони мунташир сохтаанд .

## Мерос
Эмомалӣ Раҳмон, раисиҷумҳури Тоҷикистон, дар соли 2023 милодӣ дастури иҷрои тарҳи эҳдои як нусхаи Шоҳномаро ба таври ройгон ба ҳар хониавода дар Тоҷикистонро содир кард ва аз моҳи августи соли 2025 эҳдои Шоҳнома ба мардуми Тоҷикистон оғоз шуд. Шоҳномаи эҳдоӣ, бар асоси тасҳеҳи Холиқии Мутлақ ва дар 2 ҷилд ба хати сириллик мебошад. Бо тавваҷуҳ ба ҷамъияти даҳ миллион нафарии Тоҷикистон, дасти кам як миллиону ҳафтсад ҳазор нусха аз ин китоб чопу тавзеъ шуд .

## Ҷоизаҳо

* Шоистаи тақдир дар даҳумин ойини бузургдошти ҳомиёни нусхаи хаттӣ ( 1389 ) дар бахши расоилу мақолот, барои баррасӣ ва арзёбии шоҳномаи Сан Жозеф (ба сурати муштарак бо Ҳамидризо мустафид Довӯди Ғуломзода).
* Асари интихобшуда дар маросими 9-уми ёдбуди пуштибонони дастнависҳо (2009) дар бахши адабиёт, барои ислоҳи "Шоҳнома"-и Фирдавсӣ бо ҳамкории Маҳмуд Умедсолор ва Абулфазл Хатибӣ.

## Ҷусторҳои вобаста
Феҳристи эроншиносон

## Пайвандҳо
Гурӯҳ:Шоҳномапажӯҳон
Гурӯҳ:Шоҳнома
Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Теҳрон
Гурӯҳ:Решашиносон