open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Викинабишта

**[[s:|Виките́ка]]** () — китобхонаи озод — лоиҳаи ғайритиҷоратии фонди «Викимедиа», ки бо мақсади эҷоди як китобхонаи доимо афзояндаи матнҳои озод паҳншаванда ба забонҳои гуногун, мебошад. Эълони кушодашавии расмии лоиҳа, рӯзи ба вуҷуд омадани Фонд 20 июни соли 2003 руй додааст.
Номгузории русии «Викитека» ба мазмуни «китобхона» монанд буда, маънои ҷойи нигаҳдории китобҳо, маҷаллаҳо ва рӯзномаҳои аллакай нашршударо дорад.

## Ҳаҷми маводи ҷории Викитека
Бино ба гузоришҳое, ки дар саҳифаи омори ин лоиҳа нишон дода шудааст., то  31 майи соли 2013 дар он 48 қисматҳои забонӣ мавҷуд буд. Сешумортарин аз байни онҳо:
# қисмати Русӣ — 251 426 мақола,
# қисмати Англисӣ — 226 519 мақола,
# қисмати Фаронсавӣ — 100 314 мақола,
# қисмати Португалӣ — 88 624 мақола,
# қисмати Олмонӣ — 74 001 мақола.

Аз ҷониби дигар, бино ба гузориши Мета-вики, то 5 июли соли 2013 дар Викитека 63 қисматҳои забонӣ мавҷуд буд, ва панҷ қисмати аввалини он чунин буд:
# қисмати Фаронсавӣ — 1 376 760 мақола,
# қисмати Англисӣ — 956 868 мақола,
# қисмати Олмонӣ — 303 359 мақола,
# қисмати Русӣ — 259 120 мақола,
# қисмати Италиявӣ — 140 339 мақола.

Шумораи мақолаҳо, ба шумораи маводи нодири дар Викитека нигоҳ дошташуда, баробар нест. Масалан, дар асари А. С. Пушкин «Дубровский» мувофиқ ба 20 мақола, 19-то бобҳои достон ҳастанд, ва як саҳифа мундариҷа аст.

## Меъёрҳои маводи боътимод
Викитека барои нигоҳ доштани:
# Матнҳои аллакай аз ҷониби муаллифон нашршуда аст. Аз ҷумла, Викитека барои нигаҳдории матнҳои эҷод намудаи корбарони Викитека ва дар ҳеч куҷо нашр наградида хидмат намекунад.
# Тарҷумаҳои матнҳои аслӣ  аз ҷумла матнҳои корбарони Викитека.
# Ҳуҷҷатҳои таърихии миллӣ ва байналмилалӣ.
# Тафсир ба матнҳо, аз ҷумла, аз ҷониби корбарони Викитека навишташуда.
# Тавсифи библиографӣ, дорои асарҳои муаллифоне, ки корҳояшон (навиштаҷоташон) дар Викитека нигоҳ дошта шудаанд.

Викитека может хранить следующие материалы только при условии, что они являются частью более общей публикации:
# Математические данные, формулы и таблицы.
# Исходные коды программ.
# Статистические данные (например, результатов выборов).

## Авторские права
: *Основная статья: [[:s:Викитека:Авторские права|Викитека: Авторские права]]*

По состоянию на сентябрь 2010, материалы, размещённые в Викитеке, должны свободно распространяться как по законам США и штата Флорида, где расположены основные серверы проектов фонда «Викимедиа», так и по законам Российской Федерации, так как это упрощает повсеместное использование текстов Викитеки.

Ввиду различий в законодательстве разных стран, одно и то же произведение может не охраняться авторским правом в США, но охраняться в России. В подобных случаях русская Викитека ориентируется на российское законодательство, так как это даёт возможность свободно использовать все материалы Викитеки на территории России.

## Манбаъ

* Главная страница Русской Викитеки
* Справка «Что такое Викитека?»
* Инструкция «Что содержит Викитека»
* Сводная статистика языковых разделов Викитеки 

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Лоиҳаҳои Викимедиа
Викикитоб

Викикитоб () — вебгоҳ барои навиштани китобҳои дарсии дастаҷамъӣ, ки мувофиқи технологияи «вики» аз рӯи принсипҳои иттилооти озод кор мекунад: ҳар фард имкон дорад, ки китоби дарсӣ ва саҳифаҳои дилхоҳашро тағйир диҳад, ва ройгон онро мутолиа, нусхабардорӣ, интишор ва мундариҷаашро тағйир диҳад.

«Викикитоб», бо ҳарфи сатрӣ, ҳамчунин маҷмӯи саҳифаҳоро дар ин вебгоҳ дар назар дорад, ки ба як фан бахшида шудааст (масалан, *Викикитоб* — китоби дарсӣ, ки дар асоси технологияи вики навишта шудааст).

## Таърих
thumb|222px|Графики афзоиши шумораи саҳифаҳои машҳури бахшҳои забонии Викикитоб
Баъди таъсис ва рушди Википедиа, ҷомеаи корбарони он ба қароре омад, ки чунин вебгоҳе барои навиштани китобҳои дарсӣ эҷод кунад. Сайти Викикитоб 19 июли соли 2003 дар фонди «Викимедиа» таъсис дода шуд . Ба монанди Википедиа дар қисматҳои забонии Викикитоб аз рӯи шумораи маводҳои дарсӣ забони англисӣ пешсаф аст.

То ҳоло қисмати забони тоҷикии Викикитоб таълиф нашудааст.
 

## Викикитоб (ба забони русӣ)
* Русский раздел Викиучебника

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Лоиҳаҳои Викимедиа
Гурӯҳ:Вики-лоиҳаҳо
Викинамуд

**[[wikispecies:Саҳифаи Аслӣ|Викинамуд]]** () — один из проектов Фонда Викимедиа, справочник по таксономии биологических видов, основанный на вики-движке.

Открытый и свободный каталог видов, содержащий классификацию животных, растений, грибов, бактерий, архей, протистов и всех остальных форм жизни.

Информация с вебгоҳа доступна в соответствии с лицензиями GNU FDL и CC-BY-SA.

Проект открылся 14 сентября 2004 года.

## Статистика роста

## См. также
* Энциклопедия жизни
* The Plant List
* 
* 

## Ссылки
* Русскоязычный раздел Викивидов
Викиахбор

**[[n:|Викиахбор]]** () — оҷонсии иттилоотии байналмилалӣ ва нашрияи озоди интернетӣ, ки аз ҷониби гурӯҳи ихтиёриёни ташаббускор ташаккул ёфтааст. Технология ва принсипҳои вироиши мақолаҳои иттилоотӣ дар Викиахбор ба монанди дигар нашрияҳои ташкилоти ғайритиҷоратии фонди «Викимедиа», мебошад, ки Викиахборро дастгирӣ карда истодааст. Викиахбор кӯшиш дорад, мақолаҳои мазмунан бетараф ва беғаразро асосан нигоҳ дорад. Афзалият барои иттилооти ягон минтақае дода намешавад. Викиахбор ҳам умумиҷаҳонӣ ва ҳам маҳаллӣ шуда метавонад.

Викиахбор дар Интернет ба 33 забон нашр мешавад, аз ҷумла репортажҳои  эксклюзивӣ ва интервюро рӯи чоп меорад. Таълифоти иттилоотӣ ба истифода аз ҷойгузинҳои озод таҳти литсензияи Creative Commons Attribution 2.5, нашр мешавад, ва барои паҳн намудан ва истифодаи озод ба ҳама дастрас мебошад.

10 январи соли 2009 дар Хитой қисмати чинии Викиахбор баста шудааст..

## Таърих
Ноябри соли 2004 нусхаи озмоишӣ  ба забони англисӣ интишор шуд.. Декабри соли 2004 тестгузаронии (бета-санҷиш) ба охир расид. Дар ҳамин вақт қисмати олмонии (фасли олмонӣ) Викиахбор ба нашр оғоз карда буд. Аз январ то марти соли 2005 қисматҳои фаронсавӣ, испанӣ, шведӣ, булғорӣ, полякӣ, португалӣ, руминӣ ва украинӣ (фаронсавӣ, испонӣ, шведӣ, булғорӣ, лаҳӣ, португалӣ, руминӣ ва укроинӣ) интишор шуданд. 1 ноябри соли 2005 саҳифаи аслии қисмати русӣ (нусхаи русӣ). То ҳоло қисмати тоҷикии Викиахбор ба интишори иттилоот оғоз накардааст.

## Омор
Мутобиқи омори Мета-вики, дар Викиахбор 33 қисмати забонӣ мавҷуд аст. Даҳ пешсафи аввал аз рӯи   миқдори саҳифаҳо дар фазои асосӣ чунин аст:
# Забони сербӣ — зиёда аз 76 ҳазор,
# Забони англисӣ  — зиёда аз 20 ҳазор, 
# Забони фаронсавӣ  — зиёда аз 16 ҳазор, 
# Забони полякӣ  — зиёда аз 13 ҳазор, 
# Забони олмонӣ  — зиёда аз 12 ҳазор, 
# Забони итолиёӣ  — зиёда аз 10 ҳазор, 
# Забони испанӣ  — зиёда аз 9 ҳазор, 
# Забони португалӣ  — зиёда аз 9 ҳазор, 
# Забони русӣ — зиёда аз 9 ҳазор, 
# Забони каталонӣ — зиёда аз 4 ҳазор.

## Эзоҳ

## Ҳаволаҳо
* RSS русских Викиновостей 
* RSS английских Викиновостей

### Мақолаҳо
* Wikinews: свободные новости
* Создатели Wikipedia попробуют себя в журналистике
* Инструменты медиа-индустрии оказались в руках толпы
* «ВикиНовости»: никто не хочет быть репортером? 

Гурӯҳ:Лоиҳаҳои Викимедиа
Гурӯҳ:Вики-лоиҳаҳо
Гурӯҳ:Сомонаҳое,ки соли 2004 ба вуҷуд омадаанд
Викидода

«**Викимаълумот**» () — як пойгоҳи донишҳои муштарак мебошад, ки аз ҷониби Бунёди Викимедиа сохта шудааст. Он барои таъмини нигаҳдории мутамаркази маълумоте истифода мешавад, ки метавонанд дар мақолаҳои Википедия бошанд, масалан: аз қабили истинодҳои байнивики, нишонаҳо ва рӯйхатҳои мақолаи ҳолат ё маълумоти оморӣ, ба монанди санаи таваллуд, аҳолӣ ва ғайра Содержимое Викиданных распространяется по лицензии Creative Commons CC0.

Проект официально запущен 30 октября 2012 года, разработка проекта ведётся под руководством Wikimedia Deutschland. «Викиданные» стали первым новым проектом Фонда Викимедиа с 2006 года. Создание проекта было осуществлено за счёт пожертвований Allen Institute for Artificial Intelligence, Gordon and Betty Moore Foundation и Google на общую сумму 1,3 миллиона евро.
thumb|left|400px|Терминология утверждений в Викиданных

## Таърих
Реализация проекта была разбита на три этапа:
* фаза 1 — поддержка централизованного хранения интервики-ссылок (реализована в марте 2013 г.);
* фаза 2 — элементы базы знаний в виде поддержки произвольных утверждений об объекте статьи (запущено в феврале 2013 г. с некоторыми ограничениями на типы вводимых значений; возможность использовать в статьях информацию из Викиданных была активирована для всех разделов Википедии в апреле 2013 г.);
* фаза 3 — поддержка произвольных поисковых запросов с возможностью использовать их результаты для автоматического обновления различных списков в статьях Википедии (в разработке).

## Ҳамчунин нигаред

* DBpedia
* Википедиа:Викидода

## Эзоҳ

## Манбаъҳо
* .
* Введение в викиданные для начинающих
* Список свойств на русском языке

Гурӯҳ:Лоиҳаҳои Викимедиа
Гурӯҳ:Вики-лоиҳаҳо
Викигуфтовард

**[[q:|Викииқтибос]]** () — Маҷмӯи озоди иқтибосҳо ва суханрониҳои шахсони барҷаста ё қаҳрамонҳои асарҳои бадеӣ, ки аз ҷониби хонандагон якҷоя эҷод мегардад. Ин вебгоҳ аз ҷониби Фонди Викимедиа ба воситаи даваки MediaWiki эҷод шудааст. Ибтидо 10 июни соли 2003  ба забони англисӣ пайдо шудааст.

Мазмуни лоиҳа  дар доираи GNU Free Documentation License дастрас аст. Саҳмгузорӣ дар доираи лоиҳа моликияти бевоситаи офарандагон аст, литсензиякунонӣ кафолат медиҳад, ки  мазмуни интишор ҳамеша озодона паҳн ва барқарор карда мешавад.

Қисмати русии Викииқтибос 21 сентябри соли 2004 интишор шуд, инчунин намунаҳои Викииқтибос ба забонҳои дигар мавҷуд аст.

Дар охири октябри соли 2014 қисмати аз ҳама сершумортарини Викииқтибос - ба забони полякӣ буд, ки зиёда аз 24,5 ҳазор мақоларо дар бар мегирифт. Қисмати русии Викииқтибос, ки қариб 10 ҳазор мақоларо бо иқтибосҳо дар бар мегирифт, аз рӯи шумораи мақолаҳо ҷойи чорумро баъд аз қисматҳои полякӣ, англисӣ ва италянӣ ишғол мекард. Умуман, Викииқтибос ба зиёда аз ҳаштод забон интишор мешавад ва дорои зиёда аз   174 ҳазор мақола аст.

## Манбаъ
* Русский Викицитатник
* Графики роста разделов Викицитатника

Гурӯҳ:Лоиҳаҳои Викимедиа
MediaWiki

**MediaWiki** (МедиаВики) — нармафзори кушода барои вики-лоиҳаҳо мебошад. Ин вики-нармафзори пуриқтидор махсус барои навиштани Википедиа пешбинӣ шуда, ҳозир бошад дар бисёре аз лоиҳаҳои бунёди «Викимедиа», ҳамчунин дигар ташкилоти давлативу хусусӣ истифода бурда мешавад. MediaWiki таъминоти барномавии озод мебошад, ки таҳти Иҷозатномаи кулли GNU паҳн карда мешавад.

MediaWiki дар забони PHP навишта шуда ва барои нигоҳдории додаҳо махзани маълумотҳои робитавиро истифода менамояд (метавон аз MySQL, PostgreSQL, SQLite ва Oracle истифода бурд); барномаҳои memcached ва Squid пуштибонӣ менамояд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* 
* Проект MediaWiki на SourceForge.net
* :meta:MediaWiki User's Guide
* MediaWiki на WikiMedia
* 
* Русское сообщество MediaWiki

Гурӯҳ:Лоиҳаҳои Викимедиа 
Гурӯҳ:Вики-лоиҳаҳо
Ваҷиралонгкорн

**Ваҷиралонгкорн** (; ) — Мири Таиланд. Валиаҳди Таиланд Вайиралонгкорн, писари нахустини подшоҳи Таиланд Пхумипон Адулядет аст..
thumb|The Coronation of King Rama X B.E. 2562 (A.D. 2019)

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Таиланд
Озодии иттилоот

**Озодии иттилоот** (ба ) — озодии шахс ё афрод дар интишор ва масрафи иттилоот аст. Дастрасӣ ба иттилоот тавоноии як фард барои ҷустуҷӯ, дарёфт ва интишори муассири иттилоот аст.

Тибқи меъёри конститусионӣ ба ҳар кас озодии сухан, нашр, ҳуқуқи истифодаи воситаҳои ахбор кафолат дода мешавад. Ин ҳуқуқ дар Муоҳидаи байналмилалӣ дар бораи ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ муфассал нишон дода шудааст. Мувофиқи он ҳар кас ҳуқуқи доштани акида ва озодона ҷустуҷӯ, дарёфт ва паҳн кардани ҳар гуна ахбор ва ғояҳоро новобаста ба сарҳади давлатӣ, дар шаклҳои шифоҳӣ, хаттӣ ё ба воситаи матбуот ё шаклҳои бадеӣ дорад.

Татбиқи ин ҳуқуқ ба уҳдаи кас вазифа ва масъулияти махсус мегузорад. Вобаста ба ин ҳуқуқ ба иттилоот бо баъзе маҳдудиятҳо алоқаманд аст, ки қонун муайян кардааст ва барои эҳтироми ҳуқуқ ва номи неки шахсони дигар, барои ҳифзи бехатарии давлатӣ, тартиботи ҷамъиятӣ, саломатӣ ё ахлоқи аҳолӣ зарур аст.

## Ҳуқуқи ҷомеа барои дастрасӣ ба иттилоот
Озодии иттилоот пеш аз ҳама ба озодии дастрасии шаҳрвандон ба ҳуҷҷатҳое дахл дорад, ки аз ҷониби мақомоти давлатӣ таҳия шудаанд. Ин ҳуқуқ танҳо дар нимаи дуюми асри 20 ҳамчун бунёдӣ эътироф ва дар қонун мустаҳкам карда шуд, ки аз қабули Қонун дар бораи озодии иттилоот дар Иёлоти Муттаҳида дар соли 1966 оғоз ёфт.

Ҳуқуқи мардум барои гирифтани иттилоот аз мақомоти давлатӣ ва ҳуқуқи шаҳрвандон барои дастрасӣ ба ҳуҷҷатҳои давлатӣ дар конститутсияҳои бисёр кишварҳо дохил карда шудаанд ва умуман нишонаи ҳукумати кушода ҳисобида мешаванд. Татбиқи ҳуқуқи мардум барои гирифтани иттилоот бидуни механизмҳои махсус барои таъмини ин ҳуқуқ душвор буда метавонад; қонунҳо бо чунин механизмҳо дар беш аз навад кишвар қабул шудаанд. Аммо, вобаста ба консепсияҳои гуногуни демократияи либералӣ, дарки гуногуни ҳадафҳои озодии иттилоот вуҷуд дорад.

Яке аз принсипҳои асосии таъмини ҳуқуқи мардум ба иттилоот ин гузоштани бори исбот ба дӯши тарафе мебошад, ки вазифадор аст иттилоотро пешниҳод кунад. Ин маънои онро дорад, ки шахси дархосткунандаи иттилоот маҷбур нест, ки сабабҳои дархостро пешниҳод кунад, аммо бояд сабаби пешниҳод накардани иттилоотро нишон дода шавад. Қонунҳо дар бораи озодии иттилоот одатан ба тиҷорати хусусӣ пурра татбиқ намешаванд ва вақте ки баъзе функсияҳр аз давлат ба ширкатҳои хусусӣ интиқол дода мешаванд, дастрасӣ ба маълумоти қаблан дастраси озод метавонад монеа шавад.

## Нигаред низ
* Озодии баён

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳуқуқҳои инсон
Ҳуқуқ ба дахлнопазирии шахс

**Ҳуқуқ ба дахлнопазирии шахс** - дахлнопазирии шахс аз тарафи давлат бо чораҳои махсуси ташкилию ҳуқуқӣ кафолат дода мешавад. Бе қарори суд ё иҷозати прокурор хеч касро ҳабс кардан мумкин нест. Мувофиқи қонун прокурор вазифадор аст, ки ҳар як шахсро, ки хилофи қонун аз озо дӣ маҳрум шудааст ё зиёда аз муҳлати бо қонун ё ҳукми суд пешбинишуда дар ҳабс нигоҳ дода ешавад, дарҳол озод намояд. Кофтукови шахс дар асоси меъёрҳои ҳуқуқи мурофиаи ҷиноятӣ ба амал бароварда мешавад. Бе қарори махсус ва иҷозати прокурор кофтукови шахсро танҳо дар ду ҳолат гузаронидан мумкин аст, аввал дар ҳолати дастгир ва ҳабс кардан ва дуввум дар сурати мавчуд будани тахминҳои асоснок оид ба ҷой доштани чиз ё ҳуҷҷатҳои барои парвандаи ҷиноятӣ аҳамиятнок. Кофтукови шахсро фақат аз тарафи шахси ҳамҷинси вай ва дар ҳузури шахсони холис гузаронидан мумкин аст..
 
## Нигаред низ
* Ҳуқуқҳои инсон
* Озодии виҷдон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳуқуқҳои инсон
Ҳуқуқ ба истифодабарии забони модарӣ

**Ҳуқуқ ба истифодабарии забони модарӣ** — аз ҳуқуқҳои инсон ба шумор рафта, барои инкишофи нерӯи ақлии инсон омили асосӣ мебошад. Ҳар як шаҳрванд ҳуқуқ дорад аз забони модарии худ озодона истифода кунад, таълим гирад, омӯзад ва эҷод намояд. Инчунин бо забони модарии худ ба суд муроҷиат намояд ва дар мурофиаи судӣ аз он истифода барад. Конститутсияи Тоҷикистон муқаррар менамояд, ки ҳамаи миллатҳо ва ҳалқиятҳое, ки дар ҳудуди ҷумҳурӣ зиндагӣ мекунанд, ҳақ доранд, ки аз забони модариашон озодона истифода кунанд.
 

## Нигаред низ
* Ҳуқуқҳои инсон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳуқуқҳои инсон
Ҳуқуқҳои шаҳрванд

**Ҳуқуқҳои шаҳрванд** — ҳуқуқҳои шаҳрванди Тоҷикистонро дар назар дорад. Озодӣ - соҳаи бо хуқуқ кафолатгаштаи мухторияти фард аст, ки дар ҳудуди он шахс мустақилона, мувофиқи хоҳишаш амал мекунад. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд – вазъи ҳуқуқии шахс ба воситаи маҷмӯи хуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд, ки дар меъёрҳои ҳамаи соҳаҳои хуқуқи амалкунанда инъикос ёфтаанд, муайян мегардад. Асоси вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд бошад, ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои ба тарзи конститутсионӣ муқаррар гардидаро дарбар мегиранд.
Барои инсон ва шаҳрванд ҳуқуқу озодиҳо воситаи ҳудифодакунӣ ва ошкор намудани лаёқати дар ҷомеа ташаккул ва инкишофёбӣ, таъмини шаъну шараф, ки барои шахсияти озод хос аст, воситаи амалӣ гардонидани ҳуқуқҳои инкорнашавандаи ӯ ба иштирок дар идораи ҷомеа, ки узви он аст, таъмини шароити зарурии иқтисодию иҷтимоӣ ва фарҳангӣ барои қонеъ гардонидани эҳтиёҷоти ҳаётан муҳими моддию маънавӣ мебошанд.
Ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрванд бо шакли махсуси ҳуқуқии муқаррар ва мустаҳкам гардидан хусусиятноканд. Онҳо д ар санади олии ҳуқуқии давлат - Конститутсия, ки қувваи олии ҳуқуқӣ дорад, мустаҳкам карда мешаванд.
## Нигаред низ
* Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии инсон ва шаҳрванд
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Қонун

**Қонун** () () – санади ҳуқуқӣ мебошад, ки аз ҷониби мақоми олии қонунгузори (намояндагии) ҳокимияти давлатӣ ва ё тариқи овоздиҳии умумихалқӣ (референдум) бо тартиби махсус қабул гардида, муносибатҳои муҳимтарини ҷамъиятиро танзим месозад.

:Қонун санади ҳуқуқиест, ки аз тарафи мақомоти олии намояндагӣ (парлумон) бевосита ё бо роҳи раъйпурсӣ қабул мегардад.
 
:Қонун муносибатҳои муҳимтарини ҷамъиятиро ба танзим медарорад.
 
:Қонун асоси низоми ҳуқуқии давлатро ташкил менамояд. Қонун нисбат ба ҳар гуна санадҳои ҳуқуқӣ қувваи баланди ҳуқуқӣ дорад.
 
## Қабули қонун дар Ҷумҳурии Тоҷикистон
Мувофиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қонунҳоро Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул менамояд ва Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷонибдорӣ мекунад. Баъди ҷонибдории Маҷлиси миллӣ қонун аз тарафи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба имзо мерасад ва интишор карда мешавад. Қонунҳо нисбат ба дигар санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ (фармони Президент, қарори Ҳукумат, санадҳои вазорату идораҳои марказӣ ва мақомоти ҳокимияти маҳаллӣ) эътибори баландтари ҳуқуқӣ доранд.

## Намудҳои қонун
Қонунҳо ба намудҳои зерин тақсим мешаванд: 
* Конститутсия (Қонуни асосии давлат);  
* қонунҳое, ки бо роҳи раъйпурсӣ қабул гардидаанд; 
* қонунҳои конститутсионӣ (қонунҳои органикӣ);  
* қонунҳои одӣ.

## Дар ҳуқуқи конститутсионӣ
Дар ҳуқуқи конститутсионӣ қонунҳоро ба се намуд: 
* Конститутсия (Сарқонун), 
* қонунҳои конститутсионӣ, 
* қонунҳои муқаррарӣ (ҷорӣ) ҷудо мекунанд. (Ниг. ба Конститутсия (Сарқонун), Қонунҳои конститутсионӣ, Қонунҳои ҷорй, Кодекс).
 
Қонунҳои одӣ дар навбати худ ба ду гурӯҳ кодексҳо ва қонунҳои ҷорӣ тақсим мешаванд. 
Барои қабули Қонун тартиби махсуси қонунгузорӣ муқаррар шудааст, ки он аз давраҳои ташаббуси қонунгузорй, муҳокимаи лоиҳаи қонун, қабули қонун, ба имзо расонидан ва интишори он иборат аст.

Дар давлатҳои федеративӣ қонунҳои федералӣ ва қонунҳои субъектҳои федератсия мавҷуданд. Дар низоми қонунҳо ҳамчунин қонунҳои хусусияти фавқулодда дошта низ мавҷуданд (Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи низоми Ҳуқуқии вазъияти фавқулодда» ва дигарҳо).
## Қабули қонун
Қонун бо тарзи махсуси дар Конститутсия муқарраргардида қабул карда мешавад. Ҷараёни қонунгузорӣ аз давраҳои амалӣ кардани *[[ташаббуси қонунгузорӣ]], баррасии лоиҳаи қонун, [[қабули қонун]], ҷонибдории қонун ва интишори қонун* иборат аст. 

## Нигаред
* Ҳуқуқ
* Қонунгузорӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Қонун
Ҳокимияти қонунгузор

**Ҳокимияти қонунгузор** (қонунгузор) — номи дар адабиёт (аз он ҷумла ҳуқуқӣ) паҳншудаи порлумони давлат (масалан, дар Тоҷикистон — Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон), яъне мақомоти ҳокимияти қонунгузор, ки ҳуқуқи мустаснои қабули қонунҳои давлатро дорад. Гоҳо рӯзноманигорон вакилони парлумонро низ қонунгузорон меноманд, ки шартан онро қабул кардан мумкин аст.
## Нигаред низ
* Волоияти Конститутсия
* Порлумон
* Ҳокимияти давлатӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Ҳокимияти маҳаллӣ дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳокимияти давлатӣ
Гурӯҳ:Сиёсат
Ҳукм

**Ҳукм** — қарори додгоҳ мебошад, ки дар маҷлиси судӣ оид ба масъалаи гунаҳкор будан ё набудани судшаванда ва дар бораи татбиқ кардан ё накардани ҷазо дар ҳаққи ӯ бароварда шудаасг.

## Нигаред низ
* Ҳуқуқэҷодкунӣ
* Ҳуқуқ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Озодӣ (мазмунҳо)

**Озодӣ (дар хуқуқ)** - соҳаи бо хуқуқ кафолатгаштаи мухторияти фард аст. 

* Озодӣ (дар фалсафа) - мафҳуми озодӣ дар фалсафаи сиёсӣ.
* Озодӣ (дар хуқуқ) - соҳаи бо хуқуқ кафолатгаштаи мухторияти фард аст.
* Озодии афкор ва сухан
* Озодии шартномаи (қарордоди) меҳнатӣ
* Озодии ширкат варзидан дар ҳаёти фарҳангӣ
* Озодкунии пеш аз муҳлат
* Ҳолатҳои воқеии хуқуқӣ
* Ҳолатҳои нав ошкоршуда

## Эзоҳ
Қонун (мазмунҳо)

* Қонун - сози қадимии мусиқиест, ки ба чанг монанд аст.
* Қонун (дар ҳуқуқ) – санади ҳуқуқӣ мебошад.
* Қонуни асосӣ
* Қонуни асосии давлат
* Қонун ва одатҳои ҷанг
* Қонуне, ки ба он муносибатҳои ҳуқуқӣ робита дорад
* Қонуне, ки интихоб менамоянд
* Қонуни мурофиаи ҷиноятӣ 
* Қонуни суд
* Қонуни федералӣ
* Қонуни ҳуқуқӣ
* Қонуни ҷои иҷрои шартнома
* Қонуни ҷои расонидани зарар
* Қонуни ҷои содир шудани амал
* Қонуни ҷойгиршавии ашё
Янгиер (мазмунҳо)

* Янгиер (шаҳр) - шаҳре дар Ӯзбекистон
* Янгиер (деҳа) – деҳаест дар Ҷамоати Исфисори ноҳияи Бобоҷон Ғафуров. 
*
Сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ

Феълҳои **сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ** амалеро ифода мекунанд, ки гӯянда воқеъ гардидани онро раво, имконпазир ва ё вобаста ба шарте медонад.Яке аз шаклҳои асосӣ ва аломати сиғавии феълҳои  шартӣ-хоҳишмандӣ аорист буда, вобаста ба он ва сохти ҷузъи асосии феълҳои таркибӣ тобишҳои замонӣ ва маъноӣ ифода меёбанд.Дар феълҳои таркибии сиғаи  шартӣ-хоҳишмандӣ феъли ёридиҳандаи **будан** ҳамеша ба шакли аорист меояд.Дар забони ҳозираи тоҷик ду тарзи баёни маъниҳои сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ маъмул аст.
:1.Тобишҳои маъноии сиға бо худи шаклҳои феълӣ алоқамандона бо сохти ҷумла, робитаҳои наҳвӣ ва оҳанг ифода меёбанд.Калимаҳои махсуси ёридиҳанда кор фармуда намешаванд.
## Мисолҳо
* Тӯйро ба чор кас маъқул карда ***гузаронем*** (Раҳим Ҷалил).
* Имрӯз шумо ***намеомадед***, пагоҳ худам ҷеғ заданӣ будам (Ҷалол Икромӣ).
* Дар баҳор ҳар кас мехоҳад, ки озодонатар нафас кашад, аз хонаи тангу тор,аз ,байни чор девор барояд (Ҷалол Икромӣ).
:Тобишҳои маъноии шаклҳои сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ, ғайр аз сохти ҷумла ва оҳанг, бо калимаҳои ёридиҳанда, пайвандак ва ҳиссачаҳо равшантар таъкид мешавад.

## Мисолҳо
* ***Агар*** дӯғ зада метавониста бошӣ, рафта ба шарикҳои худат ба ҳамкосаҳоят дӯғ зан, ки онҳо мебардоранд (Ҷалол Икромӣ).
* ***То*** модар аз сари девор гаштаву баргашта фарёд накунад,аз пеши усто амакаш дур намешуд (Фазлиддин Муҳаммадиев).
:Калимаҳои модалӣ ва ҳиссачаҳои **мон//монед, биё//биёед, бигзор//бигузор, бояд//бояд ки, мебоист, ақаллан, майлаш, кошки//кош, наход, наход ки, канӣ,даркор, чӣ** ва монанди инҳо барои ифодаи ҷилоҳои маъноии хоҳишу орзу,таъкиду супориш, зарурат ва лозимот, қатъият ва розигӣ хидмат мекунанд.

## Мисолҳо
* ***Мон***, ки бидонанд: аспбози асил як пояш ба лаби гӯр расад ҳам, аз қатор намебарояд (Фазлиддин Муҳаммадиев)
* ***Биёед***,ки ана дар ҳамин харак шинаму аз рӯшноии офтоб, аз ҳур-ҳури шамол, аз бӯйи ана ин гулҳо баҳравар шавам, ҷигарам (Раҳим Ҷалил).
## Нигаред низ
* Сиғаҳои феъл
## Адабиёт
* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик. Қисми 1: Фонетика ва морфология.-Душанбе:Дониш, 1985.-с.205

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Нармбаданҳо

**Нармбаданҳо**, моллюскҳо (''лот.'' *Mollusca*) — навъе аз мавҷудоти бемуҳра.

Тақрибан 130 ҳазор намуд доранд. Нармбаданҳои ҳафриётӣ аз давраи кембрий маълуманд (шикампойҳо, нармбаданҳои дутабақа, сарпойҳо ва ғайра). Дар давраҳои мезозой ва палеозой бештар сарпойҳо паҳн шуда буданд. Инкишофи шикампойҳо ва нармбаданҳои дутабақа аз давраи мезозой сар шудааст.

Нармбаданҳо дар баҳр, обҳои ширин ва дар хушкӣ зиндагӣ мекунанд. Бадани нармбаданҳо аз сар, тана, пойҳо ва гӯшмоҳӣ иборат аст. Гӯшмоҳӣ аз намакҳои кислотаи карбонат таркиб ёфта, асоси органикӣ аст (узви дифоъ ва такягоҳ мебошад). Нармбаданҳо бо роҳи ҷинсӣ меафзоянд. Баъзеи онҳо ҷудоҷинса, дигарашон хунсо мебошанд. Дар Тоҷикистон нармбаданҳои хушкигард (тақрибан 90 намуди шикампойҳо), нармбаданҳои обҳои ширин (тақрибан 48 намуди шикампойҳо) ва нармбаданҳои обҳои шӯртаъм зиндагӣ мекунанд.

Нармбаданҳо (устритса, калмар, мидия ва ғайра) манфиати калон доранд. Аз баъзе нармбаданҳо садаф, марворид ва дигар ашёи қиматбаҳо мегиранд. Дар дунё ҳар сол тақрибан 7,5 млн сентнер нармбаданҳоро дошта аз онҳо консерв ва дигар хӯрокворӣ таҳия мекунанд. Гӯшти онҳо серғизо ва зудҳазм аст (зиёда аз 30 намуди микроэлемент дорад). Истеъмоли нармбаданҳо хоса ба одамони солхӯрда, фарбеҳ ва гирифтори атеросклероз нафъ меорад. Ҳангоми хуруҷи бемориҳои меъдаю рӯда ва ҷигар истеъмоли гӯшти нармбаданҳо ҷоиз нест.

Бисёр намудҳои нармбаданҳо ҳомили гелминтҳо (асосан лӯндакирмҳо ва кирмҳои ҷигармак) мебошанд. Баъзе нармбаданҳо ба паҳн гаштани бемориҳои фастсиолёз, описторхоз, шистосомоз ва ғайра мусоидат мекунанд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Зистшиносӣ
Содатаринҳо

**Такёхтагон**, **содатаринҳо**  — як навъ ҷонварони бемуҳра. Қариб ҳамаи содатаринҳо мавҷудоти микроскопӣ буда, аз ҷиҳати морфо-физиологӣ аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Масалан, амёба сохти хеле сода дорад, вале сохти инфузорияҳо бошад, нисбатан мураккаб аст. Дар олам 25 — 30 ҳазор намуди содатаринҳо маълуманд, ки ба 5 синф (саркодовиҳо, қамчинакдорҳо, споровикҳо, инфузорияҳо, книдоспоридияҳо) мансубанд. Соддатаринҳо дар табиат васеъ паҳн шудаанд. Онҳо чун анвои ғизо дар биотсеноз ва умуман дар биосфера ҷои намоёнро ишғол мекунанд.

Як қисми содатаринҳо (зиёда аз 3,5 ҳазор намуд) тарзи ҳаёти паразитӣ доранд. Онҳо дар одам бемориҳои вараҷа, лейшманиоз, лямблиоз ва амёбиаз, дар ҳайвонот пироплазмидоз, тейлериоз, трипаносомоз, коксидиоз ва ғайраро ба вуҷуд меоранд. Қисми зиёди книдоспоридияҳо паразити моҳӣ, оруи асал ва кирмаки абрешим мебошанд. Соддатаринҳои паразит ба паррандапарварӣ, моҳидорӣ ва дигар соҳаҳои хоҷагии халқ зарари калон мерасонанд. Бо кӯшиши протозоологҳои тоҷик намудҳои содатаринҳои паразити одам, моҳӣ, парранда ва чорво муайян карда шудаанд.

Илме, ки содатаринҳоро меомӯзад, протистология ном дорад.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Зистшиносӣ
*
Ахбори Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

**Ахбори Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон** — маҷаллаҳои илмию назариявие, ки аз тарафи шуъбаҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ ба табъ мерасанд.

## Таърих
Январи 1952 таъсис ёфтааст. Солҳои аввал мавсимӣ ё даврӣ (соле се-чор шумора) чоп мешуд. Солҳои 1964—1990 ҳар моҳ (12 шумора) мебаромад. Аз соли 1992 нашри силсилавии Ахбори Академияи Илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз ёфт. То соли 2000 бахшҳои «Фалсафа ва ҳуқуқ», «Иқтисод ва сиёсатшиносӣ», «Филология ва шарқшиносӣ», «Физикаю математика, химия, геология, техника», «Биология ва тиб» мавсимӣ ба табъ мерасиданд. Ҳоло дар як сол ҳар кадом 4 шумора мебароянд. Маҷаллаҳои мазкур воситаи оммавии ахбори илмӣ ба шумор мераванд. Дар саҳифаҳои онҳо натиҷаи таҳқиқоти илмии олимон аз шуъбаҳои марбутаи АИ ҶТ, мақолаҳои олимони дигар пажӯҳишгоҳҳо, муаллимони мактабҳои олии ҷумҳурӣ ва аспирантҳову унвонҷӯён чоп мешаванд. Ин нашрияҳо барои олимон, омӯзгорони мактабҳои олию миёна ва ҳамаи онҳое, ки ба пешрафти илму техникаи Тоҷикистон шавқу рағбат доранд, ҳамчун воситаи оммавии ахбори илмӣ хидмат мекунад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Маҷаллаҳо
Гурӯҳ:Академияи илмҳои Тоҷикистон
Ҷайб

thumb|right

**Ҷайб, ҷебак**, **киса** — зарфе, ки ба халта ё лифофа монанд аст, ки барои нигоҳ доштани ашёи хурд ё бо мақсадҳои ороишӣ дар либосҳо дӯхташуда.

Ҷайб калимаҳои муродиф (синоним) мебошанд. Калимаи ҷайб хусусияти сермаъноӣ дорад. Он ба маънои бағал низ меояд. Ҷайб дар забони гуфтугӯӣ камистеъмол буда, дар назму наср махсуси забони адабист. Калимаи ҷебак хоси шеваи ҷанубист. Он ба маънои ҷайбак буда, кисаи хурдро ифода мекунад. Калимаи киса дар забон серистеъмолу сермаҳсул аст.

## Мисол
* Бачагон аз **кисаҳошон** риштаҳои  борики дарздӯзӣ ҳам бароварданд (Садриддин Айнӣ).
## Адабиёт
* Луғати синонимҳои забони тоҷикӣ. — Душанбе: Маориф, 1993. 100 саҳ.

Гурӯҳ:Забоншиносӣ
Ниёкон

**Гузаштагон, аҷдодон, бобоён, падарон, ниёгон** — аз ҷиҳати  маънои умумии авлод ва гузаштагони оила, гурӯҳ, қабила, тоифаи маълуми одамон ва халқи муайян муродифанд.
## Мисолҳо
:***Аҷдоди*** туву ***гузаштагонат***,
:Нотарс, қавӣ, далер буданд. (Ҳабиб Юсуфӣ)
* ***Аҷдодони*** халқи мо дар обод кардани биӫбонҳо, ба гулистон кардани чӯлистонҳо ҳам ҳунарманд  буданд (Садриддин Айнӣ).

## Адабиёт
* Луғати синонимҳои забони тоҷикӣ.- Душанбе:Маориф,1993. - с.61

Гурӯҳ:Забоншиносӣ
Гурӯҳ:Истилоҳи луғатшиносӣ
Маргарин

Маргари́н — маҳсулоти эмульсионй аст, ки аз омехтаи равганҳои растанй ва  хайвонот, об, шири хушк, эмульгаторон, намак ва ароматизаторхо тайер карда мешавад. Маргарин дар соҳаи истеҳсоли маҳсулоти каннодй, нонпазӣ, кулинария ва пухтупази хонагӣ бар ивази равгани маска истифода бурда мешавад. Онро ҳамчун равгани маска барои хурдан низ истифода мебаранд.
Феълҳои модалӣ

Як гурӯҳи махсуси феълҳои ёридиҳандаи забони тоҷикӣ бо маънои луғавӣ ва моҳияти грамматикии худ муносибати ба воқеият доштаи мазмуни суханро ифода мекунанд ва аз ин ҷиҳат дорои тобишҳои сиғавӣ мебошанд. Ин гуна феълҳои ёридиҳанда **феълҳои модалӣ** номида мешаванд, ки инҳоянд: тавонистан, хостан, боистан, шоистан.
Феълҳои тавонистан ва хостан дорои шаклҳои аорист, замони ҳозира-оянда ва шаклҳои асосии замони гузашта буда, аммо шаклҳои тарз надоранд.
Феълҳои боистан ва шоистан таърихан ба тағироте дучор шуда омадаанд ва дар забони ҳозира танҳо шаклҳои ҷудогонаи онҳо истеъмол меёбад.

## Адабиёт
* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик. — Душанбе: Дониш,1985. — 183саҳ.

Гурӯҳ:Забоншиносӣ
Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Сохти шумораҳо

Шумораҳо аз ҷиҳати сохт ба чор гурӯҳ ҷудо мешаванд: **сода, сохта, мураккаб, таркибӣ**.
**Шумораҳои сода** танҳо аз реша иборатанд: **беш, кам, зиёд, бисёр, зуд, пеш, дер, акнун, ҳозир, қафо, ақиб.**Баъзе шумораҳои таърихан сохта бо мурури замон қисман маънои пештараи худро аз даст дода,ба гурӯҳи шумораҳои сода ворид шудаанд:**сонӣ, имрӯз, фаврӣ, ҳадаҳа, дина, берун, беҳуда.** Инчунин калимаҳои арабии **алҳол,минбаъд** низ ба гурӯҳи шумораҳои содаи забони тоҷикӣ дохил шудаанд.
**Зарфҳои сохта** ба воситаи ба реша ҳамроҳ шудани пешвандҳои **бе-, но-, ба-, бо-, бар-, дар-, то**- сохта мешаванд: **бемалол, беист, бехато, бемаҳал,нодуруст, ночор, нохост, бағоят, батартиб, базӯр, бошаст, боэҳтиёт, барвақт, барқасд, дарҳол, даррав, торафт, токунун** ва ғ. Зарфҳои сохта инчунин  ба воситаи ба реша ҳамроҳ шудани пасвандҳои **-ан (ян), -нокӣ, -она (-ёна),-акӣ, -сон, -ваш, -вор, -ӣ (-гӣ), -ак (-акак)**сохта мешаванд: **тахминан, қасдан, паснокӣ, даруннокӣ, аспакӣ, шабона, самимона, ғунчасон, марворидсон, оҳувор, кӯдаквор, қатъӣ, ҷиддӣ, ҳозиракак, оҳистакак.**
**Зарфҳои мураккаб** бо роҳи пайваст шудани ду реша ба воситаи миёнванди **-о-** ва бе он низ сохта мешаванд: **гармогарм, пешопеш, саропо, раҳораҳ, якояк, якзайл, умрбод, таънаомез, якбора.**
Зарфҳои мураккаб инчунин бо такрори калимаҳо низ меояд: **зуд-зуд, зор-зор,дута-дута, як-як**. 
**Зарфҳои таркибӣ** аз якчанд калима таркиб меёбанд: **худ ба худ, пай дар пай, рӯз то рӯз, дам ба дам, бечуну чаро ва ғ.**
## Нигаред низ
* Шумора (дастури забон)
## Адабиёт
* Забони адабии ҳозираи тоҷик.қ.1- Душанбе:Ирфон,1973.-с.207

Гурӯҳ:Забоншиносӣ
Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Туркҳо

thumb|270px|Харитаи паҳншавии туркҳо
**Туркҳо** (*ақвоми туркзабон*). — ақвоме, ки бо ҳар гуна забонҳои туркии гурӯҳҳои туркзабон гап мезананд.

Ақвоми муосири туркзабон дар ҳар қитъаи ҷаҳон — дар Авруосиё, Амрикои Шимолӣ, Австралия ва дар минтақаҳои ҳаргуна давлатҳо — аз Осиёи Миёна, Қафқози Шимолӣ,  назди баҳри Миёназамин, Аврупои Ҷанубӣ ва Шарқӣ, то Шарқи Дури Русия зиндагӣ мекунанд.

Аксарияти туркҳои муосир мусулмонанд, вале дар байни онҳо насрониҳои православӣ (қисми асосии гагаузҳо, кумандинҳо, чувашҳо, як қисми олтойиҳо, тоторҳо, хакасҳо ва ёқутҳо), яҳудиён (қараимҳо ва қримчакҳо), буддоӣ (уйғурҳои зард, як қисми солорҳо, қирғизҳои тарбағатай, тувагиҳо), бурхониён (олтойҳо), тенгриён ва шоманчиён (долганҳо, телеутҳо, хакасҳо, шорҳо, якутҳо).

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Древнетюркский словарь 
* — Тексты и варианты киргизского эпоса «Манас». Исследования. Исторические, лингвистические и философские аспекты эпоса. «Малый эпос» киргизов. Киргизский фольклор. Сказки, предания, обычаи.

*
Аорист

**Аорист**  () — шакли феълиест, ки замони ҳозира - ояндаи сиғаи  шартӣ - хоҳишмандиро  ифода мекунад. Аорист аз асоси замони ҳозира (**рав, бин, хон**) ба воситаи бандакҳои феълии  сиғаи  шартӣ - хоҳишмандӣ сохта мешавад: **хонам, хонӣ, хонад, хонем, хонед, хонанд.**Шакли аорист дар забони адабии тоҷик қадимӣ буда, ҳоло ҳам хусусияти замонӣ ва маъноии худро пурра нигоҳ доштааст.

## Мисолҳо
* Ман бояд ба якчанд саволҳои  худ ҷавоб гирам (Сотим Улуғзода).
* Кошки тухми муҳаббат ҳам туро, ҳам ӯро боло бардорад (Ҷалол Икромӣ).
## Нигаред низ
* Сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ
## Адабиёт
* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик. Қисми 1: Фонетика ва морфология. — Душанбе: Дониш, 1985. — 205саҳ.

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Холаҳмад Самиев

**Холаҳмад Самиев** - муаррих, номзади илми таърих (1994). Хатмкардаи ДДТ (1982) ва аспирантураи он (1993). Аз соли 1997 дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба омӯзгорӣ машғул шудааст, ки зинаҳои ассистент, муаллими калон ва дотсентро тай кардааст. Декани факултети таърих дар солҳои 2008-2011. Аз сентябри соли 2011 декани факултети Муносибатҳои байналхалқӣ таъйин шудааст.

**Номи рисолаи номзадӣ:**

Зиёиёни тоҷик дар солҳои бунёди асосҳои ҷомеаи сотсиалистӣ дар Тоҷикистон (1921-1938) *- Душанбе, 1994*

**Номи китобҳои чопшуда:**
# Роҳнамои дипломат. Душанбе, 2002. 195 с.
# Низоми байналмилалӣ. Мафҳум, хислат ва марҳилаҳои ташаккул. Нашри аввал - *Душанбе, 2006 - 64 с.*
# Муқаддимаи фани равобитк байналмилал - *Душанбе, 2011 - 176 с.*
# Равобити байналмилал. Рохнамои донишҷӯ - *Душанбе, 2012 - 87 с.*
# Гуфторҳо дар боби равобити баайналмилал - *Душанбе, 2014 - 283 с.*

**Муаллифи зиёда аз 40 мақолаи илмиву оммавӣ мебошад. Аз он ҷумла:**
# Проблема стабильного равновесия в таджикско-российских отношениях (1999- 2009). // Масъалаҳои мубрами муносибати Тоҷикистон бо кишварҳои ҳамсоя. *- Душанбе - 2012. 24 - 40*
# Ҷомеа ва дин (давлати дунявӣ ва ҷомеаи мазҳабӣ). *- Паёми ДМТ. 2012 3/1 (79) сс. 155'159*
# Пешвои воҳид ва ҷомеаи муттаҳид. - *Паёми ДМТ. 2011, 4(68). сс.256-262*
# Баъзе ҷанбаъҳои геополитикии илми равобити байналмилал. - *Паёми Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 2011.3 (67) с.254-259*
# Истиқрори сулҳ дар Тоҷикистон - омили муҳими расидан ба ваҳдати миллӣ. // Ваҳдат, Давлат, Президент. (Иншои ваҳдат). *- Душанбе. 2007. ҷ. VI. сс. 148-156.*
# Стратегия США в Иране. Средний Восток в системе геополитических координат; Прошлое, настоящее. будущее. *- Душанбе. 2005 с.283 - 296.*
# Равандҳои сиёсии солҳои сиюми садаи XX ва инъикоси он дар таърихнигории тоҷик. Маводҳои конференсияи илми-ҷумҳуриявии «Масъалаҳои муҳими таърихнигории муосири тоҷик. *- Душанбе, 2005. сс. 74-78.*
# Проблема региональной безопасности и взаимодействие силовых структур государств Центральной Азии, Сборник трудов преподавателей *НПИ.- 2004.4 сс. 48-54*.
# Проблема безопасности во внешней политике Таджикистана. Материалы международной научной конференции «Проблема безопасности в геополитическом комплексе Центральной Азии». *- Душанбе. 2003. сс.56-64.*
# Мавқеи ҷадиди геополитикии кишварҳои Осиёи Марказӣ. - *Маҷмуаи осори илмии ДАХ, - 2002.4, сс.38-42.*
# Масоили энерҷӣ дар сиёсати минтақавии кишвар. - *Маҷмуаи осори илмии ДАХ. - 2002,4, сс.24-28.*
Забони юнонии бостон

**Забони юнонии бостон** (, hē Hellēnikḗ glôssa [glôtta]) — забоне аз гурӯҳи забонҳои ҳинду-аврупоӣ, ниёи забони юнонӣ, ки дар ҳудуди Юнони Қадим  дар давраи аввали ҳазораи II п.м. то асри IV милодӣ паҳн буд.

## Адабиёт
### Китобҳои дарсӣ
* Ф. Вольф, Н. К. Малинаускене. Древнегреческий язык: начальный курс. В трех частях (часть 1 часть 2). — М., 2004.
* Козаржевский А. Ч. Учебник древнегреческого языка. — М., 1975 (2-е, исправленное и дополненное, издание — 1981).
* Славятинская М. Н. Учебник древнегреческого языка . — М., 2003
* Соболевский С. И. Учебник древнегреческого языка. — М., 1948.
* Чёрный Э. Греческая грамматика. М: Академический проект. М. 2008. 800 с.
* Шантрен П. Историческая морфология греческого языка. — М., 1953.

### Луғатҳо
* MORPHOLOGIA GRAECA
* Древнегреческо-русский словарь под ред. И. Х. Дворецкого. В 2 томах. — М., 1958.
* Древнегреческо-русский словарь под ред. А. Д. Вейсмана. — Дореволюционный словарь, переиздан в 1991 году ГЛК.
* Косович И. А., Косович К. А. Греческо-русский словарь: изданный иждивением Департамента народнаго просвѣщения. 2 тт. М.,1848. — Наиболее полный отечественный словарь древнегреческого языка.

## Сарчашма
* Ернштедт П. В. Египетские заимствования в греческом языке.— М., 1953.
* Онлайн-редактор "Славоник" для работы с древнегреческими текстами

### Луғатҳо
* Греческо-русский словарь Нового Завета
* Греческий и древнегреческий словарь перевода с английского 
* Древнегреческо-русский словарь  под ред. И. Х. Дворецкого онлайн

Гурӯҳ:Забони юнони қадим
Калима

**Калима** овоз ё маҷмӯи овозҳои муайянест, ки барои ифодаи маъноҳои луғавӣ (лексикӣ), сарфӣ (морфологӣ) ва наҳвӣ (синтаксисӣ) истифода мегардад: **ӯ, як, хона, китоб, обод, хуб**.
Калимаи асосии ибора калимаест, ки аз ҷиҳати наҳвӣ мустақил буда, дигар калима ё калимаҳои ибораро ба худ тобеъ мекунад: ***дафтари*** нав,***чидани*** пахта, ***мани*** бечора, тоза ***рӯфташуда*** ва ғайра.

## Адабиёт
* Луғати терминҳои забоншиносӣ.- Душанбе:Маориф,1983.-с.98

Гурӯҳ:Забоншиносӣ
Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Абсорбсия

**Абсо́рбсия** ( аз  — ҷабидан) — ҷаббидан, ба худ кашида гирифтан, ҷаббиш, фурӯбарӣ.

Аз омехтаи газҳо ба тавассути моеъ ҷаббида шудани модда. Ҳангоми абсорбсия ҷаббиш дар тамоми ҳаҷми абсорбент мегузарад. Абсорбсия асоси як қатор усулҳои технологии истеҳсолоти майкашӣ мебошад. Абсорбсияи ангидриди сулфат аҳамияти калон дошта, дар майкашӣ ва истеҳсоли шарбат чун антисептик ва антиоксидант истифода мегардад. Абсорбсия ва десорбсияи гази карбонат бо май равандҳои асосии истеҳсоли майҳои пурҷӯш ва газнок мебошанд. Бисёр равандҳои асосии саноатӣ, масалан, истеҳсоли кислотаҳои нитрат, сулфат ва оксалат, сода ва ғайра тавассути Абсорбсия амалӣ мегарданд. Абсорбсия ҳангоми аз омехтаҳои заҳрнок тоза кардани газ ва коркарди нефт, инчунин дар равандҳои физиологӣ низ корбаст мешавад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Физика
Сарлавҳа

**Сарлавҳа** — калима, таркиб, ибора ё ҷумлаест, ки дар аввали матн  меояд ва мазмуни он дар тамоми матни ба вай алоқаманд кушода мешавад.

Дар бештари маврид онро **титр** низ мегӯянд. **Титр** - аз калимаи фаронсавии **titre** - гирифта шуда, дар тоҷикӣ ба маънои *унвон* ва *сарлавҳа* омадааст. Навиштаҷоти муайянкунандаи мавзӯъ, ки дар театр, кино ва тамоми намуди Воситаҳои ахбори омма ба таври васеъ истифода мешавад.
## Дар театр
**Титр** (сарлавҳа) аввалин маротиба дар театрҳои Италия пайдо шуда, баъдан дар тамоми аврупо паҳн мешавад. Он замон дар рақси балет, балетмейстерро мебоист ишораҳои махсусе барои рақосон кунад, то ки онҳо замони гузариш ба қисмати дигари сужетро донанд. Баъд аз пайдо гаштани лавҳаи электрикӣ онро фаъолона дар театрҳои мусиқӣ, барои тарҷумаи забони аслии саҳнаҳои опера ва ғайр аз ин дар ҳолатҳои махсус, барои гурӯҳи тамошобинони ҳисси шунавоиашон нисбатан кам истифода мебаранд.
thumb|Экрани светодиодӣ

## Дар филм
Аввалин навиштаҷотҳо дар филм дар намуди сарлавҳаҳои асосӣ пайдо шудаанд. Аз соли 1905 сар карда, онро дар ҷойҳои лозимаи филм мегузоштанд. То ин вақт навиштаҷотҳоро дар шишаҳои махсус навишта, ба воситаи чароғ дар экрани иловагии назди экрани асосӣ нишон медоданд. Баъдтар дар филмҳои нав **интертитры** (лот. **inter** – “дар миёна”) сарлавҳаҳое, ки мувақаттан дар миёни саҳнаҳои одди гузошта мешуд, ба вуҷуд омад. Интертитр одатан барои пурра намудани сухани қаҳрамонҳо, аз тағйирёбии вақт ва макони ҳодиса хабар медоданд. Инчунин ҷиҳати баёни фикрҳои худи муаллиф низ истифода мешуд. Дар замони муосир дилхоҳ **титр** (сарлавҳа) - ро ба воситаи барномаҳои танзими мултимедиявӣ сохтан мумкин аст.

## Дар телевизион
**Титр** дар телевизион низ мавқеи бузург ва назаррас дошта, тамоми барномаҳои иттилоттию таҳлилӣ, иқтисодиву иҷтимоӣ, фарҳангиву фароғатӣ ва сиёсию тарғиботиро дар бар гирифтааст.

## Адабиёт
*  Википедияи русӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Забоншиносӣ
Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Қонунгузорӣ

**Қонунгузорӣ** — мафҳуми ҳуқуқӣ, ки ҳам ба мазмуни васеъ ва ҳам маҳдуд истифода мешавад. Ба мазмуни маҳдуд қонунгузорӣ фақат маҷмӯи қонунҳо мебошад.

Ба мазмуни бештар истифодашаванда **қонунгузорӣ** — маҷмӯи на фақат қонунҳо, балки дигар санадҳои меъёрию ҳуқуқие, ки парлумон, сардори давлат ва Ҳукумат, вазоратҳо ва идораҳое, ки барои қабули онҳо ваколатдор шудаанд, қабул менамоянд.

Ба мазмуни васеъ **қонунгузорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон** ҳама манбаъҳои меъёрӣ-ҳуқуқии давлат, аз ҷумла қарори Суди конститутсионӣ, қарорҳои раёсати Суди Олӣ ва Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар бар мегирад.
## Нигаред низ
* Қонун
* Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Қонун
Ҳиссаи нутқ (мазмунҳо)

* Ҳиссаи нутқ - гурӯҳҳои асосии луғавӣ-грамматикии забонанд бештар...
* Ҳиссаҳои нутқ – гурӯҳи калимаҳое, ки бо умумияти маъно, бештар...
Қонуни асосии давлат

**Қонуни асосии давлат**  - ин қонун бо номи Конститутсия, Сарқонун,
Қонуни асосӣ ёд мешавад. Дар Конститутсия (Сарқонун, Қонуни асосӣ),
ки аз санади алоҳидаи навишташуда ва ё аз маҷмӯи санадҳо ва одатҳои конститутсионӣ иборат мебошад, масъалаҳои бунёдии (асосии) ҷамъият ва давлат, аз ҷумла эътироф ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, асосҳои сохтори конститутсионӣ, сохтори марзию маъмурии давлат, асосҳои ташкилии мақомоти марказӣ ва маҳаллии ҳокимияти давлатӣ, салоҳият ва муносибатҳои мутақобилаи онҳо, рамзҳои давлатӣ, забон ва пойтахти давлат ифода карда мешаванд.

Конститутсия нисбат ба дигар қонунҳо ва санадҳои меъёрию ҳуқуқӣ эътибори олии ҳуқуқӣ дорад.

Тартиби гуногуни қабул ва тағӣири Қонуни асосӣ вуҷуд дорад: аз тарафи парламент, мақоми махсус (маҷлиси муассисон ва ғайра), тариқи раъйпурсии умумихалқӣ (референдум) ва дигарҳо. Конститутсияи амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикисгон (соли 1994) ба тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидааст ва танҳо бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ ба он тагӣирот ворид карда мешавад. Конститутсия сарчашмаи бевоситаи низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Тамоми қонунҳо ва санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд дар асос ва мутобиқи Конститутсия таҳия, қабул ва амал намоянд.
## Нигаред низ
* Қонун
* Қонунҳои конститутсионӣ
* Ҳуқуқи конститусионӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Қонуни асосӣ

**Қонуни асосӣ** — ибораест, ки асосан аз рӯи мазмун бо мафҳуми Конститутсия» ва «Сарқонун» як буда, дар мамлакатҳо чун санади ягона вуҷуд дошта, меъёрҳои он қувваи олии ҳуқуқӣ дорад.

Дар баъзе мамлакатҳо, ба монанди Олмон, Эрон ба ҷои ибораҳои *Конститутсия* ва *Сарқонун* ибораи *Қонуни асосӣ* ба кор бурда мешавад.
;Масалан, дар Ҷумҳурии Федеративии Олмон Қонуни асосии соли 1949 бо тағйироту иловаҳо, дар Ҷумҳурии Исломии Эрон Қонуни асосии соли 1980 бо тағйироту иловаҳо амал мекунанд.

Дар баъзе кишварҳо ҳам ибораи Конститутсия ва ҳам ибораи Қонуни асосӣ якҷоя истифода карда мешаванд. 
;Масалан, Конститутсияҳои пешинаи ИҶШС ба тарзи «Конститутсияи (Қонуни Асосӣ)» ва баъд номи пурраи давлат навишта мешуд. Январи 2004 Конститутсия (Қонуни асосӣ)-и нави Афғонистон қабул гардид.
## Нигаред низ
* Қонун
* Қонуни асосии давлат
* 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Ҳуқуқэҷодкунӣ (раъйпурсӣ)

**Ҳуқуқэҷодкунӣ**, **Қонунэҷодкунӣ (раъйпурсии умумихалқӣ)** — фаъолияти халқ (ба тариқи раъйпурсии умумихалқӣ) ва мақомоти  қонунгузор оид ба эҷоди (офаридани) Қонунҳо мебошад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (соли 1994) тариқи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардидааст.

Фаъолияти қонунгузорӣ мураккаб буда, аз давраҳои зерин иборат мебошад: 
* ташаббуси қонунгузорй, 
* муҳокимаи лоиҳаи қонун, 
* қабули қонун, 
* ба имзо расонидан ва интишори қонун.

## Донистаниҳо
Вакилони Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷаласаи навбатии иҷлосияи дуюм оид ба Тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи (Сарқонуни) ҶТ ба раъйпурсии умумихалқӣ пешниҳод намуданд. Раъйпурсии умумихалқӣ оид ба «Тағйироту иловаҳо ба Конститутсияи (Сарқонуни) ҶТ рӯзи 22 майи соли 2016 таъйин гардид. (Нигаред ба лоиҳа)
## Нигаред низ
* Интихобот дар Тоҷикистон 
* Парламент
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Қонун
Ҳуқуқэҷодкунӣ (парлумон)

** Қонунэҷодкунӣ (парлумон)**, **Ҳуқуқэҷодкунӣ ** — фаъолияти мақоми ваколатдоршуда (одатан парлумон) оид ба баровардани қонунҳои нав, дохил кардани тағйироту иловаҳо ба қонунҳои амалкунанда ва бекор кардани қонунҳо мувофиқи расму қоидаҳои қонунгузории дар ҳар як мамлакат муқарраршуда.

Мақоми қонунгузор дар Ҷумҳурии Тоҷикистон - Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад, ки аз ду маҷлис иборат аст: 
Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон. 
Қонунҳоро Маҷлиси намояндагон қабул менамояд ва онҳоро барои ҷонибдорӣ ба Маҷлиси миллӣ мефиристад. Маҷлиси миллӣ қонуни қабулнамудаи Маҷлиси намояндагонро (ба истиснои қонунҳо дар бораи афв ва буҷет) ҷонибдорӣ намуда, онро ба Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои имзо мефиристад ва ё дар сурати дастгирӣ наёфтани қонун онро барои баррасии такрорӣ бо пешниҳоду эродҳои худ ба Маҷлиси намояндагон бармегардонад.

Вобаста ба аҳамияти қонунҳо аксари онҳо дар ду мутолиа қабул мегарданд, лоиҳаи қонунҳо ба муҳокимаи умум пешниҳод карда мешаванд, мавриди экспертизаи ҳуқуқӣ, забонӣ, молиявию иқтисодӣ ва махсуси илмӣ қарор мегиранд.
## Нигаред низ
* Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Қонун
Гурӯҳ:Ҳуқуқ
Қонуният

**Қонуният** - риоя ва иҷрои дақиқ, якхела ва ҳатмии талаботи ҳуқуқ аз тарафи мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор, ташкилотҳо ва шаҳрвандон мебошад. 
Талаби қонуният дар моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ифода ёфтаасг: *«Давлат ва ҳамаи мақомоти он, шахсони мансабдор, шаҳрвандон ва иттиҳодияҳои онҳо вазифадоранд Конститутсия ва қонунҳои ҷумҳуриро риоя ва иҷро намоянд»*.
Қонуният ба якчанд маъно истифода мешавад: принсипи фаъолияти давлатӣ (адолати судӣ, ҳуқуқэҷодкунӣ ва м.и.); асоси ташкилии мақомоти давлат (интихоби Президент, Маҷлиси Олӣ) ва ғ. Қонунияти ҳуқуқӣ риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро дар назар дорад.
## Нигаред
* Қонунҳои конститутсионӣ
* Қонун

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ
Гурӯҳ:Қонун
Қонунгузории намояндагӣ

**Қонунгузории намояндагӣ** – аз тарафи Ҳукумат қабул шудани санадҳое, ки қувваи қонунро доранд, оид ба масъалаҳое, ки дар салоҳияти парлумон буда, аз тарафи он салоҳиятдор карда шудаанд.

Аз рӯи қоидаи умумӣ, ба баровардани чунин санадҳо муваққатан ва оид ба масъалаҳои муайян ҳуқуқ дода мешавад. Қабули санадҳои қонунгузории намояндагӣ, чун қоида, ҳам аз тарафи Ҳукумат ва ҳам мақомоти дар итоати он буда (вазоратхо, идораҳои марказӣ ва ғайра) амалӣ мегардад. Қабулн чунин санадҳо ҳуқуқи парлумонро маҳдуд мекунад. Имкони қонунгузории намояндагӣ, масалан, дар Конститутсияҳои Фаронса соли 1958 (моддаи 38), Испания соли 1978 (моддаи 82), ҶФО соли 1949 (моддаи 80), Португалия соли 1976 (моддаи 173) ва ғайра пешбинӣ шудаанд. Аз қонунгузории намояндагӣ аз тарафи мақомоти иҷроия баровардани санадҳоро дар шароити фавқулодда (ҷанг, таҷовуз ва ғайра) фарқ кунондан лозим аст. Дар ҳамин гуна шароит ваколатҳо намояндагӣ намегарданд, вале ҳокимияти иҷроия дар асоси Конститутсия амал мекунад. 
Масалан, мувофиқи моддаи 86 Конститутсияи Испания ҳукумат дар вазъияти фавқулодда ва таъҷилӣ метавонад дастурҳои муваққатии қонунӣ диҳад, ки шакли декрет-қонунҳоро дошта, аммо асосҳои конститутсионии давлат, ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои конститутсионии шаҳрвандон, меъёрҳои ҳуқуқи интихоботи умумиро халалдор намекунанд. Чунин декрет-қонунҳо бояд фаврӣ ба Конгресси вакилон, ки бо ин мақсад даъват карда мешавад, агар он дар иҷлосия набошад, супурда шаванд.

## Нигаред низ
* Қонунгузорӣ 
* Мақомоти қонунгузорӣ
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ