open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мусамир Гулаҳмадов

**Мусамир Гулаҳмадов** (зод. 25 августи 1936, деҳаи Тутак, ноҳияи Ховалинг) — сиёсатшинос, доктори илмҳои фалсафа (1995), профессор (1997), Корманди шоистаи Тоҷикистон (2001), Аълочии маорифи Тоҷикистон, Аълочии маорифи ИҶШС (1981).

## Зиндагинома
Муаллими синфҳои ибтидоӣ дар мактаби миёнаи ба номи Сергей Лазои ноҳияи Восеъ (1956-57), таҳсил дар мактаби сесолаи тайёркунандаи коркунони муассисаҳои маданӣ-маърифатии Вазорати маданияти ҶШС Тоҷикистон (1957-59), нозири Кумитаи комсомоли ноҳияи Ленин (ҳоло Рӯдакӣ; 1959-61). Таҳсил дар факултаи таъриху филологияи Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко (1961-66), аспиранти кафедраи фалсафаи Институти мазкур (1966-69). Аз соли 1969 муаллим, муаллими калон, дотсенти кафедраи коммунизми илмӣ (сипас кафедраи сиёсатшиносӣ), аз соли 1996 профессори кафедраи сиёсатшиносӣ; мудири кафедраи сиёсатшиносии ДДОТ ба номи Айнӣ (1997—2008 ва аз соли 2012).

Фаъолияти илмии Мусамир Гулаҳмадов ба татбиқи масъалаҳои ҳаёти маънавии ҷомеа бахшида шудааст. Муаллифи 6 рисола, 9 китоб ва беш аз 100 мақолаи илмӣ, илмӣ-оммавӣ ва методӣ. Таҳти роҳбарии ӯ 25 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ намудаанд.

Мусамир Гулаҳмадов дар конференсияҳои байналмилалӣ доир ба масъалаҳои инкишофи муносибатҳои миллӣ дар ҷаҳони муосир, хусусиятҳои ҷаҳонбинии халқи тоҷик, анъана ва фарҳанги миллӣ, хусусиятҳои ташаккули расму ойин ва анъанаҳои халқи тоҷик маърӯза кардааст. Бо Грамотаи Фахрии Раёсати Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

## Осор
* Заминаҳои ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ. Д., 1992;
* Равандҳои миллӣ ва сиёсии истиқлоли миллӣ. Д., 2001;
* Низоъшиносӣ. Д., 2004;
* Эмомалӣ Раҳмон — асосгузори давлати нави тоҷикон. Д., 2013;
* Формирование научного мировоззрения трудящихся. Д., 1971;
* Роль и значение научного мировоззрения в формировании нового человека. Д., 1989;
* Основы формирования научного мировоззрения. Д., 1985;
* Мировоззрение и перестройка. Д., 1990;
* Продовольственная политика Республики Таджикистан в условиях перехода страны к рыночной экономике. Д., 2008;
* Особенности формирования патриотизма таджикского народа. Д., 2011;
* Особенности становления и развития государственного суверенитета таджикского народа. Д., 2011.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон
Меҳровар Ғайратов

**Меҳровар Ховарович Ғайратов** (тав. 20.11.1971, деҳаи Техарви ноҳияи Ванҷ), биологи тоҷик, номзади илмҳои биология (2009). 
## Зиндагинома
Соли 1995 шуъбаи химия-биологияи факултети биология-химияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣро хатм намудааст. Солҳои 1995–1996 омӯзгори фанни химия дар мактаби миёнаи № 88-и ноҳияи Синои шаҳри Душанбе буд. Аз соли 1996 то ба имрӯз ҳамчун муаллим, муаллими калон ва иҷрокунандаи вазифаи дотсенти кафедраи ботаникаи факултети биологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ фаъолият намуда истодааст. Ҳамчунин солҳои 1998–2003 дар шуъбаи ғоибона аспирантураи донишгоҳ таҳсил намуда, солҳои 1998–2005 дар вазифаи муовини декани факултети биология кор кардааст. Аз соли 2008 сарварии кафедраи ботаникаи донишгоҳи омӯзгориро ба уҳда дорад. Муаллифи беш аз 15 мақолаи илмӣ ва якчанд дастурҳои таълимиву методӣ аст Бо Ифтихорномаи Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2009) қадр карда шудааст.
## Осор
* Дастури таълимии  корҳои  лабораторӣ  оид  ба  физиологияи  наботот. – Д., 2006, 
* Ҳалли масъалаҳои биологӣ. – Д.,2006, 
* Микробиология. – Д., 2008, 
* Ҳалли масъалаҳои экологӣ ва биологӣ. – Д., 2009, 
* Дастури таълимӣ оид ба машғулиятҳои лабораторӣ аз ботаника. – Д., 2009, 
* Курси мухтасари генетика. – Д., 2010. 
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Шариф Ғаффоров

**Шариф Ғаффоров** (20 сентябри 1942, деҳаи Хишортоб, ноҳияи Айнӣ — 2009, Душанбе) — ҷуғрофиёдон ва омӯзгори тоҷик, номзади илмҳои география (1985).

## Зиндагинома
Солҳои 1960—1965 дар факултети табиатшиносӣ ва географияи Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко таҳсил кардааст. Пас аз хатми донишкада соли 1966 дар сектори Атласи Тоҷикистон, соли 1967 сектори захираҳои маъдании ашёи хоми Шӯрои омӯзиши қувваҳои истеҳсолии АИ ҶШС Тоҷикистон кор кардааст. Солҳои 1980—1986, 2000—2005 дар омӯзиши масъалаҳои инкишоф ва ҷобаҷогузории қувваҳои истеҳсолии Ҷумҳурии Тоҷикистон иштирок намудааст. Солҳои 1982—1995 дотсенти кафедраи географияи иқтисодии Донишгоҳи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Қ. Ҷураев буд.

Дар таълифи монографияҳои «Комплекси территориявию истеҳсолии ҷанубии Тоҷикистон», «Омилҳои инкишофи иқтисодӣ ва пешгӯии инкишофи асосӣ ва ҷойгиркунии қуваҳои истеҳсолии ҶШС Тоҷикистон дар давраи то соли 1990», «Тоҷикистон: табиат, захираҳои табиӣ», «Захираҳои ашёи хоми маъдании Помир», «Захираҳои ашёи хоми маъдании Тоҷикистон» иштирок кардааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
 

Гурӯҳ:Ҷуғрофияшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Номзадҳои улуми география
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Баврак Ғафуров

**Баврак Ғафуров** (тав. 15.10.1935, деҳаи Билисуфи ноҳияи Данғара) — олим, доктори илмҳои биологӣ (1992), профессор, (1994), узви Академияи илмҳои Ню-Йорки ИМА (1995), узви вобастаи Академияи илмҳои байналмилалии мактабҳои олӣ (1998). 
## Зиндагинома
Соли 1961 факултети биологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленинро хатм намудааст. Солҳои 1961–2003 лаборанти калон, ассистент, муаллими калон, дотсент, мудир ва профессори кафедраи физиологияи одам ва ҳайвонот, декани факултети биологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон буд. Солҳои 2003–2004 ҳамчун профессори кафедраи физиологияи Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон, 2004–2005 муовини директори Пажӯҳишгоҳи давлатии «Ғизо» кор кардааст. Аз соли 2005 мудири кафедраи анатомия ва физиологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ буд. 
Муаллифи зиёда  аз 200 мақолаҳои илмӣ, дастурҳои таълимию методӣ ва монографияҳо мебошад. Хулосаи тадқиқотҳои илмияш дар бисёр маҳфилҳои илмии байналмилалӣ (дар Маҷористон, Ҳиндустон, Эрон, Россия) қироат шуда, худи ӯ дар радифи физиологҳои машҳури Аврупо шинохта шудааст. 
## Ҷоизаҳо
Бо ифтихорномаи Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон», медали «Барои меҳнати шоён» ва  ордени «Шараф» мукофотонида шудааст. 
## Нигаред низ
*  Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
## Осор
* Ташнагӣ ва рафтор дар шароити экстремалӣ. –  Д., 1995 ва диг.
* 
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Абдушукур Ғаффоров

Абдушукур Одинашоевич Ғаффоров (тав. 30.12.1968, ноҳияи Восеъ), забоншинос, номзади илмҳои педагогӣ (2000), дотсент (2005). 
## Зиндагинома
Солҳои 1986-1993 таҳсил дар факултети забон ва адабиёти тоҷики Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Кӯлоб. Солҳои 1993–1994 муаллими кафедраи забони тоҷикии Донишгоҳи давлатии Қурғонтеппа ба номи Носири Хисрав, 1994–1997 аспиранти Институти забон ва адабиёт ба номи А. Рӯдакии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1997–1998 котиби Шӯрои илмии Пажӯҳишгоҳи илмҳои педагогии АИП Тоҷикистон, 1998–2000 муалими кафедраи забон ва адабиёти синфҳои ибтидоии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ.Ҷӯраев буд. Солҳои 2000–2001 ҳамчун муаллими калони кафедраи методикаи таълими ибтидоӣ, 2001–2007 мудири кафедраи забон ва адабиёти синфҳои ибтидоӣ ва ҳамзамон муовини декани факултети педагогикаи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ оид ба илм, 2007–2008 декани факултети педагогикаи донишгоҳи мазкур фаъолият кардааст. Солҳои 2000–2007 раиси Шӯрои олимони ҷавони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣро ба уҳда дошт. Дар конференсияҳои илмии олимони ҷавон дар шаҳрҳои Хуҷанд, Кӯлоб, Қӯрғонтеппа ва Душанбе оид ба масъалаҳои илми забоншиносӣ баромад намуда, муҳтавои онҳоро дар маҷмӯаҳои илмии олимони ҷавон ба чоп расонидааст. Солҳои 2008–2010 ҳамчун сардори раёсати таълими Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ кор кардааст ва аз моҳи майи соли 2010 то ба имрӯз муовини ректор оид ба қисми ғоибона мебошад. Солҳои 2005–2010 вакили Маҷлиси вакилони халқи ноҳияи И. Сомонии ш. Душанбе буд ва соли 2010 бори дуюм вакили Маҷлиси вакилони халқи ноҳияи И. Сомонии ш. Душанбе интихоб гардидааст. Муаллифи зиёда аз 40 мақолаҳои илмӣ, илмию методӣ, дастурҳои илмӣ-методӣ, брошюраҳо ва васоити таълимӣ, аз ҷумла «Корҳои контролӣ аз фанни забони адабии ҳозираи тоҷик» (2004),
«Ибораҳои феълӣ бо пешояндҳои аслӣ дар «Бадоеъ-ул-вақоеъ»-и Зайниддин Маҳмуди Восифӣ» (2007) мебошад. Барои хидматҳояш дар рушди соҳаи маориф бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2005), якчанд раҳматномаву ифтихорномаҳои Вазорати маорифи   Ҷумҳурии   Тоҷикистон   ва   донишгоҳи   омӯзгорӣ   сарфароз гардонида шудааст.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Маорифшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии Бохтар ба номи Н. Хусрав
Мавлуда Ғозиева

**Мавлуда Исломовна Ғозиева** (тав. 27.11.1953, шаҳри Самарқанд), забоншиноси тоҷик, номзади илмҳои филологӣ (1990), дотсент (1992). 
## Зиндагинома
Солҳои 1970–1975 дар факултети забон ва адабиёти руси Донишгоҳи давлатии Самарқанд таҳсил кардааст. Солҳои 1975–1980 муаллими забон ва адабиёти рус дар мактаби миёнаи №95-и шаҳри Самарқанд буд. Аз сентябри соли 1980 то имрӯз дар Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ кор мекунад. Аз сентябри соли 2005 то имрӯз вазифаи мудири кафедраи забони муосири рус ва забоншиносии умумиро дар Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ ба уҳда дорад. Муаллифи зиёда аз 30 мақолаҳои илмӣ ва илмию методӣ мебошад, ки дар онҳо масъалаҳои  таълими забони русӣ ва типологияи муқоисавии забонҳои тоҷикиву русӣ мавриди баррасӣ ва омӯзиш қарор гирифтаанд. Бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2009) сарфароз карда шудааст.
## Осор
* Практический курс русского языка (китоби дарсӣ барои донишҷӯён), Д., 2010.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо
Рустам Деҳотӣ

**Рустам Абдусаломович Деҳотӣ** (тав. 25.05.1944, ш. Душанбе), забоншинос, номзади илмҳои филологӣ (1986), дотсент (1987). 
## Зиндагинома
Рустам Деҳотӣ 25.05.1944  дар ш. Душанбе, дар оилаи адиби тоҷик Абдусалом Деҳотӣ ба дунё омадааст. Соли 1971 Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро бо ихтисоси забони олмонӣ хатм намудааст. Солҳои 1971–1976 ассистенти кафедраи забонҳои хориҷӣ, 1976–1978 муовини декани факултети забонҳои хориҷӣ оид ба тарбия, 1978–1986 мудири кафедраи забони олмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко буд. Солҳои 1981–1984 аспиранти Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин буд. Аз соли 1987 дотсенти кафедраи забони олмонии Донишкадаи давлатии  омӯзгории ш. Душанбе ба  номи Т. Г. Шевченко буд. Солҳои 1982–1990 ҳамчун котиби масъули шуъбаи душанбегии ҷамъияти дӯстии ИҶШС ва Ҷумҳурии Демократии Олмон, 1986–1995 декани факултети забонҳои хориҷии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ кор кардааст. Солҳои 1993– 1994, 1995–1998 вазифаи мудири кафедраи забони олмонии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣро ба уҳда дошт. Муаллифи зиёда аз 13 мақолаҳои илмӣ, илмию методӣ ва дастурҳои таълимӣ аст. Дар масъалаҳои робитаҳои адабии Олмону Тоҷикистон корҳои илмӣ ба анҷом расонидааст. Бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2006) сарфароз карда шудааст.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Қутб (тасаввуф)

**Қутб** () — зинаи аз ҳама баланди силсилаи маротиби машоихи бузурги сӯфияро номанд, ки шайх дар он ба мартабаи инсони комил мерасад.

## Силсила
Силсилаи мазкур мувофиқи маълумоти сарчашмаҳои тасаввуф аз 356 бузургони сӯфия иборат аст, дараҷаи қутбӣ ба шахсоне муяссар мешавад, ки тамоми айбу нуқси вуҷудашро рафъ намуда, зимни сайлу сулук ба олами кашфу шуҳуд расид. Ин чунин мазмун дорад, ки сӯфӣ шариату тариқату ҳақиқатро пурра аз худ намуда, қалбашро аз ҳавою ҳавас соф мекунад ва иродаи қавӣ пайдо менамояд, ки тавассути он ҳар чӣ бихоҳад онро анҷом медиҳад.

## Дараҷаҳо
Қутб дараҷаҳо дорад. Болотар аз қутбро «қутбулақтоб» ё «қутбулиршод» гӯянд, ки мардумро ҳидояту иршод мекунад. Волотар аз онро «қутби акбар» номанд, ки сӯфия онро ба ҳақиқати муҳаммадӣ ташбеҳ карда, мартабаи олии авлиё мепиндорад.

Дорандагони имону тақво, тасдиқи се «Ҳуҷҷату-л-Ҳақ»-ро дар мадди назар мегузоранд. Бандаи муъмин бо ихлоси қалбию боварии кул, аввал ба қудрати Маъбуд (Худо)-и барҳақ, дуввум ба мӯъҷизаҳои Пайғамбарони Мурсал ва саввум ба каромоту хориқулодоти авлиюллоҳ (авлиё) ҳатман содиқ бошад. Агар заррае шак дар тахаюлоти инсон барои барҳақ будани ин се ҳуҷҷати Ҳақтаоло пайдо шавад, он бандаи бадбахт дар қатори рондашудагони даргоҳи Зулҷалол ҷой мегирад.

Олими шинохтаи тоҷик, файласуфи барҷаста Муҳаммадқул Ҳазратқулов, дар китоби илмии хеш «Тасаввуф» аз асори фалсафию тарбиявии Шайху-р-раис Абӯалӣ ибни Синои бузург дар бораи қутб, авлиё ва каромоту хориқулодот, порчаеро ба таври зер мисол меоварад.

… Гӯянд: Орифе барои мардум борон сохт ва борон омад, ё бемореро шифо хост, шифо ёфтанд… Ё ҷонварони ваҳшӣ эшонро фармон бурданд, ё мурғон аз он нарамиданд… Албатта, онҳо комилан мумкин аст, зеро ҳам монанди ин хел корҳо дар розҳои ғайбӣ асбобест ва бошад, ки ман бархе аз онҳоро барои ту ёд кунам. Он гоҳ мегӯянд: «Ҳам таҷриба, ҳам қиёсу истеъдоди ақлӣ собит кардааст, ки мумкин аст нафси нотиқаи инсон дар вақти бедорӣ ва муғайибот огаҳ шавад, чунон ки дар олами хоб мумкин аст».

Ҳамин тариқ, валӣ мақомест, ки дар ӯ бо вуҷуди мутлақ иртиботи наздике пайдо мекунад ва амалан байни ӯ ва олам ҳеч пардае боқӣ намемонад, яъне авлиё дар ҳолати «Халаса», «Ҷазаба» ва «Бехудӣ» бо мақоми набувват мерасад, ки «фано»-ро аломати хориҷии он меноманд. Баъди «Бақо» ёфтани ӯ тамоми низоми дунёро мушоҳида ва дарк мекунад ва ба дараҷаи «Қутб» мерасад. Пас инсони комил дар бартарии марҳилаю мартаба анбиё ва авлиё аст".

## Эзоҳ
Мурид

**Мурид** ( — *шогирд*) — солики тариқатро гӯянд, ки аз муршид дасти иродат гирифта, ба маърифати ирфонӣ мепардозад. 

Қадами аввал ва зарурии сӯфӣ дар тариқат интихоб намудани пиру устоди худ мебошад. Вақте ӯ муршиди худро интихоб кард, солик ном мегирад ва ба тавба мепардозад. Баъд ба ибодату зикри забонӣ мегузарад. Сипас солик барои ахлоқи разила ва баҳимии худро дур кардан ба тазкияи нафс мепардозад ва зимни он марҳилаҳои нафси амора, лаввома, муҳмала ва мутмаинаро тай мекунад. Марҳилаи минбаъда тасфияи қалб ба воситаи касби сифоти ҳамида сурат мегирад. Муносибати муридӣ ва муршидӣ итоаткории аввалиро ба охири талқин мекунад, ки зимни он рӯҳу сафо ва нуру зиёи солик зиёд мешавад. Ба воситаи таҷлили рӯҳ солик аз касрат озод шуда ба сӯи ваҳдат мешитобад ва баъди мушоҳидаи он аз ҳуд фонӣ шуда ба худ боқӣ мегардад. Пас мурид баъди иршоди пир ҳақиқатеро ҳис мекунад, ки пеш барои эҳсоси он оҷизӣ мекашид, ва минбаъд ин муносибати тарафайнро бо ёрии муршидаш бештару мустаҳкамтар менамояд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 374. — 398 с.
Муршид

**Муршид** () — пир, шайх, шахси ба пояи баланди маърифати ирфонӣ расидаро гӯянд, ки муридро ба тариқати тасаввуфӣ роҳнамун месозад.

Дар тасаввуф барои камолоти маънавӣ ва маърифати ирфонӣ ба солик ёрию дастуроти иловагӣ лозим аст, ки он тавассути муршид дода мешавад. Ибни Халдун маърифати ирфониро баррасӣ намуда, сайру сулуки сӯфияро ба се қисм ҷудо намудааст ва барои ислоҳи нуқс, тасфияи қалб ва маърифати асрори ҷаҳони кайҳонӣ кумаки муршид ва мураббиро ҷоиз доннстааст. Муносибати муриду муршид бештар бо муносибати раввинҳою роҳибон монанд аст, мурид бояд дар тамоми рафтору кирдораш ғуломи ҳалқабаргӯши муршид бошад, дастуроти ӯро махфӣ нигоҳ дорад ва тамоми фикру зикрашро ба гуфтаи ӯ роҷеъ ба маърифати ҳақ равона кунад. Дар бораи чуннн муносибат дар «Шарҳи таарруф» омадааст, ки: «*кори мурид ба ҷустуҷӯ ва кори мурод ба гуфтугӯ, кори мурид бо риёзат ва кори мурод ба иноят аст, мурид [[мураққаъ]]и хидмат пӯшад ва мурод шароби васлат нӯшад*». Иршоди муршид аз тавбаю талаб ва рафъи хотироти сӯфӣ шурӯъ шуда, он зикру фикру таваҷҷуҳи доимӣ, ризою таваккул, таслиму тафрид, таҷриду тасфия, сидк, шавқу завқу муҳаббат, мукошифаю мушоҳида, фаною бақо ва ҷамъулҷамъро дар бар мегирад, ки ҳар яке аз ин мафҳумҳо моҳияти муайяни тасаввуфӣ дошта, зинаҳои меъроҷии маърифати маънавиро ифода мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 374. — 398 с.
Мураққаъ

**Мураққаъ** () — либоси пашминаи сӯфиёнро гӯянд, ки марҳилаҳои ғуру сафоро тай кардааанд. Мураққаъро маъмулан пироҳани вафои сӯфиён меномидаанд. Аз ин рӯ, муриде бояд мураққаъ мепӯшид, ки ҳамаи фарозу нишеби тариқатро тай карда, завқи аҳволро чашида бошад. Мураққаъ аксаран ранги кабуд дошт.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 374. — 398 с.

Гурӯҳ:Тасаввуф
Нақшбандия

**Нақшбанди́я** (, ) — яке аз машҳуртарин силсилаҳои тасаввуфро гӯянд, ки дар садаи XIV таъсис ёфтааст. Асосгузораш Баҳоуддини Нақшбанд. Дар Осиёи Миёна ба вуҷуд омада, дар ҳаёти иҷтимоӣ нақши муҳим бозидааст. Дар интишори нақшбандия Хоҷа Муҳаммади Порсо, Мавлоно Яъқуби Чархӣ ва дигарон саҳми муҳим доштанд. Нақшбандия давоми мантиқии силсилаи хоҷагон мебошад.

## Асоси таълимот
Асоси таълимоти нақшбандияро 11 нуқта ташкил медиҳад:
# «Вуқуфи замонӣ» ()
# «Вуқуфи ададӣ» ()
# «Вуқуфи қалбӣ» ()
# «Ҳуш дар дам» ()
# «Назар дар қадам» ()
# «Сафар дар ватан» ()
# «Хилват дар анҷуман» ()
# «Ёдкард» ()
# «Бозгашт» ()
# «Нигоҳдошт» ()
# «Ёддошт» ()

Нақшбандия пайравонашро ба риояи қоидаҳои шариат тарғиб карда, касбу ҳунарро барои онҳо ҳатмӣ мешуморад ва аз ҳамин нуқтаи таълимоташ даъвати «дил ба ёру даст ба кор» ба вуҷуд омад. Дар ибтидо пайравони нақшбандия мардумро ба зӯҳду тақво тарғиб карда бошанд ҳам, онҳо минбаъд на фақат ба ҳаёти иҷтимоӣ фаъолона иштирок мекарданд, балки ба ҳаёти сиёсии мамлакат низ даст заданд ва ақидаҳои иҷтимоию сиёсиашон тавассути аҳкоми динӣ ифода мешуданд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷӯ дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 377. — 398 с.
Ахлоқи Шифоӣ

**Ахлóқи Шифоӣ** () — асари Саидмузаффар ибни Муҳаммад Ҳусайнии Табиби Кошӣ, мутахаллис ба «Шифоӣ» доир ба илми ахлоқ.

Ба забони форсӣ таълиф шуда, дар ду мақола тадвин гардидааст. Мақолаи нахустини он дар бораи фазилатҳои ахлоқӣ аз 21 боб ва мақолаи дуюм дар дифоъ аз илми ахлоқ аз 17 боб иборат мебошад. Дар «Ахлоқи шифоӣ» вобаста ба мавзӯъҳои ахлоқӣ достонҳои муносибе нақл шудаанд. Бино ба маълумоти «аз-Зареъа» муаллиф китоби дигаре ҳам дар илми тиб ба номи шоҳ Таҳмосп иборат аз 20 боб таълиф кардааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* محمد علی طبری. زبدةالاثار. تهران، ۱۳۷۲

## Сарчашма
*
Султон Наврӯзов

**Султон Наврӯзов** (31 марти 1939, ноҳияи Балҷувон, вилояти Кӯлоб, ҶШС Тоҷикистон — 26 январи 2018, Душанбе, Тоҷикистон) — файласуф, доктори илмҳои фалсафа, профессор, Арбоби илм ва техникаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2010).

## Зиндагинома
Султон Наврӯзов 31 марти соли 1939 дар ноҳияи Балҷувони вилояти Кӯлоб ба дунё омадаст. Дар Гулрез ба воя расида мактаби миёнаи №16 Даҳанаро соли 1957 хатм намудааст, аз соли 1958 то соли 1963 дар факултети таърихи Университети давлатии Тоҷикистон таҳсил намудааст.

## Фаъолияти корӣ
Ӯ солҳои 1968–1976 – муаллим, муаллими калон ва дотсенти кафедраи фалсафа, солҳои 1976–1988 - мудири кафедраи атеизми илмӣ ва солҳои 1988–2011 - мудири кафедраи фалсафаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон  буда, аз соли 2011 то охирин нафас ба ҳайси профессори кафедраи фалсафаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон  фаъолият доштанд.

## Фаъолияти илмӣ
Муаллифи 29 монографияву рисола ва зиёда аз 100 мақолаи илмӣ буда, таҳти роҳбарии ӯ 9 рисолаи номзадӣ ва 3 рисолаи докторӣ ҳимоя шудааст. Таҳқиқоти илмии ӯ ба масоили қобилияти инсонӣ робита дорад. Аз ҷумлаи намоёнтарин ҷустуҷӯҳои илмии Султон Наврӯзов рисолаи доктории ӯ «Қобилияти инсон (ҷанбаи иҷтимоӣ - фалсафӣ)» мебошад, ки дифои он дар Маскав соли 1992 сурат гирифт. Файласуфони номии рус ба самараи таҳқиқоти ӯ баҳои баланд дода, вобаста ба натиҷагириҳои беназираш сазовори унвони доктори илмҳои фалсафа донистанд. Маҳз дар мавзӯи қобилияти инсон профессор Султон Наврӯзов 4 ҷилд китоби пурмазмун ва даҳҳо мақолаҳои илмӣ иншо намудааст. Султон Наврӯзов соли 2014 китоби «Потребительство», соли 2015 «Духовенство и потребительство» ва соли 2016 бошад, китоби «Қувваҳои нав дар илму фалсафа»-ро нашр намуданд, ки самтҳои асосии барномаи фаъолияти илмии ӯро инъикос менамоянд. Профессор Султон Наврӯзов бо таълифи ин силсилакитобҳо як мактаби хоси фалсафӣ ва як самти ҷудогонаи таҳқиқотиро, ки проблемаи қобилияту талабот, умуман нерӯҳои моҳиятии инсон таҳқиқ мешаванд, дар илми замони шӯравӣ ва пасошӯравии Тоҷикистон бунёд гузоштаанд.

## Даргузашт
Султон Наврӯзов баъди бемории нисбатан тӯлонӣ 26 январи соли 2018, рӯзи ҷумъа аз олам даргузашт

## Осор
* «Человеческие способности: соотношение социальных и биологических аспектов» (Душанбе, 1991)
* «Гармония и дисгармония человеческих способностей и потребностей» (Душанбе, 2004)
* «Рыночные отношения и потребительская психология» (Душанбе, 2010)
* «Инсон» (Душанбе, 2011)
* «Фалсафа» (китоби дарсӣ, Душанбе, 2011, бо ҳаммуаллифӣ)
* «Игры в науку» (дар ду ҷилд, Душанбе, 2012)
* «Наука: развитие или кризис?» (Душанбе, 2012)
* «Духовенство и потребительство» (Душанбе, 2014)
* «Потребительство» (Душанбе, 2015)
* «Қувваҳои нав дар илму фалсафа» (Душанбе, 2016)

## Мукофоту унвонҳо
* Унвони фахрии Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон (2010)

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон 
Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
Ахлоқу-н-Набӣ

**Ахлоқу-н-Набийи ва одобуҳу** () — асари Абумуҳаммад Абдуллоҳ ибни Ҳайёни Исфаҳонӣ роҷеъ ба таърих.

Дар садаи XI таълиф шудааст. Дар он дар бораи шарҳи ҳол, одобу рафтор ва аъмоли Пайғамбари ислом ва он чи ба ӯ нисбат дошт (зану фарзанд, либос, асп, астар (хачир) ва мутааллиқоти дигар) иттилоъ дода шудааст. «Ахлоқу-н-Набӣ» яке аз маъхазҳои аҳли таҳқиқ маҳсуб мешавад. Соли 1378 ҳ. қ. дар Миср аз чоп баромадааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Мавлоно Поянда Охунди Ахсиӣ

**Мавлоно Пояндаи Охунди Ахсиӣ** (, маъруф ба **Ахсиӣ**; соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири тоҷик (асри 16).

## Зиндагинома
Зодгоҳаш Ахсикати Фарғона. Дар ҷавонӣ ба Самарқанду Тошканд рафта, таҳсил кардааст. Сипас ба Балх рафта, бо яке аз шайхони тасаввуф мавлоно Хоҷа Хиради Ахсикатӣ вохӯрд. Ҳар ду ба Бухоро омадаанд ва дар ин шаҳр хонақоҳе сохта, мардумро ба маслаки худ ҳидоят мекарданд. Тазкиранигор Мутрибии Самарқандӣ бо Ахсиӣ вохӯрда, ҳамсуҳбат шудааст. Вай дар асараш «Тазкират-уш-шуаро» 10 байти қасидаашро дар васфи хонақоҳи Ахсиӣ овардааст.

## Намунае аз осор
Аз осораш ғазалҳо, қасидаҳо ва абёти пароканда боқист, ки бештар мазмуни тасаввуфию ирфонӣ доранд:
::::: Эй зи ишқат ин дили бечора ҳар дам ғарқи хун
::::: В-эй зи дардат гашта аз чашми тарам ҳар дам бурун

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Каримов У. Литературно-исторические источники и основные тенденции таджикской литературы XVI в. Д., 2000;
* مطربئ سمرقندی. تذکرة الشعرأ. تهران،۱۳۷۷ هـ. ش

## Сарчашма
*
Ниёзбек Давлатов

**Ниёзбек Давлатбеков** (тав. 29.07.1945, деҳаи Деҳмиёнаи ноҳияи Шуғнон), муаррихи тоҷик, номзади илмҳои таърих (1986), дотсент (1995).

## Зиндагинома
Соли 1972 факултети таърихи Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро хатм кардааст. Солҳои 1972–1988 ассистент, муалими калон, дотсенти кафедраи таърихи ИҶШС-и донишкадаи  мазкур, 1980–1983  афсари  Артиши  Шӯравӣ  дар  Ҷумҳурии Афғонистон, 1988–2003 мудири кафедраи таърихи халқи тоҷик, 1998– 2005 декани факултети таърихи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраев буд. Аз соли 2005 то ба имрӯз ҳамчун дотсенти кафедраи таърихи халқи тоҷики Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ фаъолият дорад. Муаллифи 5 асар, 3 китоби дарсӣ, 4  барномаву  дастурҳои таълимӣ ва зиёда аз 20 мақолаҳои илмӣ, илмию методӣ мебошад. Дар таълифотҳояш инъикоси дин ва урфу одати мардуми болооби Панҷро дар таърихнигории рус баррасӣ намудааст. Бо медалҳои «Воин- интернационалист», «Аз мардуми сипосгузори афғон», медалҳои ҷашнии
«20-солагии Ғалаба бар фашизми Германия», «5-солагии Қувваҳои Мусаллаҳи Тоҷикистон», нишони сарисинаги «Аълочии маорифи Тоҷикистон», ифтихорномаҳои Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС ва Вазорати маорифи Тоҷикистон қадр шудааст.
## Осор
* Шӯриши мусаллаҳ дар Тошкент (бо забони русӣ), Д., 1987; 
* Инъикоси исмоилия дар Помир (Дар таълифи муҳаққиқони тоинқилобии рус), Д., 1995; 
* Ақоиди тоисломии мардуми Помири ғарбӣ, Д.,1995; 
* Халқи тоҷик дар давраи ташаккул ва тараққиёти муносибатҳои феодалӣ, Д., 1997; 
* Таърихи қадимтарин ва қадими халқи тоҷик (Китоби дарсӣ барои донишҷӯёни мактабҳои олӣ), Д., 1998; 
* Таърихи ибтидои давраи феодалӣ дар Осиёи  Миёна, Д., 2000; 
* Халқи тоҷик дар давраи тараққиёти феодалӣ ва пайдошавии муносибатҳои капиталистӣ, Д., 2000.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Шаҳёда Шарипова

**Шаҳёда Шарипова** (тав. 3 октябри 1998, деҳоти Сарикиштӣ, ноҳияи Рӯдакӣ, Тоҷикистон) — шоири ҷавони тоҷик.

## Зиндагинома
Шаҳёда Шарипова 3 октябри соли 1998 амоати Сарикиштии ноҳияи Рӯдакӣ дар оилаи ашхоси бофарҳанг ба дунё омадааст. Падараш ронандаи одӣ буд, вале ба мутолиаи китоб шавқи зиёд дошт. Соли 2016 пас аз хатми МТМУ № 74-и ноҳияи Рӯдакӣ, дар аввал ҳуҷҷатҳояшро дар бахши тарҷумонии Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода месупорад, аммо сар карда аз курси 2, бинобар сабаби аз хурдӣ доштани орзуи рӯзноманигор будан, ба Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода мегузарад ва дар риштаи рӯзноманигорӣ таҳсил мекунад.

## Фаъолияти эҷодӣ
Аҳли хонаводаи онҳо ҳама шеърдону шеърхон буданд, маҳз ҳамин муҳит ӯро боис ба шеър гуфтани ӯ гардид. Аввалин шеърашро дар сини 14 солагӣ дар бораи модараш навишта буд, аммо дар ҷойе чоп нашуд.

Солҳои 2014 ба маҳфили «Ҳамешабаҳор»-и Хайрандеш рафта, онҷо қалами ӯро шоир Хайрандеш хеле рост кард. Баъдан дар машварати Гулрухсор буд, ки ӯ низ барояш ҳарфҳои хуб гуфта ва барои давоми роҳ орзуи мувафақият карданд.

Дар шумораи моҳи июни маҷаллаи «Паёми Суғд» ашъори Шаҳёда интишор шуд. Ба назари мухлисони шеър ва коршиносони соҳаи адабиёт, бо вуҷуди ҷавонӣ ӯ шеъри бенуқсону комил мегӯяд. Тавре шоира Адибаи Хуҷандӣ навиштааст: «*Ашъори Шаҳёда пур аз гулҳои садбаргу савсан, лолаву настарани бадеъият ва эҳсосоти дилошӯби ҷавонист*».

## Намунае аз ашъор
То кунун шеърҳояш асосан дар матбуот, аз ҷумла дар «Адабиёт ва санъат» ва «Паёми Суғд» нашр шудаанд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
*
Ахта

**Ахтá** — бо роҳи ҷарроҳӣ гирифтани ғадудҳои ҷинсӣ ё бо усули дигар, масалан, бо шуоъ, ҳормонҳо ва ғайра қатъ намудани фаъолияти онҳо.

## Ахта кардани чорво
Ахта кардани чорво аз замонҳои хеле қадим маълум аст. Чорворо асосан барои гӯшту равғани иловагӣ, бештар тарошидани пашм, осонтар шудани дар галлаву рама нигоҳ доштани он, табобати омоси ғадудҳои ҷинсӣ, захми тухмдон ва даббагӣ ахта мекунанд. Дар хоҷагиҳои чорводорӣ ҳайвонот фақат бо роҳи ҷарроҳӣ ахта карда мешаванд. Ҳайвони ахта оромтабиат ва зуд фарбеҳ шуда, гӯшташ лазизу бомаза мегардад, бӯйи ғализи гӯшти такка, қӯчқор ва нархук нест мешавад. Чорвои касал ва харобро ахта кардан мамнӯъ аст. Ҳайвонотро тамоми сол метавон ахта кард, аммо ин корро бештар авв. баҳор, то оғози гармо ё охири тирамоҳ иҷро мекунанд. Ахта кардани чорво вазифаи байтор ё фелдшер аст. Ҳангоми ахта кардан ғадудҳои ҷинсии ҳайвонот тамоман ё қисман гирифта мешаванд. Дар сурати пурра ахта накардан ғадудҳои ҷинсӣ нутфа ҷудо накунанд ҳам, гормон хориҷ мекунанд. Ахтакунӣ ду навъ – кушода (хояро чок карда, тухми онро мегиранд) ва пӯшида (пӯсти хояро чок накарда, найчаҳои нутфаро фишурда, аз кор мебароранд) мешавад.

Буққаҳоро барои парво, инчунин тагал ва таккаҳоро дар 4–6-моҳагӣ, буққаҳои кориро дар 1-солагӣ ахта кардан беҳтар аст. Барои ин буққаро рост монда ё ба паҳлуи чап хобонда сахт мебанданд, тагал ва таккаро ба паҳлуи чап хобонда ё дар ҳолати «нишаст» ахта мекунанд.

Шутур, хар ва айғир яксон ахта карда мешаванд. Баъди ахта ба найчаҳои тухмдон ва ҷароҳат маҳлули йод мемоланд.

Дар сурати риоя накардани қоидаҳои ахта иллатҳои гуногун пайдо мешаванд. Масалан, дар натиҷаи ба кор бурдани асбобу афзори номувофиқ аз рагу бофтаҳои хоя хун меравад. Дар ин маврид рагҳои зарардидаро бо ресмон мебанданд ё ба организми ҳайвон доруҳои хунбанд мефиристанд.

## Ҳамчунин нигаред
* Ахтоъ
* Кастратсия

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Семёнов Б. С. Хирургия на ферме. М., 1989;

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷарроҳӣ
Гурӯҳ:Чорводорӣ
Ахсикат

**Ахсикáт** — пойтахти қадимии водии Фарғона, ки асрҳои 3-2 то м. бунёд шудааст.

Ахсикатҳои 9-16 ба шаҳри калон табдил ёфта, дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва мадании Фарғона нақши муҳим бозид. Бори аввал дар маъхазҳои садаи X номбар шудааст. Ахсикат баъди Андиҷон шаҳри калонтарин буда, охири садаи XVI хароб гардид. Харобаҳои Ахсикат ҳоло Эски Ахси ном дошта, дар ҷамоати деҳоти Шаҳанди ноҳияи Намангони вилояти Намангон дар соҳили рости дарёи Сир воқеъ мебошанд. Ахсикат аз се қисм: арк, шаҳристон ва рибот иборат буда, ҳар кадом аз се тараф бо деворҳои алоҳида иҳота шудаанд. Аз ҷануб дарёи Сир чун садд хидмат мекунад. Аз маъхазҳои садаи X маълум мешавад, ки дар арк кӯшки ҳоким ва маҳбас, дар шаҳристон — бозори дохилӣ ва масҷиди ҷомеъ, дар работ маҳаллаҳои ҳунармандон ва бозори берунӣ воқеъ будаанд. Ҳавлиҳои аз хишти пухта сохташудаи шаҳристон аз чанд ҷӯй об мегирифтанд. Роҳ Ахсикатро бо Андиҷон, Марғелон, Хӯқанд, Косон ва Қув, ба воситаи Поп бо Хуҷанду Илоқ мепайваст. Дар Ахсикат соли 1885 ва 1914 ҳафриёт доир шуда, соли 1940 Институти таъриху бостоншиносии АИ Ӯзбекистон таҳқиқоти махсус доир намуд. Аз он ҷо лӯлаҳои сафолин, тангаҳои гуногун, зарфҳои шишагин ёфт шуданд. Дар ғарбтари Ахсикат вуҷуд доштани харобаи шаҳри қадимаи давраи ғуломдорӣ муайян гардид. Соли 1965 дар Ахсикат хазинаи тангаҳои мисин ёфт шуд.

Он аз соли 1950 чун ёдгори таърихӣ таҳти муҳофизати давлат аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

## Пайвандҳо
* ''И. Ахраров''. Новые археологические материалы с городища Ахсикет XIV—XVI веков: Общественные науки в Узбекистане, вып. № 8-9. Ташкент, 1969.

Гурӯҳ:Намангон
Ориф (ислом)

**Ориф** () — дар тасаввуф касеро гӯянд, ки ҷаҳди маърифат (ваҷду ишроқ ва мушоҳида)-и ҳақ кунад.

## Дараҷа
Дар ибтидои пайдоиши афкори инсонӣ байни обиду зоҳиду ориф фарқе набуд, вале вобаста ба инкишофи сӯфия ориф ба маънои шиносанда бештар маъруфу машҳӯр гардид. Он моҳиятан зимни тазкия ва тасфияи нафс аз вуҷуди маҷозии худ фонӣ шуда (аз ҳудуди тааййиноти худ берун рафта), ба дарки асрори илоҳӣ муяссар шудани соликро ифода кунад. Ба фикри сӯфия Худо ҳастии ҳақиқӣ ва «буд» аст, соири коинот бошад «намудан»-и он мебошад. Аз ин рӯ, орифон инсонро офариниш, натиҷаи хилқат ва тоҷи ҷаҳон мешуморанд ва ӯро «инсони комил» мехонанд, ки ба маърифати ирфонӣ ноил мегардад.

## Сарчашма
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 378. — 398 с.
Ҳаллоҷия

**Ҳаллоҷия** () — яке аз силсилаҳои тасаввуфро гӯянд, кн муассисаш Мансури Ҳаллоҷ аст. Тақрибан, ибтидои садаи X таълимоти ҳалллоҷия ташаккул ёфт. Дар фиқҳ пайравони он тарафдори иваз намудани фароизу маросимҳо буданд, дар калом офаридгорро аз доираи хилқат озод иамудан мехостанд, дар тасаввуф тавассути шавқу истислом ва раиҷу ибодат дарк намудани иродаи илоҳӣ ва иттиҳоду ҳулулро қоил буданд. Чунин ақидаҳои ҳаллоҷия, боиси норозигии мутакаллимон ва ҳатто баъзе сӯфиён гардид, вале минбаъд сӯфиёни ифротӣ таълимоти ҳаллоҷияро инкишоф доданд, худи Ҳаллооҷро соҳиби каромат хонданд. Ҳоло ин силсила фаъолият надорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 394. — 398 с.

Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Гурӯҳ:Мазоҳиби исломӣ
Суҳравардия

**Суҳравардия** () — яке аз силсилаҳои тасаввуфро гӯянд, ки дар садаи XIII ташакул ёфта буд.

## Таърих
Ба ин тариқат аввал Абдулқодири Суҳравардӣ замина гузошт ва шогирду бародарзодаи ӯ Абулҳафси Суҳравардӣ зинаҳои асосии маърифати ирфониро инкишоф дода, назариётчии асосии суҳравардия шуд. Баъди ӯ писараш Муҳаммад ибни Умари Суҳравардӣ тариқати падарашро идома дод ва Баҳоуддини Мултонӣ, Фахруддини Ироқӣ ва Амирҳусайни Ҳиравӣ онро дар Ҳиндустон интишор доданд.

Тамоми масъалаҳои назариявию амалии ин тариқат дар ҳудуди вилояти он тавассути Абулҳафси Сӯҳравардӣ идора мешуд. Ӯ пайравони худро дар работи Марзбония ва Маъмуния тарбия карда, ба гӯшаю канори мамолики исломӣ мефиристод ва ба ҳалли масъалаҳои шаръӣ худаш фатво медод. Пайравонашро на фақат тавассути иршод, балки ба воситаи асараш «Авориф-ул-маъориф» низ роҳнамоӣ намуда, дар бобҳои он нуқтаҳои асосии таълимоту одоби тариқати суҳравардияро баён карда буд. Яке аз ҳаводорони суҳравардия «Авориф-ул-маъориф»-ро ба забрни форсӣ-тоҷикӣ тарҷума карда-аст.

Ин тариқат дар Ҳиндустону Покистон имрӯз низ пайравони худро дорад.

## Силсила
* Муҳаммад
* Умар ибни Хаттоб
* Алӣ ибни Абутолиб
* Увайс ибни Амр
* Мусо ибни Язид Роӣ
* Султон Абуисҳоқ Иброҳими Адҳам
* Шақиқи Балхӣ
* Абуҷаъфари Ҳаддод
* Ҷунайди Бағдодӣ
* Мимшоди Диноварӣ
* Аҳмад Асвади Диноварӣ
* Муҳаммади Бакрӣ
* Қозӣ Умари Бакрӣ
* Абуҳомиди Ғазолӣ
* Абуноҷиди Суҳравардӣ
* Шиҳобуддин Суҳравардӣ

## Адабиёт
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 384. — 398 с.
* 

## Пайвандҳо
*
Довуд ибни Муҳаббар

**Довуд Ибни Муҳаббар** (Муҳаббир Ибни Қаҳзам Ибни Сулаймони Тоӣ; ? -  821, Бағдод) — муҳаддис ва фақеҳи ҳанафии аҳли Басра. 

## Зиндагинома
Довуд пас аз таҳсили ҳадис ба шаҳри Аббодон рафт ва муддате бо суфиён нишаст. Вай дар ин муддат иштиғол бо ҳадисро канор гузошт ва пас аз бозгашт ба Бағдод боз ба ривояти ҳадис пардохт. Асҳоби ҷарҳу таъдил дар бораи вай ихтилофи назар доранд ва аксари онҳо, бамонанди Аҳмад ибни Ҳанбал, Ибни Ҳиббон ва дигарон вайро дар ривояти ҳадис заъиф гуфтаанд, вале Яҳё ибни Маъин зимни пазириши иштибоҳоти вай дар ривояти ҳадис ӯро ровии муътамаде донистааст, ки дар нақли ривоятҳои заъиф тааммуд (қасди амдӣ)-е надошта ва ба сабаби дур мондан аз амри ҳадис бо ҳамнишинӣ ба суфиён ва бар асари таъсири мусоҳабат бо муътазилиён дучори хатоҳои зиёде дар ривояти ҳадис шудааст.

## Осор
Аз Довуд танҳо китобе бо номи «ал-Ақл», ки маҷмӯае аз аҳодисро дар бораи фазилати ақл дар бармегирад, бар ҷой мондааст.

## Адабиёт
*سید غلامرضا تهامی، فرهنگ اعلام تاریخ اسلام. – تهران، 1387 ش
*دانشنامه جهان اسلام (17) - تهران، 2012
*محمد علی مدرس تبریزی، ریحانةالادب فی تراجم المعروفین بالکنیة واللقب، جلد اول. – تهران، 1374 ش
*دائرة المعارف فارسی. – تهران، 1387 ش
*عمر رضا کحالة، معجم المؤلفین. - بیروت، 1993
Мавлавия

[thumb|350px|<center>Дарвешон. [Қуния, Туркия.]]
**Мавлавия** () — яке аз силсилаҳои тасаввуфро гӯянд, ки тавассути Ҷалолуддини Румӣ дар асри XIII таъсис ёфта буд.

## Асоси таълимот
Асоси таълимоташ руҷуъ ба ботин, назар ба ваҳдат ва эътироз аз зоҳир буд. Асосан дар Шарқи Миёна ва Наздик интишор ёфта, ҷамеътарин маросимашон рақсу самоъ ба шумор мерафт, ки он рамзи гардиши афлоку ҷисмҳои осмонӣ буд. Аз ин рӯ дар Ғарб мавлавия бо номи *дарвешони чархон* низ маълуму машҳур аст. Ҳангоми аз ҷониби *[[дарвешони чархон]]* ба ҷо овардани маросими рақсу самоъ гӯё пайравони мавлавия ба осудагӣ ва саодати руҳонӣ наздик мешудаанд.

Бино ба маълумоти муҳаққиқон барои узви ин силсилаи тасавуф шудан солик бояд 1001 рӯз хидмати сӯфиён ва муршидони онро ба ҷо меовард. Аввал бояд 40 рӯз ҳезумкашӣ ва ҳамин тариқ 1001 рӯз хидмат карда, аъзои комилҳуқуқи силсила мешуд ва баъди ғусли тавба ба риёзату муҷоҳида мепардохт.

Мавлавия ҳоло ҳам дар баъзе мамолики араб фаъолият дорад. Дар аҳди салтанати Сафавиён пайравони мавлавияро ба назари ифротӣ айбдор карда, онҳоро аз Эрон берун ронданд. Ҳангоми ҳукмронии Усмониҳо мавлавиён дар Туркия нуфузи зиёд доштанд, вале баъди ҷумҳурӣ эълон шудани он нуфузи ҳудро аз даст доданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷӯ дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 371. — 398 с.

Гурӯҳ:Тариқатҳои ислом
Гурӯҳ:Ҷалолуддини Балхӣ
Маломатия

**Маломати́я** ( — каси мавриди накӯҳишу сарзаниш) — яке аз силсилаҳои тасаввуфро гӯянд, ки рафтори зоҳирашон дар байни мардум боиси маломат шуда буд. Муассисаш Ҳамадуни Қассор мебошад ва аз ин ру, гоҳо онро қассория меноманд. 

Фаридуддини Аттор Ҳамдуни Қассорро «ба маломати халқ гирифтор» гуфтааст. Аз ин суханон маълум мешавад, ки маломатиён некию фазилатҳош инсониро пинҳон медоштанд, зуҳду тақвояшон ниҳони буд ва тамоми фикру зикр ва кӯшишу ғайрати худро ба ҳифзи маърифат равона мекарданд. Вале зоҳиран худро акси ботинашон нишон медоданд. Рафторашон дар байни мардум тавре сурат мегирифт, ки мардум ба онҳо эътироз мекарданд ва мавриди накӯҳишу сарзаниш қарор медоданд. Бо ин мақсад аҳли маломатия баъзе коидаҳои шаръиро қасдан вайрон мекарданд. Ғояи амали онҳо аз некӣ мағрур нашудан ва аз гирифтории бемории пурхатари худбинӣ, ки монеъи камолоти маънавӣ мебошад, дурӣ ҷустан буд. 

Муҳаққиқи муосири Эрон Алиасғари Ҳалабӣ менависад, ки «тарсу нигаронӣ аҳли маломатро ба он медорад, ки даъвои каромат накунад ва ҳолати хеши худро пинҳон дорад, зеро баёни ҳар яке аз онҳо ба манзилаи кашфи сирест, ки миёни бандаву Худост ва изҳори он аз нофармонӣ ва худбинӣ бармехезад». Абдулҳусайни Зарринкӯб роҷеъ бо тарзи либоспӯшӣ ва рафтору кирдори аҳли маломатия навиштааст: «*Машоихи аҳли маломат либоси айёрон ва шотиронро бештар аз либоси зоҳидону сӯфиён дӯст медоштанд*». Умуман ному нанг, неку бад ва радду кабули дӯстию душмании ҳалқ барои онҳо фарқе надошт. Зоҳири аҳди маломатия бозу ботини ҳақиқаташон баста буд. Маломатия як навъ наҳзати ислоҳталабона дар тасаввуф ба щумор меравад. 

Он тадриҷан пайдоиши оини ҷавонмардӣ, ки ба номи футувват машҳур аст, мусоидат намуд ва анъанаҳои онро ба таълимоти силсилаи қаландария биомехт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 371. — 398 с.
Дарвешия

**Дарвешия** () — яке аз силсилаҳои тасаввуфиро гӯянд, ки пайравонаш гӯшанишинӣ ва зуҳду тақворо тарғибу ташвиқ мекунанд.

## Таърих
Ҳамчун силсилаи алоҳида он дар асрҳои 9—11 дар Бағдод, Басра ва Куфа пайдо шудааст. Пайравони силсилаи мазкур аксаран косибону ҳунармандони шаҳр буданд, ки бо гадоию сақоӣ машғул шуда, зимни он ба хондани шеърҳои ирфонӣ мепардохтанд. Дарвешон барои худ хонақоҳ ва зовияҳои махсусе доштанд, ки дар онҳо суҳбат ва баҳсҳои ирфонӣ сурат мегирифт. Силсилаҳои нисбатан машҳури дарвешия қодирия, заҳабия, нақшбандия, ясавия, мавлавия, бектошия, чиштия ва ғайра мебошанд.

## Таълимот
Дар таълимоти дарвешия муроқибаи қалбии инсон (махсусан, зикри ҷаҳрӣ, ҳуфия, рақсу самою ғино, ваҷди ирфонӣ) мақоми махсус дорад. Ҳаракати дарвешон дар асрҳои миёна баъзан ҳамчун шакли эътирози табақаҳои поёни нисбат ба идеология ва сохти иҷтимоии ҷамъияти мавҷуда зуҳур мекард. Вале ин ҳаракат ғайрифаъол буда мардумро дар рӯҳияи итоаткорию гӯшагирӣ, даст кашидан аз мубориза баҳри ҳаёти моддӣ тарбия менамуд, ва дар таълимоташ ҳаёти маънавиро тарғиб мекард.

Дарвешия ҳоло дар Покистон, Ҳиндустон, Индонезия, Эрон ва як қатор мамлакатҳои Африқо ҷой дорад. Фаъолияти дарвешон дар Туркия аз соли 1925 манъ шудааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* *[[Абдулҳусайни Зарринкӯб]]*. Ҷустуҷу дар тасаввуфи Эрон. — : Ирфон, 1992. — С. 361—362. — 398 с.
Абӯалӣ Давлатов

**Абӯалӣ Давлатов** (тав. 19.06.1939, деҳаи Рини ноҳияи Ишкошим), физик, номзади илмҳои педагогӣ (1990), дотсент (1992). 
## Зиндагинома
Солҳои 1959– 1964 дар факултети физика-математикаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин таҳсил кардааст. Солҳои 1970–1971 лаборанти калони кафедраи физикаи назариявӣ, 1971–1974 ассистенти кафедраи физикаи умумӣ, 1974–1986 ассистенти кафедраи методикаи таълими физика, 1986–1992 муаллими калони кафедраи номбурдаи Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Қ. Ҷӯраев буд. Аз соли 1992 ҳамчун дотсенти кафедраи методикаи таълими физикаи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ фаъолият дорад. Солҳои 1975–1979 дар шуъбаи ғоибонаи аспирантураи донишкадаи омӯзгории пойтахт таҳсил намудааст. Ҳамзамон, солҳои 1995–1997 муовини декани факултети физикаи донишгоҳи омӯзгорӣ оид ба корҳои таълим буд.  Оид   ба   методикаи   истифодаи масъалаҳои тартибдодаи хонандагон дар раванди омӯзиши физика кори илмӣ бурдааст. Муаллифи зиёда аз 51 номгӯи корҳои илмию методӣ мебошад, ки 6 номгӯи онҳоро воситаҳои методӣ ташкил медиҳанд. Бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (1996) сарфароз шудааст. 
## Осор
* Тартиб додани масъалаҳо ҳамчун методи таълим ва инкишофи тафаккури хонандагон дар ҷараёни машғулиятҳо // Проблемаҳои актуалии таҳсилот дар муасисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, миёнаи махсус ва миёна (Маводи конференсияи илмию амалӣ), Д.,  2009.

Гурӯҳ:Маорифшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Хушвақтшо Давронов

**Хушвақтшо Давронов** (тав. 24.02.1946, ноҳияи Дарбанд), муаррихи тоҷик, номзади илмҳои таърих (1990), дотсент (1994). 
## Зиндагинома
Соли 1971 факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленинро хатм намудааст. Солҳои 1971–1972 муаллими фанни таъриху ҷамъиятшиносии мактаби миёнаи №2 ноҳияи Дарбанд, 1972–1974 муаллими кафедраи таърихи ИҶШС, 1974–1995 муаллими калон, дотсенти кафедраи таърихи умумӣ, 1995–2005 мудири кафедраи таърихи умумии Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко буд. Солҳои 2005–2010 ҳамчун дотсенти кафедраи ҷомеашиносӣ, сардори департаменти таърих ва муносибатҳои байналмилалӣ, муовини ректори Донишкадаи технологияи инноватсионӣ ва коммуникатсионии Тоҷикистон кор кардааст. Айни ҳол дар Донишкадаи молияи Тоҷикистон ҳамчун мудири шуъбаи илм ва равобити байналмилалӣ фаъолият дорад. Муаллифи 2 асар, зиёда аз 25 мақолаҳои илмӣ ва илмию методӣ мебошад. Оид ба ҳаёти иқтисодию иҷтимоии аморати Бухоро дар охири асри XIX ва аввали асри XX кори илмӣ бурдааст. Бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» қадр карда шудааст.
## Осор
* Мақоми Аморати Бухоро дар тавлидот ва содироти пилаю абрешим  дар  курраи арз (Аз оғоз то ибтидои садаи XX) // Ахбори АИ ҶТ, Д., 2006, №3;  
* Андоз аз раъият дар нигоҳи амир ва амалдорони давлатӣ дар Аморати Бухоро // Ахбори АИ ҶТ, Д., 2010, №4. 
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Таърихшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Саидаҳтам Давлатов

**Саидаҳтам Давлатов** (тав. 10.05.1943, деҳаи Зардакии ноҳияи Ховалинг), сиёсатшинос, номзади илмҳои фалсафа (1989), дотсент (1991). 
## Зиндагинома
Соли 1969 факултети филологияи тоҷики Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Т. Г. Шевченкоро  хатм  кардааст. Солҳои 1969–1970 муаллими кафедраи коммунизми илмии донишкадаи номбурда, 1970–1971 лектори КМ комсомоли Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1971–1974 аспирант, 1974–1989 муаллими калон ва дотсенти кафедраи коммунизми илмии Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Т.Г. Шевченеко буд. Солҳои 1979–1981 ҳамчун декани факултети ихтисосҳои ҷамъиятии донишкадаи омӯзгорӣ кор кардааст. Солҳои 1993–1998 вазифаи мудири кафедраи сиёсатшиносии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраевро ба уҳда дошт. Аз соли 1999 то ба имрӯз дотсенти кафедраи сиёсатшиносии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ мебошад. Муаллифи 3 асар ва зиёда аз 50 мақолаҳои илмӣ ва илмию оммавӣ аст, ки дар онҳо масъалаҳои  мухталифи  ҳаёти  сиёсӣ  ва  ҷамъиятиро  баррасӣ  намудааст. Бо нишони «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (1995) ва ифтихорномаи Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон қадрдонӣ шудааст.
## Осор
* Звенои муҳими тарбияи интернатсионалии ҷавонон, Д., 1977; 
* Тарбияи интернатсионалӣ ва ватандустии ҷавонон, Д., 1989; 
* Тарбияи коммунистии меҳнаткашон, Д., 1997.
## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Гурӯҳ:Кимиёшиносони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон
Мукаммал Давлатова

**Мукаммал Давлатова** (тав. 30.07.1932, шаҳри Самарқанд) — забоншиноси тоҷик, номзади илмҳои филологӣ (1969), дотсент (1994).

## Зиндагинома
Соли 1957 факултети забон ва адабиёти тоҷики Донишкадаи давлатии занонаи шаҳри Сталинободро хатм кардааст. Солҳои 1957—1960 аспиранти донишкадаи омӯзгории пойтахт, 1960—1969 ходими хурди илмии сектори забони тоҷикии Институти забон ва адабиёти ба номи Рӯдакии АИ ҶТ, 1969—1983 муаллими калони кафедраи забони тоҷикии Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко буд. Соли 1983 ба муддати 3 моҳ дар Институти забоншиносии АИ ИҶШС ва соли 1990 муддати 3 моҳ дар Донишгоҳи давлатии Ленинград аз курси такмили ихтисос гузаштааст. Солҳои 1994—1995 дотсенти кафедраи забони тоҷикии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ буд. Муаллифи зиёда аз 15 мақолаҳои илмӣ, илмию методӣ мебошад. Корҳои илмию тадқиқотии ӯ ба масъалаҳои таърихи забони тоҷикӣ ва дигар масъалаҳои забоншиносӣ бахшида шудаанд.

## Осор
* Пешвандҳои феълсоз ва истифодаи онҳо дар забони «Зайн-ул-ахбор»-и Гардезӣ // Маҷмӯаи илмии ДДОТ ба номи Т. Г. Шевченко, Д., 1963;
* Сермаъноии феълҳоисодда дар забони «Зайн-ул-ахбор»-и Гардезӣ//Баъзе масъалаҳои забоншиносии тоҷик, Д., 1964.
* Калимасозии феъл дар «Зайн-ул-ахбор»-и Гардезӣ. Диссертатсия барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илмҳои филология, Боку, 1970.

## Пайвандҳо
* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ
Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо