Синамои Туркия

**Синамои Туркия** соҳаи муҳими фарҳанги турк мебошад.  Студияи «Yeşilçam» (санавбари сабз) асоси синамои Туркия мебошад.

## То мағлубият дар Ҷанги Якуми Ҷаҳон
Аввалин намоиш дар Имперотурии Усмонӣ соли 1896 дар қасри Йилдиз Султон Абдул-Ҳамиди II дар Константинопол ба шарофати намояндаи ширкати фаронсавии "Pathé Fréres " -и яҳудии лаҳистонӣ Зигмунд Вайнберг баргузор гардид ва дар ибтидои асри XX дар Константинопол ва Измир аввалин кинотеатрҳои давлатӣ кушода шуданд, ки дар он филмҳои хориҷӣ намоиш дода мешуданд.

Таърихи синамо дар Подшоҳии Усмонӣ аз якчанд солномаҳои кӯтоҳи соли 1897 оғоз ёфтааст, ки онро ёрдамчиёни бародарон Люмер - наворбардор Промио дар Константинопол ва Смирна ба навор гирифтааст: "Паради аскарони туркӣ", "Артиллерияи Туркия", "Панорамаи Шохи тилоӣ" ва "Панорамаи Босфор".

Моҳи ноябри соли 1914, чанде пас аз он ки Туркия ба ҷанг бар муқобили Олмон шурӯъ кард, коргардон ва афсар Фуат Узкинай аввалин филми шахсии туркӣ - наворҳои ҳуҷҷатиро дар бораи хароб кардани маъбад-муҷассамаи сарбозони рус дар Сан-Стефано, ки «Хароб кардани муҷассамаи русӣ дар Сан-Стефано буд"() ба навор гирифт. Мувофиқи намунаи олмонӣ, соли 1915 Шуъбаи марказии ҳарбии синамо ( ) ташкил карда шуд, ки роҳбари он Зигмунд Вайнберг буд, он замон афсар буд ва Фуат Узкинай ёвари ӯ буд. Вазифаҳо филмбардории амалиётҳои ҳарбӣ, манёврҳо ва заводҳоро дар бар мегирифтанд. Дар давраи аз соли 1916 то 1918, аввалин филми ҳунарӣ бо коргардонии Фуат Узкинай дар якҷоягӣ бо Зигмунд Вайнберг бо номи "Издивоҷи Ҳиммат Оғо" рӯи навор баромад.

## 1919 — 1950
Пас аз Ҷанги Ҷаҳонӣ синамо дар Империяи Усмонӣ аз ҷониби ширкатҳои хусусӣ, инчунин аз ҷониби Дирексияи марказии синамо ва Ҷамъияти кумак ба маъюбон ва собиқадорони ҷанг истеҳсол карда мешуд. Аввалин филми назарраси онҳо филми мустанади соли 1922 - "Истиқлолият, Ғалабаи Измир" () дар бораи забти Смирна дар моҳи сентябри соли 1922 аз ҷониби нерӯҳои камолистҳо буд.

Дигар коргардонҳои машҳуре, ки синамои тиҷориро ба роҳ монданд, Седот Симавӣ бо филмҳои "Pençe" ва "Casus" дар соли 1917, инчунин Ахмад Фақим, коргардони филми "Mürebbiye" (1919) буданд. Дар соли 1919 бародарон К.Седен-эфендӣ ва С. Седен-эфендӣ дар Константинопол аввалин ширкати иҷораро таъсис доданд, ки он дар соли 1922 ба студияи Камол-филм табдил ёфт.

Пас аз эълони Ҷумҳурии Туркия дар соли 1923, истеҳсоли филмҳои туркӣ то соли 1941 дар монополияи бародарон Ипекҷиҳо буд ва ягона коргардон дар тамоми Туркия то соли 1939 Муҳсин Эртуғрул буд, ки дар асоси намоишномаҳои машҳур, опереттаҳо, романҳо беш аз 30 филм ба навор гирифтааст. Дар байни асарҳои ӯ, барҷастатарин "Куртаи оташин" (1923) - филм дар бораи муборизаи миллӣ, аз рӯи асари Холида Адиб Адивар, ки дар он аввалин ҳунарпешаҳои турк Бодия Муваҳҳит ва Неййира Нейир нақш офаридаанд; "Миллат бедор мешавад" () - эпоси дигари таърихӣ дар бораи Ҷанги Истиқлолият, ки санги асосии синамои турк ҳисобида мешавад;  ва филми "Айсел - духтаре аз халиҷ" (тур. Bataklı Damın Kızı Aysel), ки аз рӯи ҳикояҳои нависанда Александр Грин сохта шудааст ва ситораи ҳунарпеша Ҷоҳида Сонкуро машҳур намудааст. Дар саҳнаҳои ҷангии мусаввараи "Миллат бедор мешавад" таъсири мактаби шӯравӣ ба назар мерасад (Эртуғрул солҳои 1925-1928 дар ИҶШС зиндагӣ карда, дар он ҷо филми "Спартак" -ро ба навор гирифтааст). Дар соли 1928 вай роҳбари ширкати навтаъсис ва навтавлиди «Ipek Film» дар Истанбул шуд.

Дар солҳои 1920-ум, пойгоҳи истеҳсолии синамои Туркия нимкосибӣ буд.  Студияҳо кам буданд. Таҷҳизот дар болои онҳо ибтидоӣ буд, ҳангоми ба навор гирифтан равшании сунъӣ тақрибан истифода намешуд. Дар як сол ду-се филми мустанад ва дар якуним-ду сол филми ҳунарӣ ба навор гирифта шуданд.  Аммо, бинобар афзоиши маъруфият, соҳибкорон бештар ва бештар кинотеатрҳо сохтанд. Асосан дар Истанбул, Измир, Анкара, Бурса, Зонгулдак. Аксарияти онҳо дар Константинопол буданд - дар охири солҳои 1920-ум беш аз 20 кинотеатр сохта ва ба истифода дода шуд.

Мақомот ба синамо аҳамияти калон доданд. Дар он плакатҳо иқтибосҳо аз Мустафо Камол Отатурк навишта шудаанд:

 Синамо кашфиётест, ки бо мурури замон ба тамаддуни ҷаҳонӣ бештар аз ихтирои гӯгирд ва барқ ​​таъсир хоҳад гузошт. Синамо одамонро аз якдигар дур мешиносад ва дар байни онҳо муҳаббатро бедор мекунад, ихтилофи назарҳоро аз байн мебарад ва дар татбиқи ормонҳои инсонӣ кумаки калон мерасонад. Ва мо бояд ба синамо аҳамияти сазовор диҳем.

Афзоиши шумораи кинотеатрҳоро қонунҳои соли 1930 қабулкардаи Маҷлис низ мусоидат карданд: якум - дар бораи мунитсипалитетҳое, ки ба онҳо ғамхорӣ кардан дар бораи рушди шабакаи кинотеатрҳо; дуввум дар бораи иҷозати кӯдакон дар намоишҳои рӯзонаи филмҳо буд. Аммо, барои мардуми сершумори деҳоти кишвар, синамо тамошои аҷибе боқӣ монд, ки танҳо мешуниданд.

Аввалин филми овозӣ соли 1931 «Дар кӯчаҳои Истанбул» () пайдо шуд. Соли 1934 коргардонҳои шӯравӣ дар Туркия филмҳои мустанадро ба навор гирифтанд: "Анкара қалби Туркия аст", коргардон С.И.Юткевич ва "Туркия дар қиём"-и коргардон Э.Шуб, ки дар он филмсозони турк ширкат варзиданд.

Дар солҳои чилум ба синамо таъсири театр ва актёрони он сахт буд. Ин таҷрибаро коргардон ва продюсер Тургут Дамираг вайрон кард, ки пас аз таҳсил дар факултаи синамои Донишгоҳи Калифорнияи Ҷанубӣ баргашт ва ширкати синамоии "And Film" -ро ташкил кард ва пас аз як сол - Гилдияи синамогарон () аз рӯи қиёс бо амрикоӣ.  Афзоиши шумораи студияҳо ва намоишҳо ба он мусоидат кард, ки давлат дар соли 1948 андозро барои истеҳсоли филмҳои туркӣ то 25% коҳиш дод (андоз аз филмҳои хориҷӣ 70% боқӣ монд). Аз ҷиҳати услубӣ на синамо ва на назарияи синамо дар он замонҳо ба маънои томаш "туркӣ" набуданд.

Дар соли 1953, Тургут Дамираг аввалин филми даҳшатангезро бо номи "Дракула дар Истанбул" (тур. Drakula Istanbul'da) таҳия кард, ки бар асоси мавзӯи озоди роман аз Брэм Стокер, марбут ба синамои истисмор ва то ҳол хит аст.

Давраи авҷи синамои солҳои панҷоҳум оғоз ёфт, дар соли 1952, 47 филм ба намоиш баромад, ки нисбат ба ҳамаи солҳои қаблӣ бештар аст.

Ҳарчанд санъати синамо маъмул буд, чун дар кишварҳои Аврупо, намоиши аввалини филмҳо барои ғайримусалмонони Пера (минтақаи космополитии Истанбул) ва барои онҳое, ки ба тахт наздик буданд, пешбинӣ шуда буд. Синамои имтиёзи синфи болоӣ ба ҳисоб мерафт.  То шӯриши донишҷӯёни солҳои шастум ин вазъ тағир наёфт.

## Давраи «Ешилчам»
Номи "Ешилчам" Yeşilçam (Санавбари сабз) аз кӯчаи Ешилчам дар ноҳияи Бойоғлуи Истанбул сарчашма гирифтааст. Ҳунарпешаҳо, коргардонҳо ва продюсерон одатан дар он ҷо зиндагӣ ва кор мекарданд ва худи бренди Yeşilçam дар ниҳоят ба "Ҳолливуди Туркия" -и он давра табдил ёфт ва имрӯз ҳасрати худро ҳамчун як мактаби классикӣ ва "мактаби кӯҳнаи синамои турк" бедор мекунад. Продюсери синамои миллии англисии  «Pinewood» низ ба унвони аналоги ин ном хидмат кардааст.

Даҳсолаи аз соли 1965 то соли 1975 *давраи тилоӣ* ба ҳисоб меравад.  Соли 1971 Туркия аз рӯи шумораи филмҳо дар як сол (301 филм) сеюм истеҳсолкунанда шуд. Оғози ин давра бо омадани коргардон Умар Лутфӣ Акад ва филмҳои ӯ «Марги фоҳиша» (1949), «Ба номи қонун» (1952) алоқаманд аст, ки дар роҳи коргардонӣ, интиқоли услубӣ ва таҳриркунӣ ба уфуқҳои нав расиданд. Матин Эрксан, Отиф Йилмаз ва Усмон Седен ба ӯ пайравӣ карданд. Коргардони маъмулӣ Мемдуҳ Ун буд, ки ҳамчун аз  мелодрамаи арзон оғоз кард, аммо дар филми "Се дӯст" (1958) ба як забони нави синамо табдил ёфт. Усмон Седен эротизм ва хушунатро ба синамои Туркия овард. Филмҳои маъруфи ӯ - "Душман роҳро буридааст" (1959) ва "Ба номи шараф" (1960) - дар бораи ҷанги истиқлол мебошанд.

Ба жанрҳои маъмул мелодрамаҳои каммаблағ ва филмҳои амалӣ дохил мешаванд, ки меъёрҳои муқарраршудаи ахлоқро дар байни тамошобинони худ - аҳолии аз деҳа ба шаҳр омадаро - пролетариат, табақаи миёна ва хонашин дастгирӣ мекунанд. Мелодрамаҳои арабескӣ, ки дар онҳо мусиқии халқии чунин овозхонон, ба монанди Мӯслӯм Гӯрсес, Иброҳим Татлисес ва Орхан Ганҷабой иҷро мешуданд, кам набуданд.

Ҳунармандони маъруфи Туркия, ки бо "Ешилчам" алоқаманданд, Айҳан Ишик, Белгин Дорук, Қодир Инанир, Туркон Шорай, Ҷунайд Аркин, Камол Сунал, Шенер Шен ва Филиз Акин мебошанд.  Маъруфтарин филмҳои онвақта "Роҳгузар" (Sürtük, 1965), "Чашмони сиёҳи ман" (Karagözlum, 1967), "Олиҳаи ишқ" (Aşk Mabudesi, 1969) ва "Ғарибӣ дар шаҳр" (Şehirdeki Yabancı ", 1962) бо Нилуфар Айдан дар нақши асосӣ мебошанд.

Аз солҳои 1960-ум ҷомеаи Туркия пас аз табаддулоти ҳарбии 1960 радикализатсияро аз сар гузаронида истодааст. Синамои Туркия роҳҳои нави худшиносиро интихоб кард, ки зери таъсири мавҷи нави фаронсавӣ, неореализми итолиёӣ ва реализми сотсиалистӣ буданд. Маъруфтарин коргардони он замон Йилмаз Гуней бо шоҳкори худ "Умед" (Umut, 1970) буд. Синамои сиёсии "Тобистони хушк" (1964, Susuz Yaz) ва драмаи неореалистии "Gecelerin Otesi" (1960), ки Матин Эрксан коргардонӣ кардааст, асоси идеявии синамои солҳои 1960-умро ташкил медиҳанд.

Дар соли 1964, аввалин ҷашнвораи миллии Анталия кушода шуд ().

## Синамои муосир
Рушди видео ва телевизион, инчунин бойкоти амрикоӣ, ки дар бозори Туркия барои ҳамла ба Кипр дар соли 1974 таҳмил шудааст, боиси ба поён расидани давраи «Ешилчам» ва ҳатто баста шудани нисфи кинотеатрҳои кишвар гардид. Пас аз ӯ филмҳои самти иҷтимоӣ, "арабескҳо" ва мазҳакаҳои ҷинсӣ ба навор гирифта шуданд.

Пас аз табаддулоти ҳарбӣ дар соли 1980 ва бесарусомонӣ дар иқтисод сензура ҷорӣ карда шуд ва истеҳсоли филмҳо то 20 номгӯй дар як сол коҳиш ёфт.  Йилмаз Гуней дар зиндон филмномаи филми "Галла" -ро навист. Пас аз чор сол филми ӯ "Роҳ" дар ҷашнвораи Канн соҳиби ҷоизаи Палмаи д'Ор шуд.

Пайравони Гуней, коргардон Закӣ Октан, на танҳо тибқи сенарияи худ филмҳо офарид (Рама (1979), Душман (1980)), балки психология, ривояти эпикӣ, амиқи тафсилот ва кинояро ба синамои турк даровард. Дар баробари ӯ, синамои муаллифон Эрдин Керал, ки ҷоизаи дуввумро дар Ҷашнвораи байналмилалии филмҳо дар Берлин барои "Hakkâri’de Bir Mevsim" (1983) гирифт дод.

Соли 1982 бори аввал Ҷашнвораи байналмилалии Истанбул кушода шуд.

Худи солҳои 1980-ум ҳамчун "замони синамои занона" тавсиф мешавад, вақте ки қаҳрамонҳо дар канори ҷомеа тасвир карда мешуданд (фоҳишаҳо), аз ҷониби ҷомеаи Туркия пазируфта намешаванд.

Хусусияти воқеии оммавӣ ба синамо соли 1996, вақте омад, ки филми  «Eşkiya» (2,5 миллион) барои тамошобинон рекорд гузошт. Рушди тавлиди филмҳо дар ҳазорсолаи нав афзоиш меёбад, ки дар он комедияи «Kahpe Bizans» (2000) 2 миллион тамошобинро ҷалб кард. Нишони дигарро филми "Vizontele" (2001) бо 3 миллион тамошобин ва "Recep İvedik" (2008) (4,3 миллион бинанда) гирифтанд.

Нурӣ Билга Ҷейлон, Зекӣ Дамиркубуз, Раҳо Эрдем, Самиҳ Капланоғлу, Йешим Устооғлу ва Ҷем Йилмаз беҳтарин коргардонҳои кинотеатри нави автюрии турк ба ҳисоб мераванд.

Беҳтарин блокбастери замонҳои охир "Водии гургон - Ироқ" мебошад (Kurtlar Vadisi: Irak, 2007), ки 4 миллион тамошобинро ҷалб кардааст. Филмҳои теологӣ иборатанд «Тақво» (Takva, 2006) и («Одам ва шайтон») (Adem’in Trenleri, 2007) ва "Girdap", ки мавзӯи озмоишҳои имонро таҳия мекунанд.

Инчунин, наметавон силсилафилми дурахшони таърихии "Асри муҳташам" -ро ёдовар нашавем.

Соли 2014 филми Нурӣ Билга Ҷейлон бо номи "Хоби зимистона" дар 67-умин ҷашнвораи Канн соҳиби Палмаи д'Ор шуд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

Гурӯҳ:Синамои Туркия
Гурӯҳ:Баррасии мақолаҳо дар бораи синамои миллӣ