open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бҳарат

**Бҳарат** — унвони расмии Ҳиндустон ба забони ҳиндуӣ. Дар аҳди бостон Ҳиндустонро кишвари бҳаратҳо – «Бҳаратаварша» меномидаанд, ки дертар ҳамчун номи дуюми ин кишвар пазируфта шудааст. Баъди истилои англисҳо ба ҷойи Б. номи Ҳиндустон маъмул гардида бошад ҳам, дар Конститутсияи нахустини аҳди истиқлол ибораи «Ҳиндустон-Бҳарат» сабт шудааст. Б. ба шарафи сардори яке аз қабилаҳои Ҳинд – Бҳарата писари Маҳараҷ Ришабҳа чунин унвон гирифтааст. Истилоҳи «Бҳарат» дар забони ҳиндуии бостон маънои «тарбия ва парвариш»-ро дорад. Мувофиқи ривояти достонҳои аҳди бостони ҳиндуии «Вишну-пурана» ва «Бҳагвата-пурана» шоҳ Бҳарат аз тоҷу тахт даст кашида, зиндагии порсоёнаву гӯшанишиниро ихтиёр кардааст. Бҳаратҳо дар асри  2 ва аввали садаи I то м. дар ноҳияҳои мобайни д-ҳои Ҷамна ва Сатлеҷ ҳукмронӣ кардаанд. Қаҳрамонони достони «Маҳабҳарата» низ бҳаратҳоанд. Ин минтақа то имрӯз барои ҳиндуён кишвари муқаддас дониста мешавад. Бҳарат мутобиқи тасаввуроти анъанавии ҳиндуён тамаддуни бузурги поку беолоиши аҳди куҳан ва мероси гаронбаҳои аҷдодии шоҳони сулолаи Бҳаратҳоро таҷассум намуда, аз дастовардҳои технологияи навин ва тамаддуни ҷадиди асрҳои баъдӣ орию барканор аст. 
## Адабиёт
* Бонгард-Левин Г. М., Ильин Г. Ф. Индия в древности. М. 1985. 
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳиндустон
Бҳартриҳори

**Бҳартриҳори** — шоири ҳиндӣ (асри 7). Ба забони санскрит асосан ашъори ғиноии (лирикии) ишқӣ эҷод кардааст. Аз осори ӯ маҷмӯаҳои «Сад банд шеъри ишқӣ», «Сад банд шеъри андарзӣ», «Сад банд шеър оид ба узлат» (дурӣ ҷустан аз дунё) боқӣ мондаанд. Афкори инсондӯстии Б. дар шакли эътироз аз зулми феодалон (заминдорони бузург) нисбат ба заҳматкашон – деҳқонони одӣ ифода ёфтаанд. Шеърҳои Бҳартриҳори бо забони содаву равон, ороста бо санъатҳои бадеӣ, бо сабки ба фаҳми мардум наздик офарида шудаанд.
## Адабиёт
* Keith A. B. A history of Sаnskrit Literature. London, 1953.
* Иванов В. П. Классификация определений предложения Пуньяраджи во второй книге «Вакьяпадии» Бхартрихари // Шабдапракаша. Зографский сборник I. Под редакцией Я. В. Василькова и С. В. Пахомова. СПб., 2011. С. 157—174.
* Исаева Н. В. Слово, творящее мир. От ранней веданты к кашмирскому шиваизму: Гаудапада, Бхартрихари, Абхинавагупта. М.: Ладомир,1996. — 271 с. ISBN 5-86218-222-5
* Серебряков И. Д. Бхартрихари. М., 1983.-152 с.
* Волкова О. В. «Вайрагья» ӯ Бхартрихари — «Краткие сообщения Института народов Азии», Т.58. 1961.
* Тавастшерна С. С. Терминология «силы» в трактате «Вакьяпадия» Бхартрихари // История философии. 2004. № 11. С. 94-119.
* Десницкая Е. А. Перспективизм как философская стратегия в «Вакьяпадии» Бхартрихари //Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Философия. 2017. Т. 21. № 1. С. 33-41.
* Десницкая Е. А., Парибок А. В. Язык и внеязыковая действительность в «Вакьяпадии» Бхартрихари //Asiatica: Труды по философии и культурологии Востока. 2015. № 9. С. 87-97.
* Пацева М., Момов М. Отрицание двойственности в философии языка Бхартрихари и некоторые аналогии в западной мысли // Вестник Бурятского научного центра Сибирского отделения Российской академии наук. 2015. № 2 (18). С. 133—140.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Санскритологони Ҳиндустон
Бҳаскара II

**Бҳаскара II** (1114—1185) — риёзидон ва мунаҷҷими асримиёнагии Ҳиндустон.

Ба расадхонаи астрономии Уддҷайна сарварӣ мекард. Муаллифи якчанд рисола оид ба алгебра, арифметика ва ситорашиносӣ. Рисолаи алгебравии Бҳаскара «Бичаганита»-ро соли 1813 Эдвард Стрэчи (аз тарҷумаи форсии он, ки соли 1634 аз санскрит ба форсӣ баргардонида шуда буд) ба англисӣ тарҷума кардааст. Рисолаи арифметикии ӯро соли 1816 дар Бомбай Ҷ. Тейлор аз санскрит ба арабӣ тарҷума намуд. Дар тарҷумаи осори Бҳаскара муваррихи илм Генри Колбрук саҳми назаррас дорад, аз ҷумла соли 1817 осори риёзии Бҳаскара ва фасли риёзии рисолаи ситорашиносии ӯ «Браҳма-спҳута-сиддҳанта» дар Лондон ба англисӣ тарҷума карда шуд. Б. муаллифи асари ситорашиносие бо номи «Сурйя-сиддҳанта» низ мебошад, ки дар инкишофи илми ҳайатшиносӣ, хусусан дар Ҳиндустон нақши бузург бозидааст. Ариабҳата ба рисолаи ситорашиносии Бҳаскара — «Сурйя-сиддҳанта» низ шарҳ навиштааст. Ба Бҳаскара яке аз аввалин лоиҳаҳои муҳаррики абадӣ мансуб аст. Б. решаҳои манфии муодилаҳоро пайдо карда буд, ҳарчанд ба қимати онҳо шубҳа дошт. Асари Бҳаскара «Лилавати» дар кишварҳои Осиё намунаи китоби таълим дар бораи техникаи ҳисоббарор буд. Он соли 1816 дар Калкатта ва минбаъд якчанд бор ба сифати китоби дарсӣ барои мактабҳои динӣ чоп шудааст.

## Адабиёт
* Стройк Д. Я. Краткий очерк истории математики. М., 1984.
* Bhaskara II. Bija ganita: on the algebra of the Hindus. Engl. transl. E. Strachey. London, 1813. 

## Сарчашма
*
Мазмуни Зарободӣ

**Мазмуни Зарободӣ** (; 1744—1815) — яке аз шоирони ғазалсарои форс-тоҷик.

## Эзоҳ
Бҳамаҳа

**Бҳамаҳа** — донишманди ҳиндӣ. Дар нимаи дуюми садаи VII зиндагӣ кардааст. Асари манзуме бо номи «Зеби сухан» иншо намуда, ки аз шаш қисм иборат аст. Дар ин китоб санъатҳои гуногуни бадеии шеър, аз қабили «упама» – ташбеҳ, анураса – танофури ҳуруф ва ғ., фазоили сухани (нутқи) бадеа (гуна), сабк (рити) ва ғ. тавсифу ташреҳ карда шудаанд. Бҳамаҳа яке аз шахсиятҳои маъруфи мактаби аланкара (зебу ороиши сухан, санъатҳои бадеӣ) дар адабиётшиносии ҳиндӣ ба шумор меравад. Ӯ ва муътақидонаш санъатҳои бадеиро рӯҳу равони осори бадеъ медонистанд. 
## Адабиёт
* De S. K. History of Sanskrit poetics. Calkutta, 1960. 
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Файласуфони Ҳиндустон
Бҳаттанараяна

**Бҳаттанараяна** — драманависи ҳиндӣ (нимаи аввали садаи VIII). Ба забони санскрит эҷод мекард. Дар Каннуҷ ба дунё омада, баъдан сокини Бангола шуд. Аз се пйесаи эҷодкардааш танҳо якто – «Сарбофӣ» боқӣ мондаст. Ин асар дар асоси китобҳои 2-юм ва 8-уми «Маҳабҳарата» – лаҳзаи разми бузург дар Курукшатра навишта шудааст. Пйесаи Б. баъзе саҳнаҳои ҷолиб дорад, вале аз ҷиҳати композитсия ноқис аст, забон, услуб, тарзи баёнаш мураккаб мебошад. Муҳаққиқон пйесаи мазкурро ибтидои таназзули драманависӣ дар Ҳинди Қадим арзёбӣ кардаанд. 
Ад.: Keith A. B. The Sanskrit drama in its origin, development, theory and practice. Oxlord, 1954;  Серебряков И. Сорок веков индийской литературы. М., 1969. 
## Нигаред
* Бҳавабҳути 
* «Бҳагавадгита»

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Калима ва ибораҳои Санскритӣ
Гурӯҳ:Драматургони санскритӣ
Бҳилой

**Бҳилой**, Бҳилойнагар (анг. Bhilai, Bhilainagar) — шаҳр дар Ҳиндустони Марказӣ, дар иёлати Чҳаттисгарҳ (то 1.11.2000 дар ҳайати иёлати Мадҳия-Прадеш буд). Аҳолиаш 1,1  млн нафар (2012). Бҳилой  дар қисми ғарбии иёлати Райпур дар шафати роҳи оҳани  Ҳаура – Мумбай воқеъ аст. Маркази бузургтарини энергетика ва филиззоти сиёҳи кишвар буда, дар иқтисодиёти мамлакат нақши муҳим дорад. Комбинати пуриқтидори филизкорӣ (металлургӣ)-аш бо ёрии Иттиҳоди Шӯравӣ сохта шудааст, ки соле то 2,5 млн т оҳану пӯлод истеҳсол мекунад. Дар Бҳилой кони истихроҷи маъдани оҳан ва манган, ангиштсанг мавҷуд буда, саноати филиззотро бо ашёи хом таъмин мекунад. Саноати кимиё (истеҳсоли нуриҳои минералӣ) ва истеҳсоли семент рушд  кардааст. Дар Бҳилой шолӣ, гандум ва ҷуворӣ парвариш карда мешавад. Хатти роҳи оҳани Дург Бҳилойро бо шаҳрҳои дигари кишвар мепайвандад. Бҳилойи имрӯза бо услуби меъмории муосири ҷаҳонӣ бунёд шудааст. 
Ад.: Большая советская энциклопедия. Т.4. М., 1971; Энциклопедияи советии тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1978.
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ҳиндустон
Юлиус Фучик

**Юлиус Фучик** (, 23 феврали 1903 — 8 сентябри 1943) — адиби номдори чех, коммунист. Ходими ҳаракати коммунистӣ дар Чехословакия, нависанда, мунаққид, рӯзноманигор. Қаҳрамони миллии РСЧС.

## Зиндагинома
Юлиус Фучик 23 феврали соли 1903 дар шаҳри Прага ба дунё омадааст. Ходими ҳаракати коммунистӣ дар Чехословакия, нависанда, мунаққид, рӯзноманигор. Қаҳрамони миллии РСЧС. Аз солҳои 20 яке аз муҳаррирони газета ва маҷаллаи ПКЧ — «Руде право» ва «Творба» кор кардааст. Фучик ба ИҶШС солҳои 1930, 1934—1936, аз он ҷумла ба Тоҷикистон низ омадааст ва як силсила очеркҳо навиштааст.
Дар нимаи дуюми солҳои 30 ва давраи Чехословакияро забт кардани фашистон Фучик яке аз муборизони фаъоли зидди фашизм буд. Моҳи апрели соли 1942 ба дасти гестапо афтод. 8 сентябри соли 1943 дар Олмон ба қатл расид.
Ҳангоми дар ҳабсхонаи Панкрапси Прага будан Фучик китоби «Гуфтор пеш аз қатл»-ро (нашраш 1945; тарҷ. тоҷикӣ 1951) навишт. Дар китоб фикру андешаҳои Фучик оид ба маънии зиндагӣ, маъсулияти ҳар як фард дар муҳофизати сулҳ ва ғайра фароҳам омадаанд.
Барандаи ҷоизаи байналхалқии Сулҳ (1950; баъди вафоташ) буд.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Нависандагони Чехословакия
Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Чехословакия
Созҳои мусиқии миллӣ

**Созҳои мусиқии миллӣ** — созҳои мусиқӣ яке аз дастовардҳои тамаддуни инсонӣ ба ҳисоб рафта, сатҳи рушди фарҳанги ҳар як миллатро инъикос менамоянд. 
## Таърих
Дар тӯли қарнҳо созҳои мусиқии зиёд офарида шуда, сохташон тағйир ёфтааст ва баъзеашон аз байн рафтаанд. Халқи тоҷик аз қадим ба мусиқӣ дилбастагии хоса дошта, дар ин навъи санъат нодиракориҳои ҳунарӣ намудаааст ва аз ҷумла, ихтироъкорону созандагони умдатарин созҳои мусиқиаш дар густариши санъати навозандагӣ ва
ҳунари созтарошӣ саҳми арзанда доранд. Созҳои мусиқии мардуми тоҷикро олим, мусиқидон ва муҳаққиқи барҷаста В. Беляев ба ду гурӯҳи асосӣ тақсим намудааст:
Созҳои мусиқии кӯҳистони тоҷик, ки аз ҷиҳати навъу намуд бисёр нестанд ва аз лиҳози сохт одӣ мебошанд:
*  нафасӣ: тутак, қӯшнай (дунай);
*  торӣ: ғижжак, думбра, рубоби бадахшонӣ.
*  зарбӣ: доира, таблак.
Созҳои мусиқии тоҷик, ки дар байни аҳолии водиҳо ва шаҳрҳо маълуманд:
*  нафасӣ: дунай (қӯшнай), най, сурнай, карнай;
*  торӣ: ғижжак, дутор, танбӯр, рубоб, чанг;
*  зарбӣ: доира, қайроқ, нақора.
Созҳои мусиқии мардуми тоҷик дар айни замон аз рӯи хусусиятҳои иҷро, сохт ва тарзи садодиҳӣ ба гурӯҳҳои торию мизробӣ, торию камонӣ, торию зарбӣ, нафасӣ ва зарбӣ ҷудо мешаванд:
# Ба созҳои торию мизробӣ — тор, танбӯр, рубоб, дутор, дуторча (думбра), дутори бам, соз, сетор мансубанд ва тавассути мизроб, захма ва ё нохун навохта мешаванд.
# Созҳои торию камонӣ бо камонча навохта мешаванд, — ки ғижак, қобуз, сато ба он мансубанд.
# Созҳои торию зарбӣ тавассути ба торҳо бо чӯбчаҳои махсус зарба задан навохта мешаванд, — ки сози чанг ба ин гуруҳ дохил аст. Гарчанде ки қонун тавассути бо нохунак чанг задан ва чангқобуз (лабчанг) ба воситаи зарбаи ангушти ишорати дасти рост навохта мешаванд, лекин аз рӯи сохт ва тарзи садодиҳӣ ба ин гурӯҳ дохил мешаванд.
# Созҳои нафасӣ тавассути ба дохилашон бо фишор дамидани нафаси мутриб садо бароварда, бо ангуштони ҳарду даст навохта мешаванд — най, дунай, сурнай, нафир, тутак. Шайпур ва карнай низ ба ин гурӯҳ дохиланд, лекин дар навозиши онҳо ангуштон ширкат накарда, пастию баландии садо бо нафас идора карда мешавад.
# Созҳои зарбӣ тавозуни оҳангро идора намуда, ба воситаи зарби дастон, ангуштҳо ва чӯбчаҳои махсус навохта мешаванд. Ба созҳои зарбӣ — даф (доира), таблак, нақора, сафоил, чалаб, табира, табл дохиланд. Қайроқ ва қошуқ низ ба ин гурӯҳ мансубанд, лекин бо ба ҳам задани ҷуфти онҳо садо ҳосил мешавад.

Рушди созҳои мусиқӣ ба рушди ҷамъият, фарҳанг, мусиқӣ, санъати ҷрокунандагӣ ва технологияи истеҳсолот вобаста аст. Аз ин рӯ, аксари созҳо вобаста ба хусусиятҳои хоси худ – сохт, шакл ва садо асрҳо ҳифз шуда, то замони мо расидаанд, қисми дигарашон такмил ёфтаанд, қисми севумӣ бошад, ба талаботи замонтоб наоварда, аз байн рафтаанд. Созҳои мусиқӣ робитаи зич ва пайвандии ногусастанӣ бо эҷодиёт ва санъати касбӣ доранд.

## Пайвандҳо
*  
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ҳунарҳои иҷроӣ дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Созҳои мусиқии тоҷикӣ
Бюллетен

**Бюллетен** (фаронс. Bulleten – ахбор), мазмунҳо:
 
# ахбори мухтасари расмӣ дар бораи ягон воқеаи муҳим, мас., дар бораи вазъи саломатии ашхоси барҷастаи давлатӣ ва ғайра;  
# нашрияи даврӣ ё муттасили ахбор;  
# варақаи интихоботӣ;  
# варақаи беморӣ;  
# ҳуҷҷати расмӣ;  
# номи маҷмӯаи махсус (мас., Бюллетени Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон). 
#  
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Интихобот
Ва-Банк

**Ва-Банк** (фаронс. va banque) — меъёри пулии бозигаре, ки ҳангоми бозии қарта тамоми пули дар бозӣ гузошташударо ихтиёрдорӣ менамояд. Дар ин ҳолат бозигарони боқимонда ду роҳро интихоб мекунанд, ё маблағи эълоннамудаи гузошташударо мегузоранд ва ё аз бозӣ даст кашида, қартаи худро мекушоянд. Бо назардошти ин ҳолат дар бисёр мавридҳо барои ба кори хафнок сар кардан истилоҳи «ва-банк рафтан» ё «ва-банк бозӣ кардан» истифода мешавад. Ва-Банк амалиётест, ки хавфу хатари бисёре дар он дучор меоянд. Дар бозии покер ин ҳолат бо номи «all in» ёдовар мешавад. Истилоҳи Ва-Банк бештар дар марказҳои дилхушӣ ва маркази бозиҳои компютерӣ истифода мегардад. PokerStars дар айни замон бо як созишномаи нав бо Eldorado Resorts, ки як ширкати қиморбоз дар Рино, Невада мебошад, кор мекунад.Гузарондани баробар ба маблағи пул дар бонк (бо феълҳои бозии кортӣ). рафта ҳама. Навозед, ҳама гузоред.

## Эзоҳҳо


## Адабиёт

* Ашӯров Н., Лаълбеков И. Мушкилоти пулӣ, қарз ва бонк. Д., 2002.	
## Сарчашма
* 
Гурӯҳ:Истилоҳот
Бҳимбетка

**Бҳимбетка** — маҷмӯи тасвироти рӯйисангии аҳди мезолит дар ғори доманакӯҳи маъбади Виндхя, дар атрофи шаҳри Бҳопал (иёлати Мадҳя Прадеш, Ҳиндустон). Соли 1950 кашф шуд. Қисми зиёди тасвирот ба ҳазорсолаи 8–5 то м. тааллуқ дорад. Инҳо манзараҳои шикор, муҳорибаҳо, маросими дафн, бозиҳои варзишӣ, аслиҳаи гуногун; тасвироти ҳайвонот – бизонҳо, хукҳо, ғизолон, оҳувон, палангҳо, филҳо; ашхоси бо ниқоб рақскунанда, занҳои ҳомила ва ғ. мебошанд. Аз соли 2003 ба Феҳристи Мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО дохил шудааст.
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Асри санг
Моҳпайкар Ёрова

**Моҳпайкар Ёрова** (28 июли 1970, Душанбе, ҶШС Тоҷикистон) — ҳунарпешаи театр ва синамои тоҷик.

## Зиндагинома
Моҳпайкар Ёрова 28 июли соли 1970 дар шаҳри Душанбе ба дунё омадааст. Факултети драмаи Донишкадаи театрии Маскав ба номи М. С. Шепкинро соли 1991 хатм кардааст.

### Хонавода
Моҳпайкар Ёрова соли 1993 бо як нафар мард аз Туркманистон издивоҷ мекунад ва чанд муддат дар Ишқобод ба сар мебарад, аз ин издивоҷ соҳиби ду писар — Сиёвуш ва Бобо мешаванд, аммо оқибат аз ҳам ҷудо мешаванд.

## Фаъолияти ҳунарӣ

### Театр
Аз соли 1991 ҳамчун ҳунарпеша дар Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов ҳунарнамоӣ мекунад. Қариб дар ҳамаи спектаклҳои давоми беш аз ду даҳсола дар театри номрафта рӯи саҳна гузошта нақши хурду калон бозида, бо оромӣ ва камоли кушодарӯӣ фасли тоза дар офариниши образҳо кушод.

### Синамо
Дар филмҳои бадеии тоҷикии «Убури сангин», «Марги бегуноҳ», «Соҳил», «Баъд аз ғуруб», «Меҳроб», «Оинаи беҷило», «Журналист», «Баҳори як кӯча», «Ормонҳо», «Хокпайванд», «Орзуи рассом», «Арӯси замонавӣ», ду филми истеҳсоли синамогарони Русия — «Хазинаи тило», «Интиқоми туркӣ» ва ғайра нақш офаридааст.

## Ҷоизаҳо
Бо медали «Хидмати шоиста» сарфароз гардидааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с.

Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои киностудияи “Тоҷикфилм”
Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои театри Тоҷикистон 
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ
Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI
Гурӯҳ:Феҳристи ҳунарпешагон
Гурӯҳ:Дорандагони медали «Хидмати шоиста»
Вабор

**Вабор** () — минтақаи биёбоние дар ҷануби Арабистон, ки байни Шиҳр ва Маҳра ҷойгир буда, қисмате аз Даҳно ва ё биёбони Рубъулхолиро фаро мегирад. 
## Таърих
Ба ривояти таърихнигорон ва бодиянишинони достонсаро Вабор ҷойи зисти қавми Од буда, азоби илоҳӣ дар ин макон бар онҳо фуруд омадааст. Ин ривоятҳо бостоншиносон Гарри Сент-Джон Филби ва баъдтар Юджин Шумейкерро ба  ҳафриёти бостоншиносӣ дар минтақаи Вабор водор кард. Филби соли 1932 пас аз ковишҳо дар Вабор ба ҷуз тӯдатеппаҳои рег, марворидҳои сиёҳ ва чанд ҳайкалчаи филиззии каҷу ноҳамвор чизи дигаре пайдо накард ва ба натиҷае расид, ки ин ҳама бар асари таркиши шиҳобпораи бузурге падид омадааст. Соли 1994 Ю. Шумейкер кори Филбиро идома дода, ба хулосае омад, ки ин ҳодиса тақр. 135 сол пеш ба вуқӯъ омада, вазни шиҳобпора (астероид) чанд т ва иқтидори таркишаш баробари эквиваленти таркиши бомбаи атомии партобшуда бар Хиросима будааст.Таҳқиқоти Лондберг ва Рентс дар асри гузашта нишон медиҳанд, ки Аҳқоф тамоми сарзамини Ҳазрамавтро дар бар мегирад ва ривояте аз ҷуғрофиёшинос Ёқути Ҳамавӣ мабнӣ бар вуҷуди ғорҳое дар сарзамини Аҳқоф ин гуфтаро зимнан таъйид ва назари Филби ва Шумейкерро дар бораи танҳо Вабор будани ҷойи зисти қавми Од ва таърихи  зикркардаи онҳо рад менамоянд.
Дар натиҷаи ковишҳои бостоншиносии солҳои 1991–98 дар ин минтақа қалъаи ҳашткунҷае бо деворҳои ғафс кафш гардид, ки бурҷҳои он дар гӯшаҳо бар рӯйи сутунҳои ғафсе ба иртифои 9 м ва қутри 3 м бино ёфтаанд. Ин бозёфт комилан мувофиқи гуфтаи Қуръон дар сураи Фаҷр аст: «Ирами дорои сутунҳо». Маҷаллаи амрикоии Таймз (Times) зери унвони Arabia Lost Sand Castle By Richard Ostling аз кашфи ш. Ирам гузориш дод. Ин бозёфтҳои бостонӣ назари Филби ва Шумейкерро оид ба афтиш ва таркиши шиҳобпора, инчунин таърихи вуқӯи он куллан рад карданд.
## Адабиёт
ياقوت عبد الله الحموي. معجم البلدان. جلد ۵. بيروت، ۱۹۹۷؛ زكرياء بن محمد بن محمود القزويني. آثار البلاد واخبار العباد. – بيروت، ۱۹۸۴؛ زغلول نجار،الانسان في القرآن الكريم. بيروت، ۲۰۰۵؛ جواد علي. المفصل في تأريخ العرب قبل الاسلام. جلد.۱. بیروت ۱۳۸۰. ش	
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърих
Ғалаба (деҳа, н. Фархор)

**Ғалаба** — деҳа дар ҷамоати деҳоти 20-солагии Истиқлолияти Тоҷикистони ноҳияи Фархор. Аз Ғалаба то маркази ҷамоат 10 км, то маркази ноҳия 15 км. Аҳолиаш 1866 нафар (2017), тоҷикон.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Фархор
Гурӯҳ:Ҷамоати 20-солагии Истиқлолияти Тоҷикистон
Туннели Соланг

**Туннели Соланг** () — туннели автомобилгард, ки солҳои 1958—1964 дар ағбаи Соланги Афғонистон аз тарафи мутахассисони шӯравӣ (асосан метросозони маскавӣ) сохта шудааст. Аз замони ба истифода дода шуданаш (соли 1964) то соли 1973 туннели аз ҳама баландкуҳтарини автомобилгарди дунё ба ҳисоб мерафт. Дарозии туннел 2676 метр (якҷоя бо галереяҳои баромад 3,6 километр). Васеъгии роҳи мошингардаш 6 метр. Баландии портали ҷанубиаш аз сатҳи баҳр 3200 метр, нуқтаи баландтаринаш 3363 метр. Соли 1976 қувваи барқ гузаронида шуда, системаи ҳавокашӣ ба кор андохта шуд.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
* Карты openstreetmap — Саланг
* Сайт 278-й отдельной дорожно-комендантской бригады (278 одкбр). 

Гурӯҳ:Туннелҳо дар Афғонистон
Гулшан (деҳа, н. Фархор)

**Гулшан** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Гулшани ноҳияи Фархор. Аз Гулшан то маркази ноҳия 7 км; роҳ‒асфалтпӯш. Аҳолиаш 5868 нафар (2017), тоҷикон.

## Мардум
Қисми зиёди аҳолиаш солҳои 1960-66 бо мақсади обод кардани заминҳои бекорхобида ва рушди пахтакорӣ аз ноҳияи собиқ Шӯрообод, имрӯза Шамсиддин Шоҳин ба ин деҳа кӯчонда шудаанд.  Аввилн кӯча дар ин деҳа бо номи Девдор ташкил шудааст, зеро сокинони ин кӯча   номи деҳаи худро аз ноҳияи собиқ Шӯрообод, ки он ҳам Девдор ном дошт, дар ин ҷо номгузорӣ намуданд. Пас аз чанд сол, кӯчаи дигар бо номи Хуҷабоғ ташкил гардид. Сокинони ин кӯча низ, бошандагони деҳаи бо ҳамин номи ноҳияи собиқ Шӯрообод   буданд. Кӯчаҳои дигари ин ҷамоат бошад, Гулшан ва Олимтой ном доранд. Бошандагони ин кӯчаҳо,   аз манотиқи ҷумҳурӣ мебошанд, ки ба ин ҷо омада сукунатро ихтиёр кардаанд. Баъди солҳои 1990 бо сабаби зиёд шудани аҳолӣ, аз қисми болоии ҷамоат деҳоти Гулшан барои сокинон заминҳо ҷиҳати бунёди хонаҳои истиқоматӣ ҷудо карда шуд ва кӯча ва ё маҳаллаи наве бо номи Алиобод ташкил гардид. 

## Иқтисод
Гулшан мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 16 нуқтаи савдои хусусӣ, қасри фарҳанг, толори кино, 2 сартарошхона, 2 дорухона, бунгоҳи тиббӣ, китобхона, бозор, 2 корхонаи дӯзандагӣ, дукони нонпазӣ, ҳаммоми замонавӣ, мағозаи китобфурӯшӣ, беморхона, 2 осиёби барқӣ ва масҷиди ҷомеъ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: чорводорӣ, ғаллакорӣ ва пахтакорӣ. Дар ҳудуди деҳа 231 хоҷагии хурди деҳқонӣ ва хоҷагиҳои деҳқонии «Комил», «Шаҳриёр», «Чилтан» ва «Дашти Ангора» мавҷуд аст. Заминҳо аз дарёи Панҷ тавассути пойгоҳи обкашӣ обёрӣ мешаванд.

## Шахсиятҳои маъруф
Шоир Гадомад Султонов, сарвари бригадаи хидматнишондода Қудратулло Иззатуллоев, собиқ вакили Шӯрои Олии ИҶШС, механизатори пешқадам ва қаҳрамонмодар Мевагул Ғозиева, собиқадор ва аълочии маориф Одина Пирӣ дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд. Дар замони соҳибистиқлолӣ, ҷавонони зиёди мутаваллиди ин ҷамоат пас аз таҳсил дар донишгоҳу донишкадаҳои олӣ ба мақомҳои баланди касбу ҳунар расидаанд, ки имрӯз дар сатҳи ҷумҳурӣ шинохта шудаанд. Аз ҷумла аввалин рӯзноманигор аз ин деҳа Ашурзода Саидҷаъфар Ашур мебошад, ки  айни замон ҳамчун директори Радиои «FM Ховар»-и АМИТ «Ховар» фаъолият дорад.  Рӯзноманигорони дигар Робиямоҳ Назирова ва Моҳлиқо Шарифова низ зодагони ин деҳаи зебо мебошанд.   

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Фархор
Гурӯҳ:Ҷамоати Гулшан
Соҳилоб (Фархор)

**Соҳилоб** (то 2024 — *25-солагии Тоҷикистон*)— деҳа дар ҷамоати деҳоти Ғайрати ноҳияи Фархор. Аз деҳа то маркази ҷамоат 6 км, то маркази ноҳия 20 км. Аҳолиаш 1204 нафар (2017), тоҷикон.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Фархор
Гурӯҳ:Ҷамоати Ғайрат
Арча (деҳа, н. Фархор)

**Арча** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Деҳқонариқи ноҳияи Фархор. Аз Арча то маркази ноҳия 16 км; роҳ худравгард. Аҳолиаш 2575 нафар (2017), тоҷикон.

## Иқтисод
Арча мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, китобхона ва муассисаи фарҳангию фароғатӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ ва сабзавоткорӣ. Заминҳо аз рӯди Панҷ обёрӣ мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Фархор
Гурӯҳ:Ҷамоати Деҳқонариқ
Вагинизм

**Вагинизм** (аз лот. vagina – маҳбил), колпоспаза, вулвиза — ташаннуҷи мушакҳои даромадгоҳи маҳбил ва умқи кос, ки ҳангоми ҷимоъ ё ташхиси гинекологӣ рух медиҳад. Сабабҳои Вагинизм: хусусиёти шахсии баъзе занон (ҳассосияти баланд, эҳтиросоти ноустувор); муносибати дағалонаи мардҳо вақти мубошарат ва ё баръакс. Роҳҳои муолиҷаи Вагинизм – истифодаи воситаҳои умумии тақвиятбахш, равоншифоӣ ва гипноз.
## Нигаред
* Вагинози бактериявӣ
* Вагиноскопия
## Сарчашма
*
Вагинози бактериявӣ

**Вагинози бактериявӣ** — бемории аъзои таносули занҳо. Сабаби Вагинози бактериявӣ халал ёфтани микрофлораи муфиди маҳбил аст. Микрофлораи маҳбил қобилияти ба вуҷуд овардани бактерияҳои анаэробӣ ва оксигенро дорад. Онҳо дар ҳамбастагӣ бактерияҳои беморизоро маҳв менамоянд. Нишонаи асосии Вагинози бактериявӣ тарашшуҳи бадбӯй аз маҳбил аст. Вагинози бактериявӣ асосан дар занҳои беҷогард падид меояд. Ба ақидаи баъзе олимон, ангезандаи Вагинози бактериявӣ бо роҳи мубошарат интиқол намеёбад. Ҳангоми ташхис бештар ба аломатҳои хосси Вагинози бактериявӣ, мас., тарашшуҳи девораи маҳбил, дар зери микроскоп ба назар расидани ҳуҷайраҳо, афзудани рН-и тарашшуҳи маҳбил (зиёда аз 4,5) эътибор дода мешавад. Вагинози бактериявӣ мумкин аст такрор ёбад. Дар сурати дубора бемор шудан муолиҷаро ҳатман такрор кардан лозим аст. Дар чунин мавридҳо, одатан, доруҳоро иваз мекунанд. Занҳои ҳомила баъди як даври табобат бояд такроран аз назари духтур гузаранд.
## Нигаред
* Вагинизм
* Вагиноскопия
## Сарчашма
*
Вагиноскопия

**Вагиноскопия**  (аз лот. vagina – маҳбил ва scopia – муоина) — яке аз усулҳои муоинаи маҳбил. Вагиноскопия ба воситаи асбоби махсус – вагиноскоп иҷро карда шуда, барои ташхиси бемориҳои аъзои таносули занҳо, омос, берун овардани полип, ҷисмҳои бегона ва ғ. муҳим аст. Вагиноскопия ба дӯшизагӣ зарар надорад, аз ин лиҳоз онро метавон барои муоинаи духтарон низ истифода кард. Вагиноскопия усули дақиқи ташхису муолиҷаи бемориҳои гарданаи бачадон ва маҳбил мебошад.
## Нигаред
* Вагинози бактериявӣ
* Вагинизм
## Сарчашма
* 
Гурӯҳ:Гинекология
Рихард Вагнер

**Вилгелм Рихард Вагнер** (олмонӣ: Richard Wagner) (22.5.1813, Лейпсиг – 13.2.1883, Венетсия) — оҳангсоз (композитор), дирижёр, мусиқишинос ва санъатшиноси олмонӣ. 
## Зиндагинома
Фаъолияти эҷодиаш аз 15-солагӣ сар шуда, дар ибтидои эҷодиёт (1828–32) якчанд асари созӣ, аз ҷумла симфония (1832) ва увертюраи «Полша»-ро (1832) офарид. Аз соли 1831 донишҷӯи Донишкадаи Лейпсиг; 1833 хормейстери Театри Вюрсбург, баъд дирижёри театрҳои Магденбург (1834–36), Кёнигсберг (1837), Рига (1837–39) буд. Дар асарҳои аввалинаш таъсири К. М. Вебер эҳсос мешавад. Солҳои 1839–42 дар Порис зиндагӣ карда, аввалин асарҳои комили худ – увертюраи «Фауст» (1842) ва операи «Ҳолландии парон»-ро (1842) навишт. Солҳои 1843–49 дирижёри театри дарбории Дрезден буд ва дар асоси ривоятҳои асримиёнагӣ операҳои «Танҳайзер» (1843–45) ва «Лоэнгрин»-ро (1845–48) эҷод кард. Соли 1849 ба Швейсария муҳоҷират намуд. То соли 1858 асосан дар Сюрих зиста, силсилаи операи «Ангуштарини нибелунг»-ро навишт. Пас аз саргардонии зиёд  (1859–64) бо даъвати подшоҳи Бавария Людвиги II ба Мюнхен омад. Соли 1868 дар Мюнхен операи ӯ «Мутрибони нюберингӣ» ба саҳна гузошта шуд. Солҳои 1871–74 қисмҳои охирини «Ангуштарини нибелунг»-ро таҳия намуд. Солҳои 1872–82 дар шаҳраки Байрейти Бавария зиндагӣ карда, дар он ҷо театри мусиқии шахсии худро кушод, ки дар он танҳо асарҳои ӯ иҷро мешуданд. Театр соли 1876 бо садо додани тетралогияи «Ангуштарини нибелунг» таҳти дирижёрии В. ба фаъолият шурӯъ намуд. Ин эпопеяи миқёсан беназир (қисми дувум – «Зигфрид», 1871; севум – «Шоми худоён», 1874; чорум драма-мистерияи «Пасифал», 1882, Байрейт) аз рӯйи асотири олмониву скандинавиягӣ навишта шудааст.
## Эҷодиёт
Нақши  Вагнер дар ислоҳоти санъати опера хеле бузург аст. Ӯ операро бо драмаи мусиқӣ мутобиқ  намуда, барои симфониякунонии  опера хидмати бузург кард, ҳайати оркестрро миқдоран зиёд ва нақши гурӯҳҳои алоҳидаро ба таври нав муайян намуд. Дар асарҳои назариявиаш, хусусан, дар «Санъат ва револютсия» (1849), «Асари бадеии замони оянда» (1850), «Опера ва драма» (1851) кӯшиш кардааст, ки санъатро бо ҳаёти ҷамъият алоқаманд намояд. Эҷодиёти Вагнер ба бисёр оҳангсозони ду насли баъдии Аврупо таъсир кардааст. 
## Адабиёт
* Моя жизнь. Мемуары. Письма. Дневники.Обращение к друзьям. В 4 т. М.,1911–12.
* Капп. Ю. Р. Вагнер. М., 1913; 
* Курт Э. Романтическая гармония и её кризис в «Тристане» Вагнера. М., 1975; 
* Левик Б. Р. Вагнер. М., 1978; 
* Рихард Вагнер: Сб. статей. М.. 1987; 
* Лиштанберже А. Р. Вагнер как поэт и мыслитель. М., 1997; 
* Грей Г. Вагнер. Челябинск, 2000.
* Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С. 77. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2

## Сарчашма
* 
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Оҳангсозон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Оҳангсозони Олмон
Гурӯҳ:Оҳангсозони асри XIX
Отто Вагнер

**Отто Вагнер** (олмонӣ: Otto Wagner) (30.7.1841, Пенсинг – 11.4.1918, Вена) — меъмори австриягӣ, яке аз поягузорони меъмории модерн. 
## Зиндагинома
Отто Вагнер дар техникуми политехникии Вена (аз соли 1858) ва Академияи санъати тасвирии Вена (1861–63) таҳсил кард. Дар коргоҳи меъмор Генрих Фёрстер шогирд буд ва пас аз муддате ба фаъолияти мустақилона пардохт. Дар 20 соли баъд Вагнер бо сабки эклектика тарҳҳоеро аз худ ва бегонагон анҷом дод. Дар миёнаи солҳои 1890 рӯ ба сабки модерн (нигар модернизм) меорад. Бар хилофи дигар меъморони номдори модерн (В. Орта, Ч. Макинтош, Л. Кекушев) Вагнер дар ҷодаи ин сабки нав таҷрибаи кофии меъморию бинокорӣ дошт. Аз соли 1894, вақте ки барои тарҳрезии Штадтбани Вена даъват шуд, бештар ба лоиҳаҳои бузурги шаҳрсозӣ таваҷҷуҳ намуд. Солҳои 1900–08 В. барои осорхонаи шаҳри Вена пайи ҳам чаҳор лоиҳаи озмунӣ пешниҳод кард; ин намунаҳо ба ҷанҷолу бархӯрдҳои оштинопазири мактабҳои мухталифи эҷодӣ рӯ ба рӯ шуданд. Саранҷом ин бино дар даврони ҳаёти ӯ сохта нашуд; осорхонаи имрӯзаи Вена бинои кӯчакест, ки дар сабки солҳои 1960 сохта шудааст. Вижагии меъмории Вагнер дар ин давра саъйи содакориҳо дар бино буд (деворҳои ҳамвор, нимсутунҳои амудии сода), ки бо ороишоти «тилоӣ»-и вагнерӣ ва истифодаи васеи оҳани кӯфта тавъам аст. 
## Сохтмонҳо
Сохтмонҳои машҳури Вагнер: 
калисои Am Steinhof ва монанд ба ин бино дар Гаага, 
Сан-Франсиско ва шаҳрҳои дигар (1904–07),  
Маъбади Сулҳ дар Вена (1918). 
Бузургтарин биное, ки он солҳо аз рӯйи лоиҳаи В. сохта шуд, госпитале дар канораи шаҳри Вена буд (1906–10; ҳозира Otto – Wagner – Spital). 
## Адабиёт
* Большая советская энциклопедия. Т. 4. М., 1971;
* دانشنامۀ دانشگستر. جلد ۱۷. تهران، ۱۳۸۹ هـ. ش؛ دائرة المعارف فارسی. جلد ۲. تهران، ۱۳۸۷ هـ. ش
## Сарчашма
* 
## Эзоҳ
Вагон

thumb|Вагони 2 ошёнаи мусофирбар (01.07.2013)
**Вагон** ( — ароба) — воситаи нақлиёт, ки бо роҳи оҳан мегардад ва барои ҳамлу нақли бор ва одамон хидмат мекунад; ба таркиби қатораҳои роҳи оҳан дохил мешавад. Вагонро мувофиқан барои роҳҳои оҳани камбар ва сербар месозанд. Вагонҳои чормеҳвар, шашмеҳвар ва бисёрмеҳвар мавҷуданд. Дар роҳҳои оҳани давлатҳои муштаракулманофеъ бештар вагонҳои чормеҳвари боркаш ва мусофиркаш истифода мешаванд. Вобаста ба навъи бор вагонҳои боркашро пӯшида ва кушода (дар шакли платформа, систерна ва ғайра) месозанд. Мас., барои ҳамлу нақли борҳои зуд вайроншаванда (гӯшт, моҳӣ, мева ва ғайра), ки ҳангоми кашондани онҳо ҳарорати пасти доимӣ зарур аст, вагони изотермиро истифода мебаранд. Дар Вагонҳои мусофиркашӣ одамон, почта ва бағоч мекашонанд. Вагони мусофиркашӣ нармҷой, сахтҷой, умумӣ ва дорои ҳуҷраҳои алоҳидаи 2-4-каса мешавад. Қисмҳои умумии В.: ҷиҳози гашт, кузов, рама (чавкот), ҷиҳози ядак, тормози дастию автоматӣ. Ҷиҳози гашт вагонро аз рӯйи релсҳои р. о. бурда, гашти ҳамвору бехатари онро бо суръатҳои матлуб таъмин мекунад. Чавкот асоси кузовро ташкил медиҳад ва ҳамаи вазни вагон ба он меафтад. Ҷиҳози ядак барои ба якдигар ва локомотив васл кардани вагонҳо хидмат мекунад. Тормозҳо барои танзими автоматии суръати ҳаракат ва боздории вагон ё поезд таъйин шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* История железнодорожного транспорта России, С.ПБ., 1994;
* Кологривая И. Е. История развития железнодорожного транспорта, М., 1998;
* Шадур Л. А. Развитие отечественного вагонного парка, М., 1988;
* Вагоны пассажирские и грузовые. Отраслевой каталог, М., 2004.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Нақлиёт
Ваготомия

**Ваготомия** — як навъ амали ҷарроҳист, ки ҳангоми он асаби гумроҳ дар зер ё забари диафрагма бурида мешаванд. Ҳангоми муолиҷаи захми меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта (бо мақсади кам кардани тарашшуҳи кислотаи хлорид ва пепсин дар он) беморонро Ваготомия мекунанд. Баъди қатъ кардани асаби гумроҳ миқдори туршии меъда коҳиш ва захм шифо меёбад. Дар баъзе ҳолатҳо Ваготомия ҳамчун усули иловагии ҷарроҳӣ ҳангоми муолиҷаи бемориҳои сурхрӯда (бо мақсади кам кардани таъсири кислота ба он) низ истифода мегардад. Ваготомия ҳоло кам кор фармуда мешавад.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҷарроҳӣ
Гурӯҳ:Пизишкӣ
Bафкас

**Bафкас**, Фағкас, Фағкат — шаҳраки тобеи Усрушана, ки дар сефарсахии Бунҷикат – сари роҳи Хуҷанд воқеъ гардида буд. Дар маъхазҳои ҷуғрофиёӣ Bафкас мавзеи сераҳолӣ зикр шудааст. Деҳхудо маънои Фағкасро «бутхона» шарҳ дода, асли Bафкасро «фағкада» медонад. Bафкасро якҷо бо Ғазақ бо шаҳрҳои Ғаза ва Боға, ки дар таърихномаҳои аҳди Искандари Мақдунӣ зикре аз онҳо рафтааст, наздик мешуморанд. Эҳтимол меравад, ки Вағат (Вогат)-и имрӯза дар маҳалли таърихии Bафкас қарор дорад ва сокинони онро аз насаби бозмондагони Гуштосп медонанд. 
## Адабиёт
* Абдуллоев С. Ҷуғрофиёи таърихии давлати Сомониён. Хуҷанд, 2001; Донишномаи Сомониён. Ҷ. 1. Хуҷанд, 2008; 
* دهخدا. لغت نامه. جلد ۳۵. تهران، ۱۳۴۱ هـ.ش	
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон
Вадуд

**Вадуд**, **ал-Вадуд** ( — меҳрубон) — яке аз номҳои Худованд, ба маънои дӯстдори аҳли тоат ва мустаҳиққи ҳамду муҳаббати онҳо.

Вадуд ё сиғаи муболиға аз исми фоил аст ва ё аз исми мафъул гирифта шудааст. Вадуд ба маънои бисёр бомуҳаббату пурнавозиш — маҳбуб, дӯстдошта ва мустаҳиққи ҳамду ситоиш аз сӯйи бандагони муъмини Худо аст. Исми Вадуд барои Худованд бо Қуръон (11:90, 85:14) ва дар ҳадиси асмоуллоҳ дар «Сунани Тирмизӣ» дар радифи 48 собит шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Номҳои некӯи Худованд
Вадодара

**Вадодара** (Vadodara) — шаҳр дар ғарби Ҳиндустон, пойтахти иёлати Гуҷарот дар соҳили дарёи Вишвамитри воқеъ аст.

Аҳолиаш 1,8 млн нафар (2012). Масоҳаташ 148,95 км2. Р. о. дорад. 
## Таърих
Аз садаи IX маълум аст. Солҳои 1734–1949 пойтахти ҳамноми ҳамин иёлат буд. Аз соли 1802 тобеи ширкати Ост-Инд, баъдан тобеи ҳукумати Англия. Аз соли 1950 дар ҳайати иёлати Бомбай (имрӯза Мумбай) ва аз соли 1960 дар ҳайати иёлати Гуҷарот қарор дорад.

Корхонаҳои кимиёӣ (саноати коркарди нафт), мошинасозӣ, коркарди оҳан дорад. Бо истеҳсоли дастии матоъҳои симандуд маъруф аст. 
## [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]]
Аз ёдгориҳои таърихӣ қасри Маҳараҷ (бештар бо номи Лакшми Вилас маъруф аст) маҳфуз мондааст. Осорхонаҳои Маҳараҷа Фотеҳ Сингх, Вадодара (1894), нигористони мусаввараҳо (1920), донишгоҳ (1949) ва киностудияи бузург дорад.
## Адабиёт

* Новая российская энциклопедия. Т. III (2), М., 2007.
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шаҳрҳо-миллионерҳои Ҳиндустон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ҳиндустон
Вадуз

**Bадуз** (Vaduz), Вадутс  — шаҳр, пойтахти қадимии Лихтенштайн, дар водии дарёи Рейн, дар доманаи қ-кӯҳи Ретикон. Аҳолиаш 5400 нафар (2011). Соли 1342 бунёд шудааст. То соли 1719 маркази графии ҳамном буд. Соли 1499 онро шведҳо хароб карданд. Соли 1712 ба маркази сулолаи Лихтенштайн табдил ёфта, аз соли 1938 қароргоҳи князии Лихтенштайн буд. Маркази молиявӣ ва тиҷоратии мамлакат аст. Дар Bадуз (Вадутс) асбобсозии дақиқ, саноати хӯрокворӣ (аз ҷумла шаробпазӣ), нассоҷӣ ва ҳунармандӣ ривоҷ ёфтааст. Дар Bадуз биноҳои камошёнаи садаи XIX–20, аз ҷумла, иморатҳои бо санги сафед ва бомпӯшҳои сафолӣ сохташуда бисёранд. Дар наздикии Bадуз (Вадутс) ф-каи бузургтарини истеҳсоли дандонҳои сунъӣ (аз чинӣ) мавҷуд аст. Боғҳои бисёр дорад. Осорхонаҳои миллӣ, санъати муосир, давлатӣ, осорхонаи почтавӣ, нигористони миллии мусаввараҳо, бонкҳо дорад. Осори меъморӣ; қалъа (асри 9), калисо (1869–73), хонаи ҳукумат (1903–05). Маркази сайёҳӣ ва туризми мамлакат аст.

## Адабиёт
* Энциклопедияи советии тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1978; 
* Новая российская энциклопедия. Т. III (2). М., 2007.
## Сарчашма
*
Терморезистор

thumb|180px|<small>Терморезистор</small>
**Терморези́стор** (термистор) — резистори нимноқилиест, ки муқовимати электриаш баробари афзудани ҳарорат кам ё зиёд мешавад.

Терморезисторро дар асбобҳои иқтидорсанҷ, таҷҳизоти ҳароратсанҷу ҳарораттанзимкунанда ва ғайра истифода мебаранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Термометрҳо
Гурӯҳ:Афзорҳои нимноқилӣ
Гурӯҳ:Резисторҳо
Вадд

**Вадд**  () — номи яке аз панҷ бути мавриди парастиш дар қабилаи Банӣ Каъби Арабистон қабл аз ислом (, *al-Islām*), ки дар Қуръон (71:23) зикр шудаанд. Кофирон аз қавми Нӯҳи пайғамбар бо ҳам аҳд карданд, ки парастиши ин бутҳоро раҳо накунанд. Бутони дигар *Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Наср* ном доштанд. Тавре дар тафсирҳо омадааст, аслан дар ибтидо ин номҳо ба бандагони неку солеҳе тааллуқ доштанд, ки мардуми зиёд дар итоати аҳкоми Худованд аз онҳо пайравӣ мекарданд. Баъди вафоти ин бузургон Шайтон мардумро фиреб доду гуфт, ки шумо агар тасвиру ҳайкалҳои онҳоро дар пешорӯи худ бигзоред, бар хушӯъ ва хузӯъ (фурӯтанӣ)-и шумо дар ибодат афзуда мешавад. Мардум ба фиреби Шайтон афтода, муҷассамаҳои ин бузургонро сохтанд ва дар ибодатгоҳҳои худ гузоштанд. Ҳангоми ибодат бо мушоҳидаи бутҳо онҳоро ҳолати аҷибу эҳсосоти ғарибе фаро мегирифт. Баъди даргузашти ин насл Шайтон дар гӯши наслҳои баъдӣ хонд, ки бузургони шумо ҳамин бутҳоро маъбуду худои худ қарор дода, барояшон ибодат мекарданд. Онҳо ба васвасаи Шайтон дода шуданд ва бутпарастӣ ҳам аз ҳамон давр оғоз ёфт. Бо зуҳури ислом ба бутпарастӣ дар миёни арабҳо, аз ҷумла парастиши Вадд, хотима дода шуд. 
## Адабиёт
* Али-заде. Исламский энциклопедический словарь. М., 2007; 
* دائرة المعارف فارسي. جلد۲. بخش ۲. تهران، ۱۳۸۷؛ عثماني محمد شفيع ديوبندي. تفسير معارف القرآن. جلد ۱۴. تهران، ۱۳۸۹	С. Маҳмадуллоҳ.
## Сарчашма
* 
Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Терморегулятор

thumb|Терморегулятори электронии барномарезишудаи Thermoreg Eco-Logic
**Терморегулятор** (аз термо… ва  — танзима) — таҷҳизотеро гӯянд, ки барои ба таври худкор дар саннаи муайян нигоҳ доштани ҳарорати дохили бино, зарф, трубопровод, кӯра ва дигар объектҳо таъйин шудааст.

Терморегуляторҳо дар соҳаҳои гуногуни саноат, хоҷагии қишлоқ, лабораторияҳои назоратӣ ва тадқиқоти илмӣ истифода мешаванд. Онҳо асосан аз унсурҳои зерин таркиб ёфтаанд: термодатчик —зиёд ё кам шудани ҳароратро ба қайд гирифта, онро ба сигнали муайян табдил медиҳад; узви идора — сигнали аз термодатчик гирифташударо тақвият медиҳад; узви иҷро — сигнали тақвияшударо, ба узви танзимкунанда мёгузаронад, ки он дар навбати худ ҷараёни энергия (ё худ модда)-и дохил ва хориҷшавандаро танзим мекунад.

Терморегуляторҳои амалиёташон бевосита ва бавосита мавҷуданд. Дар nерморегуляторҳои бевосита амалкунанда сигнали термодатчик бевосита ба узви танзимкунанда мегузарад. Дар nерморегуляторҳои бавоситаамалкунанда бошад, таъсири сигнали термодатчик ба узви танзимкунанда тавассути моеъ (nерморегулятори гидравликӣ), газ (nерморегулятори пневматикӣ) ва энергияи электр (nерморегулятори электрӣ) гузаронида мешавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Юрманов Б. Н., Автоматизация систём отопления, вептиляции и кондиционирования воздуха, Ленинград 1976.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Худкорсозӣ
Термоизолясия

**Термоизоляcия** — бо мақсади талаф нашудани гарми изолясия намудани биноҳо, дастгоҳҳои саноатӣ (ё қисмҳои алоҳидаи онҳо), камераҳои сардонӣ, трубопроводҳо ва ғайраро гӯянд.

Термоизолясияро дар сохтмон ва энергетикаи гармӣ барои ба ҳадди ақал овардани талафи гармӣ, дар техникаи сардонӣ ва криогонӣ барои аз таъсири ҳарорати беруна эмин доштани асбобу афзор истифода мебаранд. Муқовимати термия гармигузаронии муҳити байни ду минтақаро зиёд намуда, термоизолясияро молик мешаванд, Барои ин аз масолеҳҳои гарминогузар иҳотагирҳои махсус (дар намуди қабатҳои пардагӣ, рӯйпӯшҳо ва ғайра) месозанд. Аксаран коострукцияҳои иҳотагирро низ термоизолясия меноманд.

Ба туфайли термоизолясия талафи гармӣ кам мешавад, шароитҳои санитарию гигиени сатҳҳои дохилӣ беҳтар мегарданд. Дар фаслҳои хунуки сол барои гарм кардани бино энергия кам сарф мешавад ва ғайра. Дар фаслҳои гарми сол бошад, термоизолясия дохили биноро аз гармӣ муҳофизат мекунад ва бар тағйири фаврии ҳарорат, ки он аз таъсири радиасияи Офтоб ва тағйири шабонарӯзии ҳавои беруни бино ба амал меояд, монеъ мегардад. Дар мавриди яку якбора тағйир ёфтани ҳарорат (дар дегҳои буғ, мошинҳои буғӣ, ғулбаҳои буғгузар, дастгоҳҳои қуввагии ҳароратӣ ва ғайра) барои саришта намудани ҳарорат термоизолясия мавқеи муҳим дорад. Дар таҷҳизоти техиологи термоизолясия ғайр аз ихтисори талафоти гармӣ, инчунин реҷаи ҳароратии додашударо таъмин мепамояд, ба афзоиши иқтидори ҳароратии кӯраҳои саноатӣ мусоидат мекунад, дар камераҳои сардонӣ нигаҳ доштани ҳарорати пастро имкон медиҳад ва ғайра. Самаранокии термоизолясия ба усулҳои нақли гарми, ғафсӣ ва таркиби иҳотагир вобасти аст. Термоизолясияи конструкцияҳо қабатҳои асосии термоизоляционӣ, конструктивӣ ва химиявиро дар бар мегирад. Дар баъзе мавридҳо ба таркиби термоизолясия қабати ҳаворо ҳам дохил мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Термодинамика
Дамосанҷ

thumb|Термометри симобии пизишкӣ
thumb|Термометри электронии пизишкӣ
thumb|Термометри инфрасурх
**Дамосанҷ**, **ҳароратсанҷ**, **термо́метр** ( «гармӣ» +  «чен мекунам») — абзорест барои чен кардани ҳарорат.

Принсипи кори термометр ба тағйири хосиятҳои физикии моддаи дар термометр истифодашуда асос ёфтааст.

Масалан, вобаста ба ҳарорат ҳаҷми моеъот ва газҳо (термометрҳои моеъгӣ, термометрҳои манометрӣ), муқовимати электрии металлҳо (термометрҳои муқовимат), қувваи термоэлектро ҳаракатдиҳандаи термопара тағйир меёбанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Термопластҳо

**Термопла́стҳо** — полимерҳои термопластӣ, пластмассаҳоеро, гӯянд, ки ҳангоми коркарди онҳо реакцияи химиявии сахтшавии полимер ба амал намеояд ва модда хусусияти гудохташавӣ ва ҳалшавии худро нигоҳ медорад.

Термопластҳоро бештар аз полиэтилен, поливинилхлорид ва полистирол истеҳсол мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Теппаи Пирмуҳаммад

**Теппаи Пирмуҳаммад** — теппа, ёдгории бостонии мансуб ба давраи атиқа, ки дар канори ҷанубу шарқии деҳаи Шаҳристони ноҳияи Истаравшани вилояти Суғд воқеъ аст.

## Ҳафриёт
Дар он гурӯҳи қабрҳои аввали милод ва асрҳои 10—12 ёфт шудаанд. Солҳои 1956—1958 омӯхта шудааст. Дар қабрҳои асрҳои 1—2, ки аз чуқуриҳои одди иборатанд, ғаир аз скелет зарфҳои сафолӣ, яроқ, асбоби ороиши занона ёфт шуд. Қабрҳои асрҳои 10—12 ғайр аз скелет ашё надоранд, деворҳои онҳо бо хишти хом рӯйкаш шудаанд. Ин гуна шакли қабр ба аввали давраи паҳншавии ислом дар ноҳияҳои кӯҳии Истаравшан хос буд. Санаи ин қабрҳоро як тангаи қарахонии Муҳаммад ибни Алӣ, ки солҳои 1023—1024 дар шаҳри Узганд сикка зада шудааст, муайян мекунад. Бозёфтҳои теппаи Пирмуҳаммад барои омӯхтани маданият ва урфу одати бодиянишиноне, ки дар ҳудуди Истаравшан ба ҳаёти муқимӣ мегузаштанд, аҳамият дорад. Ҳамаи дафншудагон ба нажоди европои тааллуқ доранд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Негматов Н. Н., Салтовская В. Ц., Кияткина Т. П.. Изучение погребальных памятников кочевников на территории Уструшаны. Археологические работы в Таджикистане, в. С (1958 год), «Тр. ИИ АН Таджикской ССР», том 27, Сталинабад, 1961.

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ёдгориҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ёдгориҳои таърихӣ
Театршиносӣ

**Театршиносӣ** — илмест, ки назария, таърих ва танқиди санъати театриро меомӯзад.

Театршиносӣ ҳамаи соҳаҳои санъати театр: драматургия, санъати актерӣ, режиссёрӣ, ороиши саҳна, меъмории театр, маълумоти театрӣ, ташкили кори театр, тамошобин ва ғайраро дар бар мегирад.

## Таърих
Театршиносӣ то охири садаи XIX чун «соҳаи филология» асосан драматургия ва санъати актёриро тадқиқ мекард. Театршиносӣ ҳамчун илми мустақил дар садаи XX ташаккул ёфт. Театршиносӣ аввал асосаи театри драмаро тадқиқ менамуд, баъдтар фаъолияти театрҳои опера ва балет, оперетта, бачагон, лӯхтак, ҳаваскорон, эстрада ва санъати циркро мавриди таҳқиқ қарор дод. Асосҳои илми Театршиносӣ дар Юнон ва Руми Бостон пайдо шудаанд. Аристотель дар «Поэтика»-и худ нуқтаҳои асосии назарияи драма ва санъати театриро маънидод кардааст. Инкишофи назария ва таърихи театри мамлакатҳои Европаи Ғарбӣ бо комёбиҳои санъати театри давраи Эҳё алоқаманд аст. Аввалин асарҳои таърихӣ ва назариявӣ оид ба санъати театрӣ охири садаи XVI дар Франция, Англия ва Германия пайдо шудаанд. Дар ташаккули илми Театршиносии рус «Поэтика»-и Ф. Прокопович (1705, моҳияти иҷтимоии театрро мекушояд), инчунин як қатор асарҳои А. Сумароков, А. Пушкин, Н. Гоголь, В. Белинский, А. Островский ва дигарон ҳиссаи калон гузоштанд.

Ибтидои садаи XX асарҳои илмӣ ва фикру мулоҳизаҳои К. Станиславский, В. Немирович, Данченко, В. Менёрхольд, В. Комиссаржовская ва дигарон доир ба санъати актёрӣ, режиссураи театр, имконият ва воситаҳон нави ифодаи санъати саҳнавӣ ва ғайра дар ривоҷи илми театршиносии советӣ ҳиссаи арзанда буд. Соли 1933 китоби «Таърихи театри советӣ» аз нашр баромад. Солҳои 30—40 оид ба санъатн актёрию режиссёрӣ ва дигар соҳаҳои театр асарҳою монографияҳои эиёд ба табъ расиданд. Дар инкишофи илми театршиносии советӣ Н. Эфрос, В. Филиппов, Б. Альпера, А. Гвоздев, С. Мокульский, Г. Бояжнев, Б. Ростоцкий, К. Рудпицкин, Г. Гоян ва дигарон ҳиссаи калон гузоштанд.

## Театршиносӣ дар Тоҷикистон
Театршиносӣ дар Тоҷикистон солҳои 40-ум пайдо шуда, дар солҳои 50-ум ба илми мустақил табдил ёфт. Соли 1943 асари Г. Гоян «Театри зодаи Октябр» ба табъ расид. Ин асар доир ба таърихи пайдоиш, инкишоф ва бозёфтҳои эҷодии театри касбии тоҷик сухани аввалинро гуфт. Асарҳои олим, мунаққид ва театршиноси тоҷик профессор Низом Нурҷонов — «Театри халқии тоҷик» (ба забояи русӣ, М., 1956), «Драматургияи тоҷик ва театр» (ҳамроҳи Л. Н. Демидчик, ба забони русӣ, Д., 1967), «Таърихи театри советии тоҷик» (1917—41, ба забони русӣ, Д., 1967), «Театри тоҷик» (ба забони русӣ, М. 1968), бобҳои «Театри тоҷик» дар асари шашҷилдаи "Таърихи театри драмаи советӣ (М., 1966—69), «Дар олами балет» (Д., 1975), «Ним асри пуршараф» (1980) ва ғайра ба ташаккул ва инкишофи Театршиносии тоҷик замина гардиданд. Инчунин мақолаҳои илмӣ, монография ва асарҳои театршиносон М. Шарофов, Лола Ҳасанова, Малика Ҷӯрабекова ва дигарон ин ё он соҳаи Театршиноси тоҷикро мавриди таҳқиқ қарор додаанд. Дар омӯзиши таърих, назария ва масъалаҳои гуногуни театршиносии тоҷик махсусан ходимони сектори таърихи санъати Институти таърихи Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон саҳми калон мегузоранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Илм
Bадэс

**Bадэс**  Вазок, Вадон, — рӯде дар фосилаи як мил аз самти шимоли мавзеи ҷудошавии наҳри Мадро аз Ҷайҳун, ки дар дуфарсахии ш. Хоразм воқеъ будааст. Дар Bадэс то маркази ғарбии Хоразм – Ҷурҷония киштиҳо ҳаракат мекарданд. Bадэс аз наҳри Бӯҳ бузургтар буда, дар фосилаи як марҳала аз ш. Ҷурҷон бо ҳам пайваст мешуданд 
## Адабиёт
* Абдуллоев С. Ҷуғрофиёи таърихии давлати Сомониён. Хуҷанд, 2001; Ҳамон. Фарҳанги Сомониён. М., 2001; 
* Донишномаи Сомониён. Ҷ. 1. Хуҷанд, 2008.	
## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Сомониён
Соямарз

right|frameless
**Сояма́рз** (), **термина́тор** (аз  — ҳад гузоштан ҷудо кардан) — ҳаддест дар қурси сайёраҳо ё радифи маснӯъ, ки нимкураи равшани сайёраро аз нимкураи торики он ҷудо мекунад.

Дар нуқтаҳои сатҳи сайёра ё радифи маснӯъ, ки дар ян хатти соямарз ҷойгиранд, Офтоб ё тулӯъ (соямарзи субҳ) ва ё ғуруб (соямарзи шом) мекунад. Ба қурси аз Замин намоёни ҷирм (масоҳати, Моҳ) соямарз ба намуди ними эллипс проектиронида мешавад. Ҷойивазкувии соямарз аз, рӯи қурс боиси иваз шудани фазаҳо мегардад. Агар сайёра атмосфера дошта бошяд, дар натиҷаи таъсири рефракция ва шафақ соямарз андаке ба тарафи нимкураи торик мелағжад.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Сайёрашиносӣ
Важа Пшавела

**Важа Пшавелла** (тахаллус; ному насаби аслиаш Лука Павлович Разикашвили; (26.7.1861–10.7.1915, Тбилиси), шоири гурҷӣ. Аз оилаи шахси рӯҳонӣ. Таҳсили ибтидоиро дар омӯзишгоҳи динии шаҳри Телави анҷом додааст. Пас аз хатми семинарияи омӯзгории шаҳри Гори (1882) муаллим буд. Соли 1883 барои идомаи таҳсил ба шаҳри Петербург рафт, муддате шунавандаи озоди Донишгоҳи Петербург буд, аммо ба сабаби нодорӣ таҳсилро идома дода натавонист. Ба зодгоҳаш баргашта, ба деҳқонӣ рӯз мегузаронд. Ба арсаи адабиёт миёнаи солҳои 1880 ворид гардид. Дар асарҳояш аз гузаштаи мардуми диёраш сухан кардааст, устураҳову ривоятҳои қаҳрамонии қабилаҳои куҳистонии пшавҳо ва хевсурҳоро ситудааст: достонҳои «Гоготур ва Апшина», «Қиссаи пирамард» (ҳар ду 1886), «Стумар Маспиндзели», «Бахтриони» (1892), «Номаи пшав-сарбоз ба модар» (1915) ва ғ. Қаҳрамонони асарҳои В. П. шахсиятҳои қавию тавоно, муборизони роҳи озодӣ ва истиқлол, муҳофизони урфу одатҳои қадими халқ мебошанд (достонҳои «Алуда Кетелаури» 1888; «Меҳмон ва мизбон» 1893; «Мардуд» 1894; «Морхӯр» 1901 ва ғайра). В. П. муаллифи 36 дос тон, 400 шеър, чандин ҳикоя, пйеса, мақолаи танқидӣ-адабиётшиносӣ, мақолаҳои публитсистӣ ва ғ. мебошад. В. П. дар адабиёти гурҷӣ чун устоди каломи бадеъ, эҳёгари забони адабии гурҷӣ, вассофи табиати диёр ва зебоиҳои он шинохта шудааст. 
Ос.: Кӯҳу водӣ. Васият (шеърҳо) //Шарқи Сурх, 1961, № 8; Стихотворения и поэмы. М., 1985.
## Адабиёт
* Шоири бузурги грузин //Шарқи Сурх, 1961, № 8; 
* Абуашвили А. Б. Важа Пшавела. Мировидение и поэтика. М., 2000.	
 
## Сарчашма
*
Тарбияи ҷисмонӣ

right|frameless
**Тарбияи ҷисмонӣ**, **тарбияи бадан** — ҷараёни иҷтимоию педагогист, ки ба солимии шахс ва инкишофи арганизми ӯ нигаронида шудааст.

Дар СССР тарбияи ҷисмонӣ қисми таркибии тарбияи коммунистӣ буда, ба ташаккули ҳаматарафаи одами нав мадад мерасонад. Асоси усулҳои тарбияи ҷисмонии советиро «Ба меҳнат ва мудофиаи СССР тайёр» ташкил мекунад. Воситаҳои асосии тарбияи ҷисмонӣ гимнастика, спорт, туризм ва ғайра буда, инчунин ба он низоми беҳдошт, ҳар навъ меҳнат дохил мешавад.

Дар тарбияи ҷисмонӣ оила мавқеи калон дорад. Падарону модарон бояд дар гимнастикаи пагоҳирузи ба фарзандонашон намуна бошанд. Тарбияи ҷисмонӣ дар оила аз гаҳвора оғоз ёфта, дар яслӣ, боғча, матаб давом мекунад.

Солҳои охир дар корхона, муассиса, колхоз, савхоз ва ғайра тарбияи ҷисмонии калонсолон хеле вусъат ёфтааст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
*