open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сӯзанӣ

**Сӯзанӣ** (форсӣ: **سوزنى**) — порчаи бо ресмонҳои рангоранг гулдӯзишуда.
thumb|Сӯзаниҳои Тоҷикистон

**Сӯзанӣ / Сӯзандӯзӣ** - нигораи серранг ё сиёҳу сафеди росткунҷаи девории матоӣ мебошад. Сӯзанӣ - маъмултарин ҷиҳози гулдӯзишудаи рӯзгори тоҷикон аст, ки тақрибан дар ҳар хонавода мавҷуд мебошад. Он аз ҷиҳати шаклу андоза (2х3, 3х4, 4х5 ва беш аз ин) гуногун мешавад. Нақшҳои сӯзанӣ хусусияти хос ва андозаи мухталиф доранд. Сӯзаниҳои Тоҷикистон вобаста ба тарзу тариқаи зиндагӣ ва мавқеи зист (Самарқанд, Бухоро, Ӯротеппа, Конибодом, Кӯлоб, Панҷакент, Шаҳритус, Бадахшон, Рашт, Ҳисор) фарқ мекунанд. Сӯзаниҳои Ӯротеппа гирдагулҳои бузург, рангҳои назаррабо, сӯзаниҳои Самарқанд нақшҳои қадимаи пурмазмун (бештар бо нахи шоҳӣ дӯхта мешаванд), сӯзаниҳои Бухоро рангомезии хос (истифодаи омехтаи нахҳои ранги хокистарӣ бо кабуд, арғувонӣ бо бунафш, зарди паст бо норинҷӣ), сӯзаниҳои Кӯлобу Шаҳритус нақшу нигори муҷаллои табиӣ (қисман ҳандасӣ) ва мутаносибу мувофиқ доранд. Ба ҳамин тартиб борпӯш, қарс, рӯйҷо ва ҷойнамоз (1,5х1м, 1,7х1,2м), ки бештар дорои нақшҳои ҳандасианд ва ин нақшҳо аксаран шакли меҳробӣ доранд, дӯхта мешавад. Тарҳи сӯзанӣ аз нақшҳои паргорӣ иборат буда, аксар дар мобайни худ гули доирамонанд ва дар канораҳояш ҳошияҳо дорад. Маъмулан, сӯзанӣ акси бо сӯзан дар матоъ ҳаккокишудаи чамани шукуфон ва пур аз гул мебошад. Аммо чашми ҳамабин дар ин чаман ҳамчунин рамзҳои сеҳрнок, орзуву омол ва ормонҳои мардумро мебинад, ба мисли рамзи фаровонӣ, ҳимоя аз чашми баду ҳифозат аз мавҷудоти бадтинат, зиёву равшанӣ, кушоиши бахт ва дигар. Анъанаи оро додани манзил бо сӯзанӣ аз замонҳои қадим ба мерос мондааст. Номи «сӯзанӣ»-ро аз он лиҳоз гирифтааст, ки бо сӯзан дӯхта мешавад (маънои ин калима дар забони форсӣ/тоҷикӣ «бо сӯзан дӯхтан» мебошад). Сӯзаниро дар матоъи махмалин, абрешимӣ ё пахтагин медӯзанд. Онро махсусан дар тӯйҳои арӯсӣ модар ба духтар ҳадя мекунад ва ё худи духтар онро барои бисоташ медӯзад. Сӯзанидӯзӣ - ҳунари хеле қадимаи тоҷикон аст. Мутаассифона, аз намунаи сӯзаниҳои асрҳои миёнаву қадим осоре боқӣ намондааст. Сӯзаниҳои осорхонаву шахсони алоҳида асосан ба садаи XIX тааллуқ доранд.
## Эзоҳ
 

## Сарчашма
Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П – Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c. 287

Гурӯҳ:Тарзи истеҳсолот‎
Гурӯҳ:Касбҳои куҳан
Боқии Дарзӣ

**Устод Боқии Дарзии Бухороӣ** (; ?, Бухоро — 1574, Бухоро) — мусиқидон, навозанда, хонанда,  ва хаттоти форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Пешааш косибӣ буда, тахаллуси «Дарзӣ» низ аз ҳамин ҷост. Маълумоти ибтидоии мусиқиро дар зодгоҳаш гирифта, сипас маҳорати созандагию навозандагиро дар ш-ҳои Самарқанду Ҳирот назди Хоҷа Ҷаъфари Қонунӣ, Устод Амир Алиакбари Қонунӣ ва Бобои Қонунӣ сайқалу такмил додааст. Дар ҳунари сознавозӣ (барбату қонун, танбӯр) сабки хоссе дошта, дар Бухорову Самарқанд ва Ҳироту Балх машҳур будааст. Барои ин созҳо дар шаклу анвои мусиқии «пешрав», «кор», «амал», «савт», «қавл», «қавли мустахалл» асарҳо эҷод намудааст. Бахусус асарҳои ӯ «Кор», «Кор ба усул», «Пешрав», «Савт», «Қавл», «Кори наво», «Амали рост», «Пешрави Дарзӣ», «Қавли Гуландом» ва ғ. дар назди аҳли ҳунар шуҳрат доштаанд. Боқии Дарзӣ барои дастаи мутрибони Нақорахонаи Бухоро як силсила асарҳои созию овозӣ дар вазни мақомҳои «Ушшоқ», «Рост», «Исфаҳон», «Ҳиҷоз» тасниф намудааст. «Пешрави меҳтариён», «Пешрави нақора» дар барномаҳои ҳунарӣ мавриди истифода будаанд.

Боқии Дарзӣ санъати китобат (хаттотӣ) ва ороиши китобро низ хуб медонист. Дар шарҳи мушкилоти «Юсуфу Зулайхо»-и Абдурраҳмони Ҷомӣ рисола навишта, оид ба қавоиди қофия, санъатҳои бадеии тарсеъ, таҷнис, ташбеҳ, саҷъи мутавозӣ, мутарраф, мутавозана, иҳом, миръотунназир ва ғ. баҳс оростааст. Боқии Дарзӣ табъи шоирӣ дошта, ғазалу рубоиҳои некӯ гуфтааст. Ин абёт аз ӯст:

Боқии Дарзӣ дар охири умр ба зодгоҳаш омада, шогирдони бисёре тарбия намудааст.
	.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Ғунча

thumb|LotusBud0048a
**Ғунча** (Doufon), гулғунча, ғунчаи гул, пунбаки гул, гули ношукуфта, гуле, ки ҳанӯз кушода нашудааст. Ғунча, маъмулан, аз муғ­ҷаҳои барги ҳамон рустанӣ калонтар буда, нӯгаш мис­ли нимдоира аст. Дар ғунча ҳамаи узв­ҳои гул (косабарг, гулбарг, гард­­барг, гарддон, гардгирак, гард­найча, тухмдон, шаҳд­дон, тухм­муғҷа ва ғ.) ташак­кул меёбанд. Бо буриши да­роз­рӯяи ғунча нақ­шаи гулро та­ҳия намуда, оид ба миқ­дор ва мав­­қеи қисмҳои гуногуни он маълумот гирифтан мум­кин аст. Дар ғунча метавон тарзи ҳам­дигарро пӯ­шон­дани косабаргу гулбарг (яъне ташаккули ғун­ча) ва усули ба ғунча табдил ёфтани гулбаргҳо (яъне барг­барорӣ)-ро низ омӯхт (он­ҳо ало­мат­ҳои асосии тавсифи морфологии оила­ҳои гуногуни рустаниҳо мебошанд).
Ғунчаи аксарияти рустаниҳо дар тиб, атриёт, саноати хӯ­рокворӣ аҳаммият дорад. Масалан, ҳангоми хушконидани ғунчаи қаранфул маводди хушбӯеро ба даст меоранд, ки бо номи мехак ё қаранфули гардан машҳур аст. Онро дар ис­теҳ­со­ло­ти қаннодӣ, саноати консерв, атриёт, машрубот ва ғайра ис­тифода мебаранд. Мурч, зардчӯба, дорчинӣ ва дигар ад­виёт таомро хуштаъму хушбӯй месозанд. Очори ғунчаи гу­ли кавар низ хӯриши хуб ва давоӣ мебошад.

## Адабиёт
* 
* Ярыгин Р. Н., Васильева В. И. Биология в 2-х томах. М., 2000; Андреева И. И., Родман Л. С. Ботаника. М., 2005.
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.2 П — Ҷ./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. — Москва 1969, — c. 657

Гурӯҳ:Набототи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Гулҳо
Лаб

**Лаб** (форсӣ: **لب**) - канораи боло ва поини даҳон, ки рӯйи дандонҳоро мепӯшонад. 

## Сарчашма
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 1 А – О./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – М., 1969.

Гурӯҳ:Колбадшиносии инсон‎
Абрешим (мазмунҳо)

**Абрешим** ():
# Абрешим — тори бисёр нозуку маҳкам ва дурахшон ба ранги сафед ё ширӣ, ки кирми пилла ба даври худ метанад. 
# Абрешим — гуле ба сурати риштаҳои борик овехта ба ранги зард ё сурх, ки дар тобистон мерўяд. 
# Абрешим — матоъи абрешимӣ, ҳарир, шоҳӣ: калобаи абрешим.  
# Абрешим — кит. тори соз, тори асбобҳои мусиқӣ; абрешим барин мулоим шудан аз хашм фуромадан; ба ифоқа омадан.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ибҳомзудоӣ
Аҳрор Ботуров

**Аҳрор Ботуров** (т. 1968, ш. Конибодом, вил. Суғд), мутриб (танбӯрӣ, рубобӣ), оҳангсоз намояндаи ҳавзаи иҷроии Конибодом-Фарғона,устоди факултаи санъати Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи Б. Ғафуров (аз соли 1993 то имрӯз), мудири кафедраи мусиқии анъанавии ДДХ (аз соли 1996). Фориғултаҳсили омӯзишгоҳи санъати ба номи Содирхон (1987), шуъбаи мусиқии анъанавии Инситути давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода(1987-1993) буда, фаъолияти эҷодию омӯзишиашро дар факултаи санъати ДДХ (1993) оғоз намуда,ба тадрис ва омӯзиши мусиқии мардумию устодона машғул шудааст. Ботуров мусаннаифи чандин барнома ва раҳнамоҳои мусиқӣ роҷеъ ба созҳои танбӯру дутор, рубоб (қошғарӣ) дар заминаи фарогирии мусиқи мардумӣ, мақомҳо,силсилаи оҳангҳои такмилӣ аст. Зимни ин Ботуров ҷонишини маркази «Ҳунар» ва дастаи бачагонаи мусиқии «Чаман» буда, ба наврасон асосҳои мусиқии мардумӣ ва мақомҳоро тадрис намуда, роҷеъ ба масоили суннат ва меросбарии иҷроӣ мақолаҳои илмию омӯзишӣ нигоштааст. Дар заминаи оҳангсозӣ ҳам корҳои ҳунарӣ намуда ва мусаннифи зиёда аз 20 оҳанг барои созҳои дутору танбӯр ва рубоб бар пояи мусиқии мардумии тоҷик аст. Ботуров иштирокдори фестивал, озмунҳои мусиқии мақомӣ ва мардумӣ (Тошканд-1995, Бишкек-2003), симпозиум-фестивалҳои «Аржанг», мақомхонон (Исфара-2003, Душанбе-2006) ва ғ. буда, дар чандин конфронс ва ҳамоишҳои байналмилалии мусиқӣ, фарҳангӣ (Хуҷанд, Бишкек, Тошканд 2001, 2002, 2004, 2005) дар иртибот ба масоили мусиқӣ маърӯзаҳо намудааст. Ботуров сарварии дастаи мусиқии суннатии «Мерос»-ро ба уҳда дорад ва барои маҳорати хуби иҷроӣ, тарғибу омӯзиши мероси мусиқии тоҷикон сазовори ифтихорнома ва ҷоизаҳо гардидааст.

## Адабиёт
Ҳакимов Н. Шашмақом дар қарни ХХ,Хуҷанд,2006.
## Ҳамчунин нигаред
*Шашмақом
## Сарчашма

Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Шашмақом
Бомшод

**Бомшод** (; ) — сароянда, навозанда, мусиқидон ва и машҳури замони Сосониён.

## Зиндагинома
Ҳунари сознавозию овозхониро дар зодгоҳаш омӯхта, дар дарбори шоҳони Сосонӣ чун ромишгар хидмат кардааст. Бомшод аз ромишгарони замони Борбад буда, дар иҷрои таронаҳои рустоӣ, фаҳлавиёт, достонҳои таърихию ҳамосӣ, сурудҳои силсилаи ниёишии «Каркуй», «Лоскавӣ», «Уроманӣ» маҳорати баланд доштааст. Бомшод дар инкишофи шаклу анвои шеърию мусиқии маъмули замонаш «тарона», «чакома», «суруд», «патвожа» ва ғ. нақши муассир гузоштааст. Муаллифи суруду оҳангҳои мавсимию маросимии «Бомшодӣ», «Найрез», «Ашкана», «Тези Рост» ва ғ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Бузург (мусиқӣ)

**Бузург (мусиқӣ)** – калон, асари таркибан бузург, наво, пардаи маъмул дар мусиқии классикии тоҷик ва мардумони эронӣ. Мақоми 12-ум дар таркиботи Дувоздаҳмақом (садаҳои 12-17 ва оғози ас.18);

Бузург мақоми таркибан муҳташам дар маҷмӯъи Дувоздаҳмақом аст ва аз ин маънӣ дар таълифоти назарии мусиқии садаҳои 12 -18 ва оғози садаи XVIII мусиқидонон дар иртибот ба ин мақом нуктаҳои тоза баён намудаанд. Бузург дар табақоти доираи маъмулаи адвор доираи 75 собит шуда ва мусиқидонон усули истихроҷи қаторовозҳои онро дар пардаҳои сози мусиқии уд ба тариқи зайл собит кардаанд:
Мақоми аввал дар маҷмӯъи «Шашмақом» (дар таркиботи мақомҳои хоразмӣ мақоми дуввум) буда ва Бузург чун мақомҳои дигар иборат аз ду шоха-созӣ (мушкилот) ва овозӣ (наср) аст.

Мушкилоти Бузург аз шохаҳои: Тасниф, Тарҷеъ, Мухаммаси Бузург, Мухаммаси Насруллоӣ, Сақили Ислимхонӣ, Сақили Султон ва ғ. Дар мақомҳои хоразмӣ бошад баробари шохаҳои зикршуда инчунин Пешрав ва Сақили Ниёзхоҷа илова шудаанд. Таснифро бошад мусиқидонони хоразмӣ мақоми Бузург ва тани мақом меноманд.

Шохаи овозии (насрӣ) Бузург иборат аз Сарахбор, Тарона, Талқини Уззол, Насруллоӣ, Насри Уззол, Супориш ва Уфарҳост.Дар мақомҳои хоразмӣ бошад гӯшаи Сувора (Суворӣ) ворид шуда, мансуб ба бахши Сарахбор аст ва ин тағйирот бар пояи анъанаи иҷроии ин ҳавзаи ҳунарӣ падид омадааст. 
Усули авзонии Бузург ҳам чун мақомҳои дигар бо риояти усули доира ба субут мерасад. Мусиқии Бузург саршор аз такя ва тавонҳои рангини мусиқист.

## Адабиёт
Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав,1894; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1958; Фарҳанги форсӣ, Теҳрон, 1961; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Абдулқодири Мароғӣ, Мақосиду-л-алҳон, Теҳрон,1356; Маҳмуди Ҳусайнӣ, Қонуни илмӣ ва амалии мусиқӣ,таҳия ва таҳқиқи Аскаралӣ Раҷабов, Душ., 1987; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1375; Вожаномаи мусиқии Эронзамин, Теҳрон, 1375; Ражабов И. Мақомлар масаласига доир, Тош., 1963; Мусиқӣ луғати , Тош., 1987.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Бум (мусиқӣ)

**Бум** – садои пасти усули доиравӣ дар мусиқии мақомӣ ва тарзи сабти он дар адвори мусиқӣ чунин аст:
Садои баландро *«бак»* ва агар ин ибора ду бор такрор шавад: *бум, бака, бум бак* ва дар адвори мусиқӣ ба тариқи зайл навишта мешавад:
Назди аҳли мусиқии Хоразм таъбири *бум бак* ба тариқи *гӯп* тоқ истифода мешавад.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Бурҳон Сайдуллоҳи Машшоқ

**Бурҳон Сайдуллоҳи Машшоқ** (Сайдуллоҳи Хонанда; 1886, ноҳияи Оҳалики Самарқанд — 1943, Самарқанд) — навозанда, хонанда ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Давраи омӯзишӣ, ҳунарандӯзӣ ва фаъолияти Бурҳон Сайдуллоҳ дар шаҳри Самарқанд аз Устод Роҳмибердии танбӯрӣ, Ҳоҷӣ Абдулазиз ва дигарон асосҳои амалии мақомхонӣ, созандагиро меомӯзад. Ӯ дар мактаб ва сабки иҷроии Самарқанд як падидаи нав маҳсуб шуда, дар ҷараёни шоха, гӯшаҳои созию овозии «Шашмақом» «Ушшоқ», «Дугоҳ», «Чапандози Наво», «Ироқи Бухоро», «Соқиномаи Ироқ», «Савти Сабо», «Талқинчаи Баёт» ва «Орази Наво» маҳорати баланди иҷроӣ ба харҷ додааст. Дар таҷдиду такмили бахшҳои созии мақомҳо («мушкилот») ҳам корҳои зиёде-ро анҷом дода, ин тозакориҳои иҷроияш дар до-ираҳои ҳунарии Самарқанд ва берун аз он пазируфтаанд. Бурҳон Сайдуллоҳ табъи хуби шеъргӯӣ ҳам дошта, ғазалро некӯ гуфта ва дар заминаи офаридаҳояш оҳангҳои марғуб ҳам сохта аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом./Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 48 ISBN. — 978-99947-49-13-3.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Гурӯҳ:Шашмақом
Мутаваккил Бурҳонов

**Мутаваккил Музайннович Бурҳонов** (с. тав. 1918, Бухоро, с. ваф. 2002 Бухоро), оҳангсоз, донандаи номвари «Шашмақом», Ҳунарпешаи халқии ҶШС Ӯзбекистон (1964), иштирокдори ҶБВ. Фориғуттаҳсили мактаби мусиқии шарқи Бухоро (1931), Институти мусиқӣ ва хореографияи Самарқанд (1932), Консерваторияи Москва (1949). Асосҳои мусиқии классикӣ ва мардумиро назди устодон Бобо Ҷалол Носирзода, Домулло Ҳалим ва дигарон омӯхт. Мусаннифи чандин суруду романсҳо бар ашъори Ҳофиз («Намедонам, чӣ ном дорад», 1949), Лоҳутӣ («Ба чашмонат қасам», «Дилбари мо», 1939, 1940), сурудҳои мардумии «Сари кӯҳи баланд» (1952), «Заррагул», «Чашми сиёҳ», «Гули гандум» ва ғ. такмил дода, мусаннифи суитаи симфонии «Абӯалии Сино» (1957), мусиқӣ барои филму опера, драмаҳои мусиқии Ӯзбекистон. Бурҳонов дар фаъолияти эҷодиаш аз мероси гаронмояи мусиқии «Шашмақом» хеле устодона баҳраандӯзӣ намуда, ба эҷоди асарҳои муҳташами созию овозӣ дар жанру шаклҳои мусиқӣ комёб шудааст.

Ӯ барои хидматҳои шоистааш бо унвону ҷоизаҳои давлатии Иттиҳоди Шӯравӣ, ҶШС Ӯзбекистон (Лауреати мукофоти давлатии Ӯзбекистон ба номи Ҳ.Ҳ. Ниёзӣ-1964, 1970, мукофотии давлатии РАСС Қароқалпоқистон-Бердақ (1964)), Ордени Ленин, ифтихорномаҳо сарфароз шудааст.

## Адабиёт
Композиторы Узбекистана, Таш., 1974; Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, ҷ.1, Душ., 1988.
## Ҳамчунин нигаред
*Шашмақом
## Сарчашма

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Гурӯҳ:Шашмақом
Бусалик

**Бусалик (Абусалик)** – номи мусиқидон ва шоири машҳури форс-тоҷик (ас.10), мақоми саввум дар таркиботи «Дувоздаҳмақом» (садаҳои 12-17 ва ибтидои ас.18). 
Бинобар ба тавсифи манобеи мусиқӣ мақоми *Бусалик* дорои авзону навоҳои мутанаввеъ ва усулан шодона будааст. Дар таркиботи «Шашмақом» бо ин ном шоха ва гӯшаи созию овозӣ амал надорад ва шояд тағйири номӣ ворид шудааст.

## Адабиёт
Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав, 1984; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1958; Фарҳанги форсӣ, Теҳрон,1961; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1375; Вожаномаи мусиқии Эронзамин, Теҳрон, 1375; Абдулқодири Мароғӣ, Мақосид-ул-алҳон, Теҳрон, 1356; Маҳмуди Ҳусайнӣ, Қонуни илмӣ ва амалии мусиқӣ, таҳия ва таҳқиқи Аскаралӣ Раҷабов, Душ., 1987; Ражабов И. Мақомлар масаласига доир, Тош., 1963; Мусиқӣ луғати, Тош.-т, 1987
## Ҳамчунин нигаред
*Шашмақом
## Сарчашма


Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Гурӯҳ:Шашмақом
Гардония

**Гардун** - *Гардуния, Гардония,* фалак, осмон, тақдир. Овозаи саввум дар таркиби Дувоздаҳмақом.

Тартиби қаторовозҳои Гардун дар табақоти адвор ва усули истихроӣи онҳо дар пардаҳои сози уд дар таълифоти назарии мусиқӣ сабт гардидаанд.
Усули доира ва дар ин усулиро намуди бахши сози мақомҳои (Шашмақом); шохаи созӣ дар мақомҳо буда ва бо номи мақомҳо маъруфият касб карда: Гардуни Бузург, Гардуни Рост, Гардуни Наво ва  Гардуни танҳо дар мақоми Ироқ амал надорад.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Мусиқӣ аз рӯи жанр
Гурӯҳ:Мусиқии халқӣ
Гурӯҳ:Мусиқии этникӣ
Гурӯҳ:Мусиқии тоҷикӣ
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Боқии Рӯдӣ

**Боқии Рудӣ** (; ?, Бухоро — 1560, Ҳирот) — оҳангсоз, овозхон, мусиқидон ва и тоҷик.

## Зиндагинома
Асосҳои ибтидоии шеъру мусиқиро аз падараш омӯхта, барои такмили донишу ҳунар ба Самарқанду Марв ва Ҳирот сафар кардааст. Аз ҷавонӣ ба фарогирии навохтани созҳои мусиқӣ, бахусус руд, қонун, барбат (уд), танбӯр ва зарбгарӣ (дафу дойра) машғул шуда, дере нагузашта дар навохтани сози руд машҳур гардид. Дар жанрҳои шеърию мусиқии «савт», «пешрав», «кор», «қавл», «рехта», «куллиёт», «кор ва усул» ва ғ. барои созу овоз таснифоти рангин офарид. Асарҳои ӯ «Савти Чаманоро» (дар усули «Фохтазарб», ба мақоми «Наво», ғазали Кавкабии Бухороӣ), «Амали Хиром» (дар усули «Уфар» ва «Барафшон», ба мақоми Кӯчак", ғазали Абдурраҳмони Ҷомӣ), «Нақши Сарви Сиҳӣ» (дар усули «Шодиёна», ба мақоми «Исфаҳон», ғазали Саъдии Шерозӣ), «Пешрави Панҷгоҳ» (дар усули «Туркзарб», ба мақоми «Ушшоқ» ва шуъбаи «Панҷгоҳ», ғазали Биноӣ"), «Савти Чоргоҳ», «Таронаи Панҷгоҳ» (дар усулҳои «Фаръ», «Самоӣ», ғазалҳои Котибӣ ва Биноӣ) дар ҳаёти мадании Ҳирот, Бухоро ва Самарқанд шуҳрати зиёд доштанд. Боқии Рудӣ ҳангоми дар Ҳирот зистанаш бо устоди мусиқии он давр Ғулом Шодӣ ҳамкорӣ дошта, чанд асари мусиқӣ офаридааст, ки «Савти Ҳиротӣ» ва «Куллиёти Рудӣ» аз қабили маъмултарини онҳо мебошанд. Боқии Рудӣ табъи шоирӣ дошта, ба тахаллуси «Рудӣ» ғазалу рубоиҳои дилнишин сурудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Сураи Ат Тағобун

Сура дар Мадина нозил шудааст ва иборат аз 18 оят аст.

## Мундариҷа

## Тафсир

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Равза

**Равза** (арабӣ: **روضه**) боғ, сабзазор.**Равзаи [[фирдавс]]** боғи биҳишт.

## Сарчашма
Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П–Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c.110

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Гурӯҳ:Ислом
Ҷаннат

**Ҷаннат** () — ба маънои биҳишт, мафҳуме дар ислом аст, ки мӯъминону некӯкорон пас аз рӯзи қиёмат ба он ҷо рафта ва зиндагии абадӣ бо подошҳои илоҳӣ хоҳанд дошт. Ин мафҳум дар тамоми адёни тавҳидӣ вуҷуд дорад.

«Фирдавс» - биҳишти болотарин, ки аз вожаи авастоии «pairi-daêzah» пайдо шудааст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Ислом
Дӯзах

[thumb|Дӯзах дар тасвири Анҷелика Фро. [Соли 1435]]
**Дӯзах** ё **ҷаҳаннам** () — ҷои гунаҳгорон дар он дунё, ки тибқи ривоятҳои динӣ бисёр сӯзон аст. Аммо ба нивиштаи Фарҳанги Деҳхудо, дар бовари эрониёни бостон ва зартуштиён ҷоест дар ҷаҳони дигар, ки дар онҷо гуноҳкорон ҷазои корҳои бади худ бинанд, ва он маҳаллест сахт амиқ, ҳамчун чоҳе бисёр торику сарди дорои дама ва мутаъаффин (бӯйнок) ва ҷонварони мӯзӣ (зиёновар), ки кӯчактарини онҳо ба баландии кӯҳ аст, ба танбеҳи равони бадкорон машғуланд.

## Вожашиносӣ
Дӯзах дар порсии нав аз ‘dosh-axv’ дар порсии миёна (паҳлавӣ) омада, ки дар авестои нав ‘duzi-an(g)ahu’ ва дар авестои куҳан ‘daozh-ahva’ будааст ба маънои ‘ҷаҳони бад/зишт’ ва дар позанд ба сурати ‘dozhax’ нивишта шудааст.

## Эътиқод ба вуҷуди дузах дар ҷомеаи башарӣ
Эътиқод ба вуҷуди дӯзах дар ҷомеаи башарӣ ба даврони пайдоши худи дин дар байни он бармегардад ва дар динҳо ва тамаддунҳои бостонӣ низ тасвире аз он вуҷуд дорад. Бар асоси таълимоти ойини зардушт дӯзах ҷое аст дар ҷаҳони дигар, ки гунаҳкорон дар он ҷо ҷазои корҳои худро мебинанд ва он ҷое аст сахт амиқ ба сони чоҳи бисёр торик, ки сармову гармо ва тааффун дар он ҳукмфармост. Ҷонварони ваҳш, ки хурдтарини онҳо ба андозаи кӯҳанд, ба азоби онҳо машғуланд, ташнагиву гуруснагӣ, ба сар нагун овехтан, мехи чӯбин бар чашмҳо кӯбидан ва забон буридан аз анвои шиканҷаҳои дӯзахи зардуштӣ аст.

## Дӯзах дар Қуръон ва Суннат

Дӯзах дар Қуръон ва Суннат бо номи ҷаҳаннам () ёд шуда, ба хусус дар сураҳои маккӣ васфҳои мухталиф ва ҳавлангезе аз он ва азоби он омадааст. Тибқи омӯзаҳои исломӣ дӯзах аз ҳафт табақа ва ё манзилгоҳи болои ҳам иборат ва азоби ҳар табақаи он аз табақаи болояш сахттар аст. Ҷойгоҳи мунофиқон поёнтарин табақаи он – Дарки асфал бошад. Ҳар кадоме аз табақоти дӯзах даромадгоҳи хоссе ва дар умум 19 фариштаи қавӣ ва дуруштпайкар бар он назорат мебаранд ва ба нигаҳбонон ва хазонадорони дӯзах фариштае бо номи Молик роҳбарӣ мекунад.

Тибқи омӯзаҳои исломӣ тақсимбандии мардум ба ду гурӯҳи хушбахтон ва тирабах­тон ва пешбинии ҷойгоҳи муносиби ухра­вӣ барои ҳар кадо­ми онҳо айни ҳикмати илоҳӣ ва тақозои адолати азалии Ху­дованд аст. Бовар ба ҷазои аъмол дар охират ва эътиқод ба абадияти аҳли шақо дар дӯзах ҳарчанд дар таълимоти қуръо­нӣ ба таври мушаххас ва ба дур аз ҳар гуна афкори хурофие баён гардида ва имон ба он аз рукнҳои ақида ба шумор ра­вад ҳам, вале қабули фалсафаи он ба ҳайси фароянди эъти­қо­дӣ ба фарҳанги исломӣ маҳдуд намебошад, балки он дар зим­ни тамоми консепсияҳои динӣ ва таълимоти осмонӣ ва ҳатто дар маҷмӯаэътиқодоти таҳрифгаштаи тамаддунҳои бос­тонӣ муҳимтарин асли ақидатӣ ба шумор меравад.

## Ҳамчунин нигаред
* Ҷаҳаннам

## Эзоҳ

## Сарчашма

Гурӯҳ:Ҷаҳаннам
Ифтор

**Ифтор** () — рӯза кушодан, рӯзакушоӣ, вақти рӯзакушоӣ; таоме, ки дар ҳангоми кушодани рӯза мехӯранд.

## Эзоҳ

## Сарчашма
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.1 А-О./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. — Москва 1969, — c.512

Гурӯҳ:Ислом
Лом (ҳарф)

**Лом** (арабӣ: **لام**) номи ҳарфи бисту ҳафтуми алифбои арабии тоҷикӣ **ل**, ки дар ҳисоби ҷумалу абҷад ба 30 баробар аст.

## Пайвастшавӣ

## Инчунин нигаред
* Ҳисоби абҷад аз рӯи қимати рақамии ҳарфҳо  
## Сарчашма
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.1 А–О./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c.605

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Гурӯҳ:Алифбои арабиасос
Гесӯи Навогар

**Гесӯи Навогар** (; **Касван Навакар**; 587, Рай — 640, Тайсафун) — овозхон ва мутриби машҳури замони Сосониён ва аз ҳамдастони Борбади Марвазӣ

## Зиндагинома
Аз аҳли Хуросон. Ҳунари созу наворо дар зодгоҳаш — шаҳри Ҳирот фаро гирифта, сипас ба дарбори Хусрави Парвиз (590—628) роҳ ёфт ва чанд муддат дастаи бонувони чангии Ромишсаро (Фарҳангистони ҳунар)-и дарборро сарварӣ кард. Дар достони «Вису Ромин»-и Фахруддини Гургонӣ ва фарҳангҳои мухталиф маҳорати ҳунарии Гесӯи Навогар ситоиш шуда, таснифоти «Дилангезон», «Нӯшин», «Гулнӯш» ва ғайраро ба ӯ нисбат додаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1988;
* Борбаднома. Д., 1989; Нағмаи ниёкон. Д., 1989;
* Раҷабов А. Эҷод ва иҷрои мусиқӣ дар садаҳои IV—VII. Д., 2011;

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Гиря (суруд)

«**Гиря**» — суруд ва оҳанги маъмули бостонӣ ва мавсимию маросимии тоҷикон, ки савти лирикии ҳузнангез дорад.

«Гиря» аз ҷиҳати алҳон ва сохти пардавиаш ба шуъбаи дуввуми мақоми «Сегоҳ»-и «Шашмақом» рост омада, чун мавзӯи алоҳида ба таркиби он дохил шудааст ва дар таркиби шуъбаи дуввуми «Сегоҳ»-у дар амалияи иҷроии мақомҳо бо номҳои «Гиря» ва «Савти Гиря» амал дорад. «Гиря» дар таълифоти мусиқии назарии асрҳои 12-17 ба ҳайси шоха ва гӯшаи савтиву овозӣ дар таркиби мақомҳо ёдрас нашудааст, аммо эҷодкорон дар робита ба ин ё он муносибат таснифоте дар ин лаҳн сохтаанд. Ин суруд дар асрҳои миёна дар заминаи сурудҳои мотамию маросимии мардумӣ ба вуҷуд омада, ҳузну андуҳро ифода мекард. Минбаъд чун асари ҷудогона маъмул гардида, асрҳои 18-19 ба силсилаи «Шашмақом» ворид гардидааст. «Гиря» аз ҷиҳати сохту таркиби оҳангӣ ба се қисм ҷудо мешавад. Қисми аввал худи асли оҳанги «Гиря» буда, аз рӯи зарбу усул ба усулу авзони «Чапандоз» шабеҳ аст ва бар усули машҳури «ланг» бо зарби 3/8+3/4 иҷро мешавад. Шохаи дуввум «Савти Гиря» ном дошта, ба оҳанги «Талқинча» монанд аст. Шохаи севвуми он «Уфари Гиря» аст, ки бо зарби шӯх иҷро мегардад. То ворид шудан ба «Шашмақом» матни «Гиря» аз шеърҳои динӣ иборат буд, ки дар сӯгвориҳо мехонданд.

«Гиря» дар «Шашмақом» бо ғазали Афзал Махдуми Пирмастӣ омадааст, ки матлаи он чунин аст:

Сарояндаи хушилҳон Ҷӯрабек Муродов «Гиря»-ро бар ғазали Ахавони Солис месарояд, ки матлаъаш ин аст:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Ражабов И. Мақомлар масаласига доир. Тошкент, 1963;
* Шашмаком/ Составители: Б. Файзуллаев, Ш. Сахибов, Ф. Шаҳобов. М., 1950—1964;
* Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д., 1988; Ҳакимов Н. Шашмақом дар қарни XX. Х. 2006;
* Донишномаи Шашмақом. Д., 2009;
* Муҳаммади Наршахӣ. Таърихи Бухоро. Д., 2012;
* رضاقلی خان هدایت. مجمع الفصحا. چاث سنگئ ١۸۹٧؛
* محمد علئ امام ششتری. شعرو موسیقی و سازو آواز در ادبیات فارسی. تهران،١۳۴۶ هـ. ش.؛
* مهدئ برکشلی. شرح ردیف موسیقئ ایران. تهران، ١۳۴۶ هـ. ش.؛
* محمد معین. فرهنگ معین. تهران، ١۳۴۸ هـ. ش.؛
* نصرت اللاه هدادی٬ فرهنگنامۀ موسیقئ ایران، تهران،١۳٧۶ هـ. ش؛
* مهدئ ستایشگر، واژه نامۀ موسیقئ ایرانزمین. جلد 1. تهران٬ ١۳۸١.هـ. ش.ر

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Гулоби Танбӯрӣ

**Гулоби Танбӯрӣ** (1892, Панҷакент — 1947, ҳамон ҷо) — танбӯрӣ, донанда ва иҷрокунандаи мусиқии классикӣ ва мардумии тоҷик, намояндаи ҳавзаи мусиқии Панҷакенту Самарқанд.

## Зиндагинома
Ҳунари мутрибиро ибтидо дар зодгоҳаш аз ромишгарони мардумӣ омӯхта, барои такмили маҳорат ба ш.-ҳои Самарқанду Миёнколот ва Бухоро рафт. Дар мактаби мусиқии Самарқанд бо роҳнамоии Ҳоҷиабдулазиз, Қорӣ Сироҷ ва дигарон донишу маҳорати хешро сайқал дод. Шохаҳои ҷудогонаи «Шашмақом»-ро хуб медонист ва «тарҷеъ», «гардун», «тасниф»-ро моҳирона менавохт. Бо Искандари Савтӣ ҳамкории эҷодӣ дошт.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Ҳакимов Н. «Шашмақом» дар қарни ХХ, Хуҷанд, 2006.
* Донишномаи Шашмақом. / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — с. 52 ISBN 978-99947-49-13-3
* Таджикская музыка. Душанбе, 2003.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Сураи Ал Муззаммил

Сура дар Макка нозил шудааст ва иборат аз 20 оят аст.

## Мундариҷа

## Тафсир

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Ғазал (маъноҳо)

**Ғазал (маъноҳо)** — ()

1. **[[Ғазал]]** — Аз анвои маъмули шеърӣ.

2. **Ғазал** — Дар истилоҳи аҳли мусиқӣ аз навъи хоси тасниф (суруд) ё тарона (дар мусиқии устодонаи ҳавзаи иҷроии Ҳинд «Ғазал» - аз анвои маъмули шеърию мусиқӣ, ки ихтирои онро ба Амир Хусрави Деҳлавӣ 1253—1325 нисбат медиҳанд) аст.

Абдуқодири Мароғӣ (1356—1435) дар иртибот ба махсусиёти жанрии *«Ғазал»* навишта: "бибояд донист, ки аъза-му ашкали тасониф навбати мураттаб аст ва қуда-мо онро чаҳор қитъа сохтаанд: қитъаи аввалро «қавл гӯянд ва он бар шеъри арабӣ бошад; қитъаи сониро „ғазал“ ва он ба абёти порсӣ бувад; қитъаи солисро „тарона“ ва он бар баҳри рубоӣ бошад; қитъаи робеъро „фурӯдошт“ ва он „қавл“ бошад».

Зимни ин Қайси Розӣ махсусиёти шеърию мусиқии « Ғазал»-ро эзоҳи мушаххасе дода: «ва ба ҳукми он ки арбоби саноъати мусиқӣ бар ин вазн алҳони шариф сохтаанд ва тариқи лашкар таъ-лиф карда ва одат чунон рафтааст, ки ҳар чи аз он ҷинс бар абёти тозӣ созанд, онро „қавл“ хо-нанд ва ҳар чӣ бар муқатаъоти порсӣ бошад, онро „ғазал“ хонанд. Аҳли дониш ин малҳунотро „та-рона“ номанд ва шеъри муҷарради онро „ду-байтӣ“ хонанд ва барои он ки бинои он бар ду байт беш нест, мутаърабаи онро „рубоӣ“ хонанд, аз баҳри он ки баҳри ҳазаҷ дар ашъори араб мураббаъ-ал-аҷзо омадааст…»

Донишманди эронӣ Маликушшуаро Баҳор низ дар тавзеҳи «ғ.» чун ҷинси маъмули шеърию мусиқӣ нуктаи ҷолибе баён намуда: «чома, ки аъроб онро „ғазал“ ё „қавл“ ва „ғазал“ гӯянд, таснифе аст ошиқона, ашъораш бинобар маъмулу дувоздаҳ ҳиҷоӣ буда ва оҳанги он низ вазни нисбатан сабӯк дошта…»

:Сароянда ин ғазал соз кард,
:Дафу чангу найро ҳамовоз кард.
(Фирдавсӣ)

:Забӯри ишқнавозӣ на кори ҳар мурғест,
:Биёу навгули ин булбули ғазалхон бош.
(Ҳофиз)

3. **Ғазал бардоштан**. Бо овози мавзун хондани суруд, тарона ва дигар анвои овозии мусиқӣ:

:Ғазабардошта ромишгари руд,
:Ки бадруд эй нишоту айшу бадруд.
(Низомӣ)

4. **Ғазалхон.** Ромишгаре, ки ғазал хонад бо ҳамовозии созҳо, сарояндаи ғазал:

:Ки на танҳо манам рабӯда ишқ,
:Ҳар гуле булбуле ғазалхон дошт.
(Саъдӣ)
 
5. **Ғазалгӯй**. Он ки ғазал гӯяд, ғазалхону ғазалсаро, ғазалпардозро гӯянд (киноя ба ромишгарони ҳирфаист).

 
## Адабиёт
Қайси Розӣ, Ал-мӯъҷам…, Теҳрон, 1373; Абдулқодири Мароғӣ, Мақосиду-л-алҳон, Теҳрон, 1356; Таҷлил Ҷ. Арӯз, Теҳрон, 1368; Аббос Моҳёр, Арӯзи форсӣ, Теҳрон, 1376; Низомӣ, Куллиёт, Теҳрон, 1374; Саъдӣ, Куллиёт, Теҳрон, 1366; Ҳофиз, Девон, Теҳрон, 1370; Фирдавсӣ, Шоҳнома, Душ., 1964-66; Анҷуманорои Носирӣ, Теҳрон, 1294; Фарҳанги Деҳхудо, Теҳрон, 1377; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1376.

## Сарчашма

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Адабиёт
Даврон Гулмуродов

**Даврон Гулмуродов** (*Гулмуродов Даврон Шерматович*; зод. 30 ноябри 1962, деҳаи Сешанбе, ноҳияи Регар) — овозхони тоҷик, Ҳофизи халқии Тоҷикистон (2011).

## Зиндагинома
Гулмуродов фориғуттаҳсили мактаби ҳамагонии ноҳияи Турсунзода (1969—1979), шуъбаи мусиқии анъанавии Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода (1981—1986) буда, фаъолияти иҷроию тадрисиашро дар мактаби мусиқии шаҳри Турсунзода (муаллими суруд ва мусиқӣ, 1986-91) идома дода, сипас дар вазифаҳои масъули бахши фарҳангии ноҳия хидматгузорӣ менамояд. Гулмуродов яке аз таъсисдиҳандагони дастаи мақомхонони ноҳияи Турсунзода буда, анъана ва суннатҳои дерини иҷроии мақомхонии водии Ҳисорро бо тозакориҳои ҳунарӣ идома медиҳад. Гулмуродов дар иҷрои шохаҳои овозии мақомҳо, аз ҷумла «Ироқи Бухоро», «Насруллоӣ», «Нимчӯпонӣ», «Муғулчаи Дугоҳ», «Уфари Ироқи Бухоро», «Соқиномаи Ироқи Бухоро», «Қашқарчаи Савти калон», «Сарахбори Ороми ҷон», «Сарахбори Наво» ва ғ. маҳорати хуби иҷроӣ ба харҷ дода ва дар рангомезии барномаи ҳунарии дастаи мақомхонони ноҳия саҳми хоса гузоштааст. 

Гулмуродов иштирокдори Симпозиум-фестивалҳои мусиқии Самарқанд (1987), Душанбе (1990, 2002, 2006) ва чандин ҷашнвораҳои мусиқии мақомӣ ва мардумист. Гулмуродов барои саҳми арзандааш дар тарғибу рушди мусиқии мақомӣ, маҳорати баланди иҷроӣ бо Ифтихорномаи Президенти ҶТ (2003), Вазорати фарҳанги ҶТ (2001), ҷоизаҳои озмунҳои ҷумҳуриявӣ, байналмилалӣ («Бӯстон» «Андалеб»-1986, 2001, «Аржанг»-2002) ва ғ. мушарраф шудааст. Гулмуродов мураббии чандин сароядагони ҷавони мақомсарост.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с.
* Шашмақом шоҳкории назму наво (Раҳнамои фестивали байналмилалии Шашмақом, Душ., 2006).
* Донишномаи Шашмақом / Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 52. - ISBN 978-99947-49-13-3

Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҳофизони мардумии Тоҷикистон
Ғамангез

**Ғамангез** («Дарғам»). 1. Суруд, оҳанги мавсимӣ, маросимӣ, ки дар замони Сосониён (222-651) тасниф шудааст.

2. «Дарғам» - Аз силсилалаҳнҳои тақвимии Борбади Марвазӣ (598-99-628-38), мансуб ба шохаи дуввуми «Хусравонӣ»-и ӯст.

3. «Дарғам» - Оҳанги махсуси маросимӣ, ки назди мардумони Бухорою Самарқанд (бо номҳои «Гиря», «Фиғон», «Мӯя», «Дарғам» истифодашаванда) ва дар маросимҳои ёдбуди паҳлавонон, ёру дӯстонашон иҷро мена-мудаанд.

4. «Дарғам» - Гӯшаи тавсифӣ, ниёишӣ дар таркиби мақоми «Ироқ» («Дувоздаҳмақом», ас.12-13). 5. Шуъбаи овозии таркибан хурд дар мақоми «Бузург» («Дувоздаҳмақом», ас. 13-14). 6. Гӯша, шохаи хурди тараннумӣ, ки ромишварон дар ҷараёни иҷрои таркиботи таҳрирӣ («Бузург – «Дувоз-даҳмақом», ас.15) истифода менамудаанд. 7. Гӯшаи мусиқӣ дар таркиботи «Ҳафт дастгоҳ» (эронӣ). Аз мавҷудияти «Ғ.» ба сифати гӯша, шуъба дар таркиботи мақомҳо дар давраҳои баъдӣ (а.16-19) хотирнишон нашудааст.

## Адабиёт
Анҷуманорои Носирӣ, Теҳрон, 1294; Баҳо-ри Аҷам, Деҳлӣ, 1284; Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав,
1892; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги форсӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Фарҳанги Деҳхудо, Теҳрон , 1377; Энсиклопедияи ада-биёт ва санъати тоҷик, ҷ.3, Душ., 2004.
## Нигаред низ
* Шашмақом
## Эзоҳ

Гурӯҳ:Шашмақом
Гурӯҳ:Ҳунари овозхонӣ
Сураи Абаса

Аз 42 оят ва як рукӯъ иборат мебошад

## Мундариҷа
Дар Макка нозил шуда, ба тартиби нузул сураи 17-ум аст. Номи Абаса аз ояти якум гирифта шудааст. Сабаби нузули онро чунин гуфтаанд: Абдуллоҳ ибни Умми Мактум дар ҳоле назди Пайғамбар (с) омад, ки ӯ машғули даъвати бузургони Қурайш ба Ислом буд ва бехабар сухани Пайғамбарро (с) бурид. Ҳазрати пайғамбар (с) рӯ турш карда аз ӯ рӯ гардонид. Худо Пайғамбарашро (с) итоб кард (оятҳои 1 — 10). Мавзӯи оятҳои дигар чунин аст: Қуръон, инсон, офаринишу парвариши ӯ, ризқу рӯзии ӯ, фаро омадани сайҳа — дамидани сур, даҳшатҳои он рӯз, гурӯҳи растагор ва гурӯҳи гирифтор дар он рӯз.

## Тафсир

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Ҷамолуддини Ғайбӣ

**Ҳофиз Ҷамолуддини Ғайбӣ** (? — қарни XIV) — мусиқидон, навозанда, хонанда ва и форс-тоҷик, падари Абдулқодири Мароғаӣ.

## Зиндагинома
Ғайбӣ дар мусиқӣ, шеър, оҳангсозӣ, сознавозӣ мартабаи баланд дошт. Дар сознавозӣ ва назарияи мусиқӣ касе ҳампояи ӯ набуда, шогирдону пайравони зиёде дошта, писараш Хоҷа Абдуқодир маҳсули дар ин соҳа андӯхтааш буд. Хоҷа Абдуқодир дониш ва фазилати баланди Ғайбӣ ро сутуда: «дар ин илму амал (амалия ва назарияи мусиқӣ) ба мартабае расид, ки ҳиммати мубораки ишон буд ва ин маънӣ бар оламиён возеҳ ва лоиқ шуд ва ғарази он ҳазрат аз таълим дар ин фан бад-ин банда он буд, ки чун Қуръонро ҳифз карда будам, хостанд, ки маърифати нағамот камоянбағӣ ин бандаро ҳосил бишавад, то чун тиловати Каломуллоҳ ба нағамоти табиа кунам аз сару қувват бошад…» Дар бораи таълифоти назарии мусиқии Ҷамолуддини Ғайбӣ ахборе зикр наёфтаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* Донишномаи Шашмақом./Зери таҳрири Олимов К., Абдувалиев А., Азизӣ Ф., Раҷабов А., Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 53. — ISBN 978-99947-49-13-3.

Гурӯҳ:Оҳангсозони форсу тоҷик
Се (ҳарф)

**Се** (арабӣ: **سه**) номи ҳарфи дуюми алифбои арабии тоҷикӣ **ث**, ки дар ҳисоби ҷумалу абҷад ба 500 баробар аст.

## Пайвастшавӣ

## Инчунин нигаред
* Ҳисоби абҷад аз рӯи қимати рақамии ҳарфҳо  
## Сарчашма
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.2 П–Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c.229

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Гурӯҳ:Алифбои арабиасос
Сураи Ал Ғошия

Ғошия (ар. الغاشیة – фурӯпӯшанда), ал-Ғошияҳ, сураи 88-и Қуръон, ки дар Макка нозил шуда, дорои 26 оят ва ба тартиби нузул сураи 34 аст. Номи сура аз ояти 1 гирифта шуда, «қиёмат» маънидод гардидааст..

## Мундариҷа

## Тафсир

 Дар оятҳои 2–3 дӯзахиён, аҳвол ва хӯрданию ошомидании онҳо дар дӯзах; дар оятҳои 8–16 хуррамию шодии биҳиштиён ва чигунагии будубоши онҳо дар биҳишт баён шудааст. Дар оятҳои баъд далелу бурҳонҳое барои камоли қудрат, ҳус­ни тадбир ва илму ҳикмати Офаридгор дар мисоли чигунагии офариниши шутур, осмон ва замин омадаанд. Сипас, Худо ба пайғамбараш (с) мефармояд, ки ба мардум бо ин ҳама далелҳои қудрат панд гӯяд ва чун пазируфтанд, ба нафъи онҳост ва агар напазируфтанд, аз онҳо рӯй бигардонад, пас аз бозгашт ҳисобу китоб ва ҷазову азоби он­ҳо назди Худост. 
Ба қавли муфассирон, ояти 22-юми Ғошия бо ояти қитол (9:5) мансух аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма
Қуръони карим (асл ва матни тарҷумаи тоҷикӣ). Д., 2007;
 

دیوبندی محمد عثمانی. تفسیر معارف القرآن. جلد ١٢. تهران، ١٣٨٩ش
Сураи Зуҳо

Сура дар Макка нозил шуда, 11 оят дорад ва номи он аз ояти якум гирифта шудааст.

## Мундариҷа

## Тафсир
Дар сабаби нузули Зуҳо омадааст, ки дар оғози рисолати паёмбар (с) муддате ҷараёни нузули *ваҳй* бар вай қатъ гардид, баъзе мушрикон гуфтанд, ки Худояш ӯро тарк кард. Дар ин вақт сураи «Зуҳо» нозил шуд ва гуфтаи онҳоро рад кард.

Дар ибтидои сура Худо ба чоштгоҳ ва шаб, вақте торикияш фарогир шавад, савганд хӯрда, ки Ӯ ҳаргиз паёмбар (с)-ро тарк накардааст, охират барои вай аз дунё беҳтар аст ва барояш ба андозае пешрафту баҳра ато мекунад, ки аз он розиву хушнуд мегардад. Дар қисмати дуввуми сура Худованд аз давраҳои ятимӣ, бепарасторӣ, надоштани барномаи ҳидоят ва нодории паёмбар (с) ёдовар шуда, дар поён ба вай тавсия мекунад, ки ятимонро зердасту мазлум накунад, ниёзмандонро ба дуруштӣ аз худ наронад ва ҳамеша неъматҳои Парвардгорашро ба ёд оварда, дар бораи онҳо сухан бигӯяд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
Сураи Иншироҳ

Сура дар Макка нозил шудааст ва иборат аз 8 оят аст.

## Мундариҷа

## Тафсир

## Эзоҳ

## Сарчашма
*
Сураи маданӣ

**Сураҳои маданӣ** ( — оятҳои маданӣ‎) — сураҳое, ки дар Мадина ё баъд аз ҳиҷрат ба Мадина дар кадом мавзеъе набошад, нозил шудаанд.

## Манбаъ
Тафсири сураи Набаъ - Сомонаи islamhouse.com

Гурӯҳ:Қуръон
Гурӯҳ:Сураҳои Қуръон
Пора (Қуръон)

**Пора** (), **ҷузъ** (, шакли ҷамъ:  — аҷзоъ) — яке аз 30 бахши тақрибан баробари Қуръон, ки дар ҳар шаби моҳи Рамазон хонда мешавад. Ҳар ҷузъе аз ду ҳизб иборат аст.

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ
Сураи маккӣ

**Сураҳои маккӣ** ( — оятҳои маккӣ‎) — сураҳое, ки дар Макка ё дар марҳалаи пеш аз ҳиҷрат ба Мадина дар кадом мавзеъе набошад, нозил шудаанд.

## Адабиёт
* Тафсири сураи Набаъ - Сомонаи islamhouse.com

Гурӯҳ:Қуръон
Гурӯҳ:Сураҳои Қуръон
Метан

**Метан** (аз ; *гази ботлоқ*),  — карбоҳидрогени якуми қатори ҳомологии карбоҳидрогенҳои сер (алканҳо). Метан гази сузанда беранг бебуй, ҳарорати ҷӯшиш-165, 5 ҳарорати гудозиш 182,5 зичиаш нисбат ба ҳаво 0,554 ҳангоми бо ҳаво якҷоя шудан (дар сурати ба 5-15% расидани консентратсияааш) омехтаи тарканда ҳосил мекунад. Метан қисми таркибӣ ва асосии газҳои табии (77-99%-и ҳаҷми умумӣ) газҳои бо нефт ҷудо мешудаги (31-90%) ва газҳои кон (34-40%) мебошад. Атмосфераи баъзе сайёраҳо (Зуҳал, Муштарӣ) асосан аз метан иборат аст. Метани сунъиро бо роҳи коркади термии ангишт ва нефт ҳосил мекунанд. Метани табии ҳангоми пусиши моддаҳои органикӣ бо таъсири бактерияҳои метанҳосилкунанда дар сурати нарасидани ҳаво пайдо мешавад. Метан чун сузишворӣ ва ашё барои ҳосил кадани пайвастдои органикӣ (атсетилен, хлороформ, формалдеҳид ва ғ) истифода мешавад.

## Адабиёт

Гурӯҳ:Сӯзишворӣ
Гурӯҳ:Моддаҳои кимиёвӣ
Бодавд

** Бодавд ** – деҳаест дар Ҷамоати Ванҷи ноҳияи Ванҷ. 
 
## Эзоҳ
 
  
* 

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Ҷамоати Ванҷ
Пшихарв

** Пшихарв** – деҳаест дар Ҷамоати Водхуди ноҳияи Ванҷ. 
 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҷамоати Ванҷ
Бунай

**Бунай ** –  яке аз деҳоти бузурги ноҳияи Ванҷи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшони ҷумҳурии Тоҷикистон аст.

Аз назари идорӣ тобеъи ҷамоати деҳоти Ҷамоати Жовуд аст, ки маркази идории он маҳсуб мешавад.

Масофа аз **Бунай **то шаҳраки **Рохарв** - маркази ноҳияи **Ванҷ** 10 км аст.

Бар асоси омори **2012** аҳолии Бунай **1926** нафар ва тибқи омори соли **2017 -  2021** нафар буда аст. 

Аҳли деҳаи Бунай аз рӯи нажод ҳама тоҷиканд.  

Мардуми Бунай бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. 

Аз ҷиҳати мазҳаб пайрави мазҳаби ҳанафиянд.

**Бунай **мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, китобхона, маркази саломатӣ, дорухона, ду нуқтаи хидмати маишӣ, нуқтаи савдои хусусӣ, хонаи фарҳанг, як маркази хариди хусусӣ, як маркази иҷтимоъӣ дорад.

Дар ҳудуди **Бунай **хоҷагии деҳқонии "**Кибирё** ҷойгир аст.

Соҳаҳои асосии хоҷагии Бунай аз чорводорӣ, ғаллакорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорӣ иборатанд.

Заминҳояш аз дарёчаи **Даргови** **Бунай ва **рӯди **Ванҷоб** обёрӣ мешаванд.

## Эзоҳ
 
  
* 

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Гурӯҳ:Ҷамоати Жовид
Лотинӣ навиштани порсӣ

**Лотинӣ навиштани порсӣ ([[форсӣ]])** — намояндагии забони форсӣ (форсӣ ва дарӣ ва тоҷикӣ) бо алифбои лотинӣ аст.

## Алифбои лотинӣ
Азбаски хати форсӣ системаи навиштан абҷад (бо инвентаризатсияи ҳамсадо-вазнин номаҳои) аст, бисёр суханони равшан дар порсии стандартӣ метавонад spellings шабеҳ, ки бо таври васеъ гуногун pronunciations, ки ихтилоф дар онҳо (нонавиштаи) садонок садо доранд. Ҳамин тавр як парадигмаи Лотинӣ навиштани метавонед забони қадимии пайравӣ (ки инъикос имлои ва аздуромӯзӣ) ё Саҳифаҳои (ки талаффузи инъикос ва phonology).

Дар алифбои лотинӣ мебозад, дар ҷаҳони имрӯза нақши скрипти дуюм. Барои исботи ин тасдищ он кифоя аст, ки ба назар шаҳр ва кӯчаи аломатҳои ё суроғаҳои интернет дар ҳамаи кишварҳо. Аз тарафи дигар, таҷрибаи собит намуд, ки кӯшишҳои таълим миллионҳо нафар ҷавонони Эрон дар хориҷи кишвар, дар хондан ва навиштани порсӣ бештар собит мешавад бемуваффақият, аз сабаби набудани алоқа рӯз бо алифбои форсӣ. Чунин ба назар мерасад, ки дар як роҳи аз ин тақсимот ёфт шуд; ва истифодаи баробари скрипт лотинӣ ба алифбои форсӣ аст.

## Забони қадимии
Воридсозии додаҳои кӯшиши форсӣ ба straightforwardly намояндагӣ phonology форсӣ дар скрипти ба лотинӣ, бе талаб мукотибаи наздик ё reversible бо хати форсӣ, инчунин бе талаб мукотибаи наздик ба арзишҳои овои англисӣ ҳарф Рум.

То чанде пеш гузашта буд, стандарти расмӣ барои саҳифаҳои аз форсӣ бо истифода аз алифбои лотинӣ аст. Хушбахтона, ҳамаи вазорату идораҳои давлатӣ ҳоло дастур дода шуд, ки ба татбиқи стандарти тибқи расмиёти номи Саҳифаҳои барои адад toponymic Эрон. Дар ин маҷмӯи қоидаҳои кӯшиши кардааст, дода шудааст, ки ба generalize ба татбиқи ин стандарт, то ки яке метавонад ҳар гуна матнҳои форсӣ дар асоси ин меъёр нависед. Дар асоси ин маҷмӯи воситаҳои қоидаҳои инфрасохтор барои тафтишоти имло, Саҳифаҳои матнҳои, тарҷумаи суханони ва таълими забони зери рушд мебошанд.

## Алифбои тоҷикӣ лотинӣ
Дар забони тоҷикӣ ё тоҷикӣ форсӣ гуногуни забони форсӣ аст. Он дар ҶШС Тоҷикистон дар скрипт Лотинӣ стандартишуда, аз соли 1926 то охири солҳои 1930, вақте ки алифбои расман ба сириллик дигаргун шуд, навишта шудааст. 

## Мисол

* **Сириллик**

Тамоми одамон озод ба дунё меоянд ва аз лиҳози манзилату ҳуқуқ бо ҳам баробаранд. Ҳама соҳиби ақлу виҷдонанд, бояд нисбат ба якдигар бародарвор муносабат намоянд.

* **Порсӣ**
تمامی انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ منزلت و حقوق با هم برابرند. همه صاحب عقل و وجدانند، باید نسبت به یکدیگر برادروار مناسبت نمایند.

* **Лотинӣ**

Tamomi odamon ozod ʙa dunjo meojand va az lihozi manzilatu huquq ʙo ham ʙaroʙarand. Hama sohiʙi aqlu viçdonand, ʙojad nisʙat ʙa jakdigar ʙarodarvor munosaʙat namojand.

## Ҷадвали муқоиса

То солҳо дар Эрони стандарти расмӣ барои навиштани форсӣ бо хати лотини набуди.  Хушбахтонаи охирони (2012) стандартӣ бо ном 
" қонӯни номгузорӣ "
тасвиб шуда ва ба ҳамаи вазоратхонаи ҳо иблоғ шуда act.
ӣн "шеваи номаи" акнун дар луғатномаи ҳо, таблуҳо, ва лотини навиштани корбурд фаровон дорад.

## Адабиёт
*    Табдили матни тоҷикӣ ба форсӣ ва баръакс 
* шеванома
*  девони Ҳофиз бо хати лотинӣ
*  рубоиҳои Хайём бо хати лотинӣ
*  китоби омӯзиши порсӣ бо хати лотинӣ

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Алифбои лотинӣ
Деҳоти Рованд

**Ҷамоати Рованд** — ҷамоатест дар ноҳияи Ванҷ Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон.

## Сохтори маъмурию ҳудудии ҷамоат

## Шароитҳои табиию иқлимӣ ва захираҳо
 
## Мардум

## Деҳоти ҷамоат

## Эзоҳ

Рованд
Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ
Мотравн

** Мотравн ** – деҳаест дар Ҷамоати Язгуломи ноҳияи Ванҷ. 
 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Ҷамоати Язғулом
Кеврон

**Кеврон** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Вишхарви ноҳияи Дарвоз. Аз Кеврон то маркази ҷамоат 18 км, то маркази ноҳия 12 км; роҳ қисман асфалтпӯш. Аҳолиаш 1375 нафар (2022), тоҷикон.

## Иқтисод
Деҳа муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, маркази саломатӣ, китобхона, нуқтаҳои савдои хусусӣ ва осиёби обии хусусӣ дорад. Аҳолии деҳа ба ғаллакорӣ, картошкапарварӣ, саб­завоткорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ машғуланд. Заминҳо аз чашмаҳои кӯҳӣ ва чашмаи Девдара обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди де­ҳа 15 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият дорад.

## Шахсиятҳои шинохта
Ходими давлатӣ Акбаршо Искандаров, доктори илмҳои таърих Қосимшо Искандаров, Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон Аҳмадшо Улфатшоев дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон
Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Дарвоз
Гурӯҳ:Ҷамоати Вишхарв
Даштак

** Даштак ** – деҳаест дар Ҷамоати Навлунди ноҳияи Дарвоз. 
 
## Эзоҳ
 

Гурӯҳ:Ноҳияи Дарвоз
Йо (ҳарф)

**Йо**  (арабӣ:   **يا**) номи ҳарфи сийу дуюми алифбои арабии тоҷикӣ —   **ي**, ки дар ҳисоби ҷумалу абҷад ба 10  баробар аст.

## Пайвастшавӣ

## Инчунин нигаред
* Ҳисоби абҷад аз рӯи қимати рақамии ҳарфҳо 
## Сарчашма
Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.1 А–О./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c.411

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
Гурӯҳ:Алифбои арабиасос
Хайма

**Хайма** (арабӣ: **خيمه**) чодир; соябони калон, хиргоҳ; манзилгоҳи қобили ҳамлу нақл.

## Сарчашма
Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П–Ҷ./Дар зери таҳрири М.Ш.Шукуров, В.А.Капранов, Р.Ҳошим, Н.А. Маъсумӣ. – Москва 1969, - c. 456

Гурӯҳ:Забони тоҷикӣ
К

**К** (ке), ҳарфи 13-уми алифбои тоҷикӣ, ки овози ҳамсадои таркандаи беҷаранги пасизабонӣ (пасикомӣ)-ро ифода мекунад. Дар алифбои кириллии славянӣ қимати ададаш ба 20 баробар буд. Ба алифбои кириллӣ аз юнонӣ омада, ҳарфи К  ("каппа")-и юнонӣ аз "коф"-и алифбои финиқӣ пайдо шудааст. К дар адабиёти классикӣ ва ҳозираи тоҷик гоҳо ба "г" мегузарад: паркор — паргор, гунаҳкор — гунаҳгор.

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ
Гоф (ҳарф)

**Гоф** () — номи ҳарфи бисту шашуми алифбои форсӣ.

Ин ҳарф дар алифбои арабӣ вуҷуд надорад. Онро забоншиносони эронӣ барои ифодаи овози г — пасизабонии тарканда (нигар *Г*) дар асоси ҳарфи  (коф) ихтироъ кардаанд, яъне ба болои ҳарфи коф боз як хатча афзудаанд. Дар забони тоҷикӣ гоф то соли 1929 маъмул буд. 

Шаклҳои навишташ чунинанд: дар аввал  —  ; дар мобайн —  ; дар охир —  ; дар алоҳидагӣ — .

Дар забонҳои авестоӣ, форсии бостон, форсии миёна — паҳлавӣ ва дар забони форсии нав (аз асрҳои 9 — 10 то ба имрӯз) калимаҳои бисёреро бо ҳарфи гоф метавон дучор омад. Ин ҳарф дар забонҳои эронии бостон, забони форсӣ тоҷикии имрӯз, гӯишҳои Эрону Афғонистон табдилҳо дорад, ки ба ҳайси мисол чанде аз онҳоро меорем: табдил ба ҳарфи ч-гун-чун; ба ҷ-геҳон-ҷаҳон, Буругард-Буруҷард, гавз-ҷавз, норгил-норҷил, гавҳар-ҷавҳар, Гунди Шопур-Ҷунди Шопур, Дагла-Даҷла, потангон-бодинҷон, Гургон-Ҷурҷон, лагом-лаҷом, Меҳргон-Меҳрҷон; ба ҳарфи д-куланг-куланд, овранг-овранд; ба ҳарфи ғ-шагол-шағол, зугол-зуғол; ба ҳарфи в-Гуштосб-Виштосб, гузоридан-вичоридан (дар забони паҳлавӣ), гург-вург, гул-вард, гуроз-вуроз; ба ҳарфи й(йот) — Раг-Рай (номи шаҳр), ҳумогун-ҳумоюн; ба ҳарфи ғ-огашта-оғушта, огуш-оғӯш, Пилгӯш-Пилғӯш, гулӯла-ғулӯла. Пас аз ҳои малфуз, инчунин дар ҳамин ҳолат ҷамъ бастан Г. навишта мешавад: хона-хонагӣ, банда-бандагӣ, дилдода-дилдодагон, хонанда-хонандагон, оянда-ояндагон, созанда-созандагон.

Дар баъзе ҳолат гоф аз талаффуз меафтад: агар-ар, в-агар-в-ар ва ғ.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* بهشتی محمد. فرهنگ صبا.تهران، ۱۳۷۵ ش.؛
* معین محمد. فرهنگ فارسی. تهران ۱۳۷۵ ش.؛
* دهخدا. لغت نامه. جلد ۱۲. تهران ۱۳۷۷ ش.ر

## Эзоҳ

## Сарчашма
* 

Гурӯҳ:Ҳуруфи форсӣ
Гурӯҳ:Алифбои арабӣ
Орд

thumb|255x255px|Орд
thumb|Халтаҳои орд
**Орд** (форсӣ: **آرد**) — маҳсули ғаллаи дар осиё кашидашуда; кӯфта ва соидашудаи ғалла. Як навъ маҳсулоти хӯрокӣ, ки аз дони зироати гуногун (асосан аз гандум, инчунин аз ҷав, ҷавдор, сулӣ, ҷуворӣ, марҷумак, арзан, нахӯд ва ғайра) мекашанд.

## Навъҳои орд
Тоҷикон дар гузашта, ки орди гандум камёб буд, аз орди ҷав, ҷуворӣ, боқило, арзан, нахӯд ва дигар зи­роатҳо низ истифода мебурданд. Масалан, аз орди ҷу­ворӣ нони зағора мепухтанд. Ҳоло дар пухтупаз асосан орди гандум (навъҳои якум ва олӣ)-ро истифода мебаранд.

## Орд дар таббохии тоҷикон
Орд дар таббохии тоҷикон дар гузашта ва имрӯз ҳам мавқеи хос дорад. Тоҷикон ордро барои тайёр кардани навъҳои гуногуни нон, таомҳо (оши угро, оши ӯмоч, оши туппа, туппаи дасткан, атола, ордбирён ё гардсӯз, барак, манту, хонума ва ғайра), маҳсулоти қаннодию хӯрокиҳои гуногун (чалпак, чагалдак, салла, чакчак, паҳлавак ва ғайра) аз за­мон­ҳои қадим истифода мебаранд.

## Боварҳои мардумӣ нисбат ба орд
Нисбат ба орд дар байни мардуми то­ҷик бовару эътиқодҳои гуногун мав­ҷу­данд. Тоҷикон ордро рамзм сафедӣ, бахту саодат ва  ба­рору кушоиши кор медонанд. Масалан, ҳангоми ба хо­наи бобои па­дарӣ овардани тифли навзод, ба хонаи домод овардани арӯс ба китфу пешонии онҳо орд мезаданд, ки рамзи бапою қадам будан ва хушбахт шудани онҳост. Ё ба китфи шахси ба сафари дур раванда ё аз сафари дур баргарданда ҳам орд мепошанд, ки сафараш бехатар шавад ва аз сафар сиҳ­ҳа­ту саломат ба хона баргардад. Дар тӯйи арӯсӣ маросимҳои ордбезон ва дастчарбонро (ни­гар дастчарбон) анҷом медиҳанд, ки баъди ин арӯс дар хонаи хусураш ҳуқуқи таомпазӣ пайдо мекунад. Дар гузашта ҳангоми ба хидмати аскарӣ ё сафари дур рафтани аъзои оила тоҷикон ба онҳо ҳатман нонеро мегазониданд ва то ба хона баргаштани онҳо он нонро нигоҳ медоштанд. Мардум бовар доштанд, ки нони насибакардаашон онҳоро ҳатман сиҳҳату саломат ба хонаашон бозмегардонад. Ҳамчунин ба зери болини тиф­ли навзод кул­ча мемонданд ва бовар доштанд, ки нон қувваҳои бади зиёнкорро дур карда, тифли навзодро аз таъсири онҳо эмин нигоҳ медорад. Мардуми Бадахшони Тоҷи­кис­тон дар арафаи иди Наврӯз тоқиро чорқат карда, ба орд олуда, ба сутунҳои хона мезананд, ки рамзи покию тозагӣ ва хубу бобарор омадани соли нав мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма

Гурӯҳ:Орд
Гурӯҳ:Маҳсулоти нонӣ
Гурӯҳ:Маҳсулоти қаннодӣ