Таърихи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «Авесто» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки «**kāra-*» ‘*мардум-сипоҳ*’ ( *yōd* ‘*сарбоз*’], дар забони суғдӣ «***āzā̆t-kār***» [*озодкор* – *сарбоз*, *сипоҳӣ*, *афсар*], дар забони балхӣ «*αςαδοϰαρο*» [*озодкор* – *озода*] ва «***ϰαρα-λραγγα***» ‘*фармондеҳи гурӯҳе аз сипоҳиён*’ [< ****kāra-daranaka-***], дар форсии дарӣ вожаҳои «*корзор*», «*корвон*», «*пайкор*», «*марди кор*» рӯидаанд.

Аз «****spāda***-» дар порсии бостон ва авестоии пешин ***spāda''-''', авестоии пасин ***spāδa***-, [[Забони портӣ|паҳлавӣ]] ****spāδ***, ***ispāδ***, суғдӣ ***spāδ***, балхӣ ***σπαλο***, ***ασπαλο***, [[Забони порсии миёна|порсии миёна]] ***spāh*** ва форсии дарӣ ***sipāh*** рӯидаанд. Аз ин вожа дар порсии бостон ****spāda-pati-*** сохта шуда, ки дар паҳлавӣ ***spāδpat*** / ***spāδbad***, дар порсии миёна ***spāhpat*** / ***spāhbed***, дар суғдӣ ***spāδpaδ***, дар балхӣ ***σπαλοβιδο***, ***ασπαλοβιδο*** ва дар форсии дарӣ ***sipāhbad*** гаштааст.

Ин вожа аз куҳантарин замонҳо дар номҳои касон низ ба кор мерафтааст. Чунончи, суғдиён номҳое чун ***Spādak*** ‘''сипоҳӣ''’, ***Spādsā̆raka*** ‘''сипаҳсолор''’ аз ****Spādasā̆raka***-, ***Spāδxarš*** ‘''сипоҳкаш'', ''лашкаркаш''’, ***Taxmspāδak*** ё ***Taxmspāδē*** аз ****Taxmaspāda***- ‘''Таҳмсипоҳ (дорои сипоҳи далер)''’, ***Tōkəspāδak*** ‘''(дорои) сипоҳи нерӯманд''’ доштаанд.

=== Сипоҳи Ҳахоманишиён ===


Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) дар оғоз «****kāra-***» номида мешудаанд, вале сипастар, ки бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон дода шуданд, «****spāda-***» [''сипоҳ''] хонда шудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз даҳ сарбоз як [[гурӯҳ]] ташкил мешуда, ки «****daθa-***» [''даҳа''] номида ва сардораш «****daθapati-***» [''даҳбад''] хонда мешудааст. Аз даҳ гурӯҳ як [[баталион|гурдон]] ташкил мешуда, ки «****θata-***» [''сада''] хонда ва фармондеҳаш «****θatapati-***» [''садбад''] номида мешудааст. Даҳ гурдон як [[ҳанг]]ро ташкил медодаанд, ки «****hazāra-***» [''ҳазора''] номида ва фармондеҳаш [[Сарҳанг|«****hazārapati-***»]] [''ҳазорбад''] хонда мешудааст. Аз даҳ ҳанг як [[лашкар]] ташкил мешуда, ки «****baivara-***» [''бевара''] хонда ва фармондеҳаш «****baivarapati-***» [''беварбад''] номида мешудааст. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён «****spādapati-***» [''сипаҳбад'']  ва ё «****kārana-***» [''коран'']  хонда мешуда, ки аз ҳамон «****kāra-***» рӯидааст.

Агар ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ***даҳа*** бо [[Гурӯҳ|***отделение***]], ***сада*** бо [[Вашт|***рота***]], ***ҳазора*** бо [[Ҳанг|***полк***]], ***бевара*** бо [[Лашкар|***дивизия***]] ва ***сипоҳ*** бо [[Артиш|***армия***]] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ***даҳбад*** бо ***сержант*** ё ***старшина***, ***садбад*** бо ***лейтенант*** ё ***капитан***, [[Сарҳанг|***ҳазорбад***]] бо ***майор*** ё ***полковник***, [[Гундсолор|***беварбад***]] бо ***генерал-майор*** ё ***генерал-лейтенант*** ва ***сипаҳбад*** бо ***генерал-полковник*** ё ***генерали артиш*** баробар мешаванд.
   
=== Сипоҳи Ашкониён ===

Дудмони паҳлавии [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.]] — [[224]]), ки ҷойгузини дудмони юнонии [[Давлати Селевкиён|Селевкиён]] ([[Соли 312 п.м.|312]] — [[Соли 64 п.м.|64 п.м.]]) шуд, созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст:

Дар [[сипоҳи Ашкониён]] ''садаҳо'' ба забони [[Забони портӣ|паҳлавӣ]] [[Вашт|***wast***]] [''васт''], ''ҳазораҳо'' — [[Ҳанг|***drafš***]] [''дирафш''], ''бевараҳо'' — [[Гунд|***gund***]] [''гунд''] номида мешуданд. Сардорону фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан ***wast-sālār*** [''васт-солор''], [[Сарҳанг|***drafš-sālār***]] [''дирафш-солор''] ва [[Гундсолор|***gund-sālār***]] [''гунд-солор''] хонда мешуданд. Ҳар ҳазора ё ҳанге барои худ [[Дирафш|парчами аждаҳопайкаре]] дошт, ки ба забони  номида мешуд (аз «*''drafša-''» дар эронии бостон, ки , «''arδašf''» / «''ərδəšf''» дар забони суғдӣ ва  «***λraφo***» дар забони балхӣ аз он рӯидаанд). Аз ин рӯ, ин ягонҳоро «''дирафш''» меномиданд. Дирафшҳои аждаҳопайкар дар Эронзамин аз замони подшоҳии Ҳахоманишиён ба кор мерафтаанд. Бино ба ривояте, дирафши аждаҳопайкарро [[Куруши Кабир]] аз осуриён вом гирифта буд ва он то поёни подшоҳии [[Дорои III|Дорои Севум]] дар сипоҳ ба кор мерафт. [[Искандари Мақдунӣ]] пас аз пирӯзӣ бар Доро ин дирафшро парчами расмии [[подшоҳии Мақдуния]] карда буд, аммо пас аз пирӯзии [[Руми Қадим|румиён]] бар мақдуниҳо «дирафши аждаҳопайкар» ба дасти фарзандони [[Ромул]] уфтод. Ин дирафш дар [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] низ боз мондаву ба кор мерафтааст.

Артиши Ашкониён низ чун артиши Ҳахоманишиён ***spāδ*** [''сипоҳ''] ва фармондеҳаш ***spāδpat*** ё ***spāδbad*** [''сипаҳбад''] номида мешуд. Сипоҳи Ашкониён аз нерӯмандтарин  артишҳои ҷаҳони бостон буда ва борҳо сипоҳи Румро шикаст додааст. Номи қавмии [[паҳлавҳо]] дар забони форсӣ чун «паҳлавон» боз мондааст. Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии [[Арманистон]], ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «''гунд''», «''дрош''» ва «''вашт''» бахшбандӣ мешуд. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон [[вашт|рота]] ба забони  [''вашт''], [[ҳанг]] — «''գունդ''» [''гунд''] ё «''Զորագունդ''» [''зӯрагунд''], [[сарҳанг]] — «''Գնդապետ''» [''гндапет''] ва [[генерал-полковник]] — «''գեներալ—գնդապետ''» [''general-gndapet''] номида мешаванд.

=== Сипоҳи Сосониён ===

Артиши Сосониёнро «***spāh***» (''[[сипоҳ]]'') меномиданд, ки бузургтарин ягони он «***gund***» (''[[гунд]]'') будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро «***gund-sālār***» (''[[гундсолор]]'') мехонданд. Ҳар гунде аз чанд «***drafš***» ([[ҳанг|''дирафш'']]) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «***wašt***» (''[[вашт]]'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд «***tahm***» (''[[таҳм]]'') созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «***radag***» (''[[рада]]'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «***drafš-sālār***» ([[сарҳанг|''дирафшсолор'']]), фармондеҳи вашт «***wašt-sālār***» ([[сарвашт|''ваштсолор'']]), сардори таҳм «***tahmdār***» (''[[таҳмдор]]'') ва сардори рада эҳтимолан «****radagbān***» (''[[радабон]]'') номида мешуд.

Фармондеҳи сипоҳ «***spāhbed***» ([[сипаҳсолор|''сипаҳбад'']]) хонда мешуд. Сарфармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳи шоҳаншоҳии Сосонӣ «***artēštārān-sālār**'» (*артишдоронсолор*) номида мешуд.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии ягонҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар ягонҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд.

Чуноне ки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо рада бо *отделение*, таҳм бо *рота*, вашт бо *батальон*, дирафш бо *полк*, гунд бо *бригада* ва сипоҳ бо *дивизия* баробар аст. Бо ҳамин қиёс, радабон бо *сержант* ё *старшина*, таҳмдор бо *лейтенант* ё *капитан*, ваштсолор бо *майор*, дирафшсолор бо *полковник*, гундсолор бо *генерал-майор* ё *генерал-лейтенант* ва сипаҳбад бо *генерал-полковник* ё *генерали артиш* баробар будаанд.

## Тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Тоҷикистон
Вазорати дифоъи Тоҷикистон дар соли 2018 хостори тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Нерӯҳои мусаллаҳи ин кишвар шуд ва аз Кумитаи забону истлоҳоти Тоҷикистон дархост кард, ки баробарҳои тоҷикӣ барои дараҷаҳои низомии русӣ пешниҳод кунад. Умед Ҷайҳонӣ, узви коргурӯҳи муштараки вожагузинии Кумитаи забону истилоҳот ва Вазорати дифоъи Тоҷикистон, вожаҳои артиш, сипоҳ, лашкар, гунд, ҳанг, гурдон, вашт, таҳм, гурӯҳ ва радаро ба тартиб ба ҷои истилоҳоти русии *армия*, *корпус*, *дивизия*, *бригада*, *полк*, *баталион*, *рота*, *взвод*, *отделение* ва *звено* пешниҳод кард. Вай ҳамчунин аз ин вожаҳо барои фармондеҳони ин ягонҳои артишӣ, ба тартиб, дараҷаҳои артишсолор, сипаҳсолор, лашкарсолор, гундсолор, сарҳанг, саргурд, сарвашт, таҳмбон, гурӯҳбон ва радабонро пешниҳод кард, ки аз истилоҳоту алқоб ва маносиби низомии даврони Ашкониён, Сосониён, Сомониён ва дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаанд. Кумитаи забону истилоҳот ин вожаҳоро барои ҷойгузин кардани рутбаҳои русӣ ба гурӯҳи кории Шурои амнияти миллӣ ва Вазорати дифоъ пешниҳод кардааст.

## Пайвандҳо
* Дараҷаи низомӣ
## Манобеъ

Гурӯҳ:Артиш
Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ