Мушакҳо

**Мушакҳо** ( ҳосила аз хурдшудаи танҳо «мушак»), инчунин  (ҷамъ, аз танҳо , аз  — «муш») — узвҳое, ки аз бофтаи мушакӣ иборатанд; таҳти таъсири импулсҳои асаб қобилияти кашишхӯриро доранд. Қисми дастгоҳи такяву ҳаракат. Ҳаракатҳои гуногунро иҷро карда, ҷойивазкунии бадан, нигоҳ доштани қомат, кашишхӯрии пайвандҳои овозӣ, нафаскашӣ ва ғайраро таъмин менамоянд. Бофтаи мушакӣ чандир ва эластикӣ буда, аз миоситҳо (ҳуҷайраҳои мушакӣ) иборат аст. Барои мушакҳо хасташавӣ хос аст, ки ҳангоми кори пуршиддат ё сарборӣ зоҳир мегардад.

Мушакҳо имкон медиҳанд, ки мавқеи қисмҳои бадан дар фазо тағйир дода шавад. Инсон ҳама гуна ҳаракатҳоро, аз содатаринҳо ба монанди мижа задан ё табассум, то ҳаракатҳои мураккаб ва серхарҷи энергия, ба монанди меҳнати заргарон ё варзишгарон, ба шарофати қобилияти кашишхӯрии бофтаҳои мушакӣ иҷро мекунад. Аз кори дурусти мушакҳо, ки аз се гурӯҳи асосӣ иборатанд, на танҳо ҳаракатнокии организм, балки фаъолияти тамоми равандҳои физиологӣ вобаста аст. Кори ҳамаи бофтаҳои мушакиро системаи асаб идора мекунад, ки робитаи онҳоро бо мағзи сар ва ҳароммағз таъмин намуда, табдили энергияи кимиёвиро ба механикӣ танзим мекунад.

Дар бадани инсон — 640 мушаки скелетӣ мавҷуд аст (вобаста ба усули ҳисоби гурӯҳҳои тафриқаёфтаи мушакҳо, шумораи умумии онҳоро аз 639 то 850 муайян мекунанд). Хурдтарин мушакҳо ба устухончаҳои хурдтарини дар гӯш ҷойгиршуда пайвастанд. Бузургтаринҳо — мушакҳои калони сурхча, пойҳоро ба ҳаракат меоранд. Қавитарин мушакҳо — мушакҳои соқи по ва хоянда мебошанд. Дарозтарин мушаки инсон — мушаки хайётӣ (дӯзандагӣ) буда, аз қисми пеши болоии боли устухони тиҳигоҳ (қисмҳои пешу болоии устухони косаи лаган) оғоз шуда, ба таври спиралӣ аз пеш тавассути рон гузашта, бо пайвандак ба қисми болоии устухони калони соқ пайваст мешавад.

Аз рӯи шакл мушакҳо хеле гуногунанд. Бештар мушакҳои дукшакл, ки хоси дасту по мебошанд ва мушакҳои паҳн, ки деворҳои танаро ташкил медиҳанд, вомехӯранд. Агар мушакҳо пайвандаки умумӣ дошта бошанд ва саракҳояшон ду ё бештар бошад, онҳоро дусара, сесара ё чорсара меноманд.

Мушакҳо ва устухонбандӣ шакли бадани инсонро муайян мекунанд. Ғизои мутавозин ва машғул шудан ба машқҳои ҷисмонӣ ба рушди бофтаи мушакӣ ва камшавии ҳаҷми бофтаи равғанӣ мусоидат менамоянд. Вазни мушакҳо дар вазнбардорони пешқадам аз 60% вазни бадан зиёдтар аст.

## Намудҳои мушакҳо
Вобаста ба хусусиятҳои сохт, мушакҳои инсонро ба 3 намуд (ё гурӯҳ) тақсим мекунанд:

* скелетӣ (кӯндаланг-рахдор),
* суфта,
* дил.

Гурӯҳи якуми мушакҳо — мушакҳои скелетӣ (ё кӯндаланг-рахдор). Дар ҳар яки мо беш аз 600 мушаки скелетӣ мавҷуд аст. Мушакҳои ин намуд қодиранд худсарона, бо хоҳиши инсон кашиш хӯранд ва ҳамроҳ бо скелет системаи такяву ҳаракатро ташкил медиҳанд. Вазни умумии ин мушакҳо тақрибан 40% вазни баданро ташкил медиҳад, вале дар одамоне, ки мушакҳои худро фаъолона инкишоф медиҳанд, метавонад боз ҳам зиёдтар бошад. Бо ёрии машқҳои махсус ҳаҷми ҳуҷайраҳои мушакиро то он даме зиёд кардан мумкин аст, ки онҳо дар вазн ва ҳаҷм афзоиш ёфта, релефӣ шаванд. Ҳангоми кашишхӯрӣ мушак кӯтоҳ ва ғафс шуда, нисбат ба мушакҳои ҳамсоя ҳаракат мекунад. Кӯтоҳшавии мушак бо наздикшавии нӯҳҳои он ва устухонҳое, ки ба онҳо пайваст аст, ҳамроҳӣ мешавад. Дар ҳар як ҳаракат ҳам мушакҳои иҷрокунанда ва ҳам мушакҳои муқовиматкунанда (мутаносибан агонистҳо ва антагонистҳо) иштирок мекунанд, ки ин ба ҳаракат дақиқӣ ва равонӣ мебахшад.

Намуди дуюми мушакҳо, ки ба ҳайати ҳуҷайраҳои узвҳои дарунӣ, рагҳои хунгард ва пӯст дохил мешавад — *[[бофтаи мушакии суфта]]* мебошад, ки аз ҳуҷайраҳои хоси мушакӣ (миоситҳо) иборат аст. Ҳуҷайраҳои дукшакли кӯтоҳи мушакҳои суфта пластинаҳоро ташкил медиҳанд. Онҳо оҳиста ва ритмикӣ, бо итоат ба сигналҳои системаи асаби вегетативӣ кашиш мехӯранд. Кашишхӯриҳои оҳиста ва тӯлонии онҳо ғайриихтиёрӣ (новобаста аз хоҳиши инсон) ба амал меоянд.

Мушакҳои суфта (ё мушакҳои ҳаракатҳои ғайриихтиёрӣ) асосан дар деворҳои узвҳои дарунии ковок (масалан, сурхной, меъда ё масона) ҷойгиранд. Онҳо дар равандҳое, ки аз шуури мо вобаста нестанд (масалан, дар ҳаракати ғизо тавассути роҳи ҳозима ё мусоидат ба танг ва васеъшавии гавҳараки чашм) нақши муҳим мебозанд.

Гурӯҳи алоҳидаи (сеюм)-и мушакҳоро бофтаи мушакии кӯндаланг-рахдори дил (миокард) ташкил медиҳад. Он аз кардиомиоситҳо иборат аст. Кашишхӯрии мушаки дил таҳти назорати шуури инсон нест, он аз ҷониби системаи асаби вегетативӣ идора мешавад.

## Сохт
Элементи сохтории мушакҳо — нахчаи мушакӣ мебошад, ки ҳар кадоми онҳо дар алоҳидагӣ на танҳо воҳиди ҳуҷайравӣ, балки воҳиди физиологии қобили кашишхӯрӣ мебошад. Нахчаи мушакӣ ҳуҷайраи бисёрҳаста буда, қутри он аз 10 то 100 мкм-ро ташкил медиҳад. Ин ҳуҷайра дар дохили парда — сарколемма ҷойгир аст, ки бо саркоплазма пур шудааст. Дар саркоплазма миофибриллаҳо ҷойгиранд. Миофибрилла — сохтори ришташакл буда, аз саркомерҳо иборат аст. Ғафсии миофибриллаҳо одатан камтар аз 1 мкм аст. Вобаста ба шумораи миофибриллаҳо нахчаҳои мушакии сафед ва сурхро фарқ мекунанд. Дар нахчаҳои сафед миофибриллаҳо бештар ва саркоплазма камтар аст, ки ба шарофати ин онҳо метавонанд зудтар кашиш хӯранд. Нахчаҳои сурх дорои миқдори зиёди миоглобин мебошанд, ки бинобар ин чунин ном гирифтаанд. Ба ғайр аз миофибриллаҳо, дар саркоплазмаи нахчаҳои мушакӣ инчунин митохондрияҳо, рибосомаҳо, комплекси Голҷи, дохилшавиҳои липидҳо ва дигар органеллаҳо мавҷуданд. Шабакаи саркоплазматикӣ интиқоли импулсҳои ангезишро дар дохили нахча таъмин мекунад. Ба ҳайати саркомерҳо риштаҳои ғафси миозинӣ ва риштаҳои борики актинӣ дохил мешаванд

****Актин** — сафедаи кашишхӯранда, ки аз 375 боқимондаи аминокислотаҳо бо вазни молекулавии 42 300 иборат буда, тақрибан 15%-и сафедаи мушакро ташкил медиҳад. Дар зери микроскопи рӯшноӣ молекулаҳои бориктари актин ба мисли рахи равшан намоён мешаванд (ба истилоҳ «Ι-дискҳо»). Дар маҳлулҳои дорои миқдори ками ионҳо актин дар шакли молекулаҳои ягона бо сохтори курашакл мавҷуд аст, аммо дар шароити физиологӣ, дар ҳузури АТФ ва ионҳои магний, актин ба полимер табдил ёфта, нахҳои дарозро (актини фибриллярӣ) ҳосил мекунад, ки аз ду занҷири молекулаҳои актини ба таври спиралӣ печида иборатанд. Бо пайваст шудан бо дигар сафедаҳо, нахҳои актин қобилияти кашишхӯриро бо истифода аз энергияи дар АТФ мавҷудбуда пайдо мекунанд.
****Миозин** — сафедаи асосии мушак; миқдори он дар мушакҳо то ба 65% мерасад. Молекулаҳо аз ду занҷири полипептидӣ иборатанд, ки дар ҳар кадоми онҳо беш аз 2000 аминокислота мавҷуд аст. Молекулаи сафеда хеле калон аст (инҳо дарозтарин занҷирҳои полипептидии дар табиат мавҷудбуда мебошанд) ва вазни молекулавии он ба 470 000 мерасад. Ҳар як занҷири полипептидӣ бо ба истилоҳ сарак анҷом меёбад, ки ба ҳайати он ду занҷири хурди иборат аз 150—190 аминокислота дохил мешаванд. Ин сафедаҳо фаъолияти АТФ-азиро зоҳир мекунанд, ки барои кашишхӯрии актомиозин зарур аст. Дар зери микроскоп молекулаҳои миозин дар мушакҳо ба мисли рахи торик намоён мешаванд (ба истилоҳ «А-дискҳо»).

****Актомиозин** — комплекси сафедаӣ, ки аз актин ва миозин иборат буда, бо фаъолияти ферментативии АТФ-аза тавсиф мешавад. Ин маънои онро дорад, ки ба шарофати энергияи дар раванди гидролизи АТФ хориҷшуда, актомиозин метавонад кашиш хӯрад. Дар шароити физиологӣ актомиозин нахҳоеро ҳосил мекунад, ки дар тартиби муайян ҷойгиранд. Қисмҳои фибриллярии молекулаҳои миозин, ки дар банд ҷамъ шудаанд, ба истилоҳ риштаи ғафсро ташкил медиҳанд, ки аз он саракҳои миозинӣ ба таври амудӣ мебароянд. Молекулаҳои актин ба занҷирҳои дароз пайваст мешаванд; ду чунин занҷир, ки ба таври спиралӣ дар гирди ҳам печидаанд, риштаи борикро ташкил медиҳанд. Риштаҳои борик ва ғафс ба таври параллелӣ ҷойгир шудаанд, ки ҳар як риштаи борик бо се риштаи ғафс ва ҳар як риштаи ғафс бо шаш риштаи борик иҳота шудааст; саракҳои миозинӣ ба риштаҳои борик чанг мезананд.

Дар маҷмӯъ, бофтаи мушакӣ аз об, сафедаҳо ва миқдори ками моддаҳои дигар иборат аст: гликоген, липидҳо, моддаҳои экстрактивии дорои нитроген, намакҳои кислотаҳои органики ва ғайриорганикӣ ва ғайра. Миқдори об 72—80%-и вазни умумиро ташкил медиҳад.

Сафедаҳои мушакиро вобаста ба ҳалшавандагии онҳо дар об ё муҳитҳои намакӣ тақсим мекунанд. Се гурӯҳи асосии сафедаҳоро ҷудо мекунанд: саркоплазматикӣ (35% аз миқдори умумии сафеда), миофибриллярӣ (45%) ва сафедаҳои строма (20%). Ба ҳайати сафедаҳои саркоплазма чанд моддаи сафедаӣ дохил мешаванд, ки хосиятҳои глобулинҳоро доранд, як қатор сафедаҳо, миоглобин, сафеда-ферментҳо, парвальбуминҳо. Парвалбумин сатҳи ионҳои Ca2+-ро танзим мекунад, ки ин сустшавии мушакҳоро метезонад. Сафеда-ферментҳо дар митохондрияҳо ҷойгир буда, равандҳои нафаскашии бофтавӣ, мубодилаи нитрогену липидҳо ва ғайраро танзим мекунанд. Сафедаҳои саркоплазматикӣ дар муҳитҳои намакӣ бо қувваи пасти ионӣ ҳал мешаванд.

Миозин, актин ва актомиозин ба гурӯҳи сафедаҳои миофибриллярӣ мансубанд, ки барои кашишхӯрии мушакҳо масъуланд. Ба ин ҷо инчунин сафедаҳои танзимкунанда дохил мешаванд: тропомиозин, тропонин, α- ва β-. Комплекси тропомиозин ва тропонин барои ҳассосияти мушакҳо ба ионҳои Ca2+ масъул аст. Сафедаҳои миофибриллярӣ дар муҳитҳои намакӣ бо қувваи баланди ионӣ ҳал мешаванд. Миқдори сафедаҳои миофибриллярӣ аз намуди мушакҳо вобаста аст, дар ин ҳолат сафедаҳо инчунин бо хосиятҳои физикиву кимиёвии худ фарқ мекунанд. Миқдори зиёдтарини онҳо дар мушакҳои скелетӣ мушоҳида мешавад, дар миокард онҳо хеле каманд ва камтар аз ҳама — дар мушакҳои суфта. Масалан, дар бофтаи мушакии меъда сафедаҳои ин гурӯҳ назар ба мушакҳои кӯндаланг-рахдор 2 маротиба камтаранд.

Ба сафедаҳои строма коллаген ва эластин дохил мешаванд. Бархлофи сафедаҳои миофибриллярӣ, миқдори сафедаҳои строма дар мушакҳои суфта ва мушаки дил ба ҳадди аксар мерасад.

Ҳангоми инкишофи организм тағйироти назарраси таркиби кимиёвии мушакҳо ба амал меояд. Миқдори умумии сафедаҳо дар бофтаи мушакии ҷанинҳо назар ба афроди болиғ камтар ва об, мутаносибан, бештар аст. Инчунин таркиби бевоситаи вазни сафедаӣ фарқ мекунад, ки бо мурури инкишоф миқдори сафедаҳои строма кам шуда, миқдори миозин ва актомиозин зиёд мешавад. Инчунин камшавии мавҷудияти нуклеопротеинҳо, КРН ва КДН ба амал меояд ва ҳиссаи пайвастагиҳои дорои энергияи баланд (АТФ ва креатин-фосфат) меафзояд. Пайдоиши элементҳои муайян дар бофтаи мушакӣ бо марҳилаҳои мушаххаси инкишоф алоқаманд аст. Дар давраи ташаккули раёни рефлексӣ ва ҳосил шудани рефлекси ҳаракат, дар мушакҳо дипептидҳои дорои имидазол (ансерин ва карнозин) пайдо мешаванд, ҳассосияти Ca2+-и актомиозин ташаккул меёбад.

## Тасниф
Бофтаи мушакии организмҳои зинда бо мушакҳои сершумори дорои шакл, сохт ва раванди инкишофи гуногун муаррифӣ шудааст, ки вазифаҳои мухталифро иҷро мекунанд. Фарқ мекунанд:

### Аз рӯи вазифаҳо

* қаткунандаҳо ()
* ёзкунандаҳо ()
* дуркунандаҳо ()
* наздиккунандаҳо ()
* чархзанандаҳо () ба дарун () ва ба берун ()
* сфинктерҳо () ва васеъкунандаҳо (дилататорҳо)
* синергистҳо — гурӯҳи мушакҳое, ки вазифаи монандро иҷро мекунанд
* антагонистҳо — гурӯҳи мушакҳое, ки вазифаи муқобили синергистҳоро иҷро мекунанд
* бардорандаҳо ()
* фуроварандаҳо ()
* росткунандаҳо ()

### Аз рӯи самти нахчаҳо

* мушаки рост — бо нахчаҳои рости параллелӣ;
* мушаки кӯндаланг — бо нахчаҳои кӯндаланг;
* мушаки даврашакл — бо нахчаҳои даврашакл;
* мушаки моил — бо нахчаҳои моил:
** якпарра — нахчаҳои моил ба пайвандак аз як тараф пайваст мешаванд;
** дупарра — нахчаҳои моил ба пайвандак аз ду тараф пайваст мешаванд;
** бисёрпарра — нахчаҳои моил ба пайвандак аз чанд тараф пайваст мешаванд;
** нимпайвандакӣ;
** нимпардаӣ.

### Нисбат ба буғумҳо
Шумораи буғумҳое, ки мушак аз болои онҳо мегузарад, ба назар гирифта мешавад:

* якбуғумӣ
* дубуғумӣ
* бисёрбуғумӣ

### Аз рӯи шакл

* оддӣ
** дукшакл
** рост
*** дароз (дар дасту по)
*** кӯтоҳ
*** паҳн
* мураккаб
** бисёрсара
*** дусара
*** сесара
*** чорсара
*** бисёрпайвандакӣ
*** душикамча
** бо шакли муайяни геометрӣ
*** мураббаъ
*** делташакл
*** камбалашакл
*** пирамидашакл
*** гирд
*** дандонадор
*** секунҷа
*** ромбшакл
*** трапетсияшакл

## Кашишхӯрии мушакҳо
Дар раванди кашишхӯрӣ риштаҳои актин ба умқи фосилаҳои байни риштаҳои миозин ворид мешаванд, дар ҳоле ки дарозии ҳар ду сохтор тағйир намеёбад, балки танҳо дарозии умумии комплекси актомиозинӣ кӯтоҳ мешавад; ин гуна усули кашишхӯрии мушакҳоро «лағжанда» меноманд. Лағжиши риштаҳои актинӣ дар тӯли риштаҳои миозинӣ ба энергия ниёз дорад. Энергияе, ки барои кашишхӯрии мушакҳо зарур аст, дар натиҷаи таъсири мутақобилаи актомиозин бо АТФ ва таҷзияи охирин ба АДФ ва H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> хориҷ мешавад. Ба ғайр аз АТФ, дар кашишхӯрии мушакҳо об, инчунин ионҳои калий ва магний нақши муҳим мебозанд.

Мушаки скелетӣ аз миқдори зиёди нахчаҳои мушакӣ иборат аст; ҳар қадар онҳо бештар бошанд, мушак ҳамон қадар қавитар аст.

5 намуди кашишхӯрии мушакҳоро фарқ мекунанд:

**Кашишхӯрии консентрикӣ** — боиси кӯтоҳшавии мушак ва ҷойивазкунии ҷойи пайвастшавии он ба устухон мегардад, дар ин ҳолат ҳаракати дасту по, ки тавассути кашишхӯрии мушаки мазкур таъмин мешавад, ба самти муқобили муқовимати бартаридошта (масалан, қувваи ҷозиба) нигаронида шудааст.

**Кашишхӯрии экссентрикӣ** — ҳангоми дарозшавии мушак дар вақти танзими суръати ҳаракати аз ҷониби қувваи дигар бавуҷудомада ё дар ҳолате, ки кӯшиши ниҳоии мушак барои бартарӣ аз қувваи муқобил кифоя нест, ба амал меояд. Дар натиҷа ҳаракат ба самти таъсири қувваи беруна сурат мегирад.

**Кашишхӯрии изометрӣ** — кӯшише, ки ба қувваи беруна муқовимат мекунад ва дар он дарозии мушак тағйир намеёбад ва ҳаракат дар буғум ба амал намеояд.

**Кашишхӯрии изокинетикӣ** — кашишхӯрии мушак бо суръати якхела.

**Ҳаракати баллистикӣ** — ҳаракати зуд, ки иборат аст аз:

а) ҳаракати консентрикии мушакҳои агонист дар оғози ҳаракат;

б) ҳаракати инертӣ, дар вақти фаъолияти ҳадди ақал;

в) кашишхӯрии экссентрикӣ барои суст кардани ҳаракат.

Дар организм чунин кашишхӯриҳо барои иҷрои ҳар гуна ҳаракат аҳамияти калон доранд.

Аз мушакҳои суфта (бофтаи мушакии суфта) узвҳои дарунӣ, аз ҷумла деворҳои сурхной, рагҳои хунгард, роҳҳои нафас ва узвҳои таносул иборатанд. Мушакҳои суфта бо ба истилоҳ «автоматизм», яъне қобилияти ба ҳолати ангезиш омадан дар сурати набудани ангезандаҳои беруна фарқ мекунанд. Ва агар кашишхӯрии мушакҳои скелетӣ тақрибан 0,1 сония давом кунад, кашишхӯрии сусттар ва тӯлонии мушакҳои суфта аз 3 то 180 сония давом мекунад. Дар сурхной, узвҳои таносул ва маҷрои пешоб ангезиш аз як ҳуҷайраи мушакӣ ба ҳуҷайраи дигар интиқол меёбад. Дар мавриди кашишхӯрии мушакҳои суфтаи дар деворҳои рагҳои хунгард ва пардаи рангини чашм ҷойгиршуда, он аз ҳуҷайра ба ҳуҷайра гузаронида намешавад; ба мушакҳои суфта асабҳои симпатикӣ ва парасимпатикии системаи асаби автономӣ меоянд.

Мушаки дил (миокард) ҳангоми кори муқаррарӣ барои кашишхӯрӣ тақрибан 0,2—0,4 сония сарф мекунад ва ҳангоми зиёд шудани сарборӣ суръати кашишхӯриҳо меафзояд. Хусусияти нодири мушаки дил — қобилияти ритмикӣ кашиш хӯрдани он ҳатто ҳангоми аз организм берун овардани дил мебошад.

Дар раванди кашишхӯрии мушак ҳангоми лағжиши риштаҳои актинӣ дар тӯли риштаҳои миозинӣ, пайвастшавии муваққатии миозин ба актин бо ёрии кӯпрукҳои кӯндаланг, ки ба истилоҳ «саракҳои» молекулаҳои миозинӣ мебошанд, ба амал меояд. 5 марҳилаи сикли биохимиявии кашишхӯрии мушакҳоро ҷудо мекунанд.

Раванди стехиометрии гидролизи АТФ аз ҷониби «сараки» миозинӣ то аденозиндифосфат (АДФ) ва кислотаи ортофосфат (H3PO4); ин раванд хориҷшавии маҳсулоти гидролизро таъмин намекунад.

Пайвастшавии «сараки» миозинии озод чархзананда, ки дорои АДФ ва H3PO4 аст, бо F-актин.

Хориҷшавии АДФ ва H3PO4 аз комплекси актин-миозинӣ.

Пайвастшавии комплекси миозин-F-актин бо молекулаи нави АТФ.

Марҳилаи сустшавӣ — ҷудошавии «сараки» миозинии (АТФ) аз F-актин.

## Эволютсияи мушакҳо
Тасаввуроти дақиқи раванди пайдоиши мушакҳо дар тӯли эволютсия то ҳол мавҷуд нест. Полипи нешзанандаи Haootia quadriformis, ки тақрибан 560 млн сол пеш зиндагӣ мекард, аллакай дорои мушакҳо буд.

Аз организмҳои муосир содатарин соҳибони ҳуҷайраҳои мушакӣ кирмҳои паҳн ва гирд мебошанд. Риштаҳои кашишхӯранда дар организмҳои якҳуҷайра, содатаринҳо низ мавҷуданд, дар исфанҷҳо, рӯдаковакҳо вомехӯранд. Кашишхӯрии нумувҳои ҳуҷайраҳои эпителиалӣ, ҷунбиши қамчинакҳо ва мижачаҳо ба онҳо имкони ҷойивазкуниро медиҳад, аммо онҳо ҳуҷайраҳои махсуси мушакӣ надоранд. Мушакҳои бисёр кирмҳо ба истилоҳ халтаи пӯсту мушакро ташкил медиҳанд, ки аз нахчаҳои мушакии аз эпителий ҷудошуда ва бо пӯст пайваст иборатанд. Ин мушакҳо ба мушакҳои суфтаи муҳрадорон монанданд ва одатан аз нахчаҳои берунии ҳалқашакл, ки ба кирмҳо имкони кам кардани қутрашонро медиҳанд ва нахчаҳои дарунии тӯлонӣ, ки имкони кам кардани дарозиро медиҳанд, иборатанд. Инчунин дар кирмҳо мушакҳои хурд дар асоси қилчаҳо мавҷуд буда метавонанд, ки имкон медиҳанд онҳоро ба хок халонанд, мушакҳо дар атрофи рӯда, дар деворҳои системаи гардиши хун. Дар моллюскҳо халтаи пӯсту мушак ба системаи мураккаби мушакҳои суфтаи ҷудогона табдил меёбад. Дар бандпойҳо аллакай системаи мушакии кофӣ рушдёфта мушоҳида мешавад. Он ба скелети берунӣ пайваст шуда, бархилофи моллюскҳо, аллакай кундаланг-рахдор мебошад ва суръат ва қувваи зиёди кашишхӯриро таъмин мекунад. Дар баъзе намудҳо мушакҳои узвҳои дарунӣ низ кӯндаланг-рахдор мебошанд.

Рушди бештари мушакҳо дар хордадорон ва дар дараҷаи олӣ дар муҳрадорон ба мушоҳида мерасад. Вазни мушакҳо метавонад то нисфи вазни тамоми баданро ташкил диҳад, бо ёрии онҳо вазифаҳои муҳимтарин — ҳаракат, нигоҳ доштани мувозинат, интиқоли моддаҳо дар дохили организм иҷро мешаванд. Мушакҳои хордадорон ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд: витсералӣ ва париеталӣ. Тақсимот вобаста ба пайдоиши эмбрионалӣ сурат мегирад. Мушакҳои витсералӣ, ки худсарона амал мекунанд ва рахҳои кӯндаланг надоранд, фаъолияти узвҳои даруниро таъмин мекунанд, асосан аз пластинаҳои паҳлӯӣ инкишоф меёбанд (танҳо мушакҳои ғадудҳои арақ ва пардаи рангини чашм аз эпителийи эктодермалӣ инкишоф меёбанд), ва мушакҳои париеталӣ, ки аз мушакҳои кӯндаланг-рахдор иборатанд ва таъсири мутақобилаи организмро бо муҳити атроф таъмин мекунанд, аз варақаи мушакии миотом ба вуҷуд меоянд. Содатарин мушакҳои париеталиро дар лансетникҳо, даҳонгирдҳо ва моҳиҳо мушоҳида кардан мумкин аст.

Мушакҳои пӯст ҳамроҳ бо пӯст инкишоф ёфта, аз дерматом — қабати бофтае, ки аз ҳуҷайраҳои мушакҳои сегментарӣ аз варақаи миёнаи ҷанинӣ ҳосил шудааст, ба вуҷуд меоянд. Мушакҳои пӯст ғайриихтиёрӣ мебошанд, аз ҷумла онҳо барои пайдоиши пӯсти мурғобӣ ҳангоми рефлекси пиломоторӣ масъуланд.

## Патологияи мушакҳо
Патологияи мушакҳо бо вайроншавии вазифаи кашишхӯрии мушакҳо, қобилияти онҳо барои нигоҳ доштани тонус тавсиф мешавад. Сабаби пайдоиши патологияҳо метавонанд ҷароҳатҳои гуногун, зарардидаҳо (контузияи мушакҳо, ёзишҳо, кандашавии қисмӣ ва пурра, кандашавии фассияи мушакӣ), вайроншавии танзими асабӣ ё гуморалӣ, тағйирот дар сатҳҳои ҳуҷайравӣ ва зериҳуҷайравӣ бошанд. Патологияҳо ҳангоми гипертония, инфаркти миокард, миодистрофия, атонияи бачадон, рӯда, масона, ҳангоми фалаҷ мушоҳида мешаванд. Зоҳиршавӣ метавонад дар шакли гематомаҳо, миозит, атрофия, чурра (грыжа) бошад.

Контузия дар натиҷаи зарба ё фишор ба амал меояд, бо талафи назарраси фаъолияти мушакҳо таҳдид мекунад ва барои инкишофи миозит хатарнок аст. Ёзиш (растяжение) — ин кандашавиҳои хурд дар нахчаҳои мушакӣ ба миқдори умумии на зиёда аз 5% мебошад ва одатан ба саломатӣ таҳдиди ҷиддӣ надорад. Кандашавиҳои қисмӣ хатарноктаранд, дар ҷойи кандашавӣ зуд-зуд гематома ҳосил мешавад, баъзан дахолати ҷарроҳӣ лозим меояд. Ҳангоми кандашавии пурраи мушак дахолати ҷарроҳӣ ҳатмист. Мушакҳо қобилияти хуби барқароршавӣ ва шифоёбӣ доранд, яке аз вазифаҳои асосии табобат пешгирӣ аз ҳосилшавии ҷароҳат (рубец) дар ҷойи кандашавӣ мебошад.

Сарфи назар аз фарқиятҳо дар сабабҳои бемориҳо, тағйироти умумии биохимиявиро ҳангоми патологияҳо ҷудо кардан мумкин аст. Ба онҳо камшавии босуръати миқдори сафедаҳои миофибриллярӣ, афзоиши консентратсияи сафедаҳои строма дар якҷоягӣ бо афзоиши консентратсияи қисме аз сафедаҳои саркоплазматикӣ, аз ҷумла миоалбумин дохил мешаванд. Инчунин дар таркиби ғайрисафедаӣ низ тағйирот ба амал меоянд, сатҳи АТФ ва креатинфосфат паст мешавад, миқдори дипептидҳои дорои имидазол кам мегардад.

Барои патологияҳои марбут ба таҷзияи бофтаи мушакӣ, дистрофияҳо, тағйирот дар таркиби фосфолипидии мушакҳо, паст шудани сатҳи фосфатидилхолин ва фосфатидилэтаноламин, афзоиши консентратсияи сфингомиелин ва лизофосфатидилхолин хос аст.

Хеле зуд-зуд патологияҳои бофтаи мушакӣ бо креатинурия ҳамроҳӣ мешаванд, вақте ки метаболизми креатин вайрон шуда, бо паст шудани миқдори креатинфосфат дар пешоб ва афзоиши креатин ҳамроҳ мешавад.

## Далелҳои ҷолиб
Олимони Тайван мушакҳои сунъӣ сохтанд, ки ҳуҷайраҳои пиёзро бо тилло пӯшондаанд. Мушакҳои сунъӣ, ки мисли мушакҳои табиӣ амал мекунанд, самти умедбахш дар робототехника мебошанд, зеро дар онҳо қисмҳои соишхӯранда ба мисли механизмҳои оддӣ мавҷуд нестанд ва бинобар ин онҳо хеле камтар фарсуда мешаванд.

## Мушакҳои инсон

Акс:Gray378.png|Мушакҳои гардан, намуд аз паҳлӯ
Акс:Gray409.png|Мушакҳои тана, намуд аз паси
Акс:Trapezius.png|Мушаки трапетсияшакл
Акс:Latissimus dorsi.png|Мушаки васеътарини пушт
Акс:Mucles de la face posterieure du trone.gif|Мушакҳои тана, намуд аз пеш
Акс:Pectoralis major.png|Мушаки калони сина
Акс:Serratus anterior.png|Мушаки дандонадори пеш
Акс:Rectus abdominis.png|Мушаки рости шикам
Акс:Deltoideus.png|Мушакҳои делташакл
Акс:Triceps brachii.png|Мушаки сесараи китф
Акс:Anterior Hip Muscles 2.PNG|Камарбанди дасту пои поён
Акс:Illu lower extremity muscles.jpg|Мушакҳои пой (аз пеш)
Акс:Leg flexor deep.png|Мушакҳои соқ, намуд аз пас
Акс:Gluteus maximus.png|Мушакҳои калони сурхча
Акс:Gastrocnemius.png|Мушакҳои соқи по


## Ҳамчунин нигаред
* Системаи мушакӣ
* Кашишхӯрии мушакҳо
* Хастагии мушакҳо
* Актин
* Миозин
* Титин

## Эзоҳ

## Адабиёт

* 
* 
* *Сапин М. Р., Билич Г. Л.* Анатомия человека: учебник в 3 т. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2007. — Т. 1. — 608 с. — ISBN 978-5-9704-0600-7 (т.1).
Гурӯҳ:Мушакҳо
Гурӯҳ:Системаи мушакҳо