open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нуқтаи интиқодии низоъ

**Нуқтаи интиқодии низоъ** — дар ҷомеашиносӣ, аз ҷумла конфликтология, онро як лаҳзаи (марҳилаи) муайяни инкишофи низоъ ҳисоб мекунанд, ки бо шиддатнокии баландтарини таъсири мутақобилаи ихтилофӣ хос буда, ба шиддат ва тавоноии максималии худ (апогей) мерасад.

Дар ин марҳила ихтилоф дар самти манфӣ ва харобиовар рушд мекунад ва инчунин ба сатҳи баланди таҷовуз мерасад..

Пас аз гузаштан аз нуқтаи ҳассос, шиддати ҳамкории муноқишавӣ одатан ба таври шадид коҳиш меебад ва худи ихтилоф комилан аз байн меравад (камтар — муқобилистии (эскалатсия) нав ташаккул меёбад). 

## Сарчашмаҳо

* *[http://www.tmnlib.ru/jirbis/files/upload/books/PPS/Naumenko_56.pdf Нуқтаи интиқодии низоъ]* // Е.Науменко.&nbsp;ВА.&nbsp;Назарияи конфликтҳои амалӣ дар идоракунии давлатӣ: китоби дарсӣ.&nbsp;- Тюмен, 2013&nbsp;— Сах. 333 
* *[https://books.google.com.ua/books?id=Fhy5AAAAIAAJ&q=%22Критическая+точка+конфликта%22 Нуқтаи интиқодии низоъ]* // Фролов С.&nbsp;БО.&nbsp;Ҷомеашиносӣ. Китоби дарсӣ барои мактабҳои олӣ.&nbsp;- М.: Наука, 1999&nbsp;— Сах. 330. (русй) .
* *[https://www.academia.edu/37625835/КОНФЛІКТИ_В_ОПЕРАТИВНО-_РОЗШУКОВІЙ_ДІЯЛЬНОСТІ_КРИМІНАЛЬНОЇ_ПОЛІЦІЇ_УКРАЇНИ Механизмҳои пайдоиши низоъ. Формулаҳои муноқиша] * // Ихтилофҳо дар фаъолияти оперативӣ ва тафтишотии полиси ҷиноии Украина. Дастури таълимӣ ва амалӣ / Д.&nbsp;АТ.&nbsp;Александров ва дигарон: Вазорати корхои дохилии Украина, Университети давлатии корхои дохилии Луганск ба номи Е.&nbsp;АТ.&nbsp;Дидоренко.&nbsp;- Северодонецк, 2018.&nbsp;— сахифаи 43-47.

## Нигаред низ
* Низоъ
* Даргирии низомӣ
* Ҷанг

Гурӯҳ:Ҷомеашиносӣ
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations
Гурӯҳ:Низоъ
Исён

**Исён** — шӯриши оммавии мусаллаҳона ба муқобили вазъияти мукарраршуда. Аксар вақт, шӯришҳо бар зидди ҳокимият, зулм нигаронида шудаанд. Шӯриш зуҳуроти майли фаъолонаи одамон барои расидан ба мақсади худ мебошад. Дар тӯли таърихи инсоният шӯришҳо дар баробари ҷангҳо як навъи асосии зӯроварии муташаккил буданд.

## Шӯришҳои бузург

* Исёни Муқаннаъ
* Шӯриши Спитамен
* Шӯриши Абумуслим
* Шӯриши Маҳмуди Торобӣ
* Шӯриши Восеъ
* Шӯриши Спартак

## Ҳамчунин нигаред

* Эътирози оммавӣ
* Инқилоб
* Шӯриш

## Сарчашма

* ''Хосе Ортега ва Гассет.'' Шӯриши омма  (Тарҷумаи *Волфрам Бургардт* ). // Ортега и Гассет, Х. Асарҳои мунтахаб.- К.: Основый, 1994. 424 с. Сах.: 15-139.

### Пайвандҳо
* Шӯриш // Юридична енциклопедія : [дар 6 ҷилди] / таҳрир. колонна: Ю. С Шемшученко (ред.) [ва дигарон] . — К. : Энсиклопедияи Украина ба номи М.П.Бажан, 2002. - ҷилди. 4: Н — С — 720 саҳ. -  .

Гурӯҳ:Шӯришҳо
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations
Заровандиҳо

**Заровандиҳо** () — оилаи рустаниҳои дупалла.

## Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
Заровандиҳо 7 ҷинс ва тақр. 480 намуди гиёҳ, бутта ва баъзан дарахтонро дар бар гирифта, бештар дар минтақаҳои тропикӣ ва субтропикӣ паҳн шудаанд. Бисёр заровандиҳо бӯи хосса доранд, зеро дар таркиби онҳо равғани эфир мавҷуд аст. Баргашон яклухти пайиҳам ҷойгирифтаи бе наздбарга аст. Гулашон дуҷинса, баъзан калон (қутраш то 30 см)-и бадбӯй (гоҳо бӯи лоша мекунад); косагулашон сеузва, баъзан дучанда (намудҳои ҷинси Saruma, ки дар Хитой мерӯянд), бештар рангобаранг; гардбаргаашон (6 адад) озод ё ба пояча часпида (гиностемияҳо); ғӯракашон поёнӣ, аз 4-6 лона иборат аст. Ба заровандиҳо дихогамия хос аст. Гули онҳо тавассути дуболаҳо гардолуд мешавад. Ин раванди хеле мураккаб аст. Пашшаҳои интиқолдиҳандаи гард ба қисми васеи косагул, ки гиностемия ҷой гирифтааст, ворид шуда, дар патҳои найчаи он дармемонанд; баъди гардолуд шудан, гул пажмурда ва пашша озод шуда, ҷониби гули дигар парвоз мекунад. Заровандиҳо ғӯзамева доранд. Тухми онҳо дорои эндоспермаи калон бо ҷанини хурд буда, баъзан ба воситаи мӯрчаҳо паҳн мегардад. Баъзе намудҳои заровандиҳо бинобар кислотаи аристолохӣ ва алкалоидҳои таркиби худ заҳрнок мебошанд. Аксари заровандиҳо рустаниҳои доруӣ буда, дар тибби мардумӣ истифода мешаванд. Заровандиҳоро чун рустании ороишӣ низ парвариш мекунанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
* Тимонова А. К., Сидорова И. И. Ботаника. М., 2007.
Заролу

**Заролу**, **олуи зард** — навъе олуи маҳаллии пешпазак. Селексияи халқист.

## Тавсифот
Дарахташ 3,5-5 м қад мекашад, шохаҳои яксолааш борики дароз. Ниҳоли пайвандиаш баъди 3-4 соли шинондан самар меорад. Баргаш майдаи тухмшакл, сабзи сиёҳтоб, пушташ пашмакдор. Мевааш кулӯла, дарозрӯя (31-35 г), зарди сурхтоб; пӯсташ нафис. Дилааш хамираки сероб, ширину хуштаъм. Донакаш майда, паҳни дарозрӯя, аз дилааш ҷудо мешавад; мағзаш талх. Мевааш охирҳои июн мепазад (14-16 % қанд ва 0,7-0,9 % ҷавҳар дорад). Заролуро асосан дар маҳалли парвариш истеъмол мекунанд. Дарахташ дар боғҳои куҳнабунёди ноҳияҳои Конибодом, Хуҷанд, Исфара, Мӯъминобод, водии Ҳисор дучор мешавад. Соли 1926 К. Ф. Костина заролуро дар вилояти Фарғона вохӯрда, онро дурагаи табиии олую зардолу номидааст. Дарахти заролу ба гармою сармо тобовар буда, аз касалии шилмшорӣ зарар мебинад. Ба он зиреҳакҳо низ осеб мерасонанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Навъҳои олу
Ҷаҳони исто

**Ҷаҳони исто**, (форсӣ: جهان ایستا) ки бо номи "собит", "беохир" ва "беохири исто" низ маъруф аст, як фарзияи илми кайҳоншиносӣ аст, ки дар он коинот ҳам дар фазо ва ҳам дар вақт беохир аст ва фазо на васеъ мешавад ва на танг мешавад. Чунин олам ҳамвор аст ва каҷравии фазоӣ надорад. Идеяи коиноти бепоёни исто бори аввал аз ҷониби Ҷордоно Бруно пешниҳод карда шуд.

Дар муқоиса бо ин модел, Эйнштейн дар мақолаи худ "Мулоҳизаҳои кайҳоншиносӣ дар назарияи нисбии ом" коиноти муваққатӣ, вале аз ҷиҳати фазоӣ маҳдудро муаррифӣ кард.

Пас аз кашфи робитаи байни сурхшавӣ ва масофа аз ҷониби Весто Слифер ва Эдвин Ҳаббл, коҳини католикӣ Ҷорҷ Леметр гузариши сурхро ҳамчун далели васеъшавии коинот ва таркиши Калон шарҳ дод, дар ҳоле ки Фритс Свики пешниҳод кард, ки сурхшавӣ дар натиҷаи аз даст додани энергияи фотонҳо ҳангоми аз байн рафтани қувва бо материя ба вуҷуд омадааст. Пешниҳоди Звикӣ аз ҷониби Ричард Толман, ҳомиёни назарияи таркиши бузург, фарзияи нури хаста номида шуд.

## Ҷусторҳои вобаста

* Назарияи ҳолати устувор
* Модели милан

## Сарчашма

Гурӯҳ:Назарияҳои кӯҳнашудаи илмӣ
Гурӯҳ:Алберт Эйнштейн
Заррес (шоир)

**Исмоил ибни Иброҳими Ғазнавӣ**, **Заррес** (; асри 12) — и форс-тоҷик.

## Зиндагинома
Муҳаммад Авфӣ дар «Лубобу-л-албоб» Зарресро ба унвони «ҷамолу-ш-шуаро» ва шоири маъруфи давраи Салҷуқиён зикр кардааст. Шеърашро муҳкаму латиф баҳо дода, ӯро дар ғазалсароӣ устод шуморидааст. Ду ғазали ишқии Заррес, ки дар «Лубобу-л-албоб» омадааст, аз маҳорати баланди шоирии ӯ гувоҳӣ медиҳанд. Чунончи:

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 
*
Абдусатор Аминов

**Абдусаттор Аминов** (*Аминов Абдусатор Ҳакимович*; зод. 2 сентябри 1974, деҳаи Бобои Валӣ, ноҳияи Файзобод) — зистшинос, табиб ва омӯзгори тоҷик.

## Зиндагинома
Абдусатор Аминов 2 сентябри соли 1974 дар деҳаи Бобои Валии ноҳияи Файзобод дар оилаи коргар ба дунё омадааст. Хатмкардаи Омӯзишгоҳи тиббии шаҳри Кофарниҳон (ҳоло Коллеҷи тиббии шаҳри Ваҳдат, 1991—1993) ва факултетии биологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1994—2000) мебошад.

## Корнома
Лаборанти беморхонаи клиникии бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе (1993). Муаллими кафедраи биологияи ДМТ (1994—1998). Мудири озмоишгоҳи клиникӣ ва биокимиёии беморхонаи бемориҳои сироятии шаҳри Душанбе, ҳамзамон ассистенти кафедраи ташхиси лаборатории Коллеҷи тиббии ҷумҳуриявӣ (1998—2004).

Аз сентябри 2014 мудири кафедраи ташхиси лаборатории Коллеҷи тиббии ҷумҳуриявии Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

## Фаъолияти илмӣ
Бори аввал бо усулҳои тезтайёршаванда муайян намудани гурӯҳи хун, ташхиси муоинаҳои тарбод ва муоинаҳои иммуноферментиро ба роҳ монда, ин усулҳоро ба донишҷӯён меомӯзонад.

## Ҷоизаҳо
* Аълочии тандурустии Тоҷикистон (2025).

## Осор
* Усулҳои таҳқиқоти клиникии лабораторӣ. ДМТ. Д., 2015. 120 с. (ҳаммуаллиф).
* Усулҳои таҳқиқоти клиникӣ ва биохимиёвии озмоишгоҳӣ. Д., 2016. 432 с. (ҳаммуаллиф).
* Баҳогузории клиникӣ ба натиҷаҳои таҳқиқоти лабораторӣ. ДМТ. Д., 2020. 204 с. (ҳаммуаллиф).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо
Насруллоҳ Зарринпанҷа

**Насруллоҳ Зарринпанҷа** (; ) — навозандаи тор ва оҳангсози саршиноси эронӣ.

## Фаъолият
Ҳунари мусиқиро нахуст дар мактаби мусиқии назди Дорулфунуни Теҳрон, дар назди ҳунармандони замонаш Рабеъхон, Ҳусайни Ҳангофарин, Муртазо Найдовуд, Яҳё Зарпанҷа, Алиакбар Шаҳнозӣ ва Мусо Маъруфӣ омӯхтааст. Баъдан таҳсили худро дар мактаби мусиқии «Вазирӣ» идома дода, ҳамзамон ба омӯхтани асосҳои назариву амалии созҳои мусиқӣ ба таври ҷиддӣ машғул шуд. Зарринпанҷа навозандаи оркестри Анҷумани мусиқии миллӣ, ҳунаромӯзи тор дар Ҳунаристони мусиқии миллӣ, сарпарасти Оркестри созҳои миллӣ дар радиои Теҳрон ва якканавози барномаҳои «Созу сухан» буд. 

Оҳанги таронаҳои «Биё, эй соқӣ», «Афсуни сухан», «Шарти вафо» (бо садои Ғуломҳусайни Банон) асарҳои офаридаи Зарринпанҷа буда, ҳамчунин ӯ дар таълифи китобҳои «Омӯзиши тор ва сетор» ва «Маҷмӯаи бадоҳасароӣ» ширкат доштааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Карло Биотти

**Carlo Biotti** (Милано, 1901 – Милано, 10 декабри 1977) як қози итолиёвӣ буд, ки ба рамзи қавии истиқлолият ва садоқати қозиён табдил ёфт. Бо вуҷуди айбдоркуниҳои нодуруст ва сиёсӣ, ӯ ҳеҷ гоҳ ақидаҳои худро тарк накард ва онҳоро хиёнат накард, ва симои қозие гардид, ки омода аст ҳатто шаҳодатро бипазирад, то адолатро хиёнат накунад. Ҳаёти ӯ ба рамзи дифои қозиёни мустақил табдил ёфт, ки вазифадоранд заифтаринҳоро муҳофизат кунанд ва ба манфиатҳои қувваҳое муқобилат намоянд, ки кӯшиш доранд мардумонро назорат ё зери фишор қарор диҳанд.  

## Ҳаёт ва фаъолият
**Carlo Biotti** соли 1901 дар Милано таваллуд ёфтааст. Аз ҷавонӣ фаъолияти худро ҳамчун қози оғоз намуд ва солҳои зиёд дар суди Милано кор кард, то ки раиси шӯъбаи ҷиноятӣ гардид. Ӯ танҳо қози оддӣ набуд, балки ҳамчун муҳофизи адолат, ҳимоятгари заифон ва қонун баромад намуда, ҳамеша омода буд ба фишорҳои сиёсӣ ва расонаӣ муқобилат кунад.  

## Парвандаи калон
Дар ҷараёни мурофиаҳои вобаста ба Strage di Piazza Fontana, **Biotti** мавриди ҳамлаи айбдоркуниҳои нодуруст ва кӯшиши канорагирӣ қарор гирифт. Бо вуҷуди ин, ӯ ақидаҳои худро ҳеҷ гоҳ тарк накард ва худро ҳамчун қозии устувор нишон дод, ки ҳатто омода аст ранҷу азобро бипазирад, то адолатро тарк накунад.  

## Рамзият
**Carlo Biotti** ҳамчун қаҳрамони истиқлолияти суд дар ёдҳо боқӣ мондааст. Бо вуҷуди маъракаҳое, ки барои паст кардани обрӯи ӯ равона шуда буданд, ӯ бо қувваи ороми худ муқобилат кард ва ба рамзи абадии адолат табдил ёфт.  

## Мерос
Имрӯз хотираи **Carlo Biotti** дар саросари ҷаҳон паҳн шудааст. Ӯ ба рамзи истиқлолият ва садоқати қозиён табдил ёфтааст ва намунаи омӯзишӣ барои таҳқиқоти илмӣ ва фарҳангӣ дар бораи ҳимояи суд аз фишорҳои беруна мебошад.  

## Эзоҳ


## Манбаъҳо
* *Enciclopedia Italiana Treccani*, мақола *Carlo Biotti*.  
* Giovanni De Luna, *Storia del terrorismo in Italia*, Torino, Einaudi, 2011.  
* Giuseppe Pinelli, *Una storia italiana*, Milano, Feltrinelli, 1999.  

## Ҳамчунин нигаред
* Strage di Piazza Fontana  
* Giuseppe Pinelli  
* Indipendenza della magistratura  
* Giovanni Falcone  
* Paolo Borsellino  

## Сомонаҳои беруна
* Carlo Biotti – Энсиклопедияи итолиёвӣ Treccani
Заротуштнома

**Заротуштнома** (), **Зардуштнома** — достони динии манзумест дар бораи зиндагиву аъмоли паёмбар Зардушт, мансуб ба Зардушти Баҳром ибни Пажду.

## Муҳтаво
Соли 1278 дар баҳри мутақориби мусаммани маҳзуф навишта шудааст. Бо муқаддимаи анъанавии «Ба номи эзиди бахшоянда, бахшоишгари меҳрубон, додгари додор» шурӯъ шудааст. Сипас шоир бобе дар ҳасби ҳоли худ овардааст. Аз он бармеояд, ки вай дар оилаи шахсони зардуштимазҳаб ба дунё омада, худ пайрави зардуштия, падараш ҳирбад, мунаҷҷим «дарихону паҳлавихон» будааст. Асли достон аз боби «Падид омадани Зардушт андар ҷаҳон» шурӯъ шудааст. Заротуштнома шарҳи ҳоли Зардуштро аз рӯзи таваллуд то лаҳзаҳои охири зиндагиаш дар бар мегирад. Чунонки дар достон омадааст, Зардушт дар ш. Рай ба дунё омада, аз айёми кӯдакӣ нисбат ба дигарон хирад, ақлу заковати бештар дошт. Дар он давра барои нобуд кардани неруҳои бад, аз ҷумла, ҷодугарону девон кӯшиши зиёд карданд, вале ба мақсад нарасиданд. Зардушт дар синни камолот ба дарбори шоҳ Гуштосп омад ва худро паёмбар эълон карду ба густариши таълимоту омӯзаҳои худ шурӯъ намуд. Дар дарбори Гуштосп бадхоҳонаш пайдо шуданд, бо вай бахилӣ карда, ҳасад мебурданд. Сипас Заротуштнома муддате ба зиндон афтод, яке аз мӯъҷизаҳои Зардушт роҳвор кардани аспи Гуштосп буд, ки чор пояш кор намекард. Гуштосп, фарзандон ва дастураш ба Зардушт эътиқод доштанд.

Зардушти Баҳром ибни Пажду дар Заротуштнома дар навиштани асар аз маъхазҳои истифодашуда мушаххасан чизе нагуфтааст, вале аз мазмуни асар бармеояд, ки ӯ ба бахшҳои аз байнрафтаи Авесто, ки дар китоби «Динкард» мухтасаран омадаанд, такя кардааст:

Аз қадимулайём Заротуштнома дар миёни пайравони зардуштия (дар Эрон ва Ҳиндустон) хеле машҳур аст. Дар бораи он пажӯҳишҳо анҷом ёфтаанд. Шарқшиносони аврупоӣ низ барои омӯзиши зиндагии Зардушт ва таълимоти ӯ ба ин асар таваҷҷуҳ намудаанд. Баъзе шарқшиносон (эроншиносон) бар он ақидаанд, ки Заротуштномаро дар асри 10 бо номи «Мавлуди Зардушт» Кайковус ном шахсе навиштааст. Зардушти Баҳром ибни Пажду ин асарро рӯйнавис кардааст. Дюперрон Анкетил Заротуштномаро соли 1760 ба лотинӣ гардонд ва сипас тарҷумаи фаронсавии онро дар тарҷумаи «Авесто» (ба фаронсавӣ) ҷо дод. Соли 1843 дар Бомбай тарҷумаи англисии Заротуштнома (мутарҷим Ҷ. Уилсон) ба табъ расид.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Зардуштия
Зарошкӯл

**Зарошкӯл** — кӯл дар қисми ғарбии ВМКБ. 

## Ҷойгиршавӣ
Дар болооби рӯди Ғунд. Зарошкӯл дар нишебии ҷанубии қаторкӯҳи Рӯшон, дар баландии 4518 м аз сатҳи баҳр ҷойгир шудааст. Масоҳаташ 5,48 км2, масоҳати ҳавзааш 77,5 км2. Аз Зарошкӯл рӯди Андарваҷ ҷорӣ мешавад. Кӯл ҳанӯз пурра омӯхта нашудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Зарродхона

**Зарродхона**, **қӯрхона**, **ҷуббахона**, **аслиҳахона** — маҳалли сохт, таъмир, захира ва нигаҳдории аслиҳа ва муҳиммоти ҷангӣ. 

## Тавсифот
Маънои «заррод» зиреҳсоз, зиреҳбоф мебошад. Дар гузашта баъзан ба ҷои Зарродхона вожаи «ҷуббахона» ( – зиреҳ, сарнайза ё бахше аз сарнайза) ва дар даврони Қоҷориёну амирони Манғит (асрҳои 18–20) бештар вожаи туркии «қӯрхона» истифода мешуд. Баъди пайдо шудани аслиҳаи гарм (борутӣ, оташфишон) дар Эрону Осиёи Марказӣ вожаи «тӯпхона» маъмул гашт, ки асосан маҳалли нигаҳдорӣ ва таъмири тӯпҳо буд. Дар Аморати Бухоро ниҳод ё худ идораи вазири ҷанг (лашкарбошӣ)-ро низ «қӯрхона» мегуфтанд. Зарродон дар зарродхона ё қӯрхона дар як вақт ба сохтану таъмир ва захира кардани афзори ҷангӣ машғул буданд. Аслиҳа ва муҳиммот аз зарродхона ба майдони набард оварда мешуданд. Дар баъзе маъхазҳои таърихӣ зикр шудааст, ки зарродхона ҳамроҳи лашкар ба макони ҷанг интиқол дода мешуд ва асосан дар ақибгоҳи лашкар қарор мегирифт. Фахри Мудаббир дар боби «Андар фуруд овардани лашкар ва лашкаргоҳ кардан»-и «Одобу-л-ҳарб ва-ш-шуҷоа» дар хусуси бар кадом мавзеъ фуруд овардани зарродхона нигоштааст: «Нахуст дар пеш муқаддама фуруд ояд, пас ҷаноҳи дасти рост, пас ҷаноҳи дасти чап, пас маймана, пас майсара, пас қалб дар миён, пас сарои ҳарам ва матбаху хазина ва ҷомахона ва зарродхона ва рикобхона дар ақаб». Байҳақӣ низ дар «Таърихи Байҳақӣ» дар тавсифи рафтани амире ба маконе бо номи Чавгонӣ дар Валволиҷ навиштааст: «Амир ба таъҷилтар бирафт... ва чун ба Чавгонӣ расид, ду-се рӯз муқом буд, то буна ва зарродхона ва лашкар даррасид». 

Дар баъзе зарродхонаҳо ба ҷуз аз таҷҳизоти ҷангӣ барои ҷашнҳои милливу мазҳабӣ васоили оташбозӣ низ сохта мешуданд. Дар зарродхонаҳо ба масъалаи амният ва пешгирӣ аз инфиҷори муҳиммоти ҷангӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мешуд. Ҳоло низ аслиҳа (бомбҳо, аслиҳаи кимиёӣ ва ғ.) дар анборҳои махсус, ки сомонаҳои ҳушдордиҳӣ ва эълони хатар доранд, аз муҳиммоти дигар комилан ҷудо нигаҳдорӣ мешаванд. Аз зарродхонаҳои машҳур метавон «Зарродхонаи Кремл» ва «Қӯрхонаи Теҳрон»-ро ном бурд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Коргоҳҳо
Зарура

**Зарура** — як шакли дору, ки ба шакли хокаи алоҳида ё омехта бо дигар моддаҳо истеҳсол карда мешавад. 

## Хусусияти табобатӣ
Зарураро барои табобат, беҳдошт ва ороиши пӯст истифода мебаранд. Барои тайёр кардани зарура, маъмулан, аз маводди кимиёии нофаъоли хокамонанди рустанӣ (мас., оҳар ё нишостаҳои гуногун) ва минералҳо (талқ, оксиди руҳ, гили сафед) истифода мекунанд. Зарура пӯстро хушк ва хунук карда, падидаҳои илтиҳобро рафъ менамояд, зеро зарраҳои гигроскопии он арақу равғани пӯстро ҷаббида, бухор ва гармидиҳиро меафзоянд. Дар мавриди зарурат ба таркиби зарура моддаҳои дармонбахш низ илова карда мешаванд. Зарураро бо мақсади беҳдошт, ҳангоми илтиҳоби шадиди пӯст, ҳангоми ихроҷи зиёди арақу равған, барои муҳофизати пӯст аз таъсироти берунӣ (мас., нури офтоб), баъзан барои дар пӯст хубтар нишастани марҳаму хамираҳо истифода мебаранд. Дар кӯдаки ширмак ва одамони гирифтори диабети қандӣ барои пешгирии бемориҳои римнок ва занбӯруғии пӯст зарураи беоҳар ё камоҳарро истифода бурдан беҳтар аст. Ҳангоми илтиҳоби шадид, ки ҷойҳои иллатии пӯст тар мешаванд, истифодаи зарура ҷоиз нест. Ба Зарураи ороишӣ равғанҳои гуногун, рангҳои махсус, моддаҳои бӯйдор ва равғанҳои эфирӣ низ илова карда мешаванд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Доруҳо
Зартеппа

**Зартеппа** — ёдгории бостонии аҳди Кушониён, димна, харобаҳои шаҳри қадими Бохтар.

## Тавсифот
Зартеппа дар 26 километрии шимолу ғарби шаҳри Тирмиз воқеъ аст. Аз ҷониби Л. И. Албаум (1951–52), К. Абдуллоев ва Т. Аннаев (1979–81) ҳафр шудааст. Масоҳаташ 16,9 га. Тарҳаш чоркунҷа, дар қисми шимолиаш диж (андозааш 120х120 м) ва атрофаш девори истеҳкомӣ дошт. Девори истеҳкомии Зартеппа чор бор таъмиру бозсозӣ шудааст. Девори қадими Зартеппа (паҳноӣ 7,6 м) дар дохилаш роҳрав ва дар паҳлуяш аз берун чанд бурҷи тирандозӣ дошт. Дар давраи дуввуми бозсозӣ паҳноии девор (9 м.) ва роҳрави дохилии он (2,7 м.) васеъ шуд. Дар давраи севвум ва чаҳоруми бозсозии девор (паҳноӣ 4 м) роҳрави дохилӣ пур гардид. Зартеппа 10 қабати маскунӣ дорад. Дар натиҷаи омӯзиши қабати маскунии болоии ёдгорӣ тарҳи бинои дижмонанд дар маркази шаҳр ошкор гардид, ки ба давраи охири мавҷудияти Зартеппа мансуб аст. Бинои мазкур аз ду толори сутундори пазироӣ иборат буд: бинои аввал (андозааш 13х9,3 м.) 4 сутун ва дуввум (17,6х9,2 м) 12 сутун дошт. Даромадгоҳи асосии толорҳо дар қисми ҷанубӣ ҷойгир буда, ба як ҳавлӣ мепайвастанд. Толори чорсутундор айвон дошт. Дар паҳлуи толорҳои пазироӣ маҷмааи биноҳои иқоматӣ, хоҷагӣ ва маъбади буддоӣ қомат афрохта буданд, ки деворҳои онҳо аз похса ва хишти пухта буд. Аз Зартеппа муҷассамаҳои сафолии одамон, Буддо, ҳайвонот ва сиккаҳои шоҳони кушонӣ – Канишка, Хувишка ва Васудева ёфт шуданд. Бозёфтҳои қадимтарини ёдгорӣ ба асрҳои 4–2 то м. ва боқимонда ба асрҳои 5–7 м. мансубанд. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Ёдгориҳои таърихӣ
За рубежом (маҷалла)

**За рубежом** — маҷаллаи бонуфузи Русия.

## Тавсифот
Маҷалла дар замони Шӯравӣ шуҳрати зиёд дошт ва то ҳоло ба табъ мерасад. Соли 1930 таъсис ёфтааст. Аз рӯзҳои аввали таъсисёбиаш оид ба дигаргуниҳои сиёсӣ, фарҳангӣ, ҳунарӣ, воқеаҳои иҷтимоию иқтисодии кишварҳои хориҷӣ мавод нашр мекунад. Соли 1932 За рубежом моҳе се шумора дар шакли рӯзнома-маҷалла чоп мешуд. Дар саҳифаҳои За рубежом намунаҳо аз осори нависандагону рӯзноманигорон, матолиби ҳуҷҷатию тарҷумавии муаллифони шӯравию хориҷӣ мунташир мешуданд. Мавзӯъҳои муҳим дар шумораҳои интихобӣ дарҷ мегардиданд. Интишори За рубежом соли 1938 ва 2000 як муддат қатъ гардида буд. Адади нашраш соли 1972 як млн нусха буд. Аз соли 2006 дар шакли маҷалла интишор мешавад. Дар саҳифаҳои нашрия мақолаҳои хабарнигорони хориҷӣ, таҳлили рӯйдодҳои сиёсиву иқтисодӣ, мавод доир ба истироҳату фароғат, фарҳанг ва ғ. дарҷ мегарданд. Аз соли 2010 муҳтаво ва ороиши За рубежом тағйир ёфта, дар он рубрикаҳои нав пайдо шуданд: «Андешаҳои шахсӣ» (сутуни рӯзноманигорони машҳур ва соҳибистеъдод); «Тасвири ҷаҳон» (шарҳи рӯйдоду воқеаҳои ҷаҳон); «Сабки зиндагӣ» ва ғ. Дар За рубежом роҷеъ ба Тоҷикистон низ мақолаҳо интишор мешаванд. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заруриёти диния

**Заруриёти диния** () — китоби дарсии аввалин мактабҳои усули нави тоҷикӣ дар оғози асри 20 дар Самарқанду Бухоро.

## Тавсиф
Садриддин Айнӣ аз таҷрибаи дар мактабҳои Абдурраҳмон Саидӣ, Абдулвоҳиди Мунзим ва Абдуқодири Шакурӣ андухтааш истифода карда, барои толибилмони мактабҳои нав се китоби дарсӣ навиштааст: «Тартилу-л-Қуръон» (1909), «Заруриёти диния» (1914) ва «Таҳзибу-с-сибён» (1910; 1917). Дар муқоиса бо китобҳое, ки он замон барои омӯзиши тиловати Қуръону заруриёти ислом вуҷуд доштанд, навиштаҳои устод Айнӣ беҳтарин дастури таълимӣ буданд.

Дар Тоҷикистони замони шӯравӣ тӯли чанд сол тартиби омӯзиши улуми исломӣ ба шакли зайл буд: «Қоидаи бағдодӣ», «Ҳафтяки шариф», рӯйхонии «Каломи шариф», яъне Қуръони карим, «Чаҳоркитоб», «Заруриёти диния» ва баъд аз инҳо вақте ки фаҳми китобхон ба дарки мафҳумҳои шариат мерасид ва сарфу наҳви арабиро аз бар мекард, ба ӯ аҳкоми шариат аз китобҳои «Маслаку-л-муттақин», «ал-Ҳидоя» ё китобҳои дигар, ки фарогири муқаддамот ва тафсилоти аҳком мебошанд, омӯзонда мешуд. Дар Заруриёти диния бошад, осонтарин роҳи аз худ кардани аҳкоми зарурии шариати исломӣ оварда шудааст. Ба ҳуруфи кириллӣ ҳам ба табъ расидааст.
## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Садриддин Айнӣ
Муносибатҳои дуҷониба

**Муносибатҳои дуҷониба** — равобити давлатии байни ду кишвар дар соҳаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва иттилоотӣ . Барои ҳамкорӣ намояндагиҳои махсус ва намояндагиҳои доимӣ ташкил карда, созишномаҳо, аҳдномаҳо ва Modus vivendi баста мешаванд  .

## Намудҳо
Муносибатҳои байналмилалии дуҷониба ба чунин намудҳо тақсим мешаванд:

* таъсири як тараф бар дигараш (бартарият, назорат)
* ҳамкории ду тараф (нигоҳ доштани муносибатҳои шарикӣ)
* ихтилофи байни ду тараф

## Ҳамчунин нигаред

* Муносибатҳои бисёрҷониба

## Сарчашмаҳо

### Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Шартномаи байналмилалии дуҷониба  // Юридична енциклопедія : [дар 6 ҷилди] / ред. колонна: Ю. С Шемшученко (ред.) [ва дигарон] . — К. : Энсиклопедияи Украина ба номи М.П.Бажан, 1999. - ҷилди. 2: Д — Я. — 741 саҳ. -  .
* Малский М. 3., Мацях М. М. Назарияи муносибатҳои байналмилалӣ: Китоби дарсӣ  .&nbsp;— Нашри 3-юм, аз нав дида баромада, пурра карда шудааст.&nbsp;- Киев: Знання, 2007.&nbsp;— 461 с.
Гурӯҳ:Муносибатҳои байналмилалӣ
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations
Муносибатҳои бисёрҷониба

**Муносибатҳои бисёрҷониба** &nbsp;- робитаҳои давлатӣ байни се ё зиёда кишварҳо дар соҳаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва иттилоотӣ .

Ин кишварҳо ба ҳамдигар бевосита ё ба воситаи яке аз онҳо пайвастанд, ки нисбат ба дигар кишварҳо наќши муҳимтар дорад  .

## Ҳамкории байналмилалӣ
Ҳамкории байналмилалӣ – ҳамкории ду ё зиёда субъектҳои хоҷагидор, ки ҳадди ақал яке аз онҳо хориҷӣ мебошад, ки дар онҳо коркарди муштарак ё истеҳсоли муштарак, фурӯши муштараки маҳсулоти ниҳоӣ ва дигар молҳо дар асоси тахассуси истеҳсоли маҳсулоти миёнаравӣ (қисмҳо, васлҳо, маводҳо, инчунин таҷҳизоте, ки дар таҳвили комплексӣ истифода мешаванд) ё тахассусӣ дар марҳилаҳои (функсияҳои) технологии алоҳидаи истеҳсолот (функсияҳои) истеҳсолот ва ҳамоҳангсозии фаъолияти иқтисодӣ амалӣ карда мешавад.

## Ҳамчунин нигаред

* Муносибатхои дутарафа

## Адабиёт

* *Н.&nbsp;Л.&nbsp;Яковенко* . Дипломатияи бисёрҷониба // Энсиклопедияи дипломатии Украина : Дар 2 ҷилд / Муҳаррир: Л.&nbsp;ДАР.&nbsp;Хуберский (раис) ва дигарон.&nbsp;- Киев: Дониши Украина, 2004.&nbsp;— чилди. 1.&nbsp;— 760 с.&nbsp;— 
* Kathryn C. Lavelle, *The Challenges of Multilateralism* (Нью Хейвен: Press University Yale, 2020). 
* Никола Контесси, "Чандҷонибагӣ" дар Ҷоэл Кригер (ред.) *Ҳамсафари Оксфорд ба равобити байналмилалӣ* (Ню Йорк, Ню Йорк: Пресс Оксфорд Университети, 2014), саҳ.&nbsp;96–101.
* Эдвард Нюман, Рамеш Ракур ва Ҷон Тирман, *бисёрҷониба дар зери даъват* (Токио: Матбуоти Созмони Милали Муттаҳид, 2006).

## Эзоҳ

Гурӯҳ:Муносибатҳои байналмилалӣ
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations
Зархарид

**Зархарид**, **муздур** — шахсе, ки махсус ҷалб гардида, бо мақсади гирифтани подоши моддӣ амал мекунад, шаҳрванди давлати дигаре, ки бевосита ва ихтиёран ба муборизаи мусаллаҳона ба тарафдории яке аз низоъгарон (давлатҳои даргир) ҳамроҳ мешавад. 

Аввалин бор мафҳуми зархарид соли 1977 дар Протоколи иловагии I аз 8 июни 1977 ба Муоҳидаҳои Женева аз 12 августи 1949 оид ба ҳимояи қурбониҳои низоъҳои мусаллаҳона истифода шуд. Зархарид мақоми комбатант ва асирони ҳарбӣ надорад. Зархарид дар асоси Конвенсия оид ба манъи ҷалб, истифода, маблағгузорӣ ва таълими зархаридон (1989) шахсест, ки барои иштирок дар ҳаракатҳои якҷояи зӯроварона бо мақсади сарнагун кардани ҳукумат, халалдор кардани тартиботи конститутсионӣ ва тамомияти арзии давлат махсус ҷалб мешавад.
## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Илми ҳарбӣ
Зарҳал

**Зарҳал**, **зароб**, **оби тило** — навъи ранг.

## Тавсиф
Хокаи тилоранги зарҳалро бо роҳи соидани зарварақ дар зарфи махсус ҳосил мекунанд. Хокаи ҳосилшударо бо асал ва шилм омехта, сипас ба ин хамираи ғализ об рехта, 1-2 соат нигоҳ медоранд. Пеш аз истифода низ ба зарҳал як-ду қатра об мечаконанд. Зарҳал аз қадим дар байни хаттотон, мусаввирон ва наққошон маъмул буд. Зарҳалро, асосан, барои ороиши ҷилд ва саҳифаи дастнависҳо истифода мебурданд. Девору шифти баъзе ёдгориҳои меъмории Тоҷикистону Ӯзбекистон (асрҳои 14-15, ибтидои асри 20) зарҳалкорӣ шудаанд. Намунаҳои беҳтарини кундалкорӣ, ки дар он зарҳал мақоми асосӣ дорад, дар ёдгориҳои меъмории Ишратхона ва Мадрасаи Тилокорӣ фаровон истифода шудааст. Дар санъати ороиши амалии замони мо зарҳалро наққошон Аюб ва Юсуф Рауфовҳо, Ғ. Мансуров, М. Солиев, М. Олимов дар намояҳои назаррабояшон ба кор бурдаанд. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Рангҳо
Зарҳам

**Зарҳам** (ҶДММ «Зарҳам») — корхонаи харидуфурӯш ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ дар ноҳияи Кӯлоб.

## Иқтисод
Зарҳам моҳи марти 2002 дар ноҳияи Кӯлоб таъсис ёфтааст. Масоҳати умумии Зарҳам 12 га-ро ташкил мекунад. Ҷамъият бо харидуфурӯш ва коркарди маҳсулоти кишоварзӣ машғул аст. Зарҳам корхонаи қабул ва коркарди пахта, нуқтаҳои фурӯши сӯзишворӣ, масолеҳи сохтмонӣ ва хидматрасонии техникӣ, маркази савдои маҳсулоти ниёзи мардум, коргоҳ (сех)-ҳои коркарди меваю сабзавот ва шарбатбарорӣ, пахта, равғанкашӣ, комбинати маишӣ, хоҷагии ёрирасон ва парвариши занбӯри асал дорад. Ҷамъият дар 21 нуқтаи қабул ва нигоҳдорӣ то 5000 т пахтаро захира мекунад. Зарҳам 143 коргар дорад ва сармояи оинномавиаш зиёда аз 8 млн сомонӣ аст.

Роҳбари Зарҳам Зардиев С. А. (аз 2004).

## Эзоҳ

## Адабиёт
* 

Гурӯҳ:Кохонаҳои Тоҷикистон
Зарчашма (деҳа, ш. Гулистон)

**Зарчашма** (то 30.6.2012 *Қаромазор*) — деҳа дар ҷамоати шаҳраки Адрасмони шаҳри Гулистон.

## Ҷуғрофиё
Дар қисми ҷанубии доманаи қаторкӯҳи Қурама ҷойгир буда, бо ноҳияҳои Бобоҷон Ғафуров ва Ашт ҳамсарҳад аст. Масоҳаташ 120 га. То соли 1941 ҳамчун деҳа тобеи ҷамоати деҳоти Қаромазори н. Ашт (дар ҳудуди собиқ савхози ба номи Дзержинский) буд. Баъди таъсиси ҷамоати шаҳраки Адрасмон (26.3.1941) ба ҳайати он дохил карда шуд.

## Иқтисод
Аз Зарчашма то маркази ҷамоати шаҳрак 3,5 км, то маркази ш. Гулистон 65 км, то маркази вилоят (ш. Хуҷанд) 85 км. Аҳолиаш 4347 нафар (январи 2018). Зарчашма муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, бунгоҳи тиббӣ, қисми ҳарбии сарҳаддӣ, дорухона, дорухонаи байторӣ, китобхона, чойхона, масҷиди панҷвақта, сартарошхона, дукони нонпазӣ, 2 коргоҳи дӯзандагӣ, 5 нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Аз конҳои назди Зарчашма (аз ҷумла кони маъдани «Қаромазор») сурб, нуқра, қӯрғошим, руҳ, тило истихроҷ мекунанд. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: сабзавоткорӣ, ғаллакорӣ, чорводорӣ. Заминҳо аз оби чашмаҳо ва наҳри Қаромазор обёрӣ мешаванд. Аҳолиаш асосан дар Комбинати полиметаллии давлатии «Қаромазор» (1927) ва Комбинати маъдантозакунии «Адрасмон» (1993) кор мекунанд. Дар ҳудуди деҳа истироҳатгоҳҳои Комбинати маъдантозакунии «Адрасмон», хоҷагии ҷангали «Қаромазор» фаъолият доранд. Дар маркази деҳа мақбараи донишманди соҳаи дин Суфӣ Каримқул (асри 19) воқеъ аст, ки зиёратгоҳи мардум мебошад. Дар канори деҳа чашмаи шифобахши Маразбулоқ мавҷуд аст, ки ба гирифторони бемориҳои пӯст манфиатбахш мебошад. Ходими давлатӣ У. Султонов ва барпокунандагони сохти колхозӣ С. Умаров, Б. Соҳибов, Ғ. Хоҷаев, Ҳ. Турсунов дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Зарҷиф

**Зарҷиф** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Басиди н. Рӯшон. 

## Иқтисод
Аз Зарҷиф то маркази ҷамоати деҳот 10 км, то маркази ноҳия 75 км, то маркази вилоят (ш. Хоруғ) 140 км. Аҳолиаш 8 нафар (январи 2017). Деҳа мактаб надорад. Талабагон дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии маркази ҷамоати деҳот (деҳаи Басид) таҳсил мекунанд. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: картошкапарварӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорӣ. Заминҳо аз чашмасорони доманакӯҳҳо ва дараи Зарҷиф обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди деҳа 1 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият дорад.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряд

**Заряд**, **барқа** — бузургии физикӣ.

## Тавсиф
* Заряд бузургии физикиест, ки манбаи асосии майдони электромагнитӣ буда, тавассути он таъсири мутақобили зарраҳо ба амал меояд. Дар физика мафҳуми заряд (барқа) барои тавсифи чандин бузургӣ, аз ҷумла заряди электрӣ дар электромагнетизм ё заряди ранга дар хромодинамикаи квантӣ истифода мешавад. Ҳамаи ин зарядҳо ба нигоҳ доштани адади квантӣ алоқаманд мебошанд. Дар электродинамика заряди электрӣ аз як ҷониб бузургии тағйирнаёбанда (нигар Қонунҳои бақо), аз ҷониби дигар манбаи майдони электромагнитӣ ва квантҳои бемассаи он (фотонҳо) мебошад. Инчунин баъзе бузургиҳои физикиеро, ки дар ҷараёни табдили зарраҳо бар асари намудҳои муайяни таъсири мутақобил нигоҳ дошта мешаванд (пурра ва ё тақр.), заряд меноманд (масалан, заряди барионӣ, заряди лептонӣ, гиперзаряд, аҷобат); 

* Заряди моддаи тарканда – афзорест, ки моддаи тарканда дошта, барои анҷом додани таркиш таъйин шудааст.	

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заутар

**Заутар** (Zaotar, زئتر) — унвони бузургтарин пешвои динӣ, яке аз ҳашт мақоми рӯҳонӣ дар зардуштия, нозир ва сарпарасти йазишн – оини ситоишу ниёиш. 

## 
Заутар дар маздоясно аз аҳаммияти хосса бархӯрдор аст. Дар қадим ҳафт мубад бо унвонҳои Оберет, Отарвахш, Оснатар, Роспӣ, Срушаварез, Фраберстар ва Ҳованан бо раҳнамоии Заутар уҳдадори корҳое дар баргузории ин оин буданд. Заутар бо садои баланд дуо мехонад ва дигарон ба ӯ пайравӣ мекунанд (мисли қоидаи иқтидо дар ислом). Дар сурати ҳозир набудани ҳафт мубад Заутар метавонист ин оинро ба танҳоӣ ба ҷо орад. Тибқи маълумоти «Бундаҳишн» Аҳура Маздо дар рӯзи Растохез барои нобуд кардани Аҳриман ва мувофиқи «Динкард» ҳангоми Фаришкард (нав шудани дину ҷаҳон) Зардушт уҳдадори ин мақом аст. Зардушт дар «Готҳо» худро Заутар мехонад. Имрӯз бо содатар шудани оинҳои зардуштӣ йазишнро Заутар ва мубади ҳамкори ӯ Роспӣ иҷро мекунанд. Заутар дар рӯи курсии чаҳорпояи сангӣ нишаста «Ясно» ва «Виспрад» месарояд, Роспӣ нақши ҳафт мубади зердасти ӯро бар уҳда мегирад. Заутар дар санскрит «ҳута» ё «ҳутар» аст, ба маънои сурудхон ва шоире, ки дар хондани сурудҳои динӣ тахассус дорад.

	
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Зафар (навъи шафтолу)

**Зафар** — навъе аз шафтолуҳои дерпазак. 

## Тавсиф
Зафарро дар филиали Инстити таҳқиқоти илмии боғу токдории ба номи Р. Р. Шредер (ш. Самарқанд) бо роҳи гардолуд кардани навъҳои Элберт ва Заъфарон ба вуҷуд овардаанд. Дарахташ миёнақад (баландиаш то 4 м), парешоншох. Гулаш гулобии сурхтоб. Мевааш калон (110–115 г), байзашакл, зарди сурхча. Дилаи мевааш зард, ширадор, хуштаъм; аз донак ба осонӣ ҷудо мешавад. Зафар моҳҳои март – апрел гул карда, мевааш нимаи аввали август мепазад. Ниҳоли Зафар баъди 2–3 соли шинондан самар оварда (дарахташ солбар нест), то 12–13 сол ҳосили хуб медиҳад. Аз ҳар бех дарахти он то 40–60 кг ва аз ҳар га шафтолузор то 244 сентнер ҳосил мегиранд. Барои серҳосил шудани Зафар шохчаҳои куҳнаро бурида, навдаҳои навро нигоҳ доштан лозим аст. Аз камобӣ ва бисёр ҳосил овардан меваи Зафар хурд ва пастсифат мешавад. Зафарро бештар барои тархӯрӣ, тайёр кардани мураббо, нӯшоба, ҷем, мармалод истифода мебаранд.	
	
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Зафар (нашрия)

**Зафар** — нашрияи Мақомоти маҳаллии иҷроияи ҳокимияти давлатии ноҳияи Мирсайид Алии Ҳамадонӣ. 

## Тавсиф
Соли 1953 таъсис ёфтааст. Дар рӯзномаи Зафар доир ба масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, ҳуқуқӣ, фарҳангӣ ва фаъолияти Мақомоти маҳаллии иҷроияи ҳокимияти давлатии н. Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, инчунин дастовардҳо ва камбудиҳои ноҳия хабару мақолаҳо ба табъ мерасанд. Рубрикаҳои доимии Зафар: «Дар ҳошияи паём», «Минбари табиб», «Минбари омӯзгор», «Минбари мураббӣ», «Минбари ҳуқуқшинос», «Суд ҳукм кард», «Осори ниёгон» ва ғ. Рӯзнома моҳе 2, баъзан 3 шумора дар ҳаҷми 4 саҳифаи А4 чоп мешавад. Адади нашраш 1200 нусха. Сармуҳаррири Зафар Иброҳимов Т. (аз марти 2012).

 	
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Зафар (совхоз)

**Зафар** — совхоз дар н. Ғончӣ (ҳоло Деваштич).

## Иқтисод
Зафар соли 1990 таъсис ёфтааст. Соҳаҳои асосии фаъолияти совхоз кишоварзӣ ва чорводорӣ буд. Масоҳати умумии заминҳои Зафар 6532 га-ро ташкил медод, ки аз он 1545 га замини корам (204 га замини обӣ), боқимонда чарогоҳ ва заминҳои дигар буд. Дар Зафар 690 нафар кор мекард. Совхоз 311 гов, 7655 бузу гӯсфанд, 64 асп, 13 трактор ва 22 комбайн дошт. Соли 1996 совхози Зафар ба колхози Зафар табдил дода шуд. Ҳоло он ба 16 хоҷагии хурди деҳқонӣ тақсим шудааст.

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряди барионӣ

**Заряди барионӣ**, **адади барионӣ** — яке аз тавсифоти дохилии зарраҳои бунёдӣ – барионҳо ё силсилаи зарраҳои барионӣ.

## Тавсиф
Мафҳуми Заряди бариониро соли 1838 физики швейсариягӣ Э. Штюкелберг барои тавсиф додани устувории протон ба илм ворид кардааст (зеро қонунҳои бақои энгергия – импулс, моменти миқдори ҳаракат ва заряди электрӣ имконияти коҳиши протонро ба зарраҳои нисбатан сабук «манъ карда» наметавонанд). Заряди барионии барионҳо В = +1 ва Заряди барионии антибарионҳо В = –1 қабул шудааст. Заряди барионии кулли зарраҳои дигар баробари сифр (0) мебошад. Заряди барионии силсилаи зарраҳо ба фарқи байни адади барионҳо ва антибарионҳои силсила баробар аст. Масалан, Заряди барионии ҳастаи атомҳо ба адади массавиашон баробар мебошад. Заряди барионӣ ба қонуни бақо итоат мекунад – дар силсилаи сарбаста ҳосили ҷамъи алгебравии Заряди барионии барионҳои алоҳида қариб собит мемонад (бархилофи заряди электрӣ ё зарядҳои рангин Заряди барионӣ тақрибан нигоҳ дошта мешавад). Заряди барионӣ ба гурӯҳи зарраҳои дар таъсири мутақобили зӯр иштироккунанда – адронҳо дохил мешавад.	

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заусаев Анатолий Фиёдорович

**Заусаев Анатолий Фёдорович** (таваллуд 19.7.1940, Душанбе) — астро, д. и. физика ва математика (1995), проф. (1999). Хатмкардаи УДТ ба номи В. И. Ленин (1963, ҳоло ДМТ).

## Фаъолияти илмӣ
Фаъолияти илмиашро дар Инистути астрофизикаи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳайси лаборант (1963) оғоз намуда, сипас чун ходими хурд, хдими иилмӣ, мудири лабораторияи механикаи осмонии амалӣ ва информатика фаъолият кардааст. Аз соли 1993 шаҳрванди Русия. Дар шаҳри Самара ходими калони илмии Пажӯҳишгоҳи геология ва коркарди маъданҳои сӯзишворӣ (1993–96) буд. Ҳоло профессори кафедраи «Математикаи амалӣ ва информатика»-и Донишгоҳи давлатии техникии Самара (аз 1996). Асосан дар соҳаи механикаи Осмон, астрономияи шиҳобӣ (метеорӣ), ҷирмҳои хурди Манзумаи офтобӣ, ҳалли усулҳои ададии муодилаҳои одии дифференсиалӣ таҳқиқот анҷом додааст. 

## Осор
Заусаев 5 монография ва 4 дастури таълимӣ таълиф карда, зиёда аз 150 мақолаи илмиро дар маҷаллаҳои ватанию хориҷӣ нашр намудааст.
	
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряди лептонӣ

**Заряди лептонӣ**, **адади лептонӣ**, **адади квантии дохилии аддитивӣ** —  ки ададҳои пурраи намуди дилхоҳи лептонҳоро дар система, саҳеҳтараш фарқи байни адади лептонҳо ва антилептонҳоро дар он муайян мекунад. 

## Тавсиф
Дар ҳамаи равандҳои мушоҳидашаванда адади лептонӣ дар системаи сарбаста бетағйир мемонад, аз ин рӯ, қонуни бақои заряди лептонӣ таҳия шуд, ки яке аз заминаҳои таҷрибавии Тамсилаи стандартии физикаи зарраҳои бунёдӣ буд. Сабабҳое, ки дар натиҷаи онҳо заряди лептонӣ бетағйир мемонад, ҳанӯз муайян нашудаанд. Бархилофи заряди электрӣ заряди лептонӣ манбаи ягон майдони дуртаъсири танзимкунанда нест. Ба лептонҳо адади лептонии L = +1, барои антилептонҳо L = −1 дода шудааст. Ба ғайр аз адади лептонии умумӣ ададҳои лептонии флейворӣ (хос): электронӣ Le, мюонӣ Lμ ва тау-лептонӣ Lτ мавҷуданд. Адади лептонии умумӣ ба ҳосили ҷамъи ададҳои лептонии флейворӣ баробар мебошад. 

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряди магнитӣ

**Заряди магнитӣ**, **барқаи магнитӣ** — мафҳуми ёрирасоне, ки ҳангоми муҳосиботи майдонҳои магнитии статикӣ истифода мешавад (ба мафҳуми заряди электрӣ, ки майдони электрӣ ба вуҷуд меорад, шабоҳат дорад).

## Тавсиф
Заряди магнитӣ бархилофи зарядҳои электрӣ дар асл мавҷуд нест, зеро тибқи назарияи классикии магнетизм майдони магнитӣ ғайр аз ҷараёни электрӣ манбаи махсус надорад. Фарзияи физики англис П. Дирак (1931) дар бораи дар табиат вуҷуд доштани заряди магнитӣ, ба истилоҳ монополи магнитӣ, дар таҷриба ҳанӯз собит нашудааст, вале кӯшишҳои муайян кардани он идома доранд. Барои ҷисмҳои магнитнок мафҳуми зичии ҳаҷмӣ (ρm) ва зичии сатҳӣ (σm)-ро дохил кардан мумкин аст. Зичиҳои заряди магнитӣ ρm ва / ё σm энергияи магнитию статикии магнетикро муайян мекунанд. Зичии ҳаҷмии заряди магнитӣ бо тақсимоти ғайриякҷинсаи магнитнокшавӣ аз рӯи ҳаҷми ҷисм ва зичии сатҳии заряди магнитӣ бо тағйирёбии ҷаҳишноки ташкилаи муқаррари (нормали)-и магнитнокшавӣ дар сатҳи магнетик алоқаманд мебошад. Мувофиқи ақидаи мавҷуда заряди магнитӣ дар сатҳҳо дуқабата ҷойгир мешавад ва дар онҳо ташкилаи муқаррарии магнитнокшавӣ якбора (ҷаҳишнок) тағйир меёбад, ба замми ин зарядҳои магнитии бунёдӣ (элементари)-и аломатҳояшон гуногун диполи магнитиро ташкил медиҳанд.	 
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряди муассир

**Заряди муассир** — бузургии воқеии заряди атом ва ионҳо дар молекула. 

## Тавсиф
Заряди муассир тафовути байни адади электронҳои атоми муайян дар пайвасти кимиёӣ ва адади электронҳо дар атоми озодро ифода мекунад. Барои муайян кардани Заряди муассири атом аз тамсила (модел)-ҳои гуногун истифода мекунанд. Дар ин гуна тамсилаҳо бузургиҳои муайяншаванда функсияи зарядҳои мушаххаси беқутби дар атомҳо ҷойгиршуда мебошанд. Масалан, моменти диполи молекулаи дуатомаро ҳамчун ҳосили зарби заряди муассир бар фосилаи байни атомҳо қабул мекунанд. Дар доираи чунин тамсилаҳо заряди муассири атомро дар асоси қиматҳои аз тайфшиноси (спектроскопия)-и оптикӣ ё рентгенӣ, резонанси магнитии ҳастаӣ (РМҲ) ва ғ. бадастомада ҳисоб мекунанд. Заряди муассир дар асоси маълумоти кимиёи квантӣ низ муайян карда мешавад. Барои муайян кардани заряди муассир аз таҳлили тайфҳои рентгенӣ ба таври зайл истифода мекунанд: ҳангоми муқоисаи хатҳои тайфии рентгении атомҳои озод бо пайвастҳояшон агар атом заряди муассир, масалан, q дошта бошад, пас хатҳои тайф (спектр) каме меғеҷанд. Аз рӯи бузургии ғеҷиши хатҳои тайф заряди q-ро ҳисоб мекунанд. Маъмулан, дараҷаи оксидшавии унсур дар пайвастҳояш ба қимати заряди он баробар намешавад. Масалан, ҳарчанд дараҷаи оксидшавии нитроген дар нитрати аммоний NH4NO3 =+5 аст, заряди муассири он баробари +4 мебошад. Қиматҳои q нишон медиҳанд, ки атомҳо дар пайвастҳояшон заряди калони ба заряди мутлақи электрон баробар дошта наметавонанд. Аз ин рӯ, пайвастҳои дорои банди ионии холис вуҷуд надоранд.
	
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряди рангин

**Заряди рангин**, **адади квантӣ** — ки дар хромодинамикаи квантӣ кваркҳо ва глюонҳоро тавсиф медиҳад. 

## Тавсиф
Заряди рангин ба мафҳуми ранги муқаррарӣ ҳеҷ вобастагие надорад. Истилоҳи ранг барои кваркҳо маҳз ҳамчун адади квантӣ, ҳамчун спин (моменти импулси хусусии микрозарра)-и махсуси дорои се самти имконпазир дар фазои ба ном рангин дохил карда шудааст. Спини сеқиматаи рангин аз спини дуқиматаи кварк ё электрон  ба куллӣ фарқ мекунад. Зарурати ба се қимат соҳиб шудани ранг аз татбиқи принсипи Паули барои барионҳои аз се кварки адади квантии накҳаташон яксон таркибёфта бармеояд. Пайдоиши амсила (модел)-и кваркӣ барои дар оилаи ниҳоят бузурги адронҳо барқарор шудани тартиби муайян имкон дод. Таркиби садҳо адрон тавассутии ҳамагӣ 6 зарраи нуқтагӣ – кваркҳо ва антикваркҳо шарҳ дода шуд. Ба замми ин ошкор шуд, ки кваркҳо бархилофи адронҳо (масалн, нуклонҳо) бо ҳамон усулҳои назарияи квантии майдон тавсиф дода мешаванд, ки барои таъсири мутақобили электромагнитӣ (электродинамикаи квантӣ) хеле босамар буданд.

Дар кунҷҳои «секунҷа» зарраҳое ҷой гирифтаанд, ки аз комбинатсияи се кварки айнан яксони дар ҳамон як ҳолати квантӣ қарордошта иборат мебошанд: Δ–резонанс = ddd, Δ++ резонанс = uuu, Ω– гиперон = sss. Воқеан моменти мадории онҳо ба сифр баробар буда, спинашон самти яксон (↑↑↑) дорад. Дар асл на ду фермион, балки се фермиони айнан яксони дар ҳамон як ҳолат қарордошта ба назар мерасанд. Аз ин бармеояд, ки ин ҷо принсипи Паули вайрон мешавад. Ғайр аз ин, амсилаи одии кваркӣ мавҷудияти комбинатсияҳои навъи qqq (барионҳо), (антибарионҳо) ва  (мезонҳо)-ро дар табиат шарҳ дода метавонад, вале комбинатсияҳои имконпазири дигар  ва амсоли инҳо)-ро, ки мушоҳада нашудаанд, шарҳ дода наметавонад. Умуман, худи кваркҳои алоҳида мушоҳада нашудаанд. Ин ҳама камбудҳоро дар ҳолати барои кваркҳо дохил кардани адади квантии нав, ки «ранг» ном дорад, бартараф кардан мумкин аст. Адади квантии нав – «ранг» бояд соҳиби се қимати имконпазир бошад, чунки танҳо дар ҳамин ҳолат барои барионҳо, ки аз се кварки накҳаташон яксон сохта шуда буданд, принсипи Паули вайрон намешавад. Аз ин рӯ, се ранг – сурх (с), зард (з) ва кабуд (к) ишора шудаанд. Ин рангҳоро ҳамчун проексияи спини ба худ хосси рангин дар фазои сеченаи рангин (бо тирҳои с, з, к) муоина кардан мумкин аст. Масалан, агар резонанси Δ++-ро чун комбинатсияи иборат аз се u-кварки рангҳояш гуногун тасаввур намоем, Δ++ = ucuзuк мешавад. Ин маънои онро дорад, ки принсипи Паули барои физикаи адронҳо низ татбиқпазир аст.

	
## Эзоҳ

## Адабиёт
*
Заряди фазоӣ

**Заряди фазоӣ**, **заряди ҳаҷмӣ**, **барқаи ҳаҷмӣ** — ҷамъи заряд (барқа)-и электрии электронҳои озод ва ионҳои озоди дар газ, хало (вакуум) ё электролит мавҷудбуда.

## Тавсиф
Заряди фазоӣ тақсимоти фазоии потенсиали электрӣ ва шадидияти майдони электриро муайян мекунад. Барои ба вуҷуд овардани заряди фазоӣ миқдори ҳомилони заряди мусбат ва манфӣ (масалн, ионҳо ва электронҳо дар плазма) бояд нобаробар бошад. Зичии заряди фазоӣ ρ = е Ʃ Ƶі nі (nі – миқдори ҳомилони навъи і, е Ƶі – заряди ҳомилони навъи і) аст. Аз сабаби он ки системаи физикии аз зарядҳои озод таркибёфта дар ҳолати мувозинати статикӣ буда наметавонад, зарядҳои гуногуналомат якдигарро маҳв мекунанд. Заряди фазоӣ, маъмулан, ҳангоми ҷорӣ будани ҷараёни электрӣ пайдо мешавад (нигар Теоремаи Ирншоу). Масалан, заряди фазоӣ метавонад дар наздикии электродҳо, ҳангоми аз қабати электролит гузаштани ҷараён, дар сарҳадди байни ду нимноқили ноқилияти электриашон гуногун (электронӣ ё ҷавфӣ), дар хало, дар наздикии катоди электронэмиссиякунанда, ҳангоми тахлияи газӣ дар наздикии электродҳо ба вуҷуд ояд. Заряди фазоиро майдони электрие ба вуҷуд меорад, ки дар он тақсимоти потенсиал бо муодилаи Пуассон ҳисоб карда мешавад. Майдонҳое, ки заряди фазоӣ ба вуҷуд меорад, дар навбати худ ба падидаҳои дар плазма ва нимноқилҳо рухдиҳанда таъсир расонда, бисёр хосиятҳои тахлияи газиро муайян мекунанд. Масалан, дар натиҷаи майдони заряди фазоӣ ҷараёни электрии байни ду электроди дар хало мавҷудбуда вобаста ба фарқи потенсиалҳои байни онҳо аз рӯи формулаи Ленгмюр тағйир меёбад. Ба пайдо шудани заряди фазоӣ гуногун будани зарибҳои диффузияи ҳомилони зарядҳои гуногуналомат мусоидат мекунад. Заряди фазоиро бори аввал ихтироъкори амрикоӣ Т. Эдисон дар охири асри 19 мушоҳада кардааст. 	 

## Эзоҳ

## Адабиёт
*
ISO 3166-2:TJ

**ISO 3166-2:TJ** — ин вуруд барои Тоҷикистон дар ISO 3166-2 аст, ки қисми ISO 3166 — стандарти нашршудаи Созмони байналмилалии стандартсозӣ (ISO) мебошад, ки рамзҳоро барои номҳои тақсимоти асосии маъмурии ҳар кишвари дар ISO 3166-1 кодификатсияшуда муайян мекунад (масалан, вилоят ё иёлат).

Дар айни замон барои Тоҷикистон, рамзҳои ISO 3166-2 барои як вилояти мухтор, ду вилоят, як шаҳр (пойтахт) ва як ноҳияи тобеи ҷумҳурӣ муайян шудаанд.

Ҳар рамз аз ду қисм иборат аст, ки бо дефис ҷудо мешаванд. Қисми аввал  — ISO 3166-1 alpha-2 рамзи Тоҷикистон аст. Қисми дувум — ду ҳарф аст.

## Рамзҳои ҷорӣ
Номҳои тақсимоти маъмурӣ тибқи стандарти ISO 3166-2, ки аз ҷониби Оҷонси нигоҳдории ISO 3166 (ISO 3166/MA) нашр шудааст, оварда шудаанд.

*Барои ҷобаҷогузории сутунҳо, тугмаро дар сарлавҳа пахш кунед.*

; Эзоҳҳо


## Тағйирот
Тағйиротҳои зерин дар феҳристи онлайнии ISO (Online Browsing Platform) сабт шудаанд:

Тағйиротҳои зерин аз соли 1998 дар нашрияҳои ISO 3166/MA эълон шудаанд. ISO аз соли 2013 паёмномаҳои нав нашр намекунад.

## Ҳамчунин нигаред

* Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон
* Рамзҳои FIPS барои Тоҷикистон
* Кишварҳои ҳамсоя: AF, CN, KG, UZ

## Пайвандҳои беруна

* ISO Online Browsing Platform: TJ
* Вилоятҳои Тоҷикистон, Statoids.com
Эпигонҳо

**Эпигонҳо** ( &nbsp;- авлодон, пасзодагон) — аз давраи эллинӣ cap карда, авлоди ҷанговарон ва лашкаркашҳои Искандари Макдунй.— Диадохҳо .

## Ривоятҳои қадим
Дар мифологияи қадим **эпигонҳо** - писарони қаҳрамононе, ки дар ҳуҷуми зидди Фив ширкат доштанд, пас аз 10 соли ҳуҷуми бебарори падаронашон ба миён омаданд. Онҳо инҳо буданд: Алқмайон фарзанди Амфиарай, Эгиалюс  фарзанди Адрастус, Диомед  фарзанди Тидеюс, Промакус  фарзанди Парфенопей, Стенел  фарзанди Капанюс, Терсандер  фарзанди Полиникис ва Эвриалюс  фарзанди Мекис. Бо фармони Оракул, ҳуҷумроро Алкмаеон сарварӣ мекард, ки бо лашкари зиёди Аргив ба шаҳр наздик шуд; Ба фивиён Лаодамас, писари Этеокл фармонфармоӣ мекард. Вақте ки ӯ дар ҷанг фавтид (дар байни  Эпигонҳо  Эгиалюс фавтид), фивиён ба шаҳр баргаштанд, аммо баъд бо маслиҳати паёмбарашон Тиресиас, онҳо Фивро тарк карданд ва пешниҳоди сулҳ бастанро ба Арҷив фиристоданд. Аргивҳо аз паёми фивиён хабар ёфта, шаҳрро гирифтанд ва хароб карданд. Як қисми ғанимат ва духтари Тиресиас Манто ба Делфи фиристода шуданд ва онҳо худашон ба мулкашон баргаштанд. Ривояти шоиронаи ҷанги Эпигониҳо дар шеъри "Эпигонҳо" ва дар баъзе драмаҳои  Асотири юнонӣ қадим сабт ёфтааст. Дар маъбади Делфи  муҷассамаҳои ба Эпигонҳо ба Аргивҳо бахшида шуда мавҷуданд.

## Дар тафсири имрӯза
Ба маънои маҷозӣ ва истифодаи забонии имрӯза, эпигонҳо— шахсоне мебошанд, ки дар шароити нав ақида ва воситаҳои бадеии пешгузаштагони худро ба таври механикӣ такрор мекунанд. Эпигонҳоро инчунин пайрави ягон равия (дар сиёсат, илм, санъат ва ғайра), ки мустакилияти эчодӣ надорад ва ақидахои куҳнашударо дар шароити нав ба таври механикӣ такрор мекунад, муайян карда мешавад. 

## Эзоҳ

## Адабиёт

* *Луғати мифологияи қадим .*&nbsp;- Киев, Наукова Думка, 1985.&nbsp;— 236 сахифа.

## Пайвандҳо

* Епігони // Універсальний словник-енциклопедія. — 4-те вид. — К. : Теза, 2006.
* Епігон // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — А — Л. — С. 336.
* Епігонство // Лексикон загального та порівняльного літературознавства / голова ред. А. Волков. — Чернівці : Золоті литаври, 2001. — С. 180-182. — 634 с.
* Боги і герої М. А. Кун. Легенди і міфи Давньої Греції (Фіванський цикл) 
Гурӯҳ:Асотири Юнони Қадим
Гурӯҳ:Истилоҳоти адабӣ
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations
Рустам Зиёев

**Зиёев Рустам Неъматович** (15.1.1971, Душанбе) — варзишгари тоҷик (таеквондо). 

## Зиндагинома
Зиёев Рустам Неъматович, 15 январи соли 1971 дар шаҳри Душанбе ба дунё омадааст. Хатмкардаи Донишкадаи Тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон (1995).

## Корнома
Варзишгари тоҷик дар риштаи таэквондо. Устоди шоистаи варзиши Ҷумҳурии Тоҷикистон, дорандаи камарбанди сиёҳ (дани 5), Мураббии дараҷаи байналмилалӣ. Ғолиби мусобиқаҳои Ҷоми Аврупо (ш. Санкт-Петербург, 1992, 1994, 1996, 2006). Дорандаи медали биринҷӣ дар Чемпионати ҷаҳон байни калонсолон (1992, Пхенян), ғолиби Чемпионати Осиё ва кишварҳои уқёнус Ором (1993, ш. Тошканд), дорандаи 2 медали нуқра, 3 медали биринҷӣ ва ҷоми мусобиқаҳои кушодаи Ҷоми Аврупо (1994, 1995, 1996, ш. Санкт-Петербург), медали тило дар Чемпионати кушодаи Аврупо (1995, ш. Кнок, Белгия), ғолиби Чемпионати Осиё (2008, ш. Алмаато), дорандаи 2 медали нуқра, 3 медали биринҷӣ дар Чемпионати ҷаҳон байни калонсолон (1994, ш. Куала Теренгану, Малайзия), 2 медали биринҷӣ дар Чемпионати ҷаҳон (1997, 2009 ш. Санкт-Петербург). 
Ғолиби Чемпионати ҷаҳон байни собиқадорон (2014, ш. Душанбе). Мураббӣ (1992), сармураббии Федератсияи таэквондо ва кикбоксинги Тоҷикистон.  

## Эзоҳ

## Адабиёт
*