Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон

Дараҷабандии низомӣ сомонае созманд барои шинохти силсиламаротиб дар нерӯҳои мусаллаҳ аст, ки дониш, коршиносӣ ва шоистагии низомиён дар раҳбарӣ ва фармондеҳии яконе аз нерӯҳои мусаллаҳро нишон медиҳад. 

**Дараҷаҳои низомӣ дар [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]** — феҳристе аз дараҷаҳои низомӣ ва нишонаҳои онҳо дар Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон аст, ки бар асоси моддаи 38 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ» № 139 аз 10 ноябри соли 2000 муқаррар шудаанд.

= Сохтори рутбаҳои ҳарбӣ =
Дар Қувваҳои Мусаллаҳ, дигар қӯшунҳо ва сохтори ҳарбӣ чунин ҳайати хидматчиёни ҳарбӣ муайян карда шуда, мувофиқан рутбаҳои ҳарбии зерин аз тарафи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар карда мешавад:



Пас аз рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки дар қисми ҳарбии гвардия ё ҷузъу томи гвардиявӣ хидмат мекунанд, калимаи «гвардия» илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки ихтисоси қайди ҳарбии ҳуқуқӣ, тиббӣ дорад, мутобиқан калимаҳои «адлия», «хидмати тиббӣ», илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии шаҳванде, ки дар эҳтиёт ё дар истеъфо мебошад, мутобиқан калимаи «эҳтиёт» ё «мустаъфӣ» илова карда мешавад. Ҷорӣ намудани рутбаҳои хидматӣ, махсус ё дараҷаи ихтисосии ба рутбаҳои ҳарбӣ монанд барои шахсони мансабдор, кормандон ва хидматчиёни вазорату идораҳо, корхонаҳо, ташкилоту муассисаҳо ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ манъ аст.

## Тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Тоҷикистон
Вазорати дифоъи Тоҷикистон дар соли 2018 хостори тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Нерӯҳои мусаллаҳи ин кишвар шуд ва аз Кумитаи забону истилоҳоти Тоҷикистон дархост кард, ки баробарҳои тоҷикӣ барои дараҷаҳои низомии русӣ пешниҳод кунад. Умед Ҷайҳонӣ, узви коргурӯҳи муштараки вожагузинии Кумитаи забону истилоҳот ва Вазорати дифоъи Тоҷикистон, бо пайравӣ аз усули таърихгароӣ, пайвастагӣ, ҳамгунсозӣ ва стандартисозии истилоҳоти низомӣ дар миёни кишварҳои форсизабон, вожаҳои артиш, сипоҳ, лашкар, гунд, ҳанг, гурдон, вашт, таҳма, разма ва гурӯҳро ба тартиб ба ҷои истилоҳоти русии *армия*, *корпус*, *дивизия*, *бригада*, *полк*, *баталион*, *рота*, *взвод*, *отделение* ва *звено* пешниҳод кард. 
Вай ҳамчунин аз ин вожаҳо барои фармондеҳони ин ягонҳои артишӣ, ба тартиб, дараҷаҳои артишсолор, сипаҳсолор, лашкарсолор, гундсолор, сарҳанг, саргурд, сарвашт, таҳмадор, размдор ва размюзро пешниҳод кард, ки аз истилоҳоту алқоб ва маносиби низомии даврони Ашкониён, Сосониён, Сомониён ва дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаанд. Кумитаи забону истилоҳот ин вожаҳоро барои ҷойгузин кардани рутбаҳои русӣ ба гурӯҳи кории Шурои амнияти миллӣ ва Вазорати дифоъ пешниҳод кардааст.

= Таърихчаи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ =

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «Авесто» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки **kāra-* ‘*мардум-сипоҳ*’ (< ҳиндуурупоӣ: **koro-s*, **kori̯o-s* ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ <  ‘артиш; нерӯи заминӣ’;  ‘артиш’) ва **spāda-* ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро гардунасаворон доштанд, ки дар «Авесто» *raθaē-štar-* (аз *raθa-* ‘*гардуна*’ + *štar-* ‘*истода*’) номида шудаанд. Ҳамин вожа дар забони  шуда ва «*[[артиш]]*» аз он гирифта шудааст.

### Сипоҳи Ҳахоманишиён

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон ёфтаву ба забони  [*сипоҳ*] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як ''*daθa-'' [*даҳа*] ташкил мешуда ва сардораш ''*daθapati-'' [*даҳабад*] хонда мешудааст. Аз 10 *даҳа* як ''*θata-'' [*сада*] ташкил мешуда ва фармондеҳаш ''*θatapati-'' [*садабад*] номида мешудааст. Аз 10 *сада* як ''*hazāra-'' [*ҳазора*] ташкил мешуда ва фармондеҳаш ''*hazārapati-'' [*ҳазорабад*] хонда мешудааст. Аз 10 *ҳазора* як ''*baivara-'' [*бевара*] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш ''*baivarapati-'' [*беварабад*] номида мешудааст. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён ''*spādapati-'' [*сипаҳбад*] хонда мешуд.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, *даҳа* бо ''отделение'', *сада* бо ''рота'', *ҳазора* бо ''полк'', *бевара* бо ''дивизия'' ва *сипоҳ* бо ''армия'' баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, *даҳабад* бо *сержант* ё *старшина*, *садабад* бо *лейтенант* ё *капитан*, ''ҳазорабад'' бо *майор* ё *полковник*, ''беварабад'' бо *генерал-майор* ё *генерал-лейтенант* ва *сипаҳбад* бо *генерал-полковник* ё *генерали артиш* баробар мешаванд.
   
### Сипоҳи Ашкониён

Дудмони паҳлавии Ашкониён (Соли 250 п.м. — 224), ки ҷойгузини дудмони юнонии Селевкиён (312 — 64 п.м.) шуд, созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст:

Дар сипоҳи Ашкониён *даҳаҳо* ба забони паҳлавӣ ''*radag'' [*разма*], *садаҳо* — ''wast'' [*васт*], *ҳазораҳо* — ''drafš'' [*дирафш*], *бевараҳо* — ''gund'' [*гунд*] номида мешуданд. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан ''wast-sālār'' [*васт-солор*], ''drafš-sālār'' [*дирафш-солор*] ва ''gund-sālār'' [*гунд-солор*] хонда мешуданд. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён ''spāδ'' [*сипоҳ*] ва фармондеҳашон ''spāδpat'' ё ''spāδbad'' [*сипаҳбад*] номида мешуд. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии Арманистон, ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «*гунд*», «*дрош*» ва «*вашт*» бахшбандӣ мешуд. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон рота ба забони  [*вашт*], ҳанг — «*գունդ*» [*гунд*] ё «*Զորագունդ*» [*зӯрагунд*], сарҳанг — «*Գնդապետ*» [*гндапет*] ва генерал-полковник — «*գեներալ—գնդապետ*» [*general-gndapet*] номида мешаванд.

### Сипоҳи Сосониён

Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро *spāh* (*[[сипоҳ]]*) меномиданд, ки ба ду шоха ҷудо мешуд: пиёдагон () ба фармондеҳии *пиёдагонсолор* (*payādagān sālār*) ва саворон () ба фармондеҳии *саворонсолор* (*aswārān sālār*). Бузургтарин ягони сипоҳ дар он замон *gund* (*[[гунд]]*) будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро *gund-sālār* (*[[гундсолор]]*) мехонданд. Ҳар *гунде* аз чанд *drafš* (''дирафш'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду *wašt* (*[[вашт]]*) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар *ваште* аз чанд *tahm* (*[[таҳма]]*) созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар *таҳмае* аз чанд *radag* (*[[разма|рада]]*) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи *дирафш* *drafš-sālār* (''дирафшсолор''), фармондеҳи *вашт* *wašt-sālār* (''ваштсолор''), сардори *таҳм* *tahmdār* (*[[таҳмадор]]*) ва *фармондеҳи рада* эҳтимолан **radagbān* (*[[Размдор|радабон]]*) номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ *spāhbed* (''сипаҳбад'') хонда мешуд. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ *artēštārān-sālār* (''артишдоронсолор'') буд, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои *Эрон сипоҳбед* () аст, ки то замони подшоҳии Хусрав Анӯшервон болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии ягонҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар ягонҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд.    

Чуноне ки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо рада бо *отделение*, таҳма бо *рота*, вашт бо *батальон*, дирафш бо *полк*, гунд бо *бригада* ва сипоҳ бо *дивизия* баробар аст. Бо ҳамин қиёс, радабон бо *сержант* ё *старшина*, таҳмадор бо *лейтенант*, ваштсолор бо *капитан* ё *майор*, дирафшсолор бо *полковник*, гундсолор бо *генерал-майор* ё *генерал-лейтенант* ва сипаҳбад бо *генерал-полковник* ё *генерали артиш* баробар будаанд.

## Пайвандҳо
* Дараҷаи низомӣ
## Манобеъ

Гурӯҳ:Артиш
Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ